333 Câu hỏi đường lên đỉnh Olympia

Chia sẻ: tritrum91

Tuyển tập các 333 Câu hỏi đường lên đỉnh Olympia là tập hợp các câu hỏi thú vị trong các chương trình đã phát sóng của đường lên dỉnh Olympia qua các năm. Tài liệu cung cấp cho các bạn kiến thức về rất nhiều lĩnh vực trong cuộc sống cũng như trong học tập và làm việc.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: 333 Câu hỏi đường lên đỉnh Olympia

333 Câu hỏi đường
lên đỉnh Olympia
1




333
333
C©u Hái Lý Thó
§−êng Lªn §Ønh OLIMPIA
1. Liªn Hîp Quèc Ra §êi Khi Nµo ?
N¨m 1942, bèn n−íc : Mü, Liªn X« (cò), Trung Quèc vµ Anh cïng
nhau thµnh lËp mét ®ång minh chèng ph¸t xÝt vµ quyÕt ®Þnh so¹n th¶o mét
b¶n tuyªn ng«n , nh−ng nhÊt thêi ch−a t×m ®−îc tªn gäi thÝch hîp. Tæng
thèng Mü Roosevelt vµ thñ t−íng Anh Churchill tuy ®· nhiÒu lÇn th¶o
luËn vÊn ®Ò tªn gäi nh−ng kh«ng t×m ®−îc ®¸p ¸n hoµn h¶o. Tõ ®ã hä cßn
mÊt nhiÒu thêi gian cho c«ng viÖc nµy.
Mét buæi sím, Rooosevelt ngñ dËy, ®ang thay quÇn ¸o, bçng «ng thèt
lªn: “T«i nghÜ ra råi !” ¤ng ®Õn ngay tr−íc buång Churchill, gâ cöa.
Churchill ®ang t¾m. Roosevelt ®Èy cöa phßng t¾m b−íc vµo, hµo høng nãi
víi Churchill : “ Ngµi th©n mÕn, t«i ®· t×m ra mét c¸i tªn, gäi lµ Liªn hîp
quèc, ngµi thÊy thÕ nµo ?
- RÊt tuyÖt! – Churchill vç vç vµo bông nãi.
Nh− vËy, sau khi tuyªn ng«n ®−îc so¹n th¶o xong, nã sÏ ®−îc gäi lµ
Tuyªn ng«n Liªn hîp quèc.
2

N¨m 1945, khi Liªn hîp quèc chÝnh thøc thµnh lËp, ®· dïng tªn gäi
nµy, vµ nã ®−îc dïng m·i ®Õn tËn ngµy nay.

2. Huy Ch−¬ng Liªn Hîp Quèc ra ®êi khi nµo ?
Huy ch−¬ng liªn hîp quèc ra ®êi n¨m 1945. BiÓu t−îng cña nã
lµ hai cµnh « liu «m lÊy tr¸i , mang hµm nghÜa lµ giµnh lÊy hoµ b×nh thÕ
giíi, thÓ hiÖn t«n chØ cña Liªn hîp quèc : B¶o vÖ hoµ b×nh vµ an toµn quèc
tÕ, ph¸t triÓn quan hÖ h÷u h¶o, thóc ®Èy sù hîp t¸c quèc tÕ trªn c¸c ph−¬ng
diÖn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi, phóc lîi nh©n lo¹i... Trong ®ã, cµnh « liu
t−îng tr−ng cho hoµ b×nh, b¾t nguån tõ truyÒn thuyÕt trong Kinh Th¸nh.
Theo Kinh Th¸nh, Th−îng §Õ v« cïng phÉn né tr−íc c¶nh ®¹o ®øc
nh©n gian ngµy cµng b¹i ho¹i, bÌn næi c¬n ®¹i héng thuû ®Ó huû diÖt nh©n
lo¹i. Nh−ng sau khi xem xÐt, Th−îng §Õ ph¸t hiÖn vî chång Nofah ( ch÷
cña ng−êi Do Th¸I ) lµ hai ng−êi tèt nhÊt trªn tr¸i ®Êt, liÒn ph¸i sø gi¶
b¸o cho hä chuÈn bÞ mét chiÕc thuyÒn gç lín h×nh vu«ng ®Ó tr¸nh n¹n vµ
®em theo mét ®«i chim bå c©u.
Lò tan, vî chång Nofah th¶ cho ®«i chim bå c©u bay ®i. Sau ®ã
kh«ng l©u, chim bå c©u ngËm mét cµnh « liu mµu xanh bay vÒ b¸o tin vui,
n¹n hång thuû ®· lui, cuéc sèng hoµ b×nh ®· ®Õn, sinh m¹ng thÕ giíi b¾t
®Çu mét b−íc ngoÆt míi.
Tõ ®ã, cµnh « liu ®· trë thµnh t−îng tr−ng cho b×nh nh©n lo¹i, chim
bå c©u ®−îc t«n vinh lµ chim bå c©u hoµ b×nh.

3. V× sao gäi lµ ph−¬ng ®«ng, ph−¬ng t©y
C¸c tõ ph−¬ng §«ng, ph−¬ng T©y ®−îc dïng hiÖn nay, trong nhiÒu
tr−êng hîp, ®· kh«ng cßn chØ kh¸i niÖm ®Þa lý n÷a, mµ chuyÓn thµnh kh¸i
niÖm chÝnh trÞ. Ch¼ng h¹n : NhËt B¶n, theo vÞ trÝ ®Þa lý, thuéc ph−¬ng
®«ng, nh−ng chÕ ®é x· héi NhËt B¶n, vÒ c¬ b¶n l¹i thuéc ph¹m trï ph−¬ng
T©y, do ®ã b¾t ®Çu tõ n¨m 1975, héi nghÞ th−îng ®Ønh b¶y n−íc ph−¬ng
T©y mçi n¨m häp nhãm mét lÇn, lu«n lu«n cã mÆt NhËt B¶n.
3

C¸c tõ ph−¬ng §«ng, ph−¬ng T©y b¾t ®Çu ®−îc dïng tõ sau §¹i
chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai. Sau sù kiÖn nµy, trong ho¹t ®éng chÝnh trÞ quèc
tÕ vµ trªn b¸o chÝ Anh, Mü vµ mét sè n−íc ®· dïng tõ ph−¬ng §«ng ®Ó chØ
c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa, tõ ph−¬ng T©y ®Ó chØ c¸c n−íc t− b¶n chñ
nghÜa.

4. Héi nghÞ bµn trßn ra ®êi khi nµo ?
Ngµy nay, c¸c cuéc häp cña Héi ®ång B¶o an Liªn hîp quèc vµ c¸c
héi nghÞ quèc tÕ kh¸c, hay khi tiÕn hµnh c¸c cuéc ®µm ph¸n vÒ chÝnh trÞ
quèc tÕ, phÇn lín më héi nghÞ bµn trßn. VËy héi nghÞ bµn trßn ra ®êi khi
nµo ?
Tr−íc ®©y, t¹i c¸c héi nghÞ trong vµ ngoµi n−íc, nhÊt lµ trong nh÷ng
héi nghÞ chÝnh thøc hoÆc yÕn tiÖc, ng−êi ta rÊt chó ý ®Õn thø bËc chç ngåi
cña chñ, kh¸ch, vµ nh×n chung, ®Òu ®Ó c¸c bËc tr−ëng gi¶ ngåi gi÷a, cßn t©n
kh¸ch th× tuú theo th©n phËn, ®Þa vÞ, mµ s¾p xÕp chç ngåi cho phï hîp.
Nh−ng nhiÒu khi còng thËt khã xÕp ®Æt.
Vµo thÕ kû V, Yawangse ( nh©n vËt lÞch sö ®¹i Anh trong truyÒn
thuyÕt ) ®· nghÜ ra mét c¸ch, ®ã lµ khi anh ta cïng c¸c kþ sÜ cña m×nh më
héi nghÞ, kh«ng ph©n biÖt chç ngåi trªn d−íi, mµ ngåi quanh mét chiÕc bµn
trßn : nh− vËy sÏ tr¸nh ®−îc sù r¾c rèi do vÞ trÝ ngåi g©y ra. ThÕ lµ h×nh
thµnh héi nghÞ bµn trßn. Héi nghÞ bµn trßn kh«ng ph©n biÖt trªn, d−íi
mang ý nghÜa b×nh ®¼ng nh− nhau vµ hiÖp, th−¬ng víi ng−êi tham dù. Sau
§¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø nhÊt ®Õn nay, c¸c héi nghÞ quèc tÕ phÇn lín ®Òu
dïng h×nh thøc héi nghÞ bµn trßn.

5. Chim bå c©u hoµ b×nh ra ®êi khi nµo ?
Mäi ng−êi coi chim bå c©u lµ biÓu t−îng cho thÕ giíi hoµ b×nh, gäi nã
lµ chim bå c©u hoµ b×nh. Sù ra ®êi cña tªn gäi nµy lµ c¶ mét c©u chuyÖn
c¶m ®éng.
N¨m 1940, ph¸t xÝt §øc chiÕm ®ãng Pa – ri, thñ ®« n−íc Ph¸p.
Bän chóng ®Õn ®©u lµ hµng lo¹t d©n l−¬ng thiÖn ë ®ã bÞ giÕt h¹i. Mét h«m,
nhµ danh ho¹ Pi – c¸t – s« ®ang ngåi trÇm t− trong phßng tranh, bçng
4

c¸nh cöa bËt më, mét «ng giµ hµng xãm b−ng trªn tay x¸c con chim bå c©u,
võa b−íc vµo phßng võa khãc : “ §øa ch¸u t«i ®ang ch¬i víi con chim c©u,
liÒn bÞ bän ph¸t xÝt b¾n chÕt, c¶ con chim c©u còng bÞ chÕt theo. Ngµi Pi –
c¸t – s«, t«i van ngµi h·y vÏ cho t«i con chim c©u, ®Ó kû niÖm ngµy ®øa
ch¸u t«i bÞ lò ph¸t xÝt giÕt h¹i”. Pi – c¸t – s« võa an ñi «ng giµ, võa mang
bót vÏ ngay con chim bå c©u.
N¨m 1949, Pi – c¸t – s« ®· tÆng bøc tranh Chim c©u nµy cho §¹i
héi hoµ b×nh thÕ giíi Pa – ri. Tõ ®ã chim bå c©u ®· trë thµnh biÓu t−îng
cña hoµ b×nh.

6. Bá phiÕu kÝn ra ®êi khi nµo ?
Bá phiÕu kÝn lµ mét ph−¬ng ph¸p tuyÓn cö, mµ ng−êi bá phiÕu
kh«ng viÕt tªn cña m×nh lªn trªn phiÕu. Tõ bá phiÕu kÝn b¾t nguån tõ tiÕng
ý : ballot, nghÜa lµ tr¸i bãng. Tõ thÕ kû thø V, ë Hy L¹p, La M· khi bÇu
cö, ng−êi ta dïng tr¸i bãng thay cho phiÕu bÇu. Bãng ®−îc chia lµm hai
mµu tr¾ng vµ ®en, vµ qui ®Þnh : mµu tr¾ng biÓu thÞ ®ång ý, mµu ®en biÓu
thÞ ph¶n ®èi. Tõ n¨m 1884, n−íc Mü còng b¾t ®Çu dïng h×nh thøc bá
phiÕu nµy, chØ cã ®iÒu dïng h¹t ®Ëu hoÆc h¹t g¹o nÕp thay cho tr¸i bãng.
Cïng víi viÖc øng dông v¨n tù trªn giÊy, viÖc bá phiÕu b»ng vËt biÓu
thÞ ®ång ý hoÆc ph¶n ®èi ®· tiÕn triÓn thµnh c¸ch dïng v¨n tù ghi ®¬n vÞ
hoÆc hä tªn ng−êi ®−îc bÇu lªn giÊy, chø kh«ng ghi tªn ng−êi bÇu. HiÖn
nay, ph−¬ng ph¸p bá phiÕu ®· phæ biÕn kh¾p thÕ giíi.

7. Tßa ¸n quèc tÕ ra ®êi khi nµo ?
Toµ ¸n quèc tÕ, tªn gäi ®Çy ®ñ lµ Toµ ¸n Quèc tÕ Liªn hîp quèc, tiÒn
th©n cña nã lµ Th−êng thiÕt quèc tÕ ph¸p viÖn. Sù ra ®êi cña nã nh»m gi¶i
quyÕt c¸c tranh chÊp quèc tÕ b»ng con ®−êng hoµ b×nh. N¨m 1899, lÇn ®Çu
tiªn héi nghÞ hoµ b×nh Hague ®· th«ng qua “ Hague hoµ b×nh gi¶i quyÕt
tranh ®oan héi −íc”. Theo c«ng −íc nµy, n¨m 1900 ®· thiÕt lËp Th−êng
thiÕt träng tµi viÖn. Tæ chøc nµy ®· ph¸t huy t¸c dông tr−íc §¹i chiÕn thÕ
giíi lÇn thø nhÊt. Nh−ng cïng víi sù thay ®æi vµ ph¸t triÓn cña t×nh h×nh
quèc tÕ, Th−êng thiÕt träng tµi viÖn ®· kh«ng cßn tho¶ m·n viÖc gi¶i quyÕt
5

c¸c tranh chÊp quèc tÕ b»ng ph¸p luËt, thÕ lµ ngµy 15 th¸ng 2 n¨m 1922,
t¹i Hague, Hµ Lan ®· thµnh lËp mét tæ chøc cã tªn gäi Th−êng thiÕt quèc
tÕ ph¸p viÖn. Sau khi Th−êng thiÕt ph¸p viÖn ®−îc thµnh lËp, viÖc gi¶i
quyÕt c¸c tranh chÊp quèc tÕ ®· ph¸t huy t¸c dông to lín. Sau §¹i chiÕn
thÕ giíi thø hai, liªn minh quèc tÕ bÞ gi¶i t¸n, Th−êng thiÕt quèc tÕ ph¸p
viÖn còng kh«ng tån t¹i ®−îc n÷a. N¨m 1945, khi Liªn hîp quèc ra ®êi,
Toµ ¸n quèc tÕ liÒn ®−îc thµnh lËp. Trªn thùc tÕ, nã lµ sù tiÕp tôc cña
Th−êng thiÕt quèc tÕ ph¸p viÖn.
Toµ ¸n quèc tÕ lµ mét trong nh÷ng tæ chøc chñ yÕu cña Liªn hîp
quèc, còng lµ c¬ quan t− ph¸p chñ yÕu, cho nªn nã còng ®−îc gäi lµ C¬
quan t− ph¸p chñ yÕu.

8. Sù ra ®êi cña ch÷ thËp ®á
BÖnh viÖn cña nhiÒu quèc gia trªn thÕ giíi, ®Òu lÊy ch÷ thËp ®á lµm
biÓu t−îng; tæ chøc nh©n ®¹o quèc tÕ gäi lµ Héi Ch÷ thËp ®á quèc tÕ. Vëy
Ch÷ thËp ®á lµ g× ?
N¨m 1858, Na – p« - lª -«ng ®Ö tam cña ph¸p chØ huy liªn qu©n
Ph¸p – ý ®¸nh nhau víi qu©n ¸o t¹i Soerfeilinuo ( dÞch ©m ); trong trËn
®Êu ®ã, x¸c chÕt chÊt thµnh nói, m¸u ch¶y thµnh s«ng. Mét ng−êi Thuþ SÜ,
chñ xÝ nghiÖp chÕ biÕn n«ng s¶n chøng kiÕn th¶m c¶nh ®ã bÌn dÉn ®Çu mét
to¸n ng−êi ®Õn cøu c¸c th−¬ng binh ®ang thoi thãp trong hµng v¹n x¸c
chÕt. Ng−êi ®ã tªn lµ Di – na, «ng ®−îc coi lµ ng−êi nh©n ®¹o chñ nghÜa,
c¶ ®êi «ng lu«n lµm nh÷ng c«ng viÖc cøu gióp ng−êi kh¸c. Sau chiÕn dÞch
kia, Di – na ®· viÕt l¹i toµn bé c©u chuyÖn ®ã thµnh cuèn nhËt ký Ghi chÐp
vÒ Soerfeilinuo, vµ nªu ra mét kiÕn nghÞ, nªu ®Æt ra luËt, cÇn ph¶i ®èi xö
víi c¸c th−¬ng binh vµ tï binh b»ng th¸i ®é nh©n ®¹o, cÇn ph¶i thµnh lËp
t¹i c¸c n−íc tæ chøc cña nh÷ng ng−êi cøu hé, kh«ng ph©n biÖt quèc tÞch, t«n
gi¸o, tÝn ng−ìng vµ d©n téc. S¸ch cña «ng nhanh chãng ®−îc truyÒn kh¾p
ch©u ¢u.
§Çu n¨m 1863, Héi phóc lîi c«ng céng Gi¬ - ne – v¬ ®−îc thµnh lËp
gåm n¨m uû viªn, cã Di – na trong ®ã. Tõ ngµy 26 ®Õn 29 th¸ng 10 n¨m
1863, t¹i Gi¬ - ne - v¬ ®· tiÕn hµnh Héi nghÞ quèc tÕ víi sù tham gia chÝnh
6

thøc cña 18 ®¹i biÓu cña 14 n−íc ( Anh, Ph¸p, §øc, Thuþ SÜ, ...) ®· th¶o
luËn th«ng qua nghÞ quyÕt “ H·y ®èi xö víi c¸c th−¬ng binh, bÖnh binh
trªn chiÕn tr−êng mét c¸ch nh©n ®¹o”, biÓu d−¬ng cèng hiÕn cña Thuþ SÜ
cho héi nghÞ; ®ång thêi ®Ó bµy tá sù biÕt ¬n víi Di – na, c¸c ®¹i biÓu nhÊt trÝ
“ lÊy ®å ¸n quèc kú Thuþ SÜ lµm bØÓu t−îng cho tæ chøc nµy, chØ cã mµu s¾c
th× ®æi thµnh ch÷ thËp ®á trªn nÒn tr¾ng”. Tõ ®ã nã trë thµnh biÓu t−îng
cña Héi Ch÷ thËp ®á quèc tÕ.

9. Hu©n ch−¬ng ch÷ thËp ra ®êi khi nµo ?
C¸i gäi lµ hu©n ch−¬ng Ch÷ ThËp, kh«ng nhÊt thiÕt mang h×nh ch÷
thËp. Cã nh÷ng huy ch−¬ng h×nh trßn, h×nh vu«ng, h×nh l¨ng, h×nh ®a
gi¸c, ë gi÷a thªm ch÷ + ( thËp ); cã c¸i thËm chÝ kh«ng cã ch÷ + còng gäi lµ
thËp tù ch−¬ng.
ThËp tù ch−¬ng ®−îc sö dông phæ biÕn ë T©y ¢u. T¹i sao c¸c quèc
gia T©y Ph−¬ng thÝch dïng ch÷ + lµm phï hiÖu hu©n ch−¬ng, kû niÖm
ch−¬ng ?
Cã ng−êi cho r»ng, ng−êi ch©u ¢u ®a phÇn theo C¬ §èc gi¸o, mµ
ch÷ + l¹i quan hÖ mËt thiÕt víi gi¸ thËp tù cña Jª –su. C¸ch gi¶i thÝch kh¸c
l¹i cho r»ng, ch÷ + t−îng tr−ng cho sù viªn m·n, ®Çy ®ñ. Nh−ng ®a sè l¹i
gi¶i thÝch r»ng, vµo thêi Trung thÕ kû, giai cÊp thèng trÞ ch©u ¢u lÊy ®Ò
¸n ch÷ + ®Ó khuÕch tr−¬ng søc m¹nh cña m×nh, biÓu thÞ trôc ngang tõ ®«ng
sang t©y, trôc däc th©u tãm nam b¾c.
Ngµy nay, thËp tù ch−¬ng kh«ng mang ý nghÜa ®ã n÷a, mµ chØ lµ kÕ
thõa truyÒn thèng.

10. Ngµy quèc tÕ phô n÷ 8 – 3 ra ®êi khi nµo ?
Ngµy Quèc tÕ Phô n÷ 8 – 3 ra ®êi vµo n¨m 1910. Tr−íc ®ã, phong
trµo gi¶i phãng phô n÷ quèc tÕ ®· ngµy mét n©ng cao. Ngµy 8 th¸ng 3
n¨m 1909, t¹i Chi – ca – g« ( Mü ) ®· næ ra cuéc b·i c«ng vµ biÓu t×nh cña
phô n÷ cã quy m« lín ph¶n ®èi sù bãc lét vµ chÌn Ðp cña c¸c nhµ t− s¶n, ®ßi
tù do, ®ßi b×nh ®¼ng, yªu cÇu thùc hiÖn chÕ ®é lµm viÖc 8 giê mét ngµy vµ
t¨ng l−¬ng.
7

N¨m 1910, t¹i thñ ®« C« - pen – ha – gen ( §an M¹ch ) ®· diÔn ra
Héi nghÞ §¹i biÓu phô n÷ x· héi chñ nghÜa quèc tÕ lÇn thø hai. Trong héi
nghÞ nµy, mét nhµ c¸ch m¹ng v« s¶n §øc, th− ký Ban th− ký phô n÷ quèc
tÕ ®· ®Ò x−íng lÊy ngµy 8 – 3 h»ng n¨m lµm ngµy ®Êu tranh cña phô n÷
thÕ giíi vµ s¸ng kiÕn ®ã ®· ®−îc ®¹i héi nhÊt trÝ th«ng qua. Tõ ®ã, Ngµy 8
– 3 ®· trë thµnh Ngµy ®Êu tranh cho quyÒn tù do b×nh ®¼ng, gi¶i phãng
cña phô n÷ thÕ giíi.

11. Ngµy quèc tÕ lao ®éng 1 – 5 ra ®êi khi nµo ?
Th¸ng 7 n¨m 1930 lµ th¸ng ®¸ng ghi nhí cña giai cÊp c«ng nh©n
toµn thÕ giíi. Bëi v× trong th¸ng nµy, t¹i Héi nghÞ thµnh lËp Quèc tÕ 2 ®·
th«ng qua quyÕt ®Þnh: lÊy ngµy 1 th¸ng 5 lµ “ mét ngµy x¸c ®Þnh” tiÕn
hµnh cuéc biÓu t×nh víi qui m« lín trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. Sau ®ã,
ngµy 1 th¸ng 5 ®· dÇn dÇn trë thµnh ngµy ®oµn kÕt ®Êu tranh cña giai cÊp
c«ng nh©n toµn thÕ giíi vµ ngµy tÕt lao ®éng mang tÝnh quèc tÕ, ®−îc nhiÒu
n−íc trªn thÕ giíi kû niÖm.

12. Ngµy thiÕu nhi quèc tÕ 1 – 6 ra ®êi khi
nµo ?
Th¸ng 11 n¨m 1949, Héi liªn hiÖp Phô n÷ toµn d©n chñ quèc tÕ më
héi t¹i M¸t – c¬ - va, nh»m môc ®Ých b¶o vÖ quyÒn lîi cña nhi ®ång
toµn thÕ giíi, ph¶n ®èi bän l¸i bu«n chiÕn tranh giÕt h¹i vµ ng−îc ®·i trÎ
em. Héi nghÞ ®· quyÕt ®Þnh ngµy 1 – 6 h»ng n¨m lµ Ngµy tÕt cña thiÕu
nhi quèc tÕ.
Tr−íc ®ã, nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi ®· thµnh lËp nhiÒu tr¹i nu«i d−ìng
trÎ em vµ ng−êi ta ®ã lµ nh÷ng c¬ së tõ thiÖn v× trÎ em. Trªn thùc tÕ, tõ sau
§¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø nhÊt, nh÷ng kÎ truyÒn gi¸o vµ bu«n ng−êi l¹i
ng−îc ®·i vµ giÕt h¹i trÎ em. Cho nªn ®Ó ch¨m sãc vµ b¶o vÖ trÎ em mét c¸ch
thùc sù, míi ra ®êi ngµy lÔ thiÕu nhi quèc tÕ.

13. Ngµy quèc kh¸nh cña c¸c n−íc ra ®êi ra
sao ?
8

§a sè c¸c n−íc trªn thÕ giíi chØ cã mét ngµy quèc kh¸nh, song lÊy
ngµy nµo lµm ngµy quèc kh¸nh l¹i rÊt kh¸c nhau, nh− :
1. Nh÷ng quèc gia lÊy ngµy thµnh lËp n−íc lµm ngµy quèc kh¸nh:
Trung Quèc ( ngµy 1 – 10), Mü ( ngµy 4 – 7 ). . . KiÓu nµy trªn thÕ giíi chØ
cã hai m−¬i n¨m n−íc.
2. LÊy ngµy sinh nhËt cña nguyªn thñ quèc gia, cã Th¸i Lan ( ngµy
5 – 12 ), Hµ Lan (ngµy 30 – 4 ), §an M¹ch ( ngµy 16 – 4 ), NhËt B¶n (
ngµy 29 – 4 ).
3. Nh÷ng quèc gia lÊy ngµy mõng chiÕn th¾ng chèng ph¸t xÝt nh−
Ru – ma – ni (ngµy 30 – 8 ).
4. LÊy ngµy biÕn thiªn cña thuéc ®Þa hoÆc di d©n, cã Ca – na - ®a (
ngµy 1 – 7 ), óc (ngµy 26 – 1 ).
5. LÊy ngµy chiÕm lÜnh thñ ®« cã Cu Ba (ngµy 1 – 1 )...
6. LÊy ngµy c¸ch m¹ng th¾ng lîi, cã Ph¸p, ( Ph¸p lÊy ngµy khëi
nghÜa cña nh©n d©n Pa – ri chiÕm ngôc Ba – xti ( ngµy 14 – 7 ) ).
7. Cã quèc gia ngµy quèc kh¸nh kh«ng x¸c ®Þnh, ch¼ng h¹n Anh,
h»ng n¨m lÊy ngµy thø b¶y tuÇn thø hai cña th¸ng s¸u, Ja – mai – ca l¹i
lÊy ngµy thø hai ®Çu tiªn cña th¸ng t¸m ...
8. Cßn cã mét vµi quèc gia, mçi n¨m cã hai ngµy quèc kh¸nh nh− BØ,
§an M¹ch...

14. Ngµy y t¸ quèc tÕ ra ®êi khi nµo ?
N÷ y t¸ ng−êi Anh lµ Nandinger lµ ng−êi ®Æt nÒn mãng cho ngµnh
hé lý häc cËn ®¹i. Vµo nh÷ng n¨m 1854 – 1856, trong cuéc chiÕn tranh
Crimean, bµ ®· ®em hÕt søc m×nh ®Ó lµm thay ®æi ®iÒu kiÖn sèng vµ ch÷a trÞ
cho c¸c th−¬ng binh, ®−îc c«ng chóng c¸c n−íc ®¸nh gi¸ cao.
9

Sau nµy, ®Ó kû niÖm nh÷ng cèng hiÕn lín lao trong sù nghiÖp t¹o
phóc cho nh©n lo¹i cña bµ, Héi y t¸ quèc tÕ ®· quyÕt ®Þnh lÊy ngµy sinh
cña bµ 15 – 2 lµm Ngµy Y t¸ quèc tÕ.

15. Ngµy héi bia ra ®êi khi nµo ?
Héi bia lµ lÔ héi d©n gian ë §øc kÐo dµi tõ tuÇn cuèi cïng cña th¸ng
9 tíi tuÇn ®Çu tiªn cña th¸ng 10 h»ng n¨m. Trong nh÷ng ngµy nµy, mäi
ng−êi ph¶i uèng hÕt 100 v¹n lÝt bia. T¹i Muy – nich, h»ng n¨m ®Òu tæ chøc
Héi Bia v« cïng ®Æc s¾c.
Ngµy Héi Bia ra ®êi tõ n¨m 1810. §Çu th¸ng 10 n¨m ®ã lµ ngµy
Quèc v−¬ng Pafalia cö hµnh h«n lÔ cho Hoµng tö cña «ng, Quèc v−¬ng
muèn buæi lÔ thËt t−ng bõng. Trong lÔ c−íi, Hoµng tö n©ng cèc mêi thùc
kh¸ch uèng thËt ®· ®Ó chia vui. ThÕ lµ, mäi ng−êi ai nÊy th¶ søc uèng, hä
võa h¸t võa móa cho tíi khi h«n lÔ kÕt thóc. Sau nµy, h»ng n¨m mäi ng−êi
lÊy kho¶ng thêi gian ®ã lµm ngµy Héi Bia, vµ tËp tôc Êy kÐo dµi m·i ®Õn
ngµy nay.

16. Ngµy héi t×nh yªu ra ®êi khi nµo ?
T¹i mét sè n−íc thuéc ¢u – Mü vµ ch©u §¹i D−¬ng, ngµy 14 th¸ng
2 h»ng n¨m, ®−îc coi lµ ngµy Héi t×nh yªu. V× sao − ? Liªn quan ®Õn nã lµ
c¶ mét truyÒn thuyÕt xóc ®éng lßng ng−êi.
Vµo thÕ kû 3, mét tÝn ®å C¬ §èc gi¸o tªn lµ Va – len – tin do dÉn
®Çu mét ®éi qu©n c¸c tÝn ®å C¬ §èc chèng l¹i sù ¸p bøc cña ®Õ quèc La M·
mµ ph¶i vµo tï. Trong tï, anh ta may m¾n gÆp ®−îc con g¸i cña viªn gi¸m
ngôc vµ ®−îc c« ch¨m sãc chu ®¸o; tõ ®ã hä ®em lßng yªu nhau. Song Va –
len – tin vÉn kh«ng tho¸t khái sè phËn nghiÖt ng· : ngµy 14 th¸ng 2 n¨m
270, chµng ®· bÞ xö téi chÕt. Tr−íc phót l©m chung, chµng ®· viÕt cho con
g¸i viªn gi¸m ngôc mét l¸ th−, bµy tá t×nh c¶m m·nh liÖt cña m×nh ®èi víi
nµng. Sau nµy, c¸c tÝn ®å C¬ §èc ®· lÊy ngµy nµy lµm ngµy Héi t×nh yªu
®Ó kû niÖm Va – len – tin ®· tö v× ®¹o. Ngµy nµy, ng−êi ta coi tr¸i tim
hång vµ hoa t−¬i lµ biÓu t−îng cña ngµy thÓ hiÖn sù thuû chung son s¾t
trong t×nh yªu.
10

Ngµy nay, lÔ héi t×nh yªu ®−îc thanh niªn nam n÷ nhiÒu n−íc trªn
thÕ giíi ®ãn nhËn, coi ®ã lµ dÞp tèt ®Ó bµy tá t×nh c¶m víi ng−êi m×nh yªu.

17. Ngµy quyÒn lîi ng−êi tiªu dïng quèc tÕ ra ®êi
khi nµo ?
N¨m1983 tæ chøc liªn minh nh÷ng ng−êi tiªu dïng quèc tÕ quyÕt
®Þnh lÊy ngµy, 15 th¸ng 3 lµ Ngµy quyÒn lîi ng−êi tiªu dïng quèc tÕ, ®Ó
ngµy cµng b¶o vÖ tèt h¬n quyÒn lîi cña ng−êi tiªu dïng trªn ph¹m vi toµn
thÕ giíi, thóc ®Èy hîp t¸c giao l−u gi÷a c¸c tæ chøc tiªu dïng c¸c n−íc.
ViÖc x¸c ®Þnh ngµy 15 th¸ng 3 lµ Ngµy quyÒn lîi ng−êi tiªu dïng
quèc tÕ lµ c¨n cø vµo ngµy 15 th¸ng 3 n¨m 1962, tæng thèng Mü Ken – n¬ -
®i ®· ph¸t biÓu trong quèc héi Mü b¶n Tuyªn bè ®Æc biÖt cña tæng thèng
Mü vÒ viÖc b¶o vÖ quyÒn lîi ng−êi tiªu dïng. B¶n tuyªn bè nµy ®Çu tiªn ®·
nªu ra bèn quyÒn lîi cña ng−êi tiªu dïng nh− sau : “ Cã quyÒn ®−îc b¶o
®¶m an toµn, quyÒn ®−îc h−ëng s¶n phÈm tèt, quyÒn ®−îc tù do lùa chän,
quyÒn ®−îc nªu ý kiÕn tiªu dïng”.
Tõ n¨m 1983 ®Õn nay, cø ®Õn ngµy 15 th¸ng 3, tæ chøc ng−êi tiªu
dïng trªn toµn thÕ giíi ®Òu cã nh÷ng ho¹t ®éng kû niÖm.

18. Ngµy khÝ t−îng thÕ giíi ra ®êi khi nµo ?
Ngµy nay, ngµy 23 th¸ng 3 h»ng n¨m ®−îc coi lµ Ngµy KhÝ t−îng
thÕ giíi. Song Ýt ai biÕt, ®Ó ®i ®Õn quyÕt ®Þnh trªn , ph¶i qua qu·ng thêi
gian gÇn 100 n¨m.
Vµo nh÷ng n¨m 50 cña thÕ kû 19, qua thùc tiÔn cuéc sèng, sù nhËn
thøc khoa häc vÒ khÝ t−îng cña nh©n lo¹i còng ngµy cµng s©u s¾c h¬n, kÕt
qu¶ cña c¸c quan tr¾c khÝ t−îng b¾t ®Çu cã ¶nh h−ëng tíi c¸c ho¹t ®éng
thùc tiÔn. Lóc ®ã, mét thiÕu uý h¶i qu©n Mü tªn lµ Moli ®· kiÕn nghÞ tæ
chøc mµng l−íi quan tr¾c khÝ t−îng trªn biÓn ®Ó t×m hiÓu mèi quan hÖ cña
sù vËn chuyÓn gi÷a c¸c dßng khÝ víi ®¹i d−¬ng. Víi nh÷ng nç lùc cña «ng,
cuèi cïng héi nghÞ quèc tÕ Bróc – xen ®· ®−îc tæ chøc. Sau héi nghÞ, mét sè
11

n−íc ch©u ¢u vµ Mü ®· ®ua nhau thµnh lËp c¸c tæ chøc khÝ t−îng d¹nh s¬
khai.
Cßn tæ chøc khÝ t−îng mang tÝnh quèc tÕ ®Çu tiªn lµ tæ chøc khÝ t−îng
quèc tÕ ra ®êi t¹i héi nghÞ Viªn n¨m 1873. Trong qu¸ tr×nh tån t¹i vµi chôc
n¨m sau ®ã, tæ chøc nµy ®· bÞ ph¸ ho¹i ghª gím bëi hai cuéc §¹i chiÕn thÕ
giíi, song nã vÉn duy tr× ho¹t ®éng, cã nh÷ng cèng hiÕn nhÊt ®Þnh cña sù
nghiÖp khÝ t−îng thÕ giíi vµ yªn b×nh cña nh©n lo¹i.
Sau §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, Tæ chøc KhÝ t−îng quèc tÕ ®·
®−îc x©y dùng l¹i, ®ång thêi cã sù tham gia cña mét lo¹t n−íc thµnh viªn
míi, vµ ®−îc gia nhËp Liªn hîp quèc, trë thµnh mét c¬ quan chuyªn m«n
cña tæ chøc nµy. N¨m 1951, Tæ chøc KhÝ t−îng quèc tÕ ®· hoµn thµnh c¬
cÊu tæ chøc cña m×nh, chÝnh thøc ®æi tªn thµnh Tæ chøc KhÝ t−îng thÕ giíi
nh− tªn gäi ngµy nay.

19. Gi¶i N« Ben ra ®êi khi nµo ?
Gi¶i N« - ben ®−îc mang tªn nhµ ho¸ häc ng−êi Thuþ §iÓn, gi¶i
®−îc lËp ra bëi di s¶n cña «ng. Trong di chóc , «ng ®Ó l¹i mét phÇn di s¶n (
9,2 triÖu USD) dïng lµm quÜ, lÊy lîi tøc cña nã ( mçi n¨m chõng 200.000
USD) lµm gi¶i th−ëng cho 5 lÜnh vùc : VËt lý, Ho¸ häc, Sinh häc vµ Kinh
tÕ häc ( sau nµy ng−êi ta bæ sung thªm lÜnh vùc V¨n häc vµ Hoµ b×nh).
VËy c©u chuyÖn lËp gi¶i N« - ben ®· x¶y ra nh− thÕ nµo ?
Vµo mét ngµy cña n¨m 1888, N« - ben võa ngñ dËy th× ®äc ®−îc tin
c¸o phã vÒ «ng. §©y lµ s¬ xuÊt cña tê b¸o nä, ng−êi bÞ chÕt lµ anh trai «ng
chø kh«ng ph¶i «ng. Tin nµy khiÕn «ng bÞ sèc. Bëi qua b¶n c¸o phã, «ng
hiÓu ®−îc suy nghÜ cña ng−êi ®êi vÒ m×nh : “ «ng vua thuèc næ”, ngµ ®¹i
thùc nghiÖm ph¸t tµi nhê lo¹i vò khÝ mang tÝnh huû diÖt. Kú thùc, môc
®Ých cña «ng nh»m mang l¹i h¹nh phóc cho nh©n lo¹i. ¤ng quyÕt b»ng mäi
c¸ch ®Ó ng−êi ®êi hiÓu viÖc lµm cña «ng thËt sù cã ý nghÜa. §Õn khi èm
nÆng, «ng bÌn lËp s½n b¶n di chóc, tÆng mét kho¶n tiÒn th−ëng cho nh÷ng
ai cã cèng hiÕn kiÖt xuÊt cho hoµ b×nh, tiÕn bé trªn thÕ giíi. B¾t ®Çu tõ n¨m
1901, Gi¶i N« - ben ®−îc trao h»ng n¨m vµo dÞp kû niÖm ngµy «ng mÊt :
10 -12.
12

20. Sø tiÕt ra ®êi khi nµo ?
Ngµy nay, sø tiÕt lµ chØ quan chøc ngo¹i giao th−êng tró cña mét
n−íc t¹i n−íc kh¸c, hoÆc ®¹i biÖn l©m thêi ®−îc ph¸i ®Õn tró t¹i n−íc kh¸c.
Nh−ng vµo thêi Cæ ®¹i, sø tiÕt l¹i kh«ng ph¶i lµ tªn gäi cña con ng−êi, mµ
chØ lµ mét chøc quan.
Lóc ®ã sø tiÕt cã hai hµm nghÜa : Mét lo¹i lµ khanh ®¹i phu ®−îc mêi
®Õn mét n−íc ch− hÇu nµo c¶ quèc qu©n ë n−íc ®ã ph¶i ban cho anh ta mét
b»ng chøng nhËm chøc gäi lµ phï tÝn. Nã th−êng ®−îc ®óc b»ng ®ång,
song mçi vïng kh¸c nhau, h×nh ®éng vËt ®−îc ®óc thµnh phï tÝn còng kh¸c
nhau. NhËm chøc ë vïng nói, ®−îc ban hæ tiÕt; nhËm chøc ë ®ång b»ng,
®−îc ban nh©n tiÕt; nhËm chøc ë hå tr¹ch, ®−îc ban long tiÕt. Mét lo¹i lµ
tr−íc lóc sø thÇn xuÊt ngo¹i, quèc qu©n ph¶i ban cho anh ta mét b»ng
chøng xuÊt sø, gäi lµ phï tiÕt. Nh×n chung ®Òu lµ lµm b»ng thanh tre, bªn
trªn cã ®iÓm vËt trang trÝ nh− ®u«i tr©u, gäi lµ mao tiÕt. Khi Tr−¬ng T¸i,
T« Vò ®i sø Hung N« ®Òu mang lo¹i b»ng chøng nµy. §−¬ng nhiªn, hai
lo¹i b»ng chøng nµy thêi Cæ ®¹i còng gäi lµ sø tiÕt.

21. §¹i sø ra ®êi khi nµo ?
§¹i sø ra ®êi c¸ch ®©y ®· 4000 n¨m, ®−îc sö dông sím nhÊt ë
V−¬ng quèc cæ Ai CËp.

Lóc ®ã, Quèc v−¬ng Ai CËp ®· cã quan hÖ víi c¸c quèc gia ch©u ¸ ,
®· cã c¸c nh©n viªn chuyªn ®i sø c¸c n−íc ch©u ¸. §©y lµ ®¹i biÓu ngo¹i
giao sím nhÊt trong lÞch sö nh©n lo¹i. NhiÖm vô cña hä lµ chuyÓn th− tõ
cña Quèc v−¬ng, ®−îc gäi lµ tÝn sø.
Thêi cæ Hy L¹p, viÖc liªn hÖ gi÷a c¸c thµnh bang t¨ng nhiÒu. Quèc
v−¬ng ®· chän mét sè ng−êi trong nh÷ng ng−êi ®øc cao tµi träng, tuæi trßn
50, chuyªn ®¶m tr¸ch c«ng viÖc liªn hÖ víi c¸c n−íc kh¸c, nh−ng kh«ng tró
t¹i n−íc ®ã. §−¬ng thêi gäi hä lµ tr−ëng l·o, thùc tÕ lµ sø tiÕt.
13

Thêi v−¬ng quèc Byzantinc, nhiÖm vô cña c¸c sø tiÕt ®· cã thay ®æi,
cã thÓ tró t¹i n−íc kh¸c vµi th¸ng, ®ång thêi ®¶m tr¸ch nhiÖm vô nghiªn
cøu t×nh h×nh ë n−íc ®Õn tró vµ thu nhËp t×nh b¸o.
ThÕ kû 14, cïng víi sù manh nha cña chñ nghÜa t− b¶n, c¸c sø tiÕt
ngo¹i giao ngoµi nhiÖm vô chÝnh trÞ, qu©n sù, cßn ®¶m tr¸ch c«ng viÖc giao
l−u kinh tÕ. Do ®ã, viÖc c¸c sø tiÕt qua l¹i nhiÒu lÇn ®· kh«ng phï hîp víi
t×nh h×nh míi trong quan hÖ ngo¹i giao, v× thÕ n−íc céng hoµ Venice lµ
n−íc sím nhÊt chuyÓn sø tiÕt ngo¹i tró thµnh ®¹i biÓu th−êng tró. Ban ®Çu,
nhiÖm kú kÐo dµi ®Õn ba n¨m. Cuèi thÕ kû 16, ®¹i sø th−êng nhiÖm ngo¹i
tró ®· xuÊt hiÖn phæ biÕn ë ch©u ¢u, trë thµnh ®¹i biÓu ngo¹i giao cao cÊp
nhÊt cña mét n−íc tró ë n−íc ngoµi, viÖc nµy kÐo dµi m·i ®Õn ngµy nay.

22. Tªn gäi ausstralia ra ®êi khi nµo ?
L·nh thæ Australia bao gåm ®¹i lôc Auasstralia vµ ®¶o Tassmania.
Tr−íc thÕ kû 17, d©n b¶n ®Þa ®−îc ph©n bè trªn toµn ®¹i lôc Australia.
N¨m 1770, c¸c nhµ hµng h¶i Anh lÇn ®Çu tiªn th¸m hiÓm vïng ®Êt nµy.
Lóc ®ã, mäi ng−êi ph¸t hiÖn mét ®¹i lôc t¹i nam b¸n cÇu; cho r»ng ®ã lµ
lôc ®Þa th«ng th¼ng tíi Cùc Nam, cho nªn nã cã tªn lµ ¸o §¹i Lîi ¸
(Australia), tªn gäi nµy b¾t nguån tõ tiÕng T©y Ban Nha, nghÜa lµ lôc ®Þa
ë ph−¬ng nam.
Sau nµy mäi ng−êi dÇn dÇn míi ph¸t hiÖn ra, ®¹i lôc Australia bèn
mÆt gi¸p biÓn, nã c¸ch Cùc Nam c¶ mét ®¹i d−¬ng bao la. MÆc dï vËy, tªn
gäi Australia vÉn ®−îc gäi m·i ®Õn ngµy nay.

23. Tªn gäi ch©u ¸ ra ®êi khi nµo ?
Trong c¸c ch©u lôc trªn thÕ giíi, ch©u ¸ cã diÖn tÝch lín nhÊt thÕ giíi,
d©n sè ®«ng nhÊt, tªn gäi còng cæ nhÊt. Tªn gäi ®Çy ®ñ cña ch©u ¸ lµ ¸ TÕ
¸ ch©u ( Asia ), nghÜa lµ n¬i mÆt trêi mäc ë ph−¬ng ®«ng.
T−¬ng truyÒn, tõ nµy do ng−êi Phoenicia cæ ®Æt ra. Kho¶ng gi÷a
nh÷ng n¨m 2000 ( tr−íc CN ), ng−êi Phooenicia ®· lËp nªn v−¬ng quèc
Phoenicin hïng m¹nh ë bê ®«ng §Þa Trung H¶i ( nay thuéc vïng
14

Syrian). Hä dùa vµo kÜ thuËt hµng h¶i ®iªu luyÖn, ho¹t ®éng kh¾p vïng
§Þa Trung H¶i. ThËm chÝ, hä cã thÓ ®i tËn eo biÓn Gibrular nhËp vµo phÝa
®«ng §Þa Trung H¶i lµ Asu, nghÜa lµ n¬i mÆt trêi mäc ë ph−¬ng ®«ng;
gäi lôc ®Þa phÝa t©y §Þa Trung H¶i lµ Ereb, nghÜa lµ n¬i mÆt trêi lÆn ë
ph−¬ng t©y. Asia lµ tõ ®−îc ph¸t triÓn tõ tiÕng Phoenicia lµ Asu, dÞch ©m
thµnh ¸ TÕ ¸ ch©u, nghÜa lµ ch©u mÆt trêi mäc ë ph−¬ng ®«ng. Tõ Ered
sau nµy ®−îc biÕn thµnh Europa, dÞch ©m lµ ¢u la ba ch©u, nghÜa lµ ch©u
mÆt trêi lÆn ë phÝa t©y.

Sau nµy, ch©u ¸ TÕ ¸ ( Asia ) ®−îc dïng ®Õn tËn ngµy nay.

24. Tªn gäi ch©u Mü ra ®êi khi nµo ?
Ch©u Mü lµ tªn gäi chung cho Nam Mü vµ B¾c Mü, còng lµ tªn gäi
gi¶n l−îc cña ch©u America, cßn lµ T©n ®¹i lôc. America lµ tªn cña mét
nhµ th¸m hiÓm.
Tõ n¨m 1492, nhµ hµng h¶i ng−êi ý Colombus ®· ba lÇn tiÕn vÒ phÝa
t©y. ¤ng ®· ®Õn ®−îc quÇn ®¶o Bahama nay thuéc ch©u Mü; song «ng l¹i
cho r»ng m×nh ®Õn Ên §é, vµ gäi ®¶o míi ph¸t hiÖn lµ quÇn ®¶o Ên §é,
gäi c− d©n b¶n ®Þa n¬i ®ã lµ ng−êi Indian, tøc ng−êi Ên §é.
Sau nµy, mét nhµ th¸m hiÓm kh¸c tªn lµ Yahge, trong thêi gian tõ
n¨m 1499 ®Õn n¨m 1504 ®· ®Õn th¸m hiÓm ch©u Mü vµ còng ®Õn phÇn
phÝa b¾c cña Nam Mü. ¤ng chøng minh r»ng, vïng ®Êt mµ Colobus ph¸t
hiÖn n¨m 1942 chÝnh lµ T©n ®¹i lôc mµ ng−êi ch©u ¢u ch−a tõng biÕt ®Õn,
chø kh«ng ph¶i Ên §é. Sau nµy sø gi¶ ng−êi ý, trong t¸c phÈm cña m×nh
®· gäi T©n ®¹i lôc lµ ch©u Mü.
Cßn nhµ ®Þa lý häc ng−êi §øc, trong t¸c phÈm cña m×nh l¹i lÊy tªn
America gäi ®¹i lôc lµ ch©u America, tõ ®ã tªn nµy ®−îc dïng ®Õn ngµy
nay.

25. Tªn gäi ch©u Phi ra ®êi khi nµo ?
15

Ch©u Phi lµ tªn gäi t¾t cña ch©u Africa. VÒ sù ra ®êi cña tõ Affrica,
hiÖn l−u truyÒn nhiÒu truyÒn thuyÕt kh¸c nhau. Cã truyÒn thuyÕt cho r»ng,
thêi x−a, xø Yemen cã mét tï tr−ëng tªn lµ Africus, vµo n¨m 2000 ( tr−íc
CN ) ®· x©m nhËp B¾c Phi, x©y dùng ë ®ã mét thµnh phè mang tªn
Afrikyah, sau ®ã mäi ng−êi ®Òu gäi vïng ddaatas bao la nµy lµ Africa.
Mét truyÒn thuyÕt kh¸c cho r»ng, Africa lµ tªn mét n÷ thÇn mµ ng−êi
Berrber c− tró ë B¾c Phi t«n thê. VÞ n÷ thÇn nµy lµ thÇn hé mÖnh. T−¬ng
truyÒn vµo thÕ kû thø nhÊt ( tr−íc CN ), ng−êi Berber ®· ph¸t hiÖn mét bøc
t−îng cña n÷ thÇn nµy trong mét ng«i miÕu, ®ã lµ mét phô n÷ trÎ kho¸c
trªn m×nh mét tÊm da voi. Sau nµy mäi ng−êi ®Òu coi tªn cña n÷ thÇn
Africa lµ tªn ®¹i lôc Phi ch©u. Cßn cã mét truyÒn thuyÕt kh¸c n÷a cho
r»ng, kÎ chinh phôc La M· lµ Xivowen ®· x©m nhËp vïng ®Êt Carthage,
cã tªn gäi kh¸c lµ Afirigan. §Ó kû niÖm kÎ chinh phôc nµy, nh÷ng ng−êi
thèng trÞ La M· ®· gäi m¶nh ®Êt nµy lµ Africa. Sau ®ã La M· l¹i liªn tôc
bµnh tr−íng, lËp nªn tØnh Africa míi. Lóc nµy tªn gäi ®ã chØ h¹n chÕ ë
vïng ®Êt phÝa b¾c cña ®¹i lôc Phi ch©u. §Õn thÕ kû 2, ®Õ quèc La M· l¹i
më réng ch©u Phi ®Õn toµn bé vïng ®Êt phÝa ®«ng b¾c tõ eo biÓn Gibralar
®Õn Ai CËp. Mäi ng−êi gäi chung ng−êi La M· vµ d©n b¶n ®Þa ë ®©y lµ
Africa, tøc lµ ng−êi Africa, vïng ®Êt nµy còng ®−îc gäi lµ Africa, sau nµy
gäi chung lµ ®¹i lôc ch©u Phi.

26. Tªn gäi ch©u ¢u ra ®êi khi nµo ?
Ch©u ¢u lµ tªn viÕt t¾t cña ch©u Europe, b¾t nguån tõ mét c©u
chuyÖn Hy L¹p.
T−¬ng truyÒn, c«ng chóa Europe cña v−¬ng quèc Phoericia, trong
mét giÊc m¬, thÊy hai ng−êi phô n÷ do hai ®¹i lôc ho¸ thµnh, ®ang ®¸nh
nhau. Mét ng−êi tõ n¬i kh¸c ®Õn, cßn ng−êi kia lµ phô n÷ Asia. Hai ng−êi
®Òu muèn mang Europe ®i. “ §i th«i, ta sÏ mang ng−¬i ®Õn lµm ng−êi t×nh
cña Miaosi”.
Buæi s¸ng ngµy h«m sau, c«ng chóa cïng ®¸m tuú tïng ®i ch¬i h¸i
hoa; thÊy mét chó tr©u lïn chë hµng ®Õn mét vïng ®Êt l¹. T¹i ®©y nµng ®·
gÆp thÇn t×nh yªu Afuluodite vµ con trai cña «ng ta lµ Yaluosi. Hä nãi víi
Europe : “ Ng−êi ®em ®Õn cho ng−¬i giÊc m¬ lµ hai chóng ta, sè ng−¬i ®·
16

®Þnh s½n lµ ph¶i lµm vî cña Yaluosi, tr©u lïn võa chë ng−¬i tíi ®©y chÝnh
lµ hãa th©n cña Miaosi. M¶nh ®Êt ®ãn nhËn ng−¬i sÏ mang tªn cña ng−¬i
lµ ch©u Europe”. VÒ sau mäi ng−êi gäi t¾t lµ ch©u ¢u.

27. Tªn gäi th¸i b×nh d−¬ng ra ®êi khi nµo ?
Tªn gäi Th¸i B×nh D−¬ng do nhµ hµng h¶i Bå §µo Nha tªn lµ
Magalhaes ®Æt trong chuyÕn du hµnh vßng quanh Tr¸i §Êt.
Ngµy 20 th¸ng 9 n¨m 1519, Magalhaes dÉn ®Çu ®oµn th¸m hiÓm
xuÊt ph¸t tõ Saiweir, b¨ng qua eo biÓn Gibraltar, ®i vÒ phÝa t©y §¹i T©y
D−¬ng, b¾t ®Çu chuyÕn du hµnh. H¬n mét n¨m sau, khi ®oµn thuyÒn cña
hä ®Õn cùc nam cña Nam Mü, bçng ph¸t hiÖn bê biÓn ë ®ã dèc ®øng t¸ch
lµm hai, hä bÌn b¨ng vÒ phÝa tr−íc. ë ®ã sãng lín nguy hiÓm, hä ph¶i vËt
lén suèt 38 ngµy, cuèi cïng míi vµo ®−îc eo biÓn an toµn. Lóc nµy tr−íc
mÆt hä lµ ®¹i d−¬ng bao la, mÆt n−íc ph¼ng lÆng tr¶i réng phÝa tr−íc.
§oµn thuyÒn l¹i ®i tiÕp tõ Nam Mü, cuèi cïng ®Õn quÇn ®¶o Philippin.
Trong cuéc hµnh tr×nh sau ®ã, hä kh«ng gÆp c¬n sãng d÷ nµo n÷a. C¸c
thuyÒn viªn vui vÎ nãi víi nhau : “ BiÓn ë ®©y thËt th¸i b×nh”.
Nh− vËy, sau nµy mäi ng−êi gäi vïng biÓn réng lín gi÷a ch©u Mü,
ch©u ¸, ch©u §¹i D−¬ng lµ Th¸i B×nh D−¬ng.

28. Tªn gäi Ên §é D−¬ng ra ®êi khi nµo ?

Tªn gäi cò cña Ên §é D−¬ng lµ biÓn Eritrea. Tªn gäi nµy xuÊt hiÖn
sím nhÊt trong cuèn s¸ch LÞch sö do nhµ ®Þa lý häc næi tiÕng ng−êi Hy
L¹p Herodotos ( 484 – 425 tr−íc CN ) biªn so¹n. Trong b¶n ®å thÕ giíi do
«ng vÏ, vïng biÓn nµy cã nghÜa lµ Hång H¶i.

ViÖc mang tªn Ên §é D−¬ng muén h¬n nhiÒu so víi biÓn Eritrea.
Ng−êi sö dông tªn gäi nµy sím nhÊt cã lÏ lµ nhµ ®Þa lý häc La M· ( tõ thÕ
kû 1 ®Õn thÕ kû 5 ). Trªn tÊm b¶n ®å thÕ giíi do mét ng−êi ArËp vÏ, còng
sö dông tªn gäi nµy. Thêi CËn ®¹i chÝnh thøc sö dông tªn gäi Ên §é
D−¬ng lµ vµo kho¶ng n¨m 1515. Lóc ®ã, trªn tÊm b¶n ®å do nhµ ®Þa ®å
17

häc Trung ¢u vÏ, ®· gäi vïng biÓn réng lín nµy lµ Ên §é D−¬ng ph−¬ng
®«ng. §Õn n¨m 1570, trong tËp b¶n ®å thÕ giíi ng−êi ta ®· bá tõ ph−¬ng
®«ng trong côm tõ Ên §é D−¬ng ph−¬ng ®«ng. Ên §é D−¬ng ®· trë
thµnh tªn gäi ®Õn ngµy nay.

29. Tªn gäi §¹i T©y D−¬ng ra ®êi khi nµo ?
Tªn gäi §¹i T©y D−¬ng ®−îc ghi chÐp sím nhÊt vµo ®êi Minh.
Limadon ®Õn Trung Hoa, khi yÕt kiÕn Minh ThÇn T«ng ®· tù x−ng lµ
ng−êi §¹i T©y D−¬ng. ¤ng ta gäi vïng biÓn Ên §é D−¬ng lµ TiÓu T©y
D−¬ng, gäi vïng biÓn phÝa t©y ch©u ¢u lµ §¹i T©y D−¬ng. Kho¶ng
nh÷ng n¨m triÒu Minh, Trung Quèc ®· ph©n giíi biÓn §«ng vµ T©y, ®¹i
thÓ lÊy tuyÕn tõ b¸n ®¶o L«i Ch©u ®Õn Kalimatan lµm mèc ®Ó ph©n giíi,
phÝa t©y cña nã gäi lµ T©y D−¬ng, gäi ng−êi NhËt B¶n lµ ng−êi biÓn
§«ng. Khi mäi ng−êi b¾t ®Çu cã sù hiÓu biÕt ®¹i thÓ vÒ ®Þa lý ch©u ¢u, th×
Ên §é D−¬ng ®· ®−îc ®æi thµnh TiÓu T©y D−¬ng, gäi h¶i cùc phÝa t©y
ch©u ¢u lµ §¹i T©y D−¬ng. Sau khi ®Þa lý häc thÕ giíi ph−¬ng T©y vµ
c¸c t¸c phÈm b¶n ®å ®−îc truyÒn vµo Trung Quèc, ®èi víi tõ Atlantic
Ocean, c¸c nhµ dÞch thuËt c¶m thÊy rÊt khã dÞch sang tiÕng H¸n, bÌn ®Æt
tªn cho nã lµ §¹i T©y D−¬ng. Danh tõ ®ã ngµy nay ®ang sö dông.

30. Tªn gäi BiÓn ChÕt ra ®êi khi nµo ?
BiÓn ChÕt kú thùc ®ã lµ mét hå n−íc mÆn n»m ë gi÷a Jordan vµ
Palestine. MÆt hå thÊp 392 m so víi mÆt n−íc §Þa Trung H¶i. Chç s©u
nhÊt cña hå lµ 400 m, lµ n¬i thÊp nhÊt cña lôc ®Þa thÕ giíi. Tõ ®«ng sang
t©y, hå réng 5 ®Õn 16 km, tõ nam sang b¾c dµi 75 km.
BiÓn ChÕt lµ hå n−íc mÆn næi tiÕng thÕ giíi. Nã ®−îc t¹o thµnh bëi sù
héi tô cña nguån n−íc suèi tõ c¸c d·y nói cao vµ n−íc s«ng Jordan. N¨m
nµy qua n¨m kh¸c, mét l−îng lín c¸c kho¸ng vËt theo n−íc s«ng vµ n−íc
suèi dån tô vÒ ®©y, t¹o thµnh hå n−íc cã l−îng muèi rÊt cao. NÕu so s¸nh
víi n−íc biÓn ë nh÷ng n¬i kh¸c th× hµm l−îng muèi trong n−íc BiÓn ChÕt
cao tõ 23 – 25%. C¸c sinh vËt kh«ng thÓ sèng næi trong hå, v× vËy ng−êi ta
gäi nã lµ BiÓn ChÕt. §iÒu thó vÞ lµ, v× n−íc trong hå chøa l−îng muèi cao
18

nh− vËy, träng l−îng riªng cña n−íc lín h¬n träng l−îng riªng cña ng−êi,
nªn dï lµ ng−êi kh«ng biÕt b¬i còng ch¼ng lo bÞ ch×m. NÕu ch¼ng may rít
xuèng hå, ng−êi ta cã thÓ n»m trªn mÆt hå ®Ó ®äc s¸ch vµ hót thuèc.

31. Tªn gäi H¾c H¶i ra ®êi khi nµo ?

H¾c H¶i n»m gi÷a phÇn ®Êt phÝa ®«ng nam ch©u ¢u vµ TiÓu ¸, lµ
vïng biÓn n»m trong ®Êt liÒn. Nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn dïng tªn gäi H¾c H¶i
lµ ng−êi Hy L¹p, ng−êi Ba T−, ng−êi Thæ NhÜ Kú. Hä dïng nh÷ng mµu
s¾c kh¸c nhau ®Ó lµm ph−¬ng chuÈn ®«ng t©y nam b¾c: mµu vµng lµ ®«ng,
mµu ®á lµ nam, mµu lam hoÆc lôc lµ t©y, mµu ®en lµ b¾c. Do H¾c H¶i
n»m ë phÝa b¾c cña Hy L¹p, Ba T−, Thæ NhÜ Kú, nªn mäi ng−êi gäi nã
lµ H¾c H¶i kh«ng ®en, chØ khi nµo trªn biÓn cã giã to cÊp 6 trë lªn, n−íc
biÓn míi chuyÓn sang mµu x¸m, lóc nµy nã ®Ých thùc lµ H¾c H¶i, nh−ng
trong mét n¨m, nh÷ng lóc nh− vËy chØ cã m−êi mÊy ngay.

32. Tªn gäi Hång H¶i ra ®êi Khi nµo ?
Hång H¶i ®−îc dÞch ý tõ tiÕng n−íc ngoµi. VÒ sù ra ®êi cña nã, hiÖn
®ang tån t¹i nhiÒu c¸ch gi¶i thÝch kh¸c nhau. Nh−ng ®a sè c¸ch gi¶i thÝch
®Òu liªn quan ®Õn mµu ®á. Mét thuyÕt cho r»ng, tªn gäi ®ã b¾t nguån tõ
mµu cña n−íc biÓn. ThuyÕt nµy bao gåm ba c¸ch gi¶i thÝch kh¸c nhau.
C¸ch thø nhÊt cho r»ng, trong Hång H¶i cã nhiÒu vá sß mµu s¾c rùc rì,
nªn lµm cho n−íc biÓn cã mµu hång thÉm; c¸ch thø hai cho r»ng vïng biÓn
n«ng gÇn bê biÓn Hång H¶i cã l−îng lín c¸c san h« mµu vµng pha hång
®· lµm cho n−íc biÓn cã mµu ®á; c¸ch gi¶i thÝch thø ba l¹i cho r»ng, Hång
H¶i lµ biÓn cã «n ®é cao nhÊt thÕ giíi, do vËy thÝch nghi víi sù sinh s«i cña
sinh vËt, Hång H¶i cã rÊt nhiÒu lo¹i rong biÓn mµu hång, v× thÕ lµm cho
n−íc biÓn mµu xanh pha chót mµu hång, nªn míi cã tªn gäi nh− vËy.
ThuyÕt thø hai cho r»ng, mµu s¾c nham th¹ch cña hai bê Hång H¶i
quyÕt ®Þnh tªn gäi cña nã. Tõ thêi xa x−a, do c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng
víi kü thuËt cßn h¹n chÕ, nªn chØ cã thÓ ®i thuyÒn ven bê. Hä ph¸t hiÖn ,
hai bê Hång H¶i, nhÊt lµ ven bê Phi ch©u, cã mét bøc t−êng nham th¹ch
mµu ®á vµng ch¹y dµi d−íi ¸nh s¸ng mÆt trêi, bëi vËy trªn biÓn vµ trªn bê
¸nh lªn mµu s¾c rùc rì, nªn gäi lµ Hång H¶i.
19

ThuyÕt thø ba cho r»ng, tªn Hång H¶i liªn quan ®Õn khÝ hËu. Trªn
mÆt biÓn Hång H¶i th−êng hay cã luång giã thæi tõ mét sa m¹c lín ë ch©u
Phi, mang ®Õn mét dßng kh«ng khÝ nãng bøc, víi mµn s−¬ng bôi mµu ®á
vµng bao trïm Hång H¶i, c¶ bÇu trêi trë nªn tèi sÇm. Ng−êi Phoenicia cæ
®¹i vµ ng−êi Hy L¹p ®i thuyÒn tíi ®©y, thÊy c¶nh t−îng kú l¹ h·i hïng
nh− vËy, liÒn gäi nã lµ Hång H¶i.
ThuyÕt thø t− cho r»ng, mµu hång (®á) lµ chØ ph−¬ng nam; Hång
H¶i tøc lµ biÓn ë ph−¬ng nam.

33. Tªn gäi s«ng amazon ra ®êi khi nµo ?
Amazon lµ mét trong nh÷ng con s«ng dµi nhÊt thÕ giíi, n»m ë phÝa
b¾c Nam Mü, ph¸t nguyªn tõ nói Andisi néi ®Þa Pªru, b¨ng ra §¹i T©y
D−¬ng. S«ng dµi 6480 km. Muèn biÕt tªn gäi “ Amazorna” ra ®êi khi nµo,
ph¶i quay ng−îc vÒ thÕ kû 16.
N¨m 1541, qu©n thùc d©n T©y Ba Nha do Aoluliana dÉn ®Çu, tiÕn
hµnh kh¶o s¸t toµn diÖn s«ng Amazon. Sau khi hä lªn thuyÒn, do hai bê
c©y cèi um tïm, m·nh thó nhiÒu kh¾p n¬i vµ c¶nh hoang vu kh«ng bãng
ng−êi, l−¬ng thùc mang theo c¹n dÇn mµ kh«ng cã nguån bæ sung, nguy c¬
bÞ ®ãi ®e do¹. §óng lóc ®ã, hä ph¸t hiÖn mét ng«i lµng ng−êi Indians, bÌn
dõng thuyÒn bªn bê. Lªn bê, hä sôc s¹o c−íp bãc l−¬ng thùc trong lµng, dÉn
®Õn cuéc chiÕn víi d©n së t¹i. Ng−êi Indians chiÕn ®Êu dòng c¶m, khiÕn
®¸m qu©n thùc d©n sî h·i, ®Æc biÖt lµ c¸c phô n÷ Indians nhanh nhÑn ®·
®Ó l¹i Ên t−îng s©u ®Ëm trong hä. Viªn thñ lÜnh cña ®éi qu©n thùc d©n
bçng nghÜ ®Õn v−¬ng quèc n÷ nh©n cã tªn lµ Amazon trong thÇn tho¹i Hy
L¹p. Phô n÷ ë v−¬ng quèc nµy dòng c¶m thiÖn chiÕn, giái c−ìi ngùa vµ
b¾n tªn. Do ®ã «ng ®Æt tªn cho dßng s«ng mµ ®o¹n th¸m hiÓm ®i qua lµ
s«ng Amazon, nã liÒn ®−îc l−u truyÒn tËn ngµy nay.

34. Tªn gäi cña triÒu ®¹i ra ®êi khi nµo ?
Trong lÞch sö Trung Quèc, tªn gäi cña c¸c triÒu ®¹i, vÒ ®¹i thÓ cã ba
c¨n cø : lÊy ®Þa danh ( tªn ®Êt), lÊy phong hiÖu chøc quan tr−íc khi bËc ®Õ
v−¬ng khai quèc x−ng ®Õ; lÊy ý cña mét c©u nãi nµo ®ã lµm tªn triÒu ®¹i.
20

Lêy ®Þa danh lµm tªn cã H¹, Th−¬ng, Chu... ThÕ kû 14 ( tr−íc CN),
Th−¬ng ®« ®−îc quèc v−¬ng Bµn Canh thiªn ®Õn ¢n, tøc t©y b¾c An
D−¬ng, tØnh Hµ Nam ngµy nay, m·i ®Õn thÕ kû 11(tr−íc CN) míi bÞ nhµ
Chu diÖt. TriÒu Th−¬ng cßn ®−îc gäi lµ triÒu ¢n, gäi nép lµ ¢n Th−¬ng.
Cßn H¸n, §−êng, Tèng... lµ lÊy phong hiÖu chøc quan tr−íc khi bËc ®Õ
v−¬ng khai quèc x−ng ®Õ, lµm tªn triÒu ®¹i. Ch¼ng h¹n, triÒu H¸n, Cao Tæ
L−u Bang ®−îc T©y Së b¸ v−¬ng H¹ng Vò phong lµm H¸n Trung
V−¬ng; triÒu §−êng, Cao Tæ Lý Uyªn tõng ®−îc triÒu Tuú phong lµm
§−êng Quèc C«ng; triÒu Tèng, Th¸i Tæ TriÖu Khu«ng DÉn còng tõng
®−îc HËu Chu phong lµm Tèng Ch©u TiÕt ®é sø.
Ngoµi ra, cßn cã mét vµi triÒu ®¹i lÊy ý cña mét c©u nãi nµo ®ã lµm
tªn gäi cña m×nh, ch¼ng h¹n, triÒu Nguyªn rÊt coi träng vâ c«ng. Nguyªn
ThÕ Tæ Hèt TÊt LiÖt do muèn biÓu d−¬ng søc m¹nh v« ®Þch cña quèc gia
m×nh, ®· lÊy ý “ §¹i tai Cµn Nguyªn” ( lín thay cµn nguyªn) trong Kinh
dÞch, ®Þnh triÒu ®¹i lµ Nguyªn triÒu. L¹i nh−, Thanh Th¸i T«ng lÊy “ ninh
chu h÷u ho¶, thuû kh¶ diÖt ho¶”, ®æi HËu Kim thµnh Thanh ®Ó chøng tá
sù tÊt yÕu cña viÖc thay thÕ nhµ Minh.

35. Tªn gäi M·n Ch©u ra ®êi khi nµo ?
M·n Ch©u vèn lµ tªn gäi cña mét bé téc, sau míi chuyÓn thµnh ®Þa
danh. Theo sö s¸ch: kho¶ng ®Çu triÒu Minh, bé l¹c N÷ Ch©n ë KiÕn Ch©u
lu«n ®Þnh c− t¹i khu vùc s«ng Bµ Ch− (nay lµ Hçn Giang) phÝa ®«ng C¸t
L©m. Sau nµy do th−êng xuyªn bÞ quÊy nhiÔu bëi N÷ Ch©n Hèt ThÝch ¤n,
mét bé l¹c ®Õn tõ m¹n d−íi s«ng Tïng Hoa ®Õn vïng biÓn phÝa ®«ng l−u
vùc s«ng H¾c Long Giang, vµ “ qu©n TriÒu Tiªn c−íp bãc”, nªn ®êi sèng ë
®©y lu«n bÊt an. ThÕ lµ KiÕn Ch©u VÖ §« ra lÖnh cho mÖnh sù Lý M·n
Tró buéc ph¶i ®em bé téc lui vÒ phÝa t©y ( 1438). Kh«ng l©u sau, Thanh
Th¸i Tæ Nç NhÜ Caps XÝch Ngò ThÕ Tæ ®· dÉn h¬n 300 hé së thuéc bé
l¹c lui ®Õn vïng s«ng T« Tö, chi l−u s«ng Hçn, sèng chung víi bé téc Lý
M·n Tró. Sau ®ã, do sù næi dËy cña Nç NhÜ C¸p XÝch, khiÕn c¸c bé thuéc
téc N÷ Ch©n giµnh ®−îc thèng nhÊt. N¨m 1616, Nç NhÜ C¸p XÝch x−ng
®Õ t¹i H¸ch §å A L¹p, d©ng lªn n−íc §¹i Kim ( sau lµ n−íc Kim), t«n
hiÖu M·n VÞ, tù hiÖu M·n Ch©u, §¹i H¸n. Lóc ®Çu, ©m ®äc cña tõ M·n
21

Ch©u, kh«ng cã ch÷ cè ®Þnh, do ®ã nã cßn ®−îc gäi lµ M·n Tró, M·n Chu,
V¨n Thï... M·i ®Õn n¨m thø 9 Thanh Thiªn Th«ng (1635), Th¸i T«ng
Hoµng Th¸i Cùc míi chÝnh thøc ®æi ng−êi N÷ Ch©n thµnh ng−êi M·n
Ch©u. M·n Ch©u tõ ®ã trë thµnh tªn gäi cña d©n téc. Sau c¸ch m¹ng T©n
Hîi, mäi ng−êi hay gäi M·n Ch©u téc lµ M·n téc; v× ba tØnh vïng §«ng
B¾c lµ n¬i h−ng nghiÖp cña M·n téc, cßn ch÷ ch©u trong H¸n ng÷ l¹i cã ý
nghÜa ®Þa danh, nªn dïng nã ®Ó gi¶ t¸; gäi §«ng B¾c lµ M·n Ch©u, cuèi
cïng trë thµnh tªn ®Êt ( ®Þa danh ).

36.Tªn gäi china ra ®êi khi nµo ?
TiÕng Anh, Trung Quèc ®−îc viÕt lµ China.
VÒ sù ra ®êi cña tªn gäi China cã c¸ch lý gi¶i kh¸c nhau, song l−u
hµnh nhÊt lµ lý gi¶i:
China lµ do dÞch ©m cña tõ X−¬ng Nam trong tiÕng H¸n. X−¬ng
Nam lµ chØ trÊn C¶nh §øc, kinh ®« cña ®å sø Trung Quèc. Thêi §«ng
H¸n, ng−êi ta ®· tiÕp thu −u ®iÓm cña sø xanh ViÖt Dao ph−¬ng nam víi
sø tr¾ng xanh. Sø tr¾ng xanh s¸ng lung linh, nªn ®−îc gäi lµ ®å gi¶ ngäc
®−îc nhiÒu n¬i biÕt tiÕng, xuÊt khÈu nhiÒu sang ch©u ¢u.

Tr−íc thÕ kû XVIIi, ch©u ¢u ch−a t¹o ®−îc ®å sø nªn sø Trung
Quèc, ®Æc biÖt lµ ®å sø ®Ñp cña trÊn X−¬ng Nam rÊt ®−îc −a thÝch. ë ch©u
¢u, ®å sø X−¬ng Nam, ®−îc coi lµ vËt quÝ, ai cã nã lµ niÒm vinh dù lín.
Nh− vËy, ng−êi ch©u ¢u liÒn coi X−¬ng Nam lµ ®å sø (China) vµ tªn gäi
thay thÕ Trung Quèc n¬i s¶n sinh ra ®å sø. L©u dÇn, ng−êi ch©u ¢u quªn
mÊt b¶n ý cña X−¬ng Nam, chØ nhí nã lµ ®å sø vµ Trung Quèc. Do ®ã,
®Õn nay ng−êi ch©u ¢u vÉn quen gäi Trung Quèc lµ China.

37. Tªn gäi §µi Loan ra ®êi khi nµo ?
VÒ sù ra ®êi cña tªn gäi §µi Loan, hiÖn cã ba c¸ch gi¶i thÝch kh¸c
nhau.
C¸ch thø nhÊt cho r»ng, vµo n¨m 1624, sau khi chiÕm ®−îc, Hµ Lan
®· cho x©y nhiÒu l©u ®µi ë ®©y, §µi Loan ®−îc mang tªn tõ ®ã.
22

C¸ch thø hai cho r»ng, §µi Loan vèn gäi lµ §µi Loan (VÞnh lín).
C¸c v¨n nh©n khi viÕt v¨n th−êng nh¾c ®Õn nã, nªn dÇn dÇn thµnh tªn gäi.
§µi Loan lµ vïng vÞnh lín b×nh an, nh−ng ®Õn nay ®· hoµn toµn lôc ®Þa
ho¸. Khi nã cßn ch−a lôc ®Þa ho¸, v¨n nh©n TrÇn §Ö triÒu Minh trong
cuèn §«ng phiªn ký ®· gäi nã lµ §¹i Viªn, Chu Anh ®êi Thanh trong
cuèn ViÔn du thiªn biªn ( ®· viÕt §µi Loan thµnh §µi Viªn ).
C¸ch thø ba ®¸ng tin cËy h¬n c¶, cho r»ng dùa vµo tµi liÖu cã ®−îc,
th× tr−íc khi m¶nh ®Êt nµy b×nh yªn, tõng tån t¹i mét bé l¹c b¶n ®Þa cã tªn
lµ §µi Oa Loan, theo thãi quen, liÒn gäi vïng ®Êt nµy lµ §µi Oa
Loan...Sau nµy, cïng víi sù thay ®æi cña thãi quen vµ viÖc ®Æt tªn chÝnh
thøc cña quan phñ, §µi Loan ®· trë thµnh tªn gäi cña toµn ®¶o.

38. Tªn n−íc NhËt B¶n ra ®êi khi nµo ?
ThÕ kû 7, NhËt B¶n lÊy danh hiÖu triÒu ®×nh §¹i Hoµ lµm tªn gäi
nhµ n−íc, gäi lµ §¹i Hoµ Quèc.
N¨m 607, ( tøc n¨m thø 3 Tuú D−ìng §Õ §¹i NghiÖp ë Trung
Quèc, n¨m thø 15 Th«i Cæ Thiªn Hoµng ë NhËt B¶n), NhËt B¶n ph¸i
TiÓu D· Muéi Tö ®i sø triÒu Tuú, dÇng quèc th− lªn triÒu Tuú, trªn quèc
th− x−ng lµ “ Thiªn tö n¬i mÆt trêi mäc göi th− cho Thiªn tö n¬i mÆt trêi
lÆm”. Tõ gîi ý ®ã, tõ nh÷ng n¨m 70 thÕ kû 7, ®· xuÊt hiÖn tªn n−íc NhËt
B¶n.

39. tªn gäi h−¬ng c¶ng (hång k«ng) ra ®êi
khi nµo ?
Thêi x−a, H−¬ng C¶ng thuéc huyÖn §«ng Ho¶n qu¶n h¹t, do n¬i
®©y chuyªn s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu ®Æc s¶n trÇm h−¬ng – ho¶n h−¬ng, nªn
thµnh tªn.
Ho¶n h−¬ng b¾t ®Çu ®−îc trång tõ cuèi triÒu Tèng. Lo¹i phÊn lÜnh ë
®«ng nam nói §¹i D÷ vµ Cöu Long ngµy nay lµ th−îng h¹ng, lo¹i “N÷
nhi h−¬ng” do H−¬ng C¶ng chÕ biÕn vµ næi tiÕng nhÊt, ®−îc t«n lµm “H¶i
Nam tr©n kú”, lät vµo m¾t xanh cña nhiÒu nhµ bu«n h−¬ng liÖu quèc tÕ. .
23

§Õn gi÷a ®êi Minh, cïng víi viÖc më réng diÖn tÝch gieo trång vµ n¨ng suÊt
t¨ng cao, viÖc tiªu thô ho¶n h−¬ng còng ngµy cµng më réng. Lóc nµy bµ
con n¬i ®©y chñ yÕu sèng b»ng nghÒ trång h−¬ng. Do h»ng ngµy ®Òu cã
mét tµu biÓn ®Õn ®©y chë mét khèi l−îng lín h−¬ng liÖu ®i kh¾p n¬i, nªn
l©u dÇn, vïng ®«ng b¾c vÞnh ®æi thµnh H−¬ng C¶ng.
Sau khi M·n Thanh x©m nhËp, chÕ ®é phong kiÕn ®−îc t¸i lËp, chÕ
®é h¶i quan nghiªm ngÆt, viÖc xuÊt h−¬ng liÖu cña H−¬ng C¶ng gÆp trë
ng¹i, lÖnh bøc c¸c c− d©n sèng ë ven biÓn, trong ®ã cã H−¬ng C¶ng, ph¶i ®i
vµo néi ®Þa 50 dÆm, ®· lµm cho nghÒ s¶n xuÊt h−¬ng liÖu bÞ ®×nh ®èn,
kh«ng sao kh«i phôc l¹i ®−îc, tõ ®ã viÖc s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu h−¬ng liÖu
cña H−¬ng C¶ng kh«ng bao giê trë l¹i n÷a. Song tªn gäi ®ã vÉn cßn m·i
tËn ngµy nay.

40. tªn gäi tam cung lôc viÖn ra ®êi khi nµo?
Mäi ng−êi th−êng dïng côm tõ Tam cung Lôc viÖn ®Ó h×nh dung mét
ng−êi nµo ®ã l¾m tiÒn nhiÒu cña, thanh thÕ lín, kh«ng ai s¸nh næi. Vëy
nguån gèc do ®©u?
Tam cung lôc viÖn ra ®êi dùa theo kiÕn tróc cña Cè cung. Trong Cè
cung, lÊy Cµn Thanh m«n lµ ranh giíi, phÝa nam lµ ngo¹i triÒu, phÝa b¾c
lµ néi ®×nh, lµ n¬i hoµng ®Õ vµ c¸c hËu phi cña ngµi sinh sèng. Tam cung
lµ chØ Cµn Thanh cung, Giao Th¸i ®iÖn, Kh«n Ninh cung cña Trung lé,
cßn gäi lµ hËu tam cung. Lôc viÖn lµ chØ lÇn l−ît chØ lôc cung cña §«ng lé:
Trai cung, C¶nh Nh©n cung, Thõa Cµn cung; Lôc cung cña T©y lé: Tr÷
Tó cung, Dùc Kh«n cung, VÜnh Thä cung, Tr−êng Xu©n cung, Hµm
Phóc cung vµ Träng Hoa cung. Do c¸c cung ®Òu thuéc kiÕn tróc theo kiÓu
®×nh viÖn, cho nªn gäi chung lµ lôc viÖn. §ã chÝnh lµ Tam cung Lôc viÖn
mµ mäi ng−êi hay nãi tíi.

41. Tªn gäi b¾c kinh ra ®êi khi nµo?
Vµo thêi Xu©n Thu ChiÕn Quèc, quèc ®« cña n−íc Yªn, gäi lµ KÕ;
®Õn ®êi Liªu ®æi thµnh Yªn Kinh; ®Õn ®êi Kim ®æi thµnh Trung Kinh;
®Õn ®êi Nguyªn ®æi thµnh §¹i ®«, m·i ®Õn ®êi Minh, n¬i ®©y míi ®−îc gäi
24

lµ B¾c Kinh. Lóc ®ã §Õ ®« ®−îc gäi lµ Kinh S−, cßn ch÷ “B¾c” lµ c¨n cø
vµo vÞ trÝ ®Þa lý cña nã, cho nªn gäi lµ B¾c Kinh. Cïng víi lý ®ã, Kim
L¨ng ®−îc ®æi thµnh Nam Kinh, Tr−êng An ®−îc ®æi thµnh T©y Kinh,
BiÖn L−¬ng (nay lµ Khai Phong) ®æi thµnh §«ng Kinh.
N¨m 1928, chÝnh phñ Quèc d©n ®¶ng ®æi B¾c Kinh thµnh B¾c
B×nh, sau khi n−íc Céng hßa nh©n d©n Trung Hoa thµnh lËp, l¹i ®æi B¾c
B×nh thµnh B¾c Kinh nh− cò.

42. tªn gäi tö cÊm thµnh ra ®êi khi nµo?
Cè cung B¾c Kinh cßn gäi lµ Tö CÊm Thµnh, lµ néi thµnh ®Ó hoµng
®Õ, hoµng hËu vµ hoµng téc ë.
Ng−êi Trung Quèc cæ ®¹i ph©n chia c¸c v× sao thµnh tam viªn nhÞ
thËp b¸t tó, ng«i sao n»m gi÷a tam viªn lµ Tö vi viªn. VÞ trÝ cña nã n»m ë
®«ng b¾c sao B¾c §Èu, ®−îc coi lµ chç Ngäc hoµng ®¹i ®Õ ë. Hoµng ®Õ
th−êng tù khoe m×nh lµ thiªn tö, nªn n¬i hä sèng th−êng ®−îc b¾t ®Çu b»ng
ch÷ “tö”. L¹i n÷a, do hoµng cung th©m nghiªm, d©n th−êng kh«ng ®−îc
®Õn gÇn, nªn nã ®−îc gäi lµ tö cÊm thµnh.
C¸ch gäi “tö cÊm” ®· xuÊt hiÖn tõ thêi T©y TÊn. Lóc ®ã nhµ ®¹i
danh ho¹ Cè Kh¶i Chi ®· tõng ®Ò th¬ trªn bøc bÝch ho¹ do «ng vÏ “Duy ma
khiÕt t−îng” c©u: “NhÊt l©u h−¬ng phiªn ®¸i, tiªn phµm tö cÊm gian”. Sau
®ã ®Õn ®êi §−êng, hoµng cung ®· ®−îc gäi lµ Tö CÊm.



43. Tªn gäi cöu long ra ®êi khi nµo?
Trªn b¶n ®å Trung Quèc, ng−êi ta cã thÓ nh×n thÊy Cöu Long lµ mét
b¸n ®¶o nh« ra biÓn, n¬i bê cöa s«ng Chu Giang, phÝa ®«ng nam thµnh phè
Th©m QuyÕn, tØnh Qu¶ng §«ng. ë ®©y kh«ng s¶n sinh ra long (rång), sao
l¹i gäi lµ Cöu Long? ViÖc nµy liªn quan ®Õn mét truyÒn thuyÕt.
ChuyÖn kÓ r»ng, vµo nh÷ng n¨m cuèi ®êi nhµ Tèng, T¶ thõa t−íng
Lôc Tó Phu ®−a Êu §Õ trèn ®Õn tÞ n¹n t¹i nói §¹i B»ng, bê ®«ng cöa
25

s«ng Chu Giang. D©n chóng ë ®©y ®· söa sang mét hang ®éng vèn rÊt u
tÞnh vµ ®Ñp trong nói thµnh “tÈm cung” ®Ó Êu §Õ ë. Mét h«m Êu §Õ nghe
mäi ng−êi nãi trong t¸m ngän nói ë ®©y, mçi ngän cã mét con rång, bÌn hái
Lôc Tó Phu cã ®óng lµ nh− vËy kh«ng, Lôc Tó Phu tr¶ lêi: “ë ®©y cã
chÝn con rång (Cöu Long) c¬”.

Êu §Õ lÊy lµm l¹, bÌn hái: “Con rång thø chÝn ë ®©u ra vËy?”
Lôc Tó Phu tr¶ lêi: “Hoµng ®Õ thËt phi phµm, chÝnh lµ con rång thø
chÝn ®ã. Céng víi t¸m con rång vèn cã ë t¸m ngän nói, vËy nªn ë ®©y ®· cã
chÝn con rång (Cöu Long) råi”. Êu §Õ nghe vËy, v« cïng thÝch thó. Tõ ®ã
b¸n ®¶o nµy ®−îc gäi lµ Cöu Long (chÝn rång). Tuy nhiªn, con rång thø
chÝn kh«ng l©u sau ®ã ®· qua ®êi, song tªn gäi lµ Cöu Long vÉn ®−îc mäi
ng−êi dïng ®Õn ngµy nay.

44. Tªn gäi th−îng h¶i ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, Th−îng H¶i lµ thµnh phè c«ng, th−¬ng nghiÖp lín nhÊt
Trung Quèc. Tõ x−a ®Õn nay, sù ph¸t triÓn cña Th−îng H¶i liªn quan mËt
thiÕt víi viÖc bu«n b¸n. Kho¶ng b¾t ®Çu tõ ®êi Tèng, cïng víi sù h−ng
thÞnh cña ho¹t ®éng bu«n b¸n, Th−îng H¶i ®· nhanh chãng trë thµnh
“§«ng nam danh thµnh” (Thµnh phè næi tiÕng vïng ®«ng nam), nhÊt lµ
nh÷ng n¨m §¹o Quang ®êi Thanh.
Song, sù xuÊt hiÖn tªn gäi Th−îng H¶i vµ viÖc Th−îng H¶i trë
thµnh mét khu hµnh chÝnh ®éc lËp l¹i kh«ng ph¶i cã tõ xa x−a. Vµo thêi
§−êng, nã chØ lµ mét bé phËn cña huyÖn Hoa §×nh. VÒ sù ra ®êi cña tªn
gäi Th−îng H¶i, hiÖn cã hai c¸ch gi¶i thÝch. Mét thuyÕt cho r»ng, ®ã lµ do
c©u “Kú ®Þa c− h¶i th−îng chi d−¬ng” (§Êt nµy n»m ë biÓn trªn biÓn) trong
s¸ch Ho»ng trÞ Th−îng H¶i chÝ. ThuyÕt kh¸c l¹i cho r»ng, lóc ®ã cã thuû
®¹o Th−îng H¶i phè vµ H¹ H¶i phè, nªn thµnh tªn vËy. Nh−ng dï gi¶i
thÝch theo c¸ch nµo, cã mét ®iÓm cÇn kh¼ng ®Þnh lµ, ®Çu ®êi Tèng míi b¾t
®Çu lËp trÊn Th−îng H¶i, cßn tªn gäi Th−îng H¶i xuÊt hiÖn sím nhÊt
trong s¸ch Thuû lîi th− cña HiÖp §¶m Chi ®êi B¾c Tèng; ®Õn ®êi
Nguyªn ®æi thµnh huyÖn Th−îng H¶i; n¨m 1928 thµnh lËp thµnh phè
26

®Æc biÖt Th−îng H¶i, hai n¨m sau ®æi thµnh phè Th−îng H¶i vµ ®−îc,
gäi m·i ®Õn ngµy nay. Th−îng H¶i cßn ®−îc gäi gi¶n l−îc lµ Hç.

45.tªn gäi thanh ch©n tù ra ®êi khi nµo?
Thanh ch©n tù lµ nhµ thê ®¹o Håi, n¬i c¸c gi¸o ®å ®¹o Håi Trung
Quèc cö hµnh vµ truyÒn thô nghi thøc t«n gi¸o. Sù h−ng khëi cña nã ë
Trung Quèc cïng lóc víi sù du nhËp cña ®¹o Håi vµo Trung Quèc.
§¹o Håi ®−îc truyÒn vµo Trung Quèc tõ ®êi §−êng (gi÷a thÕ kû
VII) ban ®Çu ®−îc gäi lµ §¹i thùc gi¸o. Lóc ®ã, mäi ng−êi gäi n¬i gi¸o
®å ®¹o Håi cö hµnh nghi thøc t«n gi¸o lµ LÔ ®−êng. §Õn ®êi Tèng l¹i gäi
lµ LÔ b¸i ®−êng. §êi Nguyªn gäi lµ Thanh tÞnh tù. M·i ®Õn ®êi Minh,
Thanh, tªn gäi lµ Thanh ch©n míi thùc sù g¾n víi tù viÖn (nhµ thê). §êi
Minh, c¸c häc gi¶ ®¹o Håi cña Trung Quèc khi giíi thiÖu gi¸o nghÜa cña
®¹o nµy th−êng dïng c¸c côm tõ: Thanh tÞnh v« nhiÔm; Ch©n n·i ®éc nhÊt;
ChÝ thanh chÝ nh©n; Ch©n chñ nguyªn h÷u ®éc t«n, vÞ chi thanh ch©n ®Ó
x−ng tông ch©n chñ mµ ®¹o nµy sïng b¸i cho nªn gäi Håi gi¸o lµ Thanh
ch©n gi¸o, nhµ thê gäi lµ Thanh ch©n tù.

46. Tªn gäi cùu kim s¬n ra ®êi khi nµo ?
Cùu Kim S¬n nguyªn cã tªn lµ San Francisco, c¸c Hoa KiÒu gäi nã
lµ ( nói vµng). N¨m 1776, Cùu Kim S¬n lµ mét cöa ¶i träng yÕu do mét
ng−êi T©y Ba Nha ®ãng gi÷. Tr−íc n¨m 1846, cã thuéc quyÒn cai qu¶n
cña nh÷ng kÎ thèng trÞ T©y Ban Nha. Sau nµy, khi næ ra cuéc chiÕn tranh
víi Mexico thuéc Mü gäi theo tªn ngµy nay – San Francisco. Tr−íc ®ã rÊt
l©u, nh÷ng ng−êi Trung Quèc ®· v−ît trïng d−¬ng tíi ®©y kiÕm sèng b»ng
khai th¸c má. Do ®ã, c¸c Hoa kiÒu gäi nã lµ Kim S¬n, tøc n¬i ®·i vµng.
§Õn n¨m 1851, ë vïng Melbourne ( n−íc óc ) ng−êi ta còng ph¸t hiÖn ra
má vµng. Do muèn ph©n biÖt nã víi Kim S¬n ë Mü, nªn ng−êi Hoa ®· gäi
lµ Cùu Kim S¬n, cßn Melbourne ®−îc gäi lµ T©n Kim S¬n.

47. Tªn gäi tuý «ng §×nh ra ®êi khi nµo ?
27

Tuý ¤ng §×nh nay n»m trong nói Lang Nha thuéc huyÖn Trõ tØnh
An Huy ( Trung Quèc ).
Tuý ¤ng §×nh ®−îc x©y vµo nh÷ng n¨m B¾c Tèng. N¨m 1046, ¢u
D−¬ng Tu bÞ gi¸ng chøc xuèng lµm th¸i thó Trõ ch©u. Nhµ th¬ hä ¢u
vèn lµ ng−êi ham ngao s¬n, ngo¹n thuû, uèng r−îu lµm th¬, bÌn lÖnh cho
c¸c t¨ng nh©n, trÝ nh©n trong nói dùng mét ng«i ®×nh nhá trong nói Lang
Nha, ®Ó lµm n¬i uèng r−îu lµm th¬.
¢u D−¬ng Tu th−êng cïng c¸c b¹n h÷u tam giao ®Õn ®ã uèng r−îu
®äc th¬, tù x−ng lµ tuý «ng ( «ng say ). ¢u D−¬ng Tu cßn viÕt c¶ mét t¶n
v¨n dµi lai l¸ng c¶m xóc truyÒn m·i vÒ sau. Tõ ®ã ng«i ®×nh nµy ®−îc gäi
lµ Tuý ¤ng §×nh ( §×nh «ng say )

48. Tªn gäi cæ chiÕn tr−êng xÝch bÝch ra ®êi
khi nµo ?
Cæ ChiÕn tr−êng XÝch BÝch n»m ë bê nam s«ng Tr−êng Giang, c¸ch
thµnh phè Bå Kú, tØnh Hå B¾c 36 km vÒ phÝa t©y b¾c. T−¬ng truyÒn n¨m
KiÕn An thø 13 §«ng H¸n ( n¨m 208 ), liªn qu©n T«n QuyÒn L−u BÞ ®·
dïng ho¶ c«ng t¹i ®©y ®¸nh tan chiÕn thuyÒn cña Tµo Th¸o. Lóc ®ã ¸nh
löa ®á rùc chiÕu lªn c¶ mét vïng v¸ch ®¸ trªn bê s«ng. XÝch BÝch ( bøc
t−êng thµnh ®á ), do ®ã mµ cã tªn. Khu vùc ®ã cã XÝch BÝch, Nam B×nh,
Kim Loan, ba ngän nói tranh. Ngoµi ra cßn cã mét sè kiÕn tróc v¨n vËt
kh¸c xuÊt hiÖn xen kÏ. Phong c¶nh ë ®©y tr¸ng lÖ, n−íc s«ng cuån cuén ®á,
lao th¼ng vµo v¸ch nói, lµm tung bät n−íc, ®· trë thµnh mét th¾ng ®Þa næi
tiÕng ®−îc ng−êi ®êi chiªm ng−ìng.



49. tªn gäi d−¬ng thµnh ra ®êi khi nµo ?
Qu¶ng Ch©u ®−îc gäi lµ D−¬ng Thµnh lµ c¶ mét truyÒn thuyÕt ®Ñp.
T−¬ng truyÒn, ®· l©u l¾m råi, cã n¨m vÞ mang trang phôc mµu s¾c
kh¸c nhau, c−ìi trªn n¨m con dª cã mµu l«ng kh¸c nhau, mang theo gièng
lóa mçi c©y cã s¸u b«ng, ®Õn bªn s«ng Chu. Hä mang gièng lóa tèt, ®−îc
28

mïa liªn tôc, nh©n khÈu ngµy cµng nhiÒu, c¶nh t−îng v« cïng phån thÞnh.
DÇn dÇn, vïng ®Êt ch©u thæ s«ng Chu trë thµnh mét trÊn thµnh cã mËt ®é
d©n c− ®«ng ®óc, tøc thµnh phè Qu¶ng Ch©u ngµy nay. §Ó kØ niÖm n¨m
ng−êi c−ìi dª ®ã, ng−êi ta gäi trÊn thµnh nµy lµ thµnh phè Ngò D−¬ng
(n¨m con dª). Sau nµy ®æi lµ thµnh phè Qu¶ng Ch©u.

50. tªn gäi toµ b¹ch èc ra ®êi khi nµo ?

Toµ B¹ch èc lµ n¬i lµm viÖc vµ n¬i ë cña tæng thèng Mü, ®ång thêi
còng lµ trung t©m hµnh chÝnh cña chÝnh phñ Mü.

Toµ B¹ch èc n»m ë phè Pennsylvania phÝa b¾c thñ ®« Washington,
bao gåm khu kiÕn tróc mét mµu tr¾ng. N¨m 1901, tæng thèng nhiÖm kú
thø 26 cña Mü lµ Roosevelt ®· ®Æt tªn cho toµ kiÕn tróc nµy lµ White
House, tøc toµ nhµ mµu tr¾ng. Sau nµy, mäi ng−êi dùa vµo mµu s¾c cña
toµ lÇu nµy ®Ó gäi nã lµ Toµ B¹ch èc.

51. tªn gäi sa hoµng ra ®êi khi nµo ?
N¨m 1547, vua Ivan ®· cö hµnh lÔ ®éi mò long träng t¹i M¸t-xc¬-
va, tù x−ng lµ “Sa hoµng” ®· trë thµnh tªn gäi cña c¸c hoµng ®Õ n−íc Nga.
“Sa” lµ do chuyÓn ©m tõ tiÕng La tinh “Caesar” mµ thµnh, “Sa
hoµng” nghÜa lµ “§¹i ®Õ Caesar”. §iÒu ®ã, chøng tá c¸c vua Nga lóc ®ã ®·
«m méng b¸ chñ thÕ giíi.
Qu¶ vËy, thÕ kû XII, M¸t-xc¬-va cßn lµ mét thµnh bang nhá hÑp;
nh−ng ®Õn thÕ kû XIV, kinh tÕ vµ qu©n sù ®· ph¸t triÓn m¹nh. Nöa sau
thÕ kû XV, M¸t-xc¬-va dùa vµo søc m¹nh qu©n sù, chinh phôc c¸c tiÓu
c«ng quèc phÝa trong l−u vùc, sau ®ã tho¸t khái sù khèng chÕ cña M«ng Cæ,
dùng lªn nhµ n−íc trung −¬ng tËp quyÒn thèng nhÊt toµn Nga. V× vî cña
Ivan ®Ö tam lµ ch¸u g¸i cña hoµng ®Õ cuèi cïng cña ®Õ quèc Byzantine,
cho nªn sau khi ®Õ quèc nµy bÞ diÖt vong n¨m 1453, Ivan ®Ö tam liÒn tù
x−ng lµ ng−êi kÕ ng«i, m−u då thµnh lËp mét “§Õ quèc La M· thø 3” huy
hoµng, ®ång thêi, tù x−ng lµ “Sa hoµng”. TiÕc r»ng, «ng ta ®· kh«ng chê
29

®−îc ®Õn ngµy lµm lÔ kÕ ng«i chÝnh thøc th× ®· bÞ chÕt, cuèi cïng, Ivan ®Ö
tø míi thùc hiÖn ®−îc ý nguyÖn nµy.
N¨m 1721, Pie ®Ö nhÊt míi ®æi thµnh hoµng ®Õ, song mäi ng−êi vÉn
quen gäi lµ sa hoµng, m·i ®Õn sau C¸ch m¹ng th¸ng M−êi, tªn gäi lµ sa
hoµng míi bÞ xo¸ bá hoµn toµn trªn ®Êt Nga.

52. tªn gäi hoµng ®Õ ra ®êi khi nµo ?
ViÖc gäi vua lµ hoµng ®Õ lµ ®Æc thï cña Trung Quèc, b¾t ®Çu tõ TÇn
Thuû Hoµng. Tr−íc TÇn Thuû Hoµng, ng−êi n¾m quyÒn cao nhÊt ë
Trung Quèc ®−îc gäi lµ v−¬ng hoÆc hoµng hay ®Õ. Sau khi TÇn Thuû
Hoµng thèng nhÊt thiªn h¹, tù nhËn lµ cã c«ng lao kh«ng ai s¸nh kÞp,
thËm chÝ c¶ Tam Hoµng Ngò §Õ còng kh«ng so næi. NÕu kh«ng thay ®æi
x−ng hiÖu v−¬ng th× kh«ng thÓ “truyÒn hËu thÕ”. ¤ng ra lÖnh cho Lý T− vµ
mét sè ng−êi ph¶i bµn viÖc thay ®æi tªn gäi. Sau ®ã, Lý T− th−a víi TÇn
V−¬ng: “Th−îng cæ cã Thiªn Hoµng, §Þa Hoµng, c«ng lín h¬n Ngò §Õ”,
nªn quyÕt ®Þnh dïng ®Õ hiÖu, x−ng lµ hoµng ®Õ, tù hiÖu lµ Thuû Hoµng
§Õ.

53. tªn gäi th¸i th−îng hoµng ra ®êi khi
nµo ?
Thêi x−a, ë Trung Quèc, cha cña nhµ vua ®−îc gäi lµ th¸i th−îng
hoµng, tªn gäi nµy b¾t ®Çu tõ thêi H¸n Cao Tæ.
H¸n Cao Tæ L−u Bang sau khi b×nh ®Þnh thiªn h¹, lªn ng«i vua, trë
thµnh thèng so¸i cña mu«n d©n. Mét h«m, theo lÖ th−êng, «ng ®Õn th¨m
cha lµ L−u Th¸i C«ng. Lóc nµy, Th¸i C«ng ®ang ngåi tr−íc nhµ ®· thÊy
cha ngåi nghiªm chØnh ë ®ã, kh¸c h¼n tr−íc kia. Th¸i C«ng uy nghiªm
trÞnh träng song vÉn mÆc chiÕc ¸o cò, tay cÇm c©y chæi, cung kÝnh chê ®ãn
con. Cö chØ kh¸c th−êng nµy khiÕn L−u Bang lÊy lµm l¹, bÌn hái v× sao l¹i
thÕ. Th¸i C«ng nãi: “Ng−êi ®· thµnh thiªn tö, ai cßn d¸m bÊt kÝnh? Ta tuy
lµ cha, nh−ng ch¼ng qua chØ lµ mét d©n th−êng. D©n th−êng mµ bÊt kÝnh
víi vua, cã thÓ mang téi chÕt ®Êy!” L−u Bang nãi thÕ nµo L−u C«ng còng
kh«ng nghe.
30

Sau sù viÖc nµy, cã ng−êi nh¾c ®Õn chuyÖn TÇn Thñy Hoµng ®· tõng
t«n ng−êi cha ®· khuÊt lµ Th¸i th−îng hoµng, nªn ®· kiÕn nghÞ phong
Th¸i C«ng lµ Th¸i th−îng hoµng. L−u Bang bÌn cö hµnh ®¹i lÔ, ®−a cha
lªn vÞ trÝ Th¸i th−îng hoµng. Tõ ®ã L−u Bang cã thÓ tù nhiªn ®Õn th¨m
cha.

54. Tªn gäi tr−îng phu vµ l·o bµ ra ®êi khi
nµo?
Th−îng phu lµ tªn gäi ®Ó chØ ng−êi chång, cã nguån gèc tõ hñ tôc
c−íp c« d©u cña ng−êi Trung Quèc tr−íc ®©y.
ë Trung Quèc cã mét sè bé l¹c l−u truyÒn tËp tôc c−íp c« d©u. C« g¸i
do muèn chèng l¹i c¶nh m×nh bÞ c−íp d©u, nªn ®a sè muèn chän nh÷ng
chµng trai cã ®é cao nhÊt ®Þnh lµm chång, ®Ó cã thÓ b¶o vÖ ®−îc hä. Nh÷ng
nam nhi ®ã th−êng cao chõng mét tr−îng. Mét tr−îng lóc ®ã b»ng 7 th−íc
hiÖn nay (mçi th−íc ch−êng 0,33m). Víi ®é cao ®ã nam giíi míi cã thÓ
chèng l¹i kÎ c−íp c« d©u. Do ®ã c¸c c« g¸i th−êng gäi chµng trai m×nh lÊy
lµm chång lµ tr−îng phu. Sau nµy, tõ tr−îng phu mÊt ®i ý nghÜa “chång
cao mét tr−îng” vµ trë thµnh danh tõ chung chØ nh÷ng ng−êi ®µn «ng cao
lín, cã b¶n lÜnh.
Ban ®Çu hµm nghÜa cña tõ l·o bµ ®Ó chØ ng−êi phô n÷ cao tuæi. Sau
nµy, c¸nh ®µn «ng dïng tõ nµy ®Ó gäi vî.

55. Tªn gäi Phß m· ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay cã thÓ thÊy tõ phß m· xuÊt hiÖn trong c¸c vë kÞch hay
trong c¸c t¸c phÈm v¨n häc cæ ®iÓn, chØ con rÓ cña nhµ vua. Kú thùc, tr−íc
khi mang nghÜa nµy, phß m· lµ tªn quan cña quan thÞ tßng cao cÊp cña
nhµ vua, tªn ®Çy ®ñ lµ phß m· ®« óy, ®−îc lËp ra tõ ®êi H¸n.
Chøc tr¸ch cña phß m· ®« óy lµ b¶o vÖ nhµ vua. Lóc ®ã, mçi khi nhµ
vua ra ngoµi, ®Òu ph¶i kÕt hµng mµ ®i, ®Ó phßng cã kÎ s¸t h¹i. Trong ®éi
ngò cã hai xe gièng hÖt nhau, trong ®ã, mét xe ®Ó nhµ vua ngåi, gäi lµ
chÝnh xa, mét xe kh¸c ®Ó tïy tïng cña nhµ vua ngåi, gäi lµ phã xa. Së dÜ
31

lµm nh− vËy lµ ®Ó “®¹i gi¸” kh«ng bÞ lé, xe cña nhµ vua lu«n ®−îc an toµn.
Phã xa do phß m· ®« óy ®¶m tr¸ch.
Phß m· ®« óy ®¶m tr¸ch vai trß quan träng nh− vËy nh−ng l¹i tõng
x¶y ra viÖc ¸m h¹i nhµ vua, nªn ®Õn ®êi TÊn Vò §Õ, T− M· Viªm quy
®Þnh: Tõ nay vÒ sau, phß m· ®« óy ®Òu do con rÓ nhµ vua ®¶m tr¸ch. Do lµ
thµnh viªn cña hoµng thÊt nªn ®¸ng tin cËy h¬n ng−êi ngoµi nhiÒu, v× vËy
chÕ ®é nµy ®· ®−îc b¶o l−u. L©u dÇn, phß m· trë thµnh tõ thay thÕ cho con
rÓ cña nhµ vua.

56. Tªn gäi c«ng chóa ra ®êi khi nµo?
Tõ thêi ChiÕn Quèc, con g¸i cña nhµ vua ®−îc gäi lµ c«ng chóa. ViÖc
nµy cã lý do cña nã.

ë Trung Quèc thêi Cæ §¹i, trong d©n gian mçi khi con g¸i ®i lÊy
chång, ®Òu do cha cña c« g¸i lµm chñ h«n. Nh−ng con g¸i cña “Thiªn Tö”
khi lÊy chång, nhµ vua kh«ng thÓ ®øng ra lµm chñ h«n ®−îc. ThÕ lµ ph¶i
t×m mét ng−êi cïng hä trong sè c¸c ch− hÇu ®Ó thay thÕ nhµ vua lµm chñ
h«n. Tuy nhiªn chØ cã chøc “c«ng” ngay sau nhµ vua míi ®−îc giao nhiÖm
vô nµy.
§Õn TÇn H¸n vÒ sau, th× “ Tam c«ng” trong triÒu ®×nh chñ tr× viÖc
nµy. Cho nªn, sau nµy ng−êi ta ®· gäi con g¸i cña nhµ vua lµ c«ng chóa.

57. Tªn gäi nam tö h¸n ra ®êi khi nµo?
Ng−êi ta th−êng gäi ng−êi ®µn «ng cã b¶n lÜnh, lµm viÖc kiªn nhÉn,
qu¶ ®o¸n lµ nam tö h¸n (®Êng nam nhi, trang nam nhi). Kú thùc tªn gäi
nam tö h¸n cã c¶ mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn.
ë Trung Quèc, b¾t ®Çu tõ thêi Vò §Õ T©y H¸n ®µn «ng ®−îc gäi lµ
h¸n. Lóc ®ã, T©y H¸n ®ang ë thêi kú thÞnh trÞ, binh c−êng, t−íng m¹nh.
Do ®ã qu©n Hung N« gäi qu©n H¸n lµ h¸n nhi, h¶o h¸n.
Thêi Nam B¾c triÒu, ng−êi ta còng cã gäi ®µn «ng lµ h¸n tö. Ch¼ng
h¹n, B¾c TÒ V¨n Tuyªn §Õ muèn ®iÒu Ngôy Kh¶i lµm Thanh Ch©u
32

tr−ëng sö, hä Ngôy kiªn quyÕt kh«ng chÞu. V¨n Tuyªn §Õ nãi: “H¸n tö g×
mµ ta cho lµm quan, kh«ng chÞu”.
Thêi Vâ T¾c Thiªn nhµ §−êng, §Þch Nh©n KiÖt phông chØ tiÕn cö
“mét h¶o h¸n nhËm chøc tr−ëng sö”, «ng ta ®· tiÕn cö mét ng−êi Kinh
Ch©u lµ Tr−¬ng Gi¶n Chi lµ Kú Nam tö.
Sau thêi Tèng Nguyªn, tõ h¶o h¸n th−êng ®−îc dïng ®Ó t«n vinh
nh÷ng ng−êi “ Tr−îng nghÜa s¬ tµi, phï nguy tÕ khèn”. Cïng víi thêi gian,
c¸c tõ: h¸n tö, h¶o h¸n, nam tö ®−îc dïng lÉn, trë thµnh tªn gäi nam tö
h¸n.

58. Tªn gäi ThÊt phu ra ®êi khi nµo?
Tõ thÊt phu dïng ®Ó chØ nh÷ng ng−êi b×nh th−êng. Ch¼ng h¹n c©u:
“Quèc gia h−ng vong, thÊt phu h÷u tr¸ch” (sù h−ng vong cña quèc gia, mäi
ng−êi d©n ®Òu cã tr¸ch nhiÖm). Song t¹i sao ng−êi b×nh th−êng l¹i ®−îc gäi
lµ thÊt phu?
ThÊt lµ ®¬n vÞ chØ sè l−îng thêi x−a, bèn tr−îng lµ mét thÊt. Hai
tr−îng lµ mét ®oan, hai ®oan lµ l−îng, mçi l−îng thµnh mét thÊt, dµi bèn
tr−îng. L−îng thµnh thÊt, lµ cã ý t−¬ng hîp, theo ý nghÜa nµy, hai vî
chång lµ t−¬ng hîp, nªn gäi lµ thÊt phu, thÊt phô. ThÊt phu, thÊt phô trë
thµnh tõ thay thÕ cho ng−êi b×nh th−êng. §o¹n Ngäc Tµi khi chó ThuyÕt
v¨n cã ghi: “Tuy kú b¸n, diÖc ®¾c v©n thÊt... do nh©n ng«n thÊt phu d·.”
NghÜa lµ: ThÊt phu, thÊt phô t¸ch ra ®¬n ®éc vÉn cã thÓ sö dông. Sau nay,
tõ thÊt phu kh«ng chØ cã nghÜa lµ ®µn «ng, mµ phiÕm chØ nh÷ng ng−êi b×nh
th−êng.

59. Tªn gäi t©n lang ra ®êi khi nµo?
T©n lang lµ tõ dïng ®Ó chØ chó rÓ trong ngµy c−íi, muèn biÕt nguån
gèc ra ®êi cña nã, ph¶i truy ng−îc ®Õn ®êi H¸n (Trung Quèc).
Lóc ®ã, quan thÞ tßng trong hµng ngò quan l¹i trung −¬ng ®−îc gäi
lµ lang, ®Õn triÒu §−êng, quan tõ lôc phÈm trë xuèng ®−îc gäi lµ lang. X·
héi phong kiÕn vèn coi quan lµ sang, d©n lµ hÌn; d©n chóng gäi nh÷ng bËc
33

lang nµy lµ lang quan hoÆc lang qu©n. §êi §−êng, nh÷ng ng−êi ®Ëu tiÕn
sÜ ®Òu ®ñ t− c¸ch lµm quan, cã thÓ ®¶m nhËn c¸c chøc lang nh− hiÖu th−
lang, bÝ th− lang... Cho nªn, mäi ng−êi ®Òu gäi tiÕn sÜ t©n khoa lµ t©n lang
quan.
Trong x· héi phong kiÕn, con trai lÊy vî ®−îc gäi b»ng c¸i tªn ®Ñp lµ
tiÓu ®¨ng khoa, cho nªn mäi ng−êi còng quen gäi c¸c chµng trai míi c−íi vî
lµ t©n lang quan. Cïng víi sù biÕn thiªn cña lÞch sö, c¸ch gäi t©n lang quan
dÇn ®−îc gi¶n hãa thµnh t©n lang, trë thµnh tõ thay thÕ cho chó rÓ trong
ngµy c−íi.

60. Tªn gäi ®éng phßng ra ®êi khi nµo?
T−¬ng truyÒn, TÇn Thñy Hoµng cho x©y cung A Phßng, bøc tuyÓn
g¸i ®Ñp trong thiªn h¹ ®−a vµo. Tam C« N−¬ng lµ c« g¸i xinh ®Ñp bÞ bøc
ph¶i vµo cung A Phong. Song, do kh«ng chÞu næi c¶nh tï h·m, nhôc nh·
nªn c« ®· bá trèn khái cung, ch¹y ®Õn nói Hoa S¬n. Mét h«m, c« lang
thang trªn nói bçng gÆp chµng tó nghÌo ThÈm B¸c còng ch¹y trèn ®Õn
®©y, hä cïng nhau gi·i bµy t©m sù, råi kÕt duyªn tr¨m n¨m. Hä c¾m cµnh
c©y lµm h−¬ng, thÒ cïng trêi ®Êt, nguyÖn sèng bªn nhau trän ®êi. Hai vî
chång trÎ dïng chiÕc hang d−íi hßn ®¸ lín lµm n¬i ë míi, sèng h¹nh phóc
bªn nhau. Mäi ng−êi gäi chç ë míi cña hä lµ ®éng phßng.
Ng−êi ®êi sau ®Ó tá lßng sïng kÝnh vµ th−¬ng nhí Tam C« N−¬ng,
®· dùng nhiÒu ng«i chïa nhá men theo con ®−êng nói d−íi ch©n nói Hoa
S¬n, t¹i ®iÖn chÝnh cña tõng ng«i chïa, ®Òu thê t−îng hoÆc thÇn vÞ Tam C«
N−¬ng.
Sau nµy, tõ ®éng phßng ®−îc dïng víi nghÜa ®ªm t©n h«n cña c« d©u
chó rÓ.

61.Tªn gäi v¨n trÝch ra ®êi kh i nµ o?
Tªn gäi v¨n trÝch ra ®êi tõ thêi kú v¨n hãa Summer, n¨m 3600 (tr−íc
CN), lóc ®ã ng−êi ta dïng v¨n tù h×nh gãc, lo¹i v¨n tù nµy do ng−êi miÒn
nam Mª-d«-p«-ta-mi s¸ng t¹o ra, nÐt ch÷ gièng c¸i gãc ghi lªn bÒn mÆt tÊm
®Êt sÐt −ít, råi nung kh« lªn ®Ó l−u l¹i cho mäi ng−êi cïng ®äc. §Õn thÕ kû
34

XIX, do l−îng tµi liÖu v¨n häc, khoa häc kü thuËt t¨ng nhanh, ng−êi ®äc
l¹i muèn trong kho¶ng thêi gian ng¾n nhÊt cã thÓ n¾m ®−îc c¸c th«ng tin
míi nhÊt vÒ c¸c chuyªn ngµnh, thÕ lµ trªn thÕ giíi liÒn xuÊt hiÖn lo¹i kú san
v¨n trÝch ®Çu tiªn D−îc häc tæng l·m (tiÕng §øc), sau ®æi thµnh Hãa häc
tæng l·m xuÊt b¶n 1830. Sau ®ã, c¸c Ên phÈm kiÓu v¨n trÝch xuÊt hiÖn
ngµy cµng nhiÒu. Theo thèng kª, hiÖn nay trªn thÕ giíi cã kho¶ng trªn 3500
lo¹i.

ë Trung Quèc, bé Tø khè toµn th− tæng môc ®Ò yÕu hoµn thµnh vµo
thËp kû 80 cña thÕ kû XYIII cã thÓ coi lµ tËp v¨n trÝch sím nhÊt ë Trung
Quèc. Cßn tê t¹p chÝ v¨n trÝch víi kh¸i niÖm hiÖn ®¹i míi ra m¾t tõ n¨m
1956. Lóc ®ã, vÒ c¬ b¶n lµ c¸c v¨n trÝch dÞch. Tõ n¨m 1961 ng−êi ta míi
b¾t ®Çu c«ng viÖc tù so¹n v¨n trÝch. Ngµy nay, ë Trung Quèc ®· biªn so¹n
vµ xuÊt b¶n vµi tr¨m lo¹i t¹p chÝ v¨n trÝch.

62. T¹i sao nhiÒu cöa hiÖu trung d−îc ®−îc
gäi lµ ®−êng?
PhÇn lín c¸c cöa hµng thuèc b¾c ë Trung Quèc (vµ c¶ ë ViÖt Nam)
®Òu cã ch÷ §−êng, ch¼ng h¹n §ång Nh©n §−êng, L¹c Nh©n §−êng...
Muèn hiÓu ta ph¶i truy ng−îc ®Õn ®iÓn cè y th¸nh Tr−¬ng Träng C¶nh
“täa ®−êng hµnh y” (ch÷a bÖnh ngay c«ng ®−êng) thêi H¸n m¹t.
Tr−¬ng Träng C¶nh rÊt ch¨m ®äc s¸ch, mét lÇn ®äc ®−îc c©u chuyÖn
BiÓn Th−íc ch÷a bÖnh cho d©n th× c¶m kÝch v« cïng. ¤ng b¸i danh y
Tr−¬ng B¸ Tæ lµm thÇy, vµ häc ®−îc ë ng−êi thÇy nµy nhiÒu tri thøc còng
nh− y ®øc. Sau nµy, khi «ng ®Õn Tr−êng Sa, ®óng lóc d©n gian bÞ dÞch
th−¬ng hµn, «ng ®· võa lµm Th¸i Thó võa ch÷a bÖnh cho d©n. ¤ng c«ng
nhiªn ph¸ vì giíi luËt nghiªm ngÆt thêi phong kiÕn, ngåi t¹i c«ng ®−êng kª
®¬n, bèc thuèc cho d©n. ¤ng th−êng ghi thªm tr−íc tªn cña m×nh bèn ch÷
“Täa ®−êng y sinh”. Sau nµy, mét sè cöa hiÖu thuèc so muèn pháng theo
viÖc Tr−¬ng Träng C¶nh “ täa ®−êng hµnh y”, ®· ®ua nhau viÕt lªn tÊm
biÓn hiÖu hµng ch÷”... §−êng”, viÖc lµm nµy kÐo dµi ®Õn tËn ngµy nay.
35

63. Tªn gäi cöa hµng b¸ch hãa ra ®êi khi
nµo?
Ngµy nay, mét sè cöa hµng mua b¸n ®−îc gäi lµ c«ng ty b¸ch hãa,
cöa hµng b¸ch hãa. VËy chóng ®óng lµ chØ cã 100 lo¹i hµng kh«ng? V× sao
l¹i nh− vËy?
Vµo nh÷ng n¨m triÒu Thanh, cã mét cöa hµng t¹p hãa rÊt ph¸t ®¹t,
hµng hãa ë ®©y thø g× còng cã, chñ hiÖu bÌn ®Æt tªn cho cöa hiÖu lµ V¹n
hãa toµn.
Mét h«m, Hoµng §Õ Cµn Long tuÇn du ph−¬ng nam, nh×n thÊy biÓn
hiÖu “V¹n hãa toµn” liÒn nghÜ nhµ nµy thËt ®¹i ng«n. Cµn Long liÒn gäi
ng−êi b¸n hµng l¹i, nãi: “Ta cÇn mua chiÕc que cêi ph©n”. Ng−êi b¸n hµng
mang ba chiÕc l¹i. Vua Cµn Long thÊy vËy, kh«ng chÞu bu«ng tha anh ta,
nãi tiÕp: “Ta kh«ng cÇn lo¹i b»ng s¾t, mµ b»ng vµng kia”. Ng−êi b¸n hµng
thÊy bÝ qu¸, véi ®Õn gÆp «ng chñ, «ng chñ nãi: “B¶n hiÖu qu¶ thùc kh«ng
cã lo¹i b»ng vµng”. “VËy ®©y cã ph¶i lµ v¹n hãa toµn kh«ng?”. Chñ hiÖu bÞ
hái bÊt ngê, c¶m thÊy cã ®iÒu bÊt æn, bÌn sai ng−êi phôc vô th¸o biÓn hiÖu
xuèng, nãi: “Cöa hiÖu nµy hµng hãa cã h¹n, tõ nay vÒ sau kh«ng d¸m
dïng ®¹i ng«n v¹n hãa toµn n÷a. Quan kh¸ch nÕu cã thiÖn ý víi b¶n hiÖu,
xin h·y ®Æt cã c¸i tªn”. Cµn Long nãi ngay: “Gäi lµ B¸ch hãa toµn vËy”
C©u chuþÖn ®−îc truyÒn ®i, tªn gäi cöa hµng b¸ch hãa liÒn ®−îc dïng
m·i ®Õn ngµy nay.

64. Tªn gäi Oscar ra ®êi khi nµo?
Gi¶i Oscar lµ mét gi¶i s¸ng gi¸ trong nÒn ®iÖn ¶nh thÕ giíi, do Häc
viÖn NghÖ thuËt vµ Khoa häc §iÖn ¶nh Mü trao tÆng. Gi¶i ®−îc s¸ng lËp
tõ n¨m 1929. Nh÷ng ng−êi lµm ®iÖn ¶nh nh− biªn kÞch, ®¹o diÔn, quay
phim, diÔn viªn... cã thµnh tÝch xuÊt s¾c ®Òu ®−îc nhËn gi¶i lín nµy. T−îng
vµng Oscar lµ bøc t−îng ®óc b»ng vµng, cao 10,25 tÊc Anh, cã h×nh mét
ng−êi ®µn «ng, hai tay n¾m mét thanh kiÕm dµi: Cßn t¹i sao bøc t−îng
vµng cã tªn Oscar l¹i lµ c¶ mét c©u chuyÖn vui.
36

N¨m 1931, vÞ qu¶n lý th− viÖn thuéc Häc viÖn NghÖ ThuËt vµ Khoa
häc Mü, khi gi¶i lao ®· ®i qua n¬i ®Æt bøc t−îng nµy, tho¹t nh×n, thÊy
khu«n mÆt t−îng cã vÎ h¬i quen, nh− ®· gÆp ë ®©u. §o¹n «ng dõng l¹i
ng¾m kü, bçng thèt lªn: “Chµ, bøc t−îng gièng ng−êi cËu Oscar biÕt bao!”
Võa vÆn lóc ®ã cã mét nhµ b¸o nghe thÊy. Ngay ngµy h«m sau, ng−êi ta
®· thÊy trªn b¸o cã ®o¹n giíi thiÖu bøc t−îng nµy nh− sau: “Nh©n viªn cña
Häc viÖn NghÖ thuËt vµ Khoa häc ®· th©n t×nh gäi bøc t−îng vµng hä lµ
Oscar”.
Bøc t−îng vµng Oscar ®−îc Häc viÖn NghÖ thuËt vµ Khoa häc dïng
lµm biÓu t−îng cña gi¶i th−ëng ®iÓn ¶nh, vµ ®Æt tªn cho nã lµ Gi¶i Oscar.

65. Tªn gäi c«ng nh©n “Cæ Tr¾ng(xanh)” ra ®êi
khi nµo?
B¸o chÝ ph−¬ng T©y khi bµn vÒ c¸c vÊn ®Ò chÝnh trÞ, x· héi, th−êng
hay nh¾c ®Õn côm tõ c«ng nh©n cæ tr¾ng, c«ng nh©n cæ xanh. Nh÷ng tªn
gäi kú l¹ nµy khiÕn ng−êi ta khã hiÓu.
Tõ c«ng nh©n cæ tr¾ng xuÊt hiÖn sím nhÊt lµ vµo ®Çu thËp kû 20 cña
thÕ kû XX. Nã chØ toµn bé nh÷ng ng−êi lµm c«ng ¨n l−¬ng, song kh«ng
thuéc lao ®éng thÓ lùc, ch¼ng h¹n nh©n viªn v¨n phßng, gi¸o viªn, nh©n
viªn b¸n hµng, nh©n viªn qu¶n lý kinh doanh, nh©n viªn nghiªn cøu... Khi
hä ®i lµm còng nh− lóc th−êng ®Òu mÆc ©u phôc, cæ ¸o mµu tr¾ng, nªn ®−îc
gäi lµ “c«ng nh©n cæ tr¾ng”. Cßn tõ c«ng nh©n cæ xanh xuÊt hiÖn h¬i muén,
kho¶ng thËp niªn 40. Nã chØ nh÷ng ng−êi lµm c«ng ¨n l−¬ng, lao ®éng thÓ
lùc lµ chÝnh, nh− c«ng nh©n má, c«ng nh©n c«ng nghiÖp, c«ng nh©n c¬ khÝ,
c«ng nh©n x©y dùng.. do nh÷ng bé ®å mµ hä mÆc khi lµm th−êng lµ mµu
xanh.

66. Tõ “L−u häc sinh” ra ®êi khi nµo?
Tõ l−u häc sinh do ng−êi NhËt B¶n s¸ng t¹o. Vµo ®êi §−êng
(Trung Quèc), chÝnh phñ NhËt B¶n ®· nhiÒu lÇn ph¸i §−êng sø ®Õn
Trung Quèc ®Ó giao l−u v¨n hãa. §−êng sø lµ sø tiÕt ngo¹i giao, kh«ng thÓ
37

l−u l¹i Trung Quèc thêi gian dµi, cho nªn khi chÝnh phñ NhËt B¶n ph¸i
§−êng sø lÇn thø hai, th× còng ph¸i lu«n mét sè häc sinh ®i theo.
Tõ l−u häc sinh dïng ®Ó chØ nh÷ng häc sinh sau khi §−êng sø vÒ
n−íc, th× hä vÉn l−u l¹i Trung Quèc häc tËp; tõ hoµn häc sinh lµ chØ c¸c häc
sinh cïng vÒ n−íc víi §−êng sø. Tõ l−u häc sinh con ®−îc dïng m·i ®Õn
ngµy nay. HiÖn t¹i nh÷ng häc sinh häc tËp ë n−íc ngoµi ®Òu ®−îc gäi lµ
l−u häc sinh.

67. Tõ “ph¸i t¶”, “ph¸i h÷u” ra ®êi khi nµo?
Hai tõ ph¸i t¶ (hoÆc c¸nh t¶), ph¸i h÷u (hoÆc c¸nh h÷u) b¾t nguån
tõ tiÕng Ph¸p. Giíi sö häc cho r»ng, cÆp tõ nµy ra ®êi tõ §¹i c¸ch m¹ng
Ph¸p
N¨m 1879, C¸ch m¹ng T− s¶n Ph¸p bïng næ. Trong NghÞ viÖn chÕ
®Þnh hiÕn ph¸p lóc ®ã bao gåm: c¸c gi¸o sÜ thuéc ®¼ng cÊp thø nhÊt, c¸c
nghÞ viªn quÝ téc thuéc ®¼ng cÊp thø hai, c¸c nghÞ viªn cña giai cÊp t− s¶n,
b×nh d©n thµnh thÞ, c«ng nh©n vµ quÇn chóng n«ng d©n thuéc ®¼ng cÊp
thø ba. Th¸ng 9 cïng n¨m, trong mét héi nghÞ cña NghÞ viÖn chÕ ®Þnh hiÕn
ph¸p ®· næ ra cuéc ®Êu tranh gay g¾t gi÷a ®¼ng cÊp thø nhÊt, thø hai víi
®¼ng cÊp thø ba. Lóc ®ã, c¸c nghÞ viªn cña ®¼ng cÊp thø phÝa bªn t¶. V«
h×nh trung, ®· h×nh thµnh mét côc diÖn chÝnh trÞ ®Çy kÞch tÝnh. Tõ hiÖn
t−îng thó vÞ nµy ®· xuÊt hiÖn hai kh¸i niÖm chÝnh trÞ ph¸i t¶, ph¸i h÷u.
Do ®ã, ng−êi ta gäi nh÷ng ng−êi tiÕn bé hoÆc cÊp tiÕn lµ ph¸i t¶, cßn
nh÷ng ng−êi b¶o thñ, thôt lïi lµ ph¸i h÷u.

68. Ch÷ “Song hû” ra ®êi khi nµo?
T−¬ng truyÒn, vµo ®êi Minh, ë Hµng Ch©u tØnh ChiÕt Giang, Trung
Quèc cã mét tó tµi lªn kinh dù thi, khi ®i thuyÒn qua T« Ch©u, thÊy trªn bê
®Ìn s¸ng lung linh, lêi ca tiÕng h¸t t−ng bõng, bÌn dõng thuyÒn lªn xem.
Nguyªn lµ mét phó th−¬ng treo vÕ ®èi kÐn rÓ. VÒ ®èi nh− sau: “TÈu m·
hång m· ®×nh bé”. Ng−êi ®Õn xem rÊt ®«ng nh−ng kh«ng ai ®èi næi. Chµng
tó tµi còng bÞ cuèn hót, song ®Ó cho kÞp kú thi, chµng ®µnh ghi nhí vÕ ®èi
trong lßng, tiÕp tôc lªn ®−êng. Vµo h«m më khoa thi, viªn chñ kh¶o còng
38

ra ®Ò lµ mét vÕ ®èi: “Phi hæ hoµng kú, kú hoµng hæ phi, hoµng kú phiªn
quyÓn, phi hæ tµng th©n”. Chµng tó tµi bçng s¸ng m¾t, bÌn khíp víi vÕ ®èi
kÐn rÓ cña phó th−¬ng nä th× thµnh mét c©u ®èi hoµn chØnh, liÒn tr×nh lªn
quan chñ kh¶o. Quan chñ kh¶o v« cïng t¸n th−ëng, cho ®Ëu ngay tiÕn sÜ.
Tó tµi trªn ®−êng vÒ nhµ v« cïng sung s−íng, khi ®i qua T« Ch©u thÊy vÕ
®èi vÉn ch−a cã ai ®èi ®−îc. Lóc nµy, chµng bÌn mang vÕ ®èi cña quan chñ
kh¶o ra khíp l¹i. Phó th−¬ng xem xong rÊt m÷ng rì, bÌn më tiÖc ®ãn rÓ.
Mét vÕ ®èi hay ®· khiÕn tó tµi lÊy ®−îc vî. Tó tµi qu¸ ®çi vui mõng nªn
trong ®ªm ®éng phßng viÕt lªn bøc t−êng tr¾ng hai ch÷ hû lín mµu ®á.
KiÓu viÕt ®ã sau nµy ®−îc ng−êi ta kÎ vÏ, c¾t d¸n trong lÔ kÕt h«n.

69. Tõ “Hoa KiÒu” ra ®êi khi nµo?
Tr−íc thêi §−êng, Tèng, nh÷ng ng−êi Hoa di c− ë n−íc ngoµi
kh«ng cã tªn gäi cè ®Þnh; sau thêi §−êng, Tèng, hä ®−îc nh÷ng ng−êi ë
n−íc hä ®Õn c− tró gäi lµ §−êng nh©n, sau nµy hä còng tù x−ng lµ §−êng
nh©n. Hoa lµ tªn gäi x−a cña Trung Quèc. KiÒu lµ kh¸ch ë l¹i, sèng göi.
Tõ xa x−a Trung Quèc ®· gäi nh÷ng ng−êi sèng göi trªn ®Êt kh¸ch lµ kiÒu
nh©n hoÆc kiÒu sÜ. Cïng víi viÖc sè Hoa vµ KiÒu ®· ®−îc kÕt hîp l¹i, dïng
®Ó chØ nh÷ng ng−êi Hoa lµm kh¸ch hoÆc sèng göi ë n−íc ngoµi. N¨m
1878, sø thÇn nhµ Thanh t¹i Mü, trong mét b¶n ®Ö tr×nh ®· gäi nh÷ng
ng−êi c− ngô t¹i n−íc ngoµi lµ kiÒu d©n. N¨m 1883, TrÞnh Quan øng lÇn
®Çu tiªn sö dông tõ Hoa kiÒu. N¨m 1904, Bé ngo¹i vô chÝnh phñ Thanh,
trong mét tê tÊu l¹i nh¾c ®Õn tõ Hoa kiÒu. Tõ ®ã vÒ sau, tõ Hoa kiÒu ®−îc
dïng ®Ó chØ nh÷ng ng−êi Trung Quèc sèng ë n−íc ngoµi.

70. Tõ “cµy bót” ra ®êi khi nµo?
Tõ “cµy bót” nay ®−îc vÝ víi viÖc cÇn cï viÕt l¸ch. Nh−ng ý nghÜa
ban ®Çu cña nã lµ chØ nh÷ng ng−êi cã häc dïng bót sao chÐp v¨n b¶n cho
ng−êi kh¸c ®Ó kiÕm sèng, ngô ý viÖc lµm ®ã còng nÆng nhäc nh− ng−êi
n«ng phu cµy cÊy vËy.
PhÇn chó thÝch trong s¸ch HËu H¸n th− cã ghi: “Ban Siªu ®êi
§«ng H¸n, khi trÎ rÊt muèn lËp c«ng b¸o ®¸p n−íc nhµ, nh−ng ch−a gÆp
dÞp, nªn kh«ng sao thi thè tµi n¨ng ®−îc. N¨m Êy, anh trai cña «ng lµ
39

Ban Cè ®−îc H¸n Minh §Õ triÖu ®Õn L¹c D−¬ng lµm hiÖu th− lang, Ban
Siªu vµ mÑ còng ®−îc ®i theo. Do gia ®×nh nghÌo, Ban Siªu h»ng ngµy
ph¶i sao chÐp v¨n b¶n cho quan phñ, kiÕm chót tiÒn duy tr× cuéc sèng. L©u
dÇn, «ng c¶m thÊy rÊt ghÐt c«ng viÖc nµy. Mét h«m, «ng xóc ®éng nãi: “Ta
lµ mét ®Êng tr−îng phu, kh«ng noi g−¬ng Giíi Tö (mét danh nh©n ®êi
T©y H¸n ®i sø T©y Vùc) lËp c«ng ngoµi biªn ¶i, mµ b»ng lßng víi viÖc c©y
bót nµy sao!” ThÕ lµ «ng nhËp ngò, cïng qu©n t−íng xuÊt chinh, ®¸nh b¹i
qu©n Hung N«, lËp c«ng lín. Tõ ®ã, tõ cµy bót ®−îc l−u truyÒn ®Õn tËn
ngµy nay.

71. Tõ “ Th−¬ng nh©n” ra ®êi khi nµo?
Th−¬ng nh©n, hiÓu theo lèi chiÕt tù th× ®ã lµ nh÷ng ng−êi bu«n b¸n
hµng hãa. Song t¹i sao l¹i gäi nh÷ng ng−êi ®ã lµ th−¬ng nh©n?
Trong lÞch sö Trung Quèc, triÒu Th−¬ng (¢n) tr¶i qua hai ®êi qu©n
chñ Bµn Canh vµ Vò §inh kinh tÕ rÊt ph¸t ®¹t, khiÕn c¸c ho¹t ®éng mua
b¸n trao ®æi còng ph¸t triÓn theo. Cïng víi sù ph©n c«ng x· héi còng trë
nªn ®a d¹ng, ph−¬ng thøc trao ®æi giao dÞch còng chuyÓn dÇn sang dïng
tiÒn ®Ó mua b¸n, tõ ®ã t¹o dùng c¬ së cho viÖc giao dÞch th−¬ng nghiÖp, ra
®êi nh÷ng ng−êi kiÕm lêi trong viÖc mua b¸n hµng hãa.
Tõ khi Vò V−¬ng ph¹t Trô, Th−¬ng ¢n bÞ diÖt, thiªn h¹ thuéc vÒ
“Chu” trë ®i, x· héi ph¸t sinh nhiÒu thay ®æi. Nh÷ng thÇn d©n cña ®êi
Th−¬ng kh«ng cßn ®Õn ®Ó lËp nghiÖp n÷a, hä ph¶i ®i tõ ®« thµnh ®Õn c¸c
n¬i, kiÕm sèng b»ng nghÒ bu«n b¸n, l©u dÇn, ®· h×nh thµnh mét nghÒ cè
®Þnh. Do nh÷ng ng−êi sèng b»ng nghÒ bu«n b¸n nµy phÇn lín ®Òu lµ
nh÷ng c− d©n cña ®êi Th−¬ng, cho nªn ®−îc mäi ng−êi gäi lµ th−¬ng nh©n.
Tõ th−¬ng nh©n ®−îc dïng ®Õn ngµy nay.

72. Tõ OK ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay tõ OK kh«ng cßn xa l¹ víi mäi ng−êi. Song tõ OK ra ®êi
khi nµo, cßn nhiÒu c¸ch gi¶i thÝch kh¸c nhau.
N¨m 1941, mét ng−êi Mü tªn lµ Lite ®· ®−a ra c¸ch gi¶i thÝch ®−îc
ng−êi Mü chÊp nhËn, vµ ®−a vµo tõ ®iÓn. ¤ng cho r»ng vµo n¨m 1840, t¹i
40

thµnh phè New York cã mét c©u l¹c bé, thµnh viªn cña nã ®Òu lµ nh÷ng
ng−êi ñng hé Tæng thèng ®−¬ng nhiÖm Martin Van Buren ng−êi ®¶ng
D©n chñ. Môc ®Ých cña hä lµ ñng hé Martin Van Buren lµ ng−êi th«ng
minh, do «ng sinh ra ë ng«i lµng tªn lµ Old Kindhook gÇn New York, mäi
ng−êi bÌn gäi «ng lµ “con c¸o ®á cña Old Kindhook”. C¸c ®¶ng viªn cña
«ng ®−îc sù gîi ý tõ biÖt hiÖu cña «ng, liÒn lÊy hai ch÷ c¸i ®Çu O, K ®Æt tªn
cho c©u l¹c bé cña m×nh, ®ång thêi hä cßn lÊy OK lµm khÈu hiÖu tranh cö,
biÓu thÞ ý “tranh cö thµnh c«ng”. Sau ®ã, OK ®· trë thµnh mËt ng÷ liªn l¹c
trong ®¶ng.
Sù xuÊt hiÖn cña hai ch÷ c¸i kú l¹ nµy kiÕn ®èi thñ chÝnh trÞ cña hä
kh«ng hiÓu, hä bÌn dùa vµo mÆt ch÷ gi¶i thÝch r»ng, khi tæng th«ng tiÒn
nhiÖm Jackson trß chuyÖn víi mäi ng−êi, do kh«ng giái dïng tõ, ®· nãi tõ
tiÕng Anh “all corect” thµnh “Oll korrect” vµ ng¾t ra. M·i ®Õn khi cã sù gi¶i
thÝch cña Lite, c©u ®è nµy míi ®−îc gi¶i.
Ngoµi ra cßn c¸ch gi¶i thÝch kh¸c: tõ Ok lµ do mét phãng viªn Mü
nghÜ ra. Ngµy 23 -3 -1839, vÞ nhµ b¸o nµy tr−íc khi ®−a in tê B¸o b−u ®iÖn
buæi s¸ng Boston ®· viÕt lªn ch÷ Ok. C¸c häc gi¶ nghiªn cøu tiÔng Hy L¹p
cæ cho r»ng, vÞ nhµ b¸o nµy tõng ®−îc häc vÒ Hy L¹p cæ, bëi v× hµng ngµn
n¨m tr−íc ®©y, c¸c th©n Hy L¹p khi chÊm bµi v¨n cña häc sinh −u tó,
th−êng ë cuèi bµi viÕt lªn ch÷ OIAKALA hoÆc OK nghÜa lµ tÊt c¶ ®Òu
tèt, gÇn víi nghÜa cña OK trong tiÕng Anh lµ ®óng, tèt, cã thÓ ®−îc. Do ®ã
sau nµy mäi ng−êi hay dïng tõ OK ®Ó biÓu thÞ ý lµ tèt, lµ ®−îc.

73. Tõ “L·o PhËt Gia” ra ®êi khi nµo?
Trong c¸c t¸c phÈm v¨n häc, Tõ Hy Th¸i HËu ®−îc gäi lµ Th¸i
HËu l·o phËt gia. Trªn thùc tÕ, l·o phËt gia l¹i kh«ng ph¶i lµ tõ ®Ó chØ
riªng Tõ Hy, mµ hoµng ®Õ c¸c ®êi triÒu Thanh ®Òu ®−îc gäi lµ l·o phËt
gia.
T¹i sao nh− vËy? Bëi v×, thñ lÜnh ®Çu tiªn cña téc N÷ Ch©n ®−îc gäi
lµ M·n trô. M·n trô lµ chuyÓn ©n cña PhËt hiÖu Man Chu, cã ý “PhËt
gia”, “c¸t t−êng”. Do ®ã, c¸c thñ lÜnh N÷ Ch©n ®−îc gäi lµ Man Chu. Sau
nµy, nh÷ng gia téc hiÓn h¸ch vµ c¸c thñ lÜnh ®Òu ®−îc gäi lµ M·n trô. Cho
41

nªn, sau khi triÒu Thanh ®−îc kiÕn lËp, ®· dÞch tiÕng M·n “M·n trô” thµnh
tiÕng H¸n lµ PhËt gia, vµ trë thµnh tªn gäi ®Æc biÖt cña ®Õ v−¬ng c¸c ®êi
triÒu Thanh. Tõ Hy coi m×nh lµ hoµng ®Õ nªn ®· ®Ó cho mäi ng−êi gäi bµ
lµ L·o PhËt gia.

74. Tõ “ Hoa h¹” ra ®êi khi nµo?
Ng−êi Trung Quèc th−êng hay tù x−ng lµ hËu duÖ cña téc Hoa H¹.
VËy Hoa H¹ cã nghÜa g×?
Trong c¸c s¸ch cæ cña Trung Quèc, cã nhiÒu c¸ch gi¶i thÝch hai ch÷ “
Hoa” vµ “ H¹”, song nh×n chung ®Òu t¸ch ra ®Ó gi¶i thÝch. Ch¼ng h¹n
trong s¸ch T¶ truyÖn cã c©u: “Trung Quèc cã c¸i lín cña lÔ nghi nªn gäi lµ
H¹, cã vÎ ®Ñp cña phôc ch−¬ng nªn gäi lµ “Hoa”. Cßn trong phÇn Chó sí
cña s¸ch Th− kinh còng ghi: “Mò ¸o ®Ñp gäi lµ hoa, n−íc lín gäi lµ h¹”.
§ñ thÊy, ng−êi x−a ®· coi vÎ ®Ñp cña phôc sø lµ hoa coi biªn c−¬ng réng
lín, v¨n hãa phån vinh, v¨n minh ®¹o ®øc h−ng thÞnh lµ h¹.
Hoa vµ H¹ m·i sau nµy míi ®−îc mäi ng−êi gép l¹i thµnh Hoa
H¹, ®ã lµ mét tªn gäi ®Ñp cña ng−êi x−a vÒ tæ quèc, nh»m ca ngîi tæ quèc
réng lín, vµ ngîi ca truyÒn thèng cña d©n téc Trung Hoa v¨n minh, ®¹o
®ùc, lÞch sù.

75. Tõ “TriÕt häc” ra ®êi khi nµo?
TriÕt häc lµ danh tõ Hi L¹p ®−îc ®−a ra sím nhÊt bëi nhµ triÕt häc
Hi L¹p cæ Pythagoras. Nã do hai ch÷ “¸i” vµ “häc” hîp thµnh, “¸i” dÞch
©m lµ Philo, “trÝ” dÞch ©m lµ sophy, hai ch÷ nµy hîp l¹i thµnh “¸i trÝ” - ®ã
chÝnh lµ nghÜa ban ®Çu cña triÕt häc, tiÕng Anh lµ Philosophy.
Nhµ triÕt häc næi tiÕng NhËt B¶n lµ T©y Ch©u ®· c¨n cø vµo nghÜa
cña ch÷ H¸n vµ dÞch ý tõ tiÕng Anh (philosophy) thµnh tõ triÕt häc. Trong
tiÕng H¸n cæ, ch÷ “triÕt” ®−îc gi¶i thÝch lµ th«ng minh trÝ tuÖp; ch÷ “häc”
®−îc gi¶i thÝch lµ häc vÊn. TriÕt häc tøc m«ng häc gióp ng−êi ta th«ng
minh, nh−ng trong s¸ch cæ Trung Quèc kh«ng cã tõ nµy.
42

Tõ triÕt häc vµo cuèi thÕ kû XIX, ®Õn ®Çu thÕ kû XX, míi tõ NhËt
B¶n truyÒn vµo Trung Quèc.

76. Tõ “NhËp Ngò” ra ®êi khi nµo?

ë Trung Quèc, tõ ®êi T©y Chu, qu©n ®éi biªn chÕ theo ngò, l−ìng,
tèt, l÷, s−, qu©n. S¸ch Chu LÔ ghi, trong qu©n ®éi thêi Cæ ®¹i Trung Quèc,
“5 ng−êi thµnh ngò, 5 tèt thµnh l÷, 5 l÷ thµnh s−, 5 s− thµnh qu©n”. Tuy
®¬n vÞ c¬ së lóc ®ã lµ “tØ”, nh−ng còng lµ 5 hé thµnh 1 tØ. Cßn viÖc lµm lÝnh
lóc ®ã, vÉn yªu cÇu mçi gia ®×nh ph¶i ®ãng gãp mét nam ®inh, mçi tØ ph¶i
®ãng gãp 5 ng−êi, hîp thµnh mét ngò. Cho nªn bÊt luËn lµm g×, còng ph¶i
cã 5 ng−êi cïng lµm. Sau nµy, dï tæ chøc qu©n ®éi qua c¸c ®êi cã nhiÒu
thay ®æi, nh−ng c¸ch gäi “ngò” vÉn ®−îc gi÷ l¹i. Thêi CËn ®¹i, trong qu©n
ngò ®· phÕ bá biªn chÕ cæ x−a: ngò, l−¬ng, tèt. Song mäi ng−êi vÉn quen
gäi viÖc tham gia qu©n ngò lµ nhËp ngò.

77. Tõ “Tri ©m” ra ®êi khi nµo?
Thêi ChiÕn Quèc, n−íc TÊn cã mét bËc ®¹i phu tªn lµ Du B¸ Nha cã
tµi ch¬i ®µn, vµ cã mét ng−êi tªn lµ Chung Tö Kþ cã khiÕu th−ëng thøc ©m
nh¹c. Khi Du B¸ Nha g¶y ®Õn ®o¹n t¶ c¶nh nói cao, Chung Tö Kú nghe
xong, bÌn nãi: “ThËt tuyÖt vêi! Sõng s÷ng nguy nga tùa Th¸i S¬n”. Khi
Du B¸ Nha g¶y ®Õn ®o¹n t¶ c¶nh n−íc ch¶y, Chung Tö Kú nghe xong,
bÌn nãi: “ThËt tuyÖt! Sãng n−íc mªnh mang tùa giang hµ”. Do Chung Tö
Kú ®−îc trêi phó cho n¨ng lùc tri ©m (c¶m thô ©m nh¹c mét c¸ch tinh tÕ)
nªn hai ng−êi kÕt thµnh ®«i b¹n tri kû. Sau khi Chung Tö Kú chÕt, B¸
Nha kh«ng g¶y ®µn n÷a, v× cho r»ng kh«ng cßn ai hiÓu tiÕng ®µn cña «ng
b»ng Chung Tö Kú. Do ®ã, vÒ sau ng−êi ta gäi nh÷ng ai hiÓu s©u s¾c vÒ
m×nh lµ tri ©m.

78. Tõ “Salon” ra ®êi khi nµo?

Tõ salon b¾t nguån tõ tiÕng ý, truyÒn vµo n−íc Ph¸p tõ thÕ kû 18,
dÞch lµ phßng kh¸ch, nhµ kh¸ch. Ban ®Çu ®ã lµ tªn gäi cña triÓn l·m tranh
ë hµnh lang cung Louvre. Sau nµy dÇn dÇn xuÊt hiÖn mét lo¹i trµo l−u thêi
th−îng võa th−ëng thøc nghÖ thuËt võa t¸n gÉu, cho nªn tõ salon kh«ng
43

cßn chØ lµ phßng tr−ng bµy t¸c phÈm nghÖ thuËt n÷a, mµ cßn lµ n¬i tô häp.
N−íc Ph¸p thÕ kû 17, 18 s¸ch kh«ng ®−îc phæ cËp nh− ngµy nay, c¸c
c«ng cô tuyªn truyÒn còng kÐm ph¸t triÓn, c¸c v¨n nh©n häc sÜ th−êng hay
®äc t¸c phÈm míi cña m×nh t¹i salon. §ång thêi t¹i ®©y, ng−êi ta cã thÓ
truyÒn b¸ th«ng tin, t¹o d− luËn, tõ ®ã cã thÓ hÊp thô tinh hoa lµm giµu trÝ
tuÖ cho m×mh. Sau thÕ kû 18, tÝnh chÊt cña salon kh«ng cßn lµ n¬i bµn luËn
vÒ chÝnh trÞ tiÕn bé, do ®ã salon lóc ®ã th−êng trë thµnh m¶nh ®Êt tèt cho
c¸ch m¹ng.
Ngµy nay salon ®· trë thµnh n¬i giao l−u bµn luËn v¨n häc nghÖ
thuËt vµ chÝnh trÞ cña c¸c nh©n sÜ trong x· héi ph−¬ng T©y. ChÝnh phñ
Ph¸p h»ng n¨m më triÓn l·m nghÖ thuËt t¹o h×nh t¹i Pa - ri, còng gäi lµ
salon.

79. Tõ “chÝnh phñ” ra ®êi khi nµo?
Tõ chÝnh phñ xuÊt hiÖn sím nhÊt trong c©u: “Lý L©m Phñ lanh sù
bé th−îng th−, viÕt t¹i chÝnh phñ” trong bé s¸ch T− trÞ th«ng gi¸m. Hµm
nghÜa x−a vµ nay cña tõ nµy l¹i rÊt kh¸c nhau. Tõ chÝnh phñ thêi Cæ ®¹i
lµ chØ n¬i lµm viÖc cña tÓ t−íng. §êi §−êng, cïng víi sù hoµn thiÖn dÇn
cña c¸c thÓ chÕ trong x· héi phong kiÕn, “Tam s¶nh lôc bé chÕ” ®−îc coi lµ
thÓ hÖ c¬ cÊu h¹t nh©n cña chÝnh quyÒn nhµ n−íc xuÊt hiÖn trªn vò ®µi lÞch
sö. Tam s¶nh – phô tr¸ch viÖc thÈm nghÞ, th−îng th− s¶nh – chÊp hµnh cô
thÓ. Tr−ëng quan cña tam s¶nh nµy chia nhau n¾m quyÒn tÓ t−íng, cïng
xö lý quèc vô. N¬i lµm viÖc cña hä gäi lµ chÝnh sù ®−êng, còng lµ n¬i triÖu
tËp b¸ch quan.
Ngµy nay, tõ chÝnh phñ ®· trë thµnh danh tõ thay thÕ cho c¬ quan
hµnh chÝnh quèc gia.

80. Tõ “kim liªn” ra ®êi khi nµo?
Tam thèn kim liªn (gãt sen ba tÊc) lµ tõ thay cho ®«i bµn ch©n nhá
thon cña ng−êi phô n÷ ®−îc miªu t¶ trong c¸c s¸ch cæ cña Trung Quèc, sù
ra ®êi cña nã lµ c¶ mét c©u chuyÖn thó vÞ.
44

S¸ch Nam sö cã ghi: “§«ng H«n HÇu kiªu ng¹o hoang d©m, mét
lÇn, «ng lÖnh cho n« tµi dïng vµng ®óc thµnh nh÷ng b«ng hoa sen, d¸n trªn
mÆt ®Êt, ®Ó cho Phan phi, ng−êi mµ «ng sñng ¸i, ®i trªn ®ã, ®o¹n «ng ta
ng¾m nh×n say ®¾m thèt lªn “Qu¶ lµ b−íc b−íc në hoa sen”. Tõ ®ã, mäi
ng−êi hay dïng kim liªn (®ãa sen b»ng vµng) ®Ó vÝ víi bµn ch©n cña ng−êi
con g¸i”.

81. Tõ “minh tinh” ra ®êi khi nµo?
Chóng ta th−êng nghe thÊy mét sè diÔn viªn ®−îc t«n vinh lµ minh
tinh (ng«i sao) mµn b¹c. VËy tªn gäi nµy ra ®êi khi nµo?
Tõ minh tinh b¾t nguån tõ truyÒn thuyÕt cæ ®¹i Trung Quèc. Minh
tinh lµ tªn cña Tiªn n÷ Hoa S¬n, viÖc nµy ®−îc ghi trong cuèn Th¸i b×nh
qu¶ng ký, Th¸i tiªn lôc. Trong s¸ch nãi, tiªn n÷ Minh Tinh, Ngäc N÷
“sèng ë Hoa S¬n, mÆc ngäc t−¬ng, ban ngµy bay lªn trêi”. Ngoµi ra, thêi
cæ còng gäi sao Th¸i B¹ch, tøc sao Kim, sao Khëi Minh lµ Minh Tinh.
Sau nµy ng−êi ta m−în ý nghÜa cña nã ®Ó vÝ víi nh÷ng ng−êi cã thµnh tÝch
cao trong c¸c ngµnh nghÒ, nh−ng chñ yÕu lµ trong ®iÖn ¶nh.

82. Ký hiÖu ch÷ V ra ®êi khi nµo?
Ng−êi Ph−¬ng T©y th−êng dïng ch÷ V ®Ó biÓu thÞ ý nghÜa th¾ng lîi
vµ hßa b×nh. V× sao l¹i nh− vËy?

Ng−êi ph¸t minh ra ý nghÜa ký hiÖu V nµy lµ mét ng−êi Belgian
trèn khái n−íc Anh trong §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai. Vµo mét buæi tèi
n¨m 1540, «ng nªu kiÕn nghÞ víi bé phËn ph¸t thanh, dïng phÊn viÕt ch÷
V lªn c¸c n¬i c«ng céng, biÓu thÞ niÒm tin vµo th¾ng lîi cña qu©n ®ång
minh, khiÕn bän ph¸t xÝt hoang mang. ThÕ lµ t¹i c¸c n−íc ch©u ¢u, dï lµ
kÐo cßi xe, gäi loa hay gäi ng−êi phôc vô, ®Òu dïng tÝn hiÖu ti-ti-ti-ta.
KiÓu tÝn hiÖu ba ng¾n mét dµi nµy dÞch thµnh m· ®iÖn b¸o morse,
võa vÆn lµ ký hiÖu ch÷ V. VÒ sau, b¹n bÌ khi gÆp nhau. Ch÷ V viÕt b»ng
phÊn mµu xuÊt hiÖn ch÷ V ®Ó biÓu thÞ sù cÇu nguyÖn “Th¾ng lîi vµ hßa
b×nh”,
45

83. Ký hiÖu $ (Dollar) ra ®êi khi nµo?
Trªn s¸ch b¸o, chóng ta th−êng thÊy ký hiÖu $ dïng ®Ó thay thÕ cho
USD. Kú thùc, nã kh«ng ph¶i lµ USD mµ lµ ký hiÖu ®ång b¹c. VËy ký
hiÖu ®ã ra ®êi khi nµo?
Vµo ®Çu thÕ kû 19, T©y Ban Nha ®óc mét lo¹i tiÒn b»ng b¹c, gäi lµ
pª-x«. §å ¸n cña nã gåm: mét mÆt lµ v−¬ng miÖn vµ v−¬ng huy do s− tö vµ
thµnh lòy cÊu thµnh, mÆt kia lµ hai c¸i cét. §å ¸n nµy b¾t nguån tõ mét
truyÒn thuyÕt. Tu¬ng truyÒn, ch©u ¢u vµ ch©u Phi vèn nèi liÒn víi nhau ë
Gibraltar, sau nµy bÞ ®¹i lùc sÜ Hejulisi t¸ch ra. Hai chiÕc cét biÓu thÞ cho
hai nói ®¸ cña hai bê Gibraltar. N¨m 1732, Mexico còng cho ®óc mét lo¹i
®ång b¹c cã hai trô kiÓu míi, kh¸c víi ®ång b¹c cña T©y Ban Nha ®«i
chót, gi÷a hai cét trô thªm hai h×nh b¸n cÇu §«ng vµ T©y, vµ trªn mçi cét
trô cã mét ®−êng èng xo¾n, mang h×nh $ $, sau nµy gi¶n l−îc thµnh h×nh
$.
VÒ sau mäi ng−êi quen dïng nã lµm ký hiÖu ®ång b¹c. NhiÒu quèc gia ®·
quyÕt ®Þnh dïng $ lµm ký hiÖu viÕt t¾t cho ®ång tiÒn cña n−íc m×nh, nh−
®ång USD lµ vËy.

84. ý nghÜa ch÷ K cña vµng lµ g×?
Karat (tiÕng Anh) biÓu thÞ ®¬n vÞ träng l−îng ®¸ quÝ. Mét karat
t−¬ng ®−¬ng víi 200 mg, K chÝnh lµ tªn viÕt t¾t cña karat.
§èi víi c¸c chÕ phÈm b»ng vµng, K l¹i kh«ng biÓu thÞ träng l−îng,
mµ lµ ®¬n vÞ chØ ®é tinh khiÕt cña vµng. Mét K chØ hµm l−îng vµng lµ
1/24, ng−êi ta nãi 24K chÝnh lµ nãi vµng rßng; 18K lµ nãi trong chÕ phÈm
®ã, tû lÖ vµng so víi c¸c kim lo¹i kh¸c lµ 18:6; nh÷ng sè kh¸c tõ ®ã mµ suy
ra.
Nh÷ng chÕ phÈm b»ng vµng cã ch÷ K th−êng thÊy nh− nhÉn, vá
®ång hå... nh×n chung ®Òu cã c¸c ®Æc ®iÓm: mµu s¾c t−¬i, cøng, chÞu mµi
mßn...

85. MËt m· ra ®êi khi nµo?
46

MËt m· b¾t ®Çu cã tõ thêi Hy L¹p cæ. Lóc ®ã nã chØ lµ h×nh d¹ng
ban ®Çu, nh−ng ®Ó thùc sù trë thµnh mËt m· th× ph¶i tr¶i qua mét qu¸
tr×nh diÔn biÕn kh¸ dµi.
N¨m 404 (tr−íc CN), T− lÖnh b¾c lé qu©n Hy L¹p lµ Lai San De
(dÞch ©m) sau khi chinh phôc A-ten, tÝn sø b¶n quèc mang ®Õn mét d¶i da
dª. Trªn d¶i da dª cã viÕt ch÷, th«ng b¸o ý ®å qu©n ®éi chuÈn bÞ c¾t ®øt
®−êng vÒ cña hä. Lai San De nhanh trÝ dÉn qu©n tho¸t hiÓm. MÊy tr¨m
n¨m sau, thÕ kû 4, ë Hy L¹p ®· xuÊt hiÖn mËt m· giai ®o¹n s¬ khai. §Õn
thÕ kû 8, c¸c gi¸o ®å La M· cæ ®· s¸ng t¹o ra “Th¸nh kinh mËt m·”.
Kho¶ng cuèi thêi trung thÕ kû, mËt m· ®−îc l−u hµnh trong tÇng líp b×nh
d©n. §−¬ng thêi, trong c¸c nam n÷ b×nh d©n vµ quÝ téc ë T©y Ban Nha,
®Ó ®−îc tù do yªu ®−¬ng, hä ®· dïng h×nh thøc th«ng tin mËt ®Ó liªn hÖ víi
nhau, tõ ®ã c¸c lo¹i mËt m· l©n l−ît ®−îc ra ®êi.
Cuèi thÕ kû 12, chÝnh phñ gi¸o hoµng La M· vµ chÝnh phñ thÕ tôc ý
b¾t ®Çu dïng thuËt mËt m· mét c¸ch cã hÖ thèng. ThÕ kû 19, cïng víi sù
ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n, trong cuéc ®Êu tranh gi÷a giai cÊp t− s¶n
víi nhau, ®· xuÊt hiÖn th«ng tin mËt m· v« tuyÕn ®iÖn, vµ dÇn dÇn ®−îc
vËn dông vµo c¸c lÜnh vùc qu©n sù, chÝnh trÞ, kinh tÕ... Th«ng tin mËt m·
thêi kú ®Çu ®−îc h×nh thµnh. §ªn §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø nhÊt, nã trë
thµnh phæ biÕn, nhiÒu quèc gia thµnh lËp c¬ quan chuyªn m«n nghiªn cøu
vµ hoµn thiÖn mËt m·. Cïng víi nh÷ng øng dông cña kÜ thuËt ®iÖn tö, mËt
m· ngµy cµng ®−îc hoµn thiÖn.

86. V¨n tù sím nhÊt trung quèc lµ ®µo v¨n
§µo v¨n lµ v¨n tù trªn ®å gèm, thuéc lo¹i v¨n tù sím nhÊt Trung
Quèc, c¸ch ®©y trªn 4500 n¨m. §ã lµ nh÷ng ký hiÖu kh¾c häa nh÷ng hiÖn
t−îng tù nhiªn mµ con ng−êi ë cuèi thêi kú x· héi nguyªn thñy ®· nhËn
thøc ®−îc. Sù ra ®êi cña ®µo v¨n sím h¬n gi¸p cèt v¨n trªn 1000 n¨m.
V¨n tù lµ nh÷ng ký hiÖu ghi l¹i ng«n ng÷. Ch÷ H¸n cña Trung
Quèc ph¸t triÓn tõ ®å häa. N¨m 1974, c¸c nhµ kh¶o cæ Trung Quèc ®·
ph¸t hiÖn mét lo¹t mé t¸ng t¹i l¨ng D−¬ng Hµ, huyÖn Cö, tØnh S¬n §«ng.
T¹i ®©y, trªn c¸c ®å gèm khai quËt ®−îc trong c¸c mé t¸ng cã kh¾c mét sè
47

v¨n tù t−îng h×nh(kho¶ng m−êi mÊy ch÷ ®¬n), c¸c ch÷ gièng h×nh c«ng cô
vµ binh khÝ, cã ch÷ lµ ch÷ phøc ®−îc t¹o thµnh bëi ch÷ ®¬n, cã ch÷ l¹i lµ
v¨n tù héi ý ph¶n ¸nh hiÖn t−îng thiªn nhiªn, kÕt cÊu cña chóng rÊt gièng
víi v¨n tù t−îng h×nh trªn gi¸p cèt v¨n vµ trªn thiÕt ®Ønh, ®· héi ®ñ c¸c ®Æc
tr−ng cña v¨n tù, ®ã lµ lo¹i v¨n tù ®¬n gi¶n cã thÓ ghi l¹i sù viÖc, biÓu, ý.

87. Gi¸p cèt v¨n ra ®êi khi nµo?
V¨n tù sím nhÊt thêi ¢n Th−¬ng lµ gi¸p cèt v¨n, ®−îc kh¾c trªn
mai rïa hoÆc x−¬ng thó hËu kú triÒu Th−¬ng, cßn gäi lµ khÕ v¨n, bèi tõ,
qui gi¸p lµ v¨n tù, ©n kh− v¨n tù. Lo¹i v¨n tù nµy ®a phÇn lµ v¨n tù
t−îng h×nh, néi dung lµ nh÷ng ghi chÐp liªn quan ®Õn viÖc bãi to¸n. ViÖc
bãi to¸n rÊt thÞnh hµnh ë thêi ¢n Th−¬ng. §èi víi c¸c viÖc nh− ®¸nh trËn,
cóng tÕ, sinh, bÖnh... tr−íc hoÆc sau, ng−êi ta ®Òu ph¶i dïng mai rïa hoÆc
x−¬ng thó ®Ó bãi hung c¸t, ®ång thêi kh¾c nguyªn nh©n vµ kÕt qu¶ cña viÖc
bãi to¸n ®ã lªn mai rïa vµ x−¬ng thó, v× thÕ th−êng ®−îc gäi lµ bèc tõ.
Gi¸p cèt khai quËt ®−îc ë ¢n Kh−, thuéc huyÖn An D−¬ng tØnh Hµ
Nam (¢n Kh− lµ di chØ ®« thµnh v−¬ng triÒu ¢n), gåm trªn 10 v¹n m¶nh,
tæng sè kho¶ng 3.500 ch÷ ®¬n, trong ®ã trªn mét nöa ®· ®−îc ®äc hiÓu. KÕt
cÊu v¨n tù tõ ®éc thÓ h−íng tíi tËp thÓ, vµ cã c¶ ch÷ h×nh t−îng mang
thµnh phÇn biÓu ©m, nh−ng ®a sè kÕt cÊu ch÷ cßn ch−a ®Þnh h×nh, h−íng
ch÷ cã thÓ thay ®æi, lÖch vÒ mét bªn cã thÓ cã, cã thÓ kh«ng, sè chÊm nhiÒu
hoÆc Ýt, do ®ã cïng mét ch÷ th−êng cã vµi c¸ch viÕt.

88. Th−¬ng hiÖt – ng−êi s¸ng t¹o ra ch÷ H¸n
trong truyÒn thuyÕt trung quèc?
Vµo cuèi ®êi ChiÕn Quèc, trong giíi häc gi¶ th−êng truyÒn tông c©u
chuyÖn Th−¬ng HiÖt s¸ng t¹o ra ch÷ H¸n. Nghe nãi, Th−¬ng HiÖt lµ sö
quan, nh×n thÊy c¸c dÊu ch©n cña chim in trªn ®Êt, ®· “linh c¶m” vµ t¹o ra
ch÷ H¸n.
Thùc ra, ch÷ H¸n lµ do kÕt qu¶ s¸ng t¹o cña d©n téc H¸n, sao cã thÓ
do mét vÞ th¸nh nh©n nµo t¹o ra ®−îc. Lç TÊn tõng nãi: “Sù h×nh thµnh
cña ch÷ H¸n, ®−¬ng nhiªn ph¶i tr¶i qua qu¸ tr×nh l©u dµi, do nhiÒu ng−êi
48

lµm ra, ®−îc nhiÒu ng−êi biÕt ®Õn, nªn míi l−u hµnh ®−îc. Ai lµ t¸c gi¶,
thËt khã x¸c ®Þnh, qui c«ng cho mét bËc th¸nh nh©n, tr¸nh sao khái chñ
quan”. Cßn nÕu lµ cña mét ng−êi th× chØ cã thÓ cho r»ng: ng−êi ®ã ®· cã
c«ng trong viÖc s−u tËp vµ chØnh lý. Th−¬ng HiÖt lµ mét sö quan, cã thÓ
«ng ta ®· s−u tËp, chØnh lý nh÷ng v¨n tù do nh©n d©n s¸ng t¹o ra ®ang
n»m r¶i r¸c trong d©n gian, khiÕn chóng ®−îc thèng nhÊt ®Þnh h×nh.

89. Ch÷ H¸n viÕt ngang ra ®êi khi nµo?
Ph−¬ng thøc viÕt däc tõ trªn xuèng d−íi, tõ ph¶i qua tr¸i cña ch÷
H¸n ®· cã lÞch sñ mÊy ngµn n¨m, thÕ nh−ng, ®Õn thêi cËn ®¹i, trong hµnh
v¨n H¸n ng÷ l¹i hay cã c¸c tõ ®¬n ngo¹i v¨n, ch÷ sè ArËp v..v, nh− vËy,
ch÷ H¸n viÕt däc sÏ rÊt bÊt tiÖn, cËn ph¶i c¶i c¸ch.
Ng−êi ®i ®Çu phong trµo v¨n hãa míi ë Trung Quèc, nhµ biªn tËp
t¹p chÝ T©n thanh niªn – TiÒn HuyÒn §ång lÇn ®Çu tiªn ®· ®Ò xuÊt söa
c¸ch viÕt däc ch÷ H¸n sang viÕt ngang. Tê T©n thanh niªn kú 3, quyÓn 3,
n¨m 1917, ®· ®¨ng bøc th− c«ng khai cña TiÒn HuyÒn §ång göi cho TrÇn
§éc Tó, lÇn ®Çu tiªn ®Ò xuÊt kiÕn gi¶i vÒ viÖc ch÷ H¸n: “®æi tõ viÕt däc
sang viÕt ngang”. Hä TiÒn nãi: “M¾t cña con ng−êi n»m ë hai bªn tr¸i vµ
bªn ph¶i, rÊt c©n ®èi. Thö ®øng trong phßng nh×n ngang tõ tr¸i sang ph¶i
sÏ rÊt tho¶i m¸i, nÕu nh×n däc tõ trªn xuèng, sÏ rÊt mÊt søc. Qua ®ã ®ñ
thÊy, nh×n hµng ngang thuËn h¬n nh×n hµng däc. Mµ tay ph¶i viÕt ch÷, tÊt
tõ tr¸i sang ph¶i, dï lµ ch÷ H¸n, v¨n T©y, tõng nÐt mét hiÕm thÊy ai viÕt
tõ ph¶i sang tr¸i. Ch÷ H¸n viÕt däc tõ ph¶i qua tr¸i thËt bÊt tiÖn. NÕu theo
c¸ch viÕt ph−¬ng T©y, viÕt ngang tõ tr¸i qua ph¶i sÏ rÊt tiÖn”. Sau ®ã hä
TiÒn cßn ®¨ng liÖn tôc bèn bøc th− c«ng khai n÷a trªn tê T©n thanh niªn ra
søc tuyªn truyÒn cho chñ tr−¬ng ch÷ H¸n “®æi tõ viÕt däc sang viÕt ngang”.
C¸c häc gi¶ TrËn §éc Tó, TrÇn Väng... còng tá ý t¸n thµnh. Tõ ®ã ch÷
H¸n viÕt ngang ngµy cµng phæ biÕn.

90. KhÈu lÖnh ra ®êi khi nµo?
KhÈu lÖnh ra ®êi tõ n−íc Ng«, c¸ch nay trªn 2000 n¨m. S¸ch T¶
truyÖn ghi: N¨m 525, (tr−íc CN), mét lËn qu©n Ng« ®¸nh nhau víi qu©n
Së, thuyÒn cña Ng« V−¬ng bÞ qu©n Së c−íp mÊt. Qu©n Ng« v« cïng lo
49

l¾ng. Vµo mét ®ªm trêi tèi, ba lÝnh Ng« ®ãng gi¶ qu©n Së, trµ trén vµo
qu©n Së. Hä ®· giao hÑn, lÊy tõ “ D− hoµng” lµm ¸m hiÖu liªn l¹c víi
nhau. Sau ®ã, qu©n Ng« ®· giµnh l¹i ®−îc thuyÖn cña Ng« V−¬ng. Tõ ®ã
¸m hiÖu ®−îc dông trong qu©n ®éi. Nh×n chung trong lóc giao chiÕn víi
®Þch, trong tÇm nh×n kh«ng râ, ng−êi ta dïng ¸m hiÖu ®Ó ph©n biÖt ®Þch ta,
th−êng lµ dïng tõ ®¬n hay ch÷ sè ®Ó biÓu thÞ. Sau nµy l¹i gäi ¸m hiÖu lµ
mËt khÈu vµ ®−îc dông m·i ®Õn ngµy nay.

91. Ch÷ sè 0 ra ®êi khi nµo?
Ch÷ sè 0 ra ®êi sím nhÊt ë Ên ®é. Kho¶ng n¨m 2000 – 1500 (tr−íc
CN), trong c¸c th− tÞch Ên ®é cæ nhÊt ®· thÊy øng dông ký hiÖu 0. Ch÷ sè 0
ë Ên ®é biÓu thÞ vÞ trÝ trèng. Sau ®ã ch÷ sè nµy ®−îc truyÒn tõ Ên ®é sang
ArËp vµ vÉn gi÷ nguyªn ý nghÜa.
Trung Quèc cæ ®¹i kh«ng cã ký hiÖu 0 nµy, mµ dïng c¸ch kh«ng viÕt hoÆc
chç trèng ®Ó gi¶i quyÕt. Trong s¸ch Cùu §−êng th− vµ Tèng sö, khi bµn vÒ
lÞch ph¸p, ®Òu dïng ch÷ “kh«ng” ®Ó biÓu thÞ vÞ trÝ trèng cña sè cø thiªn v¨n.
Thêi Nam Tèng, s¸ch LuËn cung t©n th− ghi sè 118098 lµ thËp nhÊt v¹n
b¸t thiªn 2 « trèng cöu thËp b¸t) ®ñ thÊy lóc ®ã dïng « trèng ®Ó biÓu thÞ ch÷
sè 0. Sau nµy, ®Ó tiÖn cho c«ng viÖc ciÕt, ng−êi ta ®æi h×nh « trèng thµnh 0,
t−¬ng ®ång víi ý nghÜa ch÷ sè 0 ban ®Çu cña ¢n §é.

92. B¸o buæi chiÒu cña trung quèc ra ®êi khi
nµo?
Tê V·n b¸o (B¸o buæi chiÒu) ®Çu tiªn cña Trung Quèc lµ tê D¹ b¸o
(b¸o ®ªm) do tê Hç b¸o cña Th−îng H¶i lµm thö vµo n¨m 1882 (n¨m thø
8 Quang Tù ®êi Thanh). B¸o tr−íc tiªn lµ ®Ó luËn thuyÕt, sau ®ã lµ
“th¸nh chØ” cña hoµng ®Õ, tin tøc c¸c n¬i, råi míi ®Õn tin tøc vµ phô san
cña thÞ trÊn m×nh. Tin tøc nh×n chung kh«ng cã ®Ò môc, mµ lµ nh÷ng tin
tøc vôn vÆt do c¸c tØnh thµnh tËp trung l¹i viÕt gép thµnh mét tiªu ®Ò,
ch¼ng h¹n tin vÒ c¸c mÆt cña B¾c Kinh, cã tªn chung lµ CÊm yÓn thu
thanh, vÒ Qu¶ng Ch©u cã tªn D−¬ng Thµnh tÞch chiÕu, Vò H¸n cã tªn
H¹c l©u l−u vËn... Nguån tin do c¸c phãng viªn cung cÊp. Tê b¸o nµy ra
®êi kh«ng l©u th× ®×nh b¶n.
50

N¨m 1909, tê V·n b¸o (B¸o buæi chiÒu) ra m¾t ch−a ®Çy mét th¸ng
®· ®×nh b¶n. N¨m 1915, Th−îng H¶i l¹i ph¸t hµnh tê ¸i quèc v·n b¸o.
Tê b¸o nµy cæ vò c¸ch m¹ng quèc d©n, ph¶n ®èi Viªn ThÕ Kh¶i kh«i
phôc ®Õ chÕ phong kiÕn. Ng−êi chÊp bót chÝnh lµ V−¬ng HuyÕt Ng©n,
bËc danh sÜ cña Th−îng H¶i. Nh÷ng bµi v¨n chÝnh luËn cña hä V−¬ng
rÊt s©u s¾c, thuyÕt phôc. B¸o ®−îc giíi thÞ d©n ®ãn ®äc. Sau mét thêi gian,
tê ¸i quèc v¨n b¸o bÞ nhµ ®−¬ng côc qu©n phiÖt cña Th−îng H¶i cÊm.
Th¸ng 5-1920, Th−îng H¶i l¹i cho ra tê Trung Quèc v·n b¸o do ThÈm
Tr¸c Ng« lËp ra, ®©y lµ tê v·n b¸o t− nh©n ®Çu tiªn cña Trung Quèc.

93. T¹p chÝ ra ®êi khi nµo?
Tõ t¹p chÝ (magazine), b¾t nguån tõu tiÕng Ph¸p magasin, nguyªn ý
lµ th−¬ng khè. N¨m 1731, Th©n sÜ t¹p chÝ ®−îc xuÊt b¶n ë Lu©n §«n.
§©y lµ lÇn ®Çu tiªn tõ t¹p chÝ ®−îc dïng víi nghÜa mét tËp san. Sau nµy,
dÇn dÇn ®−îc dïng víi nghÜa t¹p chÝ. Ban ®Çu, h×nh thøc cña t¹p chÝ vµ
b¸o gÇn nh− nhau nªn rÊt dÔ lÉn. Sau nµy, b¸o dÇn dÇn thiªn vÒ ®¨ng c¸c
sù kiÖn t©n v¨n mang tÝnh thêi gian cßn t¹p chÝ chñ yÕu ®¨ng tiÓu thuyÕt,
du ký vµ c¸c bµi v¨n gi¶i trÝ, sù kh¸c nhau vÒ néi dung cña hai lo¹i ®ã
ngµy mét râ rµng. Ngoµi ra khu«n khæ tê b¸o ngµy mét lín. Cßn t¹p chÝ
ph¶i qua viÖc ®ãng vµ lµm b×a, h×nh thøc gièng nh− mét quyÓn s¸ch. Lóc
nµy trong quan niÖm cña mäi ng−êi, b¸o vµ t¹p chÝ trë nªn cô thÓ.
N¨m 1704, t¹i Lu©n §«n lÇn ®Çu tiªn ®· xuÊt s¸ch, ng−êi ph¸t
thanh hµnh chÝnh lµ t¸c gi¶ cña cuèng Cuéc phiªu l−u cña R«bins¬n, cßn
tªn cña Ên phÈm lµ B×nh luËn, gåm bèn trang in nhá, ph¸t thanh trong 9
n¨m.

94. T¹p chÝ Nhi §ång sím nhÊt?
Th¸ng 6 n¨m 1751, t¹i n−íc Anh ®· xuÊt hiÖn t¹p chÝ Kho b¸u
dµnh cho trÎ em trai vµ trÎ em g¸I ®äc (NguyÖt san). Nã ®−îc coi lµ t¹p
chÝ nhi ®ång sím nhÊt thÕ giíi. Víi khu«n khæ 6x10cm, néi dung t¹p chÝ
gåm c¸c mÈu chuyÖn nhá, c©u ®è, truyÖn c−êi, ca khóc vµ tranh vÏ... Ngµy
3 th¸ng 7 n¨m 1752, t¹p chÝ nµy ®· ph¸t hµnh sè cuèi cïng.
51

95. T¹p chÝ Phô n÷ sím nhÊt?
Ngµy 27 th¸ng 6 n¨m 1653, t¹i thñ ®« Lu©n §«n (n−íc Anh) ®·
xuÊt hiªn tê t¹p chÝ Phô n÷ (tuÇn san) d−íi d¹ng hái vµ ®¸p, ®−îc coi lµ
tê t¹p chÝ phô n÷ sím nhÊt thÕ giíi. §iÒu ®Æc biÖt lµ, tê t¹p chÝ nµy chØ cã
mét sè c©u hái vµ c©u tr¶ lêi ®−îc chÐp b»ng tay, vµ nã còng chØ cã mét tê
giÊy mµ th«i. Néi dung cña nã gåm c¸c vÊn ®Ò mµ phô n÷ nªu ra, vµ lêi
gi¶i ®¸p cña chñ bót.

96. T¹p chÝ cã sè l−îng ph¸t hµnh lín nhÊt
thÕ giíi?
T¹p chÝ §éc gi¶ (cña Mü) ra ®êi n¨m 1922, hiÖn ph¸t hµnh b»ng 18
thø tiÕng, sè l−îng ph¸t hµnh h»ng th¸ng ®· v−ît ng−ìng 27 triÖu b¶n,
trong ®ã riªng ë Mü ®· lµ 15 triÖu b¶n, ë Anh chõng 1,63 triÖu b¶n.
N¨m 1974, tê §iÖn b¸o (cña Mü) trë thµnh tuÇn b¸o ®Çu tiªn cã
l−îng tiªu thô h»ng n¨m ®¹t mét tû b¶n. HiÖn giê, tuÇn b¸o nµy cã l−îng
ph¸t hµnh h»ng tuÇn lµ 11 triÖu b¶n.

97. Tê b¸o cã sè l−îng ph¸t hµnh lín nhÊt?
§øng ®Çu danh s¸ch c¸c tê b¸o cã sè l−îng ph¸t hµnh lín nhÊt thÕ
giíi hiÖn nay thuéc vÒ tê §éc gi¶ t©n v¨n ®−îc s¸ng lËp n¨m 1874 cña
NhËt B¶n. §Õn th¸ng 3-1999, l−îng ph¸t hµnh c¶u nã ®· ®¹t con sè
14,42 triÖu b¶n, trong ®ã 10,18 triÖu b¶n lµ nhËt b¸o, 4,24 triÖu b¶n lµ b¸o
buæi chiÒu.
Tê Sù thËt thanh niªn C«mx«m«n cña §oµn thanh niªn céng s¶n
Liªn X« (cò) th¸ng 5-1990 cã l−îng ph¸t hµnh ngµy lín nhÊt lµ 21,9 triÖu
b¶n.

98. Phim cã doanh thu b¸n vÒ cao nhÊt?
Phim Titanic (Mü-1997), ph¸t hµnh tõ ngµy 19 th¸ng 12 n¨m 1997
®Õn th¸ng 5 n¨m 1999 ®· thu ®−îc kho¶n tiÒn tõ b¸n vÐ lµ 1 tû 835 triÖu
USD.
52

Phim Lo¹n thÕ giai nh©n (Mü-1939), chØ tÝnh riªng ë B¾c Mü ®· b¸n
®−îc 197 triÖu 550 ngµn vÐ, tæng doanh thu ®¹t 193,6 triÖu USD. NÕu
tÝnh vËt gi¸ leo thang th× kho¶n thu ®ã t−¬ng ®−¬ng 885, 3 triÖu USD
ngµy nay. NÕu tÝnh c¶ vËt gi¸ leo thang, th× phim cã doanh thu tõ b¸n vÐ
cao nhÊt lµ phim Lo¹n thÕ giai nh©n, ®øng thø n¨m lµ phim Titanic.

99. Bé phim cã kinh phÝ ®Çu t− lín nhÊt?
§ã lµ bé phim Titanic (Mü-1997). Bé phim dù ®Þnh ph¸t hµnh vµo
th¸ng 7 n¨m 1997 nh−ng do n¶y sinh mét sè vÊn ®Ò, nªn sau khi phim
quay xong, ph¶i tr× ho·n ®Õn th¸ng 12 n¨m 1997. Thêi gian tr× ho·n nµy
lµm cho kinh phÝ bé phim t¨ng thªm 20 triÖu USD, n©ng tæng ®Çu t− lªn
tíi 250 triÖu USD, trë thµnh bé phim cso chi phÝ líng nhÊt trong lÞch sö
®iÖn ¶nh thÕ giíi.
NÕu tÝnh c¶ møc vËt gi¸ leo thang, xÐt gi¸ thµnh thùc tÕ, th× béphim
cã kinh phÝ ®Çu t− lín nhÊt l¹i thuéc vÒ phim N÷ hoµng Ai CËp, (Mü-
1963), bé phim nµy chi phÝ kho¶ng 44 triÖu USD t−¬ng ®−¬ng trªn 260
triÖu USD hiÖn nay.

100. Nhµ v¨n cã t¸c phÈm ®−îc dùng thµnh
phim nhiÒu nhÊt?
TÝnh ®Õn nay, sè phim dùa theo kÞch cña Seckxpia lµ 350 bé; trong
®ã, 309 bé trùc tiÕp hoÆc gÇn nh− trùc tiÕp dùng theo nguyªn t¸c cña
Seckxpia. Ngoµi ra, sè phim m« pháng kÞch cña «ng còng rÊt nhiÒu. Vë
kÞch Ham lÐt ®−îc c¸c nhµ lµm phim t©m ®¾c nhÊt, ®· ®−îc dùng thµnh
75 bé, thø ®Õn lµ vë Romeo vµ Juliet cã 51 bé. GÇn ®©y nhÊt lµ bé phim
Romeo vµ Juliet (Mü -1996).

101. C¶nh quay kÜ x¶o ra ®êi khi nµo?
Trªn mµn ¶nh, chóng ta th−êng thÊy c¸c c¶nh quay kÜ x¶o mu«n
h×nh mu«n vÎ. Sù ra ®êi cña nã l¹i rÊt ngÉu nhiªn.
Vµo mét ngµy n¨m 1892, nhµ quay phim næi tiÕng ng−êi Ph¸p
G.Neiliai ®ang quay phim trªn xe buýt ®ang ch¹y, th× m¸y quay gÆp sù
53

cè. §óng lóc ®ã, phÝa tr−íc cã chiÕc xe tang ch¹y l¹i, «ng ®ang loay hoay
gi¶i quyÕt sù cè, nªn ch¼ng ®Ó ý. Song «ng ®©u ngê, chiÕc m¸y quay phim
cña «ng ®· ghi h×nh chiÕc xe tang vèn kh«ng cã trong néi dung vµo. Khi
®o¹n phim ®ã quay xong, mang in thö, th× trªn mµn h×nh xuÊt hiÖn mét
lo¹t c¶nh quay kú l¹ - chiÕc xe buýt ®ang ®I chÇm chËm bçng biÕn thµnh
chiÕc xe tang.

Sù ph¸t hiÖn bÊt ngê nµy khiÕn nhµ quay phim suy nghÜ. Ýt l©u sau,
«ng nghiªn cøu vµ c¶i tiÕn m¸y quay, cuèi cïng ®· ph¸t minh “ph−¬ng
ph¸p quay ®óp”, tøc quay lång mét h×nh lªn h×nh kh¸c. Nh− vËy, mÌo cã
thÓ biÕn thµnh chã, mÆt tr¨ng cã thÓ biÕn thµnh v× sao...
Sau ®ã «ng ®i s©u c¶i tiÕn thªm vµ ph¸t minh kiÓu quay “®éng t¸c
nhanh” vµ “®éng t¸c chËm”. N¨m 1909, b»ng kü thuËt nµy, «ng ®· quay
bé phim C« g¸i lä lem. LÇn ®Çu tiªn c¶nh quay kü x¶o ®· ra m¾t c«ng
chóng.

102. Chî s¸ch ®Çu tiªn ra ®êi khi nµo?
Chî s¸ch sím nhÊt ë Trung Quèc b¾t nguån tõ chî v¨n vËt, ®Õn nay
®· cã lÞch sö trªn hai ngh×n n¨m. Chî v¨n vËt ®−îc thiÕt lËp d−íi ®¸m c©y
hße gÇn th¸i häc (§¹i häc thêi x−a), cho nªn cßn ®−îc gäi lµ chî hße. Mçi
dÞp mång mét tÕt vµ r»m th¸ng giªng h»ng n¨m, ng−êi ta mang c¸c lo¹i
v¨n vËt ®Õn ®©y ®Ó trao ®æi, mua b¸n. C¸c chñng lo¹i tham gia giao dÞch
chñ yÕu lµ th− tÞch kinh truyÖn, nh¹c khÝ sªnh ph¸ch. §©y lµ lo¹i chî
thÊm ®Ém kh«ng khÝ v¨n hãa. Cïng víi sù ph¸t triÓn ngµy cµng cao cña
v¨n hãa, ®Õn ®êi §«ng H¸n, ®· cã cöa hiÖu chuyªn kinh doanh s¸ch, Sö
s¸ch ghi chÐp, L−u L−¬ng ng−êi huyÖn Kinh D−¬ng, S¬n §«ng chuyªn
sèng b»ng nghÒ b¸n s¸ch. §©y ®−îc coi lµ thñy tæ cña hiÖu s¸ch ngµy nay.

103. Cuèn s¸ch cã l−îng tiªu thô lín nhÊt
thÕ giíi?
Cuèn s¸ch cã l−îng tiªu thô lín nhÊt hiÖn nay trªn thÕ giíi lµ cuèn
Kinh Th¸nh. Trong kho¶ng thêi gian tõ 1815 ®Õn 1999, l−îng ph¸t hµnh
lµ 3, 88 tû cuèn.
54

Trong c¸c lo¹i s¸ch ®−îc b¶o hé b¶n quyÒn, cuèn Tæng quan kû lôc
Guinnes thÕ giíi liªn tôc lµ lo¹i s¸ch b¸n ch¹y cã l−îng ph¸t hµnh lín
nhÊt. Tõ lÇn xuÊt b¶n ®Çu tiªn cña Nhµ xuÊt b¶n Guinness th¸ng 10 –
1955 ®Õn nay, cuèn s¸ch ®· ®−îc dÞch ra 37 thø tiÕng kh¸c nhau, ®Õn n¨m
1999 l−îng ph¸t hµnh ®· lªn ®Õn 85 triÖu b¶n.

104. NhuËn bót ra ®êi khi nµo?
NhuËn bót lµ kho¶n thï lao mµ c¸c c¬ quan xuÊt b¶n, b¸o chÝ tr¶ cho
t¸c gi¶ khi ®¨ng t¶i c¸c s¸ng t¸c, b¶n dÞch, tranh ¶nh... cña hä. ë Trung
Quèc, nhuËn bót b¾t nguån tõ triÖu Tïy.
Mét h«m, Tïy Cao Tæ lÖnh cho mét viªn quan khëi th¶o chiÕu th−.
Mét viªn quan ®øng bªn c¹nh ®ïa tÕu mét c©u: “Bót kh« råi”. Viªn quan
nä bÌn nãi ngay: “Kh«ng cã mét tiÒn sao cã thÓ nhuËn bót (lµm tr¬n bót)
®−îc”. Tõ ®ã vÒ sau, c¸c v¨n nh©n do ®em v¨n ch−¬ng b¸n cho ng−êi kh¸c
mµ cã ®−îc mét kho¶n thï lao. Cã v¨n nh©n cßn nªu râ møc thï lao cho
tõng lo¹i v¨n b¶n, gäi lµ nhuËn lÖ (gi¸ nhuËn bót). Sau khi b¸o chÝ ra ®êi,
c¸c t¸c gi¶ nép b¶n th¶o cho tßa b¸o mµ cã mét kho¶n thï lao, th× tiÒn thï
lao ®ã ®−îc gäi lµ c¶o phÝ hay nhuËn bót.

105. Bé tõ ®iÓn ®Çu tiªn cña Trung Quèc?
Theo c¸c nhµ Trung Quèc häc, bé s¸ch chuyªn gi¶i thÝch nghÜa tõ ®Çu
tiªn cña Trung Quèc lµ NhÜ nh·. T¸c gi¶ cña nã hiÖn ch−a x¸c ®Þnh ®−îc.
S¸ch xuÊt hiÖn sím nhÊt vµo kho¶ng Tiªn TÇn, qua nhiÒu lÇn söa ch÷a bæ
sung, cuèi cïng thµnh s¸ch vµo thêi T©y H¸n. Theo ghi chÐp trong H¸n
th−, nghÖ v¨n chÝ, NhÜ nh· nguyªn cã 3 quyÓn, 20 thiªn. B¶n hiÖn cã chØ
cã 19 thiªn.
Bé NhÜ nh· do nhiÒu ng−êi thuéc häc ph¸i Nho gia, ®êi nä tiÕp ®êi
kia so¹n thµnh, ®−îc ®êi sau dïng ®Ó gi¶i thÝch kinh nghÜa Nho gia. §Õn
§−êng, Tèng, nã trë thµnh mét trong “ThËp tam kinh” cña kinh ®iÓn
Nho gia. Nã kh«ng chØ cã vÞ trÝ quan träng trong lÞch sö ng«n ng÷ Trung
Quèc, mµ cßn ¶nh h−ëng ®Õn viÖc biªn so¹n s¸ch tõ ®iÓn sau nµy ë Trung
Quèc.
55

106. Bé tõ ®iÓn cæ ®¹i Trung Quèc nhiÒu tõ
nhÊt?
Bé tõ ®iÓn thêi Cæ ®¹i Trung Quèc thu thËp ®−îc nhiÒu tõ nhÊt lµ bé
Khang Hy tù ®iÓn, do Tr−¬ng Ngäc Th−, TrÇn §×nh KÝnh... ®êi nhµ
Thanh biªn so¹n, thu nhËp 47035 ch÷ (ngoµi ra cßn cã 1995 v¨n tù cæ
trïng lÆp). Tªn vèn cã cña nã lµ Tõ ®iÓn, song do bé s¸ch ®−îc biªn so¹n
theo lÖnh cña vua Khang Hy (1710), hoµn thµnh vµo n¨m 55 Khang Hy
(1716), nªn sau nµy ®−îc gäi lµ Khang Hy tù ®iÓn, vµ b¾t ®Çu tõ ®©y,
Trung Quèc lÊy tõ Tù ®iÓn lµm tªn gäi cho c¸c lo¹i v¨n th−. S¸ch chia lµm
12 tËp, gåm Tý, Söu, DÇn, M·o, Th×n, Tþ, Ngä, Mïi, Th©n, DËu, TuÊt,
Hîi, mçi tËp chia lµm ba quyÓn Th−îng, Trung, H¹, xÕp theo 214 bé
thñ. D−íi mçi ch÷ lµ phÇn chó ©m vµ phÇn gi¶i nghÜa. §©y lµ bé s¸ch
kh«ng thÓ thiÕu ®Ó tra cøu ©m cæ, nghÜa cæ vµ c¸c ch÷ lµ Ýt dïng cña ch÷
H¸n.
C¸c bé tõ ®iÓn sau nµy cña Trung Quèc ®Òu ¶nh h−ëng Ýt nhiÒu c¸ch
biªn so¹n cña bé s¸ch nµy.

107. Bé s¸ch ®¸ cã quy m« lín nhÊt §¹i T¹ng
Kinh
Chïa V©n C−, huyÖn Phßng S¬n, B¾c Kinh hiÖn ®ang l−u gi÷ bé
s¸ch ®¸ §¹i t¹ng kinh trong chÝn hang ®¸; ®©y lµ bé th¹ch kinh quy m«
lín nhÊt trong lÞch sö Trung Quèc.
Bé Kinh PhËt nµy ®−îc kh¾c trªn 14278 tÊm ®¸. Nh÷ng tÊm ®¸
nµy dµi tõ 35 ®Õn 40cm, réng 20cm, dµy chõng 10cm. Mçi tÊm nÆng
chõng 50kg. Chóng ®−îc kh¾c tõ ®êi Tïy (n¨m 581-618), ®êi nä tiÕp ®êi
kia, m·i ®Õn cuèi ®êi Minh ®Çu ®êi Thanh (n¨m 1644) míi dõng. Ng−êi
kh¾c ®Çu tiªn lµ ph¸p s− TÜnh UyÓn. §©y lµ bé s¸ch ®¸ lín nhÊt Trung
Quèc vµ còng lµ bé s¸ch lín nhÊt thÕ giíi. §Ó tiÖn cho viÖc nghiªn cøu, n¨m
1956, HiÖp héi PhËt gi¸o Trung Quèc ®· cho in toµn bé c¸c tÊm ®¸ ®ã
thµnh 7 phÇn, h¬n hai n¨m míi in xong.
56

108. Bé tïng th− b»ng ®¸ lín nhÊt Trung
Quèc – Khai Thµnh Th¹ch Kinh
Bé Khai Thµnh Th¹ch Kinh hiÖn ®ang ®−îc l−u gi÷ trong T©y An
bi l©m qu¸n lµ bé tïng th− kh¾c ®¸ lín nhÊt Trung Quèc. Chóng ®øng liÒn
nhau, tõng hµng, tõng hµng nh− nh÷ng bøc t−êng ®¸. Bé tïng th− nµy
gåm Chu dÞch, Th−îng th−, Thi kinh, Chu lÔ, Nghi lÔ, LÔ ký, Xu©n thu t¶
thÞ truyÖn, Xu©n thu C«ng D−¬ng truyÖn, Xu©n thu cèc l−¬ng truyÖn,
HiÕu kinh, LuËn ng÷, NhÜ nh· vµ M¹nh tö ®−îc kh¾c bæ sung vµo ®êi
Thanh hîp thµnh ThËp tam kinh. M−êi hai bé kinh tr−íc ®−îc kh¾c vµo
n¨m thø hai Khai Thµnh ®êi §−êng (n¨m 837), dïng 114 tÊm ®¸, ch¹m
kh¾c c¶ hai mÆt tæng céng 228 mÆt, gåm h¬n 60 v¹n ch÷. Bé Th¹ch Kinh
kh¾c xong liÒn ®−îc dùng t¹i phÝa trong Quèc tö gi¸m thµnh Tr−êng An
®Ó lµm v¨n b¶n mÉu cho häc sinh häc s¸ch kinh.

109. Bé s¸ch viÕt trªn giÊy ®Çu tiªn ë Trung
Quèc?
Bé s¸ch ®−îc viÕt trªn giÊy sím nhÊt ë Trung Quèc lµ bé Tam quèc
chÝ.
Nhµ sö häc ®êi T©y TÊn, ng−êi An H¸n (nay thuéc phÝa b¾c Nam
Sung, Tø Xuyªn) lµ TrÇn Thä (233-297) ®· viÕt bé s¸ch cã tiªu ®Ò Tam
quèc chÝ, gåm 65 quyÓn, chia lµm tam chÝ Ngôy, Thôc, Ng«. Sau khi
thµnh s¸ch kh«ng l©u, ng−êi ®êi TÊn ®· chÐp nã lªn giÊy. Tam quèc chÝ
®· trë thµnh bé s¸ch ®Çu tiªn viÕt trªn giÊy cña Trung Quèc vµ trªn thÕ
giíi.
QuyÓn cßn sãt l¹i do ng−êi ®êi TÊn viÕt, ®−îc ph¸t hiÖn trong cuéc
khai quËt t¹i huyÖn ThiÖu ThiÖu, T©n C−¬ng n¨m 1924, hiÖn chØ cßn 80
hµng, trªn 1090 ch÷. Song nguyªn b¶n ®· n»m t¹i NhËt B¶n, ë Trung
Quèc chØ cã b¶n photo.
Th¸ng 1-1965, trong di chØ tßa phËt th¸p phÝa nam cæ thµnh Anh Sa
thuéc huyÖn Thæ Lç Phiªn, T©n C−¬ng, còng ph¸t hiÖn ®−îc quyÓn sãt l¹i
cña bé Tam quèc chÝ nµy, cßn kho¶ng 40 hµng, trªn 570 ch÷, lµ mét phÇn
57

néi dung cña s¸ch Ng« th−. T«n chóa QuyÒn truyÖn vµ Ngôy th−. Tang
Hång truyÖn viÕt kiÓu ch÷ LÖ.

110. Bé s¸ch chÐp tay næi tiÕng nhÊt, lín
nhÊt Trung Quèc?
Bé s¸ch chÐp tay næi tiÕng nhÊt, lín nhÊt Trung Quèc lµ bé VÜnh l¹c
®¹i ®iÓn vµ bé Tø khè toµn th−. S¸ch b»ng giÊy, ban ®Çu viÕt tay, gäi lµ
“Sao b¶n th−” hoÆc “T¶ b¶n th−”, “Th− sao b¶n”. Vµo mïa ®«ng thø s¸u
VÜnh L¹c ®êi Minh (1408), sau khi bé VÜnh L¹c ®¹i ®iÓn so¹n xong, do
khu«n khæ qu¸ lín (22877) quyÓn nªn kh«ng thÓ in ®−îc, do ®ã ®· huy
®éng trªn 3000 nho thÇn v¨n sÜ tham gia viÕt, chÐp ®−îc mét bé, l−u gi÷ t¹i
V¨n Uyªn C¸c trong Tö CÊm thµnh cò t¹i B¾c Kinh. C¸c n¨m Gia TÜnh,
Long Kh¸nh (1562-1567) l¹i dùa vµo b¶n chÝnh sao chÐp thßi VÜnh L¹c,
viÕt tiÕp mét b¶n phô. B¶n chÝnh bÞ hñy ho¹i khi triÒu Minh bÞ diÖt vong,
cßn b¶n phô th× ®Õn thêi Hµm Phong triÒu Thanh l¹i bÞ thÊt t¸n. Khi liªn
qu©n t¸m n−íc tiÕn vµo B¾c Kinh, phÇn lín b¶n phô ®· bÞ ch¸y, cßn bé
Tø khè toµn th− (79309 quyÓn) cã 7 bé chÐp tay, hiÖn cßn l−u gi÷ 4 bé.
§−¬ng thêi cã ®Õn 4168 ng−êi biªn so¹n vµ chÐp s¸ch.




111. ViÖc chó ©m ch÷ H¸n ra ®êi nh− thÕ nµo?
ViÖc ch÷ H¸n dïng ch÷ c¸i Latin ®Ó chó ©m ®· cã lÞch sö trªn 370
n¨m. Vµo nh÷ng n¨m V¹n LÞch ®êi Minh, gi¸o sÜ ng−êi ý lµ Ricci
Matteo ®· dïng ch÷ c¸i Latinh ®ª phiªn ©m cho ch÷ H¸n, sau nµy mét
gi¸o sÜ ng−êi Ph¸p lµ Trigaunet Nicolas ®· dïng 25 ch÷ c¸i phiªn ©m cho
ch÷ H¸n, môc ®Ých lµ gióp ng−êi ph−¬ng T©y thuËn tiÖn trong viÖc häc
tËp ch÷ H¸n. Sau ®ã cßn xuÊt hiÖn nhiÒu ph−¬ng ¸n phiªn ©m ch÷ H¸n
kh¸c dùa trªn c¬ së ch÷ c¸i Latinh. Trong ®ã ¶nh h−ëng nhÊt lµ “ph−¬ng
thøc Wade Thomas” do mét ng−êi Anh tªn lµ Wade Thomas, vÞ c«ng sø
tró t¹i Trung Hoa sau chiÕn tranh Nha phiÕn dÞch ra. N¨m 1892, L−
Trang Ch−¬ng, nhµ ®Ò x−íng v¨n tù phiªn ©m H¸n ng÷ pháng theo ch÷
58

c¸i Latinh s¸ng t¹o ra lo¹i “ThiÕt ©m t©n tù”. N¨m 1926, Héi nghÞ Trï bÞ
thèng nhÊt quèc ng÷ ®· ®Þnh ra “quèc ng÷ La M· tù”. N¨m 1931, Ng«
Ngäc Ch−¬ng vµ mét sè ng−êi l¹i ®Þnh ra “Latinh hãa t©n v¨n tù” cã t¸c
dông thóc ®Èy tÝch cùc trong viÖc s¸ng lËp ra “Ph−¬ng thøc phiªn ©m
H¸n ng÷” sau nµy.
N¨m 1958, ®−îc sù quan t©m trùc tiÕp cña thñ t−íng chÝnh phñ Chu
¢n Lai, Héi nghÞ §¹i biÓu lÇn thø 5 §¹i héi ®¹i biÓu nh©n d©n toµn quèc
khãa I phª chuÈn ban bè “Ph−¬ng thøc phiªn ©m H¸n ng÷”. Ph−¬ng
thøc nµy sau ®ã ®· cã t¸c dông rÊt tèt ®èi víi c¸c ph−¬ng diÖn më réng
tiÕng phæ th«ng, ®Èy m¹nh giao l−u v¨n hãa gi÷a c¸c d©n téc kh¸c nhau ë
Trung Quèc. N¨m 1977, Héi nghÞ Tiªu chuÈn hãa ®Þa danh lÇn thø 3 cña
Liªn hîp quèc ®· th«ng qua nghÞ quyÕt dùa vµo “Ph−¬ng thøc phiªn ©m
H¸n ng÷” ®Ó ghi ®Þa danh Trung Quèc.

112. S¸ch vµng vµ viªn g¹ch vµng lín nhÊt
thÕ giíi?
C¸c nhµ kh¶o cæ Srilanka trong khi khai quËt ®· ph¸t hiÖn ®−îc mét
bé s¸ch chØ cã 7 trang, kh¾c ch÷ Ph¹n nh−ng lµm b»ng nh÷ng tÊm vµng
rßng.
Hä ®o¸n r»ng, bé s¸ch nµy ®−îc ®óc c¸ch ®©y trªn 1500 n¨m, gi¸ trÞ
kh«ng chØ ë träng l−îng (2kg vµng), mµ cßn ë gi¸ trÞ nghÖ thuËt to lín, bëi
v×, s¸ch ®· ghi l¹i mét phÇn cña sö thi Ên §é cæ ®¹i.
Cßn trong phßng Tæng gi¸m ®èc cña x−ëng luyÖn vµng lín nhÊt thÕ
giíi ë Nam Phi, cã ®Æt mét viªn g¹ch b»ng vµng lín nhÊt thÕ giíi, bªn
c¹nh cã ghi hµng ch÷: “BÊt kú kh¸ch tham quan nµo, nÕu chØ b»ng søc
m×nh n©ng ®−îc nã lªn, sÏ ®−îc tïy ý mang ®i”. NhiÒu n¨m qua, phµm
nh÷ng ai ®Õn tham quan ®Òu cè thö vËn may mong “ph¸t tµi” trong chèc
l¸t. Nh−ng hä mÝm m«i mÝm lîi, gång m×nh lªn mµ viªn g¹ch b»ng vµng
ch»ng hÒ nhóc nhÝch. Mét nhµ to¸n häc ®Õn tham quan ®· tÝnh to¸n viªn
g¹ch vµng nh− sau: dµi 501mm, réng 250mm, dµy 124mm, ®o¹n «ng ta
l¾c ®Çu bá ®Ý. NghÜa lµ viªn g¹ch b»ng vµng nµy nÆng 300kg, bÊt kú mét
59

thanh niªn c−êng tr¸ng nµo còng ®Òu kh«ng thÓ tù m×nh lay chuyÓn ®−îc
viªn g¹ch ®ã, chø ®õng nãi mang ®−îc nã ®i.

113. C¸c ký hiÖu céng, trõ, nh©n, chia ra ®êi
khi nµo?
Tr−íc thÕ kû XV, viÖc tÝnh to¸n, ch−a dïng ký hiÖu nh− ngµy nay.
Kho¶ng h¬n 500 n¨m tr−íc, nhµ to¸n häc §øc lµ Weidemei do muèn tiÖn
lîi khi tÝnh to¸n, ®· thªm mét nÐt sæ th¼ng trªn ®−êng ngang, nghÜa lµ
t¨ng thªm, thÕ lµ ra ®êi dÊu céng (+). Sau ®ã «ng l¹i gi¶m ®i mét nÐt sæ
th¼ng cña dÊu céng, thÕ lµ dÊu trõ (-) ra ®êi, tõ ®ã dÊu + vµ dÊu - ®−îc
dïng réng r·i trªn toµn thÕ giíi. Thª kû XVI, häc gi¶ ng−êi Anh lµ
Likeeerde trong khi nghiªn cøu to¸n häc, th−êng gÆp hai ch÷ sè b»ng nhau
mµ kh«ng sao ghi l¹i ®−îc. ThÕ lµ «ng quyÕt ®Þnh t¹o ra mét ký hiÖu. ¤ng
cho r»ng: “Trªn ®êi kh«ng bao giê cã hai ®−êng th¼ng song song l¹i b»ng
nhau mµ gièng nhau”, thÕ lµ «ng dïng hai ®−êng th¼ng song song biÓu thÞ
hai ch÷ sè b»ng nhau, tøc ký hiÖu dÊu b»ng (=).
ThÕ kû XVIII, nhµ to¸n häc Anh lµ Oudelai cho r»ng, phÐp nh©n còng
lµ sù t¨ng sè môc, nh−ng kh¸c phÐp céng, «ng bÌn viÕt nghiªng ký hiÖu +
thµnh ký hiÖu x, biÓu thÞ mét lo¹i tÝnh to¸n kh¸c lµm t¨ng sè môc trong
to¸n häc. Häc gi¶ Thôy SÜ lµ Hana, trong tÝnh to¸n hay gÆp r¾c rèi khi
ph¶i ph©n mét sè ch½n thµnh mÊy phÇn, v× kh«ng ký hiÖu biÓu thÞ, «ng bÌn
dïng mét ®−êng ngang t¸ch hai ®iÓm trßn ®Ó biÓu thÞ c¸ch tÝnh nµy, ®ã lµ
ký hiÖu chia (÷).




114. Ch÷ sè ArËp ra ®êi khi nµo?
Chóng ta cã thÓ gäi c¸c ch÷ sè 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0 lµ “ch÷ sè
ArËp”. Kú thùc nh÷ng ch÷ sè nµy kh«ng ph¶i do ng−êi ArËp nghÜ ra. Nã
ra ®êi t¹i Ên §é.
Vµo thÕ kû thø VII, nh÷ng ng−êi ArËp ®oµn kÕt d−íi ®¶o Islam
®· chinh phôc c¸c d©n téc xung quanh, lËp nªn ®¹i ®Õ quèc, ®«ng më réng
60

®Õn Ên §é, t©y qua ch©u Phi ®Õn T©y Ban Nha. Sau ®ã ®¹i ®Õ quèc
Islam, ®· t¸ch thµnh hai n−íc §«ng vµ T©y. Lóc ®ã thñ ®« cña hai n−íc
rÊt phån vinh nhÊt lµ thñ ®« B¸t-®a ë phÝa ®«ng. V¨n hãa Hy L¹p tõ
ph−¬ng T©y ®Õn, v¨n hãa Ên §é tõ ph−¬ng §«ng l¹i, ®Òu héi tô t¹i ®©y.
Ng−êi ArËp tiÕp nhËn c¶ hai lo¹i v¨n ho¸ ®ã, s¸ng t¹o ra v¨n hãa ArËp.
Sau n¨m 750, mét nhµ thiªn v¨n häc Ên §é ®· ®Õn th¨m v−¬ng
cung B¸t-®a. ¤ng ta mang theo b¶ng thiªn v¨n do Ên §é lµm ra, vµ tÆng
cho vÞ quèc v−¬ng ArËp. Ch÷ sè Ên §é 1, 2, 3... vµ ph−¬ng ph¸p tÝnh
to¸n kiÓu Ên §é (ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n ta dïng ngµy nay) còng ®−îc
giíi thiÖu cho ng−êi ArËp. Do ch÷ sè Ên §é vµ c¸ch ghi sè Ên §é ®¬n
gi¶n vµ tiÖn lîi, −u ®iÓm cña nã v−ît xa c¸ch ph−¬ng ph¸p ghi sè kh¸c, nªn
rÊt nhanh chãng ®−îc ng−êi ArËp tiÕp nhËn vµ ®−îc truyÒn b¸ réng r·i
sang c¸c n−íc ch©u ¢u. Do ®ã, ch÷ sè ra ®êi t¹i Ên §é ®· ®−îc coi lµ “ch÷
sè ArËp”.


115. B¶ng cöu ch−¬ng ra ®êi khi nµo?
B¶ng cöu ch−¬ng mµ ngµy nay c¸c häc sinh häc, ®−îc b¾t ®Çu tõ
“Mét mét lµ mét”, vµ kÕt thóc lµ “ChÝn chÝn t¸m m−¬i mèt”. Nh−ng ngµy
x−a l¹i ®Õm ng−îc l¹i, tõ “ChÝn chÝn t¸m m−¬i mèt” ®Õn “Hai hai lµ bèn”.
Do bµi vÌ b¾t ®Çu tõ hai ch÷ cöu cöu, cho nªn mäi ng−êi gäi lµ cöu ch−¬ng.
Kho¶ng thÕ kû XIII, XIX míi ®äc trë l¹i nh− ngµy nay.
Ng−êi Trung Quèc sö dông bµi vÌ cöu ch−¬ng tõ kh¸ sím. Trong c¸c
s¸ch Tu©n tö, Qu¶n tö, Hoµi nam tö, ChiÕn Quèc s¸ch... §Òu thÊy ghi c¸c
c©u: “Ba chÝn hai m−¬i b¶y”, “S¸u t¸m bèn m−¬i t¸m”, “Bèn t¸m ba m−¬i
hai”,... Qua ®ã thÊy r»ng, tõ thêi Xu©n Thu, ChiÕn Quèc b¶ng cöu ch−¬ng
®· thÞnh hµnh.


116. Tem th− ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay ch¼ng ai cßn l¹ g× tem th−, song muèn biÕt nã ra ®êi khi nµo,
ph¶i ng−îc ®Õn n¨m 1840.
61

ChuyÖn kÓ l¹i r»ng, vµo n¨m 1840, mét th©n sÜ Anh tªn lµ Xier ®ang
t¶n bé trªn ®−êng phè Lu©n §«n, bçng nh×n thÊy mét ng−êi ®−a th−, sau
khi trao th− cho mét c« g¸i, liÒn ®ßi c« ta mét kho¶n b−u phÝ. C« g¸i xem
qua bøc th−, tr¶ lêi: “T«i kh«ng cã tiÒn, «ng h·y ®em tr¶ l¹i ®i.” ThÕ lµ
ng−êi ®−a th− vµ c« g¸i c·i nhau mét trËn. Xier thÊy vËy ®Õn khuyªn hä
k×m chÕ, vµ rót tiÒn tr¶ hé c« g¸i. C« g¸i nãi: “Th−a ngµi, nhµ em nghÌo
l¾m, ch¼ng cã tiÒn ®Ó tr¶ phÝ ®−a th−. Em vµ anh trai ®· tháa thuËn víi
nhau, nÕu anh Êy lµm ¨n tèt, th× trªn th− göi cho em chØ cÇn vÏ mét vßng
trßn lµ ®ñ. Em nh×n thÊy ký hiÖu ®ã nªn ®· kh«ng nhËn th− n÷a.” Xier
nghe xong, bÌn kiÕn nghÞ lªn chÝnh phñ: d¸n tem mua t¹i b−u ®iÖn lªn
phong th−, lµm b»ng chøng tr¶ b−u phÝ. ChÝnh phñ Anh ®· chÊp nhËn
kiÕn nghÞ nµy. Th¸ng 5 n¨m 1840, chiÕc tem th− ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®·
ra ®êi. Xier ®−îc bÇu lµm §¹i thÇn b−u chÝnh hoµng gia.
Tõ ®ã, tem th− l−u hµnh mäi n¬i trªn thÕ giíi.


117. §−êng r¨ng c−a quanh con tem ra ®êi
khi nµo?
Ta thÊy xung quanh tõng con tem th− ®Òu lµ c¸c h×nh r¨ng c−a, liÖu
®ã cã ph¶i chØ ®Ó trang trÝ?
Ngµy 6 th¸ng 5 n¨m 1840, n−íc Anh chÝnh thøc ph¸t hµnh tem th−.
Lóc b¸n tem, nh©n viªn b−u côc ph¶i dïng kÐo hay dao nhá ®Ó t¸ch m¸y
chôc chiÕc tem in liÒn nhau ra, võa bÊt tiÖn mµ con tem còng khã vu«ng v¾n.
Vµo mét ngµy cña n¨m 1848, mét ng−êi Anh tªn lµ Acaer ®Õn qu¸n
bar uèng r−îu. Bçng mét ng−êi l¹ ®Õn ngåi c¹nh «ng ®Ó viÕt th−. Sau khi
«ng ta viÕt th− vµ bá vµo b× th− xong, ben ®−a b¶n tem th− gåm hµng chôc
chiÕc tem th− mua s½n, cßn dÝnh liÒn nhau, ®Ó t¸ch lÊy mét chiÕc. Song, «ng
ta l¹i kh«ng mang theo dao. Do dù mét l¸t, «ng ta lÊy chiÕc kim cµi trªn
cravate, ch©m mét hµng lç lªn gi÷a c¸c con tem, råi t¸ch ra mét c¸ch dÔ
dµng.Nh×n thÊy viÖc ®ã, Acaer bçng n¶y ra ý t−ëng ph¸t minh mét lo¹i
m¸y ®ôc lç trªn con tem. Ngµnh B−u chÝnh Anh lËp tøc chÊp nhËn ®Ò ¸n
nµy. Sau ®ã, c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu b¾t ch−íc lµm theo.


118. B−u thiÕp ra ®êi khi nµo?
62

TÊm b−u thiÕp ®· cã lÞch sö trªn 100 n¨m, nã ra ®êi trong mét hoµn
c¶nh rÊt ngÉu nhiªn.
N¨m 1865, mét häa sÜ ng−êi §øc vÏ mét bøc tranh lªn mét tÊm
g−¬ng, sau ®ã viÕt lªn phÝa sau bøc tranh vµi dßng th¨m hái, ®Þnh göi cho
ng−êi th©n, song t×m kh«ng ra mét phong b× to cã thÓ ®ùng ®−îc bøc häa
nµy. ThÊy vÎ mÆt «ng rÇu rÜ, mét nh©n viªn b−u ®iÖn n¶y ra ý ®Þnh gióp
«ng, ®o¹n b¶o «ng ta ghi ®Þa chØ, hä tªn lªn mÆt sau. Qu¶ nhiªn tr«ng nã
gièng nh− mét b−u kiÖn, vµ göi nã ®i. ViÖc nµy ®· ®−îc mét quan chøc cÊp
cao cña ngµnh b−u ®iÖn chó ý. Ngµy 30 th¸ng 11 cïng n¨m, t¹i Héi nghÞ
®¹i biÓu lÇn thø nhÊt Héi liªn hiÖp B−u chÝnh §øc, «ng ta ®· ®Ò xuÊt suy
nghÜ cña m×nh. ¤ng cho r»ng, mét phong th− tõ lóc viÕt ®Õn lóc phong bao,
råi göi ®i, rÊt phiÒn hµ, ®èi víi nh÷ng bøc th− néi dung ®¬n gi¶n, kh«ng
cÇn bÝ mËt, hoµn toµn cã thÓ dïng kiÓu th− gi¶n tiÖn, kh«ng cÇn phong b×,
tøc tÊm b−u thiÕp. KiÕn nghÞ ®ã liÒn ®−îc chÊp nhËn.
N¨m 1869, TiÕn sÜ Gaierman ®· nªu kiÕn nghÞ trªn mét tê b¸o ë óc,
xÕp b−u thiÕp vµo lo¹i b−u phÈm, ®Ó h¹ gi¸ thµnh. §ång thêi, «ng yªu cÇu
h¹n chÕ sè ch÷, qui ®Þnh mçi tÊm b−u thiÕp kh«ng qu¸ 20 tõ.
Ngµy 1-10-1869, lÇn ®Çu tiªn tÊm b−u thiÕp ®−îc ph¸t hµnh chÝnh
thøc t¹i B−u côc Vienna, sau ®ã l−u hµnh kh¾p thÕ giíi.


119. ThiÕp chóc mõng n¨m míi ra ®êi khi nµo?
Theo ghi chÐp, thiÕp chóc mõng n¨m míi ra ®êi tõ thêi §«ng H¸n,
lóc ®ã gäi lµ danh thÝch. Tê thiÕp ngµy nay, b¾t nguån tõ tÊm danh thiÕp
cæ ®¹i. §êi Tèng, viÖc tÆng danh thiÕp ®· ph¸t triÓn thµnh viÖc tÆng thiÕp
mõng n¨m míi. Cã tê, bªn trªn cßn chÐp c¶ mét bµi th¬ chóc mõng, biÓu thÞ
t×nh c¶m kÝnh träng. §Õn n¨m Khang Hy ®êi Thanh, thiÕp chóc mõng ®·
lµm giÊy cøng mµu hång, ®ång thêi cßn lµm c¶ hép ®ùng thiÕp mõng, ®Ó
khi tÆng thªm phÇn trang träng. §Õn ngµy nay, ng−êi ta cßn in c¸c h×nh vÏ
®Ñp lªn tê thiÕp, lµm cho tê thiÕp chóc mõng n¨m míi cµng thªm ®Ñp. ë
nhiÒu n−íc, mçi dÞp cuèi n¨m, viÖc tÆng thiÕp chóc mõng lÉn nhau rÊt phæ
biÕn.
120. Danh thiÕp ra ®êi khi nµo?
63

Ngµy nay, trong quan hÖ x· héi, mäi ng−êi th−êng hay trao cho
nhau tÊm danh thiÕp (card) ®Ó bµy tá muèn quen biÕt nhau vµ hy väng cã
dÞp gÆp l¹i nhau. Nh−ng tÊm danh thiÕp kh«ng ph¶i ®Õn b©y giê míi cã,
nã xuÊt hiÖn tõ thêi Trung Quèc cæ ®¹i. TÊm danh thiÕp sím nhÊt ®−îc
lµm b»ng tre hoÆc gç. Trªn thanh tre hoÆc tÊm gç nhá, ng−êi ta kh¾c tªn,
chøc quan cña m×nh, gäi lµ thÝch, dïng nã vµo c¸c tr−êng hîp b¸i yÕt. Sau
khi ph¸t minh ra giÊy, ng−êi ta míi ghi hä tªn vµ chøc quan lªn giÊy, gäi
lµ thiÕp. §Õn thêi Minh, Thanh, mäi ng−êi chuyªn dïng giÊy hång lµm
thiÕp, gäi lµ danh thiÕp. Sau nµy lo¹i thiÕp ®ã ®−îc truyÒn vµo NhËt, gäi
lµ danh thÝch. Hai ch÷ danh thÝch lµ m−în tõ ng÷ ©m Trung Quèc lóc ®ã.
Ngµy nay, nh÷ng tÊm danh thiÕp nho nhá ®· phæ biÕn toµn thÕ giíi.
Trªn nh÷ng tÊm thiÕp ®ã, ng−êi ta in hä tªn, chøc vô, ®¬n vÞ c«ng t¸c, ®Þa
chØ, sè ®iÖn tho¹i, chøc vô... Trong quan hÖ giao tiÕp, ®µm ph¸n, nghiÖp
vô, th¨m viÕng b¹n h÷u... Ng−êi ta kh«ng quªn mang theo tÊm danh thiÕp.


121. Thïng ®ùng th− ra ®êi khi nµo?
Thïng th− lµ mét c¸i hßm ®Ó mäi ng−êi bá th− vµo ®ã, sau ®ã nh©n
viªn b−u ®iÖn ®Õn nhËn råi göi ®i theo ®Þa chØ ghi trªn b× th−. Song lóc ®Çu
thïng th− l¹i kh«ng gièng nh− ngµy nay, mµ lµ mét chiÕc ñng.
Kho¶ng n¨m 1488, ®éi thuyÒn do nhµ hµng h¶i ng−êi Bå §µo Nha
tªn lµ Dýai dÉn ®Çu, ch¼ng may gÆp n¹n trªn biÓn, ngoµi chiÕc thuyÒn cña
«ng gÆp may, c¸c thuyÒn kh¸c ®Òu bÞ ch×m c¶, kh«ng râ sè phËn nhiÒu
ng−êi ra sao. ¤ng lÖnh h·y viÕt cho nh÷ng ng−êi sèng sãt trë vÒ mét bøc
th−, ®Æt vµo trong chiÕc ñng, treo lªn cµnh c©y ë bê biÓn. Mét n¨m sau, mét
nhµ h¶ng h¶i Bå §µo Nha kh¸c ®i qua ®©y, vµ ®· “nhËn” ®−îc bøc th−
trong “thïng th−” ñng. ¤ng liÒn cho x©y mét nhµ thê nhá t¹i ®©y ®Ó t−ëng
nhí nh÷ng ®ång bµo ®· bÞ n¹n. Cïng víi n¨m th¸ng, vïng gÇn tßa nhµ
nhá ®· mäc lªn mét thÞ trÊn, vµ c©u chuyÖn vÒ chiÕc “thïng th−” ñng ®·
®−îc truyÒn ®i nh− mét giai tho¹i. Sau ®ã, h×nh thøc dïng thïng ®Ó ®ùng
th− ra ®êi, vµ dïng m·i ®Õn ngµy nay.


122. ViÖc ký tªn ra ®êi khi nµo?
64

Thêi x−a, Trung Quèc cã thuyÕt Thiªm ¸p, Hoa ¸p, Häa ¸p, chóng
®Òu lµ tiÒn th©n cña ký tªn. Thiªm ¸p lµ viÕt tªn hay vÏ mét ký hiÖu ®Æc thï
cña m×nh lªn v¨n b¶n; Häa ¸p lµ viÕt th¶o hä vµ tªn cña m×nh lªn c«ng
v¨n, khÕ −íc; Hoa ¸p lµ viÕt ch÷ ¸p hoÆc dÊu hiÖu gièng ch÷ “thËp” lªn
c«ng v¨n hay khÕ −íc (®èi víi nh÷ng ng−êi mï ch÷). Song chóng ®Òu biÓu
thÞ sù ®ång ý vµ chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ nh÷ng v¨n b¶n ®· ký.
VÒ lai lÞch viÖc ký tªn, ®iÓn cè “Ngò v©n thÓ” gi¶i thÝch: Thêi §−êng,
ban ®Çu viÖc Thiªm ¸p th−êng chØ viÕt th¶o hä vµ tªn hoÆc tÝnh danh cña
m×nh lµm ký hiÖu riªng gäi lµ Hoa th− chø kh«ng viÕt ch÷ ¸p, ch÷ thËp.
Cong cña Vi An Th¹ch lµ Vi Tr¾c næi tiÕng bëi Hoa th− ®êi §−êng, tõng
gi÷ chøc LÔ L¹i nhÞ bé th−îng th−. Khi «ng lµm viÖc, kh«ng chØ viÕt tªn
m×nh nh− rång bay ph−îng móa lªn v¨n kiÖn, mµ cßn tù x−ng lo¹i ch÷
lo»ng ngo»ng ®ã lµ Ngò ®ãa v©n (N¨m ¸ng m©y), nªn sau nµy mäi ng−êi
cßn gäi lèi viÕt t¾t ®ã lµ Ngò v©n thª.


123. TÊm ¶nh ra ®êi khi nµo?
Ngµy 15-8-1839, t¹i ®¹i s¶nh ViÖn khoa häc Ph¸p, ng−êi ta tr−ng
bµy mét tÊm ¶nh quang häc. §©y lµ mét ph¸t minh quan träng trong lÞch
sö nh©n lo¹i, ®¸nh dÊu sù ra ®êi tÊm ¶nh ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
Ng−êi ph¸t minh ra tÊm ¶nh quang häc nµy lµ L. Dayier, lµ häa sÜ
vµ nhµ bµi trÝ s©n khÊu t¹i Pa-ri. §Ó thiÕt kÕ khung c¶nh ¸nh s¸ng, «ng ®·
chÕ t¹o “èng v¹n hoa kiÓu hßm tèi”: gåm mét chiÕc hép gç nhá, mét ®Çu ®ôc
mét lç nhá, ®Çu kia ®Æt cè ®Þnh mét bøc tranh phong c¶nh, nhê ¸nh mÆt
trêi bøc phong c¶nh liÒn ®−îc chiÕu lªn t−êng hoÆc lªn mµn v¶i. Sau ®ã «ng
liªn tôc c¶i tiÕn chiÕc “hßm t«i”, l¾p thªm èng kÝnh chiÕu s¸ng vµ kÝnh ph¶n
x¹, lµm cho c¶nh trªn mµn v¶i thËt h¬n. Song l¹i c¶nh nµy kh«ng thÓ cè
®Þnh l©u dµi trªn mµn v¶i. Mét h«m, «ng ®ang lµm c¶m quang ®ã ®Æt vµo
chiÕc tñ hãa chÊt. Ba ngµy sau, «ng lÊy tÊm máng ra, bçng thÊy c¶nh vËt
in trªn ®ã rÊt râ. Tõ ph¸t minh ngÉu nhiªn nµy, «ng mang c¸c lo¹i ho¸
chÊt ®ã ra lµm thÝ nghiÖm. Tr−íc tiªn, «ng cho nh÷ng tÊm máng i«t b¹c
c¶m quang mét thêi gian ng¾n, sau ®ã ®Æt chóng vµo trong dung dÞch thñy
ng©n lo·ng ®Ó chóng hiÖn h×nh, sau l¹i dïng dung dÞch kiÒm s«®a ®Ó röa cè
®Þnh h×nh ¶nh. Cuèi cïng ®· cã ®−îc mét tÊm ¶nh phong c¶nh rÊt râ nÐt.
Nh− vËy, tÊm ¶nh dùa trªn nguyªn lý quang häc ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®·
ra ®êi.
65



124. Khu«ng nh¹c kÎ 5 dßng ra ®êi khi nµo?
Khu«ng nh¹c kÎ 5 dßng lµ mét ph−¬ng ph¸p ký phæ dïng 5 ®−êng
ngang ®Ó ghi nh¹c. Nã xuÊt hiÖn c¸ch ®©y trªn 1000 n¨m. Kho¶ng thÕ kû
X, mét ng−êi Ph¸p ®· dïng 4 ®−êng kÎ ngang ®Ó ghi nh¹c. Ph¸t minh
nµy chÊn ®éng ch©u ¢u. Gi¸o hoµng La M· sau khi hay tin, lËp tøc triÖu
ng−êi Ph¸p ®ã ®ªn La M· vµ lÖnh cho «ng ghi toµn bé nh¹c phæ l−u tr÷
trong gi¸o ®−êng La M· theo ph−¬ng ph¸p cña «ng.
Ph−¬ng ph¸p ký phæ cña ng−êi Ph¸p lóc ®ã cßn ch−a hoµn thiÖn,
ngµy c¸c dÊu ph¸ch vµ c¸c ®−êng nhá cßn ch−a cã. M·i ®Õn ®Çu thÕ kû
XVII, mäi ng−êi míi söa 4 ®−êng kÎ thµnh 5 ®−êng kÎ, vµ thªm vµo mét
sè ký hiÖu, chÝnh thøc thµnh hÖ khu«ng nh¹c 5 dßng kÎ.


125. Nh¹c ghi b»ng ch÷ ra ®êi khi nµo?
Nh¹c sè ra ®êi ®Çu tiªn vµo cuèi thÕ kû XVII, do tu sÜ Suweidi cña
mét gi¸o ph¸i thuéc Thiªn Chóa gi¸o Ph¸p ®−a ra. Môc ®Ých cña «ng lµ
t¹o thuËn lîi cho viÖc d¹y mäi ng−êi h¸t c¸c bµi th¸nh ca, tiÕc r»ng lóc ®ã
kh«ng ai h−ëng øng. §Õn gi÷a thÕ kû XVIII, nhµ t− t−ëng næi tiÕng
Ph¸p lµ Rousseau thÊy ph−¬ng ph¸p ghi nh¹c 5 dßng qu¸ phøc t¹p, g©y
khã kh¨n trong viÖc häc h¸t cña d©n chóng, «ng bÌn lªn tiÕng kªu gäi gi¶n
hãa c¸ch ghi nh¹c.
N¨m 1742, trong mét b¸o c¸o t¹i ViÖn Khoa häc Ph¸p, «ng ®· ®−a
ra ý t−ëng ghi nh¹c b»ng ch÷, vµ trong bµi Bµn vÒ ©m nh¹c hiÖn ®¹i, «ng
bµn cô thÓ vÒ néi dung ghi nh¹c b»ng ch÷. N¨m 1767, «ng l¹i cho ®¨ng nã
trong cuèn Tõ ®iÓn ©m nh¹c. Song v× cã nhiÒu ý kiÕn ph¶n ®èi tõ giíi ©m
nh¹c, nªn nh¹c ghi b»ng ch÷ ch−a ra ®êi ®−îc.
Sau ®ã, mét nhµ gi¸o ®· cã nh÷ng b−íc tiÕp ®Çu tiªn trong viÖc gi¶n
hãa viÖc ghi ©m nh¹c, tiÕp ®Õn mét b¸c sÜ nä ®· hoµn thiÖn viÖc gi¶n hãa
ghi nh¹c vµ so¹n thµnh tËp s¸ch, ®−îc øng dông réng r·i. Ph−¬ng ph¸p
ghi nh¹c nµy ®−îc mäi ng−êi rÊt hoan nghªnh.
66

126. ChiÕc gËy chØ huy dµn nh¹c ra ®êi khi
nµo?
Tr−íc khi ph−¬ng ph¸p ký ©m ra ®êi, ©m nh¹c ch©u ¢u ®Òu truyÒn
thô b»ng miÖng. Trong c¸c buæi tÕ lÔ cã móa h¸t, ng−êi chØ huy muèn gi÷
nhÞp ®iÖu cho c¸c ca sÜ, ®Òu ph¶i dïng tay.
Kho¶ng thÕ kû XVII, ë Hy L¹p, mét sè ng−êi khi chØ huy ®éi nh¹c
ph¶i dïng ch©n dËm hoÆc dïng tay gâ xuèng ®Êt, hoÆc l¾c tay. Ng−êi chØ
huy opera l¹i cµng ®Æc biÖt, «ng ta ngåi c¹nh dµn piano, tay cÇm gËy gç gâ
theo nhÞp xuèng bµn ph¸t ra ©m thanh “céc, céc, céc” nªn cßn ®−îc gäi lµ
“ng−êi bæ cñi”. Sau nµy l¹i cã ng−êi dïng que s¾t gâ xuèng ®Êt lµm nhÞp.
§Çu thÕ kû XVIII, nhµ so¹n nh¹c Hasai khi biÓu diÔn ë §øc ®·
dïng ®µn phÝm chØ huy, ®¹t hiÖu qu¶ cao. Sau ®ã l¹i cã ng−êi dïng giÊy
cuèn thµnh c©y gËy ®Ó chØ huy. N¨m 1802, nghÖ sÜ diÔn tÊu vi«l«ng ng−êi
§øc tªn lµ Shibo, khi diÔn ë Lu©n §«n lÇn ®Çu ®· sö dông gËy chØ huy.
Ng−êi nh¹c tr−ëng nµy rÊt võa ý khi cã chiÕc “gËy ma” chØ huy dµn nh¹c.
GËy chØ huy dµn nh¹c tõ ®ã lan truyÒn kh¾p mäi n¬i.


127. Nh¹c Jazz ra ®êi khi nµo?
Nh¹c Jazz cã tÝnh míi l¹, nhiÖt t×nh vµ trµn ®Çy søc sèng, ph¸t huy
®−îc tÝnh s¸ng t¹o cña ng−êi ch¬i nªn lu«n ®−îc nhiÒu ng−êi yªu thÝch.
Nh¹c jazz b¾t nguån tõ c¸c bµi h¸t cæ cña ng−êi da ®en Mü, b¾t ®Çu
tõ vïng New Orlean. Mçi hoµng h«n chñ nhËt, nh÷ng ng−êi n«ng d©n da
®en, nh÷ng phu thuyÒn trªn s«ng Mississipi vµ nhiÒu ng−êi d©n da ®en
kh¸c ®Òu ®æ vÒ ®©y, ng−êi th× vç nh÷ng chiÕc trèng da ch©u Phi, ng−êi th×
h¸t nh÷ng bµi ca bèc löa. Sau ®ã c¸c lµn ®iÒu nµy ®−îc phèi hîp víi ©m
nh¹c cña ng−êi da tr¾ng, t¹o thµnh lo¹i nh¹c th©m trÇm s©u s¾c.
Lóc ®ã, lo¹i nh¹c vïng New Orleans rÊt thÞnh hµnh, mét ®oµn nh¹c
chuyªn tÊu nh¹c hµnh khóc ®· phèi ©m c¸c s¸ng t¸c vèn ®¬n gi¶n cña hä
vãi c¸c bµi h¸t cæ truyÒn cña ng−êi da ®en, t¹o thµnh lo¹i nh¹c jazz s¬ khai.
Ban ®Çu, nh¹c jazz vÉn kh«ng cã b¶n nh¹c cè ®Þnh l¹i kh«ng do c¸c ®éi
nh¹c chÝnh thøc diÔn tÊu. Khi ®éi nh¹c diÔn tÊu mét bµi, chØ cèt ®Ó lÊy
nhÞp, cßn c¸c ®o¹n tiÕp theo ®Òu do c¸c nh¹c c«ng tïy høng biÓu diÔn,
phong c¸ch nµy kÐo dµi m·i tíi tËn ngµy nay.
67

Cuèi thÕ kû XIX; nhiÒu nhµ so¹n nh¹c ch©u ¢u ®Õn ®Þnh c− t¹i Mü,
b»ng kü x¶o so¹n nh¹c cña m×nh, phèi hîp víi ©m nh¹c kiÓu Mü ®· t¹o
lo¹i nh¹c jazz hiÖn ®¹i mµ nay chóng ta vÉn ®−îc th−ëng thøc.


128. kÌn ¸c-m«-ni-ca ra ®êi khi nµo?
Vµo mét ngµy n¨m 1928, nhµ so¹n nh¹c ng−êi §øc Buximan ®ang
d¹o ch¬i t¹i thÞ trÊn nhá, bçng ph¸t hiÖn mét bÐ g¸i con mét gia ®×nh n«ng
d©n ®ang ch¬i ngoµi cæng, tay cÇm chiÕc l−îc gç d¸n giÊy ®−a lªn miÖng
thæi, ph¸t ra ©m thanh toe toe toe. Nh¹c sÜ mõng l¾m, vÒ dùa vµo nguyªn
lý t¹o ©m vµ tÊu nh¹c cña lo¹i sªnh (khÌn) cæ ®¹i Trung Quèc vµ s¸o tróc
La M·, dïng ngµ voi chÕ t¹o chiÕc khÈu cÇm (¸c-m«-ni-ca). VËy lµ chiÕc ¸c-
m«-ni-ca ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®· ra ®êi. N¨m 1957, Buximan thµnh lËp
c«ng ty chuyªn s¶n xuÊt ¸c-m«-ni-ca, tiªu thô t¹i c¸c n−íc ë ch©u ¢u. N¨m
1985, sau nhiÒu lÇn c¶i tiÕn, kÌn ¸c-m«-ni-ca míi cã h×nh d¸ng hiÖn ®¹i nh−
ngµy nay. Th©n kÌn dµi vµ máng, bªn trong l¾p c¸c tÊm l−ìi gµ, s¾p xÕp
theo ©m giai tù nhiªn, dïng miÖng thæi vµ hót ®Ó t¹o ra ©m thanh. Sau ®ã
kÌn ®−îc truyÒn sang nhiÒu n−íc vµ trë thµnh mét trong nh÷ng lo¹i nh¹c
khÝ ®−îc mäi ng−êi yªu thÝch.


129. Nh¹c buån cña Trung Quèc ra ®êi khi
nµo?
Sau ngµy gi¶i phãng n−íc Céng hßa nh©n d©n Trung Hoa (1949),
t¹i c¸c buæi truy ®iÖu, ng−êi ta th−êng cho diÔn tÊu lo¹i nh¹c khiÕn ng−êi
nghe c¶m ®éng r¬i lÖ, mäi ng−êi gäi nã lµ ai nh¹c (nh¹c buån). B¶n nh¹c
buån ®Çu tiªn ra ®êi tõ ®Çu thËp niªn 40, b¾t nguån tõ khóc nh¹c d©n ca
tØnh ThiÓm B¾c. Lóc ®ã, nh÷ng ng−êi lµm c«ng t¸c s−u tÇm ©m nh¹c d©n
gian Trung Quèc nh− An Ba, M· Kh¶, Thêi Nh¹c M«ng... trong mét lÇn
s−u tÇm ©m nh¹c ®· ghi l¹i ®−îc mét khóc ai nh¹c kiÓu Th−¬ng ®iÖu.
Kh«ng l©u sau, «ng L−u ChÝ §an hy sinh. T¹i buæi truy ®iÖu ®ång chÝ L−u
ChÝ §an, «ng An Ba ®· viÕt lêi cho khóc nh¹c nµy, ®ã chÝnh lµ lÇn ®Çu
tiªn b¶n nh¹c buån theo kiÓu ai nh¹c ®−îc tÊn lªn.
Sau ngµy Trung Quèc gi¶i phãng, La L·ng ®oµn tr−ëng kiªm chØ
huy dµn nh¹c §oµn qu©n nh¹c gi¶i phãng qu©n Trung Quèc ®· phèi khÝ
68

b¶n nh¹c nµy, vµ nã ®−îc dïng lµm nh¹c nghi lÔ cña ®oµn qu©n nh¹c,
dïng m·i tËn ngµy nay.


130. Tªn gäi lµ qu¸n Bar ra ®êi nh− thÕ nµo?
T¹i vïng phÝa t©y n−íc Mü tr−íc ®©y, c¸c chµng cao båi vµ bän trém
c−íp th−êng hay ®Õn qu¸n r−îu. §Õn tr−íc qu¸n r−îu, chóng th−êng buéc
ngùa trªn mét c¸i then ngang gièng nh− hµng rµo. C¸i then ngang ®Ó buéc
ngùa nµy, tiÕng Anh gäi lµ bar.
Thêi ®¹i tiÕn lªn, xe h¬i thay cho xe ngùa, then ngang buéc ngùa ®·
mÊt ®i gi¸ trÞ cña nã. Nh−ng cã mét vÞ chñ qu¸n vÉn l−u luyÕn chiÕc then
ngang ®· t−îng tr−ng cho qu¸n r−îu nµy, «ng ta ®· ®Æt nã n»m ngang ë
d−íi quÇy r−îu, kh«ng ngê kh¸ch ®Õn uèng r−îu l¹i thÝch dÉm lªn nã. C¸c
qu¸n r−îu kh¸c thÊy thÕ còng ®ua nhau b¾t ch−íc. VËy chiÕc then ngang
(bar) ®· trë thµnh tõ thay thÕ cho qu¸n r−îu, tøc qu¸n bar ngµy nay.


131. th¸p Ðp-phen ra ®êi khi nµo?
Th¸p Ðp-phen (Effel) lµ biÓu t−îng cña thµnh phè Pa-ri, còng t−îng
tr−ng cho n−íc Ph¸p. N¨m 1880, n−íc Ph¸p võa tho¸t khái nçi nhôc thÊt
b¹i trong chiÕn tranh Phæ – Ph¸p. §Ó biÓu d−¬ng søc m¹nh quèc gia,
chÝnh phñ Ph¸p më mét cuéc triÓn l·m thÕ giíi trong dÞp kû niÖm 100 n¨m
§¹i c¸ch m¹ng Ph¸p 1889. V× vËy, cÇn ph¶i x©y mét ngän th¸p s¾t cao
300m trªn qu¶ng tr−êng ThÇn ChiÕn Th¾ng bªn bê s«ng Xen. ChÝnh phñ
®· thµnh lËp h¼n mét Héi ®ång chuyªn m«n ®Ó tr−ng cÇu ®å ¸n th¸p. §å
¸n tham dù cã ®ªn h¬n 700 b¶n, cuèi cïng ®å ¸n cña Ðp-phen ®· ®−îc chÊp
nhËn.
Ðp-phen n¨m ®ã 53 tuæi, lµ mét c«ng tr×nh s− x©y dùng næi tiÕng.
¤ng tõng thiÕt kÕ ®Ëp n−íc ë Nga, nhµ m¸y ë Bolivia, nµh thê ë Manila,
ga xe löa t¹i Budapest. Nhµ ®iªu kh¾c Patwoerti khi x©y t−îng N÷ thÇn
tù do, ®· dïng gi¸ ®ì kiªn cè do Ðp-phen thiÕt kÕ; Leisaipu më kªnh ®µo
Panama còng do Ðp-phen thiÕt kÕ ®Ëp n−íc.
69

LÔ ®éng thæ x©y dùng th¸p s¾t vµo ngµy 28 th¸ng 1 n¨m 1887, ngµy
20 th¸ng 3 n¨m 1889 th× hoµn thµnh. Ngµy 31 th¸ng 3 cïng ¨nm, lÔ
kh¸nh thµnh ®· ®−îc tæ chøc long träng.
§Ó m·i m·i t−ëng nhí ng−êi thiÕt kÕ th¸p, chÝnh phñ Ph¸p quyÕt
®Þnh lÊy tªn «ng ®Æt cho ngän th¸p nµy.


132. CÇu l− c©u B¾c Kinh ra ®êi khi nµo?
CÇu L− C©u ë B¾c Kinh, n»m ë phÝa t©y nam thµnh phè B¾c Kinh.
Tr−íc ®©y, n¬i nµy chØ cã mét bÕn s«ng. Mét ng−êi S¬n T©y hä L−
lµm ¨n bu«n b¸n ë gÇn ®ã rÊt ph¸t ®¹t ®· mang tiÒn lªn thuyÒn cña hä
§iÒn ®Ó vÒ quª th¨m nhµ. Ai ngê, hä §iÒn thÊy nhiÒu tiÒn liÒn sinh lßng
tham, ®· ®Èy hä L− xuèng s«ng, c−íp lÊy sè tiÒn ®ã.
N¨m sau, hä §iÒn sinh ®−îc mét cËu con trai. Khi lªn 10 tuæi, hµng
ngµy nã ®Òu ®ßi t¸t bè ba t¸t, nÕu kh«ng cho th× khãc rÇm lªn. Hä §iÒn lÊy
lµm phiÒn, bÌn ®i mêi mét l·o hßa th−îng ®· tu thµnh tiªn ®Õn chØ gi¸o.
L·o hßa th−îng nãi víi «ng ta r»ng, ®øa con nµy cã thÓ lµ hä L− nhËp vµo
®ang ®ßi «ng mãn nî n¨m x−a. Hä §iÒn nghe xong, hån bay ph¸ch l¹c,
cÇu cøu l·o hßa th−îng ra ©n cøu m¹ng. L·o hµo th−îng ph¸n r»ng: “Cøu
«ng kh«ng khã, chØ cÇn «ng dån toµn bé sè tiÒn c−íp ®−îc ®ã l¹i, x©y mét
chiÕc cÇu ë ®©y ®Ó mäi ng−êi qua l¹i, kh«ng bÞ nh÷ng ng−êi nh− c¸c «ng
h·m h¹i lµ ®−îc”. Nghe xong lêi cña l·o hßa th−îng, hä §iÒn lËp tøc cho
gäi ng−êi ®Õn x©y dùng chiÕc cÇu nµy. Sau khi cÇu x©y xong, hä §iÒn l¹i
xin l·o hßa th−îng ®Æt tªn cho chiÕc cÇu. L·o hßa th−îng mØm c−êi nãi:
“Nh− vËy «ng ®· tr¶ xong mãn nî cña hä L− råi, theo ta nªn gäi lµ L− C©u
kiÒu” (chiÕc cÇu do hä L− lµm nªn).


133. Thiªn An M«n ra ®êi khi nµo?
Thiªn An M«n n»m ë trung t©m thµnh phè B¾c Kinh, phÝa tr−íc lµ
qu¶ng tr−êng Thiªn An M«n, sau l−ng lµ Tö CÊm Thµnh, n¬i ë cña c¸c
bËc ®Õ v−¬ng hai triÒu Minh, Thanh (Trung Quèc), vèn lµ cöa chÝnh cña
Hoµng thµnh hai triÒu ®¹i trªn. B¾t ®Çu x©y tõ n¨m Minh VÜnh L¹c thø
15 (n¨m 1417), gäi lµ Thõa Thiªn M«n. N¨m ThuËn TrÞ thø 8 triÒu
Thanh (n¨m 1651) trïng tu, ®æi tªn lµ Thiªn An M«n. Thiªn An M«n cao
70

33.7m. Trªn bøc t−êng thµnh mµu ®á cã 5 cæng vßm, trªn thµnh cã 9 lÇu
thµnh cã hiªn, cét ®á, ngãi vµng, nguy nga tr¸ng lÖ. Tr−íc vµ sau cã mét
®«i hoa biÓu, tr−íc cæng cã s«ng Kim Thñy, qua s«ng cã 5 c©y cÇu b»ng ®¸
tr¾ng. Thiªn An M«n lµ h×nh ¶nh t−îng tr−ng cña n−íc Trung Quèc míi.
Bøc h×nh Thiªn An M«n uy nghiªm lµ mét bé phËn cña quèc huy n−íc
Trung Quèc. Ngµy 1-10-1949, lÔ khai sinh n−íc Céng hßa nh©n d©n Trung
Hoa ®−îc cö hµnh t¹i ®©y.


134. Cè cung b¾c kinh ra ®êi khi nµo?
Cè cung, tªn gäi cò lµ Tö CÊm Thµnh n»m ë trung t©m tuyÕn gi÷a
trong thµnh B¾c Kinh, ®−îc x©y tõ n¨m 1406 ®Õn n¨m 1420, lµ hoµng
cung cña hai triÒu Minh, Thanh; 24 ®êi vua ®· tõng sèng t¹i ®©y, cã tíi 15
v¹n ®å quý hiÕm. Cè cung réng 720000 m2, cã h¬n 70 cung ®iÖn, h¬n 9.000
gian phßng. KiÕn tróc chñ thÓ lµ Th¸i Hßa ®iÖn, mµu s¾c rùc rì, trang
nghiªm; c¸c ®iÓn lÔ träng ®¹i cña hai triÒu Minh, Thanh ®Òu ®−îc cö hµnh
t¹i ®©y. KiÕn tróc cña Cè cung ®−îc quy ho¹ch rÊt cÈn thËn, bè côc ®èi
xøng, m¸i lµ nh÷ng phiÕn ®¸ lín mµu vµng, nh÷ng bøc t−êng ®á, cét mµu
®á, vµ c¸c bøc tranh c¸ch ®iÖu ®· phñ lªn toµn bé kiÕn tróc mµu s¾c huy
hoµng tr¸ng lÖ, ®¹t hiÖu qu¶ nghÖ thuËt phong phó mµ thèng nhÊt, trë
thµnh quÇn thÓ kiÕn tróc cung ®×nh lín nhÊt thÕ giíi hiÖn nay, lµ mét trong
nh÷ng di s¶n v¨n hãa thÕ giíi, lµ ®iÓm dõng ch©n sè mét cña bÊt kú du
kh¸ch nµo ®Õn th¨m Trung Quèc.


135. nhµ b¶o tµng
Cè cung b¾c kinh ra ®êi khi nµo?
Nhµ b¶o tµng Cè Cung nguyªn cã tªn lµ Cè Cung, lµ hoµng cung cña
hai ®êi Minh, Thanh. N¨m 1911, C¸ch m¹ng T©n Hîi th¾ng lîi, lËt ®æ sù
thèng trÞ cña triÒu Thanh. Nh−ng lóc ®ã c¨n cø vµo “Thanh thÊt −u ®·i
®iÒu kiÖn” mµ Viªn ThÕ Kh¶i ®· ký, hoµng ®Õ cuèi cïng cña triÒu Thanh
lµ Phæ Nghi vÉn ®−îc ë trong Cè Cung.
Ngµy 23 th¸ng 10 n¨m 1924, Phïng Ngäc T−êng ®· g©y chÝnh
biÕn ë B¾c Kinh, phÕ bá t«n hiÖu cña Hoµng ®Õ Phæ Nghi vµ trôc xuÊt
«ng ta ra khái Cè Cung, vµ cã ý biÕn Cè Cung thµnh nhµ b¶o tµng. Sau mét
71

n¨m nç lùc, vµo ngµy 10 th¸ng 10 n¨m sau, bªn trong cöa Cµn Thanh cña
Cè Cung ®· tiÕn hµnh ra m¾t Nhµ B¶o tµng Cè Cung B¾c Kinh.


136. ®−êng phè tr−êng an ë b¾c kinh ra ®êi
khi nµo?
Khi triÒu Nguyªn x©y ®¹i ®« n¨m 1267, ®−êng phè Tr−êng An ®−îc
gäi lµ phè ThuËn Thµnh, chØ lµ mét ®−êng phè b×nh th−êng trong t−êng
thµnh Nam. Sau h¬n 700 n¨m ph¸t triÓn, nay ®· trë thµnh mét ®−êng phè
réng lín. N¨m 1260, Nguyªn ThÕ Tæ Hèt TÊt LiÖt tõ cao nguyªn M«ng
Cæ tiÕn vÒ phÝa nam ®Õn thµnh Trung §« cña triÒu Kim (nay gäi lµ thµnh
B¾c Kinh). Nh−ng thµnh Trung §« lóc ®ã ®· hoang phÕ v« cïng, Hèt
TÊt LiÖt ®µnh ph¶i ®i xuèng ®iÖn Qu¶ng Hµn thuéc ly cung ®êi Kim vµ
l−u l¹i ë ngoµi thµnh (nay n»m trªn ®¶o Quúnh Hoa cña c«ng viªn B¾c
H¶i).
N¨m 1262, Hèt TÊt LiÖt tuyªn bè lÊy ®¶o Quúnh Hoa lµm trung
t©m, cho x©y dùng cung ®iÖn, thµnh tr×. N¨m 1267, thµnh ®−îc x©y xong,
phè ThuËn Thµnh tiÒn th©n cña phè Tr−êng An, còng theo ®ã mµ ®−îc më
réng.
N¨m 1419, khi Minh Thµnh Tæ më réng thµnh B¾c Kinh ®· di
t−êng thµnh Nam ®Õn tuyÕn chÝnh d−¬ng m«n ®«ng t©y, t−êng thµnh cò bÞ
ph¸ bá. ThÕ lµ ®−êng phè ThuËn Thµnh ®−îc më thµnh hai c¸nh cña
qu¶ng tr−êng cung ®×nh phÝa tr−íc hoµng thµnh. Do ®ã kiÕn tróc hai bªn
®«ng t©y qu¶ng tr−êng gåm hai cöa hoµng thµnh, phÝa ®«ng lµ “Tr−êng
An t¶ m«n”, phÝa t©y lµ “Tr−êng An h÷u m«n”, cho nªn ®−êng phè
Tr−êng An míi ph©n thµnh ®«ng vµ t©y.
Phè Tr−êng An ngµy nay lÊy Thiªn An M«n lµm trung t©m, ®«ng
®Õn KiÕn Quèc m«n gäi lµ phè §«ng T−êng An, t©y ®Õn Phôc H−ng
m«n gäi lµ phè T©y Tr−êng An. §−êng phè dµi 13,4 dÆm (mçi dÆm b»ng
1/2 km), chiÒu dµi ®Õn tËn thµnh B¾c Kinh. MÆt ®−êng ph¼ng, réng tõ 30
®Õn 80km.
137. n÷ hoµng ®Çu tiªn cña trung quèc lµ ai?
72

Mäi ng−êi ®Òu biÕt, Vâ T¾c Thiªn lµ n÷ hoµng næi tiÕng trong lÞch sö
Trung Quèc. Song n÷ hoµng ®Çu tiªn cña Trung Quèc l¹i ra ®êi sím h¬n bµ
nhiÒu.
N¨m 515, B¾c Ngôy Tuyªn Vò §Õ b¨ng hµ. Th¸i tö míi s¸u tuæi
lµ Nguyªn Hö kÕ vÞ, ®ã chÝnh lµ Tóc T«ng HiÕu Minh §Õ.
V× Tóc T«ng cßn nhá, mäi viÖc ®Òu do mÑ lµ Hå Th¸i HËu l©m triÒu
chÊp chÝnh. Song, do chÝnh trÞ ®åi b¹i, cuéc sèng sa ®äa, ai nÊy ®Òu bÊt
m·n víi triÒu ®×nh.
N¨m 528, HiÕu Minh §Õ míi m−êi chÝn tuæi , kh«ng chÞu næi hµnh
vi ®åi b¹i cña Hå Th¸i HËu, ®· mËt chiÕu cho §¹i §« ®èc NhÜ Chu Vinh
dÉn ®¹i qu©n ®Õn kinh thµnh L¹c D−¬ng, bøc Hå Th¸i HËu quy chÝnh.
Kh«ng ngê viÖc c¬ mËt bÞ lé, Hå Th¸i HËu ra tay tr−íc. Bµ ta ®· nãi dèi
r»ng ®øa con g¸i cña Phan TÇn Phi vµ HiÕu Minh §Õ míi sinh lµ “Th¸i
tö”, ®¹i x¸ thiªn h¹. Sau ®ã l¹i ngÇm giÕt HiÕu Minh §Õ, c¶i niªn hiÖu lµ
“Vò Th¸i”, lËp th¸i tö gi¶ lµm §Õ. Hå Th¸i HËu chÝnh lµ n÷ hoµng ®Çu
tiªn trong lÞch sö Trung Quèc sím h¬n Vâ T¾c Thiªn 156 n¨m.
Khi ®· æn ®Þnh, Hå Th¸i HËu l¹i tuyªn bè r»ng, ®øa con cña Phan
TÇn Phi lµ g¸i, thÕ lµ ®µnh ph¶i bá cò, lËp thÕ tö cña L©m Thao V−¬ng
lµ Nguyªn Chiªu míi ba tuæi lµm §Õ. NhÜ Chu Vinh hay tin c¶ giËn, ph¸t
binh ë L¹c D−¬ng, sau khi chiÕm thµnh, d×m chÕt Hå Th¸i HËu vµ Êu §Õ
Nguyªn ChiÕu xuèng s«ng L¹c Hµ, ®ã chÝnh lµ vô “Hµ ¢m chi biÕn” næi
tiÕng trong lÞch sö Trung Quèc. Sau ®ã, NhÜ Chu Vinh n¾m thùc quyÒn
B¾c Ngôy.


138. l¨ng hoµng ®Õ ra ®êi khi nµo?
L¨ng Hoµng ®Õ gäi t¾t lµ Hoµng l¨ng, t−¬ng truyÒn lµ l¨ng mé cña
Hoµng ®Õ Hiªn Viªn bËc tiªn tæ lËp nªn d©n téc Trung Hoa, n»m ë
huyÖn Hoµng L¨ng, tØnh ThiÓm T©y. L¨ng cao 3,6m, chu vi 48m. Tr−íc
l¨ng cã mét tÕ ®×nh, gi÷a ®×nh lµ mét tÊm bia lín, trªn cã ba ch÷ lín
“Hoµng ®Õ l¨ng” do Qu¸ch M¹t Nh−îc ®Ò. PhÝa sau tÕ ®×nh còng cã mét
bia ®¸ ®Ò bèn ch÷: “KiÒu l¨ng long ng−”. Ch©n nói cã miÕu Hoµng ®Õ,
trong miÕu cã s¬n m«n, ®iÖn vu,... Bªn trong miÕu, cæ b¸ch um tïm, che kÝn
¸nh s¸ng mÆt trêi, trong ®ã cã mét c©y cao ®Õn 19m, chu vi 10m, ®øng ®Çu
73

c¸c lo¹i b¸ch, t−¬ng truyÒn ®ã lµ c©y b¸ch do Hoµng ®Õ trång, cho nªn gäi
lµ Hiªn Viªn b¸ch. Kh¸ch du lÞch ®Õn th¨m, kh«ng ai kh«ng sê tay vµo
c©y Hiªn Viªn b¸ch nµy.

139. Sù ra ®êi cña c¸c bøc t−îng th¹ch ®iªu
tr−íc thËp tam l¨ng ë b¾c kinh
Con ®−êng lín phÝa tr−íc ThËp tam l¨ng ®êi Minh ë B¾c Kinh cßn
®−îc gäi lµ ThÇn lé, hai bªn ®Òu cã nh÷ng bøc th¹ch ®iªu. Trong ®ã cã s−
tö, h¶i tr·I, l¹c ®µ, voi, kú l©n, ngùa, vò thÇn, v¨n thÇn, hu©n thÇn...
Tæng céng 18 ®«i.
Nh÷ng bøc th¹ch ®iªu nµy ®Òu cã nguån gèc cña nã. Trong quÇn thÓ
c¸c bøc th¹ch ®iªu ®ã, s− tö ®−îc coi lµ ®Çu b¶ng, ®−îc t«n lµ vua c¸c loµi
thó. S− tö rÊt hung d÷, mu«n loµi nghe thÊy nã ®Òu khiÕp h·i, cho nªn,
ngay tr−íc l¨ng ®Æt mét ®«i s− tö ®Ó chøng tá uy nghiªm. H·i tr·i lµ lo¹i
thÇn thó trong truyÒn thuyÕt. Nghe nãi con thó nµy ®Çu cã sõng, khi thÊy
hai ng−êi ®ang ®¸nh nhau, nã liÒn ®©m vµo kÎ ph¹m lçi, do ®ã ®Æt nã ë
tr−íc l¨ng lµ cã ý trõ tµ. Cßn l¹c ®µ, voi lµ nh÷ng con vËt lµm c«ng viÖc
vËn chuyÓn trªn sa m¹c vµ c¸c vïng nhiÖt ®íi, ®Æt chóng ë tr−íc l¨ng lµ ®Ó
tá râ c−¬ng vùc cña hoµng ®Õ réng bao la. Kú l©n lµ con thó "tèt lµnh",
trong thÇn tho¹i, cßn ®−îc gäi lµ tø bÊt t−îng, ng−êi x−a coi lµ mét trong
tø linh. Ngùa ®i kháe dïng ®Ó nhµ vua c−ì. Tam thÇn V¨n, Vâ, Hu©n,
®¹i biÓu cho v¨n vâ b¸ quan, biÓu thÞ sù v÷ng bÒn cña hoµng triÒu.

140. l¨ng tÇn thñy hoµng ra ®êi khi nµo?
L¨ng TÇn Thñy Hoµng, vÞ hoµng ®Õ cña Trung Quèc n»m c¸ch
huyÖn L©m §ång, tØnh ThiÓm T©y 5km vÒ phÝa ®«ng. Theo Sö ký, n¨m
246 (tr−íc CN) sau khi Doanh ChÝnh lªn ng«i TÇn V−¬ng kh«ng l©u, liÒn
cho x©y l¨ng mé cña m×nh t¹i Ly S¬n. N¨m 221 (tr−íc CN) nhµ TÇn th«n
tÝnh thiªn h¹, b¾t b¶y m−¬i v¹n tï nh©n t¹i c¸c n¬i vÒ tiÕp tôc x©y l¨ng,
kÐo dµi suèt 36 n¨m. N¨m 209 (tr−íc CN) TÇn Thñy Hoµng nhËp t¸ng ë
®ã.
74

L¨ng TÇn Thñy Hoµng lµ mét trong c¸c c¬ së b¶o vÖ vËt träng ®iÓm
cña Trung Quèc. Quy m« l¨ng viªn rÊt lín, chia lµm hai khu néi, ngo¹i.
Néi thµnh h×nh vu«ng cã chu vi 2525,4m, ngo¹i thµnh h×nh ch÷ nhËt, cã
chu vi 6294m. N¨m 1974, t¹i phÇn ngoµi l¨ng viªn c¸ch 1225m phÝa
®«ng, ng−êi ta ®· khai quËt ®−îc hè ch«n c¸c t−îng gèm, trong ®ã cã
nhiÒu t−îng binh m·. T−îng dòng sÜ cao 1,78m ®Õn 1,87m, m×nh mÆc gi¸p
trô, ®eo ®ai, ®i xµ c¹p, tay mang cung tªn hoÆc cÇm kiÕm, m©u... C¸c
t−îng ngùa gÇn gièng ngùa thËt. C¸c t−îng binh m· nµy xÕp theo thø tù,
t¹o h×nh sinh ®éng, tØ lÖ thÝch ®¸ng, c¸c chi tiÕt ®−îc kh¾c häa tinh x¶o.
Ngµy nay, trªn l¨ng mé mäc ®Çy c©y th¹ch lùu, cã hai líp b¹ch
d−¬ng bao phñ, ng−êi ta lµm mét con ®−êng cã bËc tõ ®−êng quèc lé ®Õn
®Ønh l¨ng ®Ó tiÖn cho du kh¸ch ®Õn tham quan.

141. khóc phô khæng tö miÕu ra ®êi khi nµo?
Khóc Phô ë S¬n §«ng lµ quª h−¬ng cña nhµ s¸ng lËp häc ph¸i Nho
gia, nhµ gi¸o dôc Khæng Tö cña Trung Quèc. Khæng miÕu, Khæng phñ,
Khæng l©m ë Khóc Phô ®−îc gäi chung lµ Tam Khæng, lµ mét trong bèn
quÇn thÓ kiÕn tróc cæ lín cña Trung Quèc, còng lµ mét trong nh÷ng di s¶n
v¨n hãa cña thÕ giíi. Khæng miÕu n»m ë thµnh néi thµnh phè Khóc Phô,
lµ n¬i c¸c ®êi tÕ lÔ Khæng Tö, ®−îc x©y vµo n¨m 478 (tr−íc CN), lµ quÇn
thÓ kiÕn tróc cã qui m« lín nhÊt, ®−îc x©y sím nhÊt thÕ giíi ®Ó kû niÖm
mét danh nh©n v¨n hãa lÞch sö. Toµn bé khu kiÕn tróc réng 21,8 v¹n mÐt
vu«ng, víi 466 gian phßng, trªn 2000 tÊm bia. Trªn c¸c cét ®¸ owr hµnh
lang tr−íc §¹i Thµnh ®iÖn cã kh¾c h×nh rång sinh ®éng. PhÝa tr−íc §¹i
Thµnh ®iÖn lµ H¹nh ®µn, t−¬ng truyÒn lµ n¬i Khæng Tö d¹y häc. Toµn
bé kiÕn tróc bè côc nghiªm cÈn, ®iÖn c¸c nguy nga. Di tÝch thuéc danh s¸ch
träng ®iÓm ®−îc b¶o vÖ v¨n vËt cña nhµ n−íc Trung Quèc, h»ng n¨m thu
hót nhiÒu kh¸ch ®Õn th¨m.

142. hoµng h¹c l©u ra ®êi khi nµo?
Sù ra ®êi cña Hoµng H¹c l©u (lÇu Hoµng H¹c) g¾n liÒn víi mét
truyÒn thuyÕt rÊt ®Ñp: Ngµy x−a, t¹i vïng Hoµng H¹c c¬ thuéc Xµ S¬n,
Vò H¸n, Hµ B¾c, Trung Quèc cã mét phô n÷ hä T©n më qu¸n r−îu,
75

kiÕm sèng qua ngµy. Cã mét vÞ ®¹o sÜ th−êng ®Õn ®ã xin r−îu uèng, song
hä T©n ch−a bao giê ®ßi tiÒn r−îu cña «ng. Mét h«m, ®¹o sÜ nä nãi lêi tõ
biÖt víi chñ qu¸n hä T©n: “H»ng ngµy ®Õn uèng r−îu, ch¼ng chÞu tr¶ tiÒn,
may cã con chim h¹c quý ®Ó tá lßng c¶m ¬n”. Nãi xong, bÌn nhÆt lªn
miÕng vá quýt, vung tay vÏ ngay bøc tranh Hoµng H¹c lªn t−êng, miÖng
lÇm rÇm: “Töu kh¸ch vç tay, h·y xuèng nh¶y móa”. Nãi ®o¹n quay
ng−êi ®i ngay.
Hä T©n liÒn thö vç tay mêi h¹c, qu¶ nhiªn hoµng h¹c nh¶y xuèng
thËt, cÊt c¸nh nh¶y móa. Tõ ®ã, kh¸ch ®Õn uèng r−îu ngµy cµng ®«ng,
chØ vµi n¨m, hä T©n ®· trë nªn giµu cã. M−êi n¨m sau, vÞ ®¹o sÜ nä trë l¹i,
nh×n lªn bøc t−êng, tÊu mét khóc nh¹c, hoµng h¹c bçng cÊt c¸nh nh¶y
xuèng, vµ «ng liÒn c−ìi h¹c bay vót lªn trêi xanh.
N¨m thø hai Tam Quèc Ng« Hoµng Vò (n¨m 223) hä T©n cho
dùng ë ®ã mét tßa lÇu, nh×n xuèng s«ng Tr−êng Giang, ®Æt tªn lµ Hoµng
h¹c l©u ®Ó kû niÖm. Tõ mét truyÒn thuyÕt ®Ñp, c¶nh quan n¬i ®©y −u nh·,
l¹i thªm bµi th¬ Hoµng H¹c l©u cña Th«i HiÖu ®êi §−êng cµng lµm nªn
tªn tuæi cña nã trë nªn næi tiÕng, Hoµng H¹c l©u ®· dÇn dÇn trë thµnh
®iÓm du lÞch næi tiÕng cña Trung Quèc.

144. Th¾ng lÇu ë Nam kinh ra ®êi khi nµo?
Bªn hå M¹c Sçu ë Nam Kinh cã mét tßa kiÕn tróc ®å sé, gäi lµ
Th¾ng Kú l©u (lÇu Th¾ng Cê). N¨m ®ã, Minh Th¸i Tæ Chu Nguyªn
Ch−¬ng ®· ban tÆng c¶ tßa kiÕn tróc ®å sé nµy vµ hå M¹c Sçu cho Trung
S¬n V−¬ng Tõ §¹t.
T−¬ng truyÒn, Chu Nguyªn Ch−¬ng vµ Tõ §¹t th−êng ®¸nh cê t¹i
®©y. Tuy Tõ §¹t thuéc h¹ng siªu kú, song v¸n nµo còng ®Ó cho Chu
Nguyªn Ch−¬ng th¾ng, l©u dÇn, Chu Nguyªn Ch−¬ng c¶m thÊy cã ®iÒu
bÊt æn. Mét h«m, Chu Nguyªn Ch−¬ng yªu cÇu Tõ §¹t ph¶i ra ngãn
tuyÖt chiªu. Tõ §¹t biÕt kh«ng giÊu næi, bÌn nghÜ ra mét diÖu ph¸p: Hai
ng−êi cïng bµy cê ra, sau vµi håi qua l¹i, Tõ §¹t ®· ®Þnh ®−îc thÕ th¾ng,
Chu Nguyªn Ch−¬ng biÕt m×nh thua, tá ý kh«ng vui. Lóc nµy Tõ §¹t bÌn
nãi víi Chu Nguyªn Ch−¬ng: “Xin bÖ h¹ h·y nh×n xem trªn bµn cê viÕt ch÷
76

g× ¹”. Nhµ vua l−ít nh×n, chØ sau cã vµi håi qua l¹i mµ qu©n cê trªn bµn
®· xÕp thµnh ch÷ “v¹n tuÕ”. Chu Nguyªn Ch−¬ng tuy thua cê, mµ trong
lßng rÊt vui, liÒn ban tÆng lu«n c¶ tßa lÇu nµy vµ hå M¹c Sçu cho Tõ §¹t.
LÇu ®ã ®−îc gäi lµ Th¾ng Kú l©u.

144. cæ cÇm ®µi cã tõ bao giê?
Cæ cÈm ®µi n»m ë ch©n nói phÝa t©y nói Quy S¬n, khu H¸n D−¬ng,
thµnh phè Vò H¸n, tØnh Hå B¾c (Trung Quèc). T−¬ng truyÒn vµo thêi
Xu©n Thu, Du B¸ Nha ch¬i ®µn t¹i ®©y, Chung Tö Kú nghe thÊy tiÕng
®µn cña chµng mµ hiÓu ®−îc chÝ chµng m¹nh mÏ nh− tiÕng n−íc ch¶y tõ
non cao, råi hä trë thµnh hai ng−êi b¹n tri ©m. Sau khi Chung Tö Kú
mÊt, B¸ Nha cho r»ng ch»ng cßn ai hiÓu ®−îc tiÕng ®µn cña m×nh, chµng
liÒn ®Ëp ®µn, ®øt d©y, suèt ®êi kh«ng ch¬i ®µn n÷a. Ng−êi ®êi sau c¶m
c¸i t×nh s©u nÆng cña hä, ®· cho x©y mét tßa ®µi ë ®ã ®Ó kû niÖm. Chñ thÓ
kiÕn tróc lµ tßa ®iÖn ®−êng vµ lÇu ch¬i ®µn, phèi hîp víi ®×nh ®iÖn, trµ
thÊt, l¹i ®−îc ®iÓm t« b»ng c¸c hßn gi¶ s¬n, hå n−íc, cïng víi nguyÖt quÕ,
tïng xanh,... Ngoµi ra cßn cã bia ®¸, ®iªu kh¾c, hµng lang bao quanh, hµi
hßa víi khung c¶nh xung quanh. Toµn bé c¶nh quan ®−îc soi bãng trong
s¾c nói vµ hå n−íc lung linh.

145. v¹n lý tr−êng thµnh cã tõ bao giê?
C«ng tr×nh nh©n t¹o trªn mÆt ®Êt, khi phi c«ng vò trô ®Õn gÇn mÆt
tr¨ng, cã thÓ nh×n thÊy râ nhÊt lµ V¹n lý tr−êng thµnh. §ã lµ c«ng tr×nh
t−îng tr−ng cho d©n téc Trung Hoa; phÝa ®«ng tõ s«ng ¸p Lôc, t©y ®Õn
cöa Gia Dô; dµi trªn m−êi hai ngh×n b¶y tr¨m dÆm(>12700 dÆm), ®i qua
c¸c tØnh: Liªu Ninh, Hµ B¾c, Thiªn T©n, B¾c Kinh, S¬n T©y, Néi M«ng
Cæ, ThiÓm T©y, Ninh H¹,...; riªng ë ®Þa phËn B¾c Kinh tr−êng thµnh ®·
dµi trªn s¸u tr¨m kil«mÐt.
Tr−êng Thµnh b¾t ®Çu x©y tõ thÕ kû VII (tr−íc CN) hoµn thµnh
vµo thêi TÇn Thñy Hoµng, hoµn h¶o vµo thêi Minh. NÕu gép c¶ c¸c bøc
t−êng thµnh ®−îc tu bæ qua c¸c ®êi, th× c«ng tr×nh dµi chõng trªn m−êi v¹n
v¹n dÆm. §©y lµ mét c«ng tr×nh phßng ngù hïng vÜ nhÊt thêi Cæ §¹i, cã
77

gi¸ trÞ lÞch sö qu©n sù, thÈm mü cao trong lÞch sö Trung Quèc, lµ mét
trong c¸c kú quan thÕ giíi.
Nay V¹n lý tr−êng thµnh lµ ®iÓm du lÞch kh«ng thÓ thiÕu cña du
kh¸ch khi ®Õn Trung Quèc. Ch¾ng thÕ mµ cã c©u: “BÊt ®¸o tr−êng thµnh
phi h¶o h¸n” (Kh«ng ®Õn tr−êng thµnh coi nh− ch−a ®Õn Trung Quèc).

146. §¹i PhËt L¹c S¬n – Bøc t−îng di lÆc b»ng
®¸ lín nhÊt thÕ giíi
§¹i phËt L¹c S¬n n»m ë phÝa t©y nói L¨ng V©n, bê s«ng M©n, phÝa
nam thµnh phè L¹c S¬n, tØnh Tø Xuyªn, chç hîp l−u cña ba con s«ng:
s«ng M©n, s«ng Thanh Y, s«ng §¹i §é, ®−îc x©y dùng vµo n¨m §−êng
Khai Nguyªn Nguyªn niªn (n¨m 713). §Çu cña ®¹i PhËt cao ngang nói,
ch©n dÉm lªn s«ng lín, tõ ®Çu ®Õn ch©n cao 71m, ®Çu cao 14,7m, réng
10ml, vai réng 24m, m¾t dµi 3,3m, tai dµi 7m. Trong tai cã thÓ ngåi ®−îc
hai ng−êi., ®Ønh ®Çu cã thÓ ®Æt ®−îc mét chiÕc bµn trßn, trªn ®«i bµn ch©n
cã thÓ ngåi ®−îc h¬n mét tr¨m ng−êi, lµ bøc t−îng PhËt b»ng ®¸ lín nhÊt
thÕ giíi. PhÝa bªn ph¶i bøc t−îng cã v¸ch nói L¨ng V©n, cã ®−êng l¸t v¸n
cã thÓ ®i men theo v¸ch nói ®Õn ®−îc mÆt s«ng. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng gäi
®ã lµ: “nói lµ mét pho t−îng, t−îng lµ mét tr¸i nói”. Pho t−îng PhËt ung
dung tù t¹i, khÝ ph¸ch hïng vÜ, khiÕn du kh¸ch ®Õn Tø Xuyªn kh«ng thÓ
kh«ng ®Õn ®ã ®Ó Ýt nhÊt mét lÇn ®−îc sê lªn bøc t−îng PhËt Di LÆc cã mét
kh«ng hai nµy.

147. Hang ®¸ ®«n hoµng cã tõ khi nµo?
Hang ®¸ §«n Hoµng bao gåm hang M¹c Cao, ®éng T©y Thiªn
PhËt vµ hang Du L©m, trong ®ã hang M¹c Cao tôc gäi lµ Thiªn PhËt
®éng (®éng ngµn PhËt), lµ ®¹i diÖn cña hang ®¸ §«n Hoµng, n»m c¸ch
thµnh phè §«n Hoµng 25km vÒ phÝa ®«ng nam. Hang ®¸ ®−îc ®ôc tõ
trªn v¸ch phÝa nam ®Õn b¾c dµi trªn 1600m. B¾t ®Çu më tõ n¨m thø hai
Tiªn TÇn kiÕn Nguyªn (n¨m 366), hiÖn cßn 196 hang cña 16 triÒu: ThËp
lôc quèc, B¾c Ngôy, T©y Ngôy, B¾c chu, Tïy, §−êng, Ngò §¹i, Tèng,
T©y, H¹, Nguyªn... Trong hang, phÇn bÝch hoa chiÕm trªn
45000mvu«ng, t−îng mµu trªn 2415 th©n, kiÕn tróc méc §−êng, Tèng
78

n¨m tßa, v¨n th−, v¨n vËt trªn n¨m v¹n chiÕc, lµ mét kho b¸u v¨n hãa,
nghÖ thuËt tæng hîp ®−îc t¹o thµnh bëi c¸c lo¹i h×nh kiÕn tróc, héi häa,
®iªu kh¾c,... lµ thiªn ®−êng nghÖ thuËt, lµ mét trong nh÷ng di s¶n v¨n hãa
næi tiÕng thÕ giíi, ®−îc ñy ban UNESCO c«ng nhËn. N¬i ®©y, ngµy nay
lµ ®iÓm du lÞch hÊp dÉn.

148. §«ng nh¹c th¸i s¬n-di s¶n v¨n hãa nh©n
lo¹i?
N¨m 1987, Tæ chøc gi¸o dôc v¨n hãa Liªn hîp quèc ®· ñy th¸c ngµi
phã chñ tÞch HiÖp héi khu b¶o tån tù nhiªn ®Õn Th¸i S¬n (mét trong Ngò
nh¹c cña Trung Quèc) kh¶o s¸t. KÕt qu¶, Th¸i S¬n ®· ®−îc xÕp vµo
Danh môc di s¶n v¨n hãa nh©n lo¹i.
Th¸i S¬n n»m ë biªn giíi huyÖn Th¸i An, tØnh S¬n §«ng, cßn gäi lµ
§¹i T«ng. §¹i tøc nói lín, T«ng lµ tr−ëng bèi, ý nãi: nói Th¸i S¬n lµ
tr−ëng bèi cña c¸c nói lín ë Trung Quèc. Nói Th¸i S¬n ®−îc coi lµ “Ngò
nh¹c chi thñ”, “Ngò nh¹c ®éc t«n”, sè c¸c danh s¬n ë Trung Quèc. §−îc
biÕt, bËc ®Õ v−¬ng c¸c ®êi ®Òu coi nã lµ hãa th©n cña ThÇn. Sö s¸ch ghi
chÐp, ®· cã ®Õn 72 vÞ hoµng ®Õ tõng ®Õn Th¸i S¬n phong thiÒn, cßn c¸c bËc
v¨n nh©n, mÆc kh¸ch th× nhiÒu ng−êi ®· ®Õn vµ lµm nhiÒu th¬ tõ ngîi ca.
Do ®ã, n¬i ®©y cßn l−u l¹i nhiÒu dÊu tÝch v¨n vËt. Tõ §¹i miÕu ë ch©n nói
®Õn BÝch Hµ tù ë ®Ønh nói, ven ®−êng ®i lµ v« sè c¸c bia kh¾c vµ kiÕn tróc
cæ. TrÌo nói Th¸i S¬n lµ mét thó vui kh«ng thÓ thiÕu cña du kh¸ch, sau
khi leo chõng 7000 bËc ®¸, hä nh− ®−îc b−íc vµo thÕ giíi thÇn tiªn.

149. ThiÕu l©m tù ra ®êi
ThiÕu L©m tù (chïa ThiÕu L©m) n»m ë d−íi ngän Ngò Nhò phÝa
b¾c ThiÕu ThÊt S¬n, phÝa b¾c huyÖn §¨ng Phong tØnh Hå Nam, x©y tõ
n¨m 19 B¾c Ngôy Th¸i Hßa (n¨m 495). N¨m thø ba HiÕu X−¬ng, nhµ
s− Ên §é lµ Bå §Ò §¹t Ma ®· s¸ng lËp ra ThiÒn T«ng t¹i ®©y. ThiÕu
L©m tù dÇn trë thµnh tæ ®×nh cña ThiÒn T«ng. §Çu ®êi §−êng, c¸c hßa
th−îng ë ThiÕu L©m ®· cã c«ng trî gióp §−êng Th¸i T«ng më n−íc, tõ
®ã c¸c t¨ng ®å th−êng luyÖn quyÒn thuËt. ThiÒn T«ng vµ ThiÕu l©m quyÒn
trë nªn næi tiÕng kh¾p n¬i. Trong ®iÖn ngh×n PhËt cña ThiÕu L©m tù cã
79

bøc BÝch häa 500 vÞ La H¸n næi tiÕng ®êi Minh. Rõng th¸p ë phÝa t©y
chïa hiÖn cßn l−u gi÷ trªn 240 tßa mé th¸p b»ng g¹ch ®¸ trong kho¶ng
thêi gian trªn 1000 n¨m tõ ®êi §−êng ®Õn ®êi Thanh, lµ kho tµi liÖu ®Ó
chóng ta nghiªn cøu kiÕn tróc g¹ch ®¸ vµ nghÖ thuËt ®iªu kh¾c cæ ®¹i
Trung Quèc.

150. B¹ch M· tù ra ®êi khi nµo?
Ng«i chïa cæ B¹ch M· (B¹ch M· tù) ®Çu tiªn ë Trung Quèc n»m
c¸ch thµnh phè L¹c D−¬ng, tØnh Hµ Nam vÒ phÝa ®«ng 12km, ®−îc x©y
vµo n¨m VÜnh B×nh §«ng H¸n thø 11 (n¨m 68). H¸n Minh §Õ ph¸i sø
gi¶ ®i T©y Vùc thØnh PhËt cÇu ph¸p, sø gi¶ ®· tr¶i qua mu«n trïng gian
nan ®i ®Õn §¹i NguyÖt ThÞ th× gÆp Thiªn Tróc cao t¨ng NhiÕp Ma
§»ng, Tróc Ph¸p Lan, liÒn dïng ngùa tr¾ng (b¹ch m·) chë s¸ch Kinh
PhËt, ®ãn vÒ L¹c D−¬ng, ®ång thêi cho x©y tù viÖn, ®Ó lÊy chç cho hai vÞ
cao t¨ng truyÒn gi¸o vµ dÞch s¸ch. Do dïng ngùa tr¾ng ®Ó chë s¸ch Kinh
PhËt, nªn tªn chïa ®−îc gäi lµ B¹ch M· tù (chïa B¹ch M·). §ît lÊy
kinh nµy ®· më ®−êng cho viÖc sau nµy §−êng t¨ng HuyÒn Trang t©y du
lÊy kinh, gi÷ vÞ trÝ quan träng trong lÞch sö PhËt gi¸o ë Trung Quèc.
B¹ch M· tù hiÖn cßn ®−îc trïng tu vµo ®êi Minh – Thanh, cã diÖn tÝch
34000m2, tæng céng h¬n 100 gian ®iÖn ®−êng. Th¸p TÒ V©n bªn ngoµi tù
viÖn gåm 13 tÇng, cao 25m, còng lµ mét trong c¸c kiÕn tróc kh¸ cæ hiÖn cßn
ë L¹c D−¬ng, Trung Quèc.

151. §ç Phñ Th¶o §−êng ra ®êi khi nµo?
§ç Phñ Th¶o §−êng (ng«i nhµ cá cña §ç Phñ) n»m ë bªn suèi C¸n
Hoa, ngo¹i « phÝa t©y thµnh phè Thµnh §«, tØnh Tø Xuyªn, lµ n¬i x−a
nhµ th¬ ®êi §−êng nµy sèng ë Thµnh §«. KiÕn tróc chÝnh cña ng«i nhµ
gåm cã §¹i gi¶i, Thi sö ®−êng, Sµi m«n, C«ng bé tõ. Hai bªn Thi sö
®−êng cã hµnh lang bao vµ nèi liÒn víi §¹i gi¶i, bè côc nghiªm cÈn, t−¬ng
hç h« øng, t¹o phong c¸ch ®éc ®¸o. PhÝa trong C«ng bé tõ lµ bøc t−îng
§ç Phñ b»ng ®Êt ®−îc nÆn vµo ®êi Thanh. Toµn bé khu v−ên réng 20
hecta, ë ®©y cã v−ên mai rõng Nam t−¬i tèt um tïm, nh÷ng chiÕc cÇu nhá
b¾c qua suèi khiÕn nhµ th¬ khi ë ®©y trµn ®Çy thi høng. §ç Phñ ®·
chuyÓn vÒ ë Thµnh §« tõ n¨m 759. Trong kho¶ng ba n¨m chÝn th¸ng,
80

«ng ®· lµm trªn 240 bµi th¬. Bµi th¬ næi tiÕng cña «ng lµ “Bµi ca vÒ ng«i
nhµ cæ bÞ giã thu quËt ®æ” ®· ®−îc dÞch sang tiÕng ViÖt, ®−îc s¸ng t¸c t¹i
®©y.
Ngµy nay, n¬i ®©y trë thµnh ®iÓm du lÞch hÊp dÉn cña Trung Quèc.

152. S¬n trang tr¸nh n¾ng cña bËc vua chóa
triÒu Thanh ra ®êi khi nµo?
S¬n Trang tr¸nh n¾ng, n»m ë phÝa b¾c thµnh Thõa §øc, tØnh Hµ
B¾c, ®−îc x©y tõ n¨m 1703 ®Õn 1790, lµ n¬i tr¸nh n¾ng vµ bµn viÖc c¬
mËt cña c¸c hoµng ®Õ triÒu Thanh. Toµn bé S¬n Trang chiÕm 564 v¹n mÐt
vu«ng, bao gåm khu cung ®iÖn, khu v−ên c¶nh lµ hai bé phËn chÝnh, ngoµi
ra cßn cã c¸c cung ®iÖn, l©u ®µi, ®×nh viªn, lÇu, c¸c, tù viÖn, miÕu, m¹o,
kho¶ng trªn 120 ®iÓm t¹o thµnh 72 c¶nh quan næi tiÕng.
KiÕn tróc ë ®©y kh«ng cã hiªn bay, cöa vßm mµ hoµn toµn dùa vµo
c¶nh s¾c tù nhiªn cña s«ng nói, t¹o lªn phong c¶nh trang nh· hiÕm thÊy,
nã ®· ®−îc Tæ chøc gi¸o dôc, khoa häc, v¨n hãa cña Liªn HiÖp quèc xÕp
vµo Danh môc di s¶n v¨n hãa thÕ giíi.

153. V−ên trÎ ra ®êi khi nµo?
Ng−êi s¸ng lËp ra v−ên trÎ sím nhÊt lµ nhµ x· héi chñ nghÜa kh«ng
t−ëng næi tiÕng ng−êi Anh Owen.
N¨m 1802, khi ®ang lµm chñ mét x−ëng dÖt t¹i T« C¸ch Lan, Owen
®· tiÕn hµnh hµng lo¹t c¶i c¸ch, trong ®ã cã viÖc x©y dùng mét tr−êng häc
nhi ®ång ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Tr−êng nµy tËp trung c¸c trÎ em tuæi tõ 2
®Õn 6 tuæi l¹i ®Ó d¹y dç tr−íc ®é tuæi ®i häc, nh−ng lóc ®ã kh«ng gäi lµ
v−ên trÎ. N¨m 1837, cã mét nhµ gi¸o dôc häc ®· më t¹i §øc “mét tr−êng
häc th«ng qua ph−¬ng thøc vui ch¬i gi¶i trÝ gi¸o dôc t©m lý trÎ em”.
Vµo mét ngµy n¨m 1840, khi nhµ gi¸o dôc nä ®ang d¹o trong rõng,
«ng bçng ph¸t hiÖn c¸c mÇm c©y ®ang ®©m chåi rÊt gièng c¸c em bÐ, cÇn
ph¶i cã c¸c thî v−ên ch¨m sãc b¶o vÖ, «ng bÌn ®Æt tªn cho tr−êng häc cña
m×nh lµ V−ên trÎ. Sau nµy, c¸i tªn ®ã ®−îc truyÒn ®i kh¾p thÕ giíi.
81

154. Nhµ tï ra ®êi khi nµo?
Sù ra ®êi cña nhµ tï lµ mét qu¸ tr×nh lÞch sö l©u dµi. Vµo triÒu H¹,
nhµ tï ®−îc gäi lµ H¹ ®µi, hoÆc h¹ cung. §Õn triÒu Th−¬ng, nhµ tï ®−îc
gäi lµ dò lý. Dò lý lµ mét thµnh phè lóc ®ã (nay thuéc huyÖn Thang ¢m
tØnh Hµ Nam), Th−¬ng Trô V−¬ng tõng giam Chu V¨n V−¬ng ë ®©y,
do ®ã, ®−¬ng thêi “dò lý” ®· trë thµnh tõ thay thÕ nhµ tï.
Mét c¸ch gi¶i thÝch kh¸c cho r»ng, triÒu Th−¬ng gäi lµ nhµ tï lµ ng÷
(chuång ngùa). §Õn thêi Chu, nhµ tï ®−îc gäi lµ viªn thæ, triÒu TÇn gäi lµ
linh ng÷. §−îc biÕt, ®Õn triÒu H¸n, nhµ tï ®· rÊt nhiÒu, kh«ng chØ cã ë
kinh thµnh mµ c¸c ®Þa ph−¬ng ®Òu cã.

155. Ng−êi phô n÷ ®Çu tiªn l¸i tµu vò trô
lµ ai?
Ngµy 8-4-1993, con tµu Discovery cña Mü bay vµo vò trô, khi c¸ch
mÆt ®Êt 400km, ®· kÕt nèi thµnh c«ng víi tr¹m Hßa B×nh cña Nga. Sau
khi hoµn thµnh nhiÖm vô, nã ®· an toµn trë vÒ Tr¸i §Êt. ChuyÕn bay ®−îc
®¸nh gi¸ rÊt cao. Song, ®iÒu khiÕn ng−êi ta kinh ng¹c lµ, ng−êi ®iÒu khiÓn
con tµu trô l¹i lµ mét phô n÷ - chÞ Kenlinsi, míi 31 tuæi.
ChÞ vèn lµ phi c«ng qu©n sù, tõng lµ sÜ quan ®µo t¹o phi c«ng l¸i lo¹i
m¸y bay T-38, T-41, ®ång thêi cßn ®¶m nhiÖm c¬ tr−ëng kiªm sÜ quan ®µo
t¹o phi c«ng l¸i lo¹i may bay vËn t¶i C-141. ChÞ ®· l¸i c¶ th¶y 30 lo¹i
m¸y bay, bay chõng trªn 4000 giê, kü thuËt ®iªu luyÖn, do ®ã, n¨m 1978
chÞ ®−îc ®iÒu sang Côc hµng kh«ng vò trô, lµm phi c«ng vò trô.

156. Ng−êi phô n÷ ®Çu tiªn bay vµo vò trô?
Trong cuéc c¹nh tranh trong lÜnh vùc hµng kh«ng vò trô gi÷a Mü vµ
Liªn X« (cò), ban ®Çu Liªn X« chiÕm −u thÕ: LÇn ®Çu tiªn hä phãng vÖ
tinh nh©n t¹o, lÇn ®Çu tiªn ®−a ng−êi lªn vò trô, vµ lÇn ®Çu tiªn ®−a phô
n÷ bay vµo vò trô. Ng−êi phô n÷ Êy lµ chÞ B.B Tª-rÕch-c«-va, vèn lµ mét
c«ng nh©n, n¨m 1962 ®−îc tham dù vµo líp huÊn luyÖn cña côc hµng
82

kh«ng quèc gia. Ngµy 16-6-1963 chÞ bay lªn vò trô b»ng tµu Ph−¬ng
§«ng. Sau 70 giê bay, con tµu trë vÒ Tr¸i §Êt an toµn.
Tuy nhiªn, con ®−êng hµng kh«ng vò trô ®©u ph¶i chØ cã chiÕn c«ng
vµ niÒm vui, mµ còng chøa ®Çy gian lao vµ m¹o hiÓm, víi phô n÷ cµng
nghiÖt ng·. Du hµnh vò trô ®· lµm cho c¬ thÓ chÞ bÞ ¶nh h−ëng nghiªm
träng, ®Õn nay vÉn ch−a b×nh phôc hoµn toµn.
Sau thµnh c«ng ®ã, Tª-rÕch-c«-va ®−îc th−ëng nhiÒu hu©n ch−¬ng cao
quý, nh− hu©n ch−¬ng Lªnin, danh hiÖu anh hïng vµ nhiÒu danh hiÖu
quèc tÕ kh¸c. ThËp kû 90 bµ ®−îc phong thiÕu t−íng, trë thµnh vÞ n÷
t−íng ®Çu tiªn cña qu©n ®éi Nga. N¨m 1997, bµ vÒ h−u ë tuæi 60.

157. Ng−êi phô n÷ ®Çu tiªn b−íc ra ngoµi
kho¶ng kh«ng vò trô?
N¨m 1965, Liªn X« (cò) l¹i lËp kû lôc míi, ®ã lµ mét phô n÷ ®Çu
tiªn b−íc ra ngoµi kho¶ng kh«ng vò trô.
ChÞ vèn lµ con g¸i cña mét nguyªn so¸i kh«ng qu©n Liªn X«. Ngay
tõ nhá chÞ ®· ®−îc rÌn luyÖn ®øc tÝnh dòng c¶m vµ −a m¹o hiÓm. Sau khi
nhËp ngò, chÞ trë thµnh phi c«ng cã nhiÒu thµnh tÝch, nhiÒu lÇn lËp kû lôc
bay tèc ®é siªu ©m.
§Çu thËp kû 80, chÞ ®−îc tuyÓn vµo líp huÊn luyÖn c¸c phi c«ng vò
trô. Ngµy 27-8-1982, trªn con tµu vò trô Liªn Hîp 7 chÞ b−íc vµo tr¹m
quü ®¹o Chµo Mõng, hoµn thµnh nhiÖm vô ®Ò ra. Ngµy 25 th¸ng 7 n¨m
1984, chÞ l¹i bay vµo vò trô trªn con tµu Liªn Hîp T12. Sau khi r¸p nèi
víi tr¹m Chµo Mõng chÞ ®· b−íc ra khái khoang tµu, ho¹t ®éng ba giê
r−ìi, lËp kû lôc thÕ giíi: ng−êi phô n÷ ®Çu tiªn b−íc ra ngoµi kho¶ng
kh«ng vò trô.
Sau nµy, cã n÷ du hµnh vò trô ng−êi Mü, Getewen, n¨m 1986, sau
khi tµu cña chÞ kÕt nèi víi tr¹m Hßa B×nh cña Nga, ®· cïng mét nam du
hµnh b−íc ra kho¶ng kh«ng vò trô.
83

158. Ng−êi phô n÷ bay trªn vò trô l©u
nhÊt?
Ngµy 20-3-1996, nhµ hãa häc Mü Luxite, ®· bay lªn vò trô vµ b−íc
vµo tr¹m quÜ ®¹o Hßa B×nh, ®Õn 23-9 míi quay vÒ Tr¸i §Êt. Nh− vËy,
chÞ liªn tôc bay 188 ngµy, lËp kû lôc phô n÷ bay nhiÒu ngµy nhÊt trong vò
trô.
ChÞ lµ nhµ khoa häc, vµ lµ ng−êi phô n÷ bay vµo vò trô nhiÒu lÇn
nhÊt (5 lÇn). ChÞ lµ ng−êi phô n÷ duy nhÊt trong sè 10 ng−êi ®−îc Quèc
héi Mü trao tÆng Huy ch−¬ng danh dù Hµng kh«ng vò trô, tÝnh tõ n¨m
1969 ®Õn nay.

159. CÆp vî chång ®Çu tiªn trong ngµnh
hµng kh«ng vò trô?
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña ngµnh hµng kh«ng vò trô, ®éi ngò nh©n
viªn ngµy cµng ®«ng, trong sè ®ã nh©n viªn n÷ ngµy cµng nhiÒu. Nam n÷
cïng nhau lµm viÖc, luyÖn tËp, v× vËy cã ®«i tõ t×nh b¹n chuyÓn sang t×nh
yªu, cuèi cïng thµnh vî chång. Tr−íc tiªn ph¶i kÓ ®Õn cÆp E.Kon®akewa
vµ B.Liuming. Sau ®Õn c¸c cÆp vî chång ng−êi Mü, trong ®ã cÆp vî chång
Make vµ Daiweisi sau khi kÕt h«n (n¨m 1992) ®· cïng bay vµo vò trô
h−ëng tuÇn tr¨ng mËt, hä ®−îc coi lµ “CÆp vî chång lý t−ëng nhÊt cña
ngµnh”.

160. Nh÷ng vÖ tinh nh©n t¹o hÕt thêi h¹n
sö dông, sÏ xö lý ra sao?
KÓ tõ khi Liªn X« (cò) phãng vÖ tinh nh©n t¹o ®Çu tiªn lªn bÇu trêi
n¨m 1957, ®Õn nay ®· trªn 40 n¨m, tæng sè c¸c vÖ tinh ®−îc phãng lªn vò
trô lªn tíi trªn 3000. Sè c¸c vÖ tinh hÕt t¸c dông, ph¶i hñy bá, ngµy cµng
t¨ng, kh«ng gian vò trô ®ang trë thµnh n¬i chøa ®å phÕ th¶i. Nh÷ng vÖ
tinh hÕt gi¸ trÞ sö dông nµy ®ang bay quanh Tr¸i §Êt víi tèc ®é kinh
ng−êi.
84

Theo ph©n tÝch cña c¸c nhµ khoa häc, hiÖn cßn chõng 350 vÖ tinh
®ang ®−îc sö dông, sè ®· hÕt thêi gian sö dông lªn tíi h¬n 1400, sè linh
kiÖn bÞ háng cña c¸c vÖ tinh lªn tíi 1700. Nh÷ng m¶nh vì cã ®−êng kÝnh
lín h¬n 1cm −íc chõng s¸u v¹n. Thùc tr¹ng trªn c¶nh b¸o chóng ta r»ng,
phÕ th¶i trªn kho¶ng kh«ng vò trô ®ang ngµy cµng t¨ng. ViÖc nµy rÊt bÊt
lîi cho viÖc th¨m dß vò trô. Do ®ã cÇn ph¶i nhanh chãng phãng c¸c vÖ tinh
nh©n t¹o lªn bÇu trêi ®Ó thu gom lo¹i r¸c nµy.

161. T¹i sao ng−êi ta ph¶i phñ tÊm v¶i
tr¾ng lªn mÆt ng−êi chÕt?
Khi mét ng−êi chÕt, tr−íc tiªn, ng−êi ta phñ lªn mÆt thi thÓ mét tÊm
v¶i tr¾ng, sau ®ã míi mÆc c¸c ®å kh¸c. V× sao vËy? ChuyÖn nµy liªn quan
®Õn mét truyÒn thuyÕt bi tr¸ng vµo cuèi ®êi Nam Tèng. Khi téc ng−êi
M«ng Cæ ®¸nh b¹i chÝnh quyÒn Nam Tèng, Lôc Tó Phu, Tr−¬ng ThÕ
KiÖt... mang Êu chóa l−u l¹c ®Õn b¸n ®¶o L«i Ch©u ë Qu¶ng §«ng,
chuÈn bÞ lùc l−îng kh«i phôc giang s¬n ®¹i Tèng. Song do lùc l−îng
kh«ng ®ñ, nªn hä kh«ng thùc hiÖn ®−îc ý nguyÖn, ng−êi d©n Qu¶ng §«ng
lÊy lµm hæ thÑn. Sau nµy, ng−êi d©n Qu¶ng §«ng ®a phÇn ®Òu phñ lªn
mÆt ng−êi chÕt tÊm v¶i tr¾ng, ®Ó b¶y tá sù ngËm ngïi tr−íc c¶nh giang s¬n
lÇm than, ®ång thêi còng lÊy lµm hæ thÑn tr−íc ba vÞ anh hïng s½n sµng hi
sinh v× ®¹i Tèng. L©u dÇn, viÖc lµm trªn trë thµnh tËp tôc.

162. T¹i sao ®µn «ng ®−îc gäi lµ tu mi?
H»ng ngµy, chóng ta hay nghe nãi ®Õn c¸c c©u nh−: “Anh ta qu¶ lµ
®Êng mµy r©u (tu mi)”, “H·y xøng ®¸ng lµ mét tu mi nam tö”... Vëy tu
mi lµ g×? Tu lµ r©u, mi lµ l«ng mµy. Song t¹i sao chØ ®µn «ng míi ®−îc gäi
lµ tu mi, trong khi phô n÷ còng cã l«ng mµy. Cã mét c¸ch gi¶i thÝch nh−
sau: Ngµy x−a, ®µn «ng coi tu mi (r©u vµ l«ng mµy) ®en vµ rËm lµ ®Ñp,
mµ chØ cã tu mi cña ®µn «ng míi cã thÓ rËm, cho nªn ng−êi ta ®· coi cã tu
mi lµ tõ thay thÕ tõ ®µn «ng. ThÕ nh−ng, tu (r©u) chØ ®µn «ng míi cã, cßn
l«ng mi th× c¶ nam vµ n÷ ®Òu cã. Do ®ã l¹i cã c¸ch gi¶i thÝch kh¸c, xem ra
s¸t thùc tÕ h¬n. Nguyªn lµ phô n÷ thêi Cæ ®¹i cã thãi quen c¹o l«ng mµy
råi míi vÏ l«ng mµy kh¸c. Do vËy, l«ng mµy vÏ th× kh«ng ph¶i lµ l«ng
85

mµy thËt n÷a, nh×n th× cã, song thùc tÕ l¹i kh«ng cã. Nh− vËy, l«ng mµy
®−îc coi lµ vËt ®éc h÷u cña ®µn «ng. §µn «ng ®−îc gäi lµ tu mi chÝnh lµ v×
vËy.

163. T¹i sao l«ng mµy kh«ng mäc nhanh nh−
tãc?
Ng−êi ta, th−êng lµ mét th¸ng l¹i ph¶i c¾t tãc mét lÇn, song l«ng
mµy th× c¶ ®êi còng ch¼ng cÇn c¾t. Së dÜ nh− vËy lµ do chu kú sinh tr−ëng
cña l«ng tãc trªn tõng bé phËn cña c¬ thÓ kh¸c nhau, chu kú sinh tr−ëng
cña tãc dµi, cho nªn mäc nhanh. Tãc cña mét ng−êi kháe m¹nh −íc chõng
tõ 10 ~ 15 v¹n sîi, tuæi thä trung b×nh cña mçi sîi tãc kh«ng qu¸ 5 n¨m.
Ng−êi kháe m¹nh h»ng ngµy rông tõ 40~50 sîi. Sau khi sîi tãc rông
xuèng, t¹i lç ch©n tãc ®ã l¹i mäc ngay mét sîi tãc míi. Mét nhµ sinh vËt
häc næi tiÕng ng−êi §−íc cho r»ng, trong mét n¨m, tãc chØ sinh tr−ëng
trong 264 ngµy, nh÷ng ngµy cßn l¹i, tãc ë tr¹ng th¸i ngõng ph¸t triÓn. VÒ
mïa hÌ, tãc mäc nhanh h¬n mïa ®«ng. Tãc cña ng−êi kháe m¹nh mçi ngµy
dµi chõng 0,4 ~ 0,6mm. Cßn chu kú sinh tr−ëng cña l«ng mµy lµ chõng 2
th¸ng, thêi gian dõng cã thÓ ®Õn 9 th¸ng, cho nªn nã kh«ng mäc nhanh
b»ng tãc.


164. Kü thuËt uèn sÊy tãc ra ®êi khi nµo?


Uèn sÊy tãc lµ mét c¸ch lµm ®Ñp, cã nguån gèc tõ xa x−a. Cã lÏ Ai
CËp lµ n−íc ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ph¸t minh ra kü thuËt uèn sÊy tãc.
Lóc ®ã, phô n÷ cuèn tãc lªn c¸c thanh gç, råi b«i lo¹i bïn ®Êt cã giµu
tÝnh kiÒm lªn, ph¬i d−íi ¸nh mÆt trêi, sau ®ã röa s¹ch líp bïn ®i, tãc sÏ
xo¨n xo¨n tr«ng rÊt ®Ñp.
Kho¶ng tr−íc vµ sau n¨m 1872, mét nhµ mü dung ng−êi Ph¸p ®·
dïng k×m nung nãng ®Ó uèn tãc, ®©y ®−îc coi lµ kü thuËt uèn tãc sím nhÊt.
86

Kho¶ng n¨m 1905, t¹i Lu©n §«n, mét ng−êi ®· nghÜ ra c¸ch uèn tãc
lªn c¸c thanh s¾t, b«i lªn ®ã c¸c d−îc liÖu, sau ®ã dïng c¸i kÑp lµm tãc nãng
lªn, khiÕn tãc xo¨n ®−îc l©u.
Sau ®ã, mét ng−êi Mü ®· nghiªn cøu thµnh c«ng kü thuËt uèn sÊy
®iÖn.
Sau 1940, mét ng−êi Anh ®· ph¸t minh ra kü thuËt uèn sÊy tãc b»ng
hãa chÊt. Ph−¬ng ph¸p nµy an toµn cao, mµu tãc ®Ñp, xo¨n tù nhiªn, tiÖn
cho viÖc ch¶i tãc, tãc kh«ng bÞ rèi, ngµy nay ®−îc nhiÒu ng−êi −a dïng.



165. Xµ phßng ra ®êi khi nµo?


Xµ phßng ®· trë thµnh mét thø kh«ng thÓ thiÕu trong cuéc sèng ngµy
nay. Muèn biÕt lai lÞch cña nã, ta ph¶i ng−îc vÒ 5000 n¨m tr−íc.
Thêi Ai CËp cæ ®¹i cã mét ng−êi ®Çu bÕp chuyªn lµm c¬m cho nhµ
vua; mét h«m «ng ta v« ý ®¸nh ®æ lä mì vµo ®èng tro, ®èng tro lÉn mì ®·
lµm bÈn tay «ng. ¤ng véi ®i röa tay ngay, song «ng lÊy lµm l¹ v× bµn tay
l¹i s¹ch h¬n tr−íc nhiÒu. ¤ng n¾m mét vèc, gäi c¸c ®Çu bÕp kh¸c ®Õn cïng
röa, kÕt qu¶ ®Òu rÊt tèt. Sau khi hay tin nµy, nhµ vua ch¼ng nh÷ng kh«ng
tr¸ch m¾ng «ng mµ cßn cho ng−êi lµm theo c¸ch ®ã ®Ó t¹o nªn thø dïng ®Ó
röa tay. §ã lµ d¹ng ®Çu tiªn cña xµ phßng.
§Õn n¨m 70, mét häc gi¶ La M· lµ Pulinne lÇn ®Çu tiªn dïng mì dª
vµ tro gç chÕ thµnh c«ng b¸nh xµ phßng. Thµnh qu¶ ®ã sau ®−îc truyÒn
sang Anh. N÷ hoµng Elizabet liÒn cho x©y mét c«ng x−ëng chuyªn dïng
mì dª, xót ®Ó s¶n xuÊt xµ phßng. Nh−ng lóc ®ã gi¸ thµnh cña xµ phßng
rÊt cao, nªn chØ Ýt ng−êi ®−îc dïng. M·i ®Õn khi mét nhµ hãa häc Ph¸p
lÇn ®Çu tiªn sau khi dïng ph−¬ng ph¸p ®iÖn gi¶i muèi ¨n t¹o ra xót míi
lµm cho gi¸ thµnh cña xµ phßng thÊp dÇn. Tõ ®ã xµ phßng b−íc vµo cuéc
sèng cña mäi ng−êi.
87

166. M¸y giÆt ra ®êi khi nµo?
§Õn nay, m¸y giÆt ®· cã lÞch sö trªn 100 n¨m.
N¨m 1867, chiÕc m¸y giÆt ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ra ®êi. §ã lµ chiÕc
m¸y giÆt dïng tay rÊt ®¬n gi¶n. N¨m 1874, mét nhµ chÕ t¹o m¸y ng−êi
Mü ®· ph¸t minh ra chiÕc m¸y giÆt b»ng gç. PhÇn chÝnh cña m¸y lµ mét
thïng gç, gi÷a thïng ®Æt s¸u c¸i mãng, khi l¾c n¾m tay sÏ lµm cho c¸c
mãng chuyÓn ®éng, kÐo quÇn ¸o trong thïng chuyÓn ®éng theo vµ giÆt
s¹ch. N¨m 1880, khi chiÕc m¸y giÆt h¬i ra ®êi, ®· n©ng cao hiÖu qu¶ cña
viÖc giÆt lªn nhiÒu. N¨m 1911, chiÕc m¸y giÆt ch¹y ®iÖn ®Çu tiªn trªn thÕ
giíi ®· ra ®êi t¹i Mü. Song m¸y cßn mét vµi h¹n chÕ, nªn ch−a ®−îc dïng
réng r·i.
N¨m 1920, mét c«ng ty Mü ®· chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc m¸y giÆt ®Çu
tiªn cã h×nh èng ®óc b»ng nh«m. N¨m 1921, l¹i xuÊt hiÖn chiÕc m¸y giÆt
h×nh èng, hai líp, líp ngoµi lµ nh«m, líp trong lµ c¸c tÊm ®ång. N¨m
1922, mét c«ng ty Mü l¹i tiÕn hµnh c¶i tiÕn, chuyÓn h×nh thøc kÐo thµnh
h×nh thøc nhµo trén, lµm cho n−íc vµ quÇn ¸o ®¶o lén m¹nh, ®¹t hiÖu qu¶
s¹ch cao. Kho¶ng gi÷a thËp kû 30 thÕ kØ XX, mét c«ng ty ë Mü ®· chÕ t¹o
thµnh c«ng chiÕc m¸y giÆt tù ®éng ®Çu tiªn, rÊt tiÖn lîi, t−¬ng tù m¸y giÆt
hiÖn ®¹i. N¨m 1939, mét c«ng ty Mü ®· chÕ t¹o chiÕc m¸y giÆt tù ®éng
hiÖn ®¹i ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Sau ®ã, hµng lo¹t m¸y giÆt hiÖn ®¹i ra ®êi
vµ m¸y giÆt ®· trë lªn th«ng dông.

167. Xe ®¹p ra ®êi khi nµo?
ChiÕc xe ®¹p ®Çu tiªn trªn thÕ giíi xuÊt hiÖn vµo n¨m 1770, do mét
ng−êi Ph¸p dïng gç chÕ t¹o. ChiÕc xe nµy kh«ng cã phanh, kh«ng cã tay
l¸i, kh«ng cã xÝch, ng−êi c−ìi lªn trªn xe ph¶i dïng hai ch©n thay nhau
®¹p ®Êt tiÕn lªn, lóc quay l¹i ph¶i nhÊc xe lªn.
N¨m 1801, mét n«ng n« ng−êi Nga tªn lµ An-m«-nèp ®· c−ìi chiÕc
xe cã b¸nh trßn vµ cã chiÕc ghÕ nhá, lµm b»ng kim lo¹i, v−ît qu·ng ®−êng
dµi 2.500km ®Õn M¸t-xc¬-va, dïng nã lµm lÔ vËt cho Sa Hoµng. N¨m
1831, mét ng−êi §øc ®· ph¸t minh ra tay l¸i xe, nªn xe dÔ dµng quay tr¸i
88

quay ph¶i, song vÉn ph¶i dïng hai ch©n ®¹p ®Êt tiÕn lªn. §Õn n¨m 1839,
mét ng−êi Anh ®· chÕ t¹o chiÕc xe ®¹p b»ng gç ®· cã bµn ®¹p; chiÕc bµn
®¹p nµy ®Æt ë b¸nh tr−íc, d¸ng xe vÉn gièng xe cña An-m«-nèp, song ®−îc
c¶i tiÕn nhiÒu, tèc ®é còng nhanh h¬n. Mét ng−êi Ph¸p ®· gäi nã lµ xe tù
hµnh. N¨m 1880, mét ng−êi Anh ®· ph¸t minh ra xÝch, dïng nã ®Ó kÐo
b¸nh xe sau quay. N¨m 1888, mét ng−êi Anh ®· ph¸t minh ra s¨m xe,
chiÕc xe ®¹p tõ ®ã míi ®Þnh h×nh.

168. ¤ t« ra ®êi khi nµo?
ChiÕc « t« ®Çu tiªn trªn thÕ giíi do mét ng−êi §øc tªn lµ Ben-ci s¸ng
chÕ vµo n¨m 1886.
Gi÷a thÕ kû XVIII, phong trµo c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp lín m¹nh,
lan trµn kh¾p ch©u ¢u, trong ®ã m¸y h¬i n−íc do Wate ng−êi Anh c¶i tiÕn
vµ thiÕt kÕ lµ næi tiÕng nhÊt. Song « t« ch¹y b»ng h¬i n−íc ph¶i dïng nhiªn
liÖu lµ cñi, ch¹y rÊt chËm, l¹i ph¶ khãi ®en, nªn bÞ giíi th−îng l−u trong x·
héi chÕ nh¹o, cßn c¸c chñ xe ngùa th× xem th−êng, ch¼ng thÌm ®Ó ý ®Õn.
N¨m 1865, nghÞ viÖn Anh th«ng qua mét “§iÒu lÖ cê ®á” kh¸ nùc
c−êi: Mét « t« ph¶i cã ba ng−êi ®iÒu khiÓn vµ mét ng−êi cÇm cê ®á ph¶i
ch¹y tr−íc xe ®Ó c¶nh b¸o ng−êi ®i bé chó ý an toµn, vµ tèc ®é cao nhÊt cña
xe kh«ng qu¸ 6,4km/giê... VËy lµ, d−íi søc Ðp cña d− luËn vµ ph¸p luËt, «
t« ch¹y ®éng c¬ h¬i n−íc ra m¾t c«ng chóng ch¼ng lÊy g× lµm vÎ vang.
M·i ®Õn n¨m 1885, mét ng−êi §øc lµ Daimule ®· chÕ t¹o thµnh c«ng
®éng c¬ ®èt trong ch¹y dÇu lµm cho « t« ®−îc ph¸t triÓn nh− ngµy nay.

169. Tµu háa ra ®êi khi nµo?
N¨m 1765, mét ng−êi Anh tªn lµ Wate ®· c¶i tiÕn m¸y h¬i n−íc vµ
cã ý ®Þnh dïng nã ®Ó lµm chuyÓn ®éng xe ch¹y ®−êng ray, nh−ng m¸y h¬i
n−íc do «ng chÕ t¹o qu¸ cång kÒnh, nªn kh«ng thùc hiÖn ®−îc ý t−ëng ®ã.
N¨m 1769, mét c«ng tr×nh s− ng−êi Ph¸p tªn lµ Gunuo ®· c¶i tiÕn m¸y
h¬i n−íc mét b−íc n÷a, vµ gäi lµ tµu háa, v× nã dïng nhiªn liÖu lµm ®éng
lùc. Song lo¹i tµu háa nµy mét giê chØ ch¹y ®−îc 3km, cßn chËm h¬n c¶
ng−êi ®i bé. N¨m 1804, mét ng−êi Anh ®· chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc tµu
89

háa chë kh¸ch ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. N¨m 1829, mét ng−êi Anh la
Stepphens¬n ®· chÕ t¹o mét “Háa tiÔn” kh¸ hoµn chØnh, ®ã lµ h×nh d¹ng
ban ®Çu cña chiÕc ®Çu m¸y xe löa ch¹y h¬i n−íc. Song m¸y h¬i n−íc chØ cã
thÓ biÕn 7% nhiÖt n¨ng cña than thµnh lùc kÐo, nªn rÊt l·ng phÝ nhiªn liÖu.
Do ®ã, ®ång thêi víi viÖc dïng m¸y h¬i n−íc, ng−êi ta ®· lao vµo nghiªn
cøu ®Ó chÕ t¹o ra lo¹i ®Çu m¸y xe löa kh¸c.
N¨m 1881, ®Çu xe ch¹y trªn ®−êng ray b»ng ®éng c¬ ®iÖn ®Çu tiªn
trªn thÕ giíi ®· ra m¾t t¹i Beclin. §éng c¬ ®iÖn −u viÖt h¬n ®éng c¬ h¬i
n−íc nhiÒu, song nã ph¶i dùa vµo ®−êng d©y ®iÖn treo trªn kh«ng, nªn gi¸
thµnh cao. N¨m 1925, ë Mü ®· xuÊt hiÖn ®éng c¬ ®iezen, ®Æt trªn ®Çu xe
®Ó ph¸t ®iÖn vµ ®Èy xe ®i. Sau ®ã, Thôy SÜ ®· chÕ t¹o thµnh c«ng ®Çu m¸y
xe b¸nh h¬i dïng ®éng c¬ ®èt trong, ®−îc c¶i tiÕn tõ ®Çu xe dïng ®éng c¬
®iezen. Sau nµy dÇn dÇn cã tµu háa ch¹y tuabin, b¸nh ®Öm h¬i... ngµy
cµng hiÖn ®¹i.

170. M¸y bay ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, nh×n nh÷ng chiÕc m¸y bay bay l−în ®Ñp mÆt trªn bÇu trêi,
song Ýt ai biÕt nã ®· ph¶i tr¶i qua con ®−êng gian nan ra sao.
N¨m 1896, chuyªn gia tµu l−în ng−êi §øc tªn lµ Otto sau khi bay
h¬n 2.000 l−ît th× gÆp sù cè kü thuËt vµ qua ®êi. Tin ®ã truyÒn ®Õn mét
thµnh phè ë bang Ohio (Mü) g©y chó ý ®Æc biÖt cho anh em nhµ thî söa xe
®¹p Laite. Anh em nhµ nµy vèn giái, l¹i cã tinh thÇn nghiªn cøu miÖt mµi.
Sau bao nç lùc nghiªn cøu, qua nhiÒu m« h×nh thö nghiÖm, trªn c¬ së tæng
kÕt kinh nghiÖm cña nh÷ng ng−êi ®i tr−íc, cuèi cïng vµo mïa thu n¨m
1903, hä ®· chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc “phi hµnh” cã ®éng c¬ ®Çu tiªn trªn
thÕ giíi. §©y lµ chiÕc m¸y bay hai c¸nh kh¸ ®¬n gi¶n, khung lµm b»ng gç,
phñ líp v¶i b¹t. Nã dùa vµo ®éng c¬ ®èt trong 12 søc ngùa, lµm chuyÓn
®éng c¸nh qu¹t, cã tÊm l¸i ®iÒu khiÓn lªn xuèng, vµ quay tr¸i, ph¶i. Ng−êi
®iÒu khiÓn cã thÓ n»m ë d−íi c¸nh chÝnh. 10 giê 35 phót ngµy 17 th¸ng
12 n¨m 1903, chiÕc “phi hµnh” do Laite ®iÒu khiÓn ®· bay lÇn ®Çu tiªn trªn
mét gß c¸t. Dï nã chØ bay xa ®−îc 35m, nh−ng ®©y lµ chiÕc phi hµnh cã
®éng c¬ vµ chë ng−êi thµnh c«ng ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Sau nµy, qua nhiÒu
90

lÇn c¶i tiÕn, c¸c nhµ khoa häc ®· chÕ t¹o ®−îc nh÷ng chiÕc m¸y bay hiÖn
®¹i nh− ngµy nay.

171. Dù b¸o thêi tiÕt ra ®êi khi nµo?
Dù b¸o thêi tiÕt do nhµ thiªn v¨n häc ng−êi Ph¸p lµ Leweiye (dÞch
©m) kiÕn nghÞ thµnh lËp.
N¨m 1854, cuéc chiÕn tranh Cr−m (Nga) ®ang vµo giai ®o¹n quyÕt
liÖt. Ngµy 14 th¸ng 11, trªn biÓn §en bçng næi lªn mét trËn cuång phong,
lµm cho h¹m ®éi liªn qu©n Anh, Ph¸p ®ang ®Ëu ë ven biÓn x« vµo v¸ch
®¸, bÞ tæn h¹i nghiªm träng.
Hoµng ®Õ Ph¸p Na-p«-lª-«ng III sau khi hay tin ®· lÖnh cho ®µi
thiªn v¨n Pa-ri lËp tøc ®iÒu tra nguyªn nh©n g©y ra trËn b·o lín nµy.
Leweiye phô tr¸ch cuéc ®iÒu tra nµy ®· tiÕn hµnh c«ng viÖc trªn diÖn réng,
th«ng qua viÖc ph©n tÝch tØ mØ t− liÖu khÝ t−îng c¸c vïng ch©u ¢u trong
mÊy ngµy tr−íc vµ sau ngµy 14 th¸ng 11, cuèi cïng ®· lÝ gi¶i ®−îc nguyªn
nh©n g©y ra trËn b·o ®ã. Trong khi nép b¶n b¸o c¸o ®iÒu tra cho Hoµng ®Õ
Ph¸p, «ng nªu kiÕn nghÞ, chØ cÇn c¸c m¹ng l−íi quan tr¾c khÝ t−îng cña
c¸c vïng truyÒn nhanh qua ®iÖn b¸o c¸c t×nh h×nh khÝ t−îng, ta sÏ vÏ ®−îc
b¶n ®å thêi tiÕt vµ nh− vËy cã thÓ dù b¸o ®−îc thêi tiÕt.
Sau ®ã, Anh, Ph¸p lÇn ®Çu tiªn ®· triÓn khai c«ng viÖc dù ®o¸n thêi
tiÕt; ch¼ng bao l©u, ho¹t ®éng ®· ®−îc phæ cËp trªn toµn thÕ giíi.

172. NhiÖt kÕ ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, nhiÖt kÕ ®· trë nªn quen thuéc ®èi víi mäi ng−êi. Chóng
ta ph¶i c¶m ¬n nhµ khoa häc ý – Jialilue vÒ ®iÒu ®ã.
H¬n 300 n¨m tr−íc, ng−êi ta ph¸t hiÖn, khi èm, c¬ thÓ ng−êi nãng
h¬n lóc b×nh th−êng, nÕu cã thÓ ®o ®−îc nhiÖt ®é cña c¬ thÓ, biÕt ®©u sÏ cã
Ých cho viÖc ®iÒu trÞ. BiÕt vËy song kh«ng biÕt b»ng c¸ch nµo. Ng−êi ta bÌn
nghÜ ®Õn nhµ khoa häc ý næi tiÕng lóc ®ã lµ Jialilue.
91

Nhµ khoa häc nµy liÒn ®¸p øng yªu cÇu cña mäi ng−êi, song thÝ
nghiÖm nhiÖt lÇn ®Çu tiªn thÊt b¹i. Nh−ng trong mét lÇn gi¶ng bµi thùc
nghiÖm vËt lý, «ng võa lµm võa hái häc sinh: “Khi nhiÖt ®é n−íc t¨ng cao,
nhÊt lµ khi s«i, t¹i sao n−íc trong b×nh l¹i d©ng lªn?”.
“V× nhiÖt ®é n−íc t¨ng lªn th× thÓ tÝch cña nã còng t¨ng lªn, nªn n−íc
trong b×nh sÏ d©ng cao lªn; nÕu nhiÖt ®é cña n−íc h¹ xuèng th× thÓ tÝch cña
nã còng gi¶m theo, do ®ã n−íc trong b×nh sÏ h¹ xuèng”- Mét häc sinh tr¶ lêi
chÝnh x¸c.
ChÝnh ®iÒu ®ã ®· gîi ý nhµ khoa häc, «ng cho r»ng n−íc ë nh÷ng
nhiÖt ®é kh¸c nhau, sÏ d©ng lªn, h¹ xuèng trong b×nh ë nh÷ng møc kh¸c
nhau. Theo nguyªn lý ®ã, ch½ng lÏ l¹i kh«ng ®o ®−îc nhiÖt ®é c¬ thÓ con
ng−êi? Sau ®ã, «ng thÝ nghiÖm nhiÒu lÇn, dïng mét èng nhá ®ùng n−íc, hót
hÕt kh«ng khÝ ra, bÞt kÝn, råi kh¾c tõng v¹ch trªn èng thö. Qu¶ nhiªn ®o
®−îc chÝnh x¸c nhiÖt ®é c¬ thÓ. §ã lµ chiÕc nhiÖt kÕ ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Cã
®iÒu, ngµy nay nhiÖt kÕ kh«ng dïng n−íc, mµ dïng thñy ng©n hoÆc r−îu cã
mµu ®á.

173. Tai nghe bÖnh ra ®êi khi nµo?
Tr−íc ®©y kh¸ l©u, b¸c sÜ th−êng ph¶i ¸p s¸t tai lªn ngùc bÖnh nh©n
®Ó kh¸m bÖnh. Mét lÇn, danh y ng−êi Ph¸p tªn lµ Leina ®i kh¸m bÖnh cho
mét mÖnh phu nh©n. Danh gi¸ cña bÖnh nh©n kh«ng cho phÐp Leina ®−îc
trùc tiÕp ¸p tai lªn ngùc ®Ó kh¸m. Trong t×nh huèng khã xö, «ng bçng n¶y
ra ý t−ëng: ©m thanh cã thÓ truyÒn qua mét èng trßn. Sau ®ã, «ng dïng
mÊy tê giÊy dµy cuèn thµnh chiÕc èng trßn, dïng chØ cè ®Þnh l¹i, mét ®Çu
®Æt lªn ngùc bÖnh nh©n, mét ¸p tai vµo nghe. Bçng «ng mØm c−êi sung
s−íng, v× ®· nghe râ tiÕng tim ®Ëp. ChiÕc èng trßn nµy cã thÓ coi lµ h×nh
d¹ng ban ®Çu cña chiÕc tai nghe dïng ®Ó kh¸m bÖnh ngµy nay. Sau ®ã, «ng
c¶i tiÕn nhiÒu lÇn, dïng èng gç thay cho èng giÊy, råi l¾p lªn tÊm rung
b»ng kim lo¹i. Qua nhiÒu n¨m sö dông, ng−êi ta l¹i dïng èng nhùa truyÒn
©m tèt thay cho èng gç, thay èng ®¬n thµnh èng ®«i, råi ph¸t triÓn thµnh
tai nghe hiÖn ®¹i nh− ngµy nay.

174. èng tiªm ra ®êi khi nµo?
92

Theo s¸ch y häc Trung Quèc thêi cæ, h×nh th¸i ban ®Çu cña èng tiªm
lµ èng b¬m vµo ruét. Danh y Tr−¬ng Träng C¶nh ®êi H¸n trong cuèn
Tr−¬ng hµn luËn, cã ghi: “MËt lîn mét chiÕc, lÊy n−íc tiÕt ra tõ mËt vµ mét
Ýt dÊm cò, ®æ vµo trong hËu m«n b»ng mét èng tre nhá”. C¸i èng tre nhá ®ã
cã thÓ nãi nã chÝnh lµ h×nh d¹ng ban ®Çu cña èng tiªm ngµy nay.
§Õn thÕ kû XV, ch©u ¢u b−íc vµo thêi kú V¨n hãa Phôc H−ng.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña y häc, c¸c nhµ khoa häc dÇn dÇn nghiªn cøu c¸c
tæ chøc cña c¬ thÓ con ng−êi, tiÕn hµnh gi¶i phÉu thi thÓ. §Ó chèng thèi r÷a
cho thi thÓ, c¸c nhµ khoa häc ®· lÇn l−ît tiªm c¸c chÊt phßng thèi qua “èng
tiªm” vµo m¹ch m¸u cña thi thÓ. §Õn n¨m 1851, mét b¸c sÜ Ph¸p ®· chÕ
thµnh c«ng èng tiªm b»ng kim lo¹i. Cïng lóc ®ã, mét b¸c sÜ Ireland còng
dïng èng tiªm do m×nh chÕ t¹o ®Ó tiªm thuèc gi¶m ®au cho bÖnh nh©n.
N¨m 1896, sau khi nhµ khoa häc §øc Luer chÕ thµnh c«ng chiÕc èng tiªm
®Çu tiªn b»ng thñy tinh, nã míi ®−îc dïng réng r·i trong viÖc ch÷a bÖnh.

175. M¸y ®o huyÕt ¸p ra ®êi khi nµo?
M¸y ®o huyÕt ¸p chÝnh thøc ®−îc dïng trong y tÕ, c¸ch nay ®· h¬n
100 n¨m.
Kho¶ng ®Çu thÕ kû XVIII, mét ng−êi Anh ®· dïng chiÕc èng thñy
tinh dµi 9 th−íc Anh, nèi víi mét èng ®ång, c¾m vµo ®éng m¹ch ch©n cña
mét con ngùa, m¸u tõ con ngùa truyÒn sang èng thñy tØnh th¼ng ®øng vµ
n©ng lªn ®é cao 8 th−íc 3 thèn Anh. Nh− vËy, ng−êi ta ®· ®o huyÕt ¸p cña
ngùa. Sau nµy, mét ng−êi Ph¸p do muèn dÔ quan s¸t ®é cao cña m¸u
trong èng thñy tinh, ®· ®Ò xuÊt ý kiÕn tr−íc tiªn cho thñy ng©n vµo èng
thñy tinh ®o huyÕt ¸p.

N¨m 1869, mét ng−êi ý ®· ph¸t minh mét m¸y ®o huyÕt ¸p kh«ng
lµm tæn th−¬ng ®Õn m¹ch m¸u, lµm cho m¸y ®o huyÕt ¸p ngµy mét chÝnh
x¸c. Khi dïng lo¹i m¸y nµy ®o huyÕt ¸p, ng−êi ta dïng mét chiÕc ®ai b»ng
cao su bã chÆt lÊy c¸nh tay, bãp m¹nh qu¶ bãng cao su, quan s¸t ®é cao
cña cét thñy ng©n trong èng thñy tinh, ®Ó ®o¸n con sè thùc tÕ cña huyÕt ¸p.
93

N¨m 1905, mét ng−êi Nga ®· c¶i tiÕn c¸ch ®o huyÕt ¸p, kÕt hîp
dïng èng nghe ®Æt vµo chç ®éng m¹ch sau ®ai èng cao su, dùa vµo tiÕng
tim ®Ëp tiÕp theo mµ ta nghe ®−îc qua èng nghe, cã thÓ ph©n biÖt ®−îc ¸p
lùc në vµ ¸p lùc co cña ®éng m¹ch. Ph−¬ng ph¸p ®o nµy ®−îc dïng ®Õn
ngµy nay.

176. Chôp X. Quang ra ®êi khi nµo?
Chôp X. Quang do nhµ khoa häc §øc Rontgen ph¸t minh ra.
Ngµy 22 th¸ng 12 n¨m 1895, trong mét lÇn thÝ nghiÖm, lóc ®ang
dïng mét èng phãng ®iÖn cã hai ®iÖn cùc lµ kim lo¹i ®Ó kh¶o s¸t tia x¹ ©m
cùc, «ng ngÉu nhiªn ph¸t hiÖn, khi èng ph¸t ®iÖn b¾t ®Çu lµm viÖc, th× trªn
mét tÊm giÊy cã phñ líp platinum baryun, ®Ó ë trªn bµn gÇn ®ã còng xuÊt
hiÖn ¸nh huúnh quang. ¤ng di tÊm giÊy ®ã ®Õn chç c¸ch xa èng phãng
®iÖn 2m, th× khi èng phãng ®iÖn lµm viÖc, trªn tÊm giÊy vÉn cã ¸nh huúnh
quang. ¤ng v« cïng kinh ng¹c, quyÕt ®i s©u nghiªn cøu. ¤ng dïng mét
tÊm giÊy dµy mµu ®en, che kÝn èng phãng ®iÖn, kÕt qu¶ ¸nh huúnh quang
vÉn xuÊt hiÖn trªn tÊm giÊy. TiÕp tôc thÝ nghiÖm vµ ph¸t hiÖn th× thÊy
luång ¸nh s¸ng k× qu¸i ®ã cã thÓ xuyªn qua tÊm b×a, quÇn ¸o, thËm chÝ
qua c¶ cuèn s¸ch dµy. ¤ng m¹nh d¹n ®Æt bµn tay tr−íc èng phãng ®iÖn, th×
thÊy h×nh nh÷ng chiÕc x−¬ng hiÖn râ trªn mµn huúnh quang. ¤ng cho r»ng
®ã chÝnh lµ mét lo¹i tia x¹ míi. Lo¹i tia x¹ nµy m¾t th−êng kh«ng thÓ nh×n
thÊy, nh−ng lùc xuyªn thÊu l¹i cùc m¹nh. Nã ch−a cã tªn, song do trong
to¸n häc hay dïng ch÷ X ®Ó biÓu thÞ sè ch−a biÕt, nªn «ng gäi nã lµ tia x¹
X, cßn mäi ng−êi quen gäi nã b»ng tªn cña «ng: tia Rontgen, ®Ó ghi nhËn
c«ng lao cña nhµ khoa häc.
Sau ®ã «ng tiÕp tôc nghiªn cøu, s¸ng lËp ra ngµnh khoa häc míi –
phãng x¹ häc. Tia phãng x¹ ®−îc øng dông trong y häc, tøc chôp X.
quang.

177. M¸y ®iÖn tho¹i ra ®êi khi nµo?
M¸y ®iÖn tho¹i do mét ng−êi Scètlen chÕ t¹o n¨m 1875.
94

Lóc ®ã, «ng ta ®ang gi¶ng d¹y t¹i mét tr−êng ®¹i häc. Mét h«m,
®ang lµm thùc nghiÖm vËt lý, «ng bçng ph¸t hiÖn ra khi dßng ®iÖn th«ng
vµ ng¾t, vßng d©y xo¾n èc liÒn ph¸t ra ©m thanh l¹o x¹o. ¤ng l¹i tiÕp tôc
vµi lÇn thùc nghiÖm n÷a, kÕt qu¶ ®Òu nh− vËy. Mét ý t−ëng t¸o b¹o h×nh
thµnh: khi ng−êi ta nãi chuyÖn, nÕu cã thÓ lµm cho c−êng ®é dßng ®iÖn thay
®æi gièng nh− nh÷ng thay ®æi cña sãng ©m thanh, th× chóng ta ®· cã thÓ
dïng ®iÖn truyÒn ®i tiÕng nãi sao? ¤ng liÒn nãi ý t−ëng ®ã cho nhµ vËt lý
häc næi tiÕng lóc Êy lµ Henri vµ xin ®−îc gióp ®ì. Nhµ vËt lý ®· tËn t×nh
gióp ®ì vµ khÝch lÖ «ng.
Sau hai n¨m liªn tôc thÝ nghiÖm thÊt b¹i, «ng kh«ng hÒ n¶n chÝ. Mét
h«m, «ng ®ang t×m hiÓu lý do thÊt b¹i, bçng tõ xa väng ®Õn tiÕng ®µn ghi-
ta. ¤ng l¾ng tai nghe, vµ bçng hiÓu ra tÊt c¶. Nguyªn nh©n thÊt b¹i lµ ë
chç ©m thanh qu¸ yÕu, ng−êi kh¸c khã mµ ph©n biÖt ®−îc, tøc ®é nh¹y cña
bé phËn truyÒn ©m tiÕng nãi kÐm. ¢m thanh céng h−ëng cña ghi ta ®· gîi
ý cho «ng. Sau ®ã, «ng thiÕt kÕ mét ®å ¸n hßm trî ©m, ®Ó l¾p ®Æt m¸y ®iÖn
tho¹i.
Sau khi l¾p ®Æt xong toµn bé, «ng cho mÊy ng−êi gióp viÖc ®Õn chç
c¸ch mÊy phßng, råi gäi to vµo bé phËn truyÒn tiÕng nãi:
- Cã nghe thÊy kh«ng?
Mäi ng−êi vui mõng nãi to vµo èng truyÒn tiÕng nãi:
- Nghe râ råi, nghe râ råi!
ChiÕc ®iÖn tho¹i ®Çu tiªn ®· ra ®êi nh− vËy.

178. KÝnh ®eo m¾t ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, kÝnh ®eo m¾t ch¼ng cã g× l¹, song sù ra ®êi cña nã l¹i kh¸
®Æc biÖt. H×nh d¹ng ban ®Çu cña nã lµ mét thÊu kÝnh b»ng ®¸ th¹ch anh,
®−îc ph¸t hiÖn trong di chØ kh¶o cæ Nineveh ë Iraq. Qua ®ã dï biÕt, ng−êi
Babilon vµ ng−êi ch©u ¸ cæ ®¹i ®· ph¸t hiÖn ®−îc mét lo¹i ®¸ quÝ cã t¸c
dông phãng ®¹i.
95

Kho¶ng cuèi thÕ kû XIII, ë Trung Quèc vµ ch©u ¢u ®ång thêi
xuÊt hiÖn kÝnh ®eo m¾t. ThÊu kÝnh cña kÝnh cæ Trung Quèc rÊt to, h×nh
trßn, th−êng lµm b»ng ®¸ th¹ch anh hay hoµng ngäc, thÊu kÝnh ®−îc lång
vµo mét khung lµm b»ng ®ång, kÑp vµo bêm tãc, cã lo¹i dïng d©y ch»ng
vµo tai, cã lo¹i ®Æt cè ®Þnh trªn sèng mòi. Do khung kÝnh ®eo m¾t ®−îc coi
lµ vËt sang träng, cao quý chø kh«ng ph¶i ®Ó c¶i thiÖn thÞ lùc. ThÕ kû
XIII, hai b¸c sÜ ng−êi ý ®· ®−a kÝnh ®eo m¾t vµo ch©u ¢u, song m·i
®Õn gi÷a thÕ kû XIV nã míi ®−îc dïng réng r·i. Lóc ®ã ng−êi ch©u ¢u
cung coi kÝnh ®eo m¾t lµ vËt trang søc ®Ó ph©n biÖt ®¼ng cÊp cña mäi
ng−êi. ë ch©u ¢u thêi kú ®Çu, kÝnh ®eo m¾t lµ c¸c lo¹i kÝnh ®¬n phãng
®¹i lµm b»ng c¸c lo¹i ®¸ quý, khi dïng ph¶i cÇm trªn tay. §Çu thÕ kû
XVI, thÊy kÝnh lâm dïng cho ng−êi cËn thÞ ®eo míi ra ®êi. Ban ®Çu, kÝnh
®eo m¾t ®Æt ë trªn mòi, khiÕn ng−êi dïng khã chÞu. Sau nµy, ph¸t minh ra
gäng kÝnh, ®· dïng d©y da buéc kÝnh lªn ®Çu, N¨m 1784, mét ng−êi Mü
tªn lµ Fulankelin ®· ph¸t minh ra kÝnh ®eo hai m¾t, khi ®ã kÝnh ®eo míi
®−îc coi lµ hoµn h¶o.

179. Ch÷ næi cho ng−êi mï ra ®êi khi nµo?
Ch÷ næi cho ng−êi mï hiÖn nay ®ang l−u hµnh kh¾p thÕ giíi, ®−îc
gäi lµ ch÷ næi Braile, do mét ng−êi mï tªn lµ Braille ph¸t minh ra.
Vµo n¨m 1819, mét th−îng óy ph¸o binh ng−êi Ph¸p tªn lµ
Babier, ®Ó phôc vô ®¸nh trËn ban ®ªm, ®· ph¸t minh ra mét lo¹i ký hiÖu
thay cho ch÷ c¸i. Trªn c¸c trang giÊy, «ng t¹o ra c¸c ®iÓm trßn næi, ®Ó c¸c
binh sÜ ®¸nh nhau vµo ban ®ªm cã thÓ sê lªn nã mµ ®äc. HÖ thèng kû hiÖu
nµy ®−îc gäi lµ v¨n tù ®äc ®ªm, mçi ch÷ c¸i ph¶i dïng 12 ®iÓm trßn ®Ó biÓu
thÞ, kh¸ phøc t¹p vµ khã thuéc.
CËu bÐ ng−êi Ph¸p Braille 5 tuæi, sau khi bÞ mï, ®· ®Õn häc taÞ
tr−êng dµnh cho ng−êi mï t¹i Pa-ri. N¨m 20 tuæi, anh ®−îc häc t¹i häc
viÖn dµnh cho ng−êi mï trÎ tuæi cña Hoµng gia Pa-ri. Lóc nµy nhµ tr−êng
®· dïng lo¹i v¨n tù häc ®ªm do Babier t¹o ra ®Ó d¹y. Chµng trai Braille
®· gi¶n hãa hÖ thèng ký hiÖu cña Babier, tõ chç 12 ®iÓm xuèng cßn 6 ®iÓm:
3 däc 2 ngang, dùa vµo nh÷ng thay ®æi cña nhiÒu ®iÓm vµ vÞ trÝ ®Ó lÇn l−ît
96

biÓu thÞ 26 ch÷ c¸i Latinh vµ c¸c dÊu ng¾t c©u... C¸c ®iÓm trßn ®ã ®−îc in
næi trªn giÊy, ng−êi mï cã thÓ dïng tay sê lªn nã mµ ®äc hiÓu ý nghÜa cña
tõ. Sua nµy, lo¹i v¨n tù næi dÔ hiÓu nµy dÇn dÇn trë thµnh hÖ thèng v¨n tù
dµnh cho ng−êi mï Braille, l−u hµnh kh¾p thÕ giíi.

180. Ti vi ra ®êi khi nµo?
N¨m 1925, mét ng−êi Scètlen, qua nhiÒu ngµy nghiªn cøu, ®· tËn
dông c¸c phÕ liÖu nh−: m¸y v« tuyÕn ®iÖn cò, hép ®−êng cò, pha ®Ìn xe
®¹p, d©y ®iÖn cò... chÕ t¹o ra chiÕc m¸y ghi, ph¸t h×nh vµ m¸y thu h×nh
®Çu tiªn trªn thÕ giíi. Ngµy 27-1-1926, «ng ta ®· tr×nh bµy ph¸t minh cña
m×nh tr−íc 40 nhµ khoa häc ë Lu©n §«n (Anh). ¤ng chiÕu ti vi trong mét
gian phßng ®Ó c¸c nhµ khoa häc ngåi xem ë mét phßng kh¸c, trªn mµn
h×nh liÒn xuÊt hiÖn c¸c h×nh ¶nh mét ng−êi ®ang hót thuèc vµ nãi chuyÖn.
Quèc tÕ c«ng nhËn ngµy biÓu diÔn nµy, lµ ngµy ®Çu tiªn ti vi ®−îc chiÕu
c«ng khai.
Ban ®Çu, m¸y ghi, ph¸t h×nh vµ m¸y thu h×nh chØ c¸ch nhau 9 th−íc
Anh (®¬n vÞ ®o l−êng Anh), h×nh ¶nh mê. Nhµ ph¸t minh ti vi vèn nghÌo,
®Ó tiÕp tôc nghiªn cøu vµ c¶i tiÕn, ®· bµn víi chñ mét cöa hiÖu, h»ng ngµy
sÏ chiÕu ti vi t¹i ®ã, ®Ó hÊp dÉn kh¸ch. Mçi tuÇn, «ng chñ tr¶ cho «ng
kho¶n thï lao 25 b¶ng Anh. ¤ng dïng sè tiÒn nµy ®Ó mua thiÕt bÞ nghiªn
cøu tiÕp. N¨m 1929 «ng ®· thµnh c«ng khi dïng sãng v« tuyÕn ®iÖn truyÒn
h×nh ¶nh tõ Lu©n §«n sang New York, khiÕn ng−êi d©n ë New York
nh×n ®−îc h×nh ¶nh cña Lu©n §«n. Tin nµy g©y chÊn ®éng thÕ giíi. Tõ ®ã
ti vi nhanh chãng ®−îc c¶i tiÕn vµ cã mÆt t¹i nhiÒu n¬i.

181. TruyÒn h×nh ra ®êi khi nµo?
N¨m 1952, nhµ s¶n xuÊt phim cña C«ng ty ph¸t thanh Colombia
Xiuyite ®−a ra ý t−ëng ng−êi chñ tr× (dÉn ch−¬ng tr×nh) tiÕt môc b×nh luËn
truyÒn h×nh thay cho ph¸t thanh viªn dÉn ch−¬ng tr×nh.
N¨m 1952 lµ n¨m bÇu tæng thèng Mü khãa 34. Ng−êi phô tr¸ch tiÕt
môc b×nh luËn cña C«ng ty ph¸t thanh Colombia Mü lµ Mikeersen ®· chän
nhµ b¸o giµu kinh nghiÖm Kelangkaite ®−a tin vÒ §¹i héi ®¹i biÓu cña hai
97

chÝnh ®¶ng lín cña Mü. Phim Xiuyite cö mét phãng viªn tµi n¨ng tæng
hîp toµn bé c¸c tin tøc ®· cã, kh¸i qu¸t l¹i. Xiuyite ®· vÝ ý t−ëng nµy
gièng nh− vËn ®éng viªn cuèi cïng cña cuéc thi ch¹y tiÕp søc vµ gäi ng−êi
®ã lµ ng−êi dÉn ch−¬ng tr×nh.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña truyÒn h×nh, chøc n¨ng cña ng−êi dÉn
ch−¬ng tr×nh ngµy cµng ®−îc kh¼ng ®Þnh lµ ng−êi ®−a tin truyÒn h×nh giái
nhÊt, cã n¨ng lùc nhÊt, cã n¨ng lùc tæng hîp c¸c lo¹i tin thµnh mét tiÕt
môc, ®ång thêi cã thÓ cã mÆt t¹i hiÖn tr−êng ®Ó ®−a tin, cã kh¶ n¨ng ®¶m
nhiÖm mét sè c«ng ®o¹n cña truyÒn h×nh, biªn tËp, ®¹o diÔn mét tiÕt môc
hoµn chØnh. Sua nµy, ng−êi dÉn ch−¬ng tr×nh cßn xuÊt hiÖn trong c¸c tiÕt
môc ca nh¹c, gi¶i trÝ...

182. M¸y tÝnh ®iÖn tö ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, m¸y tÝnh ®iÓn tö ®−îc sö dông réng r·i trong nhiÒu lÜnh
vùc, nh−ng nã ®−îc ra ®êi lµ do yªu cÇu qu©n sù.
Thêi kú §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, qu©n ®éi Mü do muèn ph¸t
huy cao ®é t¸c dông cña c¸c cuéc ph¸o kÝch, nªn ®· cè g¾ng gi¶i quyÕt tèt
v©n ®Ò tÝnh to¸n ®é chuÈn x¸c vµ tèc ®é cña ®−êng ®¹n, nh− gãc b¾n, nhiÖt
®é, h−íng giã, tèc dé giã..., mçi lÇn tÝnh to¸n ph¶i gi¶i ®−îc 200 bµi to¸n,
dï lµ nhµ to¸n häc lçi l¹c, sö dông chiÕc m¸y tiªn tiÕn nhÊt lóc ®ã ®Ó tÝnh
to¸n mét ®−êng ®¹n còng ph¶i mÊt tõ 7 ®Õn 20 giê. Sù chËm trÔ ®ã rÊt m©u
thuÉn víi yªu cÇu qu©n sù khÈn tr−¬ng. Tõ ®ã ®Æt ra nhiÖm vô nghiªn cøu
lo¹i c«ng cô tÝnh to¸n míi - m¸y tÝnh ®iÖn tö.
N¨m 1946, Häc viÖn C«ng nghÖ ®iÖn cña Tr−êng ®¹i häc
Pennsylvannia (Mü) ®−îc giao träng tr¸ch thiÕt kÕ tæng thÓ. Nghiªn cøu
sinh trÎ 24 tuæi Aikete ®¶m tr¸ch tæng c«ng tr×nh s−, ®· nghiªn cøu thµnh
c«ng chiÕc m¸y tÝnh ®iÖn tö ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. ChiÕc m¸y nµy gåm trªn
1,8 v¹n ®Ìn ®iÖn tö, 1500 c«ng t¾c ®iÖn, vµi ngµn linh kiÖn ®iÖn tö kh¸c vµ
mét ®−êng d©y dÉn b»ng ®ång dµi 7 dÆm Anh víi 50 v¹n mèi hµn. M¸y
tiÒu thô l−îng ®iÖn lµ 150 ngh×n o¸t (w), tèc ®é tÝnh to¸n nhanh h¬n m¸y
tÝnh th−êng lµ 1000 lÇn, ®¹t 5000 phÐp tÝnh/gi©y, më ra kû nguyªn míi
trong ngµnh m¸y tÝnh.
98

183. M¸y vi tÝnh qu¶ t¸o ra ®êi khi nµo?
M¸y vi tÝnh vµ qu¶ t¸o cã mèi liªn hÖ víi nhau, xem ra cã vÎ kú dÞ,
nh−ng m¸y vi tÝnh qu¶ t¸o qu¶ thùc ®ang chiÓm lÜnh thÞ tr−êng toµn cÇu.
VËy nã ra ®êi khi nµo?
§Çu thËp niªn 70 cña thÕ kû XX, chiÕc m¸y tÝnh ®iÖn tö h×nh mÝ
m¾t ng−êi ®· ra ®êi. Do −u ®iÓm nhiÒu c«ng n¨ng, tiÖn lîi vµ xinh x¾n, ®·
hÊp dÉn giíi trÎ say mª kü thuËt ®iÖn tö. Lóc ®ã ë gµn trô së C«ng ty M¸y
tÝnh ®iÖn tö bang California cã mét thanh niªn míi m−êi chÝn tuæi, rÊt say
mª m¸y tÝnh vµ yªu ©m nh¹c; anh ta võa häc ®¹i häc võa lµm thªm t¹i
n«ng tr−êng t¸o. Cßn mét thanh niªn kh¸c l¹i thÝch ch¬i c¸c lo¹i nh¹c cô
®iÖn tö. ChÝnh sù ham thÝch ®ã ®· g¾n kÕt hä víi nhau.
N¨m 1974, mét sè ng−êi yªu ®iÖn tö ®· thµnh lËp c©u l¹c bé tù chÕ
m¸y tÝnh. Hai thanh niªn nãi trªn lµ hai thµnh viªn tÝch cùc nhÊt. Tr−íc
tiªn, hä l¾p thö mét bé vi xö lý thµnh mét m¸y vi tÝnh ®éc lËp, sau ®ã, liªn
kÕt nã víi ti vi, bµn phÝm thµnh mét hÖ thèng m¸y vi tÝnh. Khi thao t¸c chØ
cÇn Ên nót trªn bµn phÝm, trªn mµn h×nh liÒn xuÊt hiÖn c¸c con ch÷ vµ h×nh
¶nh ®¬n gi¶n. Thµnh qu¶ nµy rÊt ®−îc hoan nghªnh trong c©u l¹c bé. Sau
®ã hä l¾p thö mét lo¹t, ®−a ra thÞ tr−êng. Kh«ng ngê ®· cã ngay ®¬n ®Æt
mua 50 chiÕc. Hai thanh niªn trÎ ®ã liÒn thµnh lËp C«ng ty m¸y vi tÝnh.
§Ó kû niÖm nh÷ng ngµy cßn võa häc võa lµm thªm t¹i v−ên t¸o, hä
®· ®Æt tªn cho chiÕc m¸y vi tÝnh lo¹i míi lµ “KiÓu qu¶ t¸o II” (Apple II).
§ã chÝnh lµ sù ra ®êi cña chiÕc m¸y tÝnh qu¶ t¸o. Ngµy nay, c«ng ty
m¸y vi tÝnh qu¶ t¸o ®· lµ mét tæ chøc quèc tÕ gåm h¬n 4000 nh©n viªn, víi
nhiÒu chi nh¸nh trªn kh¾p thÕ giíi.

184. M¸y h¸t ra ®êi khi nµo?
M¸y h¸t ban ®Çu gäi lµ m¸y l−u gi÷ ©m thanh, do Edison ph¸t minh
n¨m 1877.
Mét h«m, Edison ®Õn phßng thÝ nghiÖm, thÊy c¸i tÊm ®Ó m¸y ®iÖn
tho¹i rung lªn the tiÕng ng−êi nãi, bÌn dïng mét chiÕc kim ng¾n lµm thÝ
99

nghiÖm, kÕt qu¶ ®é cao thÊp nhanh chËm cña tiÕng nãi cã thÓ lµm cho chiÕc
kim ng¾n t¹o ra nh÷ng rung ®éng kh¸c nhau t−¬ng øng. ¤ng n¶y ra ý
t−ëng t¸o b¹o, cho r»ng nh÷ng rung ®éng ®ã nhÊt ®Þnh sÏ ph¸t ra nh÷ng
©m thanh vèn ®· lµm chóng rung ®éng. Nh−ng lµm thÕ nµo ®Ó cã thÓ ph¸t
l¹i ©m thanh ®ã? Edison liÒn b¾t tay vµo nghiªn cøu, sau nhiÒu lÇn thÊt b¹i,
®Õn ngµy 15-8-1877 th× ®¹t ®−îc mét b−íc ®ét ph¸ quan träng.
Ngµy h«m ®ã trong phßng thÝ nghiÖm, Edison ®· yªu cÇu c¸c trî thñ
cña m×nh, dùa theo h×nh d¹ng mµ «ng thiÕt kÕ, chÕ t¹o ra mét chiÕc m¸y k×
qu¸i gåm cã mét èng trßn to, mét chiÕc cÇn cong, hai èng nhá b»ng kim lo¹i
vµ tÊm mÉu t¹o thµnh. C¸c trî thñ nhiÒn chiÕc m¸y k× qu¸i nµy rÊt lÊy lµm
l¹ vµ hoµi nghi. Edison c−êi vµ nãi: “§©y lµ chiÕc m¸y biÕt nãi”. Kh«ng ai
tin ®iÒu ®ã lµ thËt, thËm chÝ cßn dïng x× gµ ®¸nh c−îc víi «ng ta.
Edison tõ tõ rót ra mét tÊm giÊy thiÕc, bäc lªn chiÕc èng trßn b»ng kim
lo¹i cã khÝa nh÷ng ®−êng r·nh h×nh xo¾n èc, l¾c chiÕc cÇn cong, h−íng vµo
èng nhá phÝa tr−íc chiÕc èng trßn, h¸t lªn c©u: “Mary cã con cõu nhá, l«ng
tr¾ng nh− tuyÕt...”.
H¸t xong «ng ®Æt èng trßn vµo chç cò, ®æi mét èng nhá kh¸c, l¹i l¾c
cÇn cong. Bçng ®iÒu thÇn kú x¶y ra, cïng víi chiÕc cÇn cong do Edison l¾c,
chiÕc m¸y k× qu¸i ®ã ®· cÊt lªn tiÕng h¸t : “Mary cã con cõu...” C¸c trî lý ai
nÊy kinh ng¹c kh«ng thèt nªn lêi, ch¹y ®Õn «m chÇm lÊy Edison. Sau nµy,
Edison ®· c¶i tiÕn chiÕc m¸y nµy, söa chiÕc èng trßn lín vµ cÇn cong nhá
cña m¸y thµnh thiÕt bÞ gièng nh− d©y cãt ®ång hå, lµm chuyÓn ®éng mét bé
phËn nh− c¸i ®Üa máng lµm b»ng s¸p.
§ã lµ chiÕc m¸y l−u gi÷ ©m thanh ®Çu tiªn g©y chÊn ®éng thÕ giíi
lóc ®ã. Sau nµy nã ®−îc c¶i tiÕn nhiÒu vµ trë thµnh chiÕc m¸y h¸t hiÖn ®¹i.

185. B¨ng tõ ra ®êi khi nµo?
B¨ng tõ lµ lo¹i b¨ng nhùa, rÊt máng, bÒ mÆt cã phñ mét líp chÊt liÖu
cã tõ tÝnh. Nã ®−îc sö dông réng r·i trong c«ng t¸c vµ häc tËp cña mäi
ng−êi. ViÖc xuÊt hiÖn cña nã kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn.
100

N¨m 1888, nhµ khoa häc Mü lµ Smith lÇn ®Çu tiªn ®−a ra ý t−ëng vÒ
viÖc ghi ©m b»ng tõ tÝnh. M−êi n¨m sau, kü s− ®iÖn tho¹i ng−êi §an M¹ch
lµ Puer ®· chÕ t¹o ra chiÕc m¸y ghi ©m vµ b¨ng tõ ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
Nh−ng b¨ng tõ lóc ®ã phñ líp bét s¾t dÔ nhiÔm tõ lªn c¸c sîi d©y nhá, nªn
chÊt l−îng ©m thanh rÊt kÐm.
N¨m 1932, mét c«ng ty hãa häc §øc ®· b¾t ®Çu kh¾c phôc ®−îc
nh−îc ®iÓm cña b¨ng tõ tr−íc ®ã. Hä trén bét tõ tÝnh (Fe3O4) víi chÊt kÕt
dÝnh, råi phñ lªn b¨ng giÊy. Sau ®ã, mäi ng−êi l¹i dïng bét «xit s¾t
(Fe2O3) thÝ nghiÖm, lµm cho b¨ng tõ cã h×nh d¹ng gièng ngµy nay.
N¨m 1936, c«ng ty Philip cña Hµ Lan ®· chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc
m¸y ghi ©m h×nh hép ®Çu tiªn trªn thÕ giíi, ®ång thêi còng s¶n xuÊt ®−îc
lo¹i b¨ng tõ ®Æt trong hép gäi lµ b¨ng cassette. Tõ ®ã, b¨ng tõ trë nªn
th«ng dông trong cuéc sèng.

186. §ång hå ra ®êi khi nµo?
Mäi ng−êi ®Òu nghÜ r»ng Thôy SÜ lµ n−íc cã lÞch sö chÕ t¹o ®ång hå
l©u ®êi nhÊt. Thùc ra, viÖc chÕ t¹o ®ång hå ®−îc b¾t ®Çu sím nhÊt tõ ®êi
H¸n ë Trung Quèc.
ChiÕc ®ång hå thiªn v¨n mµ Tr−¬ng Hµnh ®êi H¸n ®· chÕ t¹o ra, cã
thÓ coi lµ «ng tæ cña ®ång hå thÕ giíi. §Õn ®êi §−êng, kü thuËt chÕ t¹o
®ång hå l¹i cã b−íc ph¸t triÓn. S¸ch T©n §−êng th−, Thiªn v¨n chÝ cã ghi
l¹i chuyÖn hßa th−îng NhÊt H¹nh vµ ng−êi thî L−¬ng LÖnh To¸n ®· chÕ
t¹o ra m¸y “Thñy vËn hçn thiªn nghi”, c¹nh chiÕc m¸y nµy cã hai ng−êi
b»ng gç, “mét ng−êi phÝa tr−íc ®Æt chiÕc trèng ®Ó ®îi kh¾c, ®Õn mét kh¾c
(15 phót) th× tù gâ vµo ®ã; mét ng−êi phÝa tr−íc ®Æt chiÕc chu«ng ®Ó chê
thÇn ( c¸ch tÝnh giê ngµy x−a, mét ngµy ®ªm chia lµm 12 thÇn) ®Õn mét
thÇn th× gâ vµo ®ã”. Lo¹i m¸y nµy dïng søc n−íc quay b¸nh xe khiÕn cho
ng−êi gç tù ®éng b¸o giê, sím h¬n viÖc ph¸t minh ra ®ång hå m¸y cña
ch©u ¢u Ýt nhÊt 600 n¨m.
Kho¶ng thÕ kû XVII-XIX, kü thuËt chÕ t¹o ®ång hå ë Trung
Quèc ®· hoµn thiÖn, cã nhiÒu vïng chuyªn s¶n xuÊt ®ång hå. Lóc ®ã hä ®·
101

lµm ®−îc c¸c lo¹i ®ång hå nh−: Tù minh chung (tù kªu), bµi chung (qu¶
l¾c). Trªn mÆt ®ång hå, tõ mét kim, hai kim ph¸t triÓn thµnh ba kim, bèn
kim ®Ó tÝnh ngµy, giê, phót, gi©y.

187. Qu¶ l¾c ®ång hå ra ®êi khi nµo?
Qu¶ l¾c ®ång hå b¾t nguån tõ hiÖn t−îng “l¾c l−” tù nhiªn trong cuéc
sèng, mµ ta vÉn th−êng thÊy.
Vµo mét ngµy n¨m 1582, Galilª 18 tuæi, lóc ®ã ®i lÔ nhµ thê nh− mäi
ngµy. Bçng «ng ph¸t hiÖn ra chiÕc ®Ìn b»ng ®ång treo trªn t−îng th¸nh
®ang l¾c l−. Vµ «ng cßn nhËn thÊy biªn ®é l¾c cña chiÕc ®Ìn treo tuy nhá
dÇn, song thêi gian cña mçi nhÞp l¾c l¹i kh«ng ®æi. Sau ®ã, «ng dïng sè
nhÞp ®Ëp cña tim m×nh ®Ó ®o, vµ ®· ®o ®−îc chu kú l¾c vµ biªn ®é l¾c cña
®Ìn treo kh«ng liªn quan ®Õn thêi gian cña mçi nhÞp l¾c.
Mét nhµ khoa häc kh¸c lµ Huigensi trªn c¬ së ®ã ®· ®i s©u nghiªn
cøu, x¸c ®Þnh ®−îc chu k× cña giao ®éng l¾c ®¬n vµ c¨n b×nh ph−¬ng cña ®é
dµi qu¶ l¾c cã tØ lÖ thuËn. Vµo n¨m 1656 ng−êi ta ®· chÕ t¹o thµnh c«ng
chiÕc ®ång hå dïng giao ®éng cña qu¶ l¾c ®Î ®o thêi gian. §ång hå qu¶ l¾c
®−îc dïng m·i ®Õn ngµy nay.

188. Nåi ¸p suÊt ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, viÖc dïng nåi ¸p suÊt ®· trë nªn th«ng dông. Tuy nã ®−îc
phæ biÕn réng r·i tõ sau §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, song l¹i cã lÞch sö
trªn 300 n¨m.
N¨m 1679, Häc héi Hoµng gia Anh tæ chøc mét cuéc tr×nh diÔn
nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu. Lóc ®ã, nhµ khoa häc Ph¸p Pafan ®ang
nghiªn cøu chÕ t¹o m¸y h¬i n−íc ë Lu©n §«n ®· mang mét dông cô h×nh
trô, bªn trong ®ùng thÞt vµ x−¬ng, ®o¹n dïng c¸i n¾p cã van vÆn kÝn l¹i,
®Æt lªn bÕp ®un. Mét l¸t sau, mäi ng−êi ®· ®−îc th−ëng thøc mãn ¨n chÝn
dõ. Mäi ng−êi ®Òu ng¹c nhiªn, v× thêi gian ng¾n nh− vËy mµ x−¬ng ®·
mÒm. Pafan cho r»ng ®å ®un míi nµy ch¾c sÏ ®−îc c¸c bµ néi trî −a thÝch,
nªn ®· cho s¶n xuÊt hµng lo¹t, tung ra thÞ tr−êng. Song lóc ®ã, c¸c bµ néi
trî l¹i ch¼ng mÊy bËn t©m vÒ vÊn ®Ò tiÕt kiÖm thêi gian vµ nhiªn liÖu, nªn
102

hµng bÞ Õ Èm. Nå ¸p xuÊt ®· bÞ quªn l·ng h¬n 200 n¨m. M·i ®Õn sau §¹i
chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, nã míi ®−îc chó ý, vµ ®−îc phæ biÕn kh¾p n¬i.

189. Tñ l¹nh ra ®êi khi nµo?
Khi nãi ®Õn sù ra ®êi cña tñ l¹nh, ng−êi ta kh«ng thÓ kh«ng nãi ®Õn
“L¨ng D−¬ng” tøc “B¨ng dao” (hÇm b¨ng), cã ë Trung Quèc tõ h¬n 3000
n¨m tr−íc.
Vµo ®êi Chu (kho¶ng thÕ kû XI – 256 tr−íc CN), khi mïa ®«ng ®Õn,
ng−êi ta cÊt nh÷ng t¶ng b¨ng vµo hÇm b¨ng (b¨ng dao) ®µo s©u trong lßng
®Êt ®Õn mïa hÌ míi mang ra dïng. Sau nµy, nhµ th¸m hiÓm ng−êi ý ®·
mang ph−¬ng ph¸p lµm l¹nh nµy vÒ n−íc, sau ®ã ®· truyÒn kh¾p ch©u
¢u, råi ®Õn c¸c n−íc kh¸c trªn thÕ giíi.
§Õn thêi CËn ®¹i, xuÊt hiÖn nh÷ng “c¸i tñ ®ùng b¨ng”, ®Æt b¨ng
trong tñ c¸ch nhiÖt, ®ã lµ h×nh d¸ng ban ®Çu cña chiÕc tñ l¹nh hiÖn ®¹i.
N¨m 1820, cuéc thÝ nghiÖm lµm n−íc ®· thu ®−îc kÕt qu¶ ®Çu tiªn. N¨m
1834, mét kü s− ng−êi Mü ®· chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc tñ ®· víi kü thuËt
lµm l¹nh kiÓu nÐn ®Çu tiªn. N¨m 1918, mét kü s− cña mét c«ng ty Mü l¹i
chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc tñ l¹nh ch¹y ®iÖn tù ®éng ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
N¨m 1926, ng−êi Mü l¹i chÕ t¹o thµnh c«ng chiÕc tñ lo¹i tñ l¹nh vá gç vµ
tuæi thä còng cao h¬n. N¨m 1929, mét c«ng ty ®iÖn khÝ th«ng dông l¹i chÕ
t¹o thµnh c«ng lo¹i tñ l¹nh kiÓu tæ hîp t¸ch ng¨n gi÷ l¹nh vµ ng¨n lµm ®¸
ra. N¨m 1933, mét c«ng ty Mü l¹i chÕ t¹o thµnh c«ng lo¹i m¸y nÐn tù
®éng ®ãng khÝt cöa tñ, do ®ã tèn Ýt ®iÖn, ®¸nh dÊu sù ra ®êi cña chiÕc tñ
l¹nh hiÖn ®¹i.

190. M¸y kh©u ra ®êi khi nµo?
N¨m 1790, mét ng−êi Anh ®· ph¸t minh ra chiÕc m¸y dïng ®Ó kh©u
ñng. ChiÕc m¸y nµy cã th©n ®−îc lµm b»ng gç, ®−îc l¾p c¸c linh kiÖn b»ng
kim lo¹i, cã h×nh d¸ng vµ cÊu t¹o c¬ b¶n gièng nh− chiÕc m¸y kh©u hiÖn
®¹i; nã ®−îc coi lµ chiÕc m¸y kh©u ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
103

§Çu n¨m 1900, hai anh em ng−êi Mü, sau nhiÒu n¨m c¶i tiÕn, míi
lµm cho chiÕc m¸y kh©u gia ®×nh vÌ c¬ b¶n ®Þnh h×nh nh− ngµy nay.
191. Gi−êng ®Öm lß xo ra ®êi khi nµo?
N¨m 1870, mét th−¬ng nh©n ng−êi Mü tªn lµ Simmons ®· n¶y ra ý
t−ëng lµm mét chiÕc khung gi−êng ®−îc kÕt b»ng sîi thÐp. Sau nhiÒu nç lùc,
vµo n¨m 1900, «ng ®· cho ra ®êi chiÕc ®Öm gi−êng - ®Öm lß xo nµy chÝnh lµ
h×nh d¸ng ban ®Çu cña gi−êng Simmons ngµy nay. N¨m 1919, Simmons
nhËn thÊy s¶n xuÊt thñ c«ng qu¸ chËm, chÊt l−îng l¹i kh«ng ®¶m b¶o, ®·
mêi mét bËc thÇy c¬ khÝ lóc ®ã thiÕt kÕ mét chiÕc m¸y s¶n xuÊt ®Öm lß xo.
Ba n¨m sau, bËc thÇy c¬ khÝ nµy ®· cho ra ®êi “ChiÕc m¸y t¹o ra nh÷ng
chiÕc ®Öm ®−a b¹n vµo giÊc méng ®Ñp”.
Ch¼ng bao l©u, chiÕc ®Öm lß xo ®· ®Õn víi kh¾p mäi nhµ. Ban ®Çu
ng−êi ta gäi lµ GiÊc m¬ ®Ñp, sau ®ã ®· dïng hä cña «ng chñ ®Æt tªn cho nã,
tøc gi−êng ®Öm lß xo Simmons.

192. Bót Parker ra ®êi khi nµo?
Mét gi¸o viªn trung häc ng−êi Mü tªn lµ Parker, ngoµi viÖc d¹y häc,
cßn lµm thªm viÖc söa bót. Sau nµy «ng bá h¼n nghÒ d¹y häc, më mét c«ng
ty chÕ t¹o bót, lÊy tªn lµ C«ng ty bót Parker.
Thêi kú §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, ®Ó thÝch øng víi chiÕn tranh,
Parker ®· chÕ thö lo¹i “bót n−íc”, lo¹i bót nµy trong qu¶n bót cã ®Æt mét
thái mùc kh«, chØ cÇn hót n−íc vµo, lµ viÐt ®−îc ngay, ®−îc qu©n lÝnh rÊt
−a thÝch.
Sau khi con trai Parker kÕ nghiÖp, ®· chÕ t¹o thµnh c«ng lo¹i bót
m¸y, còng lÊy tªn lµ Parker. Lo¹i bót nµy hót ®−îc nhiÒu n−íc, bót nhän
vµ to, c¸n bót mµu sÆc sì. Sau ®ã c«ng ty l¹i chÕ t¹o lo¹i bót “ch©n kh«ng”
vµ sö dông lo¹i mùc kh« nhanh. Khi c«ng ty kû niÖm 51 n¨m ngµy thµnh
lËp, Parker con l¹i ®æi tªn thµnh bót m¸y Parker 51, l−îng s¶n xuÊt còng
t¨ng nhanh, ch¼ng bao l©u ®· chiÕm lÜnh hÇu hÕt thÞ tr−êng bót m¸y thÕ
giíi.
104

193. Diªm ra ®êi khi nµo?
Mäi ng−êi cho r»ng diªm xuÊt hiÖn ë ch©u ¢u vµo cuèi thÕ kû 18. Kú
thùc tõ thÕ kû 10, ë Trung Quèc ®· xuÊt hiÖn lo¹i vËt dÉn löa cã tªn lµ dÉn
quang n«.
Kho¶ng nh÷ng n¨m ®Çu B¾c Tèng, t¹i c¸c chî ®· cã b¸n lo¹i dÉn
quang n«, sau ®æi tªn thµnh háa thèn. Trong cuèn s¸ch Thanh dÞ lôc. KhÝ
cô cña häc gi¶ §µo Cèc ®êi B¾c Tèng cã ghi: “Ban ®ªm gÆp viÖc cÊp, nÕu
kh«ng kÞp dïng ®Ìn, ng−êi nhanh trÝ sÏ dïng bã chnhf sam thÊm l−u
huúnh, hÔ gÆp löa lµ s¸ng lªn, nh− cã thÇn, gäi lµ dÉn quang n«... sau ®æi
háa thèn”. “Háa” ý nãi c«ng dông cña nã, víi diªm ngµy nay, chØ cã ®iÒu
nã kh«ng thÓ sinh löa khi cã ma s¸t.
§Çu thÕ kû 18, ë ý ®· xuÊt hiÖn mét lo¹i s¶n phÈm ®Ó lÊy löa, h×nh
d¹ng gièng nh− c¸i gËy ®Ëp ¸o, ®Çu b«i chÊt potassium clorat, chØ cÇn
ch¹m nã vµo chÊt axit sunfuric ®ùng trong hép lµ nã sinh löa ngay.
N¨m 1805, ë Nga ®· xuÊt hiÖn chiÕc que ph¸t löa ®Çu b»ng thñy
tinh, gièng nh− diªm hãa häc, dïng k×m kÑp lªn ®Çu que lµ sinh löa ngay.
N¨m 1833, ë Thôy §iÓn ®· x©y dùng nhµ m¸y diªm ®Çu tiªn trªn thÕ giíi
mµ ng−êi ph¸t minh ra diªm ma s¸t lµ mét ng−êi Aã, song nã kh«ng an
toµn. N¨m 1855, mét ng−êi Thôy §iÓn ®· ph¸t minh lo¹i diªm an toµn
®Çu tiªn.

194. MÆt n¹ phßng ®éc ra ®êi khi nµo?
MÆt n¹ phßng ra ®êi sím nhÊt vµo nh÷ng n¨m x¶y ra §¹i chiÕn thÕ
giíi lÇn thø nhÊt, do nhµ hãa häc ng−êi Nga lµ Jielinxki ph¸t minh.
Th¸ng 4 n¨m 1915, qu©n §øc trong chiÕn dÞch Yiboer ®· sö dông vò
khÝ hãa häc, phun ra 18 v¹n kg khÝ clo, lµm cho 1,5 v¹n qu©n cña c¸c n−íc
®èi ph−¬ng bÞ tróng ®éc, 5.000 ng−êi bÞ tö vong.
Nhµ hãa häc Nga næi tiÕng – Jielinxki, do muèn t×m ra lo¹i dông cô
®Ó chèng l¹i chiÕn tranh khi ®éc, ®· ®Ých th©n ra mÆt trËn ®Ó trùc tiÕp ®iÒu
tra nghiªn cøu. ¤ng ph¸t hiÖn ra, lóc khÝ clo Ëp ®Õn, nh÷ng ng−êi lÝnh nµo
105

dïng ¸o kho¸c che ®Çu hoÆc chói ®Çu vµo ®Êt ®Òu may m¾n tho¸t chÕt. Qua
ph©n tÝch, «ng thÊy lo¹i len d¹ dïng ®Ó may ¸o kho¸c cña binh lÝnh vµ c¸c
h¹t bïn ®Êt cã t¸c dông hót c¸c chÊt cã ®éc. Sau ®ã, «ng tiÕn hµnh thªm mét
b−íc nghiªn cøu vµ thùc nghiÖm, ph¸t hiÖn ra than cñi còng cã kh¶ n¨ng
hót c¸c chÊt ®éc, vµ cã thÓ lµm cho kh«ng khÝ ®−îc trong s¹ch. Sau ®ã, «ng
®· nghiªn cøu vµ chÕ t¹o thµnh c«ng lo¹i than ho¹t tÝnh cã t¸c dông phßng
®éc rÊt tèt. N¨m 1916, chiÕc mÆt n¹ phßng ®éc ®Çu tiªn dïng cho ng−êi
lÝnh ®· ra ®êi. Thùc tÕ chiÕn tr−êng cho thÊy, hiÖu qu¶ phßng ®éc cña nã
rÊt tèt. Trªn chiÕn tr−êng, m−êi v¹n qu©n Nga do dïgn lo¹i mÆt n¹ phßng
®éc nµy mµ tho¸t chÕt. Sau ®ã, c¸c n−íc ®ua nhau lµm theo, nã trë thµnh
khÝ cô kh«ng thÓ thiÕu cña ng−êi lÝnh.

195. CÇu thang ®iÖn ra ®êi khi nµo?
N¨m 1853, c«ng ty Aodisi cña Mü ®· ph¸t minh ra m¸y dïng ®éng
c¬ h¬i n−íc ®Ó chë ng−êi lªn xuèng. N¨m 1887, c«ng ty nµy l¹i cho ra ®êi
thang m¸y, vËn hµnh b»ng ®éng c¬ ®iÖn mét chiÒu, gäi thang ®iÖn. §©y cã
thÓ lµ cÇu thang m¸y ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
N¨m 1900, trªn thÕ giíi l¹i xuÊt hiÖn chiÕc thang m¸y chuyÓn ®éng
b»ng ®éng c¬ ®iÖn xoay chiÒu. N¨m 1902, Thôy SÜ ®· chÕ t¹o thµnh c«ng
chiÕc thang m¸y kiÓu Ên nót ®Çu tiªn trªn thÕ giíi, theo chÕ ®é hoµn toµn tù
®éng, c«ng suÊt vµ ®é an toµn cao h¬n. Sau ®ã, cïng víi viÖc gia t¨ng kiÕn
tróc cao tÇng, tØ lÖ dïng thang m¸y ngµy cµng cao, c«ng n¨ng cña nã còng
®−îc n©ng cao kh«ng ngõng. N¨m 1900, c«ng ty Aodisi l¹i chÕ t¹o thµnh
c«ng thang m¸y cã tay vÞn, ch¹y ®iÖn ®Çu tiªn trªn thÕ giíi. N¨m 1950,
c«ng ty nµy l¹i chÕ t¹o thµnh c«ng thang ®iÖn phôc vô viÖc tham quan l¾p ë
mÆt ngoµi kiÕn tróc cao tÇng.

196. Bót bi ra ®êi khi nµo?
Thêi kú ®Çu §¹i chiÕn thÕ giíi thø hai, c¸c phãng viªn chiÕn tranh
th−êng phµn nµn v× kh«ng cã c«ng cô ghi chÐp lý t−ëng. Bót m¸y th−êng
thiÕu mùc, bót ch× chÊt l−îng th× tåi vµ ph¶i gät mÊt thêi gian. Mäi ng−êi
®Òu mong cã mét lo¹i bót míi ®Ó thay cho bót m¸y vµ bót ch×.
106

Sau ®ã Ýt l©u, m«t phãng viªn ng−êi Hungari ®· dùa vµo nguyªn lý
thÈm thÊu cña dÇu, dïgn thuèc mµu cã tinh dÇu tan chÕ t¹o thµnh c«ng
chiÕc bót bi ®Çu tiªn. Lóc ®so do t×nh h×nh chÝnh trÞ, Biluo ®· xin b¶n quyÒn
ph¸t minh t¹i n−íc Anh, sau l¹i b¸n cho m«t c«ng ty Mü. Do chiÕn tranh,
ng−êi ta rÊt Ýt chó ý ®Õn ng−êi ph¸t minh, nªn x−ëng chÕ t¹o m¸y bay
Hoµng gia Anh ®· bÝ mËt s¶n xuÊt lo¹i bót bi nµy. GÇn nh− ®ång thêi,
mét nhµ th¸m hiÓm ng−êi Mü ®· bÝ mËt s¶n xuÊt bót bi t¹i Chicago vµ tung
ra thÞ tr−êng.
Sau khi §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai kÕt thóc, ng−êi Mü do muèn
trèn sù truy cøu cña ph¸p luËt quèc tÕ, ®· mang mét l−îng lín bót bi di chu
du thiªn h¹. ThÕ lµ bót bi l−u hµnh kh¾p ch©u ¢u vµ sau nµy lµ c¶ thÕ
giíi.

197. Bµn ch¶i ®¸nh r¨ng ra ®êi khi nµo?
Bµn ch¶i ®¸nh r¨ng lµ ®å dïng c¸ nh©n phæ biÕn cña mäi ng−êi; nã
cã nguån gèc tõ xa x−a.
Kho¶ng n¨m1770, cã mét ng−êi Anh do dÝnh lÝu vµo mét cuéc næi
lo¹n mµ ph¶i vµo tï. Mét buæi sím, sau khi röa mÆt xong, anh ta vÉn theo
thãi quen cò dïng mét miÕng v¶i nhá ®Ó lau r¨ng. Lau ®i lau l¹i, anh ta
c¶m thÊy kh«ng nªn dïng c¸ch nµy n÷a, bÌn nghÜ ra c¸ch: trªn mét ®o¹n
x−¬ng ®ôc mét vµo lç nhá, sau ®ã nhê gi¸m ngôc lÊy cho mét Ýt l«ng g¸y
lîn, mét ®Çu ®em b«i mì, råi luån vßa nh÷ng chiÕc lç ®· ®ôc trªn x−¬ng.
Lµm xong, anh ta dïng nã ch¶i r¨ng, r¨ng liÒn s¹ch bãng. Nh− vËy chiÕc
bµn ch¶i ®¸nh r¨ng ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®· ra ®êi. Sau nµy qua nhiÒu c¶i
tiÕn, míi cã h×nh d¹ng nh− ngµy nay.

198. Mò s¾t ra ®êi khi nµo?
Trong §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø nhÊt, viªn t−íng Ph¸p lµ Adrian
trong mét lÇn ®Õn qu©n y viÖn th¨m c¸c binh lÝnh bÞ th−¬ng, ®· ®−îc mét
ng−êi lÝnh thuËt l¹i chuyÖn m×nh bÞ th−¬ng nh− sau: “H«m ®ã, khi bän
§øc ph¸o kÝch, t«i ®ang trùc ban trong nhµ bÕp, bçng ®¹n ph¸o ®Þch tíi
tÊp bay ®Õn, m¶ng ®¹n v¨ng kh¾p n¬i, bÝ qu¸, t«i véi ví lÊy nåi s¾t ®éi
107

ngay lªn ®Çu, kÕt qu¶ phÇn ®Çu kh«ng bÞ th−¬ng, nªn b¶o toµn ®−îc tÝnh
m¹ng, nhiÒu ®ång ®éi cña t«i ®· bÞ chÕt, cßn t«i chØ bÞ th−¬ng”. Adrian
nghe xong, liÒn n¶y ra ý nghÜ: Trªn chiÕc tr−êng mäi ng−êi ®Òu ®éi mò s¾t,
h¸ ch¼ng gi¶m thiÓu th−¬ng vong sao? Sau ®ã «ng lËp tøc cho thµnh lËp
mét nhãm nghiªn cøu, kh«ng l©u sau ®· chÕ thµnh c«ng nh÷ng chiÕc mò s¾t
thÕ hÖ ®Çu tiªn, vµ ngay trong n¨m ®ã, cho s¶n xuÊt hµng lo¹t, trang bÞ cho
qu©n ®éi.
Trong §¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø hai, toµn bé qu©n §øc ®−îc trang bÞ
mò s¾t, kÕt qu¶ lµ b¶y v¹n ng−êi ®· tho¸t chÕt. Tõ ®ã ®Õn nay qu©n ®éi c¸c
n−íc ®Òu ®−îc trang bÞ mò s¾t.

199. Mò h×nh thuyÒn ra ®êi khi nµo?
Mò h×nh thuyÒn (mò phi c«ng), ra ®êi cïng víi sù xuÊt hiÖn cña lÝnh
kh«ng qu©n. Tr−íc ®ã, c¸c phi hµnh viªn ®Òu ®éi mò réng vµnh, bëi v× ban
®Çu hä ®Òu ®−îc ®iÒu ®Õn tõ c¸c binh chñng kh¸c. Song mò réng vµnh dÔ bÞ
giã thæi b¹t, khiÕn ®Çu cña c¸c phi hµnh viªn lu«ng bÞ l¹nh, hä nghÜ c¸ch
gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy. Ng−êi ta quan s¸t thÊy, thuyÒn ®i rÊt thuËn lîi qua
vïng khi l−u æn ®Þnh, kh«ng bÞ giã t¹t, nªn thö lµm lo¹i mò h×nh thuyÒn.
KÕt qu¶ thËt tuyÖt, lo¹i mò nµy ®−îc c¸c phi hµnh viªn hoan nghªnh. ThÕ
lµ mò h×nh thuyÒn ra ®êi.
Cã ®iÒu, lo¹i mò nµy nhÑ, kh«ng cã vµnh, lóc ®ã nã chØ lµ mét lo¹i
trang phôc ®Ó ng−êi l¸i m¸y bay chÊp hµnh nhiÖm vô qu©n sù. Sau nµy
mò h×nh thuyÒn dÇn biÕn thµnh lo¹i mò d· chiÕn chÝnh thøc, ®−îc dïng
réng r·i trong c¸c binh chñng lôc qu©n, kh«ng qu©n... ®Õn tËn ngµy nay.
Song, do sù ra ®êi cña nã g¾n liÒn víi ngµnh hµng khong, nªn tõ l©u,
®−îc gäi lµ mò phi c«ng.

200. Mò h¶i qu©n ra ®êi khi nµo?
N¨m 1805, Na-p«-lª-«ng dÉn qu©n ®¸nh chiÕm n−íc Anh. H¹m ®éi
h¶i qu©n Anh d−íi sù chØ huy cña thèng so¸i Nelson, quyÕt chiÕn víi qu©n
®éi Na-p«-lª-«ng vµ ®i ®¸nh b¹i ®éi qu©n nµy. Trong trËn ®¸nh ®ã, Nelson
bÞ träng th−¬ng vµ qua ®êi. H¶i qu©n Hoµng gia Anh ®· cö hµnh lÔ tang
108

«ng rÊt long träng. Khi ph¸t tang, hä lÖnh cho toµn thÓ lÝnh thñy ph¶i ®Ýnh
phÝa sau mò hai d¶i lôa ®en, ®Ó bµy tá nçi tiÕc th−¬ng vµ kÝnh träng. Tõ ®ã
vÒ sau, mò cña lÝnh h¶i qu©n Anh ®Òu ®−îc ®Ýnh hai d¶i lôa mµu ®en. VÒ
sau, c¸c quèc gia kh¸c trªn thÕ giíi, khi thµnh lËp h¶i qu©n, ®Òu noi theo
kiÓu phôc trang cña H¶i qu©n Hoµng gia Anh, trong ®ã cã c¶ hai d¶i lôa
mµu ®en ®Ýnh trªn mò. HiÖn nay, kiÓu mò nµy ®· trë thµnh mò chÝnh thøc
c¶u h¶i qu©n c¸c n−íc trªn thÕ giíi.

201. Mò nhän cña vai hÒ ra ®êi khi nµo?
Trong c¸c tiÕt môc t¹p kü hay xiÕc, ta thÊy c¸c vai hÒ hay ®éi lo¹i mò
nhän, hay cßn gäi lµ mò hÒ. Muèn hiÓu lý do t¹i sao, ta ph¶i truy ng−îc
mét ®o¹n lÞch sö. Nguyªn lµ, thêi Trung thÕ kû, ë ch©u ¢u rÊt thÞnh hµnh
lo¹i kÞch thÇn bÝ. Néi dung cña lo¹i kÞch thÇn bÝ ®a phÇn ®Òu lµ nh÷ng c©u
chuyÖn trong Kinh Th¸nh, v× vËy, c¸c nh©n vËt trong kÞch th−êng lµ c¸c
vong linh vµ ma quØ. Vong linh vµ ma quØ giao chiÕn víi nhau rÊt quyÕt
liÖt trong kÞch. Vong linh muèn trong lß luyÖn ngôc tÈy röa mäi téi ¸c cña
m×nh ®Þa ngôc. Trong kÞch, trªn ®Çu vong linh th−êng cã ba tóm tãc nhän
mµu hång, t−îng tr−ng ngän löa trong lß luyÖn ngôc. C¸ch hãa trang nµy
vÒ sau ®−îc c¸c vai hÒ sö dông, song lµm thÕ phiÒn phøc qu¸, nªn ®Ó gi¶n
tiÖn, ng−êi ta chØ dùa vµo h×nh d¹ng tóm tãc nhän, dïng v¶i lµm thµnh mò,
nh− vËy tiÖn lîi h¬n nhiÒu. Tõ ®ã, chiÕc mò nhän cña vai hÒ ®−îc phæ biÕn
®Õn tËn ngµy nay.

202. Kh¨n quÊn ®Çu cña ng−êi arËp
Tõ x−a ®Õn nay, kh¨n quÊn ®Çu lµ bé phËn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc cña
ng−êi ArËp, ®Õn nay nã gÇn nh− lµ tÊm danh thiÕp ®Æc biÖt, lµ biÓu t−îng
vÒ ®Þa vÞ, nghÒ nghiÖp, vËt chÊt... cña hä trong x· héi. Theo nghiªn cøu,
kiÓu trang søc nµy tõng ®−îc t«n sïng t¹i Ai CËp, kh¨n quÊn ®Çu cña quèc
v−¬ng Xu §¨ng lµ to nhÊt. Kh¨n cña mäi ng−êi ph¶i phï hîp víi ®Þa vÞ
x· héi cña hä, nÕu kh«ng phï hîp, sÏ bÞ trõng ph¹t.
Trong thÕ giíi ArËp hiÖn nay, kiÓu d¸ng, mµu s¨c vµ c¸ch quÊn
kh¨n còng ®a d¹ng. Sù kh¸c nhau ®ã liªn quan chÆt chÏ ®Õn nghÒ nghiÖp
vµ khu vùc sèng cña ng−êi quÊn kh¨n. Th«ng th−êng, c«ng nh©n vµ ng−êi
109

lµm nghÒ thñ c«ng, quÊn kh¨n mµu vµng. Ngµy nay, kh¨n quÊn ®Çu
truyÒn thèng cña ng−êi ArËp cµng cã xu h−íng phèi hîp víi trang phôc
ch©u ¢u, v¸y bã... vµ ®eo khuyªn tai.

203. Mò ®Çu bÕp ra ®êi khi nµo?
Mò ®Çu bÕp do mét ng−êi Ph¸p lµm ra lÇn ®Çu tiªn c¸ch nay ®· trªn
200 n¨m.
Anh ta lµ mét ®Çu bÕp cao cÊp t¹i mét nhµ hµng lín ë Pa-ri, tÝnh
t×nh hµi h−íc. Vµo mét tèi nä, anh ta thÊy mét ng−êi kh¸ch ®éi chiÕc mò
cao, ®Ønh chãp mµu tr¾ng, tr«ng rÊt ngé, thÕ lµ b¾t ch−íc lµm theo, cã ®iÒu
mò cña anh ta cao h¬n nhiÒu. H»ng ngµy anh ta ®éi chiÕc mò ®ã ®Ó lµm
viÖc, ®iÒu ®ã rÊt g©y Ên t−îng, khiÕn kh¸ch ®Õn nhµ hµng ngµy mét ®«ng.
Sau ®ã, c¸c ®Çu bÕp ®ua nhau b¾t ch−íc ®éi lo¹i mò cao cã chãp mµu
tr¾ng. L©u dÇn viÖc ®éi mò cao mµu tr¾ng ®· trë thµnh tiªu chuÈn cña ®Çu
bÕp. Mäi ng−êi chØ cÇn nh×n mò cña ®Çu bÕp lµ biÕt ngay tr×nh ®é kü thuËt
nÊu ¨n cña ng−êi ®ã. Mò cµng cao, kü thuËt cµng giái.
N¨m 1949, quèc tÕ cßn thµnh lËp héi mò ®Çu bÕp. Xem ra, nã ®· trë
thµnh mét tiªu chÝ vÒ tr×nh ®é cña nhµ bÕp.

204. TËp tôc ®iÓm hång n¬i tr¸n ra ®êi khi
nµo?

TËp tôc ®iÓm hång n¬i tr¸n b¾t nguån tõ Ên §é. §−îc biÕt, vÕt hång
n¬i tr¸n ng−êi phô n÷ trong Ên §é gi¸o thÓ hiÖn t×nh tr¹ng h«n nh©n cña
ng−êi phô n÷, gäi lµ nèt may m¾n. Khi vµo ®éng phßng, chñ rÓ sÏ dïng
m¸u cña sóc vËt hiÕn tÕ b«i lªn tr¸n c« d©u. Ng−êi ®Þa ph−¬ng cho r»ng,
nÕu kh«ng b«i “nèt may m¾n” ®ã, ma qu¸i sÏ ®Õn hñy ho¹i hån ph¸ch c«
d©u; mµ ma qu¸i rÊt sî m¸u sóc vËt, chóng ngöi thÊy mïi m¸u tanh, lËp
tøc trèn thËt xa, kh«ng d¸m quÊy nhiÔu c« d©u n÷a.

Ngµy nay, tôc b«i “nèt may m¾n” ë Ên §é ®· trë thµnh lËp tôc
trang ®iÓm cña c¸c c« d©u, cã ®iÒu m¸u sóc vËt ®−îc thay b»ng phÊn hång.
110

TËp tôc b«i “nèt may m¾n” nµy ë Ên §é ¶nh h−ëng rÊt nhiÒu tíi
Trung Quèc. ë Trung Quèc cã thuyÕt cho r»ng, trÎ em d−íi 7 tuæi phÇn hån
cßn ch−a hoµn chØnh, cã thÓ nh×n thÊy ma quû. ThÕ lµ vµo dÞp tÕt, bËc gia
tr−ëng hay dïng phÊn mµu hång b«i mét nèt mµu hång lªn gi÷a hai mµy
cña ®øa trÎ, ®Ó trõ tµ. L©u dÇn viÖc b«i “nèt may m¾n ë trÎ em Trung Quèc
còng ®· trë thµnh tËp tôc nh− kiÓu víi c« d©u Ên §é.

205. Son m«i ra ®êi khi nµo?
M«i son tõ xa x−a ®· t−îng tr−ng cho vÎ ®Ñp n÷ tÝnh trong v¨n hãa
ph−¬ng §«ng. VÒ sù ra ®êi cña son m«i, hiÖn cßn hai c¸ch gi¶i thÝch kh¸c
nhau:
ThuyÕt thø nhÊt cho r»ng, son b¾t ®Çu cã tõ thêi Hung N«. §iÒu
nµy dùa vßa nh÷ng ghi chÐp trong cuèn T©y hµ cùu sù. §−îc biÕt, Hung
N« thêi H¸n Vò §Õ, sau khi bÞ mÊt hai ngän nói Kú Liªn vµ Yªn Chi, ®·
than: “MÊt nói Kú Liªn, khiÕn lôc sóc cña ta hÕt sèng; mÊt nói Yªn Chi,
khiÕn con g¸i ®i lÊy chång kh«ng cßn nhan s¾c”. Nói Yªn Chi mäc ®Çy hoa
Yªn Chi, tøc hoa hång. Khi con g¸i cña d©n téc ng−êi Hung N« ®i lÊy
chång, ph¶i ®i h¸i thø hoa nµy vÒ, Ðp lÊy n−íc, c« l¹i thµnh mét chÊt ®Æc
qu¸nh, dïng nã ®Ó trang ®iÓm.
ThuyÕt thø hai cho r»ng, nã b¾t nguån tõ ®êi Th−¬ng Trô. S¸ch NhÞ
nghi cã ghi: “Yªn Chi (son) b¾t ®Çu tõ Trô, c« ®Æc n−íc Ðp hoa hång lan
mµ thµnh, dïng ®Ó trang ®iÓm, ra ®êi tõ n−íc Yªn, nªn gäi lµ Yªn Chi”.
ViÖc ph¸t minh ra Yªn Chi (son) ®Õn nay ®· cã 3000 n¨m lÞch sö. Ngµy
nay, nã lµ ®å mü phÈm ®−îc phô n÷ toµn thÕ giíi −a thÝch.

206. NhÉn vµng ra ®êi khi nµo?
NhÉn vµng lµ ®å trang søc vµ vËt kû niÖm rÊt ®−îc phô n÷ ®Õn kú
kinh nguyÖt nªn kiªng quan hÖ t×nh dôc. Vµo ®êi H¸n bªn Trung Quèc, c¸c
hoµng hËu hay phi tÇn trong cung ®×nh khi ®Õn kú kinh nguyÖt, trªn ngãn
tay ®Òu ®eo mét chiÕc nhÉn vµng, ®Ó th«ng b¸o cho nhµ vua biÕt nh÷ng
ngµy ®ã kh«ng nªn cïng phßng. Sau nµy, nh÷ng ng−êi trong gia téc cña
c¸c triÒu thÇn, ®Òu b¾t ch−íc lµm theo. Nh− vËy, lóc ®Çu ®eo nhÉn vµng chØ
111

®Ó lµm mét tÝn hiÖu. Cßn sau nµy, ng−êi ta l¹i coi nã lµ vËt kû niÖm hoÆc ®å
trang søc.

207. Häc vÊn vÒ nhÉn cña ng−êi nhËt b¶n?
Ng−êi NhËt khi mua nhÉn ngäc th¹ch ®Ó trao tÆng, th−êng tïy theo
th¸ng sinh cña ng−êi ®−îc tÆng nhÉn mµ chän mµu s¾c, nh−:
Th¸ng giªng: Mµu th¹ch lùu, t−îng tr−ng lßng trung thµnh, h÷u ¸i,
trinh tiÕt.
Th¸ng 2: Th¹ch anh tÝm, t−îng tr−ng sù thµnh thùc, hßa thuËn.
Th¸ng 3: §¸ mµu huyÕt, t−îng tr−ng sù th«ng minh, dòng c¶m.
Th¸ng 4: §¸ kim c−¬ng, t−îng tr−ng sù tinh khiÕt, trong s¸ng.
Th¸ng 5: §¸ Ja-®ª-it, t−îng tr−ng cho h¹nh phóc t×nh yªu.
Th¸ng 6: Tr©n ch©u, t−îng tr−ng sù tr−êng thä, kháe m¹nh, giµu cã.
Th¸ng 7: Hång ngäc, t−îng tr−ng sù nhiÖt t×nh, uy nghiªm.
Th¸ng 8: Hång m· n·o, t−îng tr−ng hco h¹nh phóc vî chång mü
m·n.
Th¸ng 9: Ngäc th¹ch mµu xanh, t−îng tr−ng tõ ¸i, ®øc cao, väng
träng.
Th¸ng 10: Ngäc th¹ch tr¾ng nhò, t−îng tr−ng «n hßa, yªn Êm.
Th¸ng 11: Hoµng ngäc, t−îng tr−ng t×nh h÷u ¸i, thanh b¹ch.
Th¸ng 12: Tïng th¹ch, t−îng tr−ng vinh dù, thµnh c«ng.
208. ¢u phôc ra ®êi khi nµo?
¢u phôc ra ®êi sím nhÊt ë ch©u ¢u. §ã lµ sù ph¸t triÓn trªn c¬ së
mét sè trang phôc truyÒn thèng ch©u ¢u. ChiÕc ¸o lµ do vay m−în tõ kiÓu
¸o cña ng− d©n ch©u ¢u. Do hä th−êng xuyªn ®i biÓn nªn chiÕc ¸o víi cæ Ýt
112

khuy sÏ rÊt tiÖn lîi vµ hîp víi viÖc b¾t c¸. Trong ©u phôc, lo¹i ®u«i Ðn sau
l−ng cã xÎ mét ®−êng vèn lµ trang phôc bã s¸t ng−êi cña phu xe ngùa ch©u
¢u. Vµo thêi Trung thÕ kû, ®Ó tiÖn lîi cho viÖc ®iÒu khiÓn xe ngùa, phÇn
sau cña phÝa trªn bé y phôc hä xÎ mét ®−êng; cßn bé ©u phôc cæ cøng l¹i
®−îc tõ bé ¸o gi¸p cã phÇn b¶o vÖ cæ häng khái bÞ tróng tªn cña binh lÝnh
thêi Cæ ®¹i. QuÇn ©u phôc nguyªn kiÓu lµ “Thñy thñ phôc” cña T©y ¢u,
nã tiÖn cho c¸c thñy thñ x¾n quÇn lªn ®Ó lµm viÖc. C¸c lo¹i y phôc ban ®Çu
®ã, sau nµy ph¸t triÓn thµnh ©u phôc.

209. Qu©n trang mµu xanh ra ®êi khi nµo?
Qu©n trang cña qu©n ®éi c¸c n−íc trªn thÕ giíi phÇn lín lµ mµu
xanh. Sù ra ®êi cña nã b¾t ®Çu tõ cuèi thÕ kû XIX, trong cuèc chiÕn chèng
qu©n x©m l−îc Anh cña téc ng−êi Boer b¶n xø ë Nam Phi. Ban ®Çu do
lùc l−îng chªnh lÖch, cuéc kh¸ng chiÕn cña ng−êi Boer lu«n bÞ thÊt b¹i
nh−ng hä lµ mét d©n téc kiªn c−êng, kh«ng chÞu cam chÞu thÊt b¹i, ®· biÕt
rót bµi häc tõ cuéc chiÕn, t×m ®−îc ®iÓm yÕu cña qu©n Anh nªn ®· chuyÓn
b¹i thµnh th¾ng. Hä nhËn thÊy, qu©n Anh mÆc trang phôc mµu ®á, trong
c¶nh rõng rËm vµ th¶o nguyªn, sÏ hiÖn lªn rÊt râ. Ng−êi Boer ®· cã ®−îc sù
gîi ý tõ ®ã, lËp tøc b«i lªn qu©n trang vµ vò khÝ cña m×nh mét mµu xanh
cá, ®Ó dÔ lÉn vµo c©y cá, ®¸nh óp qu©n ®Þch. Qu¶ vËy, hä xuÊt hiÖn bÊt
ngê, khiÕn qu©n Anh kh«ng kÞp trë tay. Cßn qu©n Anh, tuy qu©n sè ®«ng
nh−ng kh«ng ph¸t hiÖn ®−îc ng−êi Boer, nªn ®· bÞ thÊt b¹i th¶m h¹i, trªn
chÝn v¹n lÝnh bÞ chÕt vµ bÞ th−¬ng.
ThÊt b¹i cña qu©n Anh t¹i Nam Phi ®· thøc tØnh c¸c n−íc kh¸c, hä
®ua nhau thay ®æi mµu s¾c qu©n trang, cè g¾ng lµm cho nã gÇn víi mµu
s¾c cña thiªn nhiªn. VËy lµ, qu©n trang cña c¸c n−íc vÒ c¬ b¶n ®Òu cã mµu
xanh (xanh cá, xanh thÉm, xanh vµng...).

210. Trang phôc T«n Trung S¬n ra ®êi khi
nµo?
Trang phôc T«n Trung S¬n lµ s¶n phÈm cña Trung Quèc, sù ra ®êi
cña nã g¾n liÒn víi T«n Trnng S¬n.
113

H¬n 50 n¨m vÒ tr−íc, khi T«n Trung S¬n gi÷ chøc §¹i nguyªn so¸i
chÝnh phñ c¸ch m¹ng Trung Quèc ë Qu¶ng Ch©u, «ng c¶m thÊy mÆc ®å t©y
kh¸ phiÒn hµ, cßn trang phôc truyÒn thèng cña Trung Quèc l¹i kh«ng tiÖn
lîi. V× vËy «ng chñ tr−¬ng dùa vµo h×nh mÉu cña chiÕc ¸o vèn ®−îc phæ
biÕn trong giíi Hoa KiÒu Nam D−¬ng lóc ®ã, trªn cæ lµm thªm mét cæ bÎ,
®Ó thay cho chiÕc cæ cøng cña ¸o “T©y”. Ba chiÕc tói ch×m cña ¸o “Hoa
KiÒu” ®−îc thay b»ng bèn tói næi, trªn tói ®Òu cã n¾p ®Ëy, nªn vËt trong tói
Ýt khi r¬i ra ngoµi. T«n Trung S¬n cßn thiÕt kÕ chiÕc quÇn ®i kÌm chiÕc ¸o
trªn. Sau khi thiÕt kÕ xong, «ng mang ®Õn chç Hoµng Long Sinh. Hoµng
Long Sinh lµ ng−êi §µi S¬n – Qu¶ng §«ng, ®ang më hiÖu may ®å t©y t¹i
Hµ Néi – ViÖt Nam. N¨m 1902, khi T«n Trung S¬n ®Õn Hµ Néi chuÈn
bÞ cho viÖc thµnh lËp Trung h−ng héi, ngÉu nhiªn vµo mua hµng t¹i cöa
hiÖu nµy. Sau khi biÕt vÞ kh¸ch ®ã chÝnh lµ nhµ l·nh ®¹o c¸ch m¹ng T«n
Trung S¬n, Hoµng Long Sinh khÈn thiÕt xin gia nhËp Trung h−ng héi, vµ
quyªn gãp gióp c¸ch m¹ng. ChÝnh «ng ®· hîp t¸c víi T«n Trung S¬n cho
ra ®êi bé trang phôc T«n Trung S¬n ®Çu tiªn.

211. Tôc ®eo b¨ng lôa ®en ra ®êi khi nµo?
Môc ®Ých mÆc hiÕu phôc ®Ó tang ng−êi chÕt cña ng−êi cæ ®¹i rÊt kh¸c
ng−êi ngµy nay. Ng−êi x−a mÆc ¸o hiÕu phôc (®å tang) ®Ó ngôy trang
m×nh, ®Ò phßng ThÇn ChÕt nhËn ra.
Trong nhiÒu d©n téc ch©u ¢u thêi cæ ®¹i, th©n thuéc cña ng−êi chÕt
®Òu ngôy trang m×nh b»ng v¶i ®en hoÆc mÆc quÇn ¸o b»ng cá kh«, hoÆc
phÕt bïn ®en lªn ng−êi. Môc ®Ých lµ lµm cho ThÇn ChÕt sî mµ bá ch¹y hoÆc
kh«ng ®Ó cho nhËn ra hä. Sau nµy viÖc mÆc tang phôc l¹i diÔn tiÕn thµnh sù
bµy të nçi xãt th−¬ng ®èi víi ng−êi chÕt. Ch©u ¢u thêi cæ ®¹i cã mét quy
®Þnh: Khi cã mét quý téc chÕt, ng−êi hÇu cña anh ta ph¶i mÆc tang phôc
mµu ®en, ®Ó bµy tá nçi niÒm xãt th−¬ng. Mét lÇn, mét sè ng−êi hÇu ë Anh
quèc do kh«ng mua næi tang phôc, ®· ®Ò xuÊt ý kiÕn: dïng mét d¶i lôa
mµu ®en ®eo lªn c¸nh tay tr¸i ®Ó tá ý chia buån. Ph−¬ng ph¸p truy ®iÖu
ng−êi chÕt nµy võa tiÕt kiÖm l¹i dÔ lµm, nhanh chãng ®−îc truyÒn kh¾p
ch©u ¢u, sau nµy ®−îc truyÒn kh¾p thÕ giíi, cho tíi tËn ngµy nay.
114

212. Trang phôc c¶nh s¸t ®Ýnh khuy ®ång
khi nµo?
Khuy ¸o trang phôc c¶nh s¸t cña nhiÒu quèc gia ®−îc lµm b»ng
®ång. Trang phôc cña c¶nh s¸t Trung Quèc tõ 1-5-1984 ®· kh«i phôc trë
l¹i viÖc sö dông khuy ®ång.
Trang phôc c¶nh s¸t ®Ýnh khuy ®ång b¾t ®Çu tõ n¨m 1658. Lóc ®ã,
t¹i thñ Amsterdam, chÝnh phñ Hµ Lan ®· thµnh lËp tæ chøc b¶o ®¶m an
toµn ®Þa ph−¬ng, biªn chÕ t¸m ng−êi thµnh mét nhãm. Ba m−¬i nh¨m n¨m
sau, n¨m 1693, t¹i Washington vµ mét sè thµnh phè lín kh¸c, chÝnh phñ
Mü còng thµnh lËp c¸c tæ chøc nh− vËy. §ã lµ nh÷ng tæ chøc c¶nh s¸t quèc
gia lín nhÊt trªn thÕ giíi. Sau nµy, c¸c n−íc kh¸c còng lÇn l−ît thµnh lËp
c¸c tæ chøc c¶nh s¸t ®Ó ®¶m b¶o an toµn ®êi sèng x· héi. Cïng víi viÖc
thµnh lËp c¸c tæ chøc trªn, c¸c nhµ thiÕt kÕ trang phôc ®· thiÕt kÕ cho c¸c
c¶nh s¸t nh÷ng bé trang phôc ®Æc biÖt cã mµu ®en vµ khuy ®ång ®Ó t¹o nªn
sù t−¬ng ph¶n mµu s¾c. Lo¹i trang phôc nµy khiÕn cho c¸c c¶nh s¸t trë nªn
oai vÖ, nghiªm tóc h¬n khi duy tr× trÞ an x· héi, ®ång thêi l¹i ph©n biÖt
®−îc víi nh©n viªn cña c¸c ngµnh kh¸c. Sau nµy, c¶nh s¸t nhiÒu n−íc ®·
dïng trang phôc nµy vµ ®−îc sö dông ®Õn ngµy nay.

213. CÊp hiÖu ®eo vai ra ®êi khi nµo ?
Ban ®Çu, cÊp hiÖu ®eo vai lµ mét tÊm máng ®−îc lµm b»ng kim lo¹i,
dïng ®Ó ®Ò phßng khi bÞ ®¸nh lÐn. Ch¼ng h¹n, trªn qu©n phôc cña qu©n
lÝnh Nga thêi Cæ ®¹i, cã ®eo tÊm kim lo¹i nµy lªn chç gi÷a ¸o gi¸p vµ vá
khãa, ®Ó b¶o vÖ ®«i vai cña qu©n lÝnh. Sau nµy trong qu©n ®éi Nga l¹i
dïng nã lµm ký hiÖu ®Ó ph©n biÖt ng−êi lÝnh ®ã thuéc ®¬n vÞ nµo, cßn qu©n
®éi Ph¸p l¹i dïng nã lµm tiªu chÝ ph©n biÖt t−íng so¸i vµ binh lÝnh. Tõ
sau n¨m 1810, cÊp hiÖu ®eo trªn vai dÇn dÇn mang c¸c mµu s¾c kh¸c nhau.
CÊp hiÖu ®eo trªn vai chÝnh thøc cña ng−êi lÝnh b¾t ®Çu ë n−íc Nga. N¨m
1854, trong qu©n ®éi Nga, qu©n phôc cña t−íng lÜnh vµ binh lÝnh ®Òu cã
®eo cÊp hiÖu trªn vai. Sau ®ã, qu©n ®éi c¸c n−íc kh¸c còng dÇn dÇn thùc
hiÖn chÕ ®é cÊp hiÖu ®eo vai, ®Ó chØ râ sù kh¸c nhau cña cÊp bËc qu©n hµm
vµ qu©n, binh chñng.
115

214. Ng−êi NhËt nh×n Kimono biÕt tuæi t¸c
KiÓu d¸ng bé Kimono cña NhËt B¶n lu«n thu hót sù chó ý cña c¸c
d©n téc vµ c¸c quèc gia kh¸c. Song c¸c bé Kimomo ®ang thÞnh hµnh nh×n
chung cã kiÓu d¸ng tay ¸o réng, cæ ¸o réng vµ ®ai l−ng to. §−îc biÕt, kiÓu
d¸ng nµy lµ pháng theo kiÓu trang phôc cña §−êng bªn Trung Quèc, råi
c¶i tiÕn mµ thµnh, bëi v× kho¶ng thÕ kû VIII ë NhËt tõng thÞnh hµnh
phôc trang “phong tôc” §−êng. §êi §−êng cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn bé
Kimono cña NhËt B¶n. D¶i ¸o dµi vµ cæ réng cña nã gièng víi phôc søc
cña c¸c nh©n vËt trong bøc bÝch häa ë §«n Hoµng (Trung Quèc).
Tõ kiÓu d¸ng vµ mµu hoa trªn béKimono, ng−êi ta cã thÓ ®o¸n ®−îc
ng−êi phô n÷ ®ã ®· cã chång ch−a. Ch¼ng h¹n, c« g¸i ch−a kÕt h«n, mÆc
Kimono èng tay ¸o to, cã khi tay ¸o dµi s¸t ®Êt, cßn phô n÷ ®· cã chång,
th× mÆc Kimono èng tay ¸o nhá. Ngoµi ra, ®Ó ®Çu kiÓu “§¶o ®iÒn” (h×nh
c¸i b¸t gèm), mÆc ¸o lãt cæ hång lµ thiÕu n÷, ®Ó bÝm tãc trßn, mÆt ¸o lãt
mµu hoa tr¾ng lµ phô n÷ ®· cã gia ®×nh riªng.

215. V¸y mini ra ®êi khi nµo?
V¸y mini hay cßn gäi lµ v¸y ng¾n, cã ®Æc ®iÓm m¸t mÎ, phãng
kho¸ng, khoe ®−îc ®«i ch©n kháe ®Ñp nªn rÊt ®−îc c¸c c« g¸i trÎ yªu thÝch.
VËy mµ nã l¹i ®−îc ra ®êi bëi bµn tay cña mét ng−êi thuéc lo¹i b¶o thñ
n−íc Anh.
Kho¶ng thÕ kû XVIII, XIX, phô n÷ ch©u ¢u th−êng ®éi mò
réng vµnh víi nhiÒu ®å trang søc lØnh kØnh, mÆc nh÷ng bé v¸y ¸o dµi viÒn
nhiÒu nÕp nÆng nÒ ®Ó ch¬i ten-nit. N¨m 1910, mét phô n÷ Anh ®· m¹nh
d¹n mÆc ¸o kiÓu nam giíi vµ ®i giµy ®Ó b»ng xuÊt hiÖn trªn s©n bãng,
khiÕn nhiÒu ng−êi söng sèt. Sau ®ã trong giíi phô n÷ Anh cã trµo l−u ®éi
mò thanh gän, mÆc ®å kiÓu nam giíi, ch©n ®i giµy ®Õ b»ng. Lo¹i trang
phôc nµy bÞ c¸c phô n÷ Ph¸p c−êi nh¹o. N¨m 1955, mét ng−êi Anh ®·
thiÕt kÕ lo¹i v¸y c¶i tiÕn triÖt ®Ó lo¹i trang phôc ®−¬ng thêi, chØ chó ý tØnh
gi¶n tiÖn mµ kh«ng ®Ó ý ®Õn søc hÊp dÉn n÷ tÝnh, ®ã chÝnh lµ v¸y mini.

216. §å b¬i Bikini ra ®êi khi nµo?
116

§å b¬i bikini (¸o b¬i hai m¶nh) cã lai lÞch liªn quan ®Õn hßn ®¶o nhá
tªn lµ Bikini.
C¸ch ®©y trªn 40 n¨m, n−íc Mü thö bom nguyªn tö trªn hßn ®¶o nhá
Bikini thuéc Th¸i B×nh D−¬ng; hßn ®¶o nµy lËp tøc trë nªn næi tiÕng.
Cïng thêi gian ®ã, t¹i Pa-ri, mét nhµ thiÕt kÕ thêi trang ®å b¬i nµy dïng
nguyªn liÖu rÊt máng vµ nhÑ, cã thÓ gËp l¹i chØ ®Ó võa mét hép diªm. Lo¹i
®å b¬i nµy do diÖn che phñ c¬ thÓ cña nã rÊt Ýt, nªn khi mÆc vµo gÇn nh−
lµ... ch¼ng mÆc g×, nªn ®a sè c¸c ng−êi mÉu thêi trang Pa-ri lóc ®ã chØ nh×n
chø ch−a d¸m dïng. Nh−ng mét vò n÷ ®· th¸ch thøc quan niÖm truyÒn
thèng, mÆc ®å b¬i nµy, vµ c«ng khai cho b¸o chÝ chôp h×nh.
Do sù chÊn ®éng cña lo¹i ®å b¬i nµy kh«ng kÐm g× vô thö bom
nguyªn tö trªn ®¶o Bikini, nªn nã ®−îc gäi lµ ®å b¬i Bikini.

217. Model ra ®êi khi nµo?
Model lµ chØ ®èi t−îng miªu t¶ hoÆc ®èi t−îng tham kh¶o nh− th©n
thÓ, ®å vËt, mÉu... mµ nhµ nghÖ thuËt dïng ®Ó vÏ hoÆc ®iªu kh¾c.
Model xuÊt hiÖn sím nhÊt vµo n¨m 1573, lóc ®ã lµ mét mÉu vËt h×nh
ng−êi, do mét tu sÜ ng−êi ý tªn lµ Maerke dïng gç, ®Êt vµ v¶i vôn kÕt dÝnh
thµnh. Ng−êi ta ®· dùa vµo c¸c nguyªn liÖu lµm ra ®å ch¬i con rèi ®Ó ®Æt
tªn cho nã. Con rèi lµm b»ng gç nµy nhanh chãng ®−îc truyÒn sang Ph¸p
vµ Hµ Lan. Mäi ng−êi ë ®©y gäi nã lµ model. Mét c« thî may ë Paris ®·
cã mét ý t−ëng, dïng model (con rèi gç) nµy ®Ó tr−ng bµy mÉu thêi trang.
C¸c thî may kh¸c còng lµm theo. Nh−ng m« h×nh b»ng gç kh«ng ho¹t
®éng ®−îc, nªn hiÖu qu¶ kÐm. NhiÒu bµ chñ tiÖm may ®· tù ®øng ra lµm
model “sèng”, dïng c¸c lo¹i thêi trang lµm d¸ng cho m×nh. Mét th−¬ng
nh©n Anh lµ Woerte ®Õn Paris ®· ®em lßng yªu mét c« ng−êi mÉu xinh
nhÊt trong sè c¸c c« ng−êi mÉu ®ã. C−íi xong hä cïng nhau trë vÒ n−íc
Anh. Tõ ®ã, cöa hµng thêi trang Woerte ë n−íc Anh ®· xuÊt hiÖn ng−êi
mÉu sèng ®Çu tiªn.
Tõ ®ã vÒ sau, mét vµi n−íc ¢u, Mü còng dïng ng−êi mÉu sãng ®Ó
chµo hµng. Tõ ®ã h×nh thµnh nghÒ ng−êi mÉu chuyªn nghiÖp. Sau ®ã,
117

ng−êi mÉu ®· tõ cöa hµng ®i vµo x−ëng vÏ, trë thµnh nguyªn mÉu ®Ó nhµ
nghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt.

218. Giµy cao gãt ra ®êi khi nµo?
Giµy cao gãt nay ®· thÞnh hµnh toµn cÇu, lµ vËt phÈm ®−îc phô n÷
®Æc biÖt yªu thÝch. Nh−ng nã ra ®êi khi nµo hiÖn ®ang tån t¹i hai c¸ch gi¶i
thÝch.
Mét lý thuyÕt cho r»ng, nã b¾t nguån tõ thêi vua Louis XIV (n−íc
Ph¸p). Lóc ®ã Louis XIV rÊt bùc v× tÊm th©n thÊp bÐ cña m×nh kh«ng
thÓ biÓu lé phong ®é quý ph¸i tr−íc thÇn d©n, bÌn sai ng−êi lµm cho ngµi
®«i giµy cao gãt. Sau ®ã tÇng líp quý téc ë Ph¸p ®ua nhau b¾t ch−íc, råi
nã nhanh chãng trë thµnh mèt ë kh¾p ch©u ¢u.
Mét thuyÕt kh¸c cho r»ng, vµo thÕ kû XV, ë Venice cã mét th−¬ng
nh©n giµu cã, khi ra ngoµi rÊt lo ë nhµ vî xinh ®Ñp l¨ng nh¨ng, bÌn lµm
cho nµng mét ®«i giµy cao gãt thËt cao, ®Ó gi÷ nµng ë nhµ. Nh−ng ng−êi
vî sau khi thÊy ®«i giµy kú l¹ nµy rÊt thÝch, liÒn xá vµo ®i ch¬i phè. Mäi
ng−êi thÊy ®«i giµy ®Ñp, ®ua nhau b¾t ch−íc, thÕ lµ giµy cao gãt ra ®êi tõ
®ã.

219. NghÖ thuËt c¾t h×nh ng−êi ra ®êi khi
nµo?
NghÖ thuËt c¾t h×nh ng−êi ®· cã lÞch sö trªn 200 n¨m. Nã ra ®êi ®Çu
tiªn ë Ph¸p.
Kho¶ng cuèi thÕ kû XVIII, kinh tÕ Ph¸p v« cïng khèn ®èn, ng©n
khè nhµ n−íc c¹n kiÖt. Lóc ®ã, m¸y chôp h×nh cßn ch−a ra ®êi, nªn muèn
cã h×nh ng−êi ph¶i mêi häa sÜ ®Õn vÏ, nh− thÕ gi¸ rÊt cao. Lóc ®ã, ngµi Bé
tr−ëng tµi chÝnh Ph¸p bÌn ®Ò x−íng dïng h×nh c¾t thay cho tranh vÏ.
NghÖ thuËt c¾t h×nh nµy ch¼ng nh÷ng kinh tÕ mµ l¹i rÊt tiÖn lîi, nªn ®−îc
nhiÒu ng−êi lµm theo. Sau ®ã, ng−êi ta l¹i lÊy tªn cña vÞ Bé tr−ëng ®Æt tªn
cho nghÖ thuËt nµy, ch¼ng bao l©u, nã thÞnh hµnh kh¾p thÕ giíi vµ dïng
®Õn tËn ngµy nay.
118

NÕu ph©n theo ph−¬ng ph¸p chÕ t¸c, nghÖ thuËt c¾t h×nh ng−êi gåm
hai lo¹i. Mét lo¹i lµ dïng giÊy ®en trùc tiÕp c¾t thµnh h×nh ng−êi, sau ®ã
d¸n lªn giÊy tr¾ng; lo¹i kh¸c, tr−íc tiªn t¹o mét ®−êng viÒn trªn giÊy tr¾ng,
sau ®ã t« mµu ®en vµo h×nh ë trong ®−êng viÒn ®ã.

220. Nghi lÔ uèng r−îu ch¹m cèc ra ®êi khi
nµo?
Sù ra ®êi cña tËp qu¸n uèng r−îu ch¹m cèc, hiÖn cã hai c¸ch gi¶i
thÝch kh¸c nhau:
Mét thuyÕt cho r»ng, tôc do ng−êi Hy L¹p cæ s¸ng t¹o ra. V× hä cho
r»ng khi uèng r−îu, nhiÒu c¬ quan c¶m gi¸c cã thÓ chia sÎ niÒm vui: mïi
th¬m cña r−îu bay vµo mòi (khøu gi¸c), mµu s¾c cña r−îu ®−îc m¾t nh×n
thÊy (thÞ gi¸c), mïi vÞ cña r−îu ®−îc l−ìi c¶m nhËn (vÞ gi¸c), song chØ cã tai
(thÝnh gi¸c) lµ kh«ng ®−îc h−ëng niÒm vui tõ r−îu. ThÕ lµ ng−êi Hy L¹p
bÌn nghÜ ra c¸ch: tr−íc khi uèng r−îu, hä ®−a cèc ch¹m nhau mét c¸i, tiÕng
ch¹m cèc truyÒn ®Õn tai, vËy lµ tai ®· ®−îc h−ëng niÒm vui tõ viÖc uèng
r−îu.
Mét thuyÕt kh¸c cho r»ng, tôc ch¹m cèc l¹i b¾t nguån tõ La M· cæ.
Hä th−êng hay tæ chøc c¸c cuéc thi ®Êu søc. Tr−íc khi ®Êu, ®Ó khÝch lÖ
nhau, c¸c tuyÓn thñ th−êng hay uèng r−îu. §Ó phßng ngõa nh÷ng kÎ cã ¸c
ý, cho thuèc ®éc h¹i ®èi ph−¬ng, mäi ng−êi bÌn nghÜ ra c¸ch: khi c¸c tuyÓn
thñ uèng r−îu, mçi bªn cÇm cèc cña m×nh rãt vµo cèc cña ®èi ph−¬ng mét
chót. §éng t¸c nµy vÒ sau thµnh lÔ nghi ch¹m cèc.

221. LÔ nghi quú l¹y b»ng ngãn tay ra ®êi
khi nµo?
C¸c c− d©n b¶n ®Þa sèng ë Hång K«ng, Qu¶ng Ch©u, Th©m QuyÕn...
khi ®Õn lµm kh¸ch nhµ kh¸c, nhËn t¸ch trµ cña chñ nh©n, th× gâ nhÑ tay
gi÷a lªn mÆt bµn, tr«ng nh− quú l¹y, tá ý c¶m t¹.
T−¬ng truyÒn, lÔ nghi nµy ra ®êi vµo nh÷ng n¨m Cµn Long triÒu
Thanh. Mét lÇn Hoµng ®Õ Cµn Long cïng Chu NhËt Thanh ®i vi hµnh
119

Giang Nam. Chñ tí ®ãng gi¶ thµnh d©n th−êng, nªn tr−íc bµn d©n,
Hoµng ®Õ kh«ng thÓ ra oai “V¹n nh©n chi th−îng” thËm chÝ ®«i khi cßn rãt
trµ mêi Chu NhËt Thanh n÷a. Chu NhËt Thanh thÊy Hoµng ®Õ lµm nh−
vËy, lÊy lµm khã xö, song ch¼ng tiÖn nãi ra, bÌn uèn cong ngãn tay c¸i vµ
ngãn tay gi÷a, gâ nhÑ lªn mÆt bµn, tá ý quú l¹y t¹ téi. Sau nµy, lÔ nghi ®ã
truyÒn vµo d©n gian, tån t¹i ®Õn tËn ngµy nay, trë thµnh lÔ nghi kh¸ch c¶m
¬n chñ. Cã ®iÒu, nay ®· ®¬n gi¶n h¬n, ng−êi ta chØ dïng ngãn c¸i vµ ®Çu
ngãn tay gi÷a gâ nhÑ lªn mÆt bµn, chø kh«ng cÇn uèn cong ngãn tay n÷a,
gäi lµ lÔ nghi khÊu thñ (dËp ®Çu l¹y b»ng ngãn tay).
Mét c¸ch gi¶i thÝch kh¸c cho r»ng, lÔ nghi khÊu ®Çu lµ do sù gi¶m
bít tõ lÔ nghi dËp ®Çu l¹y cæ ®¹i mµ thµnh. C¸ch lµm nh− sau: chôp ®Çu
ngãn tay c¸i, ngãn trá vµ ngãn gi÷a cña mét bµn tay l¹i, gâ nhÑ xuèng lµm
9 c¸i, tøc thay cho lÔ nghi cæ ®¹i “3 quú 9 l¹y”.
Mét thuyÕt kh¸c l¹i cho r»ng, lÔ nghi nµy ra ®êi còng tõ nh÷ng n¨m
Cµn Long triÒu Thanh. Mét lÇn Cµn Long ®ãng gi¶ d©n th−êng ®i vi hµnh
Giang Nam, ®¸m quÇn thÇn rÊt khã thi hµnh nghi lÔ “3 quú 9 l¹y” song
®¹o qu©n thÇn kh«ng cho phÐp bá c¸c lÔ nghi thØnh an, thØnh chØ, vËy lµ
®¸m tïy tïng bÌn nghÜ ra c¸ch lÊy ngãn tay thay cho ®Çu, nh− vËy “khÊu
®Çu” ®−îc thay b»ng dïng 3 ®Çu ngãn tay gâ lªn bµn, 3 ®Çu ngãn tay uèn
cong tá ý 3 quú; ®Çu ngãn tay gâ nhÑ xuèng lµm 9 c¸i, tá ý 9 l¹y. LÔ nghi
nµy lóc ®Çu chØ dïng ®èi víi Hoµng ®Õ, sau l¹i truyÒn vµo d©n gian, hiÖn
vÉn cßn phæ biÕn ë Qu¶ng §«ng.

222. Ng−êi Ph−¬ng T©y kþ mét que diªm ch©m
ba ®iÕu thuèc?
Ng−êi ph−¬ng T©y kþ mét que diªm ch©m ba ®iÕu thuèc, t©m lý ®ã
b¾t nguån tõ mét cuéc chiÕn tranh.
N¨m 1899, gi÷a Anh vµ Hµ Lan næ ra cuéc chiÕn tranh giµnh thuéc
®Þa Nam Phi. Vò khÝ lóc ®ã chñ yÕu lµ sóng tr−êng. Ban ®ªm, lÝnh tr¸ng
do hay hót thuèc nªn bÞ lé môc tiªu, bÞ ®èi ph−¬ng b¾n chÕt. Mét c¸ch ngÉu
nhiªn, ng−êi chÕt phÇn lín lµ ng−êi ch©m ®iÕu thuèc thø ba. Do ®ã, hä cho
120

r»ng, ch©m ®iÕu thuèc thø ba cho b¹n bÌ hoÆc cho m×nh lµ ®iÒu kh«ng may
m¾n. L©u dÇn trë thµnh tôc kþ sè 3 cña ng−êi ph−¬ng T©y.

223. LÔ tiÕt bá mò ra ®êi khi nµo?
Vµo nhµ bá mò ra lµ mét lÔ tiÕt trong x· héi ngµy nay, vµ còng lµ
mét trong nh÷ng tiªu chÝ cña v¨n minh lÞch sù. LÔ tiÕt nµy b¾t ®Çu xuÊt
hiÖn tõ thêi ®¹i kim khÝ. Lóc ®ã, hai bªn ®¸nh nhau ®Òu dïng vò khÝ ng¾n
®¸nh gi¸p l¸ cµ. §Ò b¶o vÖ phÇn ®Çu khái bÞ th−¬ng, qu©n lÝnh ®Òu ph¶i
®éi mò s¾t rÊt nÆng. Sau khi cuéc chiÕn t¹m ng−ng, rót vÒ n¬i an toµn, c«ng
viÖc ®Çu tiªn cña qu©n lÝnh lµ bá mò s¾t ra ®Ó ®Çu ®−îc tho¶i m¸i. §«i khi,
binh lÝnh ®Õn ch¬i nhµ hä hµng hoÆc b¹n bÌ vÉn cã thãi quen bá mò ra, ®Ó
®−îc tho¶i m¸i h¬n, ®ång thêi còng biÓu thÞ t«n kÝnh víi gia chñ. L©u dÇn
thµnh thãi quen, ®Õn tËn ngµy nay vÉn cßn ®−îc dïng.

224. Nghi thøc b¾n 101 ph¸t ph¸o chµo mõng
ra ®êi khi nµo?
Mét sè quèc gia vµo dÞp lÔ träng ®¹i th−êng b¾n 101 ph¸t ph¸o
mõng. Song nguån gèc cña nã l¹i b¾t ®Çu tõ mét sai sãt nhá. Nghi thøc b¾n
ph¸o mõng ra ®êi tõ n−íc §øc thêi Trung Cæ. Trong mét lÇn thµnh phè
Aogsburg ®ãn tiÕp mét vÞ hoµng ®Õ tõ mÆt trËn th¾ng lîi trë vÒ, ®Ó buæi tiÕp
thËt long träng, ng−êi ta quyÕt ®Þnh b¾n 100 ph¸t ph¸o. Viªn sÜ quan chØ
huy viÖc b¸n ph¸o mõng ®· ®Õm nhÇm, thµnh 101 ph¸t. ThËt kú l¹, kh«ng
nh÷ng kh«ng kû luËt viªn sÜ quan ®ã, mäi ng−êi l¹i thÊy b¾n 101 ph¸t hay
h¬n 100 ph¸t, tõ ®ã truyÒn thèng b¾n 101 ph¸t ph¸o mõng ®−îc duy tr×
®Õn nay.

225. LÔ c¾t b¨ng kh¸nh thµnh ra ®êi khi
nµo?
C¾t b¨ng kh¸nh thµnh b¾t nguån tõ c¸c n−íc ch©u ¢u. Nguyªn lµ,
c¸c n−íc nµy khi h¹ thñy mét con tµu míi ®Òu ph¶i lµm lÔ ¨n mõng. Mçi
lÇn tæ chøc lÔ mõng, ng−êi ®Õn sím chê xem th−êng rÊt ®«ng, ®øng chËt
nÝch. §Ó tr¸nh x¶y ra sù cè, ng−êi phô tr¸ch ®· ch¨ng mét sîi d©y v¶i
ng¨n con tµu víi kh¸ch ®Õn xem. Sau khi c«ng viÖc chuÈn bÞ xong, ng−êi ta
121

dïng kÐo c¾t sîi d©y v¶i ®ã. VÒ sau thao t¸c nµy ®−îc ph¸t triÓn thµnh
nghi thøc c¾t b¨ng, dïng trong c¸c lÔ kh¸nh thµnh, vµ dïng tÊm b¨ng lôa
mµu thay cho d©y v¶i.
Mét thuyÕt kh¸c l¹i cho r»ng, tôc c¾t b¨ng kh¸nh thµnh ra ®êi ë Mü.
Vµo mét ngµy n¨m 1912, mét cöa hµng b¸ch hãa lín cña Mü b¾t ®Çu khai
tr−¬ng. ¤ng chñ mong muèn gÆp may, ngay tõ s¸ng sím ®· më cöa hµng
vµ treo tr−íc cöa mét d¶i b¨ng v¶i, ®Ó thu hót kh¸ch hµng. Nh−ng tr−íc giê
cöa hµng chÝnh thøc më, ®øa con g¸i 10 tuæi cña «ng chñ d¾t mét con chã
tõ trong cöa hµng ®i ra, v« ý lµm ®øt ®o¹n b¨ng v¶i ®ã. Tøc th×, kh¸ch
hµng ®îi l©u ë cöa µo vµo, tranh nhau mua hµng, doanh thu lín khiÕn «ng
chñ rÊt mõng.

Ýt l©u sau, «ng chñ l¹i khai tr−¬ng mét cöa hµng hiÖu, l¹i bè trÝ nh−
tr−íc vµ cho con g¸i ch¹y qua lµm ®øt d¶i b¨ng. Qu¶ nhiªn l¹i ph¸t tµi.
Mäi ng−êi thÊy vËy, ®ua nhau lµm theo, dÇn dÇn ng−êi ta thay sîi v¶i
b»ng v¶i mµu, dïng kÐo c¾t b¨ng. Sau nµy, tôc c¾t b¨ng ph¸t triÓn hµnh
nghi thøc c¾t b¨ng kh¸nh thµnh.

226. TËp tôc sinh nhËt ¨n “M× Tr−êng Thä” ra
®êi khi nµo?
Trong d©n gian Trung Quèc cã tËp tôc ¨n mú tr−êng thä trong ngµy
sinh nhËt. TËp tôc nµy b¾t nguån tõ ®êi T©y H¸n.
T−¬ng truyÒn, mét h«m H¸n Vò §Õ ®ang trß chuyÖn cïng víi ®¸m
®¹i thÇn, khi nghe nãi ®Õn tuæi thä cña con ng−êi, H¸n Vò §Õ nãi: “S¸ch
T−íng th− nãi, nh©n trung cña ai dµi, tuæi thä cµng dµi, nÕu nh©n trung
dµi 1 thèn, cã thÓ sÏ sèng ®−îc 100 tuæi”. Quan ®¹i thÇn §«ng D−¬ng Sãc
ngåi bªn c¹nh H¸n Vò §Õ nghe xong bçng ph¸ lªn c−êi. QuÇn thÇn thÊy
lµm l¹, tr¸ch «ng ®· v« lÔ víi Hoµng ®Õ, §«ng Ph−¬ng Sãc gi¶i thÝch:
“Kh«ng ph¶i t«i c−êi bÖ h¹, mµ c−êi Bµnh Tæ. Ng−êi sèng ®Õn 100 tuæi,
nh©n trung dµi mét thèn, Bµnh Tæ sèng nh÷ng 800 tuæi, nh©n trung cña
«ng Êy h¼n ph¶i dµi 8 thèn, vËy mÆt cña «ng Êy dµi tõng nµo?”
122

§¹i thÇn bÊy giê míi ngé ra. Muèn tr−êng thä, dùa vµo mÆt dµi mét
chót lµ kh«ng thÓ. Song cã thÓ lÊy ®ã ®Ó vÝ, gäi liÔm lµm diÖn (ch÷ liÔm vµ
diÖn ®Òu cã nghÜa lµ mÆt), cÇu mong c¸t lîi. LiÔm tøc diÖn, vËy “liÔm dµi
tøc diÖn dµi” (ch÷ diÖn cßn cã nghÜa lµ bét mú) thÕ lµ mäi ng−êi bÌn dïng
sîi mú dµi ®Ó chóc tr−êng thä. L©u dÇn c¸ch lµm nµy trë thµnh tËp tôc ¨n
mú sîi ngµy sinh nhËt, gäi lµ ¨n “Mú tr−êng thä”.

227. Tôc d¸n ng−îc ch÷ “Phóc” ra ®êi khi
nµo?
Tôc d¸n ch÷ Phóc ng−îc b¾t nguån tõ phñ Cung Th©n V−¬ng ®êi
Thanh. N¨m Êy, vµo dÞp tr−íc tÕt, viªn qu¶n gia nä muèn lÊy lßng gia
chñ, theo lÖ th−ên viÕt vµi ch÷ Phóc thËt lín, sai ®¸m gia nh©n d¸n ë nhµ
kho vµ cæng lín V−¬ng phñ. Mét gia nh©n do kh«ng biÕt ch÷ ®· d¸n ng−îc
ch÷ Phóc ë cæng lín. Cung Th©n V−¬ng Phóc TÊn sau khi nh×n, ®· c¶
giËn, bÌn lÖnh cho ph¹t roi gia nh©n, mét mÆt trõng ph¹t ng−êi cã lçi, mét
mÆt c¶nh c¸o ng−êi kh¸c ph¶i lµm cÈn thËn. Viªn qu¶n gia thuéc lo¹i
måm mÐp, vèn sî bÞ liªn lôy, véi cói xuèng th−a víi gia chñ: “N« tµi
th−êng nghe nãi, Cung Th©n V−¬ng thä cao phóc dµy, nay ®¹i phóc ®·
“dµo”, ®óng lµ ®iÒm lµnh ®ã” (trong tiÕng H¸n, ©m “dµo” võa cã nghÜa lµ
“ng−îc”, (®¶o) võa cã nghÜa lµ ®Õn (®¸o)). Cung Th©n V−¬ng nghe xong,
thÊy cã lý. Bông nghÜ: “HÌn chi, ng−êi ®i qua phñ Cung Th©n V−¬ng ®Òu
nãi, phñ Cung Th©n V−¬ng Phóc “dµo” (®Õn) råi! KÎ n« tµi Ýt häc, nghÜ
sao næi chiªu nµy!” ¤ng ta th−ëng cho qu¶n gia vµ gia nh©n mçi ng−êi 50
l¹ng b¹c. Sau nµy, tËp tôc d¸n ng−îc ch÷ Phóc ®· truyÒn tõ V−¬ng Phñ
®Õn tËn nhµ d©n. Sau khi d¸n xong, ai nÊy ®Òu mong cã ng−êi ®i qua ®Ó
®äc c©u: “Phóc ®Õn råi, Phóc ®Õn råi!” ®Ó cÇu may m¾n.



228. Nghi thøc hßa th−îng “thiªu giíi” ra
®êi khi nµo?
Thiªu giíi lµ chØ nh÷ng ng−êi nhËp PhËt m«n sau khi c¹o ®Çu xong,
dïng h−¬ng nãng ®èt thµnh sÑo trªn ®Çu, ®Ó chøng tá chÝnh thøc xuÊt gia,
123

b¾t ®Çu cuéc sèng tu hµnh khæ h¹nh. Nghi lÔ nµy th−êng do bËc ph−¬ng
tr−îng chñ tr×.
Cßn t¹i sao c¸c hoµ th−îng ph¶i thiªu giíi? T−¬ng truyÒn, vµo triÒu
Tèng, PhËt gi¸o gåm hai ph¸i lín, tøc MËt t«ng vµ HiÓn gi¸o. Hoµng ®Õ
lóc ®ã l¹i ®Æc biÖt −u ¸i MËt t«ng ph¸i (tøc L¹t Ma), nªn vËt phÈm tÆng
cho hä h¬n h¼n c¸c ph¸i kh¸c. §iÒu nµy khiÕn cho c¸c hßa th−îng cña
HiÓn gi¸o ph¸i võa ®è kþ l¹i võa kh©m phôc. Do ®ã, tõ phôc søc ®Õn nghi
thøc hä ®Òu pháng theo MËt t«ng ph¸i, khiÕn cho chèc l¸t, sè L¹t Ma trong
toµn quèc ®· t¨ng lªn hµng chôc v¹n. Hoµng ®Õ sau khi hay tin, lÊy lµm
l¹, c¸c ®¹i thÇn bÌn gi¶i thÝch: “§ã lµ do cã nhiÒu Hoµ th−îng cña HiÓn
gi¸o ph¸i mÆc phôc søc L¹t Ma”. Hoµng ®Õ tá ý kh«ng vui, lÖnh cho toµn
n−íc Trung Quèc, trõ c¸c L¹t Ma ra, c¸c hßa th−îng cßn l¹i ®Òu ph¶i lµm
sÑo trªn ®Çu träc ®Ó ph©n biÖt, dÇn dÇn trë thµnh mét chÕ ®é ®èi víi c¸c hßa
th−îng nhËp PhËt m«n.
Ngoµi ra, cßn cã mét thuyÕt kh¸c, L−¬ng Vò §Õ thêi Nam triÒu rÊt
sïng b¸i PhËt gi¸o, tõng ba lÇn xuÊt gia, ba lÇn ®−îc chuéc ra. ¤ng ®¹i x¸
cho c¸c tö tï trong thiªn h¹, hy väng hä sÏ “bu«ng ®ao tu phËt”. §Ó phßng
ngõa hä tiÕp tôc ph¹m téi, «ng ®· ®èt nãng g©y nªn nh÷ng vÕt sÑo trªn ®Çu
träc cña hä ®Ó lµm dÊu. Sau nµy, c¸ch lµm ®ã ®−îc truyÒn vµo c¸c chïa,
ph¸t triÓn thµnh hßa th−îng thiªu giíi.

229. LÔ tiÕt b¾t tay ra ®êi khi nµo?
LÔ tiÕt b¾t tay b¾t nguån tõ giao tiÕp gi÷a c¸c hiÖp sÜ Trung cæ. Thêi
chiÕn tranh, c¸c hiÖp sÜ ®Òu mÆc gi¸p trô, ngoµi hai con m¾t ra, toµn th©n
®Òu mÆc gi¸p s¾t, ®Ó cã thÓ s½n sµng x«ng lªn ®¸nh ®Þch. NÕu tá lßng h÷u
h¶o, hai bªn tiÕn l¹i gÇn, th¸o gi¸p trô tay ph¶i ra, gi¬ tay ph¶i ra, chøng
tá kh«ng mang vò khÝ, hai bªn b¾t tay chµo nhau. Sau nµy, ph−¬ng thøc
bµy tá t×nh c¶m ®ã l−u truyÒn trong d©n chóng, trë thµnh lÔ tiÕt b¾t tay.
Ngµy nay lÔ tiÕt b¾t tay còng kh«ng ®eo g¨ng, ®Ó biÓu thÞ sù t«n träng ®èi
ph−¬ng.
Mét thuyÕt kh¸c l¹i cho r»ng, lÔ tiÕt b¾t tay ra ®êi thêi ®¹i “®ao canh
háa chñng” (mét ph−¬ng ph¸p gieo trång nguyªn thñy). Lóc ®ã mäi ng−êi
124

khi s¨n b¾n hay ®¸nh trËn, trong tay ®Òu cÇm hßn ®¸ hay c©y gËy lµm vò
khÝ phßng vÖ, cßn gi÷a ®−êng cã gÆp ng−êi l¹, nÕu hai bªn ®Òu kh«ng cã ¸c
ý, liÒn bu«ng vò khÝ ra, gi¬ bµn tay ra ®Ó ®èi ph−¬ng sê lªn lßng bµn tay,
chøng tá trong tay kh«ng cã vò khÝ. Sau nµy tôc ®ã ph¸t triÓn thµnh lÔ tiÕt
b¾t tay ngµy nay.

230. Nô h«n ra ®êi khi nµo?
H«n lµ lÔ nghi phæ biÕn ë c¸c n−íc ¢u, Mü. B¹n bÌ th©n khi gÆp
nhau ®Òu dïng nô h«n ®Ó bµy tá th©n mËt. LÔ nghi nµy b¾t nguån tõ La
M· cæ ®¹i, song ban ®Çu l¹i kh«ng ph¶i do lÔ tiÕt mµ cã, mµ do ®Ó h¹n chÕ
phô n÷ uèng r−îu.
Thêi cæ La M·, ng−êi ta cÊm phô n÷ uèng r−îu. Ng−êi chång khi ra
ngoµi, rÊt kh«ng yªn t©m vÒ vî, nghÜ vî sÏ uèng r−îu trém, cho nªn khi vÒ
nhµ, tr−íc tiªn kiÓm tra vî cã uèng r−îu hay kh«ng, bÌn ghÐ s¸t m«i vî ngöi
vµi c¸i. Cø vËy quen dÇn thµnh viÖc ®Çu tiªn khi hai vî chång gÆp nhau.
Ngµy nay lÔ nghi h«n th−êng x¶y ra gi÷a vî chång, ng−êi t×nh, b¹n bÌ, bÒ
trªn víi bÒ d−íi.

231. TiÖc trµ ra ®êi khi nµo?
TiÖc trµ b¾t nguån tõ trµ héi, trµ tho¹i.
Trµ héi lµ mét h×nh thøc tô héi ®Ó tiÕn hµnh c¸c cuéc giao dÞch bu«n
b¸n t¹i phßng trµ cña c¸c th−¬ng nh©n Trung Quèc thêi x−a. C¸c ngµnh,
c¸c ph−êng héi ®Òu cã c¸c trµ l©u (lÇu trµ) cña m×nh ®Ó lµm ®iÓm tô héi.
C¸c th−¬ng nh©n võa uèng trµ võa bµn chuyÖn lµm ¨n, tiÕn hµnh c¸c cuéc
mua b¸n. H×nh thøc nµy thÞnh hµnh nhÊt lµ ë Th−îng H¶i.
Trµ tho¹i cã nghÜa lµ võa uèng trµ võa trß chuyÖn. Bµi th¬ NhËp tôc
cña Ph−¬ng Nh¹c cã c©u “Trµ tho¹i l−îc v« thÇn thæ t¹p” (ý nãi khi uèng
trµ chØ nãi chuyÖn thanh tao). Do ®ã, ng−êi ta hay tæ chøc tiÖc trµ ®Ó tiÕp
®·i kh¸ch, cßn gäi lµ trµ tho¹i héi. Sau khi n−íc Trung Quèc míi ra ®êi,
§¶ng vµ chÝnh phñ ®Ò x−íng phong trµo nÕp sèng míi, cÇn kiÖm x©y dùng
®Êt n−íc. C¸c c¬ quan chÝnh phñ vµ ®oµn thÓ vµo c¸c ngµy lÔ truyÒn thèng
nh− tÕt Nguyªn §¸n, ®ãn xu©n... th−êng hay tæ chøc c¸c tiÖc trµ. Víi
125

h×nh thøc nµy, cã thÓ l¾ng nghe ý kiÕn quÇn chóng, t¨ng c−êng mèi quan
hÖ gi÷a §¶ng víi quÇn chóng. QuÇn chóng nh©n d©n khi tæ chøc tiÖc c−íi,
còng hay më tiÖc trµ, tiÕt kiÖm mµ vÉn Êm cóng, th©n t×nh. TiÖc trµ ®· trë
thµnh mét sinh ho¹t v¨n hãa ®Ó mäi ng−êi cã dÞp hiÓu biÕt, giao l−u, t¨ng
c−êng t×nh th©n ¸i.

232. C¸c nhµ s− ng−êi H¸n ¨n chay khi nµo?
X−a kia c¸c tÝn ®å PhËt gi¸o, gÆp tanh ¨n tanh, gÆp chay ¨n chay.
S¸ch kinh Giíi luËt qu¶ng b¶n cã ghi do trong chïa kh«ng chuÈn bÞ ®å
nÊu, nªn h»ng ngµy lóc s¸ng sím PhËt tæ ThÝch Ca m©u ni vµ c¸c ®Ö tö
®øng ngoµi cæng, tay cÇm b¸t gèm (lo¹i b¸t mµ c¸c tÝn ®å PhËt gi¸o dïng
®Ó ®ùng c¬m), thÝ chñ cho c¸i g×, c¸c nhµ s− ¨n c¸i ®ã, kh«ng ph©n biÖt tanh
hay chay. §Õn ®êi H¸n, cïng víi viÖc du nhËp cña PhËt gi¸o, ng−êi H¸n
xuÊt gia hoÆc theo thÇy ®i ¨n xin, hoÆc sèng nhê vµo ®å ¨n do d©n chóng
cung cÊp, vÉn ch−a cã chuyÖn cÊm ¨n tanh. §Õn ®êi T©y TÊn, t¨ng l÷
ngµy mét nhiÒu, mµ chïa l¹i hay x©y ë nh÷ng n¬i cã c¶nh ®Ñp c¸ch xa
chèn ®« héi, ng−êi qua l¹i rÊt Ýt, nªn kh«ng thÓ cø ¨n xin m·i, bëi vËy
trong chïa buéc ph¶i më “H−¬ng chØ trï” (bÕp nhµ PhËt) ®Ó c¸c nhµ s− cã
c¸i ¨n. Song lóc ®ã, “Ngò giíi” mµ ng−êi H¸n vµo chïa ph¶i ®i tu ph¶i
tu©n thñ, vÉn ch−a cÊm ¨n tanh. Vµo ®êi Nam triÒu, do viÖc ®Ò x−íng cña
L−¬ng Vò §Õ, c¸c nhµ s− ng−êi H¸n míi dÇn dÇn ®−îc phæ biÕn tËp tôc
¨n chay. V× lêi nãi cña vua lµ vµng, lµ ngäc, nªn ai còng ph¶i tu©n theo.

233. Quèc kú Mü ra ®êi khi nµo?
Cê Mü gåm hai bé phËn: nÒn xanh phÝa trªn, bªn tr¸i ®−îc xÕp 50
ng«i sao mµu tr¾ng, cø mét hµng 6 ng«i l¹i cã mét hµng 5 ng«i, tæng céng
cã 9 hµng; chç cßn l¹i lµ 13 v¹ch ®á vµ v¹ch tr¾ng xen kÏ nhau, cho nªn
ng−êi ta quen gäi nã lµ cê sao v¹ch.
Cê Mü t−îng tr−ng cho viÖc ph©n chia c¸c khu hµnh chÝnh, mçi ng«i
sao ®¹i biÓu cho mét bang n−íc Mü cã 50 bang vµ cã mét khu vùc trùc thuéc
(tøc thñ ®« n»m ë khu Columbia). Nh÷ng ng«i sao mµu tr¾ng trªn cê Mü
thay ®æi liªn tôc, ngµy cµng nhiÒu. Ch¼ng h¹n bang thø 49 – Alaska ®−îc
mua l¹i tõ thêi Nga Sa Hoµng n¨m 1867. Bang thø 50 hiÖn nay - ®¶o
126

Hawaii lµ do Mü th«n tÝnh n¨m 1898. Hai bang nµy m·i ®Õn n¨m 1959
míi trë thµnh hai ng«i sao tr¾ng trªn cê Mü. Cßn 13 v¹ch ®á vµ tr¾ng trªn
cê Mü t−îng tr−ng cho 13 thuéc ®Þa giµnh ®−îc ®éc lËp tõ tay thùc d©n
Anh; ®ã lµ 13 bang hiÖn nay ë phÝa ®«ng n−íc Mü.

234. Qu©n kú “B¸t NhÊt” ra ®êi khi nµo?
§Çu n¨m 1949, Trung −¬ng §¶ng Céng S¶n Trung Quèc quyÕt ®Þnh
chän biÓu t−îng cho qu©n kú vµ qu©n huy Gi¶i phãng qu©n nh©n d©n
Trung Quèc, vµ ñy th¸c Thñ t−íng Chu ¢n Lai chñ tr×. Theo chØ thÞ cña
Chñ tÞch Mao Tr¹ch §«ng, trªn qu©n kú cã hai ch÷ “B¸t nhÊt”, t−îng
tr−ng ngµy lÔ lÞch sö – ngµy 1 th¸ng 8 n¨m 1927, ngµy nh©n d©n Trung
Quèc tiÕn hµnh khëi nghÜa Nam X−¬ng. Trªn qu©n kú cã 5 sao, t−îng
tr−ng sù l·nh ®¹o tuyÖt ®èi cña §¶ng ®èi víi qu©n ®éi. Thñ t−íng Chu ¢n
Lai chØ thÞ, qu©n kú lÊy mµu ®á lµm nÒn; 5 sao vµ hai ch÷ “B¸t nhÊt” dïng
mµu vµng; c¸n cê cã hoa v¨n xo¾n hai mµu ®á vµng; ®Ønh c¸n lµ ®Çu mÒm
cña c©y th−¬ng Hång Anh, ®iÓm t« b«ng lóa mµu ®á, biÓu thÞ sù ra ®êi cña
qu©n ®éi nh©n d©n.
Ngµy 15 th¸ng 6 cïng n¨m, Qu©n ñy Trung −¬ng Trung Quèc c«ng
bè “mÖnh lÖnh liªn quan ®Õn viÖc ph¸t qu©n kú”, tõ ®ã, l¸ qu©n kú ®Çu tiªn
cña Qu©n gi¶i phãng nh©n d©n Trung Quèc ra ®êi.

235. Quèc kú cña Trung Quèc ra ®êi khi nµo?
Cê ®á n¨m sao lµ quèc kú cña n−íc Céng hßa nh©n d©n Trung Hoa.
N¨m 1949, trong ho¹t ®éng tr−ng cÇu toµn quèc vÒ ®å ¸n quèc kú, ®å
¸n cê ®á n¨m sao do T»ng Liªn Tïng ë Th−îng H¶i thiÕt kÕ ®· ®−îc chän,
vµ ®−îc Mao Tr¹ch §«ng ®ång ý. Ngµy 27 th¸ng 9 cïng n¨m, Héi nghÞ
toµn thÓ Trung −¬ng khãa I vµ Héi nghÞ ChÝnh trÞ hiÖp th−¬ng toµn
Trung Quèc ®· chÝnh thøc th«ng qua nghÞ quyÕt “Quèc kú cña n−íc Céng
hµo nh©n d©n Trung Hoa lµ cê ®á n¨m sao”.
L¸ cê h×nh ch÷ nhËt, tû lÖ dµi vµ réng lµ 3 : 2. Quèc kú ®−îc cÊu
thµnh bëi hai mµu ®á vµ vµng, trong ®ã mµu ®á lµ chÝnh, t−îng tr−ng cho
c¸ch m¹ng, t−îng tr−ng cho sù ra ®êi cña n−íc Trung Quèc míi, do c¸c
127

chiÕn sÜ c¸ch m¹ng ph¶i ®æ m¸u ®µo ®æi lÊy; cßn mµu vµng t−îng tr−ng cho
d©n téc Trung Hoa lµ nßi gièng da vµng. Trong ®å ¸n quèc kú cã n¨m
ng«i sao mµu vµng kim (mét ng«i sao lín, bèn ng«i sao nhá); sao lín ®¹i
biÓu cho §¶ng céng s¶n Trung Quèc, bèn ng«i sao nhá ®¹i biÓu cho nh©n
d©n toµn quèc, tøc giai cÊp c«ng nh©n, giai cÊp n«ng d©n, giai cÊp tiÓu t−
s¶n thµnh thÞ vµ giai cÊp t− s¶n d©n téc thêi kú ®Çu dùng n−íc, ®ång thêi
cßn ®¹i biÓu cho lÞch sö v¨n hãa ®−îc ghi chÐp thµnh v¨n 4000 n¨m cña
Trung Quèc. Bèn ng«i sao nhá bao quanh phÝa ph¶i ng«i sao lín, mçi ng«i
sao cã mét gãc chiÕu th¼ng vµo ®iÓm gi÷a cña sao lín, t−îng tr−ng cho sù
®oµn kÕt cña nh©n d©n d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng céng s¶n Trung Quèc.
C¶ n¨m ng«i sao n»m ë phÝa trªn bªn tr¸i l¸ cê, t¹o thµnh h×nh bÇu dôc
t−îng tr−¬ng cho b¶n ®å Trung Quèc.

236. Nghi thøc treo cê rñ ra ®êi khi nµo?
Treo cê rñ lµ mét ph−¬ng thøc bµy tá lßng th−¬ng tiÕc phæ biÕn trªn
thÕ giíi ngµy nay, dïng khi c¸c nh©n vËt l·nh ®¹o quan träng cña quèc gia
qua ®êi. C¸ch lµm nµy cã tõ n¨m 1612.
Mét h«m, khi chiÕc thuyÒn cña n−íc Anh ®ang trªn ®−êng th¸m hiÓm
tõ phÝa b¾c B¾c Mü ®Õn Th¸i B×nh D−¬ng, ch¼ng may thuyÒn tr−ëng qua
®êi. C¸c thuyÒn viªn tá lßng th−¬ng nhí vÞ thuyÒn tr−ëng qu¸ cè, ®· kÐo cê
xuèng c¸ch ®Ønh mét ®o¹n. Lóc ®Çu mäi ng−êi kh«ng hiÓu. Sau nµy khi
mäi ng−êi biÕt ®Ó cê rñ nh− thÕ lµ ®Ó t−ëng niÖm ng−êi mÊt, th× thÊy hîp lý
vµ ®ua nhau lµm theo. §Õn nöa sau thÕ kû XVII, ph−¬ng thøc chia buån
nµy míi truyÒn lªn ®¹i lôc, dÇn dÇn hÇu hÕt c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu ¸p
dông ®Õn tËn ngµy nay.

237. Háa t¸ng ra ®êi khi nµo?
Háa t¸ng cßn gäi lµ háa hãa (thiªu thi hµi), thÞnh hµnh sím nhÊt ë
Ên §é, theo PhËt gi¸o truyÒn vµo Trung Quèc. Trªn thùc tÕ c¸c nhµ kh¶o
cæ Trung Quèc cho hay, trong di chØ tiÒn sö khai quËt ®−îc ë nói Tù Oa,
huyÖn L©m Thao, Cam Tóc, cã mét lä gèm lín mµu tro ®ùng tro hµi cèt, do
®ã cã thÓ ®Èy lÞch sö háa t¸ng ng−îc ®Õn thêi kú x· héi nguyªn thñy, nghÜa
lµ háa t¸ng ®· tån t¹i tõ rÊt l©u ë Trung Quèc. GÇn ®©y, c¸c nhµ kh¶o cæ
128

l¹i tiÕp tôc ph¸t hiÖn t¹i nhiÒu khu vùc phÝa t©y L¹c D−¬ng, Phóc Ch©u...
cã c¸c lä ®ùng tro cèt háa t¸ng c¸c thêi Tèng, Liªu, Kim, Nguyªn, thªm
mét b−íc chøng minh r»ng, h×nh thøc háa t¸ng ®· dÇn dÇn më réng ®Õn
nhiÒu khu vùc.
Ch¼ng nh÷ng thÕ, trong nhiÒu sö liÖu cßn thÊy nh÷ng ghi chÐp vÒ háa
t¸ng. Ch¼ng h¹n cuèn MÆc tö, TiÕt t¸ng h¹ cã ghi viÖc ng−êi Nghi Cõ thêi
TÇn ®· tiÕn hµnh háa t¸ng (Nghi Cõ thuéc phÝa t©y nam huyÖn Kh¸nh
D−¬ng, Cam Tóc ngµy nay). Trong s¸ch T©n ngò ®¹i sö cã ®o¹n ghi chÐp
vÒ viÖc c¸c thµnh viªn hoµng thÊt cæ ®¹i Trung Quèc tiÕn hµnh háa t¸ng:
HËu TÊn xuÊt ®Õ, sau khi mÑ chÕt ®· “§èt x−¬ng cèt cña bµ ch«n xuèng
®Êt”. Trong cuèn Du ký cña Marco Polo xuÊt hiÖn ë thÕ kû thø XIII
cóng cã ghi chÐp liªn quan ®Õn háa t¸ng, ph¶n ¸nh nhiÒu vïng ë Trung
Quèc lóc ®ã, ®· tiÕn hµnh háa t¸ng.
Ngµy nay, háa t¸ng ®· trë thµnh ph−¬ng thøc nhËp t¸ng chÝnh ë
Trung Quèc.

238. R−îu Cocktail ra ®êi khi nµo?
R−îu Cocktail lµ mét lo¹i ®å uèng hçn hîp ®−îc chÕ bëi r−îu vµ n−íc
tr¸i c©y, ®−êng, h−¬ng liÖu, ®¸... ViÖc ®Æt tªn “R−îu Cocktail” cã liªn quan
®Õn ®u«i gµ ch¨ng?
Trong thêi kú chiÕn tranh giµnh ®éc lËp cña Mü, mét h«m, n÷ chiªu
®·i viªn cña mét qu¸n r−îu nhá ë New York ®· cã mét ý t−ëng kh¸ t©n
kú: c« ta røt mét chiÕc l«ng trªn ®u«i chó gµ trèng ®Ó quÊy ®Òu thø r−îu hçn
hîp nµy. Lóc ®ã cã mét tèp sÜ quan ®ang ngåi ®îi uèng r−îu trong qu¸n,
khiÕn n÷ chiªu ®·i kia cuèng quýt c¶ lªn, khi mang r−îu ®Õn cho kh¸ch,
chiÕc l«ng ®u«i gµ ®ã vÉn ®Ó nguyªn trong cèc r−îu. Mét viªn sÜ quan Ph¸p
®· cao høng gi¬ cèc r−îu lªn, h« lín b»ng tiÕng Ph¸p: “§u«i gµ mu«n
n¨m!” Sau khi sù viÖc trªn ®−îc truyÒn ®i, mäi ng−êi thÝch thó, rÇm rËp kÐo
nhau ®Õn qu¸n r−îu nµy. Chñ qu¸n thÊy vËy mõng l¾m, quyÕt ®Þnh tõ nµy
sÏ dïng l«ng ®u«i gµ trang trÝ cho qu¸n r−îu vµ trong mçi cèc r−îu hçn hîp
®ã ®Òu c¾m mét chiÕc l«ng ®u«i gµ. Kh¸ch hµng khi th−ëng thøc r−îu
129

th−êng nãi: “T«i xin mét chiÕc l«ng ®u«i gµ”. VÒ sau, mäi ng−êi quyÕt ®Þnh
gäi lo¹i hç hîp nµy lµ “Kª vÜ töu” – R−îu ®u«i gµ - R−îu Cocktail.

239. T¹i sao trªn nh·n hiÖu r−îu Whisky cã
h×nh ®Çu «ng giµ?
Trªn nh·n hiÖu cña lo¹i r−îu næi tiÕng whisky cã in h×nh ®Çu «ng
giµ, «ng giµ ®ã chÝnh lµ Laoboer (dÞch ©m Trung Quèc). Nghe nãi «ng thä
151 tuæi, trë thµnh tiªu chÝ kháe m¹nh vµ tr−êng thä ë ph−¬ng T©y.
TruyÒn thuyÕt kÓ r»ng, «ng sinh vµo n¨m 1482 nh−ng m·i ®Õn 80
tuæi míi kÕt h«n.N¨m «ng 122 tuæi, vî «ng bÞ bÖnh qua ®êi. Trong khi ®ã
«ng vÉn rÊt kháe m¹nh, l¹i kÕt h«n lÇn n÷a. N¨m 1633, vua n−íc Anh lµ
Charles hay tin, liÒn cho mêi «ng ®Õn Lu©n §«n, h»ng ngµy kho¶n ®·i.
¤ng mÊt ngµy 15 th¸ng 11 n¨m ®ã. Sau khi chÕt, «ng ®−îc ch«n cïng
nghÜa trang dµnh cho c¸c vua Anh.

240. Vitamin ra ®êi khi nµo?
Vitamin lµ chÊt h÷u c¬ vi l−îng cÇn thiÕt cho sù ph¸t triÓn vµ trao ®æi
chÊt cña sinh vËt. Ngµy nay, ng−êi ta ®· ph¸t hiÖn ®−îc trªn 20 lo¹i
vitamin. Song lo¹i vitamin ®Çu tiªn ®· ra ®êi nh− thÕ nµo?
N¨m 1893, khi b¸c sÜ trÎ tuæi Hµ Lan tªn lµ Aikeman ®ang sèng ë
Java, th× ë ®ã ®ang lan trµn mét lo¹i bÖnh ®¸ng sî lµ bÖnh phï ch©n. Lo¹i
bÖnh nµy khiÕn cho søc kháe cña nh÷ng ng−êi ¨n g¹o lµ chÝnh ë c¸c n−íc
Trung Quèc, NhËt... bÞ suy gi¶m. B¸c sÜ Aikeman quyÕt t©m t×m ra lo¹i
thuèc ®Ó ch÷a bÖnh nµy. Song «ng cho c¸c bÖnh nh©n dïng nhiÒu lo¹i thuèc
mµ vÉn kh«ng khái. Cuèi cïng, nhê sù gîi ý tõ gµ mÑ ®ang nu«i con mµ
«ng t×m ®−îc ph−¬ng ph¸p ch÷a trÞ.
Mét h«m, khi «ng ®i ngang qua mét æ gµ, thÊy c¸c chó gµ còng m¾c
lo¹i bÖnh nµy. T×m hiÓu kü th× thÊy, nguyªn nh©n khiÕn chóng mang bÖnh
lµ do ¨n ph¶i c¬m thõa cña ng−êi m¾c bÖnh phï ch©n. Qua thùc nghiÖm
cho thÊy, chØ cÇn cho chót ®−êng vµo c¬m tr¾ng, bÖnh sÏ khái nhanh. Cuèi
cïng, «ng ®· t×m ®−îc c¸ch ch÷a bÖnh phï ch©n.
130

Hçn hîp ®−êng vµ g¹o nµy suy cho cïng ®· chøa chÊt g× mµ cã c«ng
dông kú diÖu nh− vËy? C©u hái nµy ®· ®−îc nhµ khoa häc Ba Lan lµ
Fenke gi¶i ®¸p. N¨m 1912, Fenke ®· ph©n gi¶i ®−îc tõ ®−êng g¹o mét
chÊt, vµ gäi chÊt ®ã lµ vitamin (B).

241. Vacxin ra ®êi khi nµo?
Vacxin do hai nhµ khoa häc Ph¸p lµ Clªmlte vµ GuÐrin ph¸t minh.
ThËp niªn 80 thÕ kû XIX, nhµ khoa häc vÜ ®¹i Pasteur lÇn ®Çu tiªn
®· dïng lo¹i vi khuÈn ®· bÞ lµm suy yÕu ®Ó ®Ò phßng mét sè bÖnh, hiÖu qu¶
rÊt tèt. Hai «ng ®· ®−îc gîi ý tõ ®ã. N¨m 1907, hä b¾t ®Çu nu«i lo¹i vi
khuÈn lao cã kh¶ n¨ng g©y bÖnh rÊt m¹nh, chóng ®−îc t¸ch tõ trong s÷a
cña bß m¾c bÖnh lao.
N¨m 1921, lo¹i vacxin chèng lao nãi trªn do hai «ng chÕ thµnh, lÇn
®Çu tiªn ®−îc dïng cho con ng−êi. Ng−êi ®−îc tiÕp nhËn lo¹i vacxin nµy lµ
nh÷ng ®øa bÐ trong mét bÖnh viÖn ë Pa-ri. Trong vßng 2 – 10 ngµy sau khi
sinh, chóng ®−îc ¨n s÷a cã lÉn 10mg vacxin, 2 ngµy mét lÇn, uèng hai lÇn,
thµnh c«ng rÊt tèt. Sau ®ã, vacxin tõ chç chØ dïng cho con em trong gia
®×nh cã ng−êi m¾c bÖnh lao, ®· më réng dïng cho trÎ s¬ sinh.

242. S÷a chua ra ®êi khi nµo?
S÷a chua lµ lo¹i ®å ¨n ®−îc nhiÒu ng−êi −a chuéng, nh−ng sù ra ®êi
cña nã kh«ng ph¶i ai còng biÕt. T−¬ng truyÒn, s÷a chua ra ®êi sím nhÊt lµ
do mét ng−êi d©n Thæ NhÜ Kú “ngÉu nhiªn” ph¸t minh. Vµo mét ngµy
hÌ, ng−êi nµy ®i du lÞch, mang theo s÷a bß, ®ùng trong chiÕc tói b»ng da dª.
Do thêi tiÕt nãng bøc nªn khi «ng më tói ra ®Þnh uèng s÷a th× thÊy chóng
®ãng kÕt l¹i, táa ra mïi vÞ chua chua. ¤ng cho r»ng s÷a ®· bÞ háng, nh−ng
vÉn thö xem sao th× thËt bÊt ngê, nã võa chua võa ngät. VËy lµ, s÷a chua
®· “ngÉu nhiªn” ®−îc ph¸t minh. S÷a chua mµ chóng ta ¨n ngµy nay lµ do
qu¸ tr×nh lªn men cña s÷a bß t¹o thµnh mét lo¹i thøc phÈm sÒn sÖt mang vÞ
chua, nh−ng ¨n vµo rÊt dÔ chÞu, dÔ tiªu hãa, cã t¸c dông diÖt khuÈn g©y
bÖnh ®−êng ruét, kÐo dµi tuæi thä cña con ng−êi.
131

243. Kem cèc ra ®êi khi nµo?
Kem cèc lµ mét ®å gi¶i kh¸t hÊp dÉn mäi ng−êi trong ngµy hÌ. Nã
ra ®êi sím nhÊt vµo thêi La M· cæ ®¹i. Lóc ®ã do trêi nãng bøc, hoµng ®Õ
®· sai ®¸m n« béc t×m kiÕm cho ngµy chót n−íc ®¸ ®Ó gi¶i nhiÖt. Cã mét n«
béc ®· lªn nói cao mang vÒ mét t¶ng b¨ng, ®o¹n cho mËt ong vµ n−íc tr¸i
c©y vµo khuÊy lªn, d©ng hoµng ®Õ. §ã lµ cèc kem ®Çu tiªn trªn thÕ giíi.
Vµo thÕ kû XIII, nhµ th¸m hiÓm Makeboluo ®· giíi thiÖu víi d©n
ý mãn gi¶i kh¸t ®−îc lµm tõ s÷a bß vµ n−íc ®¸ mµ «ng ®· cã dÞp th−ëng
thøc t¹i Trung Quèc. Tõ ®ã thø n−íc nµy ®−îc du nhËp vµo ch©u ¢u, sau
®−îc truyÒn sang ch©u Mü.
Lóc ®Çu, do chÕ biÕn phøc t¹p, nªn chØ ng−êi giµu míi ®−îc dïng kem
cèc, ®Õn thÕ kû XIX, do ph¸t minh ra ®iÖn, viÖc lµm l¹nh ®−îc c¶i tiÕn nªn
viÖc s¶n xuÊt kem cèc nhanh h¬n, gi¸ thµnh rÎ, v× vËy nã trë nªn phæ biÕn
trªn thÕ giíi.

244. B¸nh mú ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, phÇn lín b¸nh mú ®−îc lµm tõ bét mú lªn men råi n−íng
lªn. Ph¸t minh ra c«ng thøc lµm b¸nh mú nh− trªn lµ ng−êi Ai CËp cæ.
Tõ xa x−a, ng−êi Ai CËp cæ ®· biÕt dïng bét mú hßa víi n−íc vµ
muèi lµm thµnh b¸nh mú, nh−ng ®ã kh«ng ph¶i lo¹i b¸nh mú lµm b»ng
bét ®· lªn men. Mét h«m, cã ng−êi ®em bét mú ®· hßa xong ph¬i ngoµi
n¾ng, råi quªn mÊt, khi ®em vÒ th× bét mú ®· lªn men. Hä cø ®Ó vËy n−íng
lªn, kh«ng ngê thµnh thø b¸nh võa mÒm võa th¬m. Tõ ®ã hä dïng bét mú
®· lªn men ®Ó n−íng vµ c¸ch chÕ biÕn ®ã ®−îc ¸p dông cho ®Õn tËn ngµy
nay.

245. B¸nh bÝch qui ra ®êi khi nµo?
Nh÷ng chiÕc b¸nh bÝch qui võa xèp võa ngon ®−îc mäi ng−êi −a
chuéng, ®−îc ra ®êi rÊt t×nh cê.
132

C¸ch ®©y h¬n 150 n¨m, mét con tµu cña Anh ®ang lªnh ®ªnh gÇn
vÞnh Biscay n−íc Ph¸p th× ch¼ng may gÆp b·o vµ bÞ m¾c c¹n. C¸c thuyÒn
viªn may tho¸t ®−îc lªn mét hoang ®¶o. B·o tan, mäi ng−êi trë l¹i tµu ®Ó
t×m ®å ¨n. Nh−ng bét mú, ®−êng, s÷a... dù tr÷ ®Òu bÞ hßa vµo n−íc, hä chØ
vít ®−îc tõng ®¸m bét mú ®Æc s¸nh, råi nÆn thµnh tõng miÕng ®em n−íng
lªn ®Ó ¨n. Do hçn hîp bét mú, s÷a, ®−êng vµ h−¬ng liÖu ®Ó l©u ®· lªn men,
nªn khi n−íng chÝn, chóng rÊt th¬m ngon vµ xèp.
§Ó kØ niÖm viÖc tho¸t hiÓm t¹i vÞnh Biscay ®oµn thñy thñ sau khi vÒ
n−íc Anh, hä ®· dïng ph−¬ng ph¸p ®ã n−íng rÊt nhiÒu chiÕc b¸nh nhá ®Î
¨n, vµ gäi chóng lµ biscay.

246. DÊm ra ®êi khi nµo?
DÊm lµ ®å gia vÞ quan träng trong viÖc chÕ biÕn thøc ¨n. Muèn t×m
hiÓu nguån gèc cña nã, xin h·y trë l¹i truyÒn thuyÕt §ç Khang nÊu r−îu
lµm dÊm.
Vµo ®êi H¹ bªn Trung Quèc, cã mét ng−êi tªn lµ §ç Khang, con
cña «ng lµ H¾c Th¸p. Anh ta ®−a c¶ hä ®Õn c− tró vïng TrÊn Giang, tØnh
Giang T« ngµy nay, më mét ph−êng bu«n b¸n b· r−îu n¬i c¶ng c¸ bªn bê
s«ng Tr−êng Giang, vµ dïng n−íc s«ng ®Ó ng©m b· r−îu, giao cho H¾c
Th¸p l¾c ang r−îu h»ng ngµy. Ngµy nä, §ç Khang cã viÖc ph¶i ®i xa
l©u, H¾c Th¸p m¶i ch¬i quªn l¾c ang, ®Õn tËn giê DËu cña ngµy thø 21,
võa mêi ang ra ®· thÊy mïi th¬m sùc lªn mòi. H¾c Th¸p bÌn nÕm thö th×
thÊy bªn trong vÞ chua cã ngät, vµ gäi nã lµ thè (dÊm). Nghe nãi, ngµy nay
thêi gian s¶n xuÊt dÊm cña x−ëng dÊm t¹i TrÊn Giang vÉn lµ 21 ngµy.

247. Chocolate (s«c«la) ra ®êi khi nµo?
Chocolate vèn ban ®Çu kh«ng cã h×nh d¸ng nh− chóng ta thÊy, mµ lµ
mét lo¹i ®å uèng.
T¹i vïng ®Êt ch©u Phi vµ ch©u Mü Latinh cã mét lo¹i c©y nhiÖt ®íi
xanh tèt quanh n¨m, gäi lµ c©y ca cao. Kho¶ng 500 n¨m tr−íc, mét bé téc
ng−êi Aztee thuéc ng−êi da ®á Mexico, ®· ph¸t hiÖn ra viÖc rang h¹t ca cao
råi nghiÒn thµnh bét, hßa vµo n−íc lµm ®å uèng, gäi tªn lµ chocolate.
133

Nh−ng bÞ cña nã ®¾ng vµ cay. ThÕ kû XVI, ng−êi T©y Ban Nha ®em bét
ca cao trén h−¬ng liÖu råi hßa vµo n−íc mÝa, chÕ thµnh ®å uèng võa th¬m
võa ngon. §Õn n¨m 1867, mét ng−êi Thôy SÜ tªn lµ Pite ®· cho thªm s÷a
bß vµo ®å uèng chocolate. Ýt l©u sau l¹i cã ng−êi ®æ khu«n chocolate t¹o
thµnh nh÷ng thái chocolate ®Ó dÔ b¶o qu¶n.

248. Con ng−êi cã thÓ sèng bao nhiªu ngµy
kh«ng cÇn n−íc?
C¸c trËn ®éng ®Êt th−êng g©y tai häa cho con ng−êi, trong ®ã nhiÒu
ng−êi bÞ chÕt do kh«ng cã n−íc uèng. VËy con ng−êi cã thÓ sèng ®−îc bao
nhiªu ngµy trong ®iÒu kiÖn kh«ng cã n−íc? §iÒu nµy liªn quan ®Õn nhiÖt ®é
kh«ng khÝ n¬i ®ã vµ møc ®é ho¹t ®éng cña ng−êi bÞ n¹n. Con ng−êi ë trong
tr¹ng th¸i yªn tÜnh n¬i bãng tèi, ë nhiÖt ®é tõ 16°C ®Õn 23°C cã thÓ sèng
®−îc 10 ngµy; ë nhiÖt ®é 26°C cã thÓ sèng ®−îc 9 ngµy, ë nhiÖt ®é 29°C cã
thÓ sèng ®−îc 7 ngµy, ë nhiÖt ®é 33°C cã thÓ sèng ®−îc 5 ngµy, ë nhiÖt ®é
36°C cã thÓ sèng ®−îc 3 ngµy kh«ng cÇn uèng n−íc.

249. §òa ra ®êi khi nµo?
§òa lµ mét ®å dïng h»ng ngµy cña ng−êi Trung Quèc, ViÖt Nam.
Muèn t×m hiÓu sù ra ®êi cña nã, ta ph¶i truy ng−îc lªn ®êi Th−¬ng (Trung
Quèc).
Ng−êi x−a gäi ®òa lµ trî. Song do hä hay kþ hóy, v× ch÷ trî ®ång ©m
®äc víi ch÷ trô, mµ ch÷ trô l¹i cã nghÜa lµ dõng l¹i, nªn ®· ®æi ng−îc nghÜa
cña nã, ®æi ch÷ trî thµnh ch÷ kho¸i (nhanh).
Do ®òa th−êng lµm b»ng tre, nªn trªn ch÷ kho¸i l¹i thªm vµo bé Tróc
vµo. Tõ ®òa ®äc lµ “kho¸i” ra ®êi tõ ®ã, vµ ®−îc l−u truyÒn ®Õn tËn ngµy
nay.

250. T¹i sao chu«ng ë chïa miÕu ®iÓm 108
tiÕng?
134

Nh÷ng n¬i cã chïa miÕu, quanh n¨m th−êng cã tiÕng chu«ng vµ khãi
h−¬ng nghi ngót.
TiÕng chu«ng ë c¸c chïa miÕu ®Òu kh¸c nhau nh−ng gièng nhau ë
chç, dï chu«ng to, chu«ng nhá còng ®Òu gâ ®ñ 108 tiÕng. Cã chïa mçi ngµy
gâ ba lÇn, mçi lÇn 36 tiÕng; cã chïa mçi ngµy gâ s¸u lÇn, mçi lÇn 18 tiÕng,
sau n÷a l¹i gâ nhanh 18 tiÕng, cuèi cïng lÆp l¹i mét lÇn.
Cã mét c¸ch gi¶i thÝch nhau sau: PhËt gi¸o cho r»ng con ng−êi ta cã
108 phiÒn n·o, gâ 108 tiÕng chu«ng lín, sÏ gióp mäi ng−êi gi¶i trõ ®−îc
108 lo¹i phiÒn n·o ®ã. C¸ch gi¶i thÝch thø hai cho r»ng, con sè 108 qu¸n
xuyÕn ®êi sèng h»ng ngµy vµ c¸c sù vËt quan träng cña PhËt gi¸o, ®ång
thêi cßn lµ ®¹i biÓu cho 108 ph¸p th©n PhËt gi¸o, tøc 108 vÞ Bå T¸t. C¸ch
gi¶i thÝch thø ba liªn quan ®Õn mét n¨m.
Tãm l¹i, con sè 108 ®· trë thµnh t−îng tr−ng cña PhËt gi¸o. Gâ 108
tiÕng lµ xuÊt ph¸t tõ lßng thµnh ®èi víi PhËt.

251. Puèc-boa ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay trªn thÕ giíi, c¸c ngµnh dÞch vô ®Òu cã chÕ ®é puèc-boa
(tiÒn th−ëng tiªu vÆt). ViÖc nµy b¾t nguån tõ Lu©n §«n (Anh) thÕ kû
XVIII.
Lóc ®ã, trªn bµn ¨n t¹i c¸c nhµ hµng ®Òu ®Æt mét chiÕc bót cã hi hµng
ch÷ “B¶o ®¶m phôc vô nhanh”. Kh¸ch hµng sau khi ngåi, ®Æt mät Ýt tiÒn lÎ
lªn ®Üa, sÏ ®−îc phôc vô nhanh vµ chu ®¸o. Sau nµy kiÓu lµm ®ã ph¸t triÓn
thµnh tiÒn c¶m ¬n ng−êi phôc vô. Nh÷ng ©m ®Çu cña c¸c tõ ®¬n tiÕng Anh
viÕt liÒn l¹i thµnh “trps” (tøc puèc-boa).

252. Bµi h¸t “Chóc mõng sinh nhËt vui vΔ ra
®êi khi nµo?
Khi b¹n bÌ tæ chøc sinh nhËt, khi ¸nh nÕn th¾p löa nhÊp nh¸y, mäi
ng−êi th−êng cïng nhau h¸t bµi Chóc b¹n sinh nhËt vui vÎ (Happy
birthday to you). Bµi h¸t phæ biÕn kh¾p trªn thÕ giíi, ®−îc mäi ng−êi −a
thÝch. Nh−ng sù ra ®êi cña nã th× kh«ng ph¶i ai còng biÕt.
135

T¸c gi¶ cña bµi h¸t nµy lµ hai chÞ em ng−êi Mü. Mét ng−êi lµ c« gi¸o
d¹y nh¹c, mét ng−êi tr«ng gi÷ trÎ. Hai ng−êi ®Òu say mª ©m nh¹c, hä
th−êng so¹n nh÷ng ca khóc thiÕu nhi. N¨m 1893, hä viÕt chung bµi h¸t
Chóc b¹n buæi s¸ng tèt lµnh. Sau khi xuÊt hiÖn, bµi h¸t mau chãng ®−îc
mäi ng−êi −a thÝch. Sau nµy hai chÞ em söa l¹i phÇn lêi cña bµi h¸t, dïng
tõ “sinh nhËt” thay cho “buæi s¸ng”. N¨m 1935, bµi h¸t nµy xuÊt hiÖn d−íi
c¸i tªn Chóc b¹n sinh nhËt vui vÎ, lËp tøc nã ®−îc mäi ng−êi −a thÝch vµ
®−îc lan truyÒn kh¾p thÕ giíi.

253. TiÒn mõng tuæi ra ®êi khi nµo?
Thêi §−êng HuyÒn T«ng, trong cung ®×nh ®· cã tËp tôc tÈy nhi tiÒn
(tiÒn t¾m con); ®ã lµ tiÒn th©n cña tôc tiÒn mõng tuæi. Trong cung nhµ
§−êng lóc ®ã, c¸c phi tÇn th−êng lÊy viÖc tung tiÒn lµm trß vui trong dÞp
tÕt nguyªn ®¸n, c¸c v−¬ng c«ng ®¹i thÇn còng lu«n tung tiÒn cho c¸c phi tÇn
vµ néi thÞ. §Õn khi D−¬ng Quý Phi sinh con trai, tÈy nhi tiÒn. Mãn tiÒn
nµy bµy tá sù vui mõng nh− ý, còng coi nh− tÊm bïa hé th©n mµ bËc bÒ
trªn ban cho ®Ó trÊn tµ trõ quû cho ®øa trÎ míi sinh. Tõ ®ã vÒ sau, kh«ng
chØ trong cung ®×nh, mµ trong d©n gian còng l−u truyÒn phong tôc tÈy nhi
tiÒn.
§Õn thêi Tèng Nguyªn, tÈy nhi tiÒn ®−îc thay b»ng ¸p th¾ng tiÒn.
H»ng n¨m vµo ®ªm trõ tÞch, bËc gia tr−ëng dïng giÊy mµu hång bäc lo¹i
¸p th¾ng tiÒn, khi ®øa trÎ ngñ say, nhÑ nhµng ®Æt chóng xuèng d−íi gèi.
§ã lµ sù kÕt hîp gi÷a tôc ban tÈy nhi tiÒn vµ tôc r¶i tiÒn ngµy tÕt.
M·i ®Õn ®êi Thanh, d©n gian míi gäi tôc nµy lµ ¸p tuÕ tiÒn (tiÒn
mõng tuæi).

254. Hoa biÓu lµ g×?
Hoa biÓu lµ mét trong c¸c biÓu t−îng cña Trung Hoa, nã cã lÞch sö
rÊt l©u ®êi. T−¬ng truyÒn ®· cã tõ ®êi Nghiªu ThuÊn.
Hoa biÓu cßn gäi lµ hoµn biÓu. BiÓu lµ cét mèc, tøc cét gç chØ ®−êng,
t−¬ng ®−¬ng víi biÓn chØ ®−êng ngµy nay; ngoµi ra, hoa biÓu lóc ®ã cßn cã
mét ý t−ëng kh¸c, ®ã lµ ®Ó mäi ng−êi kh¾c ý kiÕn lªn cét gç; t¸c dông cña
136

nã t−¬ng tù quyÓn sæ gãp ý trong nhµ hµng, cöa hiÖu ngµy nay. Cho nªn nã
cßn ®−îc gäi lµ phØ b¸ng méc (ë ®©y chØ nh÷ng lêi khuyªn can, chø kh«ng
miÖt thÞ, xóc ph¹m). Cïng víi sù ra ®êi cña chÕ ®é n« lÖ vµ chÕ ®é phong
kiÕn, quyÒn ®−îc bµn luËn chuyÖn bª bèi chÝnh trÞ cña d©n chóng ®· bÞ t−íc
bá. Hoa biÓu ®−îc coi lµ t−îng tr−ng cho hoµng quyÒn, ®Æt ë tr−íc hoµng
cung hay tr−íc l¨ng tÈm cña bËc ®Õ v−¬ng, trë thµnh mét biÓu t−îng ®Æc
thï cña kiÕn tróc hoµng gia, cßn chøc n¨ng chØ ®−êng ®· bÞ mÊt dÇn, ngÉu
nhiªn ®−îc dùng á ®Çu cÇu, ngoµi t−êng thµnh, nh−ng phÇn lín ®Òu ë kinh
thµnh, Ýt thÊy ë c¸c ®Þa ph−¬ng. Hoa biÓu vèn lµ n¬i cã thÓ kh¾c lêi can
gi¸n, song tõ l©u ®· bÞ thay b»ng nh÷ng lêi lÏ hoa mü.
Trªn ®Çu cét hoa biÓu phÝa tr−íc Thiªn An M«n ®Òu cã mét con thó
ngåi xæm, ®Çu quay ra phÝa ngoµi cung, cßn con thó ngåi xæm ë mÆt trªn
cña ®«i hoa biÓu phÝa sau Thiªn An M«n ®Çu h−íng vµo trong cung. Con
thó ®Çu h−íng vµo trong lµ ®Ó cÇu mong hoµng th−îng kh«ng ch×m ®¾m
trong cuéc sèng xa hoa trôy l¹c trèn cung ®×nh, tªn gäi lµ väng ®Õ xuÊt; con
thó h−íng ®Çu ra ngoµi, ®Òu cÇu mong hoµng ®Õ chí qu¸ say ®¾m c¶nh
®Ñp n−íc non mµ quªn chÝnh sù, ten gäi lµ väng ®Õ quy. §iÒu nµy còng
ph¶n ¸nh sù kú väng h·o huyÒn cña d©n chóng thêi x−a ®èi víi qu©n
v−¬ng phong kiÕn.

255. T¹i sao kiÕn tróc hoµng gia hay dïng
t−êng ®á, ngãi vµng?

ë Trung Quèc, mµu vµng tõ x−a ®Õn nay ®Òu ®−îc coi lµ mµu t«n
quý, v× mµu vµng trong thuyÕt Ngò hµnh t−îng tr−ng cho vÞ trÝ trung −¬ng
(trung −¬ng thuéc thæ, thæ mµu vµng). Tõ ®êi §−êng vµ mÊy ®êi sau ®ã,
mµu vµng ®−îc quy ®Þnh lµ mµu chuyªn dµnh cho hoµng thÊt, nh÷ng ng−êi
kh¸c kh«ng ®−îc dïng. NÕu ai dïng nã sÏ bÞ quy téi ph¶n nghÞch, ph¶i chu
di cöu téc. §Õn ®êi Tèng, c¸c ®Õ v−¬ng b¾t ®Çu dïng ngãi l−u ly mµu vµng
®Ó lîp m¸i, quy ®Þnh ®ã dïng m·i vÒ sau.
Cßn mµu ®á, ë Trung Quèc ®−îc coi lµ mµu ®Ñp nhÊt, thÓ hiÖn sù
trang nghiªm, phó quý. §êi Chu thÕ kû XI (tr−íc CN), c¸c kiÕn tróc cung
®iÖn phæ biÕn dïng mµu ®á, nã ®−îc truyÒn m·i vÒ sau. Cung ®iÖn cña c¸c
137

bËc ®Õ v−¬ng phong kiÕn Trung Quèc lµ n¬i ho¹t ®éng cña nh÷ng ng−êi
thèng trÞ cao nhÊt nªn ®a sè ®Òu cã t−êng mµu ®á vµ ngãi vµng ®Ó tá râ “chÝ
cao v« th−îng”, “t«n quý phó h÷u”.

256. V× sao kiÕn tróc cæ ®¹i Trung Quèc hay
dïng sè 9?
NhiÒu kiÕn tróc cña thµnh B¾c Kinh ®Òu liªn quan ®Õn ch÷ sè 9.
Ch¼ng h¹n, thµnh B¾c Kinh ban ®Çu cã 9 cöa, thµnh lÇu Thiªn An M«n
gåm 9 trïng l©u; kÕt cÊu cña bèn gãc lÇu Tö CÊm Thµnh lµ 9 xµ, 18 cét; sè
®inh trªn ®¹i m«n lµ ngang 9, däc 9; Quúnh ®¶o Ngù viªn vµ bøc t−êng cña
Tö CÊm Thµnh ®Òu g¾n 9 con rång...
Theo thuyÕt ¢m D−¬ng, kú sè lµ d−¬ng, ngÉu sè lµ ©m. Cßn sè 9 lµ
sè lín nhÊt trong c¸c sè d−¬ng, gäi lµ cùc d−¬ng sè. Thêi Cæ ®¹i, th−êng
dïng sè 9 ®Ó t−îng tr−ng cho sù vÜnh cöu cña giang s¬n ®Êt n−íc.
S¸ch Kinh dÞch nãi, ch÷ sè 9 cã nghÜa c¸t t−êng (tèt lµnh), cho nªn,
c¸c kiÕn tróc hoµng gia cæ ®¹i hay dïng 9 hoÆc béi sè cña 9 ®Ó x©y dùng vµ
®Ó t−îng tr−ng cho hoµng ®Õ lµ thiªn tö chÝ cao v« th−îng.
Ngµy nay, mäi ng−êi thÝch dïng sè 9 hoÆc béi sè cña 9 ®Ó biÓu thÞ sè
môc nhiÒu. Ch¼ng h¹n: thËp b¸t ban binh khÝ, cöu tiªu, cöu tuyÒn, thËp b¸t
tÇng ®Þa ngôc, thËp b¸t La H¸n, tam thËp lôc kÕ...

257. ChÕ ®é lµm viÖc 8 giê/ngµy ra ®êi khi
nµo?
Th¸ng 8 n¨m 1817, trªn ®¶o British cã mét ng−êi vÏ bøc tranh “mµu
vµng x· héi lý t−ëng”. Ng−êi ®ã chÝnh lµ Owen nhµ x· héi chñ nghÜa
kh«ng t−ëng næi tiÕng ng−êi Anh. Trong bøc tranh ®ã, lÇn ®Çu tiªn «ng ®Ò
xuÊt vµ tr×nh bµy râ chÕ ®é lµm viÖc ngµy 8 giê.
Qua nhiÒu n¨m chuÈn bÞ, n¨m 1833, mét sè chñ x−ëng ®−îc Owen
tËn t×nh ñng hé ®· dÊy lªn phong trµo ®Êu tranh ®ßi ®−îc h−ëng chÕ ®é
lµm viÖc 8 giê/ngµy, ®Ó ñng hé giai cÊp c«ng nh©n. Ngµy 25 th¸ng 11
cïng n¨m, hä l¹i tiÕn hµnh mét cuéc thö nghiÖm, thµnh lËp t¹i Manchester
138

“Toµng quèc c¸nh sinh x·” ®Ó gióp ®ì giai cÊp c«ng nh©n ®ßi quyÒn h−¬ng
chÕ ®é 8 giê/ngµy vµ ®−îc h−ëng l−¬ng c¶ ngµy. Nh−ng do thiÕu lý luËn
khoa häc chØ ®¹o, cuèi cïng ý ®å nµy ®· thÊt b¹i.
N¨m 1866, Héi nghÞ quèc tÕ Gi¬-ne-v¬ lÇn thø nhÊt l¹i nªu ra khÈu
hiÖu “Thùc hiÖn 8 giê/ngµy”, biÕn nã thµnh néi dung chñ yÕu cña vÊn ®Ò
giai cÊp c«ng nh©n ®ßi gi¶i phãng. Giai cÊp c«ng nh©n l¹i tr¶i qua mét
cuéc ®Êu tranh anh dòng tr−êng kú, cuèi cïng buéc c¸c nhµ t− s¶n ph¶i rót
ng¾n thêi gian lµm viÖc. Ngµy nay chÕ ®é lµm viÖc 8 giê/ngµy ®· thµnh
quy ®Þnh chung.

258. Xe ®i vÒ bªn ph¶i cã tõ bao giê?
Xe ®i vÒ bªn ph¶i b¾t nguån tõ ch©u ¢u. Lóc ®ã, ng−êi ta quy ®Þnh
qu©n lÝnh nhÊt lo¹t ph¶i ®i vÒ bªn ph¶i, bëi v× tay tr¸i mang l¸ ch¾n, tay
ph¶i cÇm kiÕm; së dÜ ph¶i quy ®Þnh nh− vËy lµ ®Ó tr¸nh hai bªn va ch¹m
vµo nhau khi gÆp nhau trªn ®−êng. Sau nµy, ®Õn thêi kú §¹i c¸ch m¹ng
Ph¸p thÕ kû XVIII, R«-be-spi-e chÝnh thøc ban bè ph¸p lÖnh, quy ®Þnh
tÊt c¶ ngùa xe vµ ng−êi ®i bé ë Pa-ri ®Òu ®i vÒ bªn ph¶i. Sau khi Na-p«-lª-
«ng chinh phôc ch©u ¢u, th× ë c¸c n−íc nh− Thôy SÜ, §øc, ý, Ba Lan,
T©y Ban Nha... viÖc ®i bªn ph¶i ®· trë thµnh quy t¾c giao th«ng. HiÖn
nay, hÇu hÕt c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu quy ®Þnh quy t¾c giao th«ng nµy. Sù
thèng nhÊt vÒ h−íng xe ®i trªn ph¹m vi quèc tÕ chñ yÕu lµ nh»m ®¶m b¶o
an toµn giao th«ng. Nh−ng ®Õn nay vÉn cßn mét sè n−íc kh«ng ¸p dông
quy ®Þnh nµy, ch¼ng h¹n n−íc Anh.

259. Vai ng−êi dÉn ch−¬ng tr×nh truyÒn
h×nh ra ®êi khi nµo?
N¨m 1952, nhµ s¶n xuÊt phim cña C«ng ty ph¸t thanh Colombia
Xiuyite ®−a ra ý t−ëng ng−êi chñ tr× (dÉn ch−¬ng tr×nh) tiÕt môc b×nh luËn
truyÒn h×nh thay cho ph¸t thanh viªn dÉn ch−¬ng tr×nh.
N¨m 1952 lµ n¨m bÇu tæng thèng Mü khãa 34. Ng−êi phô tr¸ch tiÕt
môc b×nh luËn cña C«ng ty ph¸t thanh Colombia Mü lµ Mikeersen ®· chän
nhµ b¸o giµu kinh nghiÖm Kelangkaite ®−a tin vÒ §¹i héi ®¹i biÓu cña hai
139

chÝnh ®¶ng lín cña Mü. Phim Xiuyite cö mét phãng viªn tµi n¨ng tæng
hîp toµn bé c¸c tin tøc ®· cã, kh¸i qu¸t l¹i. Xiuyite ®· vÝ ý t−ëng nµy
gièng nh− vËn ®éng viªn cuèi cïng cña cuéc thi ch¹y tiÕp søc vµ gäi ng−êi
®ã lµ ng−êi dÉn ch−¬ng tr×nh.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña truyÒn h×nh, chøc n¨ng cña ng−êi dÉn
ch−¬ng tr×nh ngµy cµng ®−îc kh¼ng ®Þnh lµ ng−êi ®−a tin truyÒn h×nh giái
nhÊt, cã n¨ng lùc nhÊt, cã n¨ng lùc tæng hîp c¸c lo¹i tin thµnh mét tiÕt
môc, ®ång thêi cã thÓ cã mÆt t¹i hiÖn tr−êng ®Ó ®−a tin, cã kh¶ n¨ng ®¶m
nhiÖm mét sè c«ng ®o¹n cña truyÒn h×nh, biªn tËp, ®¹o diÔn mét tiÕt môc
hoµn chØnh. Sua nµy, ng−êi dÉn ch−¬ng tr×nh cßn xuÊt hiÖn trong c¸c tiÕt
môc ca nh¹c, gi¶i trÝ...

260. T−îng N÷ thÇn Tù Do ra ®êi khi nµo?
T−îng N÷ thÇn Tù Do næi tiÕng thÕ giíi, c¸c 305 th−íc Anh, lµ
t−îng tr−ng cho Hîp chóng quèc Hoa Kú, ®øng sõng s÷ng trªn c¶ng New
York. T¸c gi¶ bøc t−îng nµy lµ Patuoerdi – ng−êi Ph¸p.
Vµo ngµy Na-p«-nª-«ng lµm chÝnh biÕn lËt ®æ nÒn Céng hßa ®Ö nhÞ,
chµng trai trÎ Patuoerdi ®· chøng kiÕn c¶nh t−îng ®Æc biÖt mµ anh suèt ®êi
nhí m·i: mét thiÕu n÷ tay cÇm bã ®uèc, miÖng h« to “tiÕn lªn” vµ b¨ng qua
mäi vËt c¶n trªn ®−êng. Qu©n lÝnh Na-p«-nª-«ng nh»m b¾n vµo thiÕu n÷
nµy, vµ c« ®· ng· gôc. Sau ®ã, c« g¸i víi ngän ®uèc gi¬ cao, ®· trë thµnh
biÓu t−îng cña tinh thÇn ®Êu tranh giµnh tù do trong tr¸i tim c¸c chµng
trai.
N¨m 1865, chÝnh phñ Mü tuyªn bè, vµo n¨m 1876, trong dÞp quèc
kh¸nh, n−íc Mü sÏ tæ chøc mét ho¹t ®éng kû niÖm long träng, ®Ó kû niÖm
trßn 100 n¨m thµnh lËp n−íc. Patuoerdi sau khi biÕt tin nµy, ®· quyÕt
®Þnh tÆng nh©n d©n Mü bøc t−îng N÷ thÇn Tù Do. Anh ®· chän mét c«
g¸i ®Ñp lµm ng−êi mÉu, cßn g−¬ng mÆt cña N÷ thÇn Tù Do th× anh chän
mÑ m×nh lµm mÉu. N¨m 1875, bøc t−îng ®· s¬ bé hoµn thµnh. Th¸ng 11
cïng n¨m, tæng thèng Ph¸p vµ vÞ ®¹i sø Mü t¹i Ph¸p ®· ®Õn xem h×nh
mÉu nµy. Sau ®ã, víi sù trî gióp cña nh©n d©n Ph¸p, c«ng viÖc cña
Patuoerdi rÊt thuËn lîi. TiÕc r»ng phÝa Mü lóc ®ã kh«ng cã ph¶n øng g×.
140

Trong triÓn l·m kû niÖm 100 n¨m ngµy Mü ®éc lËp, Patuoerdi ®·
tr−ng bµy c¸nh tay cÇm ®uèc do anh nÆn. Ngãn trá cña bµn tay dµi 8 th−íc
Anh, l¹i cßn th«, nªn ng−êi d©n Mü ch¼ng thÊy cã g× l¹. Song chØ vµi tuÇn
sau ®ã, anh ®· trë thµnh nh©n vËt ®−îc mäi ng−êi biÕt ®Õn.
VÒ Pa-ri, anh liÒn b¾t tay vµo viÖc vËn chuyÓn bøc t−îng N÷ thÇn
Tù Do sang c¶ng New York. C«ng viÖc l¾p r¸p bøc t−îng ph¶i mÊt h¬n ba
th¸ng. Ngµy 17-61885, bøc t−îng ®· ®Õn c¶ng New York, nh©n d©n ®øng
®Çy bÕn c¶ng chµo ®ãn. Ngµy 28-10-1886, chÝnh phñ Mü ®· tiÕn hµnh lÔ
kh¸nh thµnh bøc t−îng. Sau lêi chóc tõ tæng thèng Mü lµ tõng trµng vç tay
nh− sÊm dËy. Patuoerdi tõ tõ kÐo lµ quèc kú Ph¸p ra, ®Ó lé ch©n dung
trang nghiªm, kiªu h·nh cña “N÷ thÇn Tù Do” tr−íc mÆt mäi ng−êi.

261. ¤ng giµ N«-en ra ®êi khi nµo?
¤ng giµ N«-en mµ chóng ta h×nh dung lµ mét «ng giµ ®Ñp l·o, t×nh
t×nh vui vÎ, cã chiÕc mò mµu hång vµ bé r©u tr¾ng dµi, mÆc bé y phôc mµu
®á, quµng kh¨n tr¾ng, ®eo ®ai l−ng mµu ®en. ¤ng giµ N«-en nµy nguyªn
tªn lµ Nic«la, gi¸o chñ cña Thiªn Chóa gi¸o La M· tr−íc ®©y. VËy «ng trë
thµnh nh©n vËt thÇn tho¹i tõ khi nµo?
Nic«la sèng vµo thÕ kû IV, viÕt nhiÒu t¸c phÈm næi tiÕng vÒ t«n gi¸o,
®−îc nhiÒu ng−êi biÕt ®Õn . Sau khi «ng chÕt, «ng ®−îc t«n sïng thµnh
th¸nh nh©n.
T−¬ng truyÒn, h»ng n¨m vµo ngµy lÔ Gi¸ng sinh, th¸nh Nic«la ®Òu
c−ìi ngùa tr¾ng ®Õn th¨m tõng nhµ, thÊy ®øa trÎ nµo ngoan, liÒn tÆng quµ
n¨m míi cho chóng. C©u chuyÖn nµy ®−îc c− d©n ng−êi Hµ Lan truyÒn
sang Mü, råi truyÒn ®i kh¾p n¬i. Tõ ®ã, h×nh t−îng th¸nh Nic«la xuÊt hiÖn
trong c¸c buæi lÔ chóc mõng lÔ Gi¸ng sinh cña ng−êi Mü.
Tuy vËy, «ng giµ N«-en mµ ng−êi Hµ Lan mang ®Õn l¹i rÊt nghiªm,
«ng mang quµ ®Õn cho mäi ng−êi song l¹i cã c¶ sù trõng ph¹t. Vµo n¨m
1812, mét ng−êi Mü tõ Kelaimente l¹i söa ®æi vµ lµm cho h×nh t−îng nµy
míi l¹: trong ®ªm N«-en, mét «ng giµ vui vÎ ngù trªn xe tuyÕt do 8 chó
h−¬u tr¾ng kÐo. ¤ng ®Õn th¨m tõng nhµ, tr−íc mçi nhµ ®Òu dõng xe l¹i ®Ó
141

trÌo lªn èng khãi cña nhµ ®ã, sau khi th¶ quµ tõ èng khãi xuèng, l¹i lÆng lÏ
rêi ®i.
Vµi chôc n¨m sau, mét ng−êi tªn lµ Laisite l¹i t¹o ra h×nh t−îng «ng
giµ N«-en míi, ®ã lµ «ng giµ hiÒn tõ. Sau ®ã, «ng l¹i liªn tôc s¸ng t¹o, cuèi
cïng l¹i lµ h×nh ¶nh «ng giµ N«-en ban ®Çu.
Ngµy nay, h×nh t−îng «ng giµ N«-en do Laisite s¸ng t¹o ®· phæ biÕn
toµn thÕ giíi.

262. T−îng n÷ thÇn Venus ra ®êi khi nµo?

Venus lµ n÷ thÇn t×nh yªu vµ s¾c ®Ñp trong thÇn tho¹i ý. T−îng n÷
thÇn Venus bÞ côt hai c¸nh tay, cao 2m, b»ng ®¸ tr¾ng trong suèt, hiÖn
®ang ®Æt ®−îc t¹i b¶o tµng Louvre (Pa-ri, Ph¸p).
§Çu n¨m 1820, mét n«ng d©n trªn mét hßn ®¶o cña Hy L¹p ®·
ph¸t hiÖn trong ®¸m ®Êt t¹i mét ng«i miÕu ®æ n¸t trong mét hang nói, bøc
t−îng mü n÷. Ng−êi n«ng d©n nhÑ nhµng ®−a bøc t−îng ra, th× thÊy nã ®·
bÞ mÊt hai c¸nh tay.
Ngµy 14 th¸ng 4 n¨m ®ã, mét sÜ quan thùc tËp cña h¶i qu©n Ph¸p
®· ®Õn gÆp ng−êi n«ng d©n nä. ¤ng ta hiÓu ®−îc gi¸ trÞ nghÖ thuËt cña bøc
t−îng ®ã nªn quyÕt mua b»ng ®−îc vÒ cho n−íc Ph¸p. Sau nhiÒu lÇn trao
®æi , cuèi cïng gi¸ c¶ ®· tháa thuËn. Song do viÖc ch¹y tiÒn bÞ chËm, nªn
ng−êi Ph¸p ®· bÞ lì c¬ héi vµ ®Ó cho mét ng−êi Anh mua mÊt. Nh−ng khi
h¹m ®éi cña hai n−íc Anh, Ph¸p lÇn l−ît ®Õn hßn ®¶o kia, th× bøc t−îng
Venus l¹i bÞ ng−êi g¸c ®Òn Hy L¹p mua mÊt. Sau ®ã l¹i qua mét cuéc ng·
gi¸, n−íc Ph¸p ®· bá ra 8.000 quan ®Ó mua bøc t−îng v« gi¸ nµy. Theo
nghiªn cøu cña c¸c häc gi¶, bøc t−îng Venus nµy ch×nh lµ h×nh t−îng N÷
thÇn t×nh yªu vµ s¾c ®Ñp, mét t¸c phÈm cña nhµ ®iªu kh¾c Hy L¹p thÕ kû
IV (tr−íc CN).

263. Móa s− tö ra ®êi khi nµo?
Trong d©n gian Trung Quèc, phµm nh÷ng ngµy lÔ lín ®Òu kh«ng thÓ
thiÕu ho¹t ®éng móa s− tö, song nã l¹i ra ®êi bëi môc ®Ých qu©n sù.
142

§−îc biÕt thêi Nam TriÒu n¨m thø 23 Tèng V¨n §Õ Nguyªn Gia,
Giao Ch©u thÝch sö lµ §µn Hoa Chi phông chØ ®i chinh ph¹t L©m Êp, kÕt
qu¶ bÞ “§éi qu©n voi” vua L©m Êp Ph¹m D−¬ng ®¸nh cho têi bêi, ph¶i
rót lui. §óng lóc ®ã, tiªn phong Quan ChÊn Vò t−íng qu©n hiÕn mét kÕ.
¤ng cho hay, c¸c loµi thó, kÓ c¶ voi, sî nhÊt s− tö. §µn Hoa Chi tiÖp nhËn
kiÕn nghÞ ®ã, lÖnh cho thuéc h¹ ngay ®ªm h«m ®ã ph¶i chÕ ra nhiÒu s− tö
gi¶ vµ b«i c¸c mµu lªn, lµm cho chóng gièng nh− thËt. Sau ®ã cø hai lÝnh
®eo mét s− tö gi¶, mai phôc trong ®èng cá, ®ång thêi quanh n¬i chiÕn ®Þa
®· ®Þnh, ®µo nhiÒu hè. LÇn sau, khi qu©n ®Þch tiÕp tôc xua voi t¸n c«ng,
qu©n Tèng bçng th¶ ra c¬ man s− tö, chóng ngo¸c nh÷ng c¸i miÖng ®Çy
m¸u, nhe r¨ng móa vuèt x«ng th¼ng vµo ®¸m voi lín. §¸m voi thÊy v©y
h·i qu¸, véi ch¹y to¸n lo¹n, nhiÒu con r¬i xuèng hè, bÞ qu©n Tèng b¾t
sèng. TrËn nµy qu©n Tèng ®¹i th¾ng.
L©u dÇn, tËp tôc móa s− tö tõ qu©n ®éi truyÒn ra d©n gian, trë thµnh
ho¹t ®éng gi¶i trÝ trong ngµy tÕt vµ dÞp mõng th¾ng lîi. Ngµy nay tËp tôc
nµy truyÒn sang nhiÒu n−íc kh¸c.

264. Trß ®è ®Ìn ra ®êi khi nµo?
ViÕt c©u ®è lªn ®Ìn gäi lµ ®¨ng mª (®è ®Ìn). Sù ra ®êi cña nã lµ mét
truyÒn thuyÕt thó vÞ.
T−¬ng truyÒn, thêi x−a cã mét tµi chñ, gia tµi nhiÒu ®Õn v¹n quan
tiÒn, song nh©n phÈm cña «ng ta rÊt kÐm, th¸y ng−êi quyÒn cao th× l¹y,
gÆp ng−êi nghÌo hÌn th× coi khinh. §¸m ng−êi nghÌo giËn l¾m, song h¾n
cã tiÒn cã thÕ nªn ch¼ng ai lµm g× ®−îc.
Vµo ®ªm Nguyªn Tiªu (r»m th¸ng giªng) n¨m nä, cã mét ng−êi vèn
bÞ tªn nhµ giµu nµy bãc lét thËm tÖ, tay x¸ch chiÕc ®Ìn lång ®Õn tr−íc cöa
nhµ h¾n. §Ìn cña anh ta võa to võa s¸ng, trªn ®Ìn cßn ®Ò mét bµi th¬,
khiÕn nhiÒu ng−êi v©y quanh. G· nhµ giµu thÊy vËy ch¹y ra xem. H¾n
kh«ng biÕt ch÷, bÌn gäi viªn kÕ to¸n ra ®äc cho h¾n nghe. Viªn kÕ to¸n tu©n
lÖnh, nh−ng ph¶i vß ®Çu bøt tai m·i míi ®äc ®−îc: “§Çu nhän th©n thon
tr¾ng tùa ng©n, luËn b×nh ch¼ng ®¸ng hµo ph©n, m¾t dµi mäc tËn n¬i tÝ cæ
(m«ng ®Ýt), chØ nhËn y th−êng bÊt nhËn nh©n”. G· nhµ giµu nghe xong
143

giËn l¾m, cho r»ng nh÷ng c©u th¬ ®ã cã ý chÕ nh¹o h¾n, bÌn gäi gia ®inh
®¸nh ng−êi chñ chiÕc ®Ìn. Anh ta kh«ng hÒ sî, b×nh tÜnh nãi: “Bµi th¬ nµy
sao l¹i gäi lµ chÕ nh¹o ngµi? C¸i mµ nã chÕ nh¹o chÝnh lµ c¸i kim may ¸o
®Êy chø!” Nh÷ng ng−êi cã mÆt bçng c−êi vang. G· nhµ giµu ®uèi lý bÌn
lui ngay vµo nhµ. Tõ ®ã tôc ®è ®Ìn xuÊt hiÖn.

265. §éi n÷ binh ®Çu tiªn ra ®êi khi nµo?
§éi qu©n n÷ xuÊt hiÖn sím nhÊt vµo cuèi ®êi Tïy ®Çu ®êi §−êng
(Trung Quèc), ng−êi khëi x−íng chÝnh lµ Lý ThÞ, con g¸i thø ba cña Lý
Uyªn. Vµo cuèi triÒu Tïy, Lý Uyªn ®−îc sù cæ ®éng cña con trai lµ Lý
ThÕ D©n ®· dÊy binh chèng Tïy. Sau ®ã, con g¸i thø ba cña «ng lµ Lý
ThÞ trë vÒ vïng ®Êt quª h−¬ng ë huyÖn Hé, ThiÓm T©y, ph¸t t¸n gia s¶n,
chiªu mé ®−îc mét ®éi qu©n lín, ®ång thêi liªn l¹c víi lùc l−îng n«ng d©n ë
®Þa ph−¬ng, phèi hîp víi qu©n khëi nghÜa t¶n m¹n, n©ng qu©n sè lªn ®Õn
7 v¹n ng−êi. N¨m 617, Lý ThÞ dÉn ®Çu ®éi qu©n nµy, héi qu©n víi Lý
ThÕ D©n t¹i phÝa b¾c s«ng VÞ, lËt ®æ v−¬ng triÒu Tïy, dùng nªn triÒu
§−êng. Sau khi Lý Uyªn x−ng ®Õ, phong Lý ThÞ lµm B×nh D−¬ng c«ng
chóa, gäi ®éi qu©n do Lý ThÞ cÇm ®Çu lµ N−¬ng tö qu©n (®éi n÷ binh).
Song “N−¬ng tö qu©n” thùc sù, tøc ®éi qu©n thµnh phÇn toµn lµ n÷,
l¹i ra ®êi tõ Th¸i b×nh thiªn quèc. §éi n÷ binh cña Th¸i b×nh thiªn quèc
®−îc thµnh lËp d−íi sù chØ ®¹o cña c−¬ng lÜnh chÝnh trÞ: nam n÷ b×nh ®¼ng,
lÊy tiÒn, hËu, t¶, trung, h÷u vµ ch÷ tõ sè 1 ®Õn 8 ®Ó s¾p xÕp phiªn hiÖu.
§éi n÷ binh nµy gåm 40 qu©n, mçi qu©n 2.500 ng−êi, tæng céng ®Õn 10
v¹n ng−êi.

266. ChÕ ®é lµm viÖc mïa hÌ ra ®êi khi nµo?
Ng−êi ®−a ra chÕ ®é lµm viÖc mïa hÌ lµ nhµ doanh nghiÖp ng−êi
Anh–Willter. N¨m 1907, «ng cho ®¨ng bµi b¸o “Bµn vÒ sù l·ng phÝ ¸nh
n¾ng mÆt trêi”, kªu gäi mäi ng−êi ngñ sím, dËy sím, tËn dông b»ng hÕt
¸nh n¾ng mÆt trêi ®Ó lµm viÖc, tiÕt kiÖm n¨ng l−îng. ¤ng tÝnh to¸n, viÖc tiÕt
kiÖm than dÇu chiÕu s¸ng qua viÖc ®i lµm mïa hÌ t−¬ng ®−¬ng víi toµn bé
quèc tr¸i cña n−íc Anh, vµ cßn cho r»ng, chÕ ®é lµm viÖc mïa hÌ sÏ gióp
con ng−êi kÐo dµi tuæi thä. Nh−ng s¸ng kiÕn cña «ng sau khi ®Ö tr×nh lªn
144

Quèc héi Anh ®· bÞ chñ c¸c n«ng tr−êng kiªn quyÕt ph¶n ®èi. ThÕ lµ s¸ng
kiÕn nµy bÞ xÕp xã.
T¸m n¨m sau, n−íc §øc ®· kh«n ngoan ¸p dông s¸ng kiÕn nµy cña
Willter, thu ®−îc Ých lîi rÊt lín. N¨m sau, Anh vµ Ph¸p còng lµm theo.
Ng−êi Mü tõ n¨m 1917, ®· thùc hiÖn chÕ ®é lµm viÖc mïa hÌ. Sau ®ã,
nhiÒu n−íc kh¸c trªn thÕ giíi ®· ®ua nhau ¸p dông chÕ ®é lµm nµy.

267. Thi cö ra ®êi khi nµo?
Tr−íc triÒu Tïy, §−êng, tËp ®oµn thèng trÞ phong kiÕn Trung Quèc
tuyÓn chän nh©n tµi phÇn lín thi hµnh chÕ ®é tiÕn cö kh«ng qua thi cö
(kh¶o thÝ), tøc “Cöu phÈm trung chÝnh chÕ”. Khi Tµo Th¸o ®−¬ng chÝnh,
®· ®Ò x−íng “Duy tµi thÞ cö” (chØ cö ng−êi tµi). N¨m 220, Tµo Phi tiÕp
nhËn kiÕn nghÞ cña TrÇn QuÇn, ®Ó cho c¸c n¬i chän nh÷ng ng−êi cã danh
tiÕng ®¶m nhiÖm “Trung chÝnh”, dùa vµo tµi n¨ng b×nh chän vµ ph©n cÊp
c¸c nh©n sÜ trong vïng thµnh 9 ®¼ng cÊp, triÒu ®×nh tuyÓn chän theo ®¼ng
cÊp, gäi lµ cöu phÈm quan nh©n Ph¸p. §Õn thêi Tµo Ph−¬ng, T− M· ý
®−¬ng chÝnh, lËp ®¹i trung chÝnh ë c¸c ch©u, dïng nh÷ng ng−êi thuéc thÕ
lùc hµo m«n, nguyªn t¾c tuyÓn chän lµ träng thÕ gia.
§Õn triÒu Tïy, Tïy V¨n §Õ phÕ bá cöu phÈm trung chÝnh, n¨m thø
hai §¹i NghiÖp Tïy D−ìng §Õ, triÒu Tïy lËp TiÕn sÜ khoa, tøc th«ng qua
thi cö tuyÓn chän quan l¹i, gäi lµ ph©n khoa thñ sÜ, tøc chÕ ®é khoa cö; ®©y
lµ chÕ ®é thi cö sím nhÊt ë Trung Quèc. §Õn thêi §−êng, khi Vâ T¾c
Thiªn chÊp chÝnh ®· ®Ých th©n ®iÖn thÝ, vµ lËp thªm vâ cö.
ChÕ ®é khoa cö kh¸c víi thi B¸t cæ. §êi §−êng lÊy v¨n th¬ thñ sÜ,
cho nªn v¨n th¬ rÊt thÞnh. §êi Tèng lÊy kinh thñ sÜ, nªn lý häc rÊt thÞnh.
Hai ®êi Minh, Thanh l¹i dïng v¨n b¸t cæ thñ sÜ. N¨m 31 Quang Tù triÒu
Thµnh (1905) më mang gi¸o dôc häc hiÖu, chÕ ®é khoa cö bÞ phÕ bá.

268. Ng©n hµng ra ®êi khi nµo?
Tõ “ng©n hµng” trong tiÕng Anh, b¾t nguån tõ tiÕng La tinh lµ tõ
“chiÕc ghÕ dµi”.
145

ë ch©u ¢u, vµo kho¶ng gi÷a Trung thÕ kû, viÖc giao dÞch bu«n b¸n
gi÷a c¸c quèc gia vµ gi÷a c¸c vïng rÊt nhén nhÞp, chñ yÕu th«ng qua c¸c
phiªn chî ®Þnh kú. Lóc ®ã ë ch©u ¢u cã nhiÒu lo¹i tiÒn tÖ, song chÊt l−îng
l¹i thÊp, n¹n tiÒn gi¶ trµn lan. Do vËy ®· xuÊt hiÖn nh÷ng ng−êi sèng
b»ng nghÒ gi¸m ®Þnh, ®o ®Õm, ®æi tiÒn, lóc ®ã ®−îc gäi lµ ng−êi ®æi tiÒn.
Song do l−îng tiÒn mang theo nhiÒu, l¹i b»ng chÊt liÖu cøng nªn võa kh«ng
tiÖn lîi võa kh«ng an toµn. C¸c th−¬ng nh©n bÌn nghÜ c¸ch, giao sè tiÖn sÏ
giao cho hä mét vËt lµm chøng cø, nhµ bu«n chØ viÖc dïng chøng cø ®ã ®Ó
®æi lÊy lo¹i tiÒn ë n¬i m×nh cÇn. Cã thÓ coi lo¹i chøng cø nµy lµ lo¹i hèi
phiÕu sím nhÊt.
Do viÖc giao dÞch ngµy cµng më réng, th−¬ng nh©n khi cÇn mét
kho¶n tiÒn mÆt cßn cã thÓ m−în tiÒn cña ng−êi ®æi tiÒn. Ng−êi m−în tiÒn
®−a cho ng−êi ®æi tiÒn kú phiÕu, ®óng ngµy qui ®Þnh cña kú phiÕu sÏ tr¶
tiÒn, vµ nép mét kho¶n tiÒn l·i. Nh− vËy, nghiÖp vô ng©n hµng b¾t ®Çu
ph¸t triÓn.
Do ban ®Çu ng−êi ®æi tiÒn ngåi trªn chiÕc ghÕ dµi (ghÕ b¨ng) lµm viÖc,
nªn tõ “chiÕc ghÕ dµi” ®· trë thµnh tõ thay thÕ cho ng−êi ®æi tiÒn. L©u dÇn
nã ph¸t triÓn thµnh tõ ng©n hang nh− hiÖn nay.

269. B¶o hiÓm ra ®êi khi nµo?
Trong x· héi hiÖn ®¹i, ho¹t ®éng b¶o hiÓm ngµy cµng ph¸t triÓn.
VËy nã ra ®êi khi nµo?
Kho¶ng trªn 2000 n¨m (tr−íc CN), mét sè khu vùc cña bê ®«ng §Þa
Trung H¶i ®· trë thµnh n¬i träng yÕu cña ng−êi bu«n b¸n gi÷a ph−¬ng
®«ng vµ ph−¬ng t©y; ngoµi ra, ho¹t ®éng bu«n b¸n trªn biÓn còng rÊt nhén
nhÞp. Song do tr×nh ®é s¶n xuÊt lóc ®ã cßn h¹n chÕ, viÖc chÕ t¹o thuyÒn chë
hµng hãa cßn rÊt th« s¬, khã chÞu næi nh÷ng ®ît sãng lín.
Do ®ã, khi thuyÒn gÆp sãng lín th× chØ cßn c¸ch vøt hµng hãa xuèng
biÓn, ®Ó gi¶m träng t¶i vµ ®¶m b¶o an toµn cho thuyÒn. §Ó gi¶m nhÑ tæn
thÊt cña chñ hµng, nh÷ng ng−êi bu«n trªn biÓn §Þa Trung H¶i lóc ®ã ®·
cïng nhau ®−a ra mét nguyªn t¾c chung “Mét ng−êi v× mäi ng−êi, mäi
146

ng−êi v× mét ng−êi”, ®Ó sè hµng hãa bÞ vøt xuèng biÓn ®−îc båi th−êng. §ã
chÝnh lµ sù manh nha cña ho¹t ®éng b¶o hiÓm. Nguyªn t¾c nµy, vµo n¨m
916 (tr−íc CN) ®· ®−îc ghi vµo luËt bu«n b¸n ®−êng biÓn Luodian. Sau
nµy, ph−¬ng thøc b¶o hiÓm ®ã ®· ®−îc nhiÒu n−íc sö dông, vµ ngµy mét
hoµn thiÖn. Tõ ®ã, c¸c h¹ng môc b¶o hiÓm ®· ®−îc chuyÓn tõ biÓn vµo ®Êt
liÒn, vµ th©m nhËp vµo nhiÒu lÜnh vùc x· héi.

270. C¶nh s¸t ra ®êi khi nµo?
Trªn thÕ giíi, c¶nh s¸t xuÊt hiÖn sím nhÊt ë thµnh Aten (Hy L¹p)
thÕ kû VI (tr−íc CN).
Mét sè nhµ nghiªn cøu lÞch sö cËn ®¹i cho r»ng, c¶nh s¸t xuÊt hiÖn
sím nhÊt ë n−íc Anh.
Sù ra ®êi cña c¶nh s¸t Trung Quèc cã lÏ manh nha tõ thêi Nghiªu
ThuÊn. ThÓ chÕ c¶nh s¸t Trung Quèc thêi CËn ®¹i b¾t ®Çu tõ n¨m Quang
Tù thø 27 (1901), ®−îc x©y dùng trªn c¬ së thÓ chÕ cña n−íc ngoµi. Lóc ®ã
nhµ Thanh thiÕt lËp TuÇn c¶nh côc, sau ®ã lµ C¶nh s¸t s¶nh, C¶nh vô
c«ng së ... ë Nam Kinh, ®¸nh dÊu viÖc thiÕt lËp chÕ ®é c¶nh s¸t cËn ®¹i ë
Trung Quèc.

271. V× sao ng−êi ph−¬ng t©y kþ sè 13?
Mét sè ng−êi Ph−¬ng T©y th−êng kþ sè 13. Theo hä th× yÕn tiÖc
kh«ng ®Ó 13 ng−êi cïng ngåi mét bµn, còng kh«ng bµy 13 mãn ¨n trªn mÆt
bµn; biÓn hiÖu, tÇng l©u, c¸c lo¹i sè hiÖu ®Òu kh«ng dïng ch÷ sè 13, thËm
chÝ ngµy 13 h»ng th¸ng còng lam hä c¶m thÊy kh«ng yªn. Trong quan
niÖm cña ng−êi ph−¬ng T©y, 13 lµ con sè kh«ng may m¾n, nã b¾t nguån tõ
mét truyÒn thuyÕt cña C¬ §èc gi¸o.
Trong “b÷a c¬m tèi cuèi cïng”, Jª-su vµ c¸c ®Ö tö cïng ¨n c¬m, trong
®ã cã ng−êi thø 13 tªn lµ Jiu-da. §Ó lÊy trém 30 ®ång b¹c, h¾n ®· b¸n
®øng Jª-su cho kÎ ®−¬ng quyÒn Do Th¸i gi¸o vµ dÉn ®−êng cho ng−êi tíi
b¾t «ng. KÕt qu¶ lµ Jª-su bÞ ®ãng ®inh trªn gi¸ thËp tù. C©u chuyÖn ®−îc
thuyÒn ®i xa, g©y ¶nh h−ëng lín, cho nªn ng−êi ph−¬ng T©y kþ sè 13.
147

272. BiÖt thù ®iÖn tö lµ g×?
Alvin Toifler trë lªn næi tiÕng thÕ giíi bëi c¸c quan ®iÓm nªu ra trong
cuèn s¸ch Lµn sãng tø ba. Mét trong nh÷ng quan ®iÓm cña «ng lµ, nÕu c¸c
gia ®×nh ®−îc trang bÞ c¸c thiÕt bÞ th«ng tin liªn l¹c, m¸y tÝnh ®iÖn tö, th×
rÊt nhiÒu ng−êi, dï kh«ng ph¶i ®Õn c«ng së, vÉn lµm viÖc ®−îc.

ë nh÷ng n−íc tiªn tiÕn cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn cao, do mÆt b»ng s¶n
xuÊt vµ trô së c¸c c«ng ty qu¸ liÒn nhau, dÉn ®Õn hµng lo¹t vÊn ®Ò nh− «
nhiÔm m«i tr−êng, thiÕu n¨ng l−îng, giao th«ng t¾c nghÏn, bé m¸y ®« thÞ bÞ
tª liÖt vµ sù chªnh lÖch vÒ mËt ®é d©n c− cµng lín gi÷a c¸c n¬i,... XuÊt ph¸t
tõ t×nh h×nh ®ã, hiÖn t¹i ng−êi ta ®ang thóc ®Èy mét lo¹t nghiªn cøu vÒ:
ph©n t¸n ®Þa ®iÓm c«ng t¸c, lµm viÖc t¹i nhµ, v.v...
Ch¼ng h¹n, t¹i C«ng ty ®iÖn tö Weisidun ë Mü, tØ lÖ gi÷a c«ng nh©n
s¶n xuÊt vµ nh©n viªn kü thuËt, sù vô lµ 1:1, mét nöa viªn chøc gi¸n tiÕp
s¶n xuÊt lµm viÖc th«ng qua hÖ thèng th«ng tin, vµ cßn nhiÒu c«ng viÖc, nÕu
muèn, cã thÓ hoµn thµnh t¹i nhµ. Tr−ëng phßng kü thuËt c«ng ty nµy nãi,
víi tr×nh ®é khoa häc kü thuËt hiÖn cã, 10 ®Õn 15% c«ng viÖc cã thÓ hoµn
thµnh t¹i nhµ. T−¬ng lai sÏ cã nh÷ng ng«i nhµ ®Æt m¸y tÝnh ®iÖn tö ®Ó liªn
l¹c víi c«ng ty, ®ã chÝnh lµ nh÷ng biÖt thù ®iÖn tö.

273. T¹i sao phao cøu sinh th−êng cã mµu da
cam?
Ngµy nay, phao cøu sinh cña nhiÒu n−íc hay s¬n mµu da cam,
nguyªn do lµ ®Ó ®Ò phßng c¸ mËp vµ tiÖn cho viÖc cÊp cøu.
Trªn biÓn, c¸ mËp lµ lo¹i c¸ ¨n thÞt rÊt hung d÷, nÕu chóng ta bÞ r¬i
xuèng n−íc dÔ bÞ nã g©y h¹i. Nh−ng mäi ng−êi ph¸t triÓn ra r»ng, c¸ mËp
sî nhÊt mµu da cam, cø tr«ng thÊy mµu nµy lµ nã liÒn lØnh ®i thËt xa, thµ
chÞu ®ãi chø kh«ng d¸m l¹i gÇn. ThÕ lµ ng−êi ta lîi dông ®iÓm yÕu nµy cña
c¸ mËp, s¬n mµu vµng cam lªn phao cøu sinh vµo ¸o cøu sinh ®Ó däa
chóng.
148

XÐt vÒ thÞ gi¸c cña con ng−êi, mµu vµng cam rÊt t−¬i s¸ng, cã lîi cho
m¸y bay vµ tµu thuyÒn cøu hé nhanh chãng ph¸t hiÖn môc tiªu, kÞp thêi
cÊp cøu.

274. V× sao h−¬u cao cæ l¹i ngñ ®øng?
H−¬u cao cæ kh«ng cã “vò khÜ” ®Ó ®¸nh l¹i víi kÎ thï. Mét khi ph¸t
hiÖn ra kÎ thï, nã ph¶i co c¼ng ch¹y trèn. §Ó ®Ò phßng kÎ thï cã thÓ ®Õn
bÊt ngê, nã buéc ph¶i ®øng ngñ gièng nh− kh«ng ngñ vËy.
ThÕ nh−ng, trong nh÷ng n¬i an toµn nh− c«ng viªn, cø ®Õn tèi lµ
h−¬u cao cæ liÒn xuèng ®Êt ng¶ c¸i cæ dµi trªn l−ng, ®Ó ®Çu lªn chç gÇn eo
mµ ngñ. MÆc dï vËy, hÔ nghe thÊy tiÕng ®éng lµ nã liÒn tØnh giÊc, ngÈng
cao ®Çu, ®iÒu nµy cho thÊy nã vÉn ch−a quªn b¶n n¨ng ®êi sèng hoang d·.
Trong mét ngµy h−¬u cao cæ thùc sù ng¶ m×nh trªn ®Êt ngñ kho¶ng 20
phót.
Nh÷ng chó h−¬u con míi sinh ra ®· cói ®Çu ngay, ®øng ngoÑo cæ mét
gãc 45 ®é, nh×n cø nh− lµ ®ang ngñ vËy, nh−ng thùc ra nã ®ang t¾m n¾ng.

275. T¹i sao cæ cña h−¬u cao cæ l¹i dµi nh−
vËy?
Cæ cña h−¬u cao cæ rÊt dµi. VÒ hiÖn t−îng nµy, hiÖn cã hai c¸ch gi¶i
thÝch kh¸c nhau.
Theo tiÕn hãa luËn cña §¸c-uyn, trong loµi h−¬u cã loµi cæ dµi, cã
loµi cæ ng¾n. Song do ®Êu tranh sinh tån vµ lùa chän tù nhiªn, nªn chØ cã
con ch¸u cña loµi h−¬u cao cæ cã cæ dµi tån t¹i, ®êi nµy qua ®êi kh¸c míi cã
h×nh d¹ng nh− ngµy nay.
Kh¸c víi §¸c-uyn, mét nhµ tiÕn hãa luËn ng−êi Ph¸p cho r»ng,
h−¬u cao cæ vèn lµ h−¬u cæ ng¾n nh−ng do ph¶i v−¬n th¼ng ®Ó ¨n l¸ c©y
non ë n¬i cao h¬n, v× thÕ cæ cña chóng dµi nh− ngµy nay.
H−¬u cao cæ lµ ®éng vËt ¨n cá, nh−ng chóng rÊt thÝch ¨n l¸ c©y. C¸c
b¹n sÏ t¸n thµnh c¸ch gi¶i thÝch nµo ®©y? Cã ®iÒu, dï lµ h−¬u cao cæ, chuét
149

hoÆc mét sè ®éng vËt nhá nu«i con b»ng s÷a kh¸c, chóng ®Òu chØ cã b¶y
x−¬ng cæ.

276. T¹i sao khi mÌo bÞ nÐm, nã ®øng l¹i ®−îc
ngay?
Mäi ng−êi ®Òu biÕt, khi nÐm l−ng mÌo xuèng tr−íc, nã lén mét vßng
trªn kh«ng, råi l¹i r¬i xuèng ®Êt trong t− thÕ ®øng rÊt ®µng hoµng. NÕu c¸c
®éng vËt kh¸c nh− chã, dª mµ còng nÐm nh− vËy, th× chuyÖn g× sÏ x¶y ra?
Trong tai cña loµi ng−êi vµ ®éng vËt cÊp cao, cq¹nh phÝa trong cña
mµng nhÜ cã mét èng b¸n quy, nhê t¸c dông cña nã, c¬ thÓ míi cã thÓ gi÷
®−îc t− thÕ th¨ng b»ng, ngay ng¾n. Bé phËn nµy cña mÌo rÊt ph¸t triÓn,
nªn mÌo rÊt nhanh nhÑn.
Khi nã bÞ r¬i chóc ®Çu tõ trªn cao xuèng, t− thÕ chÝnh x¸c ®−îc truyÒn
vÒ n·o ngay. D−íi sù chØ ®¹o cña n·o, nã liÒn lén vßng. N·o mÌo liªn l¹c
víi èng b¸n qui cùc nhanh, cho nªn cã thÓ lén rÊt nhanh trªn kh«ng ®Ó ®iÒu
chØnh t− thÕ. Ngoµi ra chiÕc ®u«i cña mÌo còng gióp nã ®iÒu chØnh sù c©n
b»ng cña c¬ thÓ. Mìo cßn cã thÓ tiÕp ®Êt c¶ bèn ch©n mét lóc, mµ bµn ch©n
nã võa dµy l¹i võa cã phÇn ®Öm thÞt ®µn håi rÊt tèt, nªn ®é rung ®−îc gi¶m
nhiÒu, do ®ã khi bÞ rít tõ trªn cao xuèng mÌo kh«ng bÞ th−¬ng.

277. V× sao nãc cña ®µi thiªn v¨n cã h×nh
trßn?
Nh×n chung, m¸i nhµ kh«ng ph¼ng th× dèc. Song nãc nhµ cña ®µi
thiªn v¨n l¹i trßn.
ViÖc ng−êi ta lµm m¸i trßn cho ®µi thiªn v¨n lµ cã ý ®å riªng.
Tõ xa nh×n ®µi thiªn v¨n, d−êng nh− ng−êi ta chØ thÊy mét nöa khèi
cÇu. Song ®Õn gÇn, trªn khèi cÇu ®ã l¹i thÊy mét khe hë kh¸ réng, cßn ®i
s©u vµo trong ng«i nhµ, th× l¹i kh«ng thÊy khe hë ®ã, nã chÝnh lµ mét cöa
sæ cùc lín, kÝnh viÔn väng thiªn v¨n sÏ tõ ®ã mµ h−íng tíi kho¶ng kh«ng
bao la.
150

Nãc ®µi thiªn v¨n h×nh trßn lµ ®Ó t¹o thuËn lîi cho kÝnh viÔn väng
quan tr¾c. Môc tiªu mµ kÝnh viÔn väng quan tr¨c n»m ë mäi gãc ®é trªn bÇu
trêi , nÕu lµm m¸i nhµ kiÓu th«ng th−êng, sÏ rÊt khã ®iÒu chØnh kÝnh viÔn
väng. Gi÷a nãc nhµ h×nh trßn ®ã vµ c¸c bøc t−êng cßn ®−îc l¾p nh÷ng b¸nh
xe, d−íi cã ®−êng ray, ®Ó m¸i trßn cã thÓ di ®éng ®−îc. Trªn mét sè m¸i
trßn cùc lín ng−êi ta cßn l¾p c¶ ®éng c¬ ®iÖn. Nh− vËy, kÝnh viÔn väng
muèn quay vÒ h−íng nµo chØ cÇn chuyÓn ®éng m¸i mét chót, ®−a cöa sæ
®Õn tr−íc èng kÝnh, ¸nh s¸ng ph¸t ra tõ thiªn thÓ lËp tøc ®−îc thu vµo èng
kÝnh, nh− vËy sÏ quan s¸t ®−îc ë bÊt kú ph−¬ng trêi nµo.

278. T¹i sao bèn mïa th−êng xuyªn m−a?
L−îng m−a trªn thÕ giíi ph©n bè rÊt kh«ng ®Òu, cã n¬i l−îng m−a
lín, cã n¬i l−îng m−a nhá, cã n¬i th−êng xuyªn m−a, song l¹i cã n¬i rÊt Ýt
m−a. Ch¼ng h¹n, vïng biªn giíi phÝa t©y nam Trung Quèc, mçi n¨m cã
trªn 200 ngµy m−a.
Sè ngµy m−a ë vïng trªn ch−a ph¶i lµ nhiÒu nhÊt thÕ giíi. Sè ngµy
m−a trong mét n¨m ë mét vïng phÝa nam Chilª míi lµ nhiÒu nhÊt, trªn 325
ngµy. GÇn nh− bèn mïa ë ®©y ®Òu cã m−a.
T¹i sao ë ®ã l¹i m−a nhiÒu nh− vËy? §iÒu nµy liªn quan rÊt lín ®Õn
®Þa h×nh vµ vÞ trÝ ®Þa lý cña nã. Nguyªn lµ, nã n»m lät vµo trong vïng giã
t©y cña nam b¸n cÇu, giã t©y m¹nh nªn gÇn nh− ngµy ngµy ®Òu mang
l−îng lín h¬i n−íc bay lªn cao, gÆp kh«ng khÝ l¹nh, ng−nng tô thµnh m−a,
v× vËy ®· khiÕn n¬i nµy thµnh n¬i cã sè ngµy m−a nhiÒu nhÊt thÕ giíi.

279. D−¬ng lÞch ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, viÖc ghi ngµy th¸ng trªn lÞch mµ ng−êi ta hay dïng, trªn
thùc tÕ chÝnh lµ D−¬ng lÞch.
Sù ra ®êi cña bé D−¬ng lÞch lµ vµo th¸ng 10 n¨m 1582, do gi¸o
hoµng La M· GrÐgoire ®êi 13 ban bè thùc thi, lóc ®ã cßn ®−îc gäi lµ lÞch
GrÐgoiren. Kú thùc ®ã lµ lo¹i lÞch ®−îc ph¸t triÓn vµ c¶i tiÕn tõ lÞch
Calendar cã tõ thêi cæ ®¹i La M·, ®−îc dïng phæ biÕn ë ch©u ¢u. LÞch
Calªndar tÝnh to¸n Tr¸i §Êt quay quanh MÆt Trêi mét vßng hÕt 365,25
151

ngµy, cßn D−¬ng lÞch lµ 365,2422 ngµy. ThÕ lµ D−¬ng lÞch ®−îc c¸c n−íc
trªn thÕ giíi ®ãn nhËn. ThÕ nh−ng, ng−êi Trung Quèc l¹i cã niÒm tù hµo
cña hä. Theo sö s¸ch, tõ kho¶ng trªn 380 n¨m tr−íc khi D−¬ng lÞch xuÊt
hiÖn, tøc vµo n¨m 1199, trong Thèng thiªn lÞch ®êi Nam Tèng ®· tÝnh sè
ngµy tr¸i ®Êt quay quanh mÆt trêi mét vßng lµ 365,2422 ngµy.

280. Hoµng lÞch lµ g×?
Hoµng lÞch lµ s¸ch lÞch. Nã ®−îc gäi lµ hoµng lÞch, b¾t ®Çu tõ thêi
Tèng Th¸i T«ng. Tèng Th¸i T«ng cã mét quy ®Þnh bÊt thµnh v¨n nh−
sau: mçi dÞp cuèi n¨m, «ng l¹i trao cho c¸c v¨n vâ b¸ quan trong triÒu mçi
ng−êi mét quyÓn s¸ch lÞch, trong ®ã ®Ò cËp ®Õn tri thøc vÒ canh t¸c, trång
trät... Do s¸ch lÞch ®−îc hoµng ®Õ trao cho, nªn mäi ng−êi gäi lµ hoµng lÞch,
®−îc truyÒn l¹i ®êi sau.

281. ¢m lÞch cña Trung Quèc ra ®êi khi nµo?

ë Trung Quèc, tõ tr−íc c¸ch m¹ng T©n Hîi (n¨m 1911), ng−êi ta
th−êng dïng ¢m lÞch, lÞch nµy ®−îc gäi lµ N«ng lÞch.
¢m lÞch cña Trung Quèc chñ yÕu lÊy th¸ng sãc väng (theo tuÇn
tr¨ng) lµm tiªu chuÈn tÝnh th¸ng. Mét vßng tr¨ng trßn, khuyÕt lµ mét
th¸ng, mét n¨m cã 12 th¸ng, th¸ng ®ñ 30 ngµy, th¸ng thiÕu 29 ngµy, c¶
n¨m lµ 354 ngµy hoÆc 355 ngµy. So víi mét vßng n¨m thiÕu gÇn 10 ngµy
21 giê. Lµm sao ®Ó c©n ®èi víi sè 365,2422 ngµy Tr¸i §Êt quay mét vßng
quanh MÆt Trêi ®©y? ThÕ lµ ra ®êi c¸ch tÝnh Th¸ng NhuËn, qui ®Þnh cø
hai ®Õn ba n¨m thªm mét th¸ng nhuËn ®Ó ®iÒu chØnh tiÕt lÖch, tøc n¨m
nhuËn lµ 13 th¸ng.
Qua ®ã ta thÊy, ¢m lÞch cña Trung Quèc kh«ng ph¶i lµ lo¹i ¢m lÞch
thuÇn tóy dùa vµo chu kú tr¨ng trßn, tr¨ng khuyÕt biÕn hãa thµnh, mµ lµ
kÕt hîp lÞch ¢m vµ lÞch D−¬ng. ViÖc nµy rÊt cã Ých cho s¶n xuÊt n«ng
nghiÖp. §−¬ng nhiªn, sè ngµy cña n¨m th−êng vµ n¨m nhuËn chªnh nhau
rÊt lín, lµ nh−îc ®iÓm chñ yÕu cña lo¹i lÞch ph¸p nµy.

282. Tªn gäi n¨m ra ®êi khi nµo?
152

Tªn gäi n¨m b¾t ®Çu cã tõ ®êi Chu. S¸ch NhÜ Nh·. ThÝch thiªn cã
ghi: H¹ nhËt tuÕ, Th−¬ng nhËt tù, Chu nhËt niªn. Cßn tr−íc ®ã kh¸ l©u, tù
th− cæ ®Òu ®Æt niªn vßa bé hßa, ®äc lµ nÉm, ngô ý mïa mµng béi thu. S¸ch
Cèc l−¬ng truyÖn ghi: Ngò cèc giai thôc, vi h÷u niªn; Ngò cèc ®¹i thôc vi
®¹i h÷u niªn. H÷u niªn ë ®©y lµ chØ thu ho¹ch tèt, cßn ®¹i h÷u niªn lµ chØ
®−îc mïa lín. §ñ thÊy lóc ®ã cßn ch−a xuÊt hiÖn kh¸i niÖm n¨m, nh−ng
n¨m cña ®êi Chu l¹i ®Ó kiÕn Tý, tøc ngµy mïng 1 th¸ng 11 lµ ®Çu n¨m.
Cho nªn, n¨m 104 (tr−íc CN), sua khi H¸n Vò §Õ Th¸i S¬n Nguyªn
Niªn x¸c ®Þnh lÊy “ChÝnh nguyÖt vi tuÕ thñ” (coi th¸ng giªng lµ ®Çu n¨m),
n¨m míi trë thµnh nh− qui ®Þnh hiÖn nay trong ¢m lÞch.
§Õn nh÷ng n¨m ®Çu D©n quèc (n¨m 1912), n¨m míi ®−îc chÝnh
thøc x¸c ®Þnh lµ xu©n tiÕt. §ã lµ ®Ó ph©n biÖt ¢m lÞch th«ng dông tr−íc
c¸ch m¹ng T©n Hîi (n¨m 1911), víi hai kh¸i niÖm n¨m trong D−¬ng lÞch
sau c¸ch m¹ng. Nh×nh chung trong D−¬ng lÞch gäi lµ n¨m, do ®ã tiÕt lËp
xu©n trong 24 tiÕt khÝ võa vÆn tr−íc vµ sau n¨m N«ng lÞch, cho nªn ngµy
mång mét th¸ng giªng N«ng lÞch ®−îc gäi lµ xu©n tiÕt.

283. Tªn gäi th¸ng ra ®êi khi nµo?
Mét th¸ng lµ mét chu kú biÕn hãa cña mÆt tr¨ng.
Do mÆt tr¨ng ph¸t s¸ng nhê sù ph¶n x¹ ¸nh s¸ng mÆt trêi, cho nªn
ng−êi x−a coi hiÖn t−îng biÕn hãa h×nh d¹ng cña mÆt tr¨ng trong mét chu
kú, lµ nguyÖt t−íng (h×nh d¹ng mÆt tr¨ng). Chi tiÕt ph©n thµnh: mïng mét,
mïng hai ©m lÞch lµ sãc, cßn gäi lµ t©n nguyÖt, lóc nµy kh«ng nh×n thÊy
mÆt tr¨ng; mïng 3, mïng 4 lµ nguyÖt nha; tr−íc sau mïng 5, mïng 6 lµ
nga mi nguyÖt, lóc nµy chØ nh×n thÊy mÆt tr¨ng nh− h×nh mµy ngµi; mïng
8 ®Õn mïng 10 lµ th−îng huyÒn, cã thÓ nh×n thÊy nöa vßng trßn chiÕu s¸ng
ë phÝa t©y mÆt tr¨ng; tr−íc vµ sau tõ 11 ®Õn 13 lµ mÆt tr¨ng låi, cã thÓ nh×n
thÊy phÇn lín mÆt tr¨ng; tr−íc vµ sau tõ 14 ®Õn 16 gäi lµ väng, tøc m·n
nguyÖt; tr−íc vµ sau 17 ®Õn 19 gäi lµ tµn nguyÖt, tøc m·n nguyÖt, chØ nh×n
thÊy giµ nöa mÆt tr¨ng; tr−íc vµ sau 20 ®Õn 23 lµ h¹ huyÒn chØ nh×n thÊy
nöa vßng trßn phÝa §«ng mÆt tr¨ng; sau ®ã, l¹i tr¶i qua tõ nga mi nguyÖt
vÒ ®Õn sãc.
153

Ng−êi x−a tiÕn hµnh quan s¸t trong mét thêi gian dµi c¸c hiÖn t−îng
trªn, ®· ph¸t hiÖn ra qui luËt mÆt tr¨ng tõ sãc ®Õn sãc, hay tõ väng ®Õn
väng, thêi gian hÕt trªn 29 ngµy, ®©y chÝnh lµ ®é dµi thùc tÕ cña mét
th¸ng. Song ®Ó tiÖn cho viÖc tÝnh giê, ng−êi ta dÇn dÇn tÝnh theo sè ch½n lµ
29 hoÆc 30 ngµy.

284. Nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau cña th¸ng ¢m
lÞch?
Th¸ng giªng: ChÝnh nguyÖt, ®oan nguyÖt, t©n chÝnh, khai tuÕ, gia
nguyÖt.
Th¸ng 2: H¹nh nguyÖt, lÖ nguyÖt, träng xu©n, can xu©n, nh−
nguyÖt.
Th¸ng 3: §µo nguyÖt, quý nguyÖt, v·n xu©n, mé xu©n, tµm xu©n.
Th¸ng 4: M¹ch nguyÖt, ©m nguyÖt, mai nguyÖt, s¬ h¹, h− nguyÖt,
thuÇn d−¬ng.
Th¸ng 5: Träng hµ, lùu nguyÖt, b¹c nguyÖt, thiªn trung.
Th¸ng 6: Quý h¹, thö nguyÖt, tiªu nguyÖt, hµ nguyÖt.
Th¸ng 7: T©n thu, lan thu, lan nguyÖt, qua nguyÖt.
Th¸ng 8: Träng thu, quÕ nguyÖt, tr¸ng nguyÖt, träng th−¬ng, tróc
xu©n.
Th¸ng 9: Mé th−¬ng, quý thu, cóc nguyÖt, s−¬ng tù, hñ nguyÖt.
Th¸ng 10: S¬ ®«ng, khai ®«ng, lé nguyÖt, l−¬ng nguyÖt, d−¬ng
nguyÖt.
Th¸ng 11: Träng ®«ng, h¹nh nguyÖt, long tiÒm nguyÖt, hµ nguyÖt,
s−íng nguyÖt.
Th¸ng (ch¹p) 12: Quý ®«ng, tµn ®«ng, l¹p nguyÖt, b¨ng nguyÖt,
nghiªm nguyÖt.
154

285. ChÝnh nguyÖt ra ®êi khi nµo?
Cho ®Õn nay, th¸ng ®Çu tiªn trong n¨m ¢m lÞch lu«n ®−îc gäi lµ
chÝnh nguyÖt (th¸ng giªng), chÝnh ®−îc hiÓu lµ c¶i chÝnh.
Bëi v× th¸ng giªng ¢m lÞch ®−îc chÝnh thøc x¸c ®Þnh lµ chÝnh nguyÖt
b¾t ®Çu tõ ®êi H¸n Vò §Õ, cßn tr−íc ®ã, trong lÞch ph¸p cña tõng triÒu
®¹i, th¸ng ®Çu tiªn cña mçi n¨m l¹i kh¸c nhau. Ch¼ng h¹n, th¸ng ®Çu tiªn
cña triÒu H¹ lµ th¸ng mét, cßn triÒu Th−¬ng l¹i coi lµ th¸ng 12 lµ th¸ng
®Çu tiªn, vµ th¸ng ®Çu tiªn cña ®êi Chu l¹i lµ th¸ng 11. Tªn gäi th¸ng lÉn
lén nh− vËy, dÉn ®Õn mçi triÒu ®¹i l¹i ph¶i c¶i chÝnh thø tù cña th¸ng, do
®ã th¸ng ®Çu tiªn sau khi c¶i chÝnh liÒn ®−îc gäi lµ chÝnh nguyÖt.
Trong thêi TÇn Thñy Hoµng, do danh tù cña «ng ta lµ Doanh
ChÝnh, ch÷ chÝnh ®ång ©m víi ch÷ chÝnh trong chÝnh nguyÖt, lµ ph¹m hóy,
nªn «ng ta ®· h¹ lÖnh ®äc chÝnh nguyÖt thµnh chinh chinh nguyÖt.

286. LÞch ngµy ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay, tê lÞch hoÆc lÞch bãc mµ chóng ta dïng ®Òu b¾t nguån tõ
lÞch ngµy (nhËt lÞch), nh−ng lÞch sö cña nã chØ cã gÇn 100 n¨m. Cßn lÞch
ngµy ra ®êi khi nµo? Theo ghi chÐp, nã ra ®êi vµo thêi §−êng ThuËn T«ng
VÜnh Trinh nguyªn niªn, tøc lµ vµo kho¶ng 1100 n¨m vÒ tr−íc, lóc ®ã
trong hoµng cung ®· dïng lo¹i lÞch nµy.
Lóc ®ã, lÞch ngµy gäi lµ hoµng lÞch, kh«ng chØ ghi ngµy, mµ cßn ghi
l¹i c¸c t− liÖu quan träng vÒ quèc sö. Lo¹i lÞch ngµy ®ã cã chç trèng gièng
víi lÞch ngµy nay. Ng−êi ta chia mçi n¨m thµnh 12 tËp, theo thiªn sè cña
tõng th¸ng mµ ®Þnh ra sè trang cña tõng tËp, viÕt ngµy th¸ng trªn tõng
trang, sau ®ã giao cho th¸i gi¸m hÇu h¹ hoµng ®Õ t¹m thêi coi gi÷, th¸i
gi¸m ghi l¹i lêi nãi vµ viÖc lµm cña hoµng ®Õ trªn trang trèng cña tõng
ngµy, cuèi th¸ng ®−a cho hoµng ®Õ xem l¹i, phª chuÈn, sau ®ã ®−a cho sö
quan gi÷. Sö quan l¹i kÕt hîp néi dung trong nhËt lÞch víi c¸c viÖn lín cña
triÒu ®×nh vµ c¸c n¬i trong n−íc, råi ghi l¹i, trë thµnh quèc sö.
Sau nµy, do nã ®em l¹i nhiÒu ®iÒu tiÖn lîi cho cuéc sèng, dÇn dÇn
®−îc nhiÒu gia ®×nh ®¹i quan trong triÒu dïng, qua nhiÒu biÕn ®éng, trë
155

thµnh lÞch ngµy cña tõng nhµ. Sau ®ã nã ngµy mét ®¹i chóng hãa, ng−êi ta
ghi c¶ can chi, tiÕt khÝ vµ ngµy tèt trªn lÞch. Cuèi cïng nã trë thµnh lÞch
ngµy nh− ngµy nay.

287. 12 con gi¸p ra ®êi khi nµo?
Theo sö s¸ch Trung Quèc, tõ thêi Nghiªu ThuÊn, trong truyÒn thuyÕt
Trung Quèc ®· xuÊt hiÖn ph−¬ng ph¸p ghi n¨m theo can chi. Cßn viÖc ®èi
øng víi 12 con vËt, tøc Tý - chuét, Söu - tr©u, DÇn - hæ, M·o - thá (ë ViÖt
Nam, M·o t−¬ng øng víi mÌo), Th×n - rång, Tþ - r¾n, Ngä - ngùa, Mïi -
dª, Th©n - khØ, DËu - gµ, TuÊt - chã, Hîi - lîn, l¹i xuÊt hiÖn sím nhÊt
trong s¸ch LuËn Hµnh cña V−¬ng Sung ®êi §«ng H¸n. §ñ thÊy, 12 con
gi¸p ®· cã lÞch sö trªn 2000 n¨m. VÒ sù ra ®êi cña nã, hiÖn cã ba c¸ch gi¶i
thÝch:
ThuyÕt thø nhÊt cho r»ng tr−íc ®êi H¸n, téc Hoa H¹ thuéc khu vùc
Trung Nguyªn chØ cã c¸ch ghi n¨m 12 ®Þa chi, cßn ë B¾c Bé, T©y Bé c¸c
d©n téc thiÓu sè sèng nghÒ du môc l¹i cã ph−¬ng ph¸p ghi n¨m b»ng ®éng
vËt tõ l©u råi. Sau khi Hung N« qui H¸n, sù dung hîp v¨n hãa d©n téc
®· s¶n sinh ra m−êi hai con gi¸p. Trong lÞch sö, n−íc Thæ Phiªn mµ ®ång
bµo téc T¹ng dùng lªn còng tõng ghi n¨m b»ng “ThËp nhÞ thÇn”.
ThuyÕt thø hai cho r»ng d©n téc Hoa H¹ do ¶nh h−ëng cña sù sïng
b¸i vËt tæ trong x· héi nguyªn thñy, ®· lÊy tªn gäi cña mét sè ®éng vËt
phèi hîp thµnh thËp nhÞ ®Þa chi trõu t−îng, s¸ng t¹o ra 12 con gi¸p. Mét
sè ®éng vËt nµo ®ã cßn cã thÓ b¾t nguån tõ sù ph©n chia cña thiªn v¨n häc
cæ ®¹i ®èi víi bÇu trêi phô cËn Hoµng ®¹o, trong 12 phÇn ®−îc ph©n ra
®ã, (tøc ThËp nhÞ thÇn), cã c¸c tªn gäi tinh täa nh− Cù xµ, Phi m· ...
ThuyÕt thø ba cho r»ng 12 thuéc t−íng cña Trung Quèc ®−îc truyÒn
tõ Ên §é. Trong c¸c con gi¸p, trõ thuéc t−íng thø ba, Ên §é lµ s− tö,
Trung Quèc lµ hæ; con gi¸p thø 10, Ên §é lµ kim sÝ ®iÓu, Trung Quèc lµ
gµ, c¸c con gi¸p cßn l¹i ®Òu gièng nhau, c¸ch s¾p xÕp còng gièng nhau.

288. ViÖc dïng 12 con gi¸p ghi giê ra ®êi khi
nµo?
156

ë Trung Quèc, tõ ®êi H¸n vÒ tr−íc, ng−êi ta th−êng lÊy Can, Chi ®Ó
ghi n¨m. §Õn ®êi H¸n, b¾t ®Çu phèi hîp 12 loµi vËt ®Ó ghi giê, tøc Tý –
chuét, Söu – tr©u, DÇn – hæ, M·o – thá (ë ViÖt Nam m·o lµ mÌo), Th×n –
rång, Tþ – r¾n, Ngä – ngùa, Mïi – dª, Th©n – khØ, DËu – gµ, TuÊt – chã,
Hîi – lîn, ®−îc gäi lµ 12 giê, còng gäi lµ 12 sinh tiªu.
Sù ra ®êi cña 12 sinh tiªu ®Õn nay ®· gÇn 2000 n¨m, ®· trë thµnh
tËp tôc, song c¨n cø khoa häc nghiªm ngÆt l¹i ch¼ng cã lµ bao.
11 – 0 giê ®ªm lµ giê Tý. Ng−êi x−a cho r»ng chuét lµ loµi vËt hay
ho¹t ®éng vÒ ®ªm, nªn giê Tý thuéc chuét.
1 - 2 giê s¸ng lµ giê Söu. Thêi x−a, tr©u lµ gia sóc ra ®ång sím nhÊt,
nªn giê Söu thuéc tr©u.
3 - 4 giê s¸ng lµ giê DÇn. Ch÷ DÇn ®−îc hiÓu lµ sî h·i, mµ ng−êi
x−a sî nhÊt lµ hæ, nªn giê DÇn thuéc hæ.
5 - 6 giê s¸ng lµ giê M·o. Ng−êi x−a cho r»ng lóc nµy lµ giê Th¸i
d−¬ng (tøc mÆt tr¨ng), theo truyÒn thuyÕt trªn mÆt tr¨ng cã ngäc thá, cho
nªn giê M·o thuéc thá.
7 - 8 giê s¸ng lµ giê Th×n. Theo truyÒn thuyÕt, quÇn long hµnh vò
chÝnh vµo giê nµy, nªn giê Th×n thuéc rång.
9 - 10 giê s¸ng lµ giê Tþ. Ng−êi x−a cho r»ng, r¾n vµo giê nµy hay
giÊu m×nh d−íi cá xanh, nªn giê Tþ thuéc r¾n.
11 - 12 giê tr−a lµ giê Ngä. Ng−êi x−a cho r»ng tuÊn m· ch¹y
nhanh vµo giê Ngä, khi d−¬ng khÝ ®Õn ®Ønh vµ ©m khÝ b¾t ®Çu sinh, cho
nªn giê Ngä thuéc ngùa.
1 - 2 giê chiÒu lµ giê Mïi. Ng−êi x−a cho r»ng, phµm c¸c loµi cá mµ
dª ¨n vµo giê nµy, rÔ cña nã cã søc t¸i sinh rÊt nhanh, nªn giê Mïi thuéc dª.
3 - 4 giê chiÒu lµ giê Th©n. Do loµi khØ hµng ngµy lóc s¾p hoµng h«n
th−êng hay kªu, nªn giê Th©n thuéc khØ.
157

5 - 6 giê chiÒu lµ giê DËu. Lóc nµy lµ lóc giao thêi mÆt trêi lÆn, mÆt
tr¨ng mäc, trong truyÒn thuyÕt cã chuyÖn “Th¸i d−¬ng kim kª”, nªn giê
DËu thuéc gµ.
7 - 8 giê tèi lµ giê TuÊt. Lóc nµy ®ªm ®· ®Õn, chã b¾t ®Çu canh ®ªm,
cho nªn giê TuÊt thuéc chã.
9 - 10 giê tèi lµ giê Hîi. Theo truyÒn thuyÕt, lóc nµy trêi ®Êt hçn ®én
nhÊt, mµ lîn l¹i hay ngñ, hçn ®én mï mê, cho nªn giê Hîi thuéc lîn.

289. Giê GMT ra ®êi khi nµo?
Mäi ng−êi th−êng coi thêi gian GMT lµ thêi gian chuÈn, ®µi thiªn
v¨n Greenwichmean lµ “n¬i thêi gian b¾t ®Çu”. ViÖc x¸c ®Þnh thêi gian
chuÈn GMT cã liªn quan ®Õn mét vô tranh chÊp.
Ngµy 24-11-1858, ®ång hå cña quËn Duosaite n−íc Anh chØ 10 giê 6
phót s¸ng. Mét quan tßa cña quËn nµy ®· ph¸n quyÕt ng−êi kiÖn vÒ ®Êt
®ai bÞ thua kiÖn, v× lóc 10 giê 6 phót s¸ng phiªn tßa më, ng−êi kiÖn nµy ®·
kh«ng ®Õn ®óng giê.
Hai phót sau, ng−êi kiÖn ®ã míi ®Õn, anh ta kh«ng chÊp nhËn quyÕt
®Þnh ®ã vµ nãi víi quan tßa r»ng, theo ®ång hå ë nhµ ga thuéc quËn
Kenbolan quª «ng, th× «ng ®Õn rÊt ®óng giê, do ®ã vô kiÖn nµy ph¶i xö l¹i.
Tõ sù kh¸c biÖt giê giÊc gi÷a nhµ ga vµ tßa ¸n, mäi ng−êi ®· chó ý vµ xóc
tiÕn c«ng viÖc thèng nhÊt thêi gian trªn toµn n−íc Anh. Nh−ng m·i ®Õn
n¨m 1880, Quèc héi Anh míi ra quyÕt ®Þnh lÊy thêi gian GMT lµ thêi
gian chuÈn cho toµn quèc. Kho¶ng tõ n¨m 1884 trë ®i, thêi gian chuÈn
GMT ®· ®−îc nhiÒu n−íc c«ng nhËn.

290. TÕt «ng T¸o lµ g×?
¤ng T¸o cßn gäi lµ «ng §Çu Rau, Vua BÕp, T¸o qu©n... Theo tÝn
ng−ìng d©n gian, ®ã lµ hiÖn th©n cña c¸c vÞ thÇn bÕp, vèn hiÓu râ mäi
chuyÖn hay dë trong nhµ. Cø ®Õn ngµy 23 th¸ng ch¹p h»ng n¨m, lµ mäi lµ
lµm cç tiÔn «ng T¸o lªn chÇu trêi ®Ó b¸o c¸o mäi chuyÖn trong n¨m vµ cÇu
xin cho giao ®×nh ®−îc b×nh an, may m¾n.
158

TruyÒn thuyÕt kÓ r»ng: Ngµy x−a cã hai vî chång nghÌo qu¸ nªn
ph¶i bá nhau. VÒ sau, ng−êi vî lÊy ®−îc chång giµu cã. Mét h«m, chÞ ta
®ang ®èt vµng m· ngoµi s©n, bçng cã mét ng−êi vµo ¨n xin. Ng−êi ®µn bµ
nhËn ra ®ã chÝnh lµ ng−êi chång cò cña m×nh, ®éng lßng th−¬ng, bÌn ®em
c¬m gao, tiÒn b¹c ra cho. Ng−êi chång sau biÕt chuyÖn ®· nghi ngê vî.
Ng−êi ®µn bµ uÊt øc, ®©m ®Çu ®èng löa mµ chÕt. Ng−êi chång cò th−¬ng
vî nªn lao ®Çu vµo löa chÕt theo. Ng−êi chång sau ©n hËn, th−¬ng tiÕc còng
nh¶y vµo löa mµ chÕt nèt. VËy lµ c¶ ba ®Òu chÕt ch¸y. Th−îng §Õ thÊy ba
ng−êi ®Òu cã nghÜa, bÌn phong cho hä lµm Vua BÕp.
Cã ý kiÕn gi¶i thÝch chuyÖn «ng T¸o cã thÓ lµ mét tµn d− cña tÝn
ng−ìng thÇn löa. Vµo dÞp nµy, ng−êi ta ®i mua hai mò «ng, mét mò bµ vµ
ba con c¸ chÐp ®Ó hãa rång, ®−a T¸o qu©n lªn chÇu trêi. C¸ mua vÒ ®Ó sèng
d©ng cóng, cóng xong th× ®em th¶ xuèng ao gÇn nhµ.

291. Trõ tÞch thñ tuÕ ra ®êi khi nµo?
Lai lÞch trõ tÞch thñ tuÕ b¾t nguån tõ mét truyÒn thuyÕt trong d©n
gian.
T−¬ng truyÒn, ngµy tr−íc thiªn thÇn ®èi víi nh©n lo¹i rÊt hiÒn tõ, cø
vµo ®ªm 30 cuèi n¨m, thiªn m«n l¹i më réng, tÊt c¶ g¹ch ®¸ trong nh©n
gian ®Òu biÕn thµnh vµng b¹c. Cã ®iÒu chØ cã ®¸ nhÆt ®−îc ®Ó vµo trong
nhµ, ®Õn khi trêi s¸ng míi më cöa, th× nh÷ng hßn ®¸ ®ã míi biÕn thµnh cña
c¶i.
Lóc ®ã cã hai anh em nhµ nä, biÕt ®−îc tin nµy rÊt sím. §ªm trõ tÞch
n¨m Êy, hai anh em nä cã ý ®Þnh thö xem sao, mçi ng−êi ngåi trong nhµ
m×nh ®îi thiªn m«n më. Ng−êi anh tham lam, tr−íc tiªn bª mét t¶ng ®¸ to
vÒ cöa nhµ m×nh, cßn ng−êi em th× ngåi lÆng lÏ trong nhµ.
§îi ®Õn canh ba th× thiªn m«n më, tÊt c¶ g¹ch ngãi ®Òu biÕn thµnh
vµng b¹c. Ng−êi anh sung s−íng xÕp ®Çy mét nhµ vµng do ®¸ biÕn thµnh.
Ng−êi em còng rÊt mõng, nh−ng gi÷ ®óng phÐp t¾c, chØ nhÆt mét lµn ®Ó
trong nhµ råi ®ãng cöa l¹i. Ng−êi anh thÊy vµng b¹c trµn ngËp mäi n¬i,
kh«ng k×m ®−îc lßng tham, cuèi cïng kh«ng ®îi ®−îc ®Õn trêi s¸ng ®· më
159

cöa, nªn chØ trong nh¸y m¾t, tÊt c¶ sè vµng kia l¹i trë l¹i thµnh ®¸. Cßn
ng−êi em ®îi trêi s¸ng míi më cöa, th× vµng b¹c ®Çy lµn.
DÇn dÇn, thiªn thÇn thÊy ng−êi h¸m cña ngµy cµng nhiÒu, nªn ®·
®ãng chÆt thiªn m«n, kh«ng më n÷a. Song viÖc mäi ng−êi 30 cuèi n¨m “thñ
d¹” (thñ tuÕ – thøc chê giao thõa) dÇn dÇn thµnh tôc, thÓ hiÖn −íc väng
giµu cã, h¹nh phóc cña mäi ng−êi.

292. Nguyªn ®¸n ra ®êi khi nµo?
§¸n lµ mét v¨n tù héi ý. C¸ch viÕt ch÷ ®¸n cæ nhÊt ë Trung Quèc lµ
mét bøc tranh, ®−îc ph¸t hiÖn trong di chØ v¨n hãa ë §¹i VÊn KhÈu S¬n
§«ng. Néi dung bøc tranh nh− sau: MÆt trêi nh« lªn khái ®Ønh nói, cã
nh÷ng ®¸m m©y bao quanh. Sau nµy ch÷ ®¸n gi¶n hãa, trong ®ã mÆt trêi
trßn ®−îc biÓu thÞ thµnh ch÷ nhËt, d−íi ch÷ nhËt vÏ mét net ngang biÓu thÞ
mÆt b»ng, ý nãi mÆt trêi tõ tõ nh« lªn tõ mÆt b»ng. §©y lµ “ch÷” ®−îc ph¸t
hiÖn trªn ®å ®óc b»ng ®ång xanh thêi ¢n Th−¬ng. §ñ thÊy nguyªn nghÜa
cña ch÷ ®¸n lµ trêi s¸ng hoÆc s¸ng sím, cßn ch÷ nguyªn ®−îc gi¶i thÝch lµ
thø nh©t hoÆc b¾t ®Çu. ViÖc hai ch÷ hîp l¹i thµnh “Sù b¾t ®Çu cña mét
ngµy”, cã tõ thêi Nam triÒu. Nhµ v¨n häc sö Nam triÒu TiÕu N÷ V©n
tõng viÕt t©n nguyªn ®¸n, v¹n thä s¬ kim triÒu”. ë ®©y, nguyªn ®¸n ®·
®−îc chuyÓn nghÜa thµnh thø nhÊt cña mét n¨m.

293. N−íc nµo ¨n tÕt sím nhÊt?
Tr¸i §Êt liªn tôc tù quay tõ t©y sang ®«ng. §Ó x¸c ®Þnh mét c¸ch
chÝnh x¸c ngµy h«m nay b¾t ®Çu tõ lóc nµo, h«m qua kÕt thóc lóc nµo, quèc
tÕ ®· quy ®Þnh, lÊy kinh tuyÕn 180 ®é cña Tr¸i §Êt lµm ranh giíi ngµy
h«m nay vµ h«m qua.
Theo vÞ trÝ ®Þa lý, n¬i n»m s¸t phÝa t©y cña “Ranh giíi ngµy” nhÊt lµ
n−íc Tonga, cho nªn Tonga lµ n−íc ¨n tÕt ®Çu tiªn trªn Tr¸i §Êt. Cßn
New Zealand cña ch©u §¹i D−¬ng n»m s¸t phÝa ®«ng cña “Ranh giíi
ngµy” nhÊt, lµ n−íc ¨n tÕt muén nhÊt trªn Tr¸i §Êt.
160

294. V× sao tÕt ®Õn ng−êi ta hay d¸n c©u ®èi?
Mçi dÞp xu©n sang, ng−êi Trung Quèc (ng−êi ViÖt Nam còng vËy)
th−êng hay d¸n c©u ®èi tÕt, víi néi dung phong phó hoÆc lµ cÇu may hoÆc
chóc mõng n¨m míi ®−îc mïa, cã khi l¹i lµ dÞp bµy tá v¨n tµi... C©u ®èi ®·
trë thµnh thó ch¬i tao nh· kh«ng thÓ thiÕu trong ngµy tÕt.
Xu©n liªn (c©u ®èi tÕt) cßn gäi lµ ®èi liªn, m«n ®èi, b¾t nguån tõ sù
tÝch “®µo phï” thêi Cæ ®¹i. Ngµy x−a do tr×nh ®é cßn h¹n chÕ, ng−êi ta cho
r»ng mäi tai häa vµ bÖnh tËt cña con ng−êi ®Òu do ma qu¸i g©y nªn. §Ó ®Ò
phßng dÞp tÕt ma quØ thõa c¬ thÇn coi cöa sao nh·ng c«ng viÖc, ®Õn quÊy
ph¸, ng−êi ta ®· dïng hai tÊm gç ®µo cã thÓ xua ®uæi ma qu¸i, viÕt tªn cña
hai vÞ thÇn coi cöa lµ ThÇn §å vµ Uêt Lòy lªn ®ã.
§Õn thêi Ngò ®¹i (tõ n¨m 919 ®Õn n¨m 965), HËu Thôc quèc qu©n
M¹nh S−ëng b¾t ®Çu viÕt c©u ®èi trªn tÊm ®µo phï, néi dung nh− sau:
“T©n niªn n¹p d− kh¸nh, giai tiÕt hiÖu tr−êng xu©n”, ®©y ®−îc coi lµ c©u
®èi tÕt sím nhÊt ë Trung Quèc, song lóc ®ã ng−êi ta vÉn gäi lµ ®µo phï.
Cßn chÝnh thøc gäi lµ c©u ®èi tÕt ph¶i b¾t ®Çu tõ Minh Th¸i Tæ Chu
Nguyªn Ch−¬ng. Tr−íc ®ªm trõ tÞch nhµ vua ®· truyÒn chØ lÖnh cho quan
liªu b¸ch tÝnh, bÊt kÓ sang hÌn, ®Òu ph¶i d¸n mét ®«i c©u ®èi tÕt ë cæng,
®Ých th©n nhµ vua sÏ ®i tuÇn vµ phÈm b×nh c©u ®èi tÕt. Do ®−îc vua ®Ò
x−íng, nªn viÖc d¸n c©u ®èi tÕt ngµy mét thÞnh hµnh. M·i ®Õn ngµy nay,
mçi dÞp xu©n vÒ, nhµ nhµ d¸n c©u ®èi ®· trë thµnh tËp tôc, ®Ó cÇu mong
nh÷ng ®iÒu tèt ®Ñp, nÕu kh«ng cã, xem nh− ch−a ph¶i lµ ¨n tÕt vËy.

295. TiÕt khÝ ra ®êi khi nµo?
Më quyÓn lÞch ra, chóng ta thÊy trªn ®ã cã ghi c¸c danh tõ nh− kinh
trËp, thanh minh, cèc vò..., chóng ®Òu thuéc “24 tiÕt khÝ”, do ng−êi x−a,
sau thêi gian dµi quan s¸t vµ t×m hiÓu hiÖn t−îng thiªn nhiªn, s¸ng t¹o ra.
Tr−íc khi ph©n chia ra tiÕt khÝ, ng−êi x−a ®· tiÕn hµnh quan s¸t vµ
tÝnh to¸n rÊt tØ mØ nh÷ng thay ®æi vÞ trÝ cña mÆt trêi. §µi thiªn v¨n §¨ng
Phong quan tinh ®µi lµ ®µi thiªn v¨n cæ nhÊt hiÖn cßn ®−îc b¶o tån hoµn
h¶o nhÊt, lµ chøng cø ®Çy søc thuyÕt phôc vÒ viÖc nµy. §µi thiªn v¨n cæ
161

nµy n»m ë trÊn C¸o Thµnh, huyÖn §¨ng Phong, ®«ng nam L¹c D−¬ng,
®Õn nay cßn gi÷ ®−îc mét tÊm ®ång ®−îc dùng vµo n¨m 12 §−êng Khai
Nguyªn ( n¨m 724) bªn trªn cã kh¾c 5 ch÷: Chu C«ng tr¾c c¶nh ®µi, ghi l¹i
nh÷ng n¨m ®Çu T©y Chu, Chu C«ng ®· kh«ng qu¶n gian lao ®Õn n¬i ®©y
chñ tr× viÖc ®o ®¹c bãng mÆt trêi.
VÒ sau, ng−êi ta dùa trªn c¬ së ®o ®¹c cña tiÒn nh©n, b¾t ®Çu nghiªn
cøu vÒ tiÕt khÝ. Vµo n¨m cuèi ®êi Xu©n Thu, thêi kh¾c ®«ng chÝ ®· ®−îc
x¸c ®Þnh, vµ lÊy ®ã ®Ó tÝnh to¸n ra sè thêi gian cña mét n¨m chÝnh x¸c
nhÊt thÕ giíi lóc ®ã: 365,25 ngµy, t¹o ®iÒu kiÖn cho b−íc tiÕp theo dù b¸o
chuÈn x¸c mïa, kÞp thêi ph¶n ¸nh nh÷ng thay ®æi nãng l¹nh cña thêi tiÕt.
Kh«ng l©u sau, ng−êi ta ®· x¸c ®Þnh ®−îc thêi gian cña bèn mïa: xu©n,
h¹, thu, ®«ng vµ ghi vµo s¸ch Xu©n thu. Cßn viÖc hoµn chØnh “24 tiÕt khÝ”
th× ®−îc ghi trong s¸ch Hoµi nam tõ Thiªn v¨n huÊn, ®êi T©y H¸n.

296. TiÕt xu©n ra ®êi khi nµo?
Ngµy tÕt truyÒn thèng long träng vµ n¸o nhiÖt nhÊt trong n¨m cña
ng−êi Trung Quèc lµ tiÕt xu©n. Theo ghi chÐp, hiÖn cã mÊy truyÒn thuyÕt
kh¸c nhau.
ThuyÒn thuyÕt thø nhÊt: thêi viÔn cæ, Hoµng ®Õ vµ Suy V−u ®· giao
chiÕn trong suèt mét thêi gian dµi, cuèi cïng vµo ngµy mång 1 th¸ng giªng
¢m lÞch, Hoµng §Õ ®· ®¸nh b¹i Suy V−u. §Ó t−ëng nhí chiÕn c«ng cña
Hoµng §Õ, mäi ng−êi ®· tháa thuËn lÊy ngµy h«m ®ã lµ ngµy TÕt.
ThuyÒn thuyÕt thø hai: C¸ch ®©y rÊt l©u, trong d©n gian xuÊt hiÖn
mét loµi qu¸i vËt, gäi lµ niªn, chóng hung ¸c v« cïng, nhÊt lµ vµo lóc giao
thêi ®«ng vµ xu©n, khiÕn bµ con khiÕp h·i. Nh−ng mét sè ng−êi m−u trÝ vµ
dòng c¶m ®· nghÜ ra mét kÕ ®Ó xua ®uæi chóng. Hä xÕp trong san mét
®èng cñi, ngoµi cæng ®Æt mét chiÕc bµn, trªn cã xÕp ®Çy thñ lîn, ®Çu bß,
®Çu dª, ®Çu chã, vµ r−îu hïng hoµng... Khi thÊy c¸c mãn trªn, qu¸i vËt
liÒn ngo¸c miÖng x«ng ®Õn. Lóc nµy, mäi ng−êi bÌn ®èt löa, gâ chiªng
trèng, ®èt ph¸o, lµm khãi löa ngót trêi, tiÕng næ chãi tai, khiÕn ma qu¸i
khiÕp sî, ch¹y th¼ng. H«m ®ã ®óng vµo ngµy mång 1 th¸ng giªng, v× vËy
162

mäi ng−êi coi ngµy ®ã lµ ngµy lµnh. ThuyÒn thuyÕt nµy ph¶n ¸nh nguyÖn
väng cÇu mong cuéc sèng tèt ®Ñp cña con ng−êi.
ThuyÕt thø ba: Bao nhiªu n¨m qua, mäi ng−êi ®Òu gäi n¨m n«ng
nghiÖp thu ho¹ch tèt lµ n¨m tèt, ngµy mång 1 th¸ng giªng lµ niªn nhËt,
ch÷ nien ë ®Çy cã nghÜa lµ n¨m tèt, ®−îc mïa.
Ngµy nay, ngµy mång 1 th¸ng giªng ¢m lÞch, ®−îc gäi lµ tiÕt xu©n,
lµ khëi ®Çu cña mét n¨m. H»ng n¨m, mäi ng−êi kh¾p mäi miÒn ®Êt n−íc
®Òu t−ng bõng ®ãn chµo ngµy nµy, nã trë thµnh ngµy tÕt truyÒn thèng lín
nhÊt cña d©n téc Trung Hoa.

297. TËp tôc ®¶ xu©n ra ®êi khi nµo?
T−¬ng truyÒn, c¸c quan phñ thêi x−a, h»ng n¨m cø ®Õn ngµy lËp
xu©n ®Òu ph¶i cö hµnh nghi lÔ ®¶ xu©n. Tr−íc ngµy lÔ, ng−êi ta dïng ®Êt
nÆn h×nh mét con tr©u ( thæ ng−u), cßn gäi lµ xu©n ng−u, ®Æt ë tr−íc cæng
quan phñ. Sau khi tÕ lÔ, vÞ chñ lÔ lµ quan ®Þa ph−¬ng sai ng−êi cÇm r¬i cã
trang trÝ mµu s¾c sÆc sì, quÊt lªn thæ ng−u. Mäi ng−êi gäi hµnh vi ®ã lµ tiªn
xu©n, biÓu thÞ “ Tèng hµn, nghªnh xu©n”. Sau tiªn xu©n bµ con liÒn ®Õn
c¹nh thæ ng−u khoÐt lÊy mét chót ®Êt trªn m×nh nã mang vÒ nhµ, biÓu thÞ
−íc mong mét n¨m míi béi thu, may m¾n thÞnh v−îng.
V× khi lËp xu©n ph¶i dugn roi quÊt lªn thæ ng−u (tr©u ®Êt), nªn
trong d©n gian Trung Quèc ng−êi ta gäi lËp xu©n lµ ®¶ xu©n.

298. T¹i sao th¸ng 2 cã 28 ngµy?
Th¸ng 2 vèn cã 30 ngµy, song do hai nhµ ®éc tµi La M· mµ nã ph¶i
gi¶m ®i 2 ngµy, nªn chØ cßn 28 ngµy.
Mét n¨m theo c«ng lÞch hiÖn hµnh cã 365,2422 ngµy, nh−ng vµo n¨m
46 (tr−íc CN), lÞch do nhµ ®éc tµi Caesas cña La M· chñ tr× biªn so¹n ®·
qui ®Þnh th¸ng lÎ trong 12 th¸ng cña mét n¨m lµ ®ñ, cã 31 ngµy; cßn th¸ng
ch½n lµ th¸ng thiÕu, cã 30 ngµy. Song nh− vËy mét n¨m sÏ cã 366 ngµy, trõ
n¨m nhuËn võa vÆn, cßn n¨m th−êng ®· nhiÒu h¬n mét ngµy. V× thÕ, ph¶i
gi¶m ®i mét ngµy cña mét th¸ng nµo ®ã. Caesar chän th¸ng 2. V× th¸ng 2
163

lµ th¸ng c¶ ®Õ quèc La M· tËp trung hµnh quyÕt téi ph¹m, nªn ng−êi d©n
La M· coi lµ “th¸ng xÊu”, mµ ®· xÊu th× cµng ng¾n cµng hay. VËy lµ
th¸ng hai chØ cßn 29 ngµy.
Kh«ng ngê, nhµ ®éc tµi thø hai lµ Augustus sau khi lªn ng«i Hoµng
®Õ La M· ®· ph¸t hiÖn Caeses sinh vµo th¸ng 7- th¸ng ®ñ, cßn m×nh l¹i
sinh vµo th¸ng 8- th¸ng thiÕu. ¤ng ta kh«ng chÞu, lËp tøc h¹ lÖnh söa
th¸ng 8 lµ th¸ng ®ñ, ®Ó phï hîp víi qui ®Þnh cña lÞch ph¸p vÒ kho¶ng c¸ch
gi÷a th¸ng ®ñ vµ th¸ng thiÕu, th¸ng 10 vµ th¸ng 12 ®−îc n©ng lªn thµnh
th¸ng ®ñ, cßn th¸ng 9 vµ th¸ng 11 bÞ h¹ xuèng thµnh th¸ng thiÕu. Nh−
vËy mét n¨m l¹i thõa ra mét ngµy, thÕ lµ th¸ng 2 “rñi ro” l¹i bÞ gi¶m mét
ngµy n÷a ®Ó chØ cßn 28 ngµy.

299. TiÕt hµn thùc vµ tiÕt thanh minh ra
®êi khi nµo?
HiÖn nay nhiÒu ng−êi vÉn hay lÉn lén gäi tiÕt thanh minh lµ tiÕt hµn
thùc. Kú thùc ®©y lµ hai tiÕt kh¸c nhau.
XÐt vÒ thêi gian, tiÕt hµn thùc sím h¬n tiÕt thanh minh mét ngµy, cã
ng−êi nãi hai ngµy, do thêi gian c¸ch nhau qu¸ gÇn, nªn hai tiÕt nµy
th−êng bÞ lÉn lén.
TiÕt thanh minh lµ mét trong 24 tiÕt khÝ. Thêi Xu©n Thu, b»ng
ph−¬ng ph¸p ®o bãng mÆt trêi, ng−êi ta ®· x¸c ®Þnh ®−îc tr−íc tiªn lµ 4
tiÕt khÝ; Xu©n ph©n, h¹ chÝ, thu ph©n, ®«ng chÝ. Sau ®ã, ®Õn ®êi TÇn H¸n
n¨m 200, ®· x¸c ®Þnh ®−îc tr−íc tiªn lµ 4 tiÕt khÝ: Xu©n ph©n, h¹ chÝ, thu
ph©n, ®«ng chÝ. Sau ®ã, ®Õn ®êi TÇn H¸n n¨m 200, ®· x¸c ®Þnh ®−îc 24
tiÕt khÝ, bao gåm c¶ tiÕt thanh minh. Mêy ngµn n¨m qua, cø ®Õn nh÷ng
ngµy nµy, mäi ng−êi l¹i rñ nhau ®i t¶o mé, th¾p h−¬ng t−ëng nhí tæ tiªn.
Cßn tiÕt hµn thùc l¹i kh«ng ph¶i lµ tiÕt khÝ; nã b¾t nguån tõ c©u
chuyÖn thêi Xu©n Thu. TÊn V¨n C«ng t−ëng niÖm c«ng thÇn Giíi Tö
Th«i: TÊn V¨n C«ng Träng NhÜ tr−íc khi lªn ng«i, ph¶i sèng phiªu b¹t ë
n−íc ngoµi, ®¹i thÇn Giíi Tö Th«i lu«n ë bªn ®ång cam céng khæ, cã lóc,
Träng NhÜ bÞ ®ãi ch¼ng cã g× ¨n, Giíi Tö Th«i ®· tù xÎo thÞt ®ïi cña m×nh
164

®Ó cho Träng NhÜ ¨n. Cuéc sèng khæ ¶i kÐo dµi h¬n 10 n¨m, cuèi cïng
Träng NhÜ ®· giµnh ®−îc ng«i vua, x−ng lµ TÊn V¨n C«ng. Nh−ng khi
phong th−ëng cho c¸c c«ng thÇn, «ng l¹i quªn mÊt Giíi Tö Th«i, Giíi Tö
Th«i ch¼ng hÒ ®Ó ý, chØ d¾t mÑ giµ vµo Èn c− trong nói, chän cuéc sèng
thanh bÇn. Träng NhÜ sau khi hay tin, ©n hËn v« cïng, véi ®i vêi «ng trë
vÒ lµm quan, song Giíi Tö Th«i cù tuyÖt. Träng NhÜ bÌn h¹ lÖnh ®èt rõng,
®Þnh bøc Giíi Tö Th«i ph¶i ra. Kh«ng ngê Giíi Tö Th«i ®· cïng mÑ «m
chÆt gèc c©y to, chÞu c¶nh chÕt ch¸y. §Ó t−ëng niÖm vÞ thÇn trung nghÜa ®ã,
d©n chóng n−íc TÊn ®· lÊy ngµy Giíi Tö Th«i tö n¹n, h»ng n¨m vµo
ngµy thø 105 sau ®«ng chÝ lµm ngµy tiÕt hµn thùc. Trong vßng ba ngµy
cña tiÕt nµy, nhµ nhµ kh«ng ®−îc dïng löa, chØ ¨n ®å l¹nh. §ã lµ lÞch cña
tiÕt hµn thùc.

300. TÕt §oan ngä ra ®êi khi nµo?
TÕt §oan Ngä lµ mét trong ba tÕt d©n gian lín nhÊt cña Trung
Quèc. VÒ sù ra ®êi cña nã, cã n¨m c¸ch hiÓu kh¸c nhau.
Mét lµ c¸ch hiÓu kh¸ phæ biÕn trong d©n gian hiÖn nay, tøc lµ ngµy
nµy ph¶i ¨n b¸nh ch−ng ®Ó t−ëng nhí nhµ th¬ vÜ ®¹i KhuÊt Nguyªn.
Ngµy nay giíi häc thuËt th−êng hiÓu theo c¸ch thø hai, cho r»ng tÕt
§oan Ngä lµ TÕt cña rång.
C¸ch hiÓu thø ba, vµo thêi Xu©n Thu, Ngò Tö T− ph¶i sang n−íc
Ng«, gióp Ng« V−¬ng lËp nghiªp. Sau khi ®¸nh b¹i n−íc ViÖt, Ng«
V−¬ng Phï Sai trë nªn cao ng¹o ngang tµng, Ngò Tö T− can gi¸n nªn
mang häa, sau khi «ng chÕt, thi thÓ bÞ nÐm xuèng sãng. §Ó t−ëng nhí Ngò
Tö T−, d©n chóng vïng Giang ChiÕt ®· tÕ lÔ «ng vµo ngµy §oan Ngä.
C¸ch hiÓu thø t− dùa theo s¸ch Phong Thæ ký cho r»ng, tÕt §oan
Ngä, khëi nguyªn tõ tiÕt h¹ chÝ thêi H¹, Th−¬ng, Chu.
C¸ch hiÓu thø n¨m cho r»ng, tÕt nµy b¾t nguån tõ mét sè phong tôc
trÊn yªu, trõ ta. Theo ®ã th× cã nh÷ng kÎ xÊu sinh vµo ngµy 5 th¸ng 5 ¢m
lÞch, vèn còng lµ ngµy xÊu. §−¬ng nhiªn ®©y chØ lµ sù mª tÝn.
165

301. TuÇn lÔ ra ®êi khi nµo?
Ngµy nay chóng ta tÝnh mét tuÇn lÔ cã b¶y ngµy, lai lÞch cña nã hiÖn
cã ba c¸ch gi¶i thÝch.
C¸ch thø nhÊt: Ng−êi Ai CËp tõ xa x−a dùa vµo quy luËt tr¨ng trßn
tr¨ng khuyÕt mµ ®Þnh ra tuÇn lÔ. Sau ®ã, c¸ch tÝnh trªn ®−îc truyÒn vµo
ph−¬ng T©y.
C¸ch thø hai: Ng−êi Babilon ë l−u vùc L−ìng Hµ cæ ®¹i ®−îc coi lµ
ng−êi s¸ng lËp ra tuÇn lÔ. Hä lÊy b¶y thiªn thÓ: MÆt Trêi, MÆt Tr¨ng, sao
Háa, sao Thñy, sao Méc, sao Kim, sao Thæ ®Æt tªn cho b¶y ngµy, tøc mét
tuÇn lÔ, ngµy chñ nhËt thuéc thÇn MÆt Trêi; ngµy thø hai thuéc thÇn MÆt
Tr¨ng, thø ba thuéc thÇn sao Háa, thø t− thuéc thÇn sao Thñy, thø n¨m
thuéc thÇn sao Méc, thø sau thuéc thÇn sao Kim, thø b¶y thuéc thÇn sao
Thæ. ViÖc nµy liªn quan ®Õn ho¹t ®éng chiªm tinh vµ tÕ lÔ t«n gi¸o. Sau khi
truyÒn vµo ph−¬ng T©y, ngµy 7 th¸ng 3 n¨m 321 §¹i ®Õ Cãntantine ®·
chÝnh thøc c«ng bè thµnh thÓ chÕ.
C¸ch thø ba: Ng−êi Do Th¸i cæ cho r»ng, 7 lµ con sè may m¾n, v×
trong Kinh Th¸nh cã nãi: “ThÇn nghØ ng¬i vµo ngµy thø b¶y”. Nhµ triÕt
häc cæ ph−¬ng t©y Wensitanlai cho r»ng, khi n−íc céng hßa Israel ë thêi
®Þa Mosheh cã mét ®iÒu luËt, trong 7 ngµy ph¶i bá ra mét ngµy ®Ó mäi
ng−êi nghØ ng¬i, víi lý do: mét, ®Ó c− d©n cã thêi gian th¨m hái nhau; hai,
®Ó con ng−êi vµ gia sóc nghØ ng¬i cho l¹i søc; ba lµ ®Ó ®øc cha cã dip gi¶ng
®¹o.

302. Tªn gäi TuÇn Tr¨ng MËt ra ®êi khi nµo?
TËp tôc th¸ng (tuÇn) tr¨ng mËt ra ®êi tõ ®¶o AÝ NhÜ Lan thuéc phÝa
t©y ch©u ¢u cæ ®ai.
Trªn ®¶o nµy cã bé l¹c Keerte (dÞch ©m) sinh sèng, bé l¹c nµy cã tËp
tôc, trong ®ªm nam n÷ tæ chøc ®¸m c−íi, ph¶i cã thñ lÜnh cña néi téc bé l¹c
®ã ®øng ra tæ chøc ban r−îu. R−îu ®−îc chÕ tõ mËt ong. Con ong ch¨m chØ,
®oµn kÕt d©n téc, ®iÒu nµy rÊt cã ý nghÜa. Cßn lo¹i r−îu nÊu tõ mËt ong
nµy võa ngon võa th¬m, t−îng tr−ng cho cuéc sèng ngät ngµo trµn ®Çy
166

h¹nh phóc cña hai vî chång trÎ sau ngµy c−íi. Trong ®ªm t©n h«n, hä ®−îc
uèng lo¹i r−îu mÊt ong do bËc tiÒn bèi ban cho. Sang ngµy thø hai sÏ hä b¾t
®Çu chuyÕn du lÞch t©n h«n trßn mét th¸ng. Trong thêi gian vui vÎ nµy ®«i
vî chång trÎ tËn h−ëng mäi h−¬ng vÞ ngät ngµo cña t×nh yªu. TËp tôc ®ã
®−îc truyÒn tõ ®êi nµy sang ®êi kh¸c vµ ®−îc c¸c d©n téc trªn thÕ giíi
pháng theo. VÒ sau, mäi ng−êi gäi th¸ng ®Çu tiªn sau t©n h«n lµ mËt
nguyÖt (th¸ng, tuÇn tr¨ng mËt).

303. TÕt trung thu ra ®êi khi nµo?
Ngµy 15 th¸ng 8 ©m lÞch lµ tiÕt trung thu. Vµo ®ªm trung thu, tr¨ng
s¸ng nhÊt vµ trßn nhÊt. Mäi ng−êi ng¾m nh×n vÇng tr¨ng trßn vµnh v¹nh
th−êng liªn t−ëng tíi c¶nh ®oµn viªn, nªn trung thu cßn ®−îc gäi lµ tiÕt
®oµn viªn.
T−¬ng truyÒn, vµo thêi xa x−a, trªn bÇu trêi cã 10 mÆt trêi, khiÕn v¹n
vËt kh« hÐo, mïa mµng tiªu ®iÒu, d©n chóng ®iªu linh. Cã mét dòng sÜ trÎ
lµ HËu NghÖ ®· gi−¬ng cung lÇn l−ît b¾n h¹ 9 mÆt trêi, chØ ®Ó l¹i mét mÆt
trêi ®em ¸nh s¸ng ®Õn cho mu«n d©n. Vî cña chµng HËu NghÖ lµ H»ng
Nga, mét c« g¸i hiÒn thôc vµ xinh ®Ñp. Hä sèng bªn nhau rÊt h¹nh phóc.
Mét lÇn, HËu NghÖ ®Õn T©y ph−¬ng s¨n b¾n, n÷ thÇn T©y ph−¬ng lµ
V−¬ng Méu ®· tÆng chµng mét gãi thuèc tiªn tr−êng sinh bÊt l·o, uèng
xong cã thÓ thµnh tiªn vµ bay lªn trêi. Chµng kh«ng muèn thµnh tiªn ®Ó
ph¶i bá l¹i ng−êi vî c« qu¹nh trªn ®êi nªn ®· trao tói thuèc cho H»ng Nga
gi÷.
Lóc ®ã nhiÒu ng−êi kh©m phôc tµi danh cña HËu NghÖ ®· xin theo
häc, trong ®ã cã mét kÎ gian tr¸ tªn lµ Bµng M«ng. H¾n lu«n nghÜ c¸ch ¨n
trém gãi thuèc tiªn ®ã ®Ó bay lªn trêi ®−îc. R»m th¸ng 8 n¨m ®ã, HËu
NghÖ cïng ®å ®Ö ®i s¨n. Vµo lóc ®ã sÈm tèi, Bµng M«ng ®· lÎn vÒ nhµ,
bøc H»ng Nga ®−a thuèc tiªn cho h¾n. Cïng ®−êng H»ng Nga buéc ph¶i
nuèt chç thuèc tiªn ®ã. Khi Bµng M«ng ®Õn c−íp l¹i thuèc th× H»ng Nga
®· bay lªn trêi vµ nhËp vµo cung nguyÖt.
HËu NghÖ vÒ nhµ, sau khi nghe ng−êi hÇu kÓ l¹i, lßng buån r−êi
r−îi. §ªm trung thu tr¨ng s¸ng v»ng vÆc, chµng bay lªn mÆt bµn, kª ë gi÷a
167

s©n c¸c lo¹i tr¸i c©y mµ H»ng Nga −a thÝch, d©ng lªn nµng ®ang ë tËn
trêi cao. D©n gian thÊy vËy còng ®Æt trong s©n nhµ m×nh mét bµn tr¸i c©y,
cóng tÕ nµng H»ng Nga thiÖn l−¬ng, dòng c¶m nh−ng ph¶i chÞu sèng c«
qu¹nh n¬I Cung Qu¶ng.
TruyÒn thuyÕt H»ng Nga sèng trªn cung tr¨ng ®−îc lan réng, v× thÕ
nhµ nhµ ®Òu ¨n TÕt Trung Thu, ngåi d−íi ¸nh tr¨ng lµm b¹n víi chÞ
H»ng Nga xinh ®Ñp. Mäi ng−êi ®Òu chóc cho H»ng Nga vµ chång sím
®−îc ®oµn tô. TÕt Trung thu ra ®êi tõ ®ã, ®ång thêi còng cã tªn gäi kh¸c lµ
tÕt ®oµn viªn.

304. Nh÷ng danh hiÖu vinh dù trong c¸c
cuéc thi?
Thêi ChiÕn Quèc, §¹i t−íng qu©n Tèng V¨n ng−êi n−íc Së, trÝ dòng
h¬n ng−êi, chiÕn c«ng ®øng ®Çu ch− qu©n, mäi ng−êi gäi lµ khanh tö qu¸n
qu©n. Tõ Ngôy TÊn ®Õn Nam B¾c triÒu, qu¸n qu©n trë thµnh mét lo¹i
phÈm hµm cña t−íng qu©n, gäi lµ qu¸n qu©n t−íng qu©n. §êi §−êng ®Æt
ra hµm ®¹i t−íng qu©n qu¸n qu©n. §Õn ®êi Thanh, thñ lÜnh cña Loan tÝn
vÖ vµ Kú thñ vÖ cña hoµng ®Õ còng gäi lµ qu¸n qu©n chi.
Sau nµy, ng−êi ®øng ®Çu c¸c cuéc thi gäi lµ qu¸n qu©n, thø ®Õn lµ ¸
qu©n.
Ngao ®Çu: §êi Tèng, §−êng, chÝnh gi÷a bËc ®¸ tr−íc ®¹i ®iÖn
hoµng ®Õ cã mét phiÕn ®¸ lín kh¾c rång vµ rïa biÓn(ngao), c¸c tr¹ng
nguyªn míi ®ç khi hµnh lÔ ®øng mét m×nh trªn phiÕn ®¸ nµy vµ ®−îc nhËn
danh hiÖu §éc chiÕm ngao ®Çu.
Kh«i thï: ChÕ ®é khoa cö ®êi Minh dïng ng÷ kinh: Kinh th−, LÔ
Ký, Kinh dÞch, vµ xu©n thu ®Ó kiÓm tra tr×nh ®é ng−êi øng thi. §øng ®Çu
mçi kinh gäi lµ kh«i, kh«i thñ lµ ng−êi ®øng ®Çu.
QuÕ quan (vßng nguyÖt quÕ): Ng−êi Hy L¹p cæ cho r»ng, c©y nguyÖt
quÕ lµ gç thÇn cña thÇn mÆt trêi Apolo. Hä dïng lµ cµnh cña c©y nguyÖt
quÕ ®an thµnh vßng trao cho ng−êi th¾ng cuéc trong cuéc thi ch¹y ngµy lÔ
tÕ thÇn mÆt trêi Apolo. Sau nµy mäi ng−êi dïng vßng nguyÖt quÕ tÆng
168

th−ëng cho c¸c nhµ th¬ tµi hoa vµ ng−êi th¾ng cuéc trong c¸c cuéc thi ®Êu
thÓ thao.

305. ThÕ vËn héi Olympic ra ®êi khi nµo?
Vµo n¨m 776 (tr−íc CN), ng−êi Hy L¹p ®· qui −íc cø bèn n¨m tæ
chøc mét lÇn ®¹i héi thÓ thao t¹i Olympic. Trong thêi gian tiÕn hµnh ®¹i
héi, c¸c tuyÓn thñ toµn Hy L¹p vµ d©n chóng vïng phô cËn tô häp t¹i
Olympic, mét thÞ trÊn nhá phong c¶nh h÷u t×nh t¹i phÝa nam Hy L¹p.
N¨m 776 (tr−íc CN), khi thÕ vËn héi lÇn ®Çu tiªn tæ chøc t¹i ®©y, Kenluosi
ng−êi Duolia ®· giµnh ng«i qu¸n qu©n ë cù ly ng¾n 192,27m. Anh trë
thµnh ng−êi ®Çu tiªn vinh dù nhËn vßng nguyÖt quÕ ®Çu tiªn cña m«n thi
®Çu tiªn trong thÕ vËn héi. Sau nµy, qui m« thÕ vËn héi cæ Hy L¹p ®−îc
më réng, trë thµnh ®¹i héi thÓ thao lín thÓ hiÖn tinh thÇn d©n téc. Ng−êi
th¾ng cuéc ®−îc nhËn vßng hoa kÕt b»ng cµnh nguyÖt quÕ... Tuy nhiªn, ®Õn
n¨m 394 th× thÕ vËn héi t¹m dõng, do bÞ hoµng ®Õ La M· cÊm. Tr¶i qua
1170 n¨m, thÕ vËn héi Olympic cæ ®¹i tæ chøc ®−îc 293 lÇn.
M·i ®Õn th¸ng 6 n¨m 1894, t¹i Héi nghÞ thÓ thao quèc tÕ lÇn thø
nhÊt tæ chøc t¹i Pa-ri, ng−êi ta míi quyÕt ®Þnh gäi ho¹t ®éng thÓ thao tæng
hîp mang tÝnh quèc tÕ nµy lµ §¹i héi thÓ thao Olympic, vµ th¸ng 4 n¨m
1896 t¹i thñ ®« Athen cña Hy L¹p, ®· tiÕn hµnh ThÕ vËn héi Olympic
hiÖn ®¹i lÇn thø nhÊt, sau ®ã cø 4 n¨m mét lÇn, lu©n phiªn tæ chøc t¹i c¸c
n−íc héi viªn. §Õn nay ®· tæ chøc ®−îc 26 lÇn ThÕ vËn héi olympic hiÖn
®¹i.

306. BiÓu t−îng n¨m vßng trßn olympic lµ g×?
BiÓu t−îng næi bËt nhÊt cña phong trµo olympic hiÖn ®¹i lµ n¨m
vßng trßn mµu s¾c sÆc sì lång vµo nhau, t−îng tr−ng cho t×nh h÷u nghÞ vµ
®oµn kÕt gi÷a c¸c vËn ®éng viªn vµ nh©n d©n n¨m ch©u trªn thÕ giíi.
N¨m vßng trßn víi n¨m mµu s¾c kh¸c nhau ®ã, t−¬ng truyÒn do mét
nam t−íc ng−êi Ph¸p thiÕt kÕ n¨m 1913. Sau ®ã, nã trë thµnh biÓu t−îng
chÝnh cña cê vµ huy ch−¬ng olympic quèc tÕ.
169

Tuy nhiªn trong mét khai quËt kh¶o cæ gÇn ®©y, ng−êi ta ph¸t hiÖn
ra r»ng, trªn mét tÊm ®¸ cÈm th¹ch tõ thêi Hy L¹p cæ ®· ch¹m kh¾c n¨m
vßng trßn lång vµo nhau, ®å ¸n t¹o h×nh cña nã rÊt gÇn víi n¨m vßng trßn
olympic hiÖn ®¹i. Sö s¸ch ghi chÐp, ®ã lµ n¨m vßng ng−êi x−a dïng ®Ó tÕ
thÇn, mµ thÕ vËn héi olympic cæ ®¹i l¹i ®−îc h×nh thµnh dÇn tõ trong c¸c
nghi thøc tÕ lÔ long träng. V× vËy, c¸c nhµ sö häc ®· suy ®o¸n r»ng, biÓu
t−îng n¨m vßng trßn olympic ®· ra ®êi tõ thêi Hy L¹p cæ ®¹i.

307. Cê thÕ vËn héi Olympic ra ®êi khi nµo?
Cê thÕ vËn héi olympic lµ cê tr¾ng cã n¨m vßng trßn lång vµo nhau,
tõ tr¸i qua ph¶i lµ c¸c mµu: lam, vµng, ®en, xanh, ®á.
Th¸ng 7 n¨m 1914, lÇn ®Çu tiªn l¸ cê nµy xuÊt hiÖn trong §¹i héi
thÓ thao kû niÖm 20 n¨m ra ®êi ThÕ vËn héi Olympic ®−îc tæ chøc t¹i Pari.
N¨m 1920, ñy ban Olympic Belgium ®· trao cho thÕ vËn héi Olympic quèc
tÕ l¸ cê thÕ vËn héi cã thªu n¨m vßng trßn b»ng t¬ lôa, vµ nã ®−îc kÐo lªn
trong lÔ khai m¹c ThÕ vËn héi Olympic Antwerpen. Trong ®iÒu kiÖn b×nh
th−êng, mçi lÇn khai m¹c thÕ vËn héi, ®¹i biÓu thµnh phè thÕ vËn héi kú
tr−íc trao l¸ cê nµy cho thÞ tr−ëng thµnh phè sÏ tæ chøc thÕ vËn héi tiÕp
theo, nh−ng tõ thÕ vËn héi lÇn thøc 23, viÖc ®ã ®−îc tiÕn hµnh t¹i lÔ bÕ m¹c,
trao l¸ cê ®ã cho thÞ tr−ëng thµnh phè sÏ tiÕn hµnh olympic sau.

308. N¨m m«n thÓ thao hiÖn ®¹i ra ®êi khi
nµo?
N¨m m«n thÓ thao hiÖn ®¹i gåm: c−ìi ngùa v−ît ch−íng ng¹i vËt,
®Êu kiÕm, sóng ng¾n b¾n nhanh, b¬i tù do 300m vµ ch¹y viÖt ®· 4000m
lÇn ®Çu tiªn xuËt hiÖn t¹i Olympic Stockholm n¨m 1912. C¸c cuéc tranh tµi
®ã chñ yÕu m« pháng c¸c ho¹t ®éng v−ît chiÕn tr−êng cña mét tÝn sø thêi
Na-p«-lª-«ng. Trong chiÕn tranh, vÞ tÝn sø nµy ®· phi ngùa xuyªn qua lµng
m¹c, gÆp mét con s«ng ch¾n ngang, anh ta bÌn bá ngùa b¬i qua s«ng, sau
®ã gÆp ®Þch, ®· dïng kiÕm vµ sóng ng¾n ®¸nh l¹i, cuèi cïng ch¹y qua mét
c¸nh ®ång hoµn thµnh sø m¹ng.
170

Ngµy nay, ngoµi viÖc thi t¹i Olympic, cßn cã c¸c cuéc thi tranh gi¶i
thÕ giíi 5 m«n thÓ thao hiÖn ®¹i, tranh gi¶i thanh niªn vµ tranh cóp thÕ
giíi.
Cuéc thi 5 m«n thÓ thao hiÖn ®¹i ®−îc chia lµm 5 ngµy, mçi ngµy thi
mét m«n. Ngµy ®Çu thi c−ìi ngùa v−ît ch−íng ng¹i vËt, lé tr×nh 800m;
ngµy thø hai thi ®Êu kiÕm, trong 3 phót, kh«ng ph©n th¾ng b¹i, c¶ hai bªn
®Òu thua; ngµy thø 3 thi b¾n sóng, mçi ng−êi b¾n 4 nhãm, 20 viªn; ngµy
thø 4, thi b¬i tù do 300m; cuèi cïng lµ thi ch¹y viÖt d· 4000m, lµ cao trµo
cña toµn bé cuéc thi. §iÓm xuÊt ph¸t cña nã dùa vµo thµnh tÝch cña 4 m«n
tr−íc, xuÊt ph¸t ®Çu tiªn lµ ng−êi cã sè ®iÓm cao nhÊt. §−¬ng nhiªn, ai ®Õn
®Ých ®Çu tiªn, dï tõ ®iÓm xuÊt ph¸t nµo, sÏ lµ ng−êi ®øng ®Çu c¶ 5 m«n.

309. Cóp thÓ thao ra ®êi khi nµo?
Cóp thÓ thao hiÖn ®¹i b¾t nguån tõ mét lo¹i cèc r−îu lín cã tªn lµ
Edward’s cup. Kho¶ng trªn 1000 n¨m tr−íc, vua n−íc Anh lµ Edward,
trªn ®−êng xuÊt chinh trë vÒ, ®ãn nhËn mét cèc r−îu mõng do thÇn d©n
kinh d©ng. §óng lóc ngµi ®ang tËn h−ëng niÒm vui ®ã th× bÞ mét kÎ ¸m s¸t
tõ phÝa sau ®©m chÕt. Tõ ®ã vÒ sau, ng−êi d©n Anh mçi khi cã yÕn tiÖc, chñ
nhµ ®Òu dïng mét cèc lín rãt ®Çy r−îu vµo, ®Ó cho kh¸ch ®øng lªn nhËn cèc
r−îu, hai vÞ ®øng hai bªn còng ph¶i ®øng dËy cïng, cã ý b¶o vÖ, ®Ó tr¸nh
gÆp l¹i tai häa mµ Edward gÆp ph¶i tr−íc ®©y. Sau nµy, chiÕc cèc lín ®ã
®−îc gäi lµ Edward’s cup. Lóc ®ã, lo¹i cèc lín ®ã ®−îc gäi lµ Edward’s cup.
Lóc ®ã, lo¹i cèc Edward’s nµy ®−îc coi lµ lÔ vËt quý nhÊt mµ ng−êi d©n
Anh cho kh¸ch.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña phong trµo thÓ thao, mäi ng−êi dÇn coi
Edward’s lµ phÇn th−ëng tÆng cho ng−êi th¾ng cuéc. Ph−¬ng thøc nµy kÐo
dµi m·i ®Õn ngµy nay. Cóp hiÖn ®¹i vÉn l−u gi÷ dÊu tÝch Edward’s cup
n¨m x−a, h×nh gièng nh− chiÕc cèc r−îu lín, mäi ng−êi ®Òu gäi nã lµ cup.

310. Gi¶i cóp b¹c ®Çu tiªn ra ®êi khi nµo?
Ng−êi ®Çu tiªn s¸ng lËp ra gi¶i cóp b¹c chÝnh lµ Ngôy Vò §Õ
Nguyªn Tu (t¹i vÞ tõ n¨m 532-534). N¨m ®ã, vµo mét h«m, t¹i v−ên Hoa
171

L©m ë L¹c D−¬ng, ngµy cho h¬n 10 vÞ danh t−íng më cuéc thi b¾n tªn,
môc tiªu lµ chiÕc cèc r−îu b»ng b¹c treo ngoµi tr¨m b−íc, ai b¾n tróng sÏ
®−îc ban th−ëng chÝnh lµ chiÕc cèc b¹c ®ã. KÕt qu¶, mét ng−êi tªn lµ
V−¬ng ThuËn ®· b¾n tróng. V−¬ng ThuËn chÝnh lµ ng−êi Trung Quèc
®Çu tiªn ®¹t gi¶i cóp b¹c.

311. Huy ch−¬ng thÓ thao ra ®êi khi nµo?
Chóng ta ®Òu biÕt, trong c¸c cuéc thi thÓ thao, ng−êi th¾ng cuéc ®−îc
trao c¸c tÊm huy ch−¬ng vµng, b¹c hay ®ång tïy theo thø, h¹ng. Nh−ng
tr−íc ®©y, ng−êi th¾ng cuéc trong c¸c cuéc thi thÓ thao l¹i ®−îc nhËn phÇn
th−ëng lµ mét chiÕc vßng ®−îc bÖn b»ng cµnh l¸ « liu hay cµnh quÕ, (tøc lµ
vßng nguyÖt quÕ). N¨m 1465, trong mét cuéc thi thÓ thao tæ chøc t¹i Thôy
Sü, ng−êi th¾ng cuéc trong m«n nh¶y ba b−íc ®· ®−îc trao mét ®ång tiÒn
vµng. Cã lÏ ®ã lµ lÇn ®Çu tiªn phÇn th−ëng kh«ng ph¶i lµ vßng nguyÖt quÕ.
N¨m 1896, t¹i §¹i héi thÓ thao Olympic lÇn thø nhÊt, phÇn th−ëng trao
cho ng−êi th¾ng cuéc chÝnh lµ vßng nguyÖt quÕ nh− vËy.

M·i ®Õn n¨m 1907, t¹i cuéc häp cña ñy ban Olympic quèc tÕ t¹i Hµ
Lan, ng−êi ta míi chÝnh thøc quyÕt ®Þnh trao cho ng−êi th¾ng cuéc t¹i §¹i
héi thÓ thao Olympic huy ch−¬ng vµng, b¹c, ®ång, vµ b¾t ®µu thùc thi tõ
§¹i héi thÓ thao Olympic lÇn thø 4. Tõ §¹i héi Olympic lÇn thø 8 (1924),
ñy ban Olympic quèc tÕ l¹i bæ sung thªm: Ng−êi th¾ng cuéc ngoµi viÖc
®−îc trao tÊm huy ch−¬ng ra, ®ång thêi cßn ®−îc cÊp giÊy chøng nhËn.
Cßn ®èi víi c¸c lo¹i huy ch−¬ng vµng, b¹c, ®ång th× ®Òu cã c¸c quy ®Þnh cô
thÓ vÒ mÆt thiÕt kÕ. C¸c huy ch−¬ng h¹ng 1, 2, 3 ®Òu cã ®−êng kÝnh kh«ng
nhá h¬n 60mm, ®é dµy lµ 3mm. Trong ®ã gi¶i h¹ng 1 (huy ch−¬ng vµng)
vµ gi¶i h¹ng 2 (huy ch−¬ng b¹c) ®−îc lµm b»ng b¹c, ®é tinh khiÕt kh«ng
thÊp h¬n 92,5%, bÒ mÆt ngoµi cña huy ch−¬ng vµng Ýt nhÊt ®−îc m¹ 6 gam
vµng nguyªn chÊt. Quy ®Þnh nµy ®−îc ¸p dông tõ ®¹i héi Olympic lÇn thø
9 (n¨m 1928) ®Õn nay.

312. Ræ bãng ræ ra ®êi khi nµo?
ChiÕc ræ trong m«n bãng ræ sím nhÊt cã lÏ do tiÕn sÜ Simisi ng−êi
Canada ph¸t minh ra t¹i Mü. ¤ng còng lµ ng−êi s¸ng lËp phong trµo bãng
172

ræ. Ræ lµ mét chiÕc sät bÖn b»ng d©y, cã ®¸y, gièng nh− chiÕc sät giÊy vôn
ngµy nay.
Dïng chiÕc ræ bãng nh− vËy ®Ó thi ®Êu, phÝa sau ræ cña mçi bªn ®−îc
®Æt mét chiÕc thang cã thÓ lªn xuèng. Mçi lÇn nÐm tróng bãng vµo ræ cuéc
thi ph¶i dõng l¹i, ®Ó ng−êi trÌo thang lªn lÊy bãng ra, sau ®ã l¹i tiÕp tôc thi
®Êu. Ban ®Çu, kÝch th−íc ræ kh«ng cã quy ®Þnh cô thÓ, chØ cÇn ræ cña hai
bªn to b»ng nhau lµ ®−îc. M·i ®Õn n¨m 1894, míi quy ®Þnh thèng nhÊt
kÝch cì ræ.
N¨m 1906, ng−êi ta lµm ra chiÕc ræ ®¸y rçng kiÓu d©y kÐo: ®¸y ræ
®−îc ®an b»ng c¸c sîi d©y s¾t máng, dïng d©y thÝt chÆt l¹i nh÷ng vÉn cã
thÓ ho¹t ®éng ®−îc. Nh− thÕ, khi bãng chui vµo ræ, chØ cÇn kÐo sîi d©y, sÏ
gièng nh− ta lén ng−îc chiÕc tói, bãng sÏ tõ trong ræ r¬i ra, tiÕt kiÖm ®−îc
søc ng−êi trÌo thang.
§¸y ræ lµm b»ng s¾t dÔ lµm tæn th−¬ng ®Õn tay cña c¸c vËn ®éng
viªn, nªn sau ®ã ng−êi ta lµm lo¹i ®¸y ræ b»ng l−íi, song khi lÊy bãng ra
vÉn ph¶i kÐo d©y. M·i ®Õn n¨m 1921, ng−êi ta míi nghÜ ra lo¹i ræ l−íi,
®¸y ®Ó trèng, ®Ó bãng r¬i tù nhiªn.

313. TiÕng cßi träng tµi ra ®êi khi nµo?
N¨m 1875, trong mét trËn thi ®Êu bãng ®¸ t¹i Lu©n §«n, ®· ph¸t
sinh sù cè. Trong mét pha bãng, hai ®éi ®· tranh c·i nhau quyÕt liÖt, thËm
chÝ c¸c cÇu thñ cßn x«ng vµo ®¸nh nhau, khiÕn toµn s©n r¬i vµo t×nh tr¹ng
hçn lo¹n. Viªn träng tµi ®iÒu khiÓn trËn ®Êu nµy lµ mét c¶nh s¸t tªn lµ
John, ®Ó nhanh chãng gi¶m bít c¨ng th¼ng gi÷a hai bªn, chÊm døt t×nh
tr¹ng hçn lo¹n trªn s©n, «ng ph¶i liªn tôc hß hÐt vµ vung tay thÕ nµo còng
kh«ng gi¶i quyÕt næi. Tr−íc t×nh tr¹ng hçn lo¹n ®ã, «ng bçng l«i ra chiÕc
cßi c¶nh s¸t v« t×nh ®Ó ë trong tói, thæi râ to. Mäi ng−êi tham gia cuéc Èu ®¶
nghe tiÕng cßi bÌn rót ngay vÒ vÞ trÝ cò, cÇu tr−êng ngay lËp tøc trë l¹i trËt
tù. TiÕng cßi ®ã ®· ®em l¹i hiÖu qu¶ bÊt ngê. Tõ ®ã tiÕng cßi ®−îc thay cho
tiÕng hß hÐt cña träng tµi.

314. ThÎ vµng, thÎ ®á trong thi ®Êu bãng ®¸?
173

Khi thi ®Êu bãng ®¸, träng tµi th−êng rót ra nh÷ng thÎ vµng, thÎ ®á
®Ó c¶nh c¸o hoÆc ®uæi ra khái s©n nh÷ng cÇu thñ ph¹m luËt.
ViÖc träng tµi chÝnh rót ra thÎ vµng, thÎ ®á ®−îc dïng lÇn ®Çu tiªn
trong gi¶i tranh cóp Miresi do Liªn ®oµn bãng ®¸ Nam Mü tæ chøc, môc
®Ých gióp cho träng tµi gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò trë ng¹i vÒ ng«n ng÷ trong
s©n. Sau ®ã nã ®−îc Ban chÊp hµnh träng tµi Liªn ®oµn bãng ®¸ quèc tÕ
nghiªn cøu vµ ®−îc Ban chÊp hµnh tæ chøc gi¶i thÕ giíi phª chuÈn. Trong
gi¶i cóp thÕ giíi tæ chøc ë thµnh phè Mexico, lÇn ®Çu tiªn quy ®Þnh nh−
sau: Mét vËn ®éng viªn trong mét trËn ®Êu bÞ träng tµi rót ra hai thÎ vµng
sÏ bÞ truÊt quyÒn thi ®Êu trËn ®ã v× hai thÎ vµng t−¬ng ®−¬ng mét thÎ ®á.
VËn ®éng viªn bÞ ph¹t thÎ ®á, ngoµi viÖc ph¶i ngõng trËn ®Êu ®ã, cßn
kh«ng ®−îc thi ®Êu tiÕp mét trËn sau ®ã.

315. Ch¹y Marathon ra ®êi khi nµo?
T¹i §¹i héi thÓ thao Olympic hiÖn ®¹i lÇn thø nhÊt tiÕn hµnh n¨m
1896, ®· thiÕt lËp m«n ch¹y Marathon, cù ly ch¹y lµ 42,195km. ViÖc x¸c
®Þnh cù ly ch¹y nµy liªn quan ®Õn mét sù kiÖn lÞch sö träng ®¹i.
Ngµy 12 th¸ng 9 n¨m 490 (tr−íc CN), ng−êi Iran vµ ng−êi Athen
®¸nh nhau t¹i ven biÓn Marathon, c¸ch Athen kh«ng xa. Ng−êi Athen
th¾ng trËn, vÞ thèng so¸i do muèn b¸o tin chiÕn th¾ng thËt nhanh vÒ quª
h−¬ng, ®· ph¸i mét ng−êi lÝnh lµm nhiÖm vô nµy. Ng−êi lÝnh nµy vèn
ch¹y rÊt nhanh, nªn ®· ch¹y liÒn mét m¹ch vÒ b¸o tin. Do ch¹y liªn tôc,
kh«ng ®−îc nghØ ng¬i, khi ®Õn Athen, ng−êi lÝnh nµy qu¸ mÖt, chØ kÞp nãi
c©u “Chóng ta th¾ng råi!” th× ngõng thë.
§Ó kû niÖm sù kiÖn nµy, §¹i héi Olympic hiÖn ®¹i lÇn thø nhÊt n¨m
1896 ®· ®−a m«n ch¹y cù ly 42,195km vµo thi, gäi lµ ch¹y Marathon.

316. V× sao ng−êi da ®en Ch©u Phi ch¹y th×
nhanh mµ b¬i l¹i chËm?
L−îng mì nhiÒu dÔ lµm cho ng−êi næi lªn trªn mÆt n−íc, cßn lµm cho
ng−êi bÞ ch×m xuèng lµ do søc nÆng cña thÞt. Theo tÝnh to¸n, ®èi víi ng−êi
174

da tr¾ng th× trung b×nh 1 cm3 phÇn c¬ nÆng 1,05g, cßn ng−êi da ®en th×
kho¶ng 1,13g; v× vËy nªn ng−êi da ®en th−êng b¬i chËm. Ng−êi da ®en sö
tr−êng vÒ c¸c m«n ®iÒn kinh, bëi v× c¬ b¾p cña ng−êi da ®en ®µn håi rÊt tèt,
mµ phÇn nhiÒu lµ sîi c¬ dµi. Khi ®ã c−êng ®é c¬ cña ch©n th× thÊy, ë ng−êi
da tr¾ng lµ 50 kg, cßn ë ng−êi da ®en lµ 150-200 kg, tøc cïng dÉm lªn mÆt
®Êt, ®· chªnh lÖch nhau tõ hai ®Õn ba lÇn. ChÝnh do sù kh¸c biÖt vÒ c−êng
®é c¬ ch©n ®ã, mµ trong thi ®Êu ®iÒn kinh, c¸c vËn ®éng viªn da tr¾ng
th−êng kÐm vËn ®éng viªn da ®en.

317. T¹i sao khi ch¹y thi vËn ®éng viªn l¹i
quay ®Çu sang tr¸i?
N¨m 1913, Liªn ®oµn ®iÒn kinh quèc tÕ ra ®êi, quy ®Þnh h−íng ch¹y
thi lµ: quay ®Çu sang tr¸i, vµ quy ®Þnh nµy ®−îc dïng m·i ®Õn tËn ngµy
nay.
VËy t¹i sao vËn ®éng viªn ch¹y thi ®Òu ph¶i quay ®Çu sang tr¸i? Bëi
v× tim con ng−êi n»m ë bªn tr¸i cho nªn träng t©m cña con ng−êi dÔ lÖch
sang tr¸i. H¬n n÷a, c¸c ®éng t¸c nh¶y cña con ng−êi, phÇn nhiÒu ®Òu nhãn
ch©n tr¸i, cho nªn quay ®Çu vÒ bªn tr¸i ch¹y sÏ dÔ h¬n. Mét häc gi¶ n−íc
ngoµi gi¶i thÝch r»ng: mçi ch©n cña con ng−êi ta ®Òu cã t¸c dông riªng.
Ch©n tr¸i ®¶m nhiÖm vai trß n©ng ®ì (träng t©m), ch©n ph¶i ®¶m nhiÖm
vai trß vËn ®éng (gi÷ ph−¬ng h−íng vµ tèc ®é). Do träng t©m lÖch vÒ tr¸i
nªn dïng ch©n ph¶i nhÊn mÆt ®Êt sÏ t¨ng tèc ®é vµ gi÷ ®−îc h−íng, do ®ã
khi ch¹y quay vÒ tr¸i sÏ thuËn lîi.

318. bãng bÇu dôc ra ®êi khi nµo?
Bãng bÇu dôc lµ mét trong nh÷ng m«n thÓ thao hiÖn ®¹i. Phong trµo
ch¬i m«n thÓ thao nµy rÊt thÞnh hµnh t¹i c¸c n−íc nh− Anh, Mü vµ óc.
N¨m 1923, t¹i mét tr−êng ®¹i häc cña Anh diÔn ra trËn ®Êu bãng.
§éi ®ang bÞ dÉn ®iÓm dï tÊn c«ng m·nh liÖt vÒ phÝa cÇu m«n ®èi ph−¬ng
mµ kh«ng sao ghi ®−îc bµn. Lóc ®ã mét cÇu thñ tªn lµ Ailisi c¶m thÊy qu¸
bÕ t¾c, ®· «m bãng lao vÒ phÝa cÇu m«n ®èi ph−¬ng, cÇu thñ ®èi ph−¬ng
thÊy vËy bÌn ng¨n l¹i, song ®Òu bÞ anh ta tr¸nh ®−îc hoÆc Èy ng·. Cuèi
175

cïng, Ailisi ®· nÐm ®−îc tr¸i bãng vµo cÇu m«n ®èi ph−¬ng. Bµn th¾ng
nµy ®−¬ng nhiªn kh«ng ®−îc tÝnh, song viÖc lµm ®Çy b¶n lÜnh ®ã ®· ®−îc
mäi ng−êi rÊt thÝch thó, gîi ý hä s¸ng t¹o ra m«n thÓ thao míi. Kh«ng l©u
sau, m«n bãng bÇu dôc ®· ra ®êi. Bãng bÇu dôc tho¸t thai tõ bãng ®¸, cho
nªn kÝch cì s©n bãng bÇu dôc còng gÇn nh− s©n bãng ®¸, mçi bªn ®Òu cã 11
cÇu thñ. Trong thi ®Êu cã thÓ ®¸, «m, tranh c−íp, vÒ sau ë mét sè n−íc c¸c
cÇu thñ ra s©n ®Òu ®éi mò b¶o hiÓm.

319. Nh¶y cao kiÓu qua l−ng ra ®êi khi nµo?
VËn ®éng viªn Mü lµ Fusi Boli t¹i Olympic Mªxic« ®· tõng ®o¹t
huy ch−¬ng vµng ë m«n nh¶y cao l−ng qua xµ, víi thµnh tÝch 2,24 m. Tõ
®ã m«n “Nh¶y cao l−ng qua xµ” phæ biÕn toµn thÕ giíi.
ViÖc s¸ng t¹o kiÓu nh¶y cao qua l−ng nµy cña Fusi Boli lµ mét c©u
chuyÖn kh¸ lý thó. Khi anh míi 11 tuæi, cßn ®i häc t¹i quª, mçi tuÇn cã 4
tiÕt thÓ thao. Mét h«m, trong giê thÓ thao, thÇy b¶o häc trß xÕp hµng mét,
lÇn l−ît nh¶y qua chiÕc xµ ngang. Khi thÇy gäi tªn, ®óng lóc anh l¬ ®·ng
ch−a nghe râ, ®−îc b¹n bÌ nh¾c míi véi vµng ch¹y ®Õn chç xµ ngang,
nh−ng mÆt anh l¹i quay vÒ phÝa thÇy, cßn l−ng quay l¹i vÒ phÝa xµ ngang,
bÝ thÕ kÕ sinh, anh liÒn lÊy søc cø t− thÕ ®ã nh¶y qua xµ, vµ ng· xoµi xuèng
c¸t, khiÕn c¶ líp c−êi vang. Riªng thÇy th× kh«ng, nh÷ng kh«ng m¾ng má,
mµ cßn n©ng møc xµ lªn 1,15m ®Ó trß nh¶y tiÕp v× «ng ®· linh c¶m, ®©y
chÝnh lµ tµi n¨ng cña t−¬ng lai, vµ víi møc xµ nµy Fusi Boli còng v−ît
qua. ThÕ lµ thÇy quyÕt båi d−ìng m«n nh¶y cao cho anh. N¨m 16 tuæi,
anh ®· v−ît qua møc xµ 1,60m. T¹i Olympic Mªxic« 1968, anh ®· trë
thµnh ng−êi hïng khi nh¶y qua xµ ë møc 2,24m b»ng c¸ch nh¶y qua l−ng.
Ch¼ng bao l©u, kiÓu nh¶y cao qua l−ng cña anh ®· ®−îc phæ biÕn kh¾p n¬i
trªn thÕ giíi.

320. Bãng bµn ra ®êi khi nµo?
Sù ra ®êi cña m«n bãng bµn hoµn toµn ngÉu nhiªn, b¾t nguån tõ hai
trß ch¬i cña hai thanh niªn ng−êi Anh.
176

Kho¶ng cuèi thÕ kû XIX, vµo mét buæi s¸ng, cã hai chµng trai ®Õn
dïng c¬m t¹i mét nhµ hµng ë Lu©n §«n. Trong khi chë ng−êi phôc vô
®Õn, hä buån b· ch©n tay, bÌn tiÖn tay cÇm chiÕc n¾p hép ®ùng thuèc l¸ ®Ó
ch¬i, ®ång thêi hä cßn bËt chiÕc nót gç cña chai r−îu ra, råi hai bªn, ng−êi
®¸nh ®i kÎ ®¸nh l¹i ngay trªn bµn ¨n. Ai ngê cµng ch¬i hä cµng mª, ch¼ng
cßn nghÜ ®Õn chuyÖn ¨n n÷a. Tõ ®ã, trß ch¬i trªn bµn ¨n nµy ngµy cµng
®−îc c¶i tiÕn, ph¸t triÓn thµnh cuéc ®Êu bãng bµn; dÇn dµ lan truyÒn kh¾p
Lu©n §«n, ch¼ng bao l©u ®· g©y nªn c¬n sèt bãng bµn.
§Ó kû niÖm n−íc ®· s¸ng lËp ra m«n bãng bµn, n¨m 1926, cuéc thi
®Êu bãng bµn thÕ giíi lÇn thø nhÊt ®· tæ chøc t¹i Lu©n §«n.

321. V× sao träng tµi mÆc ®å ®en?
Tr−íc ®©y träng tµi bãng ®¸ kh«ng ch¹y ®i ch¹y l¹i trªn s©n, mµ ngåi
trªn kh¸n ®µi ®iÓu khiÓn trËn ®Êu. Nh−ng do s©n ®Êu lín qu¸, ngåi trªn
kh¸n ®µi khã mµ kiÓm so¸t næi trËn ®Êu, vµ viªn träng tµi ®· ®−îc vµo
trong s©n ®Ó lµm nhiÖm vô, tøc lµ ch¹y theo c¸c vËn ®éng viªn ®Ó ra c¸c
quyÕt ®Þnh. Träng tµi ch¹y trong s©n dÔ lÉn víi vËn ®éng viªn, nªn ®−îc
vËn trang phôc mµu ®en. Mµu ®en t−îng tr−ng cho sù nghiªm tóc vµ trang
träng. Tuy nhiªn, ngµy nay t×nh h×nh ®· kh¸c, ta thÊy c¸c träng tµi trªn
s©n kh«ng chØ mÆc mµu ®en, mµ rÊt nhiÒu mµu kh¸c.

322. tr¸i ®Êt ®ang quay, T¹i sao chóng ta
kh«ng nhËn thÊy?
Tr¸i §Êt lÊy MÆt Trêi lµm trung t©m, mçi n¨m quay mét vßng, mét
vßng (chu kú) dµi chõng 150 triÖu km, tèc ®é mçi gi©y lµ 30 km. B¶n th©n
Tr¸i §Êt dï lµ quanh MÆt Trêi hay tù quay ®Òu nhanh khñng khiÕp, song
chóng ta vÉn kh«ng hÒ c¶m thÊy Tr¸i §Êt ®ang quay. T¹i sao vËy? Bêi v×
Tr¸i §Êt qu¸ lín, mµ søc hót cña nã còng cùc lín, nªn ®· gi÷ chÆt chóng ta
trªn mÆt ®Êt, khiÕn chóng ta lu«n bÊt ®éng t−¬ng ®èi so víi Tr¸i §Êt.
Gièng nh− chóng ta ngåi trong mét chiÕc m¸y bay, khi nã bay æn ®Þnh
trong kh«ng trung, nÕu chóng ta kh«ng nh×n ra ngoµi th× sÏ cã c¶m gi¸c
gièng nh− ®ang ngåi trong nhµ vËy, vµ sÏ ch¼ng c¶m thÊy m¸y bay ®ang
bay.
177

323. Sù sèng xuÊt hiÖn tõ khi nµo?
Tr¸i §Êt chóng ta ®ang sèng ngµy nay thËt mu«n mµu mu«n vÎ, søc
sèng t−ng bõng, liªn tôc ®æi thay. §Õn nay, ng−êi ta ®· biÕt ®−îc trªn Tr¸i
§Êt cã chõng hai triÖu loµi sinh vËt, trong ®ã ®éng vËt cã h¬n mét triÖu
loµi, thùc vËt h¬n hai m−¬i v¹n loµi, vi sinh vËt vµi chôc v¹n loµi.
Nh−ng Tr¸i §Êt chõng trªn n¨m tØ n¨m vÒ tr−íc, ch¼ng nh÷ng
kh«ng cã mét loµi mu«ng thó, cá c©y, mµ ngay sù sèng nguyªn thñy nhÊt
còng ch−a cã.
Tr¸i §Êt ®· tõ vËt v« c¬ kh«ng cã sù sèng ph¸t triÓn thµnh thÓ h÷u c¬
cã sù sèng, qu¸ tr×nh ®ã lµ: Tõ vËt chÊt tiÓu ph©n tö v« c¬ sinh thµnh tiÓu
ph©n tö h÷u c¬, tõ tiÓu ph©n tö h÷u c¬ h×nh thµnh ®¹i ph©n tö sinh vËt
(Protein vµ Nucleic acid), tõ ®¹i ph©n tö sinh vËt cÊu thµnh thÓ hÖ ®a
ph©n tö, tõ thÓ hÖ ®a ph©n tö chuyÓn hãa thµnh sù sèng nguyªn thñy.
Ngµy nay, c¸c nhµ khoa häc ®· kh¶o s¸t c¸c líp nham th¹ch c¸ch
nay chõng 3,5 tØ n¨m, cho hay sù sèng xuÊt hiÖn trªn Tr¸i §Êt cã thÓ sím
h¬n 3,8 tØ n¨m.

324. tõ tr¸i ®Êt cã thÓ nh×n ®−îc bao nhiªu
v× sao?
Vµo nh÷ng ®ªm s¸ng tr¨ng, chóng ta chØ cã thÓ nh×n ®−îc rÊt Ýt c¸c v×
sao.
Cßn khi trêi tèi, b»ng m¾t th−êng chóng ta cã thÓ nh×n ®−îc kho¶ng
6000 v× sao. Nh−ng ë NhËt B¶n l¹i kh«ng nh×n ®−îc c¸c v× sao trªn bÇu
trêi ph−¬ng nam, bëi v× gÇn ®−êng ch©n trêi, gi¨ng ®Çy s−¬ng mï. NÕu
c¨ng m¾t ra nh×n còng chØ nh×n ®−îc tõ 2000 ®Õn 2500 v× sao.
Tõ xa x−a, c¸c nhµ thiªn v¨n häc Hy L¹p ®· chän 24 v× sao s¸ng
nhÊt, xÕp chóng vµo c¸c v× sao lo¹i mét, xÕp c¸c v× sao ph¶i cè g¾ng míi
nh×n thÊy vµo lo¹i 8. Vµ hä chia møc ®é s¸ng cña c¸c v× sao thµnh 6 cÊp.
§−îc biÕt, c¸c v× sao cã ®é s¸ng tõ cÊp 6 trë lªn cã kho¶ng 6000. NÕu dïng
kÝnh viÔn väng cì lín ®Ó quan s¸t, còng chØ cã thÓ nh×n ®−îc kho¶ng 200 tû
178

v× sao, cßn nÕu dïng èng nhßm còng cã thÓ nh×n ®−îc c¸c v× sao võa to võa
®Ñp.

325. lµm thÕ nµo ®Ó ®o ®−îc nhiÖt ®é trong
lßng tr¸i ®Êt?
Trong lßng Tr¸i §Êt rÊt nãng, së dÜ nh− vËy lµ do bªn trong nã cã
c¸c nguyªn tè phãng x¹. Cã thÓ cho r»ng d−íi lßng ®Êt cã mét lß ph¶n øng
nguyªn tö, trong ®ã c¸c nguyªn tè phãng x¹ nh− Uranium, thorium lµ
nhiªn liÖu chÝnh.
Nh− ®· biÕt, cø s©u thªm 1 km vµo lßng ®Êt, nhiÖt ®é l¹i t¨ng lªn
0
33 C. Sè liÖu nµy cã ®−îc lµ do qu¸ tr×nh ®µo th¨m dß c¸c giÕng s©u. Tuy
nhiªn sè liÖu nµy chØ phï hîp víi bÒ mÆt hoÆc gÇn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, cßn s©u
h¬n n÷a th× kh«ng thÓ ®o ®−îc nhiÖt ®é cña nã, mµ chØ cã thÓ dùa vµo ®Þa
chÊn, träng lùc vµ c¸c ph−¬ng ph¸p vËt lý ®Þa cÇu ®o ®iÖn tõ Tr¸i §Êt
hoÆc dïng lý thuyÕt to¸n ®Ó suy ®o¸n.
S©u d−íi lßng ®Êt 200km, nham th¹ch vÉn ë tr¹ng th¸i r¾n, ®iÒu ®ã
chøng tá ch−a ®Õn nhiÖt ®é nung ch¶y. §é nung ch¶y cña nham th¹ch liªn
quan ®Õn ¸p lùc: ¸p lùc lín, nhiÖt ®é nãng ch¶y cña nham th¹ch cao. Thùc
nghiÖm cho thÊy, d−íi lßng ®Êt nham th¹ch bÞ nung ch¶y ë nhiÖt ®é
kho¶ng 20000C. ë ®é s©u chõng 700km, nhiÖt ®é ®¹t chõng 19000C, nham
th¹ch ë tr¹ng th¸i láng hoÆc h¬i.
Cã mét kiÓu suy ®o¸n nh− sau:
100km: 11000C ~ 12000C; 400km: 15000C;
700km: 19000C; 2900km: 37000C;
5100km 43000C; 6371km: 45000C.

326. nguyªn nh©n cña ®éng ®Êt lµ g×?
Chóng ta ®Òu biÕt, vá ngoµi cña Tr¸i §Êt gåm nhiÒu líp nham th¹ch
kh¸c nhau, cã ®é dµy máng kh«ng ®Òu. Nh÷ng líp nham th¹ch nµy lu«n
chÞu nh÷ng ¸p lùc cña tõ tÇng nham th¹ch trªn lÉn ¸p lùc cña b¶n th©n
Tr¸i §Êt. Nh÷ng ¸p lùc ®ã thÓ lµm nham th¹ch biÕn d¹ng.
179

NÕu ta uèn cong mét thanh gç, ®Õn mét ®é nµo ®ã, thanh gç ®ét
nhiªn bÞ g·y. Còng vËy, khi ¸p lùc ngµy mét lín, tÇng nham th¹ch còng sÏ
®ét nhiªn bÞ nøt ra.
Sù nøt vì ®ét nhiªn ®ã sÏ lµm cho tÇng nham th¹ch biÕn d¹ng vµ dÞch
chuyÓn vÞ trÝ, khiÕn cho bÒ mÆt Tr¸i §Êt ph¸t sinh nh÷ng biÕn ®éng lín, ®ã
chÝnh lµ ®éng ®Êt, c¸c nhµ khoa häc gäi lµ cÊu t¹o ®Þa chÊn (®éng ®Êt ®øt
g·y ®Þa tÇng). Ngoµi ra, khi nói löa ho¹t ®éng còng t¹o nªn ®éng ®Êt.
Nh÷ng hang nói lín sôt lë còng lµm cho mÆt ®Êt gÇn ®ã rung lªn, hiÖn
t−îng ®ã ®−îc gäi lµ ®éng ®Êt s¹t lë. Nh÷ng chÊn ®éng khi con ng−êi tiÕn
hµnh c¸c vô næ lín, gäi lµ ®éng ®Êt nh©n t¹o.
327. T¹i sao mÆt trêi l¹i trßn?
Vµo thêi xa x−a, tr−íc khi h×nh thµnh MÆt Trêi, trong kho¶ng
kh«ng vò trô bôi ®Êt mÞt mï nh×n tõ xa, chóng nh− nh÷ng ®¸m m©y. §¸m
®Êt bôi bay l¬ löng vµ ch¹m vµo nhau liÒn dÝnh l¹i, t¹o thµnh tõng khèi tro
bôi. Cø nh− vËy chóng kÕt thµnh mét khèi cÇu lín, cïng víi thêi gian,
chóng lín dÇn lªn.
Sau khi khèi cÇu ®ã lín ®Õn mét chõng mùc nhÊt ®Þnh, liÒn sinh ra
mét lùc cã thÓ hót c¸c khèi tro bôi vÒ phÝa m×nh, gäi lµ lùc hÊp dÉn, lùc nµy
cµng ngµy cµng lín. MÆt Trêi lµ do søc hót cña c¸c ®¸m tro bôi xung quan
mµ thµnh.
C¸c vËt thÓ bÞ hót ®Òu ®Õn tõ xung quanh mét c¸ch ngang nhau, nªn
MÆt Trêi cã h×nh trßn. Sau khi trë thµnh mét khèi cÇu cùc lín, do t¸c dông
cña lùc hót, c¸c vËt chÊt ë trung t©m b¸m chÆt vµo nhau, ®Çy dÇn lªn, tõ ®ã
b¾t ®Çu h×nh thµnh qu¸ tr×nh thay ®æi nhiÖt vµ nung ch¶y. Nh÷ng chç låi
lâm trªn bÒ mÆt cµng bÞ nung ch¶y sÏ cµng bÞ san b»ng, nªn cµng trßn.
328. Tªn gäi c¸c chßm sao ra ®êi khi nµo?
Tõ x−a ®Õn nay c¸ch thøc s¾p xÕp c¸c v× sao ch−a tõng bÞ x¸o trén.
Nh÷ng v× sao s¸ng liªn kÕt thµnh nh÷ng ®−êng th¼ng. Ng−êi ®o¸n ®Þnh
h×nh d¹ng cña chóng sím nhÊt lµ d©n du môc sèng ë gÇn Iraq ngµy nay.
C¸ch ®©y mÊy ngh×n n¨m, nh÷ng ng−êi sèng b»ng nghÒ ch¨n dª ban ®ªm
hay nh×n lªn bÇu trêi cao, tõ ®ã hä nh×n ra c¸c chßm sao.
Kho¶ng bèn ngh×n n¨m tr−íc, c¸ch nghÜ liªn quan ®Õn c¸c chßm sao
võa truyÒn vµo Hy L¹p, liÒn ®−îc lÊy tªn cña c¸c vÞ thÇn, ®éng vËt, khÝ cô
180

trong thÇn tho¹i Hy L¹p ®Æt tªn cho c¸c chßm sao. Kho¶ng gi÷a thÕ kû II
(tr−íc CN), mét nhµ thiªn v¨n häc, trong mét cuèn s¸ch cña m×nh ®· nh¾c
®Õn tªn cña 48 chßm sao mµ ®Õn nay ng−êi ta vÉn ®ang dïng.
Kho¶ng 500 n¨m tr−íc, c¸c thñy thñ ch©u ¢u trong chuyÕn du lÞch
thÕ giíi, còng xÕp c¸c v× sao trªn bÇu trêi nam b¸n cÇu mµ ng−êi Hy L¹p
kh«ng nh×n thÊy thµnh c¸c chßm sao. Hä lÊy tªn cña c¸c khÝ cô lóc ®ã míi
ph¸t minh ra (kÝnh hiÓn vi, compa, ®ång hå, kÝnh viÔn väng, c¸i b¬m) vµ
nh÷ng sinh vËt l¹ míi ph¸t hiÖn ®−îc, ®Æt tªn cho c¸c chßm sao míi ®ã.
Nh− vËy ®Õn nay ®· cã 88 chßm sao ®−îc ®Æt tªn.
329. t¹i sao trªn sao thñy l¹i kh«ng cã n−íc?
Tªn gäi sao Thñy dÔ lµm ng−êi ta hiÓu nhÇm cho r»ng trªn sao Thñy
toµn lµ n−íc, kú thùc, sao Thñy vµ thñy lµ hai chuyÖn hoµn toµn kh¸c
nhau. Trªn sao Kim ®©u ph¶i chØ toµn kim (vµng), trªn sao Háa ®©u ph¶i
chØ toµn háa (löa), ®ã ch¼ng qua chØ lµ quen th«i.
Sao Thñy lµ mét hµnh tinh lín, gÇn MÆt Trêi nhÊt, chÞu søc hót cña
MÆt Trêi m¹nh nhÊt, bay quanh MÆt Trêi rÊt nhanh. Mét n¨m cña sao
Thñy t−¬ng ®−¬ng 88 ngµy cña Tr¸i §Êt. §iÒu ®Æc biÖt lµ sao Thñy tù
quay mét vßng còng hÕt 88 ngµy. Nãi c¸ch kh¸c, sao Thñy kh«ng cã sù
kh¸c biÖt ngµy ®ªm, do ®ã, mét phÝa cña sao Thñy lu«n h−íng vÒ MÆt Trêi,
cßn mÆt kia kh«ng bao giê thÊy ¸nh MÆt Trêi.
Sao Thñy rÊt gÇn MÆt Trêi, mÆt h−íng vÒ phÝa MÆt Trêi lu«n ë
trong t×nh tr¹ng kh« nãng, nhiÖt ®é cã thÓ lªn ®Õn trªn 4000C. Nãng nh−
vËy, ngay thiÕc vµ ch× còng bÞ nung ch¶y, nÕu cã n−íc th× chóng còng bèc
h¬i hÕt.
Cßn mÆt quay l−ng l¹i MÆt Trêi, quanh n¨m kh«ng cã ¸nh s¸ng,
nhiÖt ®é rÊt thÊp, tiÕp cËn ®é 0 tuyÖt ®èi. NÕu cã n−íc còng kh«ng thÓ ë
d¹ng láng. Cã thÓ, mÆt sau cña sao Thñy tån t¹i chót n−íc ë d¹ng ®ãng
b¨ng. Song hiÖn t¹i vÉn ch−a cã c¸ch nµo chøng minh ®−îc.
Sao Thñy lµ mét hµnh tinh nhá nhÊt trong hÖ MÆt Trêi. §−êng kÝnh
cña nã lµ 4750km, kh«ng lín h¬n MÆt Tr¨ng lµ bao. Lùc hót cña nã kh¸
nhá, kh«ng ®ñ ®Ó gi÷ tÇng khÝ quyÓn bao quanh. Dï tr−íc ®©y tõng cã ®Êt,
th× nã còng bÞ ph¸t t¸n hÕt råi.
181

330. v× sao kim chØ nam cã thÓ chØ h−íng nam
b¾c?
Tõ l©u mäi ng−êi ®Òu biÕt kim nam ch©m cã thÓ chØ h−íng nam b¾c,
nh−ng tr−íc ®©y do kh«ng hiÓu nguyªn nh©n cña nã, ng−êi ta cho r»ng kim
nam ch©m chÞu søc hót cña sao B¾c §Èu. Ngµy nay chóng ta biÕt r»ng,
b¶n th©n Tr¸i §Êt chÝnh lµ mét nam ch©m cùc lín, v× thÕ nam ch©m chÞu
søc hót cña cùc tõ B¾c vµ cùc tõ Nam cña Tr¸i §Êt, sÏ chØ theo h−íng nam
b¾c.
§iÒu cÇn chó ý lµ, cùc tõ Nam B¾c cña Tr¸i §Êt vµ cùc Nam B¾c
®Þa lý mµ chóng ta hay nãi ®Õn l¹i kh«ng ph¶i lµ mét. HiÖn nay cùc tõ
B¾c cña Tr¸i §Êt n»m ë quÇn ®¶o Paria thuéc phÝa B¾c Canada, cßn cùc
tõ Nam l¹i n»m ë gÇn Wilkes Land cña ch©u Nam Cùc. Chóng ®Òu c¸ch
®iÓm cùc B¾c vµ ®iÓm cùc Nam trªn Tr¸i §Êt chõng 1600km.
331. tiÒn vµng trªn thÕ giíi
Ngµy nay trªn thÕ giíi cã 66 n−íc dïng vµng ®Ó ®óc tiÒn, kho¶ng h¬n
mét tr¨m lo¹i. Riªng n¨m 1987, l−îng vµng ®Ó ®óc tiÒn trªn toµn thÕ giíi
®· lµ 241,3 tÊn. §ång tiÒn vµng ®Çu tiªn trªn thÕ giíi xuÊt hiÖn vµo
kho¶ng tr−íc n¨m 505 (tr−íc CN) do nhµ n−íc Lydia thuéc phÝa t©y tiÓu ¸
chÕ t¹o, mét mÆt cña ®ång tiÒn cã h×nh con c¸o ®ang ch¹y.
Cã gi¸ trÞ nhÊt trong c¸c lo¹i tiÒn lóc ®ã lµ lo¹i tiÒn vµng Venise ®−îc
ph¸t hµnh t¹i Nureberg tõ n¨m 1696 ~ 1700 chØ nÆng 0,1g, dµy 0,3mm.
§ã lµ lo¹i tiÒn vµng nhá nhÊt thÕ giíi, hiÖn ®ang ®−îc l−u gi÷ t¹i nhµ b¶o
tµng lÞch sö tiÒn tÖ kim lo¹i cña thµnh phè Bremen (CHLB §øc). Tõ n¨m
1628 ~ 1657, Ên §é ph¸t hµnh lo¹i tiÒn vµng “Mughal” nÆng 2117g gi¸
trÞ 120000 Franc, lµ lo¹i tiÒn vµng cã gi¸ trÞ tiÒn vµ gi¸ trÞ tù th©n lín nhÊt
thÕ giíi. §ång tiÒn nµy ®· biÕn mÊt, song cuèi cïng nã l¹i n»m trong mét
b¶o tµng ë Lu©n §«n. Cßn ®ång tiÒn vµng “Kim −ng” do Mü ®óc n¨m
1907, gi¸ trÞ tiÒn chØ lµ 20USD, hiÖn chØ cßn mét ®ång ®ang n»m t¹i mét
viÖn b¶o tµng, cã ng−êi ®· tr¶ gi¸ n¨m m−¬i v¹n USD, song chñ nh©n
kh«ng b¸n. §ång tiÒn nµy bÞ mét ng−êi thî trong khi ®óc lÊy trém, giÊu ®i,
n¨m 1940, ®−îc quèc v−¬ng Ai CËp mua víi gi¸ 9900 USD ®Ó lµm quµ
tÆng hoµng hËu, kh«ng l©u sau l¹i bÞ mÊt trém. Hai m−¬i n¨m sau, mét
c«ng ty Mü ®· mua l¹i ®ång tiÒn vµng kia.
182

332. trªn thÕ giíi cã bao nhiªu vµng?

Theo tÝnh to¸n cña c¸c nhµ khoa häc, tõ x−a ®Õn nay, loµi ng−êi ®·
khai th¸c tæng céng chõng chÝn m−¬i ngh×n tÊn vµng. Ngµy nay, c¸c n−íc
trªn thÕ giíi ®Òu dïng mét l−îng vµng lín ®Ó lµm dù tr÷ quèc gia. C¸c thái
vµng lín ®−îc chøa t¹i c¸c kho cña ng©n hµng; tæng sè vµng mµ c¸c n−íc së
h÷u chõng ba m−¬i b¶y ngh×n tÊn; sè vµng n»m trong t− nh©n chõng hai
m−¬i ba ngh×n tÊn. Ph¸p lµ n−íc ®øng ®Çu T©y ¢u vÒ l−îng vµng n»m
trong t− nh©n, chõng bèn ngh×n ®Õn s¸u ngh×n tÊn; Ên §é lµ n−íc cã
l−îng vµng n»m trong t− nh©n nhiÒu nhÊt ch©u ¸, chõng ba ngh×n n¨m
tr¨m tÊn; l−îng vµng n»m trong t− nh©n c¸c n−íc vïng Nam vµ B¾c Mü
chõng ba ngh×n tÊn. Tæng céng l−îng vµng cña nhµ n−íc vµ t− nh©n vµo
kho¶ng sau m−¬i ngh×n tÊn, kÐm ba m−¬i ngh×n tÊn so víi l−îng vµng mµ
loµi ng−êi ®· khai th¸c ®−îc. VËy sè vµng ®ã ®· ®i ®©u? §ã ®ang lµ c©u
®è víi mäi ng−êi.
333. thêi ®¹i 3v lµ g×?
Cïng víi sù gia t¨ng cña thêi gian nhµn rçi vµ thu nhË, nhu cÇu cña
con ng−êi b¾t ®Çu chuyÓn dÇn sang nh÷ng thø ngoµi cuéc sèng vËt chÊt.
Kho¶ng cuèi thËp niªn 50 (thÕ kû XX) ng−êi ta theo ®uæi lµ ba lo¹i
®å dïng: tñ l¹nh, m¸y giÆt, tivi ®en tr¾ng. Sau khi nh÷ng nhu cÇu nµy
®−îc tháa m·n, ng−êi ta l¹i b−íc vµo thêi ®¹i 3C, tøc tivi mµu (color tivi),
m¸y ®iÒu hßa nhiÖt ®é (cooler) vµ xe h¬i (car), nã ®¸nh dÊu cuéc sèng cña
con ng−êi b¾t ®Çu b−íc vµo giai ®o¹n tiªu dïng cao. Cïng víi sù gia t¨ng
vÒ thu nhËp, c¸c ®å dïng bÒn cì lín ®· dÇn chiÕm hÕt kh«ng gian cña ng«i
nhµ, do ®ã, c¸c ®å dông lo¹i míi ch¼ng cßn chç ®Ó ®Æt. Con ng−êi hiÖn ®¹i
®· ®−îc tháa m·n nhu cÇu vËt chÊt.
Sau khi ®êi sèng vËt chÊt ®¹t ®Õn mét chõng mùc nhÊt ®Þnh, kh¸t
väng cña con ng−êi ®−¬ng nhiªn còng theo ®ã h−íng tíi nh÷ng thø thuéc
thÕ giíi bªn ngoµi. Theo ®iÒu tra, thËp kû 90 sÏ lµ thêi ®¹i 3V, tøc du lÞch
n−íc ngoµi cÇn ®Õn thÞ thøc nhËp c¶nh (visa), nhµ lÇu (villa), c¸c cuéc giao
l−u, th¨m viÕng (visit).
Ngµy hoµn thµnh: 2\2\2009
Ng−êi viÕt: Hµ V¨n HiÖp vµ Hµ ThÞ H−êng
183

Ng−êi biªn so¹n: Hµ V¨n HiÖp.
B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc vµ §µo t¹o.
184
185
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản