Báo cáo Tiểu luận Bào chế và kiểm nghiệm thuốc thú y - Chuyên đề 6

Chia sẻ: summerflora

Chuyên đề 6 KỸ THUẬT BÀO CHẾ THUỐC MỠ VÀ PHƯƠNG PHÁP KIỂM NGHIỆM 1. Định nghĩa Theo dựoc điển Việt Nam II tập 3: “Thuốc mỡ là dạng chất có thể chất mềm, dùng để bôi da hay niêm mạc, nhằm bảo vệ da hoặc đưa thuốc ngấm qua da.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Báo cáo Tiểu luận Bào chế và kiểm nghiệm thuốc thú y - Chuyên đề 6

 

  1. Chuyªn ®Ò 6 Kü thuËt bμo chÕ thuèc mì vμ ph−¬ng ph¸p kiÓm nghiÖm I. §¹i c−¬ng 1. §Þnh nghÜa Theo dùoc ®iÓn ViÖt Nam II tËp 3: “Thuèc mì lμ d¹ng chÊt cã thÓ chÊt mÒm, dïng ®Ó b«i da hay niªm m¹c, nh»m b¶o vÖ da hoÆc ®−a thuèc ngÊm qua da. Bét nh·o b«i da lμ lo¹i thuèc mì cã chøa mét tû lÖ lín d−îc chÊt r¾n kh«ng tan trong t¸ d−îc.Kem b«i da cã thÓ chÊt mÒm vμ mÞn mμng do sö dông c¸c t¸ d−îc nhò t−¬ng chøa mét l−îng chÊt láng ®¸ng kÓ”. Tuy nhiªn ®Þnh nghÜa trªn ch−a bao gåm tÊt c¶ c¸c chÕ phÈm dïng qua da ®Ó ®iÒu trÞ vμ phßng bÖnh nh− hiÖn nay. 2. Ph©n lo¹i 2.1. Theo thÓ chÊt vμ thμnh phÇn cÊu t¹o Thuèc mì cã thÓ gäi tªn b»ng nhiÒu tªn kh¸c nhau nh−: - Thuèc mì mÒm (Unguentum): Lμ d¹ng chñ yÕu tr−íc ®©y, cã thÓ chÊt mÒm. T¸ d−îc th−êng dïng thuéc nhãm th©n dÇu hoÆc t¸ d−îc khan.VÝ dô:Mì Bezosali (Whifield), Mì Flucina, mì tra m¾t Tetracyclin1%, mì tra m¾t Chlorocid-H… - Thuèc mì ®Æc hay bét nh·o b«i da (Pasta dermica): lμ d¹ng thuèc mì cã chøa mét l−îng lín chÊt r¾n ë d¹ng bét kh«ng tan trong t¸ d−îc (trªn 40%). T¸ d−îc cã thÓ lμ th©n dÇu nh− bét nh·o Lassar (thμnh phÇn gåm tinh bét, kÏm oxyd, lanolin khan vμ vaselin), cã thÓ lμ t¸ d−îc 1
  2. th©n n−íc, ch¼ng h¹n bét nh·o Darier (thμnh phÇn gåm KÏm oxyt, calci carbonat, glyceryl vμ n−íc tinh khiÕt). - S¸p (Ceraumguentumcereum): Lμ d¹ng thuèc mì cã thÓ chÊt dÎo do chøa mét tû lÖ lín c¸c s¸p, c¸c alcol bÐo cao, parafin hoÆc c¸c hçn hîp dÇu thùc vËt vμ s¸p. Ngμy nay, chÕ phÈm lo¹i nμy Ýt dïng, nh−ng l¹i phæ biÕn trong c«ng nhÖ mü phÈm- chÕ t¹o son m«i. - Kem b«i da (Creama dermica): Lμ thuèc mì cã thÓ chÊt mÒm vμ rÊt mÞn mμng do cã chøa mét l−îng lín t¸ d−îc láng nh− n−íc, glyceryl, propylen glycol, c¸c dÇu thùc vËt, dÇu kho¸ng.Th−êng cã cÊu tróc nhò t−ong kiÓu N/D hoÆc D/N. Trong thùc tÕ hiÖn nay, lo¹i nμy ®−îc dïng nhiÒu h¬n c¶. C¸c lo¹i kem cã thÓ chÊt láng hoÆc s¸nh ®ù¬c gäi lμ s÷a b«i ®a. Tuy nhiªn c¸ch ph©n lo¹i nμy kh«ng ®¸p øng ®−îc mét c¸ch ®Çy ®ñ c¸c chÕ phÈm kh¸c nh− gel, hÖ ®iÒu trÞ da. Mét sè tμi liÖu, D−îc ®iÓn t¸ch riªng c¸c chÕ phÈm dïng qua da thμnh c¸c lo¹i cô thÓ, trong ®ã thuèc mì chØ lμ mét d¹ng thuèc dïng theo ®−ßng qua da. D−îc ®iÓn Mü 23 ph©n lo¹i nh− sau: - Thuèc mì (Ointments): Lμ chÕ phÈm cã thÓ chÊt mÒm, dïng b«i ngoμi da hoÆc niªm m¹c. - Thuèc mì tra m¾t (ophthalmic ointments): §−îc xÕp vμo nhãm c¸c chÕ phÈm dïng cho nh·n khoa (Ophthalmic prepparations): Lμ thuèc mì dïng cho m¾t, ®¸p øng ®ñ nhu cÇu cña c¸c chÕ phÈm dïng cho nh·n khoa, ®−îc s¶n xuÊt trong ®iÒu kiÖn v« khuÈn vμ thμnh phÈm b¾t buéc ph¶i thö ®é v« khuÈn. - Kem (Creams): lμ d¹ng thuèc b¸n r¾n, cã chøa mét hoÆc nhiÒu d−îc chÊt d−îc hoμ tan hay ph©n t¸n vμo t¸ d−îc thÝch hîp. Ngoμi c¸ch dïng ®Ó b«i ngoμi ®a, kem cßn ®−îc dïng ®Ó b«i theo ®uêng ©m ®¹o. - Gel (Gels): D¹ng thuèc cã thÓ chÊt mÒm, trong ®ã mét hay nhiÒu d−îc chÊt ®−îc hoμ tan hay ph©n t¸n trong d−îc polymer thiªn nhiªn hoÆc tæng hîp. 2
  3. - HÖ trÞ liÖu qua da (Transdermel Therapeutic Systems- TTS) hay cßn gäi lμ hÖ gi¶i phãng thuèc qua da: Lμ d¹ng thuèc ®Æc biÖt, dïng d¸n ngoμi da (da nguyªn lμnh), ®−îc thiÕt kÕ sao cho d−îc chÊt ®−îc gi¶i phãng, hÊp thu qua da vμo hÖ tÜnh m¹ch theo møc ®é vμ tèc ®é x¸c ®Þnh. 2.2 Theo quan ®iÓm lý ho¸ Cã thÓ coi thuèc mì lμ nh÷ng hÖ ph©n t¸n ®ång thÓ hoÆc dÞ thÓ, trong ®ã chÊt ph©n t¸n lμ mét hoÆc hçn hîp d−îc chÊt, cßn m«i tr−êng ph©n t¸n lμ mét hoÆc hçn hîp t¸ d−îc. Nh− vËy, cã thÓ ph©n chia ra: - Thuèc mì thuéc hÖ ph©n t¸n ®ång thÓ (cßn gäi lμ thuèc mì 1 pha hoÆc dung dÞch; Dung dÞch thËt hay dung dÞch keo): D−îc chÊt ®−îc hoμ tan trong t¸ d−îc th©n dÇu hoÆc n−íc. VÝ dô: Thuèc mì long nÉo 10%, cao xoa Sao vμng, gel lidocain3%. - Thuèc mì thuéc hÖ ph©n t¸n dÞ thÓ (cßn gäi lμ thuèc mì 2 pha), bao gåm c¸c thuèc mì cã thμnh phÇn d−îc chÊt vμ t¸ ®−îc kh«ng hoμ tan vμo nhau. Cã thÓ chia thμnh 3 nhãm: + Thuèc mì kiÓu hçn dÞch: D−îc chÊt r¾n ®· nghiÒn, xay mÞn ®−îc ph©n t¸n ®Òu trong t¸ d−îc, ch¼ng h¹n: C¸c bét nh·o, thuèc mì mÒm(Mì kÏm oxd 10%, mì acid crizophanic 5%, mì tetracylin1%...). + Thuèc mì kiÓu nhò t−¬ng: D−îc chÊt thÓ láng hay hoμ tan trong mét t¸ d−îc hoÆc mét dung m«i trung gian, ®−îc nhò ho¸ vμo mét t¸ d−îc kh«ng ®ång tan. Lo¹i nμy chiÕm tû lÖ lín hiÖn nay, c¶ lÜnh vùc y häc vμ mü phÈm. Ch¼ng h¹n nh−: Thuèc mì thuû ng©n víi t¸ d−îc khan (lanolin+ mì lîn hoÆc hçn hîp kh¸c).. Thuèc mì Dalibour NhiÒu kem thuèc: Sicorten, Flucinar, Halog, Halog- N, Dermoval… + Thuèc mì thuéc hÖ ph©n t¸n hay cßn gäi lμ thuèc mì nhiÒu pha. 3
  4. Trong c¸c thuèc mì nμy, b¶n th©n t¸ d−îc cã thÓ lμ mét nhò t−¬ng vμ d−îc chÊt ë d¹ng tiÓu phÇn r¾n, mÞn ®−îc ph©n t¸n trong t¸ d−îc hoÆc cã thÓ d−îc chÊt gåm nhiÒu lo¹i víi ®é tan trong t¸ d−îc, dung m«i kh¸c nhau, hoÆc nã cã thÓ t−¬ng kþ nÕu cïng hoμ tan trong dung m«i…lóc ®ã sÏ h×nh thμnh d¹ng thuèc mì cã cÊu tróc phøc t¹p h¬n. 2.3 Theo môc ®Ých sö dông, ®iÒu trÞ - Thuèc mì dïng b¶o vÖ da vμ niªm m¹c. - Thuèc mì g©y t¸c dông diÒu trÞ t¹i chç: S¸t khuÈn, gi¶m dau… - Thuèc mì g©y hÊp thu hoÆc t¸c dông ®iÒu trÞtoμ th©n. 3. HÖ trÞ liÖu qua da ( TTS) Do nh÷ng −u ®iÓm, triÓn väng vμ sù ph¸t triÓn cña d¹ng thuèc dïng ngoμi da vμ hÊp thu qua da, ng−êi ta ®· ngiªn cøu, t×m ra nhiÒu d−îc chÊt vμ t¸ d−îc ®Ó chÕ t¹o c¸c chÕ phÈm hÊp thu qua da víi môc tiªu ®iÒu trÞ vμ phßng bÖnh rÊt phong phó. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ sinh d−îc häc, ®éng d−îc häc qu¸ trÝnh hÊp thu thuèc qua da nh»m t¹o ra chÕ phÈm cã hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ cao hay nãi c¸ch kh¸c lμ cã sinh kh¶ dông cao. §Æc biÖt, do kÕt qu¶ cña nghiªn cøu sinh d−îc häc bμo chÕ c¸c chÕ phÈm hÊp thu qua da ®· t¹o ra ®−îc hÖ trÞ liÖu qua da, trong ®ã d−îc chÊt ®−îc gi¶i phãng vμ hÊp thu theo mét tèc ®é x¸c ®Þnh. Còng cã thÓ ®Þnh nghÜa nh− sau : HÖ trÞ liÖu qua da (Transdermal Therapeutic System-TTS) lμ mét d¹ng thuèc hÊp thu qua da ®Æc biÖt, dïng ®Ó d¸n lªn nh÷ng vïng da cña cë thÓ g©y ®−îc t¸c dông phßng vμ ®iÒu trÞ bÖnh. VÒ cÊu t¹o th«ng th−êng cã 4 lo¹i : - TTS, trong ®ã d−îc chÊt gi¶i phãng thuèc qua mμng - TTS, trong ®ã d−îc chÊt ®−îc khuyÕch t¸n vμo cèt tr¬ - TTS, trong ®ã d−îc chÊt ®−îc ph©n t¸n trong nÒn dÝnh - TTS, trong ®ã d−îc chÊt hoμ tan trong c¸c polymer th©n n−íc Cã thÓ ph©n lo¹i TTS theo s¬ ®å nguyªn t¾c nh− sau: 4
  5. Cèt d−¬c chÊt/polymer Mμng b¸n thÊm NÒndÝnh H×nh 1: S¬ ®å nguyªn t¾c cÊu t¹o cña mét TTS Trong TTS, d−îc chÊt ®−îc hoμ tan hoÆcph©n t¸n trong cèt polymer vμ ®−îc gi¶i phãng theo ch−¬ng tr×nh qua mét mμng b¸n thÊm vμo nÒn dÝnh. NÒn dÝnh nμy chøa mét liÒu thuèc gi¶i phãng ngay khi ®Æt hÖ trÞ liÖu ®Ó g©y t¸c dông ban ®Çu. T¸c dông gi¶i phãng d−îc chÊt khèng chÕ bëi bÒ dμy ®−êng kÝnh vμ lç xèp cña mμng b¸n thÊm. So víi t¸c dông dïng thuèc qua hÖ tiªu ho¸, hÖ trÞ liÖu qua da cã nh÷ng −u ®iÓm sau: + Thuèc hÊp thu qua da v× vËy tr¸nh ®−îc nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng nh−: pH cña dung dÞch tiªu ho¸, thøc ¨n trong d¹ dμy…. + D−îc chÊt hÊp thu th¼ng vμo hÖ m¹ch, tr¸nh ®−îc nh÷ng chuyÓn ho¸ qua gan lÇn ®Çu cã thÓ bÞ ph©n huû hoÆc gi¶m hiÖu lùc ®iÒu trÞ. + Do thuèc ®−îc gi¶i phãng theo møc ®é vμ tèc ®é x¸c ®Þnh, cho nªn nh÷ng d−îc chÊt cã thêi gian b¸n huû (t1/2) ng¾n kh«ng cßn d¸ng lo ng¹i do nång ®é trong m¸u kh«ng ®¶m b¶o ng−ìng ®iÒu trÞ. Nång ®é thuèc lu«n ®−îc duy tr× trong vïng cã t¸c dông ®iÒu trÞ. Còng v× vËy rÊt thÝch hîp cho nh÷ng bÖnh nh©n dïng thuèc th−êng xuyªn nh−: BÖnh tim m¹ch, huyÕt ¸p, hen suyÔn. BÖnh nh©n kh«ng cÇn ph¶i dïng thuèc nhiÒu lÇn trong ngμy vμ thêi gian ban ®ªm kh«ng cßn ®¸ng lo ng¹i. HÖ ®iÒu trÞ qua ®a th−êng chØ ¸p dông ®èi víi nh÷ng d−îc chÊt cã t¸c dông m¹nh, liÒu kh«ng qu¸ 2mg/ngμy. MÆt kh¸c c¸c ho¹t chÊt nμy ph¶i bÒn v÷ng, kh«ng qu¸ nh¹y c¶m vμ g©y kÝch øng da. ` C¸c d−îc chÊt hay dïng trong hÖ trÞ liÖu da th−êng dïng lμ: 5
  6. - C¸c thuèc gi¶m ®au, chèng co th¾t nh−: Scopolanin, hyocin… - C¸c thuèc dïng cho bÖnh tim m¹ch, huyÕt ¸p cao nh−: nitroglycerin,clonidin. - C¸c néi tiÕt tè: Estradiol vμ dÉn chÊt, E. Diacetat, E. Acetat, E. Velerianat, E. Heptanoat, E. Cypionat. - C¸c d−îc chÊt kh¸c nh− :Clopheniramin, ephdrrin... - Nicotin : Dïng trong hÖ trÞ liÖu qua da cã t¸c dông cai nghiÖn thuèc l¸. 4. Yªu cÇu ®èi víi thuèc mì Nãi chung thuèc mì cÇn ph¶i ®¸p øng cÊc yªu cÇu sau : - Ph¶i lμ nh÷ng hçn hîp hoμn toμn ®èng nhÊt gi÷a d−îc chÊt vμ t¸ d−îc, d−îc chÊt ph¶i ®¹t ®é ph©n t¸n cao. - Ph¶i cã thÓ chÊt mÒm, mÞn mμng, kh«ng ch¶y ë nhiÖt ®é th−êng vμ dÔ b¸m thμnh líp máng khi b«i lªn da hoÆc niªm m¹c. - Kh«ng g©y kÝch øng, dÞ øng víi da vμ niªm m¹c. - BÒn v÷ng (lý, ho¸ vμ vi sinh) trong qu¸ tr×nh b¶o qu¶n. - Cã hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ cao ®óng víi yªu cÇu, môc tiªu khi thiÕt kÕ. Ngoμi ra tuú môc ®Ých vμ n¬i sö dông, cßn cã mét sè yªu cÇu ®Æc biÖt riªng. Ch¼ng h¹n nh− : + §èi víi thuèc mì chØ dïng víi môc ®Ých b¶o vÖ da (chèng nãng, chèng tia tö ngo¹i, chèng acid, kÒm, ho¸ chÊt...) th× chØ yªu cÇu t¹o ra mét líp bao bäc che chë da hoÆc niªm m¹c, vμ vËy kh«ng dïng t¸ d−îc vμ chÊt phô cã kh¶ n¨ng thÊm s©u d−îc chÊt, hay dïng nhÊt lμ t¸ d−îc silicon. + §èi víi thuèc mì hÊp thu, g©y t¸c dông ®iÒu trÞ toμn th©n, ®ßi hái thiÕt kÕ sao cho c¶ d−îc chÊt, t¸ d−îc, chÊt phô, d¹ng thuèc cã kh¶ n¨ng thÊm s©u d−îc chÊt. + §èi víi thuèc mì dïng víi mong muèn t¸c dông t¹i chç nh− gi¶m ®au, chèng nhiÔm khhuÈn, chèng nÊm, chèng viªm... ®ßi hái tuú thiÕt kÕ 6
  7. c«ng thøc sao cho d−îc chÊt ®−îc gi¶i phãng nhanh vμ cã tÝnh thÊm theo yªu cÊu riªng. + §èi víi c¸c hÖ trÞ liÖu, yªu cÇu quan träng nhÊt lμ thiÕt kÕ, sö dông t¸ d−îc, chÊt phô nh− thÕ nμo ®Ó cã thÓ kiÓm so¸t ®ùoc chÆt chÏ ®−îc møc ®é vμ téc ®é gi¶i phãng thuèc còng nh− møc ®é gi¶i phãng vμ hÊp thu thuèc. + §èi víi thuèc mì dïng b«i vÕt th−¬ng, vÕt báng hay dïng tra m¾t, ®åi hái ph¶i v« khuÈn vμ nh÷ng yªu cÇu vÒ hμm l−îng n−íc, kÝch th−íc tiÓu phÇn ph©n t¸n... 5. CÊu tróc, nhiÖm vô chøc n¨ng sinhlý cña da 5.1. CÊu tróc, nhiÖm vô vμ chøc n¨ng sinhlý cña da 5.1.1.CÊu tróc da Ng−êi tr−ëng thμnh cã diÖn tÝch da kho¶ng 2m2, t−ong øng víi 5% khèi l−äng toμn c¬ thÓ vμ tiÕp nhËn chõng 1/3 l−îng m¸u. Da lμ mét trong nh÷ng c¬ quan nh¹y c¶m nhÊt. D−íi kÝnh hiÓn vi, da gåm cã nhiÒu líp, nh−ng cã thÓ chia lμm 3 líp chÝnh : a. Líp biÓu b× (Epiderma) cßn gäi lμ th−îng b×, gåm c¸c líp nhá. BÒ dμy phô thuéc vμo vÞ trÝ trªn c¬ thÓ : tõ 0.06 ®Õn 0.8 mm. Líp nμy l¹i bao gåm : - Mμng chÊt bÐo b¶o vÖ : Lμ s¶n phÈm b· tiÕt cña tuyÕn nhên. BÒ dμy 0.1-0.4 µm, cã cÊu t¹o kh«ng ®Òu, t¸c dông gi÷ cho da tr¬n vμ b¶o vÖ tr¸nh nh÷ng t¸ ®éng cña m«i tr−êng xung quanh. Líp nμy hÇu nh− kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn hÊp thu cña thuèc v× b¶n chÊt lμ chÊt bÐo vμ chøa cholesterol cã thÓ tan trong t¸ d−îc th©n dÇu vμ nhôc ho¸ ®−îc trong chÊt láng ph©n cùc, c¸c dung dÞch thuèc n−íc. Líp nμy dÔ bÞ ph¸ huû bëi xμ phßng vμ c¸c dung m«i h÷u c¬. - Líp sõng (Stratum corneum) cßn gäi lμ líp ®èi kh¸ng hay hμng rμo b¶o vÖ. Líp nμy ®−îc cÊu t¹o bëi 20-30 líp tÕ bμo chÕt, bªn ngoμi lμ líp tÕ bμo bong lãc, bªn trong lμ líp sõng liªn kÕt bÒn chÆt. ë tr¹ng th¸i b×nh th−êng líp nμy chøa 20-30% n−íc, khi hót thªm n−íc sÏ tr−¬ng në vμ ph×nh ra. 7
  8. BÒ dμy cña líp sõng kh«ng gièng nhau trªn tõng c¬ thÓ. N¬i máng nhÊt kho¶ng 9 µm, chç dμy nhÊt nh− mu bμn ch©n tíi 800 µm, trung b×nh 20-40 µm. Líp sõng ®−îc gäi lμ hμng rμo ng¨n c¶n sù x©m nhËp cña c¸c chÊt tõ bªn ngoμi vμo da. Khi lo¹i bá líp hμng rμo nμy, møc ®é vμ tèc ®é hÊp thu thuèc sÏ t¨ng lªn ®¸ng kÓ. H×nh 2. S¬ ®å ®¬n gi¶n cÊu tróc da Líp sõng cã thÓ gi÷ l¹i mét phÇn d−îc chÊt vμ vËy ng−êi ta lîi dông ®iÒu nμy ®Ó chÕ chÕ phÈm b¶o vÖ ®a, t¸c dông t¹i chç còng nh− c¸c chÕ phÈm cã t¸c dông kÐp (coi líp sõng nh− mét kho dù tr÷ vμ gi¶i phãng thuèc dÇn dÇn). Ch¼ng h¹n nh− khi nghiªn cøu sù hÊp thu qua da cña Fluocinolon acetonid (biÖt d−îc flucianar, Sinalar), Visker nhËn thÊy: Sau khi sö dông thuèc 3 tuÇn, t¸c dông co m¹ch thuèc g©y ra vÉn cßn.Nh−ng nÕu lo¹i bá líp sõng th× kh«ng cã hiÖn t−îng co m¹ch n÷a, chøng tá Fluocinolon acetonid ®−îc gi÷ l¹i mét thêi gian trong líp sõng. 8
  9. Víi acid salicylic vμ carbionaxamin, khi lμm thùc nghiÖm trªn chuét cèng, ng−êi ta còng thÊy chóng tÝch luü trong líp sõng 13 ngμy sau khi dïng thuèc qua da. NÕu lo¹i bá líp sõng th× thuèc hÊp thu qua da cña c¶ hai d−îc chÊt ®Òu t¨ng lªn. §Æc biÖt ®¸ng chó ý lμ c¸c hîp chÊt photpho h÷u c¬ cã kh¶ n¨ng tÝch luü rÊt nhiÒu trong líp sõng. VÝ dô: Víi parathion lμ 80 ngμy, víi dacthal lμ 120 ngμy. §©y lμ mét h×nh thøc b¶o vÖ c¬ thÓ ®Ó tr¸nh ngé ®éc. C¸c nhμ nghiªn cøu còng nhËn thÊy nhiÒu hîp chÊt kh¸c còng tÝch luü ë líp sõng theo c¸c møc ®é kh¸c nhau. Ch¼ng h¹n nh−: Hydrocortison, betamethason, griseofulvin, natrifusidat.. Yamada vμ céng sù khi nghiªn cøu sù hÊp thu qua da cña Molsidomin( thuèc gi·n m¹ch) ®· nhËn xÐt: Sù hÊp thu thuèc qua da lo¹i bá líp sõng lín h¬n 900 lÇn so víi da cßn nguyªn vÑn. C¸c t¸c gi¶ còng nghiªn cøu viÖc sö dông nhiÒu chÊt phô nh»m môc ®Ých khèng chÕ hoÆc lo¹i bá kh¶ n¨ng ®èi kh¸ng cña líp sõng, t¹o ®iÒu kiÖn cho d−îc chÊt thÊm víi møc ®é vμ tèc ®é cao h¬n. VÊn ®Ò nμy cßn ®−îc ®Ò cËp trong nh÷ng ch−¬ng sau. b. Trung b× (Ch©n b×, derma, corium): Tæ chøc liªn kÕt cÊu t¹o bëi c¸c sîi protein th©n n−íc (collagen, elastin vμ reticulin). Líp nμy cã bÒ dÇy chõng 3-5 mm, nèi th−îng b× víi h¹ b×, cã hÖ thèng m¹ch m¸u nu«i d−ìng th−îng b× vμ cã ho¹t chÊt th©n n−íc ®i vμo c¸c líp trong da. c. H¹ b× (Hypoderma): Tæ chøc liªn kÕt nèi liÒn da víi c¬ thÓ ®ång thêi lu«n nèi th«ng ra ngoμi qua c¸c bao l«ng vμ c¸c tuyÕn må h«i, ®Ó cho c¸c t¸ d−îc th©n dÇu ®i qua. Ngoμi ra cßn cã c¸c thμnh phÇn phô cña da: - Nang l«ng: L«ng ®i qua c¸c khe th−îng b× råi c¾m s©u vμo ch©n b×, xung quanh bao l«ng cÊu t¹o bëi nh÷ng tÕ bμo ®ång t©m, phÇn nang 9
  10. l«ng vμ ch©n l«ng g¾n víi c¸c chÊt chøa giμu lipid ®· ®−îc nhò ho¸. D−îc chÊt th©n dÇu cã thÓ ®i qua bao l«ng vμo th¼ng ch©n b×. Tuy nhiªn ë ng−êi chØ cã 40-70 nang l«ng/cm2 (chiÕm 1-2% diÖn tÝch bÒ mÆt da), v× vËy viÖc hÊp thu thuèc qua ®−êng nμy hÇu nh− kh«ng ®¸ng kÓ. Loμi gÆm nhÊm (chuét) cã tíi 4000 nang l«ng/1cm2 nªn thuèc hÊp thu qua ®−êng nang kh«ng tèt h¬n da ng−êi. - TuyÕn må h«i: Còng ®i tõ ch©n b× tíi bÒ mÆt da nh−ng h×nh nh− kh«ng cã ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ ®Õn sù hÊp thu thuèc qua da. Cã kho¶ng 250 tuyÕn må h«i/cm2. Nãi chung, tæng sè c¸c phÇn phô chØ chiÕm 0.1% tæng diÖn tÝch cña da. V× vËy con ®−êng hÊp thu qua c¸c bé phËn cña da chØ lμ thø yÕu. 5.1.2 nhiÖm vô, chøc n¨ng sinh lý cña da Cã thÓ nãi da ®· gi÷ nhiÒu nhiÖm vô vμ chøc n¨ng kh¸c nhau. §øng vÒ ph−¬ng diÖn hÊp thu thuèc qua da, chØ chó ý tíi chøc n¨ng dù tr÷ vμ b¶o vÖ cña da. - Chøc n¨ng c¬ häc:Chñ yÕu do líp ch©n b× (Derma) ®¶m nhËn, nã lμm cho da dÎo dai vμ n¨ng ®éng. ë ng−êi giμ, da kÐm bÒn v÷ng h¬n. - Chøc n¨ng b¶o vÖ: + B¶o vÖ vi sinh vËt: Líp sõng ®−îc coi nh− hμng rμo b¶o vÖ sù x©m nhËp cña vi sinh vËt. Tuy nhiªn, c¸c vi cá vÉn cã thÓ xuyªn qua vμ g©y tæn th−¬ng líp sõng vμ c¸c líp bªn trong, g©y nªn viªm nhiÔm. M«i tr−êng h¬i acid (pH =4.2-5.6) cña tuuyÕn b· nhên vμ chÊt bμi tiÕt gióp cho da ng¨n chÆn sù ph¸t triÓn cña vi khuÈn. B¶n th©n da còng tiÕt ra acid bÐo cã m¹ch carbon ng¾n cã t¸c dông øc chÕ sù ph¸t triÓn cña nÊm mèc vμ vi khuÈn. + B¶o vÖ ho¸ häc: Líp sõng rÊt Ýt cho thÊm qua c¸c ho¸ chÊt. 10
  11. + B¶o vÖ c¸c tia: NÕu da ng−êi ph¬i ra ¸nh s¸ng mÆt trêi, tia cùc tÝm trong vïng 290- 400 nm rÊt dÔ bÞ tæn th−¬ng. + B¶o vÖ nhiÖt vμ ®iÒu chØnh nhiÖt: Líp sõng kh¸ máng manh nªn kh«ng cã t¸c dông chèng l¹i mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nãng l¹nh bªn ngoμi. Tuy mhiªn do th©n nhiÖt 370C vμ víi hÖ thèng tuÇn hoμn trong da, hÖ mao qu¶n còng cã thÓ gióp cho c¬ thÓ ®iÒu hoμ mét phÇn nhiÖt. Qu¸ tr×mh to¸t må h«i, bay h¬i n−íc… còng lμm m¸t vμ h¹ nhiÖt. II Thμnh phÇn cña thuèc mì 1. D−îc chÊt Bao gåm c¸c lo¹i r¾n, láng, tan hoÆc kh«ng tan trong t¸ d−îc. 2. T¸ d−îc 2.1. Vai trß cña t¸ d−îc D−íi ¸nh s¸ng cña sinh d−îc häc, t¸ d−îc thuèc mì lμ m«i tr−êng ph©n t¸n, nã cã t¸c dông tiÕp nhËn, b¶o qu¶n, gi¶i phãng d−îc chÊt vμ dÉn thuèc qua da vμ niªm m¹c víi møc ®é vμ tèc ®é thÝch hîp, ®¶m b¶o hiÖu qu¶ mong muèn. Còng nh− trong tÊt c¶ t¸ d−îc sö dông cho c¸c d¹ng thuèc kh¸c, t¸ dùîc thuèc mì kh«ng nh÷ng chØ lμ c¸c chÊt mang cña d−îc chÊt mμ nã cßn lμ yÕu tè tÝch cùc cho qua tr×nh gi¶i phãng, hÊp thu vμ trÞ liÖu. 2.2. Yªu cÇu ®èi víi t¸ dù¬c - Ph¶i cã kh¶ n¨ng t¹o víi c¸c chÊt thμnh mét chÊt ®ång ®Òu, trong ®ã dùoc chÊt dÔ ®¹t ®é ph©n t¸n cao. - Ph¶i cã pH trung tÝnh hoÆc acid nhÑ, gÇn gièng víi pH cña da. 11
  12. - Kh«ng c¶n trë ho¹t ®éng sainh lý b×nh th−êng cña da, kh«ng lμm kh« vμ g©y kÝch øng da. - Ph¶i gi¶i phãng d−îc chÊt víi møc ®é vμ tèc ®é mong muèn. - Ph¶i bÒn v÷ng vÒ mÆt lý-ho¸, kh«ng dÔ bÞ háng bëi nÊm mèc vμ vi khuÈn. - Ýt g©y bÈn da vμ quÇn ¸o, dÔ röa s¹ch Ngoμi ra cßn tuú thuéc môc ®Ých sö dông thuèc mì (B¶o vÖ da, g©y t¸c dông t¹i chç, yªu cÇu thÊm s©u…), t×nh tr¹ng cña da vμ niªm m¹c n¬i dïng thuèc, t¸ d−îc cßn ph¶i ®¸p øng nh÷ng yªu cÇu ®Æc biÖt nh−: -NÕu dïng ®Ó ®iÒu chÕ thuèc mì b¶o vÖ da, ngoμi nh÷ng yªu cÇu chung t¸ d−îc cßn ph¶i lμ nh÷ng chÊt cã kh¶ n¨ng thÊm nh−ng cã kh¶ n¨ng che chë, b¶o vÖ cao vμ rÊt Ýt hoμ tan hoÆc thÊm ®èi víi c¸c chÊt ®éc h¹i hoÆc cã t¸c dông g©y kÝch øng nh− acid, kiÒm, c¸c dung m«i h÷u c¬… - §Ó ®iÒu chÕ thuèc mì cã t¸c dông ®iÒu trÞ t¹i c¸c tæ chøc t−¬ng ®èi s©u cña da (néi b×, h¹ b×…) hoÆc cã t¸c dông toμn th©n, t¸ d−îc ph¶i cã kh¶ n¨ng thÊm cao, gi¶i phãng nhanh hîp chÊt. - Dïng cho thuèc mì v« khuÈn (mì kh¸ng sinh, mì tra m¾t), t¸ d−îc ph¶i cã kh¶ n¨ng diÖt khuÈn ë nhiÖt ®é cao. - Víi c¸c thuèc mì dïng b«i lªn niªm m¹c −ít hoÆc ®Ó lμm s¨n se (vÝ dô dïng ®Ó ch÷a chμm ch¶y n−íc), t¸ d−îc ph¶i cã kh¶ n¨ng hót (nhò ho¸) m¹nh. Ngμy nay ®· cã 600 lo¹i t¸ d−îc sö dông cho c¸c d¹ng thuèc dïng ngoμi da, hÊp thu qua da. Tuy nhiªn, khã cã thÓ t×m ®−îc mét t¸ d−îc lý t−ëng vμ ®¸p øng ®Çy ®ñ yªu cÇu. Tuú theo tÝnh chÊt lý hãa cña dù¬c chÊt, 12
  13. yªu cÇu sö dông vμ ®iÒu trÞ mμ lù© chän t¸ d−îc cho thÝch hîp, nh»m ®¸p øng yªu cÇu vÒ thùc tiÔn, gi¶i phãng hÊp thu thuèc. 2.3 Ph©n lo¹i t¸ dù¬c Cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i, hay dïng h¬n c¶ lμ ph©n lo¹i theo thμnh phÇn cÊu t¹o. Tãm t¾t t¸ dù¬c thuèc mì: Th©n dÇu Th©n n−íc Khan ( hÊp phô, Nhò (Lipophile) (Hydrrophile) Nhò ho¸, hót) t−¬ng - ChÊt bÐo, dÇu, mì, - Gel polysaccarid - Lanolin khan N/D s¸p vμ d−ìng chÊt - C¸c hçn hîp kh¸c D/N - Hydrocarbon no - Gel kho¸ng vËt - Lanolin vμ c¸c vaselin - Vaselin vμ cholesteerol - Silicon - C¸c PEG - Vaselin vμ alcol bÐo cao Polyethylen vμ - Gel dÉn chÊt cellulose Plypropylen - Gel cña c¸c polymer kh¸c 2.3.1 Nhãm t¸ d−îc th©n dÇu (T¸ d−îc bÐo, kþ n−íc-Lipophile) - DÇu, mì, s¸p: DÇu, mì ®éng, thùc vËt cã b¶n chÊt lμ c¸c este cña glycerin víi c¸c acid bÐo no hoÆc kh«ng no (c¸c triglycerid). Do ®Æc tÝnh cÊu t¹o nh− vËy, nhãm t¸ d−îc nμy cã mét sè −u, nh−îc ®iÓm nh− sau: - ¦u ®iÓm: DÔ b¾t dÝnh da vμ hÊp thô tèt trªn da, d−îc chÊt dÔ hÊp thu. Mét sè trong sè nμy cã kh¶ n¨ng hót n−íc nªn thÊm s©u. - Nh−îc ®iÓm: + Tr¬n nhên, kþ n−íc, g©y bÈn, khã röa s¹ch, g©y c¶n trë ho¹t ®éng sinh lý b×nh th−êng cña da. + Gi¶i phãng ho¹t chÊt chËm. 13
  14. DÔ bÞ «i khÐt cña ph¶n øng oxi ho¸ khö c¸c acid bÐo kh«ng no d−íi t¸c dông cña kh«ng khÝ, Èm, men vμ c¸c vÕt kim lo¹i…C¸c s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh oxi ho¸ dÇu mì (peroxyd, al®ehy, ceton) cã mïi vÞ khã chÞu, kÝch øng da vμ niªm m¹c, g©y ra ph¶n øng víi mét sè d−îc chÊt nh− c¸c iodid, adrenalin, polyphenol… V× vËy khi sö dông cÊc t¸ d−îc nμy, th−êng cho thªm c¸c chÊt chèng oxi ho¸ vμo nh− a- tocopherol, BHA,BHT, c¸c alkyl galat. a. DÇu HÇu hÕt c¸c dÇu thùc vËt cã thÓ chÊt láng s¸nh ë nhiÖt ®é th−êng rÊt dÔ bÞ «i khÐt vμ kh«ng dïng riªng lμm t¸ d−îc thuèc mì.Th−êng dïng víi c¸c t¸ d−îc mÒm hoÆc r¾n ®Ó ®iÒu chØnh thÓ chÊt, t¨ng tÝnh thÊm ®Ó dÔ nghiÒn mÞn d−îc chÊt r¾n vμ lμm t−íng dÇu trong c¸c t¸ d−îc nhò t−¬ng. - DÇu c¸ (Oleum jecoris): lμ dÇu ®éng vËt duy nhÊt hay ®−îc dïng lμm t¸ d−îc trong c¸c lo¹i thuèc b«i, xoa ngoμi da. Do cã chøa mét sè l−îng kh¸ lín vitamin A,D, dÇu c¸ ®Æc biÖt hay ®−îc dïng ®Ó chÕ biÕn thuèc mì dïng b«i lªn c¸c vÕt báng, vÕt th−¬ng, vÕt loÐt lμm t¨ng nhanh qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña tÕ bμo, t¸i t¹o tæ chøc, lμm cho vÕt báng, vÕt th−¬ng chãng lªn da non. - DÇu l¹c (Oleum arachidis): Lμ dÇu thùc vËt ®−îc n−íc ta vμ nhiÒu n−íc kh¸c trªn thÕ giíi sö dông lμm dung m«i vμ t¸ d−îc. - DÇu võng: Hay ®−îc dïng lμm d¹ng thuèc b«i xoa ngoμi da cña ®«ng y v× dÇu võng cã t¸c dông lμm dÞu da vμ niªm m¹c tèt h¬n c¸c dÇu thùc vËt kh¸c. - DÇu thÇu dÇu (Oleum ricini): §−îc hÊp thu b»ng c¸ch Ðp nguéi h¹t thÇu dÇu. Kh¸c víi cÊc dÇu thùc vËt kh¸c, dÇu thÇu dÇu dÔ hoμ tan trong alcolethylic 95% do cã chøc mét tû lÖ lín c¸c glycerid cña acid ricinoneic (mét acid alcol). MÆt kh¸c do ®ång tan víi alcol vμ cã kh¶ 14
  15. n¨ng hoμ tan nhiÒu d−îc chÊt cã tÝnh s¸t khuÈn, v× vËy thÇu dÇu hay ®−îc dïng trong c¸c d¹ng thuèc dïng ngoμi vμ mü phÈm(thuèc ®¸nh mãng tay, thuèc ch¶i tãc…). Do cã ®é nhít cao kh¶ n¨ng lμm bãng tèt, dÇu thÇu dÇu lμ mét trong nh÷ng thμnh phÇn kh«ng thÎ thiÕu trong son m«i. b. Mì Th−êng chØ dïng mì lîn lμm t¸ d−îc. Mì lîn (Adep suillus):CÊu t¹o bëi kho¶ng 40% olein, 60% stearrin vμ palmitin, kho¶ng 0.15% chÊt kh«ng xμ phßng ho¸ (cÊu t¹o chñ yÕu bëi cholesterol). Khi míi ®iÒu chÕ, mì lîn cã kho¶ng pH gÇn trung tÝnh, cã t¸c dông dÞu víi da vμ niªm m¹c, cã kh¶ n¨ng thÊm cao nªn hay ®−îc dïng trong c¸c thuèc mì cã yªu cÊu t¸c dông ë néi b×, h¹ b× vμ trªn toμn th©n. Mì lîn phï hîp víi nhiÒu lo¹i d−îc chÊt, trõ c¸c kiÒm m¹nh. Nã cã kh¶ n¨ng nhò ho¸ kho¶ng 12-15% n−íc, 20% glycerin, 5-10% cån. Kh¶ n¨ng hót t¨ng lªn khi phèi hîp mì lîn víi chÊt cã kh¶ n¨ng nhò hãa m¹nh. Ch¼ng h¹n nh−: Khi thªm 5-10% s¸p ong, kh¶ n¨ng hót n−íc ®−îc t¨ng lªn gÊp hai lÇn; víi 5-15% lanonin khan t¨ng 3-10 lÇn; víi 2% alcolcetylic hay 10% cholester rol hoÆc 2% glycerin mono oleat, kh¶ n¨ng nμy t¨ng kho¶ng 30 lÇn. Do mì lîn rÊt dÔ bÞ «i khÐt nªn ng−êi ta th−êng dïng mì lîn c¸nh kiÕn ®Ó b¶o qu¶n ®−îc l©u h¬n. MÆc dï cã mét sè −u ®iÓm nh− trªn, nh−ng Ýt khi dïng ®¬n ®éc mì lîn lμm t¸ d−îc. Tuú theo ®iÒu kiÖn thêi tiÕt vμ khÝ hËu, ng−êi ta ®iÒu chØnh thÓ chÊt cña mì lîn b»ng c¸ch cho thªm 3-5% s¸p ong. 15
  16. c. S¸p S¸p lμ nh÷ng s¶n phÈm cã nguån gèc ®éng vËt, thùc vËt, thÓ chÊt dÎo hoÆc r¾n, cÊu t¹o chñ yÕu b»ng este phøc t¹p cña c¸c acid bÐo cao no hoÆc kh«ng no víi c¸c alcol bÐo cao vμ alcol th¬m. So víi dÇu, mì: S¸p v÷ng bÒn, Ýt bÞ biÕn chÊt, «i khÐt h¬n. Hay ®−îc phèi hîp víi c¸c t¸ d−îc kh¸c trong d¹ng thuèc mì nh»m môc ®Ých ®iÒu chØnh thÓ chÊt, t¨ng ®é ch¶y, t¨ng kh¶ n¨ng hót n−íc vμ c¸c chÊt láng ph©n cùc kh¸c. - S¸p ong (Cera adipis): ®−îc cÊu t¹o chñ yÕu bëi c¸c este cña c¸c acid bÐo cao víi c¸c alcol bÐo cao. Nã ®−îc dïng víi hçn hîp t¸ d−îc nh»m môc ®Ých lμm t¨ng ®é cøng, ®é ch¶y, kh¶ n¨ng hót n−íc…cña t¸ d−îc. Ngoμi ra s¸p ong cßn ®−îc dïng phèi hîp lμm t¨ng kh¶ n¨ng nhò ho¸ vμ ®é cøng cña c¸c nhò t−¬ng, lμm t¸ d−îc cho thuèc ®Æt.. Thùc tÕ cã hai lo¹i s¸p ong: s¸p vμng vμ s¸p tr¾ng, lo¹i tr¾ng do ®· ®−îc tÈy mμu. - Spermaceti (Cetaceum, cetin): Lμ chÊt r¾n mμu tr¾ng hay mμu tr»ng ngμ, sê nhên tay, ®−îc lÊy tõ hèc dÇu cña loμi c¸ voi. - Lanolin (Adepslanae): -Cßn gäi lμ s¸p l«ng cõu v× cã thμnh phÇn gièng s¸p vμ thu ®−îc b»ng c¸ch tinh chÕ chÊt bÐo lÊy tõ n−íc gÆt l«ng cõu. - §−îc cÊu t¹o bëi c¸c este cña mét sè acid bÐo ®Æc biÖt víi c¸c alcol bÐo cao vμ c¸c alcol cã nh©n th¬m steroid. - Ngoμi ra, Lanolin cßn chøa tû lÖ nhá alcol bÐo cao vμ alcol th¬m nãi trªn ë d¹ng tù do. 16
  17. Thμnh phÇn c¸u t¹o cña Lanolin gÇn gièng víi b· nhên v× vËy nã cã t¸c dông dÞu víi da vμ niªm m¹c, cã kh¶ n¨ng thÊm cao, cã kh¶ n¨ng hót n−íc vμ c¸c chÊt láng ph©n cùc rÊt m¹nh, t¹o thμnh nhò t−¬ng N/D. ChÝnh v× vËy cã thÓ coi Lanolin khan lμ mét d¹ng ®iÓn h×nh cña nhãm t¸ d−îc khan. Lanolin khan cã kh¶ n¨ng hót tõ 180- 200% n−íc, 120- 140% glycerin, 30-40% ethanol 700. Hçn hîp 95% vaselin 5% Lanolin khan cã thÓ hót kho¶ng 80% n−íc, 10% lanolin khan cã thÓ hót 90%, víi 50% lanolin khan cã thÓ hót 220-230% n−íc vμ 300% glycerin. Hçn hîp 90% mì lîn + 10% Lanolin cã thÓ hót 60-70% n−íc. C¸c hçn hîp trªn ®−îc gäi lμ t¸ dù¬c hót n−íc hay t¸ d−îc nhò ho¸. Nh−îc ®iÓm cña Lanolin: - ThÓ chÊt qu¸ dÎo, dÝnh: kh«ng nªn sö dông lanolin lμm t¸ d−îc - DÔ bÞ «i khÐt trong qu¸ tr×nh b¶o qu¶n, nhÊt lμ khi cã n−íc. C¸c s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh oxi ho¸ cã thÓ g©y ra t−¬ng kþ víi mét sè d−îc chÊt, g©y kÝch øng da vμ niªm m¹c n¬i b«i thuèc. §Ó kh¾c phôc nh−îc ®iÓm bÞ «i khÐt, ng−êi ta dïng biÖn ph¸p hydrogen ho¸. BiÖn ph¸p nμy cã −u ®iÓm lμ bÒn v÷ng kh«ng dÔ bÞ biÕn chÊt vμ cã kh¶ n¨ng hót n−íc cao h¬n lanolin. V× vËy hay ®−îc dïng thay cho lanolin trong c¸c t¸ d−îc hót n−íc vμ t¸ d−îc nhò t−¬ng kiÓu N/D. d.C¸c dÉn chÊt dÇu, mì, s¸p: * C¸c dÉn chÊt thu ®−îc b¾ng c¸ch lμm biÕn ®æi ho¸ häc cña dÇu, mì, s¸p. + C¸c dÇu, mì, s¸p hydrogen ho¸: 17
  18. §Ó kh¾c phôc ®−îc nh−îc ®iÓm dÔ bÞ biÕn chÊt, «i khÐt vμ cã kh¶ n¨ng nhò ho¸ kÐm cña c¸c dÇu, mì, s¸p thiªn nhiªn, ®ång thêi chñ ®éng t¹o ra nh÷ng chÊt cã thÓ thÝch hîp ®Ó lμm t¸ d−îc cho thuèc mì, thuèc ®Æt, ng−êi ta ®· hydrogen ho¸ dÇu, mì, s¸p, Tuú theo møc ®é sö dông, vμ møc ®é hydrogen ho¸ sÏ thu ®−îc c¸c s¶n phÈm cã thÓ chÊt mÒm hoÆc r¾n vμ cã ®Æc tr−ng chØ sè cô thÓ kh¸c nhau. Nh−ng nãi chung, dÇu, mì, s¸p sau khi hydrogen ho¸ ®Òu bÒn v÷ng h¬n, kh«ng bÞ biÕn chÊt, «i khÐt trong qu¸ tr×nh b¶o qu¶n vμ cã kh¶ n¨ng nhò ho¸ m¹nh h¬n c¸c chÊt trong thiªn nhiªn. Qu¸ tr×nh hydrogen hãa cã thÓ lμm b·o hoμ mét phÇn hay toμn bé c¸c d©y nèi ®«i cña c¸c acid bÐo kh«ng no cã trong ph©n tö glycerid t¹o ra s¶n phÈm míi cã thÓ chÊt r¾n h¬n, ®é ch¶y cao h¬n vμ bÒn v÷ng h¬n. Ch¼ng h¹n nh− chuyÓn ®æi acid linoleic kh«ng no thμnh acid oleic no…Còng cã thÓ x¶y ra hiÖn t−îng ®ång ph©n ho¸ do sù chuyÓn vÞ cña c¸c d©y nèi ®æi hoÆc sù chuyÓn vÞ kh«ng gian. §Ó lμm t¸ d−îc thuèc mì hay dïng ®Çu l¹c, dÇu h−íng d−¬ng, dÇu ®Ëu t−¬ng, dÇu h¹t b«ng vμ lanolin hydrogen ho¸. + C¸c dÇu, mì, s¸p polyoxyethylen glycol ho¸: b»ng c¸ch alcol ho¸ c¸c dÇu thùc vËt. Tïy nguyªn liÖu mμ sÈn phÈm thu ®−îc ë thÓ láng, mÒm hoÆc r¾n, nh−ung chóng cã c¸c ®Æc tÝnh chung lμ: - Hßa tan bÊt kú tû lÖ nμo víi dung m«i: dÇu parafin, dÇu thùc vËt, ether, dÇu ho¶, chloroform aceton ë nhiÖt ®é th−êng - Tan d−îc trong alcolethylic ë nhiÖt ®é cao, kh«ng tan trong glycerin, ethylen glycol, propylen glycol. Kh«ng hoμ tan nhh−ng cã thÓ ph©n t¸n trong n−íc. 18
  19. - Dïng lμm t¸ d−îc trong c¸c chÕ phÈm dïng ngoμi thay cho tÊt c¶ c¸c lo¹i t¸ d−îc th©n dÇu khi yªu cÇu chÕ phÈm cã tÝnh thÊm cao. + Lanolin polyoxyethylen glycol ho¸: Cßn gäi lμ lanolin tan trong n−íc thu ®−îc b»ng c¸ch g¾n c¸c chuçi polyoxyethylen vμo lanolin hoÆc alcol lanoliln. Do ®Æc tÝnh dÔ hoμ tan trong n−íc, alcol cã t¸c dông dÞu, dÉn chÊt nμy ®−îc dïng lμm t¸ duîc nhò ho¸ trong c¸c thuèc mì nhò t−¬ng kiÓu N/D. * C¸c chÊt ph©n lËp tõ dÇu, mì, s¸p vμ c¸c dÉn xuÊt cña chóng: - C¸c acid bÐo: Acid stearic: Th−êng ®−îc ph©n lËp tõ mì bß vμ cÊu to¹ bëi mét hçn hîp cña acid stearic vμ palmitic. Trong c¸c thuèc mì, acid stearic hay ®−îc dïng lμm t−íng dÇu trong c¸c nhò t−¬ng, t¹o xμ phßng kiÒm víi c¸c hydroxyd kiÒm hoÆc kiÒm amin, cã t¸c dông nhò ho¸ t¹o thμnh nhò t−¬ng D/N. Ngoμi ra cßn cã t¸c dông ®iÒu chØnh thÓ chÊt cña d¹ng thuèc. Acid oleic: Thu ®−îc b»ng c¸ch thuû ph©n mì hoÆc dÇu bÐo ®«ng, thùc vËt vμ t¸ch riªng c¸c acid bÐo thÓ láng b»ng c¸ch Ðp. Acid oleic cã thÓ chÊt s¸nh nh− dÇu mμu vμng, cã mïi vÞ ®Æc biÖt ®Ó ra kh«ng khÝ sÏ bÞ sÉm mμu dÇn. Acid oleic th−êng lμm t−íng dÇu trong cÊc nhò t−¬ng vμ ®Æc biÖt cã kh¶ n¨ng lμm t¨ng tÝnh thÊm qua da cña nhiÒu d−îc chÊt, nhÊt lμ khi phèi hîp víi propylen glycol. + C¸c dÉn chÊt cña acid bÐo: Gåm mét sè c¸c este cña acid bÐo víi alcol. Hay ®−îc dïng lμm t¸ d−îc thuèc mì vμ thuèc b«i xoa. 19
  20. - Este víi alcol isopropyolic: Hay gÆp nhÊt lμ isopropyl miristat vμ palmitat. Isopropyl miristat (C17H34O2) lμ chÊt láng trong, kh«ng mμu kh«ng mïi, kh«ng tan trong n−íc, glycerin vμ propylen, ®ång tan víi c¸c chÊt thùc vÇt vμ dÇu kho¸ng, víi vaselin, lanolin vμ c¸c alcol bÐo. - Este víi glycerol : lμ nh÷ng chÊt cÇu t¹o bëi hçn hîp c¸c mono, di-tri glycerid cña nhiÒu acid bÐo, trong ®ã cã monoglycerid cña mét acid bÐo chiÕm tû lÖ chñ yÕu. TÝnh chÊt chung cña chÊt nμy lμ kh«ng tan trong n−íc, dÔ tan trong c¸c dung m«i h÷u c¬, cã kh¶ n¨ng nhò ho¸ ®íi víi cÊc chÊt láng ph©n cùc. V× vËy hay ®−îc dïng lμm t¸ d−îc nhò ho¸ trong c¸c thuèc mì nhò t−¬ng hoÆc dïng phèi hîp víi vaselin, mì lîn... nh»m t¨ng kh¶ n¨ng nhò ho¸ cña c¸c t¸ d−îc nμy. Mét trong nh÷ng chÊt hay gÆp nhÊt lμ glycerin monostearat. T¸ d−îc nμy hay dïng phèi hîp chÊt diÖn ho¹t kh¸c nh»m t¹o ra c¸c t¸ d−îc nhò ho¸ thÝch hîp, t¹o nhò t−ong D/N nh− : Glycerin mono stearat phèi hîp víi xμ phßng kali stearat (tªn qui −íc lμ Galabase). Glycerin mono stearat víi natro lauryl suphat (Gelacid). Hçn hîp nμy thÝch hîp víi pH< 7.8, nh−ng t−¬ng kþ víi cÊc hîp chÊt cation. Glycerin mono stearat víi chÊt diÖn ho¹t kh«ng ion ho¸(Tween 80): T¸ d−îc nμy thÝch hîp víi nhiÒu lo¹i d−îc chÊt anion, cation vμ kh«ng ion ho¸, ®ång thêi kh«ng phô thuéc vμo pH m«i tr−êng. - Este víi glycol: CÊu t¹o bëi mét hçn hîp mono vμ dieste cña nhiÒu acid bÐo, trong ®ã mono este cña mét acÝd bÐo chiÕm tû lÖ chñ yÕu nªn th−êng qui −íc gäi tªn t¸ d−îc b»ng tªn cña chÊt ®ã. C¸c t¸ d−îc nhãm nμy cã hai lo¹i: lo¹i tan trong n−íc vμ lo¹i kh«ng tan trong n−íc. 20
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản