Bài 7 : Điều tiết của chính phủ và ảnh hưởng của ngoại thương đến thị trường

Chia sẻ: Hoàng Quang Thỏa | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:30

0
128
lượt xem
38
download

Bài 7 : Điều tiết của chính phủ và ảnh hưởng của ngoại thương đến thị trường

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ
Lưu

Nội dung Text: Bài 7 : Điều tiết của chính phủ và ảnh hưởng của ngoại thương đến thị trường

  1. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng BÀI 7: ðI U TI T C A CHÍNH PH VÀ NH HƯ NG C A NGO I THƯƠNG ð N TH TRƯ NG N i dung • Nh ng s tr c tr c c a th trư ng mà c n có s ñi u ti t c a Nhà nư c. • Nh ng chính sách và quy ñ nh liên quan ñ n kh c ph c các khuy t t t c a th trư ng: Ch ng ñ c quy n, h n ch ô nhi m, gi m nghèo ñói, v.v… • nh hư ng c a xu t nh p kh u ñ n cung c u hàng hoá xu t nh p kh u và phúc l i c a n n kinh t . M c tiêu Hư ng d n h c • Hi u cơ ch th trư ng trong • ð c tài li u. nhi u trư ng h p chưa ph i là • Làm bài t p. t i ưu mà c n ph i có bàn tay • ð c trên trang web xem có nh ng quy ñ nh nào c a Nhà nư c can thi p vào m t liên quan ñ n s can thi p c a Nhà nư c vào các s ngành kinh t ñ gi m thi u doanh nghi p s n xu t trong m t ngành nào ñó, thi t h i cho c n n kinh t và ví d ngành ñi n? cho các nhóm dân d b t n thương do ho t ñ ng t phát c a • Hình dung xem Vi t Nam nên làm gì ñ phát th trư ng. tri n kinh t không gây h i cho môi trư ng và c n ki t tài nguyên? • Có kh năng d ñoán nh ng chính sách mà Chính ph Vi t Nam s thay ñ i ñ có ñư c phân tích t t hơn v th trư ng sau khi ra trư ng. Th i lư ng h c • 7 ti t. 235
  2. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng TÌNH HU NG KH I ð NG BÀI N i gián thông tin - C n bàn tay qu n lý h u hình c a nhà nư c Trình tr ng n i gián thông tin ñang di n ra ngày càng nhi u Vi t Nam và trên th gi i. Nh ng v tr c l i t thông tin n i gián c a nhân viên các công ty ñ i chúng trên th trư ng ch ng khoán hay là v bê b i c a các ñinh ch tài chính l n châu Âu. Chính ph có nên hoàn thi n lu t pháp và nh ng quy ñ nh c a chính ph , tăng cư ng giám sát ñ b o v l i ích nhà ñ u tư, ngư i tiêu dùng và n ñ nh th trư ng không? V vi c “Bán thông tin m t ngân hàng bàng hoàng nư c Anh”: Ngân hàng l n nh t ð c Deutsche, t p ñoàn BNP Paribas t i Pháp và qu ñ u cơ M oore Capital ñã có nhân viên b b t vì b nghi ng bán thông m t. 6 ngư i ñã b b t v i nghi ng dính líu vào m t phi v giao d ch n i gián trong m t th i gian dài. Phi v trên ñư c b t ñ u t năm 2007, FSA cho bi t v ñi u tra ñang nh m ñ n nh ng giao d ch bí m t c a các nhân viên môi gi i. Nh ng k b tình nghi trên ñư c cho là dính líu ñ n th mà FSA g i là “m t t ch c giao d ch n i gián lâu năm và ñ y tinh vi nh t t ng ñư c bi t”. Lu n t i ñư c ñưa ra là nh ng k trên ñã tu n thông tin m t ra cho nh ng ngư i giao d ch, thông qua kênh tr c ti p ho c trung gian. B ng nh ng ngu n thông tin này, nhi u ngư i ñã ti n hành ñ u tư và thu ñư c m t kho n l i nhu n ñáng k . M t ngu n thông tin cho bi t, m t s nh ng giao d ch ñáng ng ñư c cho là ñã s d ng nh ng tài kho n giao d ch cá nhân b phong t a c a các qu phòng v . “Không còn nghi ng gì v vi c F SA ñang nghiêm túc hơn trong vi c b gãy nh ng ho t ñ ng phi pháp t i Anh, ñ c bi t các giao d ch c phi u và ch ng khoán b t h p pháp v i vi c s h u nh ng thông tin n i gián béo b ”, trích l i biên t p viên kinh doanh c a BBC, Robert Peston. Câu h i 1. Thông tin trong bài báo trên là lo i hàng hóa gì? N i gián thông tin là gì? 2. “ Kinh doanh n i gián thông tin thu c khu v c kinh t gì? Nó có ñ c ñi m gì? 3. Vì sao chính ph l i ngăn c m s ho t ñ ng c a nh ng t ch c như th ? 236
  3. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng Trong các bài trư c, chúng ta tìm hi u th trư ng ho t ñ ng bên trong c a n n kinh t , nh hư ng t i giá và lư ng cung c u th trư ng ch b nh hư ng b i nh ng nhân t n i t i c a m t nư c. Nh ng nhân t này nh hư ng ñ n hành vi c a ngư i tiêu dùng và ngư i s n xu t. Vai trò c a Chính ph và nh ng nhân t bên ngoài c a m t nư c nh hư ng như th nào ñ n th trư ng cũng c n ñư c xem xét k . ð c bi t trong n n kinh t hi n ñ i khi mà các n n kinh t ñã có m i liên h ch t ch thì th trư ng v m t lo i hàng hoá mà có giao d ch qu c t hay b nh hư ng b i chính sách c a Chính ph thì cung c u và giá c cân b ng s có s thay ñ i. Bài 7 s cung c p m t s n i dung liên quan t i tác ñ ng c a Chính ph và th trư ng th gi i t i th trư ng hành hoá d ch v cũng như có nh hư ng ra sao t i các quy t ñ nh c a doanh nghi p và ngư i tiêu dùng. 7.1. Lu t kinh t và ho t ñ ng ch ng ñ c quy n 7.1.1. ði u ti t ñ c quy n t nhiên ð c quy n t nhiên có th ñư c th y khá ph bi n trong cu c s ng. Khai thác than ñá t i m Qu ng Ninh, s n xu t “Bư i năm roi”, hay truy n t i ñi n… ñ u là nh ng ví d v ñ c quy n t nhiên. S n xu t trong ñi u ki n ñ c quy n t nhiên có ñ c ñi m hi u su t quy mô tăng, ho c có ñ c thù v ñi u ki n t nhiên mà sinh ra hi n tư ng ñ c quy n. Chính vì v y, nhi u trư ng h p, ñ c quy n t nhiên có ñư ng chi phí trung bình dài h n có chi u ñi xu ng cùng v i toàn b ñư ng cung th trư ng. ði u này có nghĩa là chi phí bình quân th p nh t ñ t ñư c khi m t doanh nghi p ph c v m t th trư ng thu n túy v i m t lư ng hàng hoá cao nh t có th . M t h th ng ñư ng t u ñi n ng m như trên ñã nói là m t ñ c quy n t nhiên. N u có hai h th ng t u ñi n ng m như v y t n t i song song xuyên su t thành ph thì chi phí trung bình cho m t chuy n t u s cao hơn nhi u so v i n u ch có m t ñư ng ray. Trong ph n này, ta s ñ c p t i nh ng bi n pháp ñi u ti t ñ c quy n t nhiên c a Chính ph . Các ñi u ti t ñó bao g m ñ nh giá b ng chi phí biên, ho c b ng chi phí bình quân. Cu i cùng là nh ng th o lu n v h tr ñ c quy n t nhiên và nh ng v n ñ liên quan t i ñi u ti t ñ c quy n. ð nh giá b ng chi phí biên, ho c b ng chi phí bình quân • ð nh giá b ng chi phí biên (P = MC) R t nhi u khía c nh c a ñ c quy n t nhiên ñã ñư c Chính ph các nư c ñi u ch nh, nhưng k t h p giá và ñ u ra v n ñư c quan tâm nhi u nh t. Gi ñ nh nh ng 237
  4. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng nhà l p pháp c a Chính ph yêu c u các nhà ñ c quy n s n xu t t i m c ñ u ra ñ t hi u qu kinh t chung cao nh t, t i ñó giá hay doanh thu biên b ng v i chi phí biên. S k t h p giá và ñ u ra ñư c th hi n trong ñ th 7.1, ñ th th hi n s ñi u ch nh ñ c quy n t nhiên c a Chính ph trong ngành t u ñi n ng m. ñây t i ñi m E, ñi m k t h p gi a giá và s n lư ng ñ u ra, có ñư ng cung hay là ñư ng doanh thu biên c t ñư ng chi phí biên t i m c giá 0,5 nghìn VNð/chuy n v i s n lư ng tương ñương 105 tri u chuy n m t tháng. Do m c giá này th p hơn 4 nghìn ñ ng so v i m c giá t i ña hóa l i nhu n c a hãng ñ c quy n, cho nên ngư i tiêu dùng hoàn toàn hài lòng và có l i hơn v i m c giá này hơn m c giá t i ña hóa l i nhu n mà hãng ñ c quy n mu n. Th ng dư tiêu dùng tăng t tam giác ABC v i m c t i ña hóa l i nhu n t i tam giác AEF, chênh l ch gi a di n tích hai tam giác này là hi u qu xã h i c a s ñi u ch nh c a Chính ph . V i nhà ñ c quy n, thì s xu t hi n m t vài v n ñ . Chi phí bình quân ñ cung c p 105 tri u chuy n/tháng là 1,25 nghìn ñ ng, t i ñi m G n m trên ñư ng chi phí bình quân dài h n. M c giá này cao hơn g p ñôi so v i m c giá ñi u ch nh. Như v y nhà ñ c quy n s có m t kho n m t trong trư ng h p này là 0,75 nghìn ñ ng tương ñương 78,750 t ñ ng/tháng, th hi n trong ph n g ch chéo s m m u. Như v y, vi c ñ nh giá b ng v i chi phí biên t o áp l c lên nhà ñ c quy n, ñó là t o ra m t kho n l v i nhà ñ c quy n. Trong dài h n nhà ñ c quy n s ñóng c a s n xu t ñ tránh tình tr ng ch u l . 0 H ình 7.1. ði u ti t ñ c quy n t nhiên • ð nh giá b ng chi phí bình quân dài h n M t cách ñi u ti t ñ c quy n khác ñó là ñ nh giá b ng v i chi phí bình quân dài h n. C n nh l i r ng ñư ng chi phí bình quân dài h n ñã có m t l i nhu n t “tô kinh t ”. Do v y ñ t giá b ng v i chi phí bình quân dài h n cũng ñã t o ra l i nhu n cho nhà ñ c quy n. Trên hình 7.1, ñư ng chi phí bình quân dài h n c t ñư ng c u t i m c giá 1,5 nghìn ñ ng v i m c s n lư ng 90 tri u chuy n/tháng. Cách ñ t giá này cho phép nhà ñ c quy n có l i nhu n hơn là cách ñ t giá theo chi phí biên dài h n. Do ñó nhà ñ c quy n l a ch n cách này hơn là cách trư c. Nhà ñ c quy n có th ti p t c ho t ñ ng v i m t m c l i nhu n bình quân thông 238
  5. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng thư ng (tô kinh t ). Nhưng ñây th ng dư tiêu dùng t i m c 90 tri u chuy n/tháng vư t c chi phí s n xu t và m c l i ích biên c a ngư i tiêu dùng cao hơn chi phí biên c a nhà s n xu t. N u Chính ph ñi u ti t cho m c giá th p hơn tương ng v i m c s n lư ng cao hơn 90 tri u chuy n/tháng s làm tăng thêm phúc l i xã h i. 7.1.2. H tr ñ c quy n t nhiên Như ph n trên ñã th o lu n, trong m i cách ñ nh giá ñ u có ñi m m nh và y u. Khi ñ nh giá theo chi phí bình quân dài h n, nhà ñ c quy n có l i nhu n và có th l i trong ngành s n xu t. Tuy nhiên, m c giá này cao hơn m c giá theo chi phí biên dài h n. ð nh giá theo chi phí biên dài h n, ngư i tiêu dùng ñư c l i hơn và ch ng ñ c quy n tri t ñ nh t. Tuy nhiên, nhà ñ c quy n s rút kh i th trư ng do s n xu t không có lãi. Như v y, nhà l p pháp c n làm gì ñ khuy n khích nhà ñ c quy n l i th trư ng và ti p t c kinh doanh t i m c giá b ng v i chi phí biên dài h n? Chính ph có th ñ n bù cho nhà ñ c quy n ph n b m t hay còn g i là h tr giúp doanh nghi p thu ñư c l i nhu n thông thư ng. Ti n xe buýt và t u ñi n ng m thư ng ñư c ñ nh giá th p hơn chi phí bình quân ñ cung c p nh ng d ch v ñó cho ngư i tiêu dùng nhưng luôn kèm theo nh ng h tr hay còn g i là tr giá t phía Chính ph cho doanh nghi p. Nh ng ai hay ñi xe buýt thư ng ch ph i tr 3000VNð/chuy n k c trong th i ñi m xăng tăng giá cao. T i sao các doanh nghi p l i ch p nh n như v y. B i vì Nhà nư c ñã bù l vào các kho n chi phí c a doanh nghi p. Kho n bù l này bao g m bù l tăng giá xăng, và ñ c bi t hơn c là bù l kho n m t c a doanh nghi p do tính ñ c quy n c a doanh nghi p ñ các doanh nghi p này ti p t c ch y xe buýt mà v n có m c lãi thông thư ng. 7.2. Lu t ch ng ñ c quy n và s th c thi m t s nư c phát tri n, ñ c bi t là M , có r t nhi u các doanh nghi p l n m nh và luôn có xu hư ng tr thành các nhà ñ c quy n. Như ñã th o lu n các bài trư c, ñ c quy n ñem l i nh ng méo mó nh t ñ nh cho th trư ng. N guy hi m hơn, ñ c quy n làm cho các doanh nghi p nh r t khó phát tri n và th trư ng luôn b ñi u ti t ch b i m t s doanh nghi p l n. V lâu v dài, chính tr cũng s b các nhà ñ c quy n chi ph i. Do ñó, lu t ch ng ñ c quy n là ñ o lu t c n thi t các nư c phát tri n. Trong ph n này ta s tìm hi u v ngu n g c c a chính sách ñ c quy n c a M . Ti p ñó là nh ng kh o sát liên quan t i th c thi lu t ch ng ñ c quy n và nh ng ñi u ti t hòa ñ ng cũng như chính sách công c a Chính ph . 239
  6. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng 7.2.1. Ngu n g c v chính sách ch ng ñ c quy n t i M S phát tri n kinh t trong n a cu i th k 19 ñã t o nên nh ng n n t ng cho vi c xây d ng các chính sách ch ng ñ c quy n. Có hai s ki n quan tr ng trong th i ñi m này. • S phát tri n m nh m c a khoa h c k thu t làm m r ng s n xu t cũng như m r ng các nhà máy s n xu t. • Hai là vi c tăng trư ng m nh m ñư ng ray xe l a t 9.000 d m năm 1850 t i 167.000 d m năm 1890 giúp gi m ñáng k chi phí v n chuy n. Như v y có th nói hi u su t qui mô tăng và gi m các chi phí v n chuy n t i nư c M ñã giúp m r ng và phát tri n các nhà máy trên qui mô l n và s n xu t hàng lo t. Tuy nhiên kh ng ho ng kinh t M năm 1873 – 1883 gây nh ng tác h i nghiêm tr ng ñ i v i các doanh nghi p l n. Các doanh nghi p này có chi phí c ñ nh khá cao, ñòi h i ph i s n xu t l n m i có l i. Kh ng ho ng kinh t b t bu c các doanh nghi p ph i h giá ñ bán s n ph m. Chi n tranh giá x y ra gây r i lo n n n kinh t . Vi c n ñ nh th trư ng tr thành s ng còn v i doanh nghi p. Tình th ñó làm các doanh nghi p nh phá s n, các doanh nghi p l n b t tay v i nhau ñ bình n th trư ng. Nh ng thay ñ i ñó t o nên nh ng t ch c ñ c quy n thu n túy, và ñ c quy n nhóm trên th trư ng lúc b y gi . Nh ng Tơ-r t này s m hình thành nh ng nhà máy d u, s n xu t thu c và ñư ng. Các Tơ-r t hình thành và phát tri n nhanh chóng, tr thành li u thu c th n di u cho vi c ki m l i. Chính vì th , các th trư ng ñ c bi t sinh lãi cao ñã nhanh chóng b các Tơ-r t chi ph i, kèm theo ñó là nh ng liên minh ñ c quy n ra ñ i ngày m t nhi u t o nên nh ng Tơ-r t hùng m nh hơn và có nhi u quy n l c ñ c quy n hơn. Nh ng Tơ-r t phát tri n m nh m tr thành nh ng k cư p th c s ñ i v i các thành ph n kinh t khác b i quy n l c ñ c quy n tuy t ñ i c a nó. Trong khi ñó, nh ng quan ñi m công l i thiên v b o v nh ng nhà c nh tranh nh , nh ng ngư i tiêu dùng nh … ð c bi t, nh ng ngư i nông dân M h t s c t c gi n vì nh ng hình th c ñ c quy n vô l i này. Giá hàng hóa công nghi p cao ng t ngư ng, trong khi ñó phát tri n k thu t, s n lư ng nông s n tăng nhanh chóng làm giá nông s n gi m xu ng r t th p và ngư i nông dân M không có ñ ti n trang tr i các chi phí ñ t ñ khác. V i hơn 40% trong l c lư ng lao ñ ng M , 18 bang c a M dư i s b o tr c a l c lư ng nông nghi p ñã ñ trình lu t ch ng ñ c quy n ñ u tiên trong l ch s nư c M vào năm 1880. M c dù nh ng lu t này không hi u qu nhưng cũng là ñòn t n công ñ u tiên vào h th ng ñ c quy n M . 7.2.2. Th c thi lu t ch ng ñ c quy n Trong ph n này, ñ kh o sát vi c th c thi lu t ch ng ñ c quy n t i M , ta s kh o sát các ñi u lu t ch ng ñ c quy n. Nh ng ñi u lu t ch ng ñ c quy n ñ u tiên ra ñ i vào năm 1890, Ví d : Lu t ch ng ñ c quy n Sherman. Lu t này ngăn c m hình thành các Tơ-r t, ngăm c m nh ng hành ñ ng ngăn c n thương m i, và các t ch c ñ c quy n. Tuy nhiên, do các ñi u lu t không rõ ràng mà quá mơ h nên ñ o lu t này thi hành không ñư c hi u qu . Ti p ñó vào năm 1914, ñ o lu t ch ng ñ c quy n Clayton ra ñ i. ðây là m t ñ o lu t khá m nh cho phép Chính ph có nh ng quy n r t l n trong vi c ngăn ch n các t ch c ñ c quy n trư c khi chúng phát tri n. Ví d : Lu t này c m phân bi t giá ñ i v i các khách hàng khác nhau v i nh ng m c giá khác nhau cho cùng m t lo i s n ph m. 240
  7. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng Lu t này cũng ngăn c m nh ng h p ñ ng ràng bu c và nh ng ñ i x riêng bi t. Nh ng h p ñ ng ràng bu c là nh ng h p ñ ng yêu c u ngư i mua m t hàng hóa nào ñó ph i mua thêm m t hàng hóa khác. Nh ng ngư i bán máy móc thư ng b t khách hàng ph i mua thêm nh ng ph tùng kèm theo máy ñư c ký trong nh ng h p ñ ng ràng bu c này. Bên c nh ñó, các ñ i x riêng bi t cũng b c m. Các ñ i x riêng bi t này xu t hi n khi m t nhà s n xu t s bán m t s n ph m ch khi n u ngư i mua ñ ng ý không bán cho nhà máy khác. Trư ng h p c m khác cũng ñư c ñ c p trong ñ o lu t là c m các ban qu n tr ph i h p v i nhau. ði u này có nghĩa là m t ngư i không ñư c phép trong ban qu n tr c a nhi u công ty cùng m t lúc. H n ch ñi u này là m t ph n quan tr ng trong vi c c m hình thành các t p ñoàn Tơ-r t nguy hi m nh t. 7.2.3. Hoà h p (h p tác) và chính sách công M t s công ty theo ñu i tăng trư ng nhanh b ng cách hòa h p v i các công ty khác. Các doanh nghi p hòa h p v i nhau b ng cách chia s doanh thu bán hàng ki m ñư c. N u m t vài doanh nghi p quy t toán m t kho n chia s doanh thu bán hàng v i nhau, thì ngành công nghi p ñó là ngành công nghi p t p trung. B tư pháp M s d ng ch s Herfindahl ñ ño lư ng m c ñ c quy n c a doanh nghi p. Ch s là t ng các bình phương c a ph n trăm th ph n c a t ng công ty trong m t th trư ng. Ví d như n u m t ngành có 100 doanh nghi p có th ph n b ng nhau thì ch s s b ng 100. N u m t ngành ch có m t doanh nghi p ñ c quy n thu n túy, ch s s là 10.000 = (100)2, t c là giá tr l n nh t có th . Các doanh nghi p hòa h p v i nhau thì có ch s cao hơn trư ng h p c nh tranh hoàn toàn nhưng l i th p hơn ñ c quy n nhóm và ñ c quy n thu n túy. B tư pháp M chia t t c nh ng hòa h p này thành 2 d ng: Hòa h p cùng ngành, t c là nh ng doanh nghi p trong cùng m t th trư ng, và nh ng hòa h p không cùng ngành, t c là bao g m t t c các lo i hòa h p khác. L i ích l n nh t ñ i v i m c tiêu ch ng ñ c quy n là ch ng nh ng hòa h p cùng ngành, ví d như hòa h p gi a các công ty c nh tranh d u m M obil và Exxon. B tư pháp nhìn chung nghi ng b t kỳ m t s hòa h p nào trong cùng m t ngành khi v p ph i 2 ñi u ki n sau: Ch s Herfindahl vư t quá 1.800 và s hòa h p làm ch s tăng hơn 100 ñi m. S hòa h p trong m t ngành ñư c cho phép và không b coi là ñ c quy n n u ch s này th p hơn 1000 ñi m. Do ñó, doanh nghi p hoàn toàn có th yên tâm không b áp d ng các ñi u kho n v ch ng ñ c quy n khi n m trong gi i h n dư i dư i 1000 ñi m. Trong trư ng h p này, t t c s hòa h p gi a các doanh nghi p ñư c coi là h p pháp và phát tri n n ñ nh ngành. 7.3. Nghiên c u trư ng h p xu th c nh tranh t i M 7.3.1. Th trư ng c nh tranh, nh ng xu th c nh tranh C u trúc th trư ng trong t ng ngành quan tr ng hơn nhi u so v i quy mô c a các doanh nghi p l n nh t M . Nh ng nghiên c u khác nhau xác ñ nh m c c nh tranh trong ngành và c nh tranh ña ngành thay ñ i qua nhi u năm. Càng ngày, th trư ng M càng có xu hư ng c nh tranh hơn. 241
  8. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng S d ng ch s Herfindahl cho phép ta ño lư ng t ng ngành trong vi c tham gia c nh tranh và ñ c quy n. Các nghiên c u s p các ngành thành 4 nhóm. Nhóm 1 là ñ c quy n thu n túy, t c là ch m t doanh nghi p trong th trư ng. Nhóm 2 là doanh nghi p có ưu th vư t tr i, hay còn là m t doanh nghi p chi m hơn m t n a th ph n th trư ng. Nhóm 3 là ñ c quy n nhóm liên minh ch t ch , hay là top 4 doanh nghi p chia s th trư ng và chi m hơn 60% ñ u ra th trư ng, ñ ng th i cho phép n ñ nh lâu dài và chia s th trư ng cũng như có nh ng b ng ch ng v s liên minh ch t ch c a h . Nhóm 4 là c nh tranh hi u qu , hay nh ng doanh nghi p trong các ngành có m c ñ t p trung th p, rào c n vào ngành th p và ít ho c không có s thông ñ ng. Kh o sát 4 lo i hình này trong các năm 1939, 1958 và 1988 bi u ñ 7.2 dư i ñây cho ta th y nh ng ñi u h t s c thú v . Rõ ràng là các doanh nghi p thu c nhóm 1 và nhóm 2 chi m m t t l % r t nh trong các nhóm. Nh ng doanh nghi p thu c nhóm 3 cao hơn nhi u nhưng l i gi m m nh vào năm 1988. ð ng th i các doanh nghi p thu c nhóm 4 có s lư ng nhi u nh t và tăng m nh vào năm 1988. Có 3 lý do gi i thích vì sao l i tăng nhanh xu th c nh tranh. ðó là vì s phát tri n nhanh c a thương m i qu c t , bãi b các quy ñ nh ngăn c n t do phát tri n, và các ho t ñ ng ch ng ñ c quy n quy t li t hơn c a Chính ph . 1/6 c a vi c phát tri n c nh tranh t năm 1958 t i năm 1988 có ñư c là do tăng nh p kh u, 1/5 là t vi c bãi b các quy ñ nh và 2/5 là t các ho t ñ ng ch ng ñ c quy n ñ i v i các công ty l n. Trên hình 7.2 dư i ñây có th th y r ng: Các doanh nghi p thu c nhóm 1 và nhóm 2 chi m m t t l % r t nh trong các nhóm. Nh ng doanh nghi p thu c nhóm 3 cao hơn nhi u nhưng l i gi m m nh vào năm 1988. ð ng th i các doanh nghi p thu c nhóm 4 có s lư ng nhi u nh t và tăng m nh vào năm 1988. H ình 7.2. Xu hư ng c nh tranh c a n n kinh t M 7.3.2. V ki n Microsoft ð có th có m t trư ng h p chi ti t hơn, nghiên c u v ki n M icrosoft có th ñem l i s sinh ñ ng trong vi c nh n th c ch ng ñ c quy n M . V ki n ch ng ñ c quy n 242
  9. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng nh m vào h ñi u hành Windows 98. Khi ñó các nhà l p pháp cáo bu c M icrosoft b ng ph n m m c a mình ñang tr thành nhà ñ c quy n bán h ñi u hành cho máy tính và t ñó d n t i ñ c quy n v ph n m m internet. Cũng c n nói thêm r ng, hơn 90% máy tính c a M lúc b y gi ñ u ch y trên h ñi u hành Windows 98 và b t c nh ng ph n m m khác mu n hòa h p v i máy tính và ñ n v i ngư i tiêu dùng ñ u ph i n m dư i s cho phép c a h ñi u hành Windows 98. Th m chí ngay c truy c p Internet ñ u xu t phát t Internet Explorer. H ñi u hành này ki m soát hoàn toàn vi c truy c p web và các v n ñ thương m i, hay giao d ch khác trên Internet ñ u ph i qua Internet Explorer. Tính h u ích c a Windows 98 là không ph i bàn cãi và tương t v y, s ñ c quy n v m t công ngh cho phép Windows 98 ñ c quy n thu n túy d n tr thành m t ñi u quá hi n nhiên trong th c t . Cu c chi n pháp lý n ra bu c M icrosoft ph i có nh ng l a ch n. L a ch n th nh t là ph i tách Internet ra kh i Windows 98. L a ch n th hai là g i kèm m t trình duy t khác, ch ng h n như Netscape ñi kèm theo Windows 98 khi bán. ði u này không khác gì b t hãng Coke ph i b thêm 3 lon Pepsi trong thùng Coke. L a ch n th ba là ph i bán Windows 98 nhưng trình duy t internet ph i ñư c ñ riêng dư i d ng ph n m m. L a ch n th 3 xem ra là kh thi nh t vì ñi u ñó xem ra h p lý và ít r i ro hơn c . V ki n b t ñ u t tháng 10 − 1998. Chính ph cáo bu c hành vi ch ng c nh tranh c a M icrosoft. V ph n mình, M icrosoft t mô t mình là m t doanh nghi p năng n và h p pháp trong m t ngành c nh tranh kh c li t. Các lu t sư c a M icrosoft cho r ng công ty không chi m th ph n nhi u như cáo bu c và M icrosoft luôn luôn nâng c p lên nh ng phiên b n h ñi u hành khác ch không gi nguyên phiên b n cũ. H cho r ng th ph n l n không ph n ánh ñư c h t m c ñ c nh tranh kh c li t trong công nghi p ph n m m và ñi u này không mang l i b t kỳ s ñ c quy n nào. Chính s kh c li t trong c nh tranh ph n m m luôn có ti m n gây nguy cơ h b M icrosoft ch không ph i M icrosoft ñ c quy n và chi ph i t t c các ho t ñ ng khác. Sau 78 ngày nghe l i khai và sau nhi u tháng cân nh c, th m phán Jacson tuyên b M icrosoft ñã duy trì ñ c quy n bán ñ i v i ph n m m h ñi u hành và ñã tìm cách ñ c quy n hóa th trư ng duy t web b ng trình duy t Internet Explorer. Th m phán cho r ng M icrosoft là m t nhà ñ c quy n không ñáng tin c y, ñã không hành ñ ng ñúng lu t kinh doanh và ñang làm h i ngư i tiêu dùng và thôn tính các ñ i th kinh doanh c a mình. Do v y th m phán b t bu c M icrosoft chia công ty thành 2 doanh nghi p: Doanh nghi p s n xu t h ñi u hành và công ty ph n m m ng d ng. M icrosoft kháng án lên tòa án t i cao, cho r ng mình không vi ph m lu t ch ng ñ c quy n và ñòi h y b án chia tách công ty do th m phán trư c ñó tuyên án. Tháng 9 năm 2001, y ban tư pháp công b s không chia tách hay gi i th M icrosoft nhưng ñưa ra yêu c u v m t lo t các h n ch liên quan t i M icrosoft. Bên c nh nh ng ñ ng thái này, M icrosoft cũng tuyên b là s cho phép các ph n m m tham gia vào h ñi u hành và phát tri n trong h ñi u hành ñó. 243
  10. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng Tháng 11 năm 2001, b tư pháp M và M icrosoft ñ t ñư c th a thu n sau: Th nh t, không tách doanh nghi p M icrosoft ra thành 2 công ty. Tuy nhiên, M icrosoft ph i thay ñ i và phát hành các h ñi u hành m i. Th hai, không ñư c b t bu c các hãng s n xu t máy tính ph i mua các phiên b n có thêm ch c năng c a Windows. Cu i cùng là yêu c u M icrosoft ph i ti t l m t ph n mã ngu n liên quan t i trình duy t Internet c a h nhưng cho phép hãng gi kín mã ngu n Windows. 7.3.3. Nh ng v n ñ v lu t ch ng ñ c quy n M c dù các lu t ch ng ñ c quy n ra ñ i góp ph n làm gi m tác h i c a ñ c quy n lên ngư i tiêu dùng và nh ng nhà s n xu t nh l , th nhưng có r t nhi u v n ñ xung quanh lu t ch ng ñ c quy n. Có 3 v n ñ chính ñây: • Lu t ch ng ñ c quy n nh n m nh quá nhi u vào mô hình c nh tranh Joshep Schumpeter bi n lu n r ng c nh tranh nên ñư c xem như là m t quá trình ho t ñ ng sôi n i, ñư c coi như là m t “s phá ho i sáng t o”. Các doanh nghi p liên t c gi i thi u các s n ph m m i, luôn c nh tranh ch vì nh ng ñ ng ti n c a ngư i tiêu dùng m i cách th c khác nhau. Chính vì th , chính sách ch ng ñ c quy n không nên s d ng quy n c a mình trong vi c tăng s lư ng các doanh nghi p trong t ng ngành. B i vì, m t s trư ng h p, các doanh nghi p s phát tri n m nh nh h ho t ñ ng hi u qu hơn các ñ ch th khác d a trên mong mu n c a khách hàng. M t s nhà kinh t h c cũng ch ng minh r ng, th trư ng c nh tranh hoàn h o cũng ñư c t o nên b i s c nh tranh kh c li t gi a m t s ít các doanh nghi p. Ví d : Chính vì s c nh tranh và chi n tranh giá gi a hai hãng Intel và ADMD khi n cho th trư ng có ñư c nh ng b vi x lý h t s c tân ti n nhưng l ir t r . • S l m d ng các chính sách ñ c quy n M t v n ñ n i lên khi s d ng chính sách ch ng ñ c quy n là s l m d ng các chính sách này. Các bên liên quan cho r ng s l m d ng chính sách ch ng ñ c quy n làm cho các doanh nghi p l n lâm vào tình tr ng kh n ñ n và gây nên s b t n ñ i v i n n kinh t . Vi c l m d ng các chính sách ñ c quy n ñôi khi l i tr thành s hăm d a ñ i v i các ñ i th c nh tranh. M t công ty không ph i là ñ c quy n có th b s p ti m ch vì m t ñ i th c nh tranh khác ki n ra tòa, c ng thêm s ng h c a tòa án s có th làm doanh nghi p rơi vào tình tr ng nguy kh n. Hơn th n a, b t kỳ doanh nghi p nào cũng ñ u c n phát tri n và m r ng s n xu t. Trong nh ng th i ñi m nh t ñ nh, s vươn lên c a các doanh nghi p s là xu th chính c a th trư ng, nhưng ñi u ñó không có nghĩa doanh nghi p ñ c quy n mà ch là s ñ c quy n t m th i. S c nh tranh kh c li t v n có th ñưa doanh nghi p ñó ñi t i tình tr ng phá s n. Nhưng s nguy hi m hơn khi doanh nghi p ñó ñang ñi lên thì l i rơi vào tình tr ng ch ng ñ c quy n. ði u ñó s làm n n lòng các nhà ñ u tư trong phát tri n dài h n. • T m quan tr ng c a các th trư ng qu c t Cu i cùng v n ñ v s phát tri n t m quan tr ng c a các th trư ng qu c t cũng ñư c coi là m t trái c a ch ng ñ c quy n. Như ta ñã bi t các doanh nghi p r t c n vươn ra th trư ng qu c t . Hãng GE c a M mu n vươn ra th trư ng nư c ngoài và c nh tranh v i các ñ i th nư c ngoài. ð làm ñư c ñi u ñó hãng GE bu c ph i 244
  11. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng có cơ s l n m nh và ñ kh năng c nh tranh. Tuy nhiên nh ng áp l c n ng n v ch ng ñ c quy n l i gây khó khăn cho doanh nghi p v s n xu t trong nư c và r t khó có th c nh tranh v i nư c ngoài khi kh năng trong nư c không ñ m nh. Chính vì th nh ng v n ñ v lu t ch ng ñ c quy n c n ñư c th o lu n k càng v i trư ng h p các doanh nghi p c nh tranh nhau trên th trư ng qu c t , trư c khi ñư c áp d ng cho b t kỳ doanh nghi p nào trong nư c. 7.4. Hàng hoá công và s l a ch n công 7.4.1. Phân bi t hàng hoá công và hàng cá nhân 7.4.1.1. Hàng cá nhân, hàng công ích Trong toàn b cu n giáo trình này, chúng ta ñã th o lu n v các hàng hóa cá nhân. Hàng hóa cá nhân có hai ñ c ñi m quan tr ng • Trư c h t các hàng hóa này có tính c nh tranh trong tiêu th , t c là s tiêu th c a m t ngư i v lo i hàng hóa này s làm gi m s lư ng có th ph c v cho ngư i khác. • ð c ñi m th hai v i hàng hóa cá nhân là nh ng nhà cung c p có th gi i h n vi c s d ng lo i hàng hóa ñó cho nh ng ngư i tiêu dùng nào s n sàng thanh toán cho hàng hóa ñó. ði u này h t s c rõ ràng, ch có ai có ñ ti n tr và mu n mua m i có th có ñư c hàng hóa. Hai ñi u này d n ñ n: Ngư i tiêu dùng có quy n không b bó bu c vào vi c ph i tiêu th lo i hàng hóa này n u h không mu n. Trái ngư c v i hàng hóa tư nhân là hàng hóa công ích. Các lo i hàng hóa công ích như là phòng th qu c gia, d ch v th i ti t qu c gia, trung tâm ki m soát b nh d ch, hay các chương trình di t mu i c ng ñ ng dân cư... Hàng hóa công ích có 3 ñ c ñi m quan tr ng: • Th nh t, t t c các lo i hàng hóa này có chung m t ñ c ñi m là không mang tính c nh tranh trong tiêu th . ði u này có nghĩa là s tiêu th hàng hóa c a ngư i này không tư c ñi kh năng tiêu th hàng hóa c a ngư i khác. M t l n s n xu t, các hàng hóa ñ u có s lư ng cung c p như nhau cho m i ngư i mu n dùng nó. • Th hai, chi phí biên cho vi c cung c p hàng hóa công c ng thêm cho m t ngư i tiêu dùng là b ng 0. • Th ba, hàng hóa công c ng không có tính lo i tr ñ i v i nhà s n xu t khi cung ng s n ph m cho ngư i tiêu dùng. Khi m t hàng hóa công c ng ñư c s n xu t, nhà cung c p không th d dàng t ch i cung c p cho khách hàng ñ bán l i cho các khách hàng khác. Doanh nghi p không th lo i b nh ng h tiêu th không ñ kh năng chi tr . ði u này th hi n r t rõ khi m t vùng sau khi b lũ l t, công tác v sinh d ch t là b t bu c. Khi ñó chính quy n s cung c p các lo i d ch v như v sinh môi trư ng, phòng ch ng b nh t t. T t c nh ng ai trong khu v c b b nh 245
  12. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng ñ u ñư c cung c p d ch v , k c khi h không th chi tr cho lo i hàng hóa này, và m i ngư i ph i tiêu th d ch v này k c trư ng h p nhà cung c p không mu n cung c p do chi phí cao hay ngư i tiêu th không thích dùng nó do ñ t ñ . CHÚ Ý T rong th trư ng cũng có m t s hàng hóa có c ñ c ñi m c a hàng hóa cá nhân và hàng hóa công ích – nh ng hàng hoá này g i là hàng hoá bán công. M t s hàng hóa lo i này có th không có tính c nh tranh nhưng l i có tính lo i tr , ví d như nh ng h tiêu th m i có th xem truy n hình cáp mà không nh hư ng t i vi c xem ti vi c a các h gia ñình ñang dùn g khác. Vì sao v y, vì sóng vô tuy n gi ng như m t hàng hóa công ích, không có tính c nh tranh và m i ngư i ñ u có th xem. T uy nhiên, nhà cung c p hoàn toàn có th lo i tr nh ng h không tr ti n d ch v b ng cách h n ch cung c p tín hi u và dây cáp cho các h này. Th m chí, h ch có th xem ñư c m t s kênh, trong khi m t s kênh tr ti n khác thì không xem ñư c. Lo i hàng hóa này ñư c g i là hàng hóa bán công. Lo i hàng hóa cu i cùng ñư c ñ c p ñây là hàng hóa có quy n ti p c n m . Hàng hoá ti p c n m là lo i hàng hóa có tính c nh tranh nhưng không có tính lo i tr . Cá bi n có tính c nh tranh vì nhi u ngư dân có th tham gia ñánh b t nhưng th c t thì có r t nhi u lo i cá mà ngư i này có th b t ñư c trong khi ngư i khác không th b t ñư c. Tuy nhiên cá bi n l i không có tính lo i tr , b i vì m t s lo i cá quý hi m không ñư c phép ñánh b t cho dù ngư i ñó là ai ñi n a. Chính vì không ai có quy n b t nên hàng hóa này không có tính lo i tr ñây. B ng 7.1 sau ñây tóm t t các ñ c ñi m chính c a b n lo i hàng hoá hi n ñang cung c p trên th trư ng c a b t kỳ m t n n kinh t nào. B ng 7.1 : H th ng hàng hóa cá nhân và hàng hóa công C nh tr anh Không c nh tranh 1. H àng hóa cá nhân 2. H àng hóa bán công Lo i tr - Tr ng gà, v t - Truy n hình cáp 3. H àng hóa ti p c n m 4. H àng hóa công ích Không lo i tr - Cá bi n - P hòng th - Chim di trú - Ki m soát d ch ð c ñi m c a 4 lo i hàng hóa hi n ñang ñư c cung c p trên th trư ng 7.4.1.2. Cung c p t i ưu v hàng hoá công Do hàng hóa công c ng không có tính c nh tranh trong tiêu th nên t t c m i ngư i ñ u có th s d ng như nhau. Do ñó ñư ng c u th trư ng ñ i v i hàng hóa công là t ng theo chi u th ng ñ ng ñư ng c u cá nhân c a t ng ngư i tiêu th . ðư ng c u th trư ng là m t ph n cu i c a ñư ng DA và ph n ñư ng D t ng c a hai ñư ng DA và DM trên ñ th 7.3. Trên ñ th này hai ñư ng DA và DM l n lư t là các ñư ng c u c a 2 ngư i tiêu th khác nhau và cũng ph n ánh l i ích biên c a 2 ngư i này. Câu h i ñ t ra là Nhà nư c s cung c p bao nhiêu thu c di t mu i? Gi s r ng chi phí biên cho vi c x t mu i là không ñ i và b ng 15.000 VNð/gi như trong ñ th 7.3. 246
  13. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng M c hi u qu c a vi c x t mu i là t i giao ñi m gi a ñư ng chi phí biên và ñư ng c u th trư ng, ñi m E có chi phí biên là 15.000 VNð tương ñương v i 2 gi x t mu i hàng tu n. Như ñã nói trên, ñư ng c u th trư ng D t o nên t các ñư ng c u cá nhân, trong khi ñó các ñư ng c u cá nhân chính là ñư ng l i ích biên. Do ñó, ñư ng c u th trư ng ph n ánh l i ích biên c a c th trư ng. ði m E là ñi m cân b ng vì trư c ñi m E, l i ích biên s cao hơn chi phí biên, sau ñi m E chi phí biên cao hơn l i ích biên. Ch có t i ñi m E, m i có th t i ưu hóa gi a l i ích và chi phí biên các s n ph m công c ng. H ình 7.3. Th trư ng hàng hóa công c ng 7.4.2. L a ch n công c ng M t trong nh ng ñi m c n nghiên c u trong kinh t vi mô là các l a ch n công. Chính ph thư ng xuyên quy t ñ nh v vi c c n làm như th nào ñ cung c p các hàng hóa công và l a ch n ñánh các lo i thu như th nào ñ thu. Nh ng hành vi như v y ñư c g i là l a ch n công. L a ch n công r t quan tr ng trong vi c phân ph i thu nh p trong xã h i, giúp xã h i n ñ nh và phát tri n. Có r t nhi u mô hình và các cách phân ph i khác nhau. Trong ph n này, ta s l n lư t ñi qua các mô hình v l a ch n công ñ có cái nhìn khái quát v v n ñ ph c t p này. Thu và l a ch n công cũng là v n ñ s ñ c p trong c kinh t vĩ mô. Trong kinh t vi mô vi c ñ c p ch d ng l i ñ xem xét v s l a ch n và can thi p c a Chính ph nh hư ng như th nào ñ n th trư ng các lo i hàng hoá. 7.4.2.1. Mô hình c tri trung dung – L i ích thu c v t ng l p trung lưu Mô hình c tri trung dung là m t ñ nh lý liên quan t i l a ch n t p th trong m t xã h i dân ch . Mô hình d ñoán r ng các chính tr gia h u h t ñ u s ñ i di n cho quan ñi m c a nh ng c tri trung tâm c a chính tr hay xã h i ñó. Ta có th di n gi i mô hình này như sau: Gi s l a ch n c tri có th ñư c bi u di n trên m t ph m vi liên t c, ñ ng th i nh ng l a ch n ñó ñư c phân b theo s dân như ñ th dư i ñây. 247
  14. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng H ình 7.4. M ô hình c tri trung dung N u như các v trí chính tr ban ñ u c a hai ng c viên ñ i ñ ch A và B ñư c bi u th là A1 và B1 và m i c tri ñ u b phi u cho ng c viên có quan ñi m “g n nh t” ñ i v i h , thì s ng h ñ i v i B s ñư c bi u di n g n khu v c có nhi u d u ch m và ñ i v i A s là khu v c có nhi u g ch chéo. Gi s B có th chi m ñư c m t ph n ng h c a A b ng cách di chuy n sang ph i. Như v y s ng h cho B s tăng lên vì m i ngư i bên trái c a B s ti p t c ng h anh ta. Tuy nhiên chúng ta ph i tính t i vi c A cũng có hành ñ ng tương t và c hai cu i cùng s c ti n càng g n càng t t t i “c tri trung dung”, c tri có s ngư i bên ph i anh ta cũng tương ñương v i s ngư i bên trái mình. M ô hình này s d ng cho lĩnh v c công cho nên có th áp d ng cho vi c chi tiêu công c a Chính ph . Các nhà kinh t h c thư ng áp d ng mô hình này ñ gi i thích cho các mô hình chi tiêu công, và áp d ng gi i thích cho quy lu t giám ñ c “Director”. Trong ph m vi giáo trình, các nghiên c u này là quá l n và không c n thi t nghiên c u chi ti t. Quan tr ng nh t là v i mô hình này, ngư i ta có th ch ra r ng s phân ph i l i thu nh p nh ng chính sách v i hàng hoá công c a Chính ph thư ng có l i cho t ng l p trung lưu, là t ng l p gi a, gi ng như nh ng c tri trung dung. 7.4.2.2. Phân ph i l i ích và chi phí khi l a ch n hàng hoá công Chúng ta hãy quay tr l i v n ñ hàng hóa công c ng. Câu h i ñ t ra là chi phí và l i ích trong l a ch n công ñư c phân b như th nào trong dân cư? Cách k t h p gi a l i ích và chi phí hình thành b n lo i phân ph i khác nhau. Nhìn chung nh ng cách k t h p này ñ u ñư c quy ñ nh b ng các văn b n pháp lu t c a m t nư c. • Hình th c th nh t: Phân ph i l i ích và chi phí cho m i ngư i. V i lo i phân ph i này, m i ngư i ñ u ph i có l i ích và ñ u ph i tr chi phí. Có th th y ñi u này qua h th ng phòng th qu c gia, hay h th ng lu t pháp yêu c u m i công dân ñ u ph i tuân th theo. • Hình th c th hai: Nh ng ñi u lu t phân ph i l i ích ñ c bi t, l i ích ñư c t p trung cho m t nhóm trong khi chi phí l i dàn tr i cho m i ngư i. Ví d như vi c tr giá cho nh ng nhà s n xu t nông s n có m c giá cao. Chi phí c a chương trình này do h u h t ngư i tiêu dùng và nh ng ngư i n p thu ph i ch u. Tuy nhiên, xét 248
  15. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng v m t cân ñ i chi phí và l i ích thì nh ng chương trình này thư ng gây h i cho n n kinh t , b i vì t ng chi phí thư ng vư t quá t ng thu nh p (l i ích) mang l i. • Hình th c th ba: Nh ng ñi u lu t l p theo quan ñi m c a nh ng ngư i theo h c thuy t dân túy. Hình th c phân ph i mang l i l i ích dàn tr i nhưng chi phí l i t p trung. Nh ng c i cách xã h i thu c lo i phân ph i này. Lo i phân ph i này nh m vào vi c gi m các chi phí b o hi m, và mang l i nh ng hàng hóa chung cho xã h i. • Hình th c th tư: Các ñi u lu t v l i ích – C nh tranh bao g m c các chi phí t p trung và l i ích t p trung. Nh ng ñi u lu t này tác ñ ng l n t i v trí c a các th trư ng liên quan. Ví d : Lu t ch ng ñ c quy n, hay b o v s c nh tranh gi a M icrosoft và AOL. Nh ng ñi u lu t này cũng tác ñ ng t i quy n l c c a các nghi p ñoàn lao ñ ng trong nh ng x lý c a h v i ch lao ñ ng. 7.4.2.3. Kinh t ng m (khu v c kinh t không chính th c) Chính ph c a b t kỳ m t qu c gia nào t n t i ñư c nh vào vi c thu thu . Thu ñư c thu ch y u t các ho t ñ ng kinh doanh s n xu t và thu nh p cá nhân. ð c bi t, các doanh nghi p và cá nhân ph i thư ng xuyên n p thu và báo cáo ñ y ñ cho Chính ph . Tuy nhiên, vi c n p thu ñ ng nghĩa v i vi c làm gi m m c thu nh p c a ngư i dân và doanh nghi p. Chính vì th , thư ng xuyên có tình tr ng tr n thu và không báo cáo cho Nhà nư c. Khi ñó, trong n n kinh t xu t hi n m t v n ñ khác, khu v c kinh t ng m. Kinh t ng m là thu t ng s d ng cho t t c các ho t ñ ng kinh doanh trên th trư ng mà không báo cáo cho Chính ph nh m m c ñích tr n thu ho c là vì các ho t ñ ng kinh doanh trái lu t. Khi áp thu ñánh vào các ho t ñ ng s n xu t s t o ra hai hi u ng: • Th nh t, ch s h u các ngu n l c gi m cung c p các ngu n l c b ñánh thu b i vì ñi u này s làm thu nh p sau thu gi m. • Th hai, ñ tránh thu , m t s ngư i s không làm theo chính t c, mà chuy n sang “kinh doanh ng m” (kinh t ng m) ñ ho t ñ ng. Do ñó, khi Chính ph ñánh thu lên ph n giá tr gia tăng c a hàng hoá th trư ng, hay các thu nh p tăng thêm, thì các doanh nghi p s báo cáo ít hơn so v i thông thư ng. Chúng ta nên phân bi t gi a l u thu và tr n thu : • L u thu là thu t ng pháp lu t dùng ñ ch hành vi c g ng tr ti n thu ít nh t có th c a nh ng thành ph n tham gia kinh t . Ví d : M ua các ch ng khoán công, nh ng lo i ch ng khoán không thu thu trên ph n giá tr gia tăng, là m t hình th c l u thu . • Tr n thu là m t hình th c vi ph m pháp lu t. Tr n thu là hình th c kê khai thu hàng hóa và thu nh p không trung th c b ng cách khai gi m s thu nh p th c có ho c khai quá s thâm h t c a ch th kinh t . Các nghiên c u ch ra r ng, khu v c kinh t ng m phát tri n m nh hơn khi Nhà nư c can thi p quá sâu vào th trư ng, khi thu tăng quá cao và cu i cùng là khi m c ñ tham nhũng c a quan ch c Chính ph m t nư c tăng cao. 249
  16. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng Khu v c kinh t ng m ho t ñ ng s nh hư ng t i giá và s n lư ng cân b ng trên th trư ng hàng hoá d ch v . Xu th ñó thư ng làm gi m giá c hàng hoá do doanh nghi p gi m các kho n chi cho ñóng thu . Ngoài ra, nó cũng tác ñ ng t i chi phí c a doanh nghi p, s c mua c a ngư i tiêu dùng và quy n l i c a ngư i lao ñ ng làm vi c trong khu v c kinh t ng m. 7.5. V n ñ quan liêu và dân ch 6.5.1. Quan h s h u và hành vi t ch c M t gi ñ nh trung tâm c a kinh t h c là hành vi c a m i ngư i ñ u có lý trí và có ph n ng v i các ñ ng cơ kinh t . Có th nói hành vi c a th trư ng ñư c hình thành t các hành vi c a cá nhân. T t c nh ng hành vi này ñ u xu t phát t ñ ng cơ kinh t cá nhân, t c là xu t phát t l i ích mà cá nhân mong mu n ñ t ñư c. M t doanh nghi p tư nhân luôn nh n nh ng ph n h i t khách hàng. N u giá quá cao hay quá th p, thì dư th c hay thi u h t th trư ng s tr nên quá rõ ràng. Khi ñó, các ph n h i t khách hàng h t s c c n thi t giúp doanh nghi p ñi u ch nh giá và s n lư ng h p lý. Do ñó, các doanh nghi p thư ng s n sàng thư ng hay có hoa h ng cho nh ng ph n h i t khách hàng. Thêm vào ñó, nh ng l i h a v thư ng ti n cũng kích khích ngư i lao ñ ng có ý th c trong s n xu t và gi m chi phí. Do ñó, ch doanh nghi p c g ng th c hi n l i h a c a mình d a vào nh ng ñóng góp c a ngư i tiêu dùng cho doanh nghi p và v i các nhân viên trong t ch c ñ gi m chi phí. Tuy nhiên, ñi u khó khăn s n y sinh v i hàng hóa công. Do hàng hóa và d ch v công không ñư c bán trên th trư ng, nên Chính ph nh n ñư c r t ít ph n h i t ngư i tiêu dùng và s có ít ph n thư ng cho các ph n h i ngư c l i. Thông thư ng, không có giá và không có dư th a hay thi u h t rõ ràng nào v hàng hoá công. Ví d : B n s làm th nào ñ bi t ñư c thi u hay th a d ch v c nh sát an ninh khu v c? Như ñã nói, Chính ph s g n như có r t ít nh ng khuy n khích ñ i v i ngư i tiêu dùng hàng hoá công v tham gia ph n ánh cho Chính ph v các hàng hóa công. ðó chính là hi n tư ng quan liêu. Tuy nhiên, gi a cá nhân và các t ch c cũng quan h ch t ch qua nh ng cu c b u c . Ngư i dân s ñi b u ra chính quy n. Khi chính quy n ñó có nh ng chính sách không h p lý, và b n thân h quan liêu không ch u nh n các ph n ánh hay là khuy n khích ngư i dân ph n h i l i chính sách thì thư ng d n t i hi n tư ng chính sách không hi u qu . Khi các chính sách không hi u qu , nh ng ngư i ñư c b u c s không còn tín nhi m Chính ph ñương quy n n a và quan ch c Chính ph d dàng m t ch c. Do ñó, nh ng áp l c t nh ng c tri s làm cho các t ch c Chính ph ho t ñ ng hi u qu và h p lý hơn. Tóm l i, do s khác bi t gi a các t ch c tư nhân và công ích, nên các t ch c công ích s ít quan tâm t i vi c th a mãn c u tiêu dùng và gi m thi u chi phí hơn là các doanh nghi p tư nhân – ñó là quy lu t chung c a h u h t các n n kinh t . 250
  17. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng 7.5.1. S n xu t tư nhân và Nhà nư c Nhi u hàng hóa và d ch v ñư c Nhà nư c ñ u tư tài chính nhưng ñi u ñó không có nghĩa là chúng ph i do Nhà nư c s n xu t ra. Chính ph có th ký nh ng h p ñ ng tr c ti p v i các công ty tư nhân ñ s n xu t các s n ph m công ích. Ví d : y ban nhân dân thành ph có th ký h p ñ ng v i m t công ty ñ d n d p rác th i cho thành ph . Nh ng lo i hình doanh nghi p có th cung c p t t c m i th t phòng cháy ch a cháy cho t i qu n lý ph m nhân, v.v... T ch c Chính ph cũng có th k t h p gi a Nhà nư c và doanh nghi p trong vi c s n xu t nh ng s n ph m ñ u ra theo yêu c u. Ví d : Chính ph ký h p ñ ng v i b qu c phòng và các công ty tư nhân ñ phát tri n và s n xu t các lo i vũ khí khác nhau. các nư c tư b n, có nh ng xu hư ng này nhưng thông thư ng xu hư ng tư nhân hóa là ch y u t c là giao các h p ñ ng Nhà nư c cho các công ty tư nhân th c hi n. Khi Chính ph s n xu t các hàng hóa và d ch v công, h s d ng các t ch c n i b c a Chính ph ñ cung c p s n ph m. Khi Chính ph ký h p ñ ng v i các công ty tư nhân ñ s n xu t hàng hóa và d ch v công, h s d ng th trư ng ñ cung c p s n ph m. Nh ng ngư i làm lu t có th thích các t ch c Chính ph hơn là các doanh nghi p tư nhân vì 2 lý do. Th nh t, trong trư ng h p r t khó ñ ñ nh rõ trong h p ñ ng t t c nh ng b t ng không lư ng trư c ñư c trong cung c p d ch v , thì m t t ch c n i b c a Chính ph là thích h p hơn. Th hai, các cơ quan Chính ph dù sao v n mu n có ñư c các công vi c như v y nh m m c ñích t o thêm công vi c và thu nh p cho ngư i lao ñ ng Chính ph và cũng là ph n thư ng cho b n bè, ñ c bi t nh ng nơi có kinh t ng m trong Chính ph . 7.6. Nhân t ngo i ng và môi trư ng 7.6.1. Tác ñ ng s n xu t ñ n môi trư ng 7.6.1.1. Tăng c n ki t tài nguyên Tác ñ ng ngh ch ñ u tiên c a s n xu t t i môi trư ng là làm tăng c n ki t ngu n tài nguyên. Nh ng ngu n tài nguyên thiên nhiên có kh năng c n ki t bao g m d u m , than, ñ ng, v.v… và t t c các ngu n tài nguyên khác ñư c hình thành t s v n ñ ng c a v trái ñ t trong m t th i gian hàng tri u năm và không th tái t o trong th i gian ng n. Cùng v i vi c phát tri n công ngh và khoa h c k thu t m nh m như hi n nay, con ngư i ñã khai thác lư ng tài nguyên không tái t o quá nhanh, g p hàng ch c, trăm l n so v i th k trư c. Chính vì th hi n tư ng c n ki t ngu n tài nguyên là ñi u không th tránh kh i. Tăng c n ki t tài nguyên s có tác ñ ng dài h n lên kinh doanh c a các doanh nghi p liên quan, v lâu dài gi m sút s c cung c a th trư ng. Còn trong ng n h n, quá trình tăng c n ki t tài nguyên thư ng g n v i tăng c u th trư ng v các ngu n tài nguyên này. Xu th chung, giá c a các ngu n tài nguyên c n ki t s có xu th tăng trong dài h n và hay dao ñ ng trong ng n h n. 7.6.1.2. Tăng phát th i Tác ñ ng ngh ch th hai c a s n xu t t i môi trư ng là tăng lư ng phát th i ra môi trư ng. B t kỳ quá trình s n xu t nào luôn t o ra nh ng ch t th i nh t ñ nh. Nh ng ch t th i ñó có th d ng khí các quá trình nhi t khác nhau ho c dư i d ng các ch t th i r n và l ng. 251
  18. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng • Các ch t th i d ng khí r t nguy hi m cho môi trư ng, ñ c bi t là các ch t th i gây nên hi u ng nhà kính. S m lên c a trái ñ t tác ñ ng t i hàng tri u ngư i và nh ng ngư i nghèo là nh ng ngư i d b t n thương nh t. • Ho t ñ ng kinh t gây nên ti ng n, nhi m các lo i sóng v.v… nh hư ng l n ñ n s c kho c a ngư i dân. • Các ch t th i r n và các ch t th i l ng ñư c chôn dư i lòng ñ t gây nên nguy hi m ñáng k khi chúng thâm nh p vào ngu n nư c ng m. Ngoài ra, vi c ñ ch t th i l ng xu ng sông s gi t h i nhi u loài sinh v t ña d ng khác, chưa k ñ ch t th i ra bi n s nh hư ng l n t i sinh v t bi n. K t qu là s m t cân b ng sinh thái nghiêm tr ng s x y ra, nguy cơ l n cho s b t n ñ nh n n kinh t và b nh d ch tràn lan. H n ch tăng phát th i là m t nhi m v c p bách c a c th gi i và c a b t kỳ m t n n kinh t nào hi n nay. Nhi u quy ñ nh và tiêu chu n môi trư ng ñư c ban hành ñi u ti t s n xu t c a các doanh nghi p. Nhưng ñây cũng ch m i h n ch t c ñ tăng phát th i c a th gi i ch chưa c i thi n ñư c m t cách tri t ñ hi n tư ng ô nhi m môi trư ng do s n xu t và tiêu dùng gây ra. 7.6.1.3. Các tài nguyên tái t o Bên c nh nh ng ngu n tài nguyên c n ki t, trên th gi i cũng t n t i ngu n tài nguyên tái t o. M t tài nguyên ñư c g i là tái t o n u s d ng ngu n tài nguyên ñó h n ch có th kéo dài quá trình s d ng t i vô t n. Các ngu n tài nguyên tái t o có th th y r t nhi u trong cu c s ng. G , nư c, cá, r ng, ñ n g c , ñ t nông nghi p, v.v… ñ u là nh ng ngu n tài nguyên tái t o ñi n hình. ð c ñi m c a tài nguyên tái t o: • Các ngu n tài nguyên này ñư c g i là tái t o b i vì th i gian tái sinh ngu n tài nguyên này là r t ng n, ch có th tính b ng tháng, năm, ho c ch c năm mà thôi. Trong khi các ngu n năng lư ng c n ki t ph i m t hàng trăm tri u năm m i có th hình thành ñư c. N u bi t s d ng h p lý ngu n tài nguyên này s giúp chúng ta s d ng ñư c vô t n. Ví d : M t s ngu n tài nguyên tái sinh có th i kỳ phát tri n và tái t o khá dài, ví d như g có th t 30 t i 50 năm. N u s d ng không h p lý thì t c ñ khai thác s nhanh hơn t c ñ tái t o. H u qu là chúng ta s m t ñi kh năng tái t o l i c a nh ng ngu n tài nguyên này. Bên c nh ñó, vi c khai thác quá m c và liên t c cũng có th gây tuy t ch ng hay m t h n kh năng tái t o các ngu n tài nguyên này. Ví d : Vi c ñánh b t m t s loài cá voi quá m c cho phép d n t i vi c tuy t ch ng loài cá này, và khi ñó không th tái t o l i ñư c. Th m chí, ngay c ñ t nông nghi p ñư c s d ng quá nhi u l n nhưng l i không có bi n pháp b o v ñ t t t s d n t i tình tr ng ñ t b sa m c hoá hay c n ki t dinh dư ng trong ñ t. Khi ñó cũng m t ñi kh năng tái t o ñ t nông nghi p. • M t ñ c ñi m n a là ngu n tài nguyên tái t o thu c lo i hàng hóa ti p c n m . T c là có s c nh tranh trong tiêu th nhưng không có các ñ c ñi m lo i tr . B t kỳ ai cũng có th tham gia khai thác ngu n tài nguyên này, và s khai thác cũng 252
  19. Bài 7: ði u ti t c a Chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng t o nên c nh tranh nh t ñ nh trong vi c cung ng và tiêu th s n ph m. ði u này cũng d n t i hình thành quy n s h u tài s n tư nhân. R t nhi u ngu n tài nguyên tái t o là do tư nhân s h u. ði u này cho phép m i ngư i s d ng ngu n tài nguyên, khai thác và bán trên th trư ng. Nhưng do có ñ c ñi m ti p c n m , nên m t s ngu n tài nguyên s không thu c s h u c a b t kỳ ai, và không ai có quy n lo i tr c . ðó là ngu n nư c, không khí nh ng lo i tài nguyên ñ c bi t và vô t n. 7.6.2. M c ô nhi m t i ưu Các nghiên c u ñã ch ra r ng, các khí nhà kính và các ch t th i khác t vi c s d ng và khai thác các ngu n ñ u vào như than, d u khí, axit v.v… ñ u gây ô nhi m và nh hư ng t i trái ñ t và môi trư ng xung quanh. Tuy nhiên, tăng cư ng s d ng các ngu n tài nguyên này cũng ñi li n v i vi c tăng trư ng kinh doanh c a các nhà máy s d ng ngu n tài nguyên này. Tính ñ i ngh ch ñó n y sinh ra ý tư ng v m t m c ô nhi m t i ưu. M c ô nhi m t i ưu là m c s d ng t i ña các ngu n ñ u vào ph c v cho s n xu t nhưng l i không gây h i t i môi trư ng xung quanh. 7.6.2.1. Chi phí bên ngoài v i công ngh s n xu t c ñ nh V i công ngh s n xu t c ñ nh, nh ng phân tích s b t ñ u v i vi c s n xu t c a m t nhà máy ñi n ñư c th hi n trong ñ th 7.5 dư i ñây. Trên ñ th ta có ñư ng c u tiêu dùng, tương ng v i l i ích biên c a t ng m c tiêu th . ðư ng n m ngang th p hơn là ñư ng chi phí tư nhân biên v s n xu t ñi n. N u ngư i s n xu t d a trên các quy t ñ nh v giá và ñ u ra c a h ñ quy t ñ nh m c chi phí biên tư nhân, thì m c s n lư ng cân b ng s là 50 tri u kWh v i giá là 0,1$/kWh. Tuy nhiên, vi c s n xu t ñi n không ch bao g m các chi phí tư nhân v s n xu t ñi n, mà còn c các chi phí bên ngoài n a. Gi s r ng chi phí bên ngoài biên ñánh lên môi trư ng khi s n xu t ñi n là 0,4$/kWh. Khi mu n gi m phát th i ch có cách duy nh t là gi m phát ñi n, thì quan h gi a s n xu t ñi n năng và m c ô nhi m s là không ñ i. M c ô nhi m trong trư ng h p này xu t hi n v i công ngh s n xu t không ñ i. H ình 7.5. ðư ng chi phí biên xã h i b ng chi phí biên 253
  20. Bài 7: ði u ti t c a chính ph và nh hư ng c a ngo i thương ñ n th trư ng M c ñ u ra cân b ng khu v c tư nhân là 50 tri u kWh, tương ng v i ñi m B trên ñư ng chi phí biên xã h i v i m c phí là 0,14$/kWh. Chi phí xã h i biên t i ñi m B vư t m c chi phí tư nhân biên cho ñơn v s n xu t th 50 tri u kWh, t c là t i ñi m A. Như v y, doanh nghi p s mu n cung c p m c s n lư ng 50 tri u kWh hơn do có nhi u s n lư ng hơn và s n xu t m c chi phí th p hơn. Tuy nhiên, do không ñánh phí ô nhi m vào chi phí s n xu t c a doanh nghi p, nên xã h i s ph i tr m c chi phí l n hơn, và t ng thi t h i c a xã h i b ng ph n di n tích tam giá ABC. Như v y, m c nhi u ô nhi m s n sinh ra nhi u hơn n u giá ñi n ñ nh b ng chi phí tư nhân biên – m c th p hơn chi phí xã h i biên. Ngư c l i, n u ñánh phí phát th i ô nhi m ra môi trư ng lên doanh nghi p, ta s có m c s n lư ng th p hơn t c t i m c 30 tri u kWh, và ñ i l i xã h i s không m t ph n chi phí gia tăng là di n tích ABC. ði m C có th ñư c coi là m c t i ưu, t i ñó xã h i không ch u chi phí do ô nhi m sinh ra, ngư i s n xu t s n xu t m c s n lư ng ñ ñáp ng c u c a ngư i tiêu dùng. M c phí ñánh như v y thư ng ñư c g i là thu môi trư ng lên t ng ñơn v hàng hoá s n xu t nó b ng v i m c chi phí bên ngoài biên. M c thu này giúp ñưa chi phí cá nhân biên tr l i ñư ng chi phí xã h i biên. L i ích duy nh t ph i tr là ngư i dân s dùng ít ñi n hơn do m c giá ph i tr cao hơn ñ ñ i l y s an toàn v môi trư ng và s c kh e. 7.6.2.2. Chi phí bên ngoài v i công ngh s n xu t thay ñ i Ngư c l i v i trư ng h p trên, ñây thay vì gi m s n lư ng, các công ty có th thay ñ i s k t h p gi a các ngu n năng lư ng ñ u vào, c ng thêm công ngh ñ gi m m c phát th i trên m t ñơn v s n lư ng ñ u ra so v i trư c, ñ c bi t là trong dài h n. Do phát th i có th gi m xu ng b i quá trình s n xu t cho nên ñư c g i là quy trình s n xu t có chi phí bên ngoài v i công ngh thay ñ i. 0 H ình 7.6. M c t i ưu c a ch t lư ng không khí Hình 7.6 bi u di n m c t i ưu c a ch t lư ng không khí. Tr c hoành ño lư ng ch t lư ng không khí. Ch t lư ng không khí có th c i thi n ñư c thông qua các bi n pháp làm s ch không khí. Vi c làm s ch không khí ph thu c r t nhi u vào công ngh . 254

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản