Bệnh cây chuyên khoa - Chương 1

Chia sẻ: minhphung21053

Chương I. BỆNH NẤM HẠI CÂY LƯƠNG THỰC.BỆNH ĐẠO ÔN LÚA...

Bạn đang xem 10 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 1

B GIÁO D C VÀ ðÀO T O
TRƯ NG ð I H C NÔNG NGHI P I - HÀ N I


Ch biên : GS.TS. VŨ TRI U MÂN




GIÁO TRÌNH
B NH CÂY CHUYÊN KHOA
(Chuyên ngành B o v th c v t)




HÀ N I – 2007




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 1
L I NÓI ð U


B nh cây chuyên khoa là môn h c dành cho sinh viên chuyên ngành B o v th c v t
- Trư ng ð i h c Nông nghi p I - Hà N i. Sau giáo trình b nh cây ñ i cương - giáo trình
b nh cây chuyên khoa này giúp các sinh viên tìm hi u v b nh h i trên t ng cây tr ng c
th ; nh ñó s g n k t ñư c các ki n th c c a b nh cây ñ i cương v i n i dung nghiên
c u và phòng tr b nh cây v i các ñ i tư ng bi n ñ i khác nhau ph c v tr c ti p cho
vi c ñào t o theo tín ch .
Trong giáo trình này, sinh viên có th v n d ng các ki n th c ñã h c v ñ c ñi m
sinh v t h c c a nguyên nhân gây b nh - ñ c ñi m sinh thái h c c a các b nh h i ñ tìm
ra các phương án t i ưu trong phòng tr . B nh cây chuyên khoa biên t p l n này là m t
tài li u ng n g n và súc tích - làm cơ s ñ các sinh viên m thêm ki n th c tìm ki m các
n i dung chi ti t trong nhi u tài li u khác.
Chúng tôi hy v ng cu n sách ra ñ i có th giúp cho các sinh viên và c các b n
ñ ng nghi p trong ngành B o v th c v t, ngành Tr ng tr t và các cán b có chuyên môn
g n v i khoa h c b nh cây tham kh o và s d ng trong công vi c nghiên c u và s n xu t
có liên quan ñ n b nh h i th c v t Vi t Nam. Cu n sách m i biên so n l n ñ u, do v y
không tránh kh i nh ng thi u sót. Chúng tôi xin chân thành nh n các ý ki n ñóng góp c a
các ñ c gi .
Các tác gi tham gia vi t giáo trình g m:
1. GS.TS. Vũ Tri u Mân - ch biên và vi t các b nh virus th c v t và b nh cây công
nghi p.
2. PGS.TS. Ngô Bích H o tham gia vi t các b nh virus th c v t và m t s b nh n m.
3. PGS.TS. Lê Lương T tham gia vi t b nh n m và vi khu n.
4. PGS.TS. Nguy n Kim Vân tham gia vi t b nh n m.
5. TS. ð T n Dũng tham gia vi t b nh vi khu n và m t s b nh n m.
6. TS. Ngô Th Xuyên tham gia vi t b nh tuy n trùng và m t s b nh n m.
7. TS. Nguy n Ng c Châu tham gia hi u ñính ph n tuy n trùng.


Các tác gi




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 2
Mục lục
Lời nói đầu 1
Phần 1
Chương 1 3
Bệnh nấm hại cây lương thực 3
1. Bệnh đạo ôn hại lúa [pyricularia grisea (cooke) saccardo] 3
2. Bệnh khô vằn hại lúa [rhizoctonia solani palo] 7
3. Bệnh lúa von [fusarium moniliforme sheld.] 9
4. Bệnh tiêm hạch lúa [sclerotium oryzae catt.] 11
5. Bệnh hoa cúc lúa [ustilaginoidea virens (cke.) Tak.] 13
6. Bệnh đốm nâu lúa [curvularia sp.] 14
7. Bệnh tiêm lửa hại lúa [bipolaris oryzae (breda de haan) shoem.] 15
8. Bệnh gạch nâu [cercospora janseana (racib) o. Const.] 17
9. Bệnh vân nâu lá lúa [microdochium oryzae samuels] 17
10. Bệnh thối bẹ [sarocladium oryzae (sawada) gams & hawks.] 18
11. Bệnh khô vằn hại ngô [rhizoctonia solani kuhn] 19
12. Bệnh gỉ sắt hại ngô [puccinia maydis ber.] 20
13. Bệnh bạch tạng ngô [sclerospora maydis bult. & bisby] 21
14. Bệnh đốm lá ngô 23
15. Bệnh phấn đen (ung thư ) ngô [ustilago zeae shwein unger (dc.) Corda] 25
16. Bệnh mốc hồng hại ngô [fusarium moniliforme sheld.] 26
17. Bệnh sẹo đen khoai lang [ceratostomella fimbriata (ell. & halst) elliott] 28
18. Bệnh ghẻ khoai lang [sphaceloma batatas sawada] 29
Chương 2. 31
Bệnh nấm hại cây rau 31
1. Bệnh mốc sương hại cy chua [phytopthora infestans (mont.) De bary] 31
2. Bệnh lở cổ rễ cy chua [rhizontonia solani kuhn] 35
3. Bệnh héo vyng cy chua [fusarium oxysporium f. Sp. Lycopersici] 36
4. Bệnh đốm vòng cy chua vy khoai tây [alternaria solani ell. & mart.] 38
5. Bệnh thối xám cy chua [botrylis cinerea pers.] 39
6. Bệnh đốm nâu cy chua (stemphilium solani g. F. Weber) 40
7. Bệnh đốm xám hại cy chua [cercospora fuligena roldan] 42
8. Bệnh mốc sương khoai tây [phytophthora infestans (mont.) De bary] 42
9. Bệnh ghẻ sao khoai tây [spongospora subterranea (wallr.) Lagerheim] 45
10. Bệnh ghẻ thường khoai tây [streptomyces scabies (thaxter) waksman and henrici] 46
11. Bệnh héo vyng cây khoai tây [fusarium oxysporum schlecht.] 47
12. Bệnh thán thư ớt 49
[colletotrichum nigrum ell et hals; colletotrichum capsici (syd.) Butler and bisby] 49
13. Bệnh đốm khô lá hynh [stemphylium botryosum w.] 50
14. Bệnh thán thư hynh tây [colletotrichum circinans (berk.) Voglino] 52


 
15. Bệnh phấn trắng bầu bí [erysiphe cichoracearum de candolle] 53
16. Bệnh sương mai giả dưa chuột 54
[pseudoperonospora cubensis (berkley et curtis) rostovtzev] 54
17. Bệnh lở cổ rễ đậu đỗ [rhizoctonia solani kuhn; fusarium solani (mart) appel & wollned - emened snyder &
Hansen] 55
18. Bệnh gỉ sắt đậu đỗ 56
[uromyces appendiculatus (pers.) Unger; u. Phaseoli (pers.) G.wint] 56
19. Bệnh thán thư đậu đỗ [colletotrichum lindemuthianum sacc. Et magn.] 58
20. Bệnh đốm vòng xu hyo, bắp cải [alternaria brassicae (berk.) Sacc.] 59
21. Bệnh sương mai rau diếp, xy lách [bremia lactucae regel] 60
22. Bệnh sương mai hại cải bắp [peronospora brassicae regel] 61
23. Bệnh sưng rễ cải bắp [plasmodiophora brassicae wor.] 63
24. Bệnh thối hạch cải bắp [sclerotinia sclerotiorum (lib.) De bary] 64
Chương 3 66
Bệnh nấm hại cây ăn quả 66
1. Bệnh sẹo cây có múi [elsinoe fawcettii bil. Et jenk.] 66
2. Bệnh mốc xanh vy mốc lục hại cây có múi 67
[penicillium italicum wehmer vy penicillium digitatum (pers. & fr.) Sacc.] 67
3. Bệnh chảy gôm hại cây có múi [phytophthora sp.] 69
4. Bệnh đốm dầu cam chanh 70
5. Bệnh đốm vyng lá sigatoka [cercospora musae zimm] 71
6. Bệnh héo vyng chuối 72
[fusarium oxysporum f.sp. Cubense wc. Snyder & h. N. Hansen] 72
7. Bệnh thán thư hại chuối [colletotrichum musae berk. & curt.) Arx.] 74
8. Bệnh cháy lá chuối [helminthosporium torulosum ash.] 75
9. Bệnh đốm sẹo đen chuối [macrophoma musae cke.] 76
10. Bệnh đốm nâu [cordana musae zimm] 76
11. Bệnh thán thư hại xoyi [colletotrichum gloeosporioides (penz.) Sacc.] 77
12. Bệnh phấn trắng hại xoyi [oidium mangiferae perther] 79
13. Bệnh sương mai nho [plasmopara viticola (berk. Et curt.) Berl. Et de toni] 80
14. Bệnh gỉ sắt nho [phakopsora vitis (thiimen) syd.] 81
15. Bệnh đốm đen đu đủ [mycosphaerella caricae sydow] 82
16. Bệnh thối nõn dứa [phytophthora spp.] 82
17. Bệnh chết rũ vải thiều 84
18. Bệnh sương mai vải thiều [peronophythora lichi = pseudoperonospora lichi] 85
Chương 4 87
Bệnh nấm hại cây công nghiệp 87
1. Bệnh sương mai đậu tương 87
[peronospora manshurica (naum. ) syd.] 87
2. Bệnh gỉ sắt đậu tương [phakopsora sojae saw.; phakopsora sojae fujik ; p. Pachyzhizi syd.& p. Syd.; uromyces
Sojae (henn.) Syd.& p. Syd.] 88


ii 
 
3. Bệnh thán thư đậu tương [colletotrichum truncatum (schw.) Andrus & moore] 89
4. Bệnh héo rũ nấm hại lạc 91
5. Bệnh đốm lá lạc 93
6. Bệnh gỉ sắt lạc [puccinia arachidis speg] 94
7. Bệnh đen thân thuốc lá 95
[phytophthora parasitica var. Nicotianae (breda de haan) tucker] 95
8. Bệnh đốm mắt cua thuốc lá [cercospora nicotianae ellis et everhart] 97
9. Bệnh thán thư thuốc lá [colletotrichum nicotianae av. Sacc.] 99
10. Bệnh thối đỏ ruột mía [colletotrichum falcatum went] 100
11. Bệnh thối đen ruột mía [ceratocystis paradoxa (dade) c. Moreau] 101
12. Bệnh đốm đỏ lá mía [cercospora koepkei kruger] 102
13. Bệnh lở cổ rễ vy cháy lá bông [rhizoctonia solani kuhn] 103
14. Bệnh thán thư bông [colletotrichum gossypii southw.] 104
15. Bệnh thán thư đay [colletotrichum corchorum ikata et tanaka] 106
16. Bệnh khô thân đay 107
[macrophoma corchori saw. = macrophomina phaseoli (maubl) ashby] 107
17. Bệnh gỉ sắt đay [melampsora liniperda palm] 108
18. Bệnh gỉ sắt hại dâu [aecidium mori (barcl.) Syd. Et buti] 109
19. Bệnh phấn trắng dâu (bạc thau dâu) 111
[phyllactinia moricola sawada] 111
20. Bệnh phồng lá chè [exobasidium vexans massee] 112
21. Bệnh chấm xám lá chè [pestalotiopsis theae (saw.) Stey.; pestalozzia theae saw.] 114
22. Bệnh chấm nâu lá chè [colletotrichum camelliae masse] 115
23. Bệnh gỉ sắt cy phê [hemileia vastatrix berk et br.] 116
24. Bệnh xì mủ cao su [phytophthora palmivora butl.] 119
25. Bệnh phấn trắng cao su [oidium heveae stein.] 121
26. Bệnh hại cây điều 123
Chương 5 126
Bệnh nấm hại cây hoa 126
1. Bệnh đốm xám đen lá hoa cúc 126
[septoria chrysanthemi halst; s. Chrysanthemella sacc.] 126
2. Bệnh thán thư hoa cúc [colletotrichum chrysanthemi saw.] 127
3. Bệnh đen thân cây hoa lan [fusarium oxysporum schlecht.] 129
4. Bệnh vết trắng lá lay ơn [septoria gladioli] 130
5. Bệnh đốm đen hoa hồng [marssonina rosae (lib.) Died.] 131
6. Bệnh phấn trắng hoa hồng [sphaerotheca pannosa] 132
7. Bệnh gỉ sắt hoa hồng [phragmidium mucronatum (pers.) Schlecht.] 133

Phần 2
Chương 6 135
Bệnh vi khuẩn hại cây lương thực vy cây rau 135
1. Bệnh bạc lá lúa [xanthomonas campestris p.v. Oryzae dowson] 135

iii 
 
2. Bệnh đốm sọc vi khuẩn lá lúa [xanthomonas oryzicola fang] 138
3. Bệnh thối đen lép hạt lúa [pseudomonas glumae] 140
4. Bệnh héo xanh vi khuẩn hại cy chua, khoai tây 142
Pseudomonas solanacearum (smith) e.f. Smith 142
5. Bệnh đốm đen vi khuẩn hại cy chua 145
[xanthomonas vesicatoria (doidg) dowson] 145
6. Bệnh thối ướt củ khoai tây [do vi khuẩn erwinia carotovora] 146
7. Bệnh thối ướt củ hynh tây [erwinia carotovora (jones) holland] 148
8. Bệnh đốm góc dưa chuột [pseudomonas lachrymans (smith et bryan) carsner] 149
9. Bệnh đen gân [xanthomonas campestris (pammel) dowson] 151
Chương 7 153
Bệnh vi khuẩn hại cây ăn quả vy cây công nghiệp 153
1. Bệnh loét cam [xanthomonas citri (hasse) dowson] 153
2. Bệnh vi khuẩn vyng lá greening 157
3. Bệnh đốm lá vi khuẩn hại đậu tương 158
4. Bệnh héo xanh vi khuẩn hại lạc 159
[pseudomonas solanacearum (smith) e.f.smith = ralstonia solanacearum] 159
5. Bệnh đốm lá vi khuẩn thuốc lá 161
6. Bệnh hẫo rũ vi khuẩn 163
7. Bệnh giác ban bông [xanthononas malvacearum (smith) dowson] 164
8. Bệnh sùi cynh chè [bacterium sp.] 168

Phần 3
Chương 8 170
Bệnh virus hại cây lương thực vy cây rau 170
1. Bệnh virus hại lúa (rice virus diseases) 170
2. Bệnh virus hại ngô 173
3. Bệnh virus hại khoai lang 174
4. Bệnh virus hại cây cy chua 175
5. Bệnh virus hại khoai tây 179
6. Bệnh khảm lá dưa chuột (cucumber mosaic virus - cmv) bromoviridae. 181
7. Bệnh khảm thường cây đậu (bean common mosaic virus - bcmv) potyviridae: 183
Chương 9 185
Bệnh virus hại cây ăn quả vy cây công nghiệp 185
1. Bệnh virus hại cam chanh 185
2. Bệnh chùm ngọn chuối (banana bunchy top virus - bbtv) nanovirus. 186
3. Bệnh khảm sọc lá chuối (banana streak virus - bsv) colimoviridae. 188
4. Bệnh virus hại cây đu đủ 189
5. Bệnh khảm lá đậu tương (soybean mosaic virus - smv) potyviridae: 190
6. Bệnh virus hại lạc 192
7. Bệnh virus hại mía 193
8. Bệnh virus thuốc lá (tobacco mosaic virus - tmv) tobamovirus. 195

iv 
 
Phần 4
1. Bệnh phytoplasma hại mía 197
1. Bệnh củ khoai tây có hình thoi (potato spindle tuber disease - pstvd) pospiviroidae. 199
2. Bệnh vẩy vỏ cam, chanh (citrus exocortis viroide – cevd) pospiviroidae. 200

Phần 5
1. Tuyến trùng hại thân lúa 201
[ditylenchus angutus (butler, 1913) filipjev, 1936] 201
2. Tuyến trùng hại rễ lúa [hirshmanniella spp.] 203
3. Tuyến trùng khô đầu lá lúa [aphelenchoides besseyi christie, 1942] 205
4. Nhóm tuyến trùng ký sinh tạo u sưng trên lá vy hoa [anguina vy paraguina] 207
5. Tuyến trùng nốt sưng [meloidogyne spp.] 208
[meloidogyne incognita (kofoid & white, 1919) chitwood, 1949 ] 208
6. Tuyến trùng byo nang [heterodera spp.] 210
7. Tuyến trùng hại cy phê 213
[pratylenchus coffeae (zimmermann, 1898) filipjev & sch - stekhoven, 1941] 213
8. Tuyến trùng hại rễ cam chanh 215
[tylenchus semipenetrans cobb, 1913] 215
9. Tuyến trùng hại thân vy củ khoai tây 216
[ditylenchus destructor thorne, 1945] 216
10. Tuyến trùng hại thân hynh tỏi 217
[ditylenchus dipsaci (kuhn, 1857) filipjev, 1936] 217
11. Nhóm tuyến trùng ngoại ký sinh có khả năng truyền bệnh virus thực vật 219
12. Một số nhóm tuyến trùng ngoại ký sinh khác 221

Phần 6
1. Bệnh thối libe trên cy phê 223
2. Bệnh thối (hartrot) trên cây dừa quả 224
3. Bệnh chết héo đột ngột trên cây cọ dầu 224
4. Bệnh rỗng củ sắn 224
1. Bệnh nghẹt rễ lúa 225
Tài liệu tham khảo 227 





 
Ph n 1
B NH DO N M

Chương I

B NH N M H I CÂY LƯƠNG TH C



1. B NH ð O ÔN H I LÚA [Pyricularia grisea (Cooke) Saccardo]
Tên cũ: [Pyricularia oryzae Cav. et Bri.]
B nh ñ o ôn là m t trong nh ng b nh ph bi n và gây h i có ý nghĩa kinh t nh t
các nư c tr ng lúa trên th gi i. B nh ñư c phát hi n ñ u tiên Italia năm 1560, sau ñó là
Trung Qu c năm 1637, Nh t B n năm 1760, M năm 1906 và n ð năm 1913, v.v...
nư c ta, Vincens (ngư i Pháp) ñã phát hi n m t s b nh Nam b vào năm 1921. Năm
1951, Roger (ngư i Pháp) ñã xác ñ nh s xu t hi n và gây h i c a b nh vùng B c b .
Hi n nay, b nh ñ o ôn h i lúa ñã phát sinh phá ho i nghiêm tr ng nhi u nơi mi n
B c nư c ta như H i Phòng, Thái Nguyên, Ninh Bình, B c Giang, Hà ðông. V ñông
xuân 1991 - 1992 mi n B c di n tích lúa b b nh ñ o ôn lá là 292.0000 ha, trong ñó có
t i 241.000 ha b ñ o ôn c bông. mi n Nam, di n tích b b nh ñ o ôn năm 1992 là
165.000 ha.
Theo Padmanabhan (1965) khi lúa b ñ o ôn c bông 1% thì năng su t có th b
gi m t 0,7 - 17,4% tuỳ thu c vào các y u t có liên quan khác.
1.1. Tri u ch ng b nh
B nh ñ o ôn có th phát sinh t th i kỳ m ñ n lúa chín và có th gây h i b lá,
lá, lóng thân, c bông, gié và h t.
a) B nh trên m :
V t b nh trên m lúc ñ u hình b u d c sau t o thành hình thoi nh ho c d ng tương
t hình thoi, màu nâu h ng ho c nâu vàng. Khi b nh n ng, t ng ñám v t b nh k ti p
nhau làm cây m có th héo khô ho c ch t.
b) V t b nh trên lá lúa:
Thông thư ng v t b nh lúc ñ u là nh ng ch m nh màu xanh l c ho c m v t d u,
sau chuy n màu xám nh t. S phát tri n ti p t c c a tri u ch ng b nh th hi n khác nhau
tuỳ thu c vào m c ñ ph n ng c a cây. Trên các gi ng lúa m n c m các v t b nh to,




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 3
hình thoi, dày, màu nâu nh t, có khi có qu ng màu vàng nh t, ph n gi a v t b nh có màu
nâu xám. Trên các gi ng ch ng ch u, v t b nh là các v t ch m r t nh hình d ng không
ñ c trưng. các gi ng có ph n ng trung gian, v t b nh hình tròn ho c hình b u d c nh ,
xung quanh v t b nh có vi n màu nâu.
c) V t b nh c bông, c gié và trên h t lúa
Các v trí khác nhau c a bông lúa ñ u có th b b nh v i tri u ch ng các v t màu
nâu xám hơi teo th t l i. V t b nh trên c bông xu t hi n s m thì bông lúa b lép, b c l c;
n u b nh xu t hi n mu n khi h t ñã vào ch c thì gây hi n tư ng g y c bông.
V t b nh h t không ñ nh hình, có màu nâu xám ho c nâu ñen. N m ký sinh v
tr u và có th bên trong h t. H t gi ng b b nh là ngu n truy n b nh t v này qua v
khác.
1.2. Nguyên nhân gây b nh
N m Pyricularia grisea (Cooke) Saccardo thu c h Moniliales, l p N m B t toàn.
Cành bào t phân sinh hình tr , ña bào không phân nhánh, ñ u cành thon và hơi g p
khúc. N m thư ng sinh ra các c m cành t 3 - 5 chi c. Bào t phân sinh hình qu lê ho c
hình n sen, thư ng có t 2 - 3 ngăn ngang, bào t không màu, kích thư c trung bình c a
bào t n m 19 - 23 x 10 -12 µm. Nhìn chung kích thư c c a bào t n m bi n ñ ng tuỳ
thu c vào các isolates, ñi u ki n ngo i c nh khác nhau cũng như trên các gi ng lúa khác
nhau.
N m ñ o ôn sinh trư ng thích h p nhi t ñ 25 - 280C và m ñ không khí là 93%
tr lên (Abe, 1911; Konishi, 1933). Ph m vi nhi t ñ n m sinh s n bào t t 10 - 300C.
280C cư ng ñ sinh bào t nhanh và m nh nhưng s c sinh s n gi m d n sau 9 ngày, trong
khi ñó 160C, 200C và 240C s sinh s n bào t tăng và kéo dài t i 15 ngày sau ñó m i
gi m xu ng (Henry và Anderson, 1948). ði u ki n ánh sáng âm u có tác ñ ng thúc ñ y
quá trình sinh s n bào t c a n m.
Bào t n y m mt t nh t nhi t ñ 24 - 280C và có gi t nư c.
Quá trình xâm nh p c a n m vào cây ph thu c r t nhi u vào nhi t ñ , m ñ không
khí và ánh sáng. ñi u ki n bóng t i, nhi t ñ 240C và m ñ bão hoà là thu n l i nh t
cho n m xâm nh p vào cây.
Trong quá trình gây b nh n m ti t ra m t s ñ c t như axit α - pycolinic
(C6H5NO2) và pyricularin (C18H14N2O3) có tác d ng kìm hãm hô h p và phân h y các
enzyme ch a kim lo i c a cây, kìm hãm s sinh trư ng c a cây lúa. N m ñ o ôn có kh
năng bi n d cao, t o ra nhi u ch ng, nhóm nòi sinh h c. Các vùng tr ng lúa trên th gi i
ñã có t i 256 loài xu t hi n. nư c ta xác ñ nh trên b gi ng ch th nòi qu c t ñã th y
s xu t hi n c a nhi u nhóm nòi ñ o ôn ký hi u là IB, IC, ID, IE và IG phân b t Qu ng
Nam - ðà N ng ñ n các t nh ñ ng b ng B c b . Các nhóm nòi có s c gây b nh cao các
t nh mi n B c là IB, IE, IG, IF, IC - 1, IA - 71 và IC - 23. Các nhóm IA, ID và IG có kh
năng gây b nh cao các t nh ð ng b ng sông C u Long.
Ngu n b nh c a n m ñ o ôn t n t i d ng s i n m và bào t trong rơm r và h t b
b nh, ngoài ra n m còn t n t i trên m t s cây c d i khác. ñi u ki n khô ráo trong




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 4
phòng bào t có th s ng ñư c hơn m t năm và s i n m s ng ñư c g n ba năm, nhưng
trong ñi u ki n m ư t chúng không s ng sót ñư c sang v sau (Kuribayashi, 1923). Tuy
nhiên, vùng nhi t ñ i, bào t n m có th t n t i quanh năm ñ ng th i n m chuy n ký
ch t cây lúa b b nh sang các cây ký ch ph sinh trư ng phát tri n quanh năm.
1.3. Quy lu t phát sinh phát tri n c a b nh
S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c vào r t nhi u các y u t ngo i c nh và
m c ñ nhi m b nh c a gi ng.
a) nh hư ng c a th i ti t khí h u t i b nh
N m ñ o ôn ưa nhi t ñ tương ñ i th p, ñi u ki n nhi t ñ 20 - 280C, m ñ không
khí bão hoà và th i ti t âm u trong v lúa ñông xuân là r t thích h p cho b nh phát sinh
gây h i n ng nh t. mi n B c, trà lúa mùa mu n tr - chín ho c v chiêm xuân vào giai
ño n con gái - ñ ng cái làm ñòng là nh ng cao ñi m c a b nh trong năm. mi n Trung
và mi n B c b nh thư ng gây h i n ng trong v ñông xuân khi cây giai ño n sinh
trư ng và tr chín.
ð m không khí và ñ m ñ t có tác d ng l n t i tính m n c m c a cây ñ i v i s
lây lan và phát tri n c a n m b nh. Trong ñi u ki n khô h n, m ñ ñ t th p ho c ñi u
ki n úng ng p kéo dài cây lúa d b nhi m b nh, m ñ không khí cao l i thu n l i cho v t
b nh phát tri n. các vùng nhi t ñ i có mưa thư ng xuyên kéo dài t o ñi u ki n thu n l i
cho b nh gây h i nghiêm tr ng.
b) nh hư ng c a ñ t ñai, phân bón ñ n b nh
Nh ng chân ru ng nhi u mùn, trũng m, khó thoát nư c; nh ng vùng ñ t m i v
hoang, ñ t nh , gi nư c kém, khô h n và nh ng chân ru ng có l p sét nông r t phù h p
cho n m b nh ñ o ôn phát tri n và gây h i.
Phân bón gi vai trò ñ c bi t quan tr ng ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh ñ o
ôn ngay c nh ng năm tuy th i ti t không thu n l i cho n m phát tri n nhưng do bón
phân không h p lý t o ñi u ki n thúc ñ y b nh phát sinh và gây h i m nh.
M c ñ nh hư ng c a phân ñ m t i b nh bi n ñ ng tuỳ theo lo i ñ t, phương pháp
bón và di n bi n khí h u khi bón phân cho cây. Khi s d ng d ng ñ m tác d ng nhanh
như amonium sunfat quá nhi u, quá mu n ho c bón vào lúc nhi t ñ không khí th p và
cây còn non ñ u làm tăng t l b nh và m c ñ gây h i c a b nh.
Phân lân nh hư ng ít ñ n m c ñ nhi m b nh c a cây. Bón phân li u lư ng nào
ñó ñ i v i ñ t thi u lân có th làm gi m t l b nh nhưng n u s d ng lân không h p lý
thì b nh v n có th tăng.
N u bón kali trên n n ñ m cao s làm b nh tăng so v i trên n n ñ m th p. Trong
ñ t giàu kali n u tăng m c ñ bón kali trên n n ñ m cao cũng có th làm tăng m c ñ
b nh c a cây.
Phân silic có tác d ng làm gi m ñ nhi m b nh c a cây. M c ñ nhi m b nh c a
cây t l ngh ch v i hàm lư ng silic trong cây, do ñó bón nhi u silic s làm gi m m c ñ
nhi m b nh c a cây.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 5
c) nh hư ng c a gi ng lúa t i b nh ñ o ôn
Ngoài các y u t khí h u th i ti t, ñ t ñai và phân bón, ñ c tính c a gi ng có nh
hư ng r t l n t i m c ñ phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng. Nh ng gi ng nhi m b nh
n ng (gi ng m n c m) không nh ng là ñi m b nh phát sinh ban ñ u là còn là ñi u ki n
cho b nh d dàng lây lan hàng lo t hình thành nên d ch b nh trên ñ ng ru ng.
ð c tính ch ng b nh c a cây lúa tăng khi t l SiO2/N tăng (Sakomoto và Abe,
1933). Gi ng lúa ch ng b nh ch a nhi u polyphenol hơn gi ng nhi m b nh (Wakimoto
và Yoshii, 1958). Trong gi ng lúa ch ng b nh s s n sinh ra hàm lư ng l n h p ch t
Phytoalexin có tác d ng ngăn c n s phát tri n c a n m trong cây. Tính ch ng b nh c a
cây lúa do 23 gen kháng ñ o ôn ñã ñư c phát hi n và ñ ng th i còn ph thu c vào ñ c
ñi m c u t o c a gi ng. Nhìn chung, các gi ng ñ nhánh t p trung, c ng cây, ch u phân,
t s kh i lư ng thân trên kh i lư ng 20cm g c nh , ng rơm dày......là nh ng gi ng th
hi n kh năng ch ng ch u b nh t t.
Nhi u gi ng lúa ñã kh o nghi m và ñánh giá là nh ng gi ng có năng su t cao và
ch ng ch u b nh ñ o ôn như IR1820, IR17494, C70, C71, RSB13, Xuân s 2, Xuân s 5,
X20, X21, V14, V15, v.v.... và ñã ñư c gieo c y r ng rãi mi n Trung và vùng ð ng
b ng sông H ng.
M t s gi ng lúa n p ho c NN8, CR203 là gi ng m n c m b nh ñ o ôn.
1.4. Bi n pháp phòng tr
- B nh ñ o ôn là lo i b nh gây h i nghiêm tr ng, d phát tri n nhanh trên di n r ng.
Vì v y, mu n phòng tr ñ t hi u qu cao c n làm t t công tác d tính d báo b nh, ñi u
tra theo dõi và phân tích các ñi u ki n liên quan t i s phát sinh c a b nh như: v trí t n
t i c a ngu n b nh, di n bi n y u t khí h u th i ti t, tình hình sinh trư ng c a cây và
ñi u ki n ñ t ñai, phân bón, cơ c u gi ng lúa.
- D n s ch tàn dư rơm r và cây c d i mang b nh trên ñ ng ru ng.
- Bón phân N, P, K h p lý, ñúng giai ño n, không bón ñ m t p trung vào th i kỳ lúa
d nhi m b nh. Khi có b nh xu t hi n ph i t m ng ng bón thúc ñ m và ti n hành phun
thu c phòng tr .
- Tăng cư ng s d ng gi ng lúa ch ng ch u b nh có nhi u gen kháng trong cơ c u
gi ng nh ng vùng b nh thư ng hay x y ra và m c ñ gây h i n ng.
- C n ki m tra lô h t gi ng, n u nhi m b nh h t c n x lý h t gi ng tiêu di t
ngu n b nh b ng nư c nóng 540C trong 10 phút ho c x lý b ng thu c tr ñ o ôn.
- Khi phát hi n b nh trên ñ ng ru ng c n ti n hành phun thu c s m và tr nhanh.
M t s thu c hoá h c s d ng ñ phòng tr b nh như Fuji - one 40EC (1 l/ha); New
Hinosan 30EC (1 l/ha); Kitazin EC (1 - 1,5 l/ha); Kasai 21,2WP ( 1 - 1,5 kg/ha); Benomyl
(Benlate) 50WP 1 kg/ha; Triozol 20WP (Beam 20WP) 1 kg/ha.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 6
2. B NH KHÔ V N H I LÚA [Rhizoctonia solani Palo]

B nh khô v n h i lúa và ngô ñư c phát hi n Nh t B n (Miyake, 1910; Sawada,
1912) và m t s nư c khác (Reiking, 1918 và Palo, 1926). ð a bàn phân b c a b nh
khá r ng t t c các nư c tr ng lúa vùng châu Á và các châu l c khác. Cây lúa có th b
gi m năng su t 20 - 25% khi b nh phát tri n lên ñ n lá ñòng (Hori, 1969).
Trong các b nh n m h i lúa hi n nay nư c ta b nh khô v n ñư c x p vào b nh
nghiêm tr ng th hai sau b nh ñ o ôn và là loài b nh gây h i ch y u trên lúa hè thu và
lúa mùa, ñ ng th i h i ph bi n trên m t s gi ng ngô m i.
2.1. Tri u ch ng b nh
B nh khô v n gây h i ch y u m t s b ph n c a cây như b lá, phi n lá và c
bông. Các b lá sát m t nư c ho c b lá già dư i g c thư ng là nơi phát sinh b nh ñ u
tiên.
V t b nh b lá lúc ñ u là v t ñ m hình b u d c màu l c t i ho c xám nh t, sau lan
r ng ra thành d ng v t v n da h , d ng ñám mây. Khi b nh n ng, c b và ph n lá phía
trên b ch t l i.
V t b nh lá tương t như b lá, thư ng v t b nh lan r ng ra r t nhanh chi m h t
c b r ng phi n lá t o ra t ng m ng vân mây ho c d ng v t v n da h . Các lá già dư i
ho c lá sát m t nư c là nơi b nh phát sinh trư c sau ñó lan lên các lá trên.
V t b nh c bông thư ng là v t kéo dài bao quanh c bông, hai ñ u v t b nh có
màu xám loang ra, ph n gi a v t b nh màu l c s m co tóp l i.
Trên v t b nh các v trí gây h i ñ u xu t hi n h ch n m màu nâu, hình tròn d t
ho c hình b u d c n m r i rác ho c thành t ng ñám nh trên v t b nh. H ch n m r t d
dàng rơi ra kh i v t b nh và n i trên m t nư c ru ng.
2.2. Nguyên nhân gây b nh
Nh t B n trong nhi u năm trư c ñây n m gây b nh ñư c xác ñ nh là Hypochnus
sasakii Shirai (S.H. Ou, 1972). Nhi u năm sau n m ñư c ñ t tên là Rhizoctonia solani Palo
là giai ño n vô tính c a n m Pellicularia sasakii Shirai = Corticicum sasakii =
Thanatephorus cucumericus.
N m sinh trư ng thích h p nhi t ñ 28 - 320C. nhi t ñ dư i 100C và cao hơn
38 C n m ng ng sinh trư ng. H ch n m hình thành nhi u nhi t ñ 30 - 320C. Khi nhi t
0

ñ quá th p (< 120C) và quá cao (> 400C) n m không hình thành h ch. N m là lo i bán ký
sinh thu c nhóm AG 1 type 2 h i trên lúa nhưng cũng có tính chuyên hoá r ng, ph m vi
ký ch bao g m trên 180 loài cây tr ng khác nhau như lúa, ñ i m ch, ñ u tương , ngô,
mía, ñ u ñ , dâu, v.v....




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 7
2.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh khô v n phát sinh m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và m ñ cao. Nhi t ñ
kho ng 24 - 320C và m ñ bão hoà ho c lư ng mưa cao thì b nh phát sinh phát tri n
m nh, t c ñ lây lan nhanh. B nh thư ng phát sinh trư c tiên các b lá và lá già sát m t
nư c ho c dư i g c. T c ñ lây lan lên các lá phía trên ph thu c vào r t nhi u th i ti t
mưa nhi u, lư ng nư c trên ñ ng ru ng quá cao, ñ c bi t các vùng nư c c y quá dày.
S phát tri n c a b nh khô v n th i kỳ ñ u cây m ñ n ñ nhánh có m c ñ b nh
ít. Giai ño n ñòng tr ñ n chín sáp là th i kỳ nhi m b nh n ng. mi n B c nư c ta, b nh
khô v n gây h i trong v mùa l n hơn v chiêm xuân.
S phát sinh phát tri n c a b nh có liên quan nhi u t i ch ñ nư c trên ñ ng ru ng
và ch ñ phân bón. Bón phân ñ m nhi u, bón ñ m t p trung thúc ñòng b nh s phát sinh
phát tri n m nh hơn. Bón nhi u l n cũng làm cho m c ñ b b nh cao (Chen, Chien và
Uchino, 1963). Bón kali có tác d ng làm gi m m c ñ nhi m b nh c a cây.
Ngu n b nh ch y u là h ch n m t n t i trên ñ t ru ng, s i n m g c r và lá b
b nh còn sót l i sau khi thu ho ch. H ch n m có th s ng m t th i gian dài sau thu ho ch
lúa, th m chí trong ñi u ki n ng p nư c v n có t i 30% s h ch gi ñư c s c s ng, n y
m mthành s i và xâm nhi m gây b nh cho v sau. Quá trình xâm nhi m l p l i thư ng
x y ra qua ti p xúc gi a h ch và b lá lúa.
Ch s c a ñ t gây b nh l n ñ u có liên quan m t thi t v i s lư ng ti p xúc v i cây,
nhưng s phát tri n c a b nh sau khi ti p xúc v i ký ch l i ch u nh hư ng l n c a nhi t
ñ , m ñ và tính m n c m c a cây ký ch .
Ph n ng c a các gi ng lúa ñ u n m trong ph m vi t nhi m n ng ñ n tương ñ i
ch ng ch u. Chưa có gi ng lúa nào th hi n ñ c tính ch ng b nh cao (Hsied, Wu và Shian,
1965). Gi ng lúa Indica ch ng ch u b nh t t hơn gi ng lúa Japonica (Shian, Lee và Kim,
1965).
nư c ta, h u h t các gi ng lúa ñ a phương và gi ng nh p n i ñ u có m c ñ
nhi m b nh khô v n t trung bình ñ n nhi m n ng. M t s ít các gi ng như KV10,
JR9965, IF50, IR17494, OM80, v.v... có m c ñ nhi m b nh nh hơn so v i các gi ng
khác.
2.4. Bi n pháp phòng tr
Phòng tr b nh khô v n ch y u là áp d ng các bi n pháp tiêu di t ngu n b nh
trong ñ t và qu n lý k thu t tr ng tr t thâm canh thích h p. Tiêu di t ngu n b nh trong
ñ t ti n hành ngay sau khi thu ho ch, cày sâu ñ vùi l p h ch n m, ph i h p v i các bi n
pháp gieo c y ñúng th i v , ñ m b o m t ñ h p lý, bón phân ñúng t l tránh bón t p
trung ñ m ñón ñòng, có th ph i h p thêm kali v i tro b p ñ tăng cư ng tính ch ng b nh
c a cây. H th ng tư i tiêu ch ñ ng và không ñ m c nư c quá cao trong trư ng h p
b nh lây lan m nh.
Ngoài ra, có th dùng m t s lo i thu c hoá h c như Vida 3SC (Wida 5WP) =
Validamycin A5% (1 l/ha); Bonanza 1000 DD (0,4 l/ha); Tilt 250ND (0,3 - 0,5 l/ha);
Anvil 5SC (50 - 100g a.i/ha); Roval 50WP (0,1 - 0,2 l/ha); Monceren 25WP (1 kg/ha) ñ




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 8
ph i h p v i các bi n pháp canh tác k thu t phòng tr b nh. S d ng thu c hoá h c
phòng tr b nh ch ñưa l i hi u qu khi b nh m i phát sinh nh ng b lá già và thu c hoá
h c ph i ñư c phun ti p xúc v i t ng lá dư i c a cây k t h p v i rút c n nư c trên ñ ng
ru ng.
Bi n pháp sinh h c như s d ng ch ph m n m Trichoderma ñ c ch s phát tri n
s i n m và h ch n m khô v n cũng có tác d ng phòng tr b nh, ñ m b o an toàn môi
trư ng.


3. B NH LÚA VON [Fusarium moniliforme Sheld.]

B nh lúa von r t ph bi n và gây tác h i l n nhi u nư c tr ng lúa trong nh ng
năm trư c ñây. Năm 1943, Bugnicourt là ngư i ñ u tiên nghiên c u và xác ñ nh b nh lúa
von Vi t Nam. Năm 1956, b nh gây h i n ng trên di n r ng vùng ð ng b ng sông
H ng, có nơi thi t h i ñ n 2/3 s n lư ng. Năm 1970, b nh xu t hi n và phá ho i n ng
m t s t nh H i Hưng, Thái Bình, Nam Hà,.... trên các gi ng M c tuy n, Bao thai, 813,
v.v....
3.1. Tri u ch ng b nh
B nh lúa von có th xu t hi n và gây h i t giai ño n m cho ñ n thu ho ch. ð c
ñi m chung c a b nh lúa von là cây phát tri n cao v t, cong queo, lá b nh chuy n màu
xanh nh t sau ñó màu vàng g ch cua, c ng giòn r i ch t nhanh chóng. Lóng thân cây b nh
phát tri n dài ra, thư ng m c nhi u r ph ñ t và có th th y l p ph n tr ng ph t h ng
bao quanh ñ t thân và v trí xung quanh ñ t thân. H t b b nh thư ng l ng, lép, v h t
màu xám, trên v h t có th quan sát th y l p n m ph n tr ng ph t h ng trong ñi u ki n
m ư t. Trong ñi u ki n khô, trên ñ t thân và v h t có nhi u ch m nh li ti màu xanh
ñen, ñó là qu th c a n m.
3.2. Nguyên nhân gây b nh
Năm 1898, Hori là ngư i ñ u tiên xác ñ nh b nh và ñ t tên n m gây b nh là
Fusarium heterosporum. Năm 1919, Sawada tìm th y giai ño n h u tính c a n m và ñ t
tên là Lisea fujikuroi Sawada. Năm 1931, Ito và Kimura xác ñ nh tên n m là Gibberella
fujikuroi và giai ño n vô tính là Fusarium moniliforme.
Bào t phân sinh g m hai lo i: bào t nh và bào t l n.
Bào t nh ñơn bào, hình tr ng và hình h t dưa gang, hình thành t cành phân
nhánh d ng ch c ñôi ho c không phân nhánh m c tr c ti p t s i n m, bào t nh t l i
d ng b c gi trên ñ u cành ho c hình thành d ng chu i, kích thư c bào t t 3,4 x 20 - 1,3
x 4,1µm.
Bào t l n dài, cong hình trăng khuy t lư i li m, m t ñ u hơi nh n còn m t ñ u có
d ng hình bàn chân nh , thư ng t 3 - 5 ngăn ngang.
Giai ño n h u tính t o qu th b u màu xanh ñen ho c tím ñen d ng h t ch m ñen
nh li ti trên b ph n b b nh. Bào t túi không màu, có m t vách ngăn ngang, hình b u
d c, kích thư c 9 - 22 x 5 – 12 µm. Không t o ra bào t h u.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 9
N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C, t i thi u là 100C và ng ng ho t ñ ng
0
37 C. Bào t phân sinh d ng bào t l n mang ch c năng như h u bào t có th t n t i
và gi s c s ng trong ñ t t 4 - 6 tháng trong ñi u ki n ñ ng ru ng, nhưng trong phòng
bào t có s c s ng t i hai năm (Ito và Kimura, 1931). N m t n t i ch y u d ng s i và
bào t h u tính trên tàn dư cây b nh, trong ñ t và h t gi ng (phôi h t).
3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh
B nh lúa von thư ng phát sinh vào nh ng năm có th i ti t m áp. Nhi t ñ thích h p
cho b nh phát sinh và phát tri n t 24 - 320C, m ñ cao và ánh sáng y u. Trong v mùa
b nh gây h i n ng hơn so v i v chiêm xuân. N m b nh lây nhi m vào phôi và t n t i
h t (Chang và Shun, 1975). Bào t phân sinh và qu th b u v t b nh thư ng ñư c mưa
làm rơi xu ng ñ t và t n t i trong ñ t tr thành ngu n b nh có kh năng xâm nhi m tr l i
trong vòng 4 - 6 tháng.
Bào t phân sinh c a n m ch phát tán vào ban ñêm t 5 ñ n 9 gi t i (Sasaki,
1971). Trong khi ñó bào t túi ch phát tán vào lúc n a ñêm và ch khi có mưa xong bào
t túi m i ñư c phát tán vào ban ngày (Yu và Sun, 1976).
Các b ph n dư i m t ñ t c a cây như r , g c thân d b nhi m b nh hơn các v trí
b lá và ñ t thân. R c a cây và các b ph n khác c a nh ng cây lúa non giai ño n m
và th i kỳ lúa con gái là nhi m b nh n ng nh t (Yu và Sun, 1975).
M c ñ nhi m b nh th hi n b ng s cao v t c a cây, nhưng cũng có d ng làm cho
cây lùn ñi, ngoài ra có d ng b nh không thay ñ i v kích thư c c a cây (Seto, 1937).
Trong quá trình gây b nh n m ti t ra m t s ch t kích thích sinh trư ng và ñ c t như
gibberellin A (C22H26O7) và gibberellin B (C19H22O3) có tác d ng kích thích sinh trư ng
làm cho cây cao v t lên và các axit dehydro fusarinic, gibberellic, vasin fusarin và axit
fusarinic. Axit fusarinic là ch t kìm hãm sinh trư ng c a cây làm cây lúa lùn ñi (Yabuta
và Hayashi, 1939).
3.4. Bi n pháp phòng tr
X lý h t gi ng là bi n pháp có ý nghĩa nh t ñ i v i vi c h n ch b nh giai ño n
m . X lý gi ng có th ti n hành b ng nư c nóng 540C, formol và ñ c bi t dùng Benlate
ho c Benlate - C, Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Bumper 25EC (0,25 - 0,5 l/ha) ho c Tilt ñưa
l i hi u qu cao di t tr n m trên b m t v h t. Các lo i thu c hoá h c trên còn ñư c s
d ng di t tr n m b nh các giai ño n khác nhau c a cây.
Sau khi x lý gi ng, các bi n pháp như tránh ñ t ch i m , tránh gi p nát m , nh b
cây b nh trong quá trình làm c s c bùn, bón phân h p lý cho cây sinh trư ng t t có tác
d ng làm gi m s nhi m b nh c a cây.
ð i v i h t gi ng, không l y gi ng nh ng vùng b b nh, th m chí nh ng h t g n
vùng b b nh cũng có bào t n m bám dính trên b m t v h t do v y c n chú ý ñ n khâu
ch n l c lô gi ng cho s ch.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 10
4. B NH TIÊM H CH LÚA [Sclerotium oryzae Catt.]

B nh tiêm h ch lúa là m t trong nh ng b nh h i lúa tương ñ i nguy hi m nư c ta
và cũng là b nh ph bi n nhi u nư c tr ng lúa nư c trên th gi i. n ð , b nh có khi
làm ch t ñ n 70 - 80% m . Nam b , theo Roger, b nh thư ng phá ho i nghiêm tr ng
các t nh B c Liêu, C n Thơ, Sóc Trăng. mi n B c nư c ta, t năm 1954 t i nay năm
nào b nh cũng xu t hi n, gây ra nhi u t n th t.
4.1. Tri u ch ng b nh
Tri u ch ng b nh thay ñ i tuỳ theo ñi u ki n ngo i c nh. Trư c h t, v t b nh xu t
hi n b lá dư i th p r i lan d n ra. V t b nh ñ u tiên là nh ng ch m nâu, d n chuy n
thành nâu ñ m, r i sau ñen h n. Lúc m i hình thành v t b nh hình tròn, sau thành hình
b u d c và phát tri n dài ra, ăn sâu vào trong phá ho i nhu mô b và ng r làm cho b
ph n b th i nhũn. Cây lúa b b nh tiêm h ch lá vàng úa, khô ch t. Khi b b nh nh cây
lúa có th tr nhưng h t lép nhi u. Vào cu i th i kỳ sinh trư ng, h ch n m thư ng hình
thành m t trong ng r g n m t nư c, ng r b b nh thư ng phân gi i thành ch t l y
nh y, có mùi hôi. Khi ng r th i nhũn thì toàn b cây b l n xu ng, lúc này r cây lúa b
th i ñen.
4.2. Nguyên nhân gây b nh
Năm 1941 - 1942, Roger ñã phát hi n th y Nam b có nh ng loài n m gây ra b nh
tiêm h ch lúa sau ñây: Corticium rolfsii Sacc.; Coritium solani (Prit et Delaer) Bourd
Galz; Leptosphaeria salvinii Catt.; Helminthosporium sigmoideum var. irregulare Tullis
(Sclerotium oryzae Catt.); Sclerotium fumigatum Nakata; Rhizoctonia microsclerotia
Malz.
Theo ðư ng H ng D t (1964) thì b nh tiêm h ch lúa mi n B c nư c ta là do m t
nhóm n m g m 8 lo i gây h i. Nói chung, Vi t Nam ph bi n nh t là loài n m
Sclerotium oryzae Catt. (giai ño n h ch) hay Helminthosporium sigmoideum (giai ño n vô
tính) hay Leptosphaeria salvinii Catt. N m thu c h Dothideales; l p Ascomycetes.
Cattenea (Ý) ñã phát hi n b nh tiêm h ch do n m Sclerotium oryzae l n ñ u tiên vào
năm 1876. M phát hi n năm 1907, Nh t B n phát hi n năm 1910, còn Vi t Nam
Vincens phát hi n năm 1919.
S i n m r t m nh không màu, ña bào, nhi u nhánh thư ng không hình thành vòi
hút. S i n m già thư ng có màu vàng và th t l i các ngăn ngang, thư ng hình thành
nhi u bào t h u hình tròn màu nâu ñ m, v dày.
H ch n m hình c u hay b u d c r t nh , h ch non màu tr ng chuy n sang màu vàng
nâu, h ch màu ñen bóng, trơn, kích thư c trung bình c a h ch 384 µm. H ch thư ng hình
thành trong mô b lá và thân cây ph n trên sát m t nư c. D ng sinh s n h u tính Vi t
Nam r t ít g p. Chu kỳ phát tri n hoàn toàn c a n m ñã ñư c Cralley và Tullis kh o sát
M . Theo Cralley và Tullis thì bào t phân sinh màu sáng, hình thoi dài th ng hay hơi
cong hai ñ u, ña s ba ngăn ngang, kích thư c 54,3 x 11,4 µm.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 11
Tullis còn cho bi t, qu th b u màu ñen, hình c u c ng n, ñư ng kính 202 -
481µm. Túi chuỳ có ng nh ng n, kích thư c 90 - 128 x 14 µm, ch a t 4 - 8 bào t túi.
Bào t túi hình thoi hơi cong, có ban ngăn ngang, màu nâu, các t bào hai ñ u màu nâu
nh t, có kích thư c 3,8 - 5,3 x 7 – 8 µm.
H ch n m m c r t m nh trên các môi trư ng pH 6,5 - 8. Dung d ch l c môi trư ng
c y n m có tác d ng kích thích sinh trư ng lúa. S hình thành h ch n m ph thu c vào
ñi u ki n nhi t ñ r t rõ r t, nhi t ñ 25 - 300C h ch hình thành nhi u nh t. Nói chung,
kh năng ch u nhi t ñ c a h ch r t cao. H ch ch u ñ ng trong ñi u ki n khô d dàng và
có th s ng t 2 - 3 năm. Trong ñi u ki n ng p nư c nhi t ñ th p, h ch s ng lâu hơn
nhi t ñ cao, 50C h ch s ng 3 năm. 200C h ch s ng ñư c 2 năm, 350C h ch s ng
ñư c 4 tháng.
Dư i tác ñ ng c a ánh sáng m t tr i, h ch ch s ng ñư c 1 năm. H ch n m có th b
m t s tác ñ ng lý hoá h c tiêu di t như rư u, formol, axit axetic, NaOH 10%,….
4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh
V trí xâm nh p c a n m vào cây lúa ph thu c vào ch ñ nư c trong ru ng, nhưng
nói chung bao gi cũng trên sát m t nư c. B nh phát tri n m nh trnong ñi u ki n ng p
nư c, nư c tù và ru ng y m khí. N u ru ng lúa ñư c tháo c n nư c sau khi ñ nhánh
b nh gi m so v i nư c ng p.
B nh có th xu t hi n vào b t kỳ giai ño n nào c a cây lúa. B nh thư ng xâm nhi m
m nh vào lúc cây lúa có t l C/N th p. B nh phá ho i m nh t giai ño n lúa có ñòng tr
ñi.
Khi cây lúa b sây sát, sinh trư ng y u b nh thư ng xâm nh p d dàng.
S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c vào ch ñ phân bón, m t ñ . N u bón
quá lư ng ñ m thì cây b b nh n ng; n u c y lúa quá dày không thông khí và ánh sáng thì
b nh cũng n ng.
mi n B c nư c ta, trên các gi ng lúa mùa cũ ng n ngày b nh thư ng nh hơn
nh ng gi ng lúa dài ngày nh t là lúa mùa mu n. Ngoài ra, nh ng gi ng lúa c ng cây, s
lá và d nh v a ph i b nh thư ng nh hơn nh ng gi ng lúa cây m m, r m r p. Nhưng
trong vài năm g n ñây trên nh ng gi ng lúa m i ng n ngày, c ng cây b nh ít phát sinh và
phá h i, ñ c bi t là m t s gi ng c a Vi n Lúa Qu c t (IRRI).
v mùa, b nh thư ng phát sinh m nh t tháng 9 - 10 dương l ch khi nhi t ñ
không khí 27 - 300C. v xuân, b nh phát sinh m nh t tháng 5.
4.4. Bi n pháp phòng tr
D n s ch rơm r , g c r b b nh ñem ñ t, không nên ñánh ñ ng ho c dùng ñ ph
ñ t các cây tr ng khác ngoài ñ ng ru ng. ð ng th i, tranh th cày úp g c r ñ tiêu di t
ngu n b nh là h ch n m trên tàn dư và ñ t.
Ch n gi ng lúa ch ng b nh. Nhóm gi ng lúa Japonica có kh năng ch ng b nh cao
hơn nhóm gi ng lúa Indica.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 12
Có th s d ng thu c ñ di t b nh trung tâm khi b nh ch xu t hi n m t góc
ru ng như: New Hinosan 30EC (1,2 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Dithan M 45 -
80WP (1,5 - 2 kg/ha) k t h p v i thay ñ i m c nư c trong ru ng và vơ b các lá già khô
ch t.


5. B NH HOA CÚC LÚA [Ustilaginoidea virens (Cke.) Tak.]

B nh phân b r ng các vùng tr ng lúa châu Á, châu Phi, châu M La Tinh. B nh
ñã gây thi t h i cho lúa Philippines (Reinking, 1918) và Mi n ði n (Seth, 1935).
5.1. Tri u ch ng b nh
N m xâm nhi m vào h t, bi n t ng h t riêng l c a bông lúa thành kh i bào t hình
tròn d ng nhung m n. Kh i bào t lúc ñ u nh , sau ñó to d n và ñ t t i ñư ng kính có th
1cm, kh i bào t này ñư c bao ph b i màng m ng, trơn nh n màu vàng, màng b v rách
do kh i bào t ti p t c sinh trư ng khi ñó kh i bào t có màu vàng da cam sau ñó bi n
thành màu xanh nâu ho c ñen xanh nh t. th i kỳ này b m t c a kh i bào t b n t n .
Thông thư ng ch m t vài h t trên bông lúa b b nh, khi b nh n ng có nhi u h t trên bông
lúa b b nh.
5.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh do n m Ustilaginoidea virens (Cke.) Tak. thu c b N m Than ñen
Ustilaginales, l p N m ð m Basidiomycetes, các bào t vách dày (Clamydospora) hình
thành trên kh i bào t sinh ra bên các s i n m. Chúng có hình tròn ñ n b u d c, màu
ôliu, khi non chúng có kích thư c nh hơn, màu nh t, trơn nh n.
Bào t có vách dày m c m m thành các ng m m, t các ng m m hình thành cành
bào t ñ nh thon nh n và mang bào t , bào t nh hình tr ng.
M t s kh i bào t phát tri n 1 - 4 h ch trung tâm, các h ch ñó qua ñông ngoài
ru ng và sinh s n ra các t n n m có cu ng trong mùa hè ho c mùa thu năm sau. ð nh
cu ng c a t n n m phình to hình c u ho c g n tròn và ch a các qu tr ng nang
(Perithecia) vòng ngo i vi. M i qu t nang ch a kho ng 300 bào t nang.
Dùng phương pháp r a h t và li tâm nư c r a ñ phát hi n bào t vách dày h t
gi ng lúa.
5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh
Theo k t qu nghiên c u c a Raychaudhuri ñã nh n xét v quá trình nhi m b nh hoa
cúc, tác gi ghi nh n có 2 ki u gây b nh:
Ki u 1: H t b nhi m b nh s m, ngay t lúc lúa m i b t ñ u phơi màu, c b u hoa b
phá hu , nhưng các cu ng nhu , ñ u nhu và các thuỳ bao ph n v n còn nguyên v n.
Ki u 2: H t b b nh khi chín, khi ñó các bào t tích t l i trên nhân h t, phình to ra
và ép v h t sang m t phía. Cu i cùng n m ti p xúc v i n i nhũ và s sinh trư ng c a
n m ñư c ñ y nhanh, n m choán ch và bao b c toàn b h t.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 13
Theo nh ng k t qu nghiên c u c a hai tác gi Yoshino và Yamamoto (1951) cho
r ng ña s b nh x y ra trư c lúc lúa phơi màu, m ñ cao thu n l i cho b nh phát tri n,
lúa ñư c bón nhi u phân, thân lá sinh trư ng t t thì cây lúa thư ng d m n c m b nh.
5.4. Bi n pháp phòng tr
Theo Hashioka (1952) có th phòng ch ng b nh b ng cách phun thu c tr n m
trư c khi lúa tr . Kannaiyan và Rao (1976) cho bi t thu c oxyclorua ñ ng có tác d ng
làm gi m s phát sinh gây h i c a b nh.


6. B NH ð M NÂU LÚA [Curvularia sp.]

mi n B c nư c ta, t năm 1969 - 1970 b nh ñ m nâu ñã xu t hi n nhi u vùng
trên các gi ng lúa m i và v mùa 1971 b nh ph bi n kh p các vùng tr ng lúa nư c
ta. B nh làm tăng s h t lép, gi m kh i lư ng h t nh hư ng t i năng su t, b nh n ng kéo
dài t i cu i kỳ sinh trư ng có th làm cây lúa c n l i, tr kém. H t b b nh t l lép lên t i
60 - 70%.
6.1. Tri u ch ng b nh
B nh có th xu t hi n t th i kỳ m cho ñ n lúc lúa chín, phá ho i ch y u lá và h t.
V t b nh trên lá hình tròn, s c ng n ho c không ñ nh hình màu nâu. Trên h t lúa v t b nh
tròn nh màu nâu. V t b nh trên lá và trên h t d l n v i b nh tiêm l a. H t b b nh
thư ng bi n màu.
6.2. Nguyên nhân gây b nh
Có kho ng 14 loài n m Curvularia có liên quan ñ n b nh nhưng ph bi n nh t là
C. lunata (Walker) Boedjin và C. geniculata Tracy and Early, n m thu c l p N m B t
toàn. Giai ño n h u tính là Cochliobolus lunatus Nelson and Haasis và Cochliobolus
geniculata Nelson.
Trên lá và h t b nhi m b nh n m m c thành l p m c màu xám ñ n nâu xám. Cành
bào t phân sinh màu nâu ñ m, ña bào, không phân nhánh m c ñơn ho c thành c m, ñ nh
hơi tròn, kích thư c 70 - 270 x 2 – 8 µm. Bào t phân sinh m c thành c m ñ nh, cong,
hình gù vai trâu, ña bào, có 2- 5 vách ngăn ngang, ña s có 3 ngăn ngang, ñ nh tròn hơn
th t g c. N m có th k t h p gây h i v i n m tiêm l a và m t s loài n m khác.
N m t n t i ch y u trên b m t h t gi ng ho c dư i l p v tr u dư i d ng s i n m
và bào t phân sinh.
6.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh thư ng phát sinh và phá ho i vào v mùa và v chiêm xuân. B nh ch phá h i
trên các trà lúa c y mu n (tr trung tu n tháng 5 - 6 và h tu n tháng 10 - 11), các chân
ru ng thi u phân. B nh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ 20 - 270C, khi th i ti t
bi n ñ ng, cây lúa phát tri n kém thi u dinh dư ng. Trong su t th i kỳ sinh trư ng c a
cây b nh thư ng xu t hi n vào hai cao ñi m t m s p c y ñ n lúa h i xanh và t th i kỳ
làm ñòng ñ n lúa chín.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 14
B nh phát sinh m nh nh ng chân ñ t chua, m n, ñ t b c màu. Bón ñ m th p, ñ c
bi t là các gi ng lúa dài ngày n u thi u ñ m vào th i kỳ làm ñòng b nh phát tri n m nh.
Bón phân cân ñ i (phân chu ng, N, P, K) ñ y ñ , bón t p trung vào giai ño n ñ u b nh
n ng hơn so v i bón r i rác nhi u l n.
Ngu n b nh t n t i ch y u trên các h t gi ng và rơm r c a các cây b nhi m b nh.
Ngoài ra, M ngư i ta còn phát hi n th y n m C. lunata gây b nh cho qu cà chua và
t. Còn C. geniculata gây b nh cho c i b p, ñ u Hà Lan....
6.4. Bi n pháp phòng tr
Dùng h t gi ng s ch b nh, sáng màu, m y ch c. Chăm sóc m t t, c y ñúng th i
v . Bón ñ y ñ các lo i phân chu ng, N, P, K, bón phân cân ñ i, bón vào các giai ño n
lúa c n dinh dư ng như ñ nhánh, ñón ñòng. Trên các chân ñ t chua c n bón thêm vôi ñ
c i t o ñ t.
ði u ti t nư c h p lý, nư c sâu kho ng 5 - 10cm, không ñ lúa b h n ho c ng p
úng quá. N u b nh phát tri n có th phun các lo i thu c sau: New Hinosan 30EC (1,2
l/ha); Kitazin 50EC (1 - 1,5 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2 %); Zineb 80 WP( 1kg/ha).


7. B NH TIÊM L A H I LÚA [Bipolaris oryzae (Breda de Haan) Shoem.]

Tên cũ: [Helminthosporium oryzae]
B nh ñư c phát hi n năm 1901 Nh t B n. B nh có ph m vi phân b r ng, ph
bi n các nư c tr ng lúa thu c châu Á, châu M và châu Phi.
H t b b nh ph m ch t và tr ng lư ng b gi m 4,58 - 29,1%. B nh ñã t ng phát sinh
thành d ch nghiêm tr ng và là m t trong nh ng nguyên nhân gây ra n n ñói Bengal năm
1942 (John Woodhead, 1945). B nh h i m c ñ nh , khi b nh n ng v t b nh làm lá s m
vàng và khô ch t. B nh làm cháy lá m , lúa nhi m b nh vào lúc ñòng non cho ñ n tr v
h t thư ng b ñen, t l h t l ng và lép cao. Philippines và mi n B c Vi t Nam trong
nh ng năm 60 b nh gây h i n ng, m còi c c, ch t khô lá gây tình tr ng thi u m m t
s vùng tr ng lúa.
7.1. Tri u ch ng b nh
Tri u ch ng b nh có th xu t hi n trên lá m m, b lá, lá và h t. Khi h t nhi m b nh
n y m m, v t b nh là các ñ m nh màu nâu trên lá m m và các r non cũng có th b b nh
dư i d ng các v t ñen nh t. V t b nh ban ñ u trên lá là ch m nh màu vàng, sau chuy n
sang m u nâu nh t và v t b nh ñi n hình có hình b u d c gi ng h t v ng, có m u nâu
non, xung quanh có qu ng vàng. ðôi khi b nh phát tri n m nh làm lá khô vàng và ch t.
Kích thư c, s lư ng v t b nh tuỳ thu c vào th i ti t và gi ng. Trên các gi ng m n c m
v t b nh l n và nhi u, ngư c l i trên các gi ng lúa ch u ho c kháng v t b nh nh và ít.
V t b nh trên b lá ñòng và trên v h t lúa có màu nâu không có hình d ng nh t ñ nh, khi
b nh n ng n m có th phát tri n và bao ph hoàn toàn b l p v h t và xâm nh p vào n i
nhũ.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 15
7.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh do n m Bipolaris oryzae (Breda de Haan) Shoem. gây ra tên khác là
Helminthosporium oryzae Breda de Haan thu c nhóm N m B t toàn, giai ño n sinh s n
h u tính thu c l p N m Túi Ascomycetes có tên là Ophiobolus miyabeanus Ito and
Kuribayashi. S i n m ña bào, phân nhánh, ñư ng kính 4 – 8 µm màu nâu ñ n xám nh t.
Cành bào t phân sinh m c thành c m, ña bào, ph n g c l n hơn ph n ñ nh cành và hơi
g y khúc. Bào t phân sinh hình con nh ng thon dài th ng ho c hơi cong, hai ñ u tròn có
t 3 -11 ngăn ngang. Kích thư c bào t bi n ñ ng t 15 - 170 x 7 – 26 µm, ph n g c bào
t thon tròn. Trên môi trư ng nhân t o n m có màu xám ñ n hơn ñen. Bào t h u tính ít
g p, bào t hình s i dài có t 6 - 15 ngăn ngang, túi n m trong qu th và m i túi có 8 bào
t . Qu th hình n m màu vàng nh t, có th tìm th y trong rơm r .
Trên h t gi ng m m t n t i trên v h t, mày h t,gi a l p mày và v h t ñôi khi
n i nhũ.
N m sinh trư ng trong ph m vi nhi t ñ khá r ng. Nhi t ñ thích h p nh t cho n m
sinh trư ng là 27 - 300C, cho bào t n y m mlà 25 - 300C trong ñi u ki n m ñ 60 -
100%. Bào t hình thành t 5 - 380C, pH 4 - 10. Bào t ch t nhi t ñ 50 - 510C, s i n m
ch t nhi t ñ 48 - 500C trong 10 phút. Trong ñi u ki n thu n l i n m xâm nh p vào cây
trong 4 gi .
7.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
N m có th t n t i trên rơm r trong ñ t và s ng sót trên h t gi ng trong b o qu n
dư i d ng bào t ho c s i n m ti m sinh trong kho ng th i gian t 2 - 3 năm. Ngu n b nh
ñ u tiên thư ng t h t gi ng nhi m b nh, n m gây b nh trên ch i non và r làm gi m t l
n y m mkho ng 11 - 29% và gi m s c s ng c a cây con. T l b nh truy n qua h t gi ng
trên các lô gi ng b nhi m b nh có th lên ñ n 59,4%. Trên ñ ng ru ng b nh lan truy n
nh gió. N m có th gây h i trên 23 loài c d i m t lá m m.
B nh gây h i ch y u trên các gi ng lúa dài ngày, thi u dinh dư ng và vào các th i
kỳ kh ng ho ng dinh dư ng trong giai ño n sinh trư ng c a cây lúa (cu i m , lúa b h n,
sau ñ nhánh, ñòn non,...). M c ñ thâm canh càng cao b nh càng ít gây h i. Gi ng lúa
m n c m v i b nh là gi ng Chiêm tép.
7.4. Bi n pháp phòng tr
Ch y u dùng bi n pháp canh tác bao g m các khâu: v sinh ñ ng ru ng, d n s ch
c d i và tàn dư rơm r , c y ñúng th i v , bón phân ñúng k thu t, ñ m b o ñ nư c cho
lúa, luân canh và c i t o ñ t. Trong các khâu trên ñ m b o cung c p ñ u ñ dinh dư ng
cho lúa là quan tr ng nh t. Chú ý khâu ch n l c gi ng như phơi khô, qu t s ch, ch n h t
m y, sáng bóng, không có v t ñ m nâu.
Có th dùng bi n pháp x lý h t gi ng b ng nư c nóng 540C trong 10 phút ho c x
lý b ng thu c di t n m r i ñãi s ch ñem cho thóc n y m mvà gieo. Trong trư ng h p
c n thi t có th phun thu c tr n m như: New Hinosan 30EC (1,2 l/ha); Kitazin 50EC (1 -
1,5 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Zineb 80 WP (1kg/ha).




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 16
8. B nh g ch nâu [Cercospora Janseana (Racib) O. Const.]

B nh ph bi n trên lúa các vùng tr ng lúa trong nư c và trên th gi i. Trên các
gi ng nhi m có th b b nh n ng, thi t h i t i 40% năng su t (Over Water, 1960).
8.1. Tri u ch ng b nh:
B nh h i ch y u trên phi n lá (có khi b và v h t). V t b nh là nh ng s c ng n
như m t nét gh ch bút chì d c theo gân lá dài 2 – 10 mm, r ng 1 – 2 mm, có màu nâu
nh t ho c s m tuỳ theo gi ng.
8.2. Nguyên nhân gây b nh:
N m gây b nh t o ra trên v t b nh nhi u bào t phân sinh hình dùi tr ng dài, thon
m t ñ u, ña bào không màu, kích thư c t 20 – 60 x 5 µm.
N m có nhi u ch ng nòi khác nhau các vùng sinh thái. Cách phát hi n b nh trên
h t gi ng b ng phương pháp gi y l c m, ki m tra sau 7 ngày.
8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n:
B nh phát sinh mu n, thư ng phát tri n m nh vào th i kỳ lúa tr , n hoa. B nh h i
trên c lá già, lá non. N m b o t n trên h t gi ng.
8.4. Bi n pháp phòng tr :
S d ng gi ng kháng b nh. Ch x lý h t gi ng ho c phun thu c trên ñ ng ru ng
như các b nh ñ m nâu, tiêm l a trong trư ng h p r t c n thi t. Có th dùng các thu c như
Dithane M – 45, Carbendazim 0,2%, Bonazan 100 DD, Cyproconazole (0,3 – 04 lít/ha)
ho c Tilt super 300 ND (0,3 lít/ha n ng ñ 0,1%).


9. B nh vân nâu lá lúa [Microdochium oryzae Samuels]

9.1. Tri u ch ng b nh:
B nh h i ch y u trên các lá già, các lá có chót lá ch m m t ru ng nư c. V t b nh
t o thành nhi u ñư ng vân vòng cung n i ti p nhau loen r ng ra, b t ñ u t chót lá loen
r ng vào gi a phi n lá ho c b t ñ u t mép lá loen r ng vào trong. Các ñư ng vân vòng
cung có màu nâu, nâu nh t, chi u dài 1 – 5 cm, chi u r ng 0,5 – 1 cm (chi m c chi u
r ng phi n lá). Cu i cùng lá lúa b khô táp g i là b ng lá lúa.
Trên b lá t o ra nh ng ñ m nh hình b u d c, hình ch nh t, màu nâu ñ , tím ñen,
v sau v t ñ m to d n chuy n sang màu nâu, xám. B nh có th h i trên c bông và trên
h t làm bi n ñ i màu v h t. B nh làm gi m 20 – 30% năng su t lúa.
9.2. Nguyên nhân gây b nh:
N m có s i ña bào, t n n m d y x p màu tr ng m c nhanh trên môi trư ng. Bào t
phân sinh hình trăng khuy t cong có 1 – 3 ngăn ngang nhưng thông thư ng là 2 t bào,
không màu (khi t l i thành hình kh i bào t có màu h ng nh t).




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 17
9.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh:
B nh thư ng xu t hi n vào th i kù cây lúa ñang sinh trư ng, t giai ño n lúa con
gái, ñ ng cái ñ n ñòng tr (h i trên lá) thư ng vào tháng 3 – 4 tr ñi (v lúa xuân) và
tháng 8 – 9 (v lúa mùa), trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, tăng d n và có n ng,
nh t là nh ng ru ng có nư c. N m b nh b o t n trên tàn dư lá b nh và trên h t gi ng
m t th i gian lâu dài, có khi t i 11 năm (Mathur & Neergaard, 1985).
Bi n pháp phòng tr :
Phun thu c và x lý h t gi ng b ng Dithane M – 45, Carbendazim (Bavistin) ho c
Benlat 1,5 – 3 g/kg h t.


10. B nh th i b [Sarocladium oryzae (Sawada) Gams & Hawks.]

ðây là m t lo i b nh r t ph bi n châu Á, châu Phi và châu M . Ngày càng tr
thành m t b nh ch y u gây h i ñáng k trên các gi ng lúa m i ðông Nam Á và Vi t
Nam. M c ñ thi t h i do b nh gây ra t 9,6 – 28,5% năng su t tuỳ theo gi ng lúa và
vùng s n xu t.
10.1. Tri u ch ng b nh:
B nh xu t trên b lá ñòng vào th i cu i sinh trư ng c a cây. Trên b thư ng có
nhi u v t ñ m to, không có hình d ng nh t ñ nh, không ñ u, màu nâu vi n ngoài, bên
trong màu nâu xám. Kích thư c v t b nh có chi u dài 0,5 – 1,5 cm, d n d n loen r ng ra
bao quanh c b ñòng do nhi u v t liên k t v i nhau, làm ngh n ñòng không tr thoát
ho c ch m t ph n bông lúa tr ra ngoài. B nh làm cho bông lúa ít h t, h t lép l ng nhi u,
gi m năng su t rõ r t, m t s h t ch c t l n y m mth p và hàm lư ng protein gi m 8 –
22%, bi n ñ i màu nh t. H t gi ng có th b nhi m b nh.
10.2. Nguyên nhân gây b nh:
trên v t b nh và m t trong khi bóc b lá ñòng b n m có th có m t l p n m
tr ng m c ra khi tr i mưa m, ñó là n m b nh Sarocladium oryzae (Sawada) Gams &
Hawks. T n n m màu tr ng, ña bào. Cành bào t dài có 3 – 4 nhánh. Bào t hình b u d c
dài, hình tr hai ñ u tròn, không m u, kích thư c nh t 3 – 9 x 0,8 – 2,5 µm.
10.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n:
B nh phát sinh t giai ño n lúa ñ nhánh ñ n ñòng tr . B nh phát tri n m nh cu i
th i kỳ sinh trư ng trên b ñòng, thư ng they ru ng th p trũng. N m xâm nhi m vào
cây qua các v t thương cơ gi i và qua l khí kh ng. Bào t n m ñư c gió truy n ñi xa, lây
lan b nh trên di n r ng. B nh càng n ng trên nh ng ru ng có sâu ñ c thân lúa gây h i và
trong tình tr ng cây sinh trư ng dinh dư ng m t cân ñ i, nhi u mưa, m ñ cao và nhi t
ñ cao 25 – 300C.
10.4. Bi n pháp phòng tr :
Th c hi n các bi n pháp v sinh ñ ng ru ng, k thu t chăm sóc, bón phân, ch ñ
tư i nư c h p lý, c i t o ru ng trũng. Trong trư ng h p c n thi t có th x lý h t gi ng




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 18
ho c phun thu c. Có th dùng thu c Benlat C, Dithane M – 45, Tilt super 300 ND ñ
phun.


11. B NH KHÔ V N H I NGÔ [Rhizoctonia solani Kuhn]

B nh khô v n là b nh n m quan tr ng nh t trên các gi ng ngô m i hi n nay ñang
tr ng r ng rãi kh p các mi n tr ng ngô nư c ta. Tuỳ theo m c ñ b b nh năng su t ngô
trung bình b gi m t 20 - 40%. Cây ngô b b nh có v t b nh leo cao t i b p, bông c thì
tác h i r t l n có th làm m t năng su t 70% và hơn th n a.
11.1. Tri u ch ng b nh
B nh h i trên các b ph n phi n lá, b lá, thân và b p ngô t o ra các v t b nh l n
màu xám tro, loang l ñ m v n da h , hình d ng b t ñ nh như d ng ñám mây. V t b nh
lan t các b ph n phía g c cây lên t i áo b p và b p ngô, bông c làm cây, lá úa vàng tàn
l i, khô ch t b p th i khô. V t b nh khô v n ngô cũng tương t v t b nh khô v n h i trên
lúa.
11.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn gây ra, thu c l p N m Trơ (Mycelia sterilia);
giai ño n h u tính là Thanatephorus cucumeris (Frank) Donk thu c l p N m ð m.
N m này là loài n m ña th c có ph ký ch r t r ng (lúa, ngô, khoai tây, thu c lá, l c, cà
chua, bông, c i b p, ñ u ñ , bèo tây,....) nhưng loài n m này có r t nhi u ch ng lo i các
nhóm liên h p AG (Anatomis group) khác nhau khi h i trên các cây tr ng khác nhau.
Nh ng m u khô v n h i ngô (Hà Tây, Hà N i, Thanh Hoá, ....) ñã xác ñ nh ñư c n m gây
b nh thu c nhóm AG1- type 1 (AG1- 1A) theo h th ng giám ñ nh Rhizoctonia solani
c a Baruch Such và c ng tác viên năm 1998. Chúng là lo i có h ch tương ñ i l n 1,1 -
2,6mm, màu nâu không ñ ng ñ u, d ng tròn, s i n m có t c ñ sinh trư ng nhanh kho ng
30mm/ngày trên môi trư ng PDA nhi t ñ cao 28 - 300C. Các ngu n n m trên ngô có
th lây b nh chéo trên lúa và ngư c l i t lúa trên ngô. T l phát b nh cao, t l ti m d c
ng n 4 - 5 ngày. Ngu n b nh t n t i ch y u trên tàn dư cây b nh, trong ñ t d ng h ch
n m có s c s ng lâu dài trên m t năm.
11.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh gây h i các v ngô ñông, xuân và hè thu. v ngô xuân b nh h i n ng
thư ng phát sinh vào th i kỳ 6 - 7 lá, sau ñó phát tri n m nh tăng nhanh t l b nh vào
th i kỳ ra b p ñ n thu ho ch làm khô ch t cây con, ho c th i h ng b p ngô. B nh h i
nghiêm tr ng trên các gi ng ngô m i như LVN - 10, DK - 888, Bioseed 9681,v.v.....
Các y u t th i v , ch ñ tư i nư c, m c bón phân ñ m, m t ñ gieo tr ng ñ u có
nh hư ng t i m c ñ nhi m b nh khô v n trên ngô. Th i v gieo mu n (v xuân), tư i
nhi u, bón phân ñ m quá nhi u (trên 12 kg N/sào B c b ), m t ñ tr ng d y (> 2.500
cây/sào B c b ) ñ u có th nhi m b nh khô v n m c cao hơn so v i th i v gieo s m,
bón ñ m v a ph i, cân ñ i và tr ng m t ñ th p hơn (1.700 cây/sào).




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 19
11.4. Bi n pháp phòng tr
Ch c l c tr ng nh ng gi ng ngô ít nhi m b nh, h t gi ng t t, gieo ñúng th i v . M t
ñ tr ng v a ph i, không tr ng quá d y, tránh úng ñ ng nư c.
V sinh ñ ng ru ng, thu d n tiêu hu các tàn dư thân lá cây ngô b nh sau thu ho ch.
Làm ñ t, ngâm nư c ru ng ñ di t tr ngu n b nh là h ch n m và tàn dư trong ñ t.
Khi b nh xu t hi n có th phun thu c Validacin 5SL (1,5 l/ha); Tilt super 300ND
0,1% ( 0,4 l/ha); Rovral 50WP - 0,2% (1,5 kg/ha). Phun 2 - 3 l n cách nhau 10 ngày, k t
h p t a bóc lá b nh khô ch t trên cây.
Bón ch ph m Trichoderma vào ñ t trư c khi gieo tr ng ho c pha nư c tư i g c sau
khi cây con ñã m c, phun vào g c, m t ñ t và cây con khi ch m có b nh trên ñ ng ru ng.


12. B NH G S T H I NGÔ [Puccinia maydis Ber.]

12.1. Tri u ch ng b nh
B nh h i ch y u phi n lá, có khi b lá và áo b p. V t b nh lúc ñ u r t nh ch là
m t ch m vàng trong, x p không có tr t t , khó phát hi n, nhưng v sau to d n, v t vàng
nh t t o ra các v t ñ m n i (1mm), t bào bi u bì n t v , ch a m t kh i b t nâu ñ , vàng
g ch non, ñó là giai ño n hình thành bào t h . ð n cu i giai ño n sinh trư ng c a ngô,
trên lá b nh có th xu t hi n m t s v t b nh là nh ng n i màu ñen, ñó là giai ño n hình
thành các bào t ñông. V t b nh thư ng d y ñ c trên lá d làm lá cháy khô.
12.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh g s t do n m Puccinia maydis Ber. gây ra thu c b Uredinales, l p N m
ð m. Trên cây ngô n m phát tri n hai giai ño n chính: bào t h và bào t ñông. Trong
m t s trư ng h p, giai ño n bào t xuân hình thành trên cây chua me ñ t (Oxalis),
thư ng là loài P. polysora.
Bào t h ñơn bào, hình c u ho c hình b u d c, màu vàng nâu, có v dày g n gai
nh ; bào t ñông thon dài có hai t bào, v dày có màu nâu, có cu ng dài màu nâu.
12.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t ôn hoà, nhi t ñ trung bình, có mưa.
Bào t h có th t n t i lâu dài trên tàn dư lá b nh ru ng và trên h t qua năm, bào t h
n y m m nhi t ñ 14 - 320C nhưng thích h p nh t là 17 - 180C trong ñi u ki n có ñ m
bão hoà, sau khi xâm nh p kho ng m t tu n l có th xu t hi n v t b nh v i bào t m i,
t ñó l i lây lan r ng ra nhi u ñ t k ti p trong th i kỳ sinh trư ng c a cây ngô. Ngô xuân
hè và hè thu b b nh n ng hơn mi n trung du, mi n núi trên các gi ng ngô m i nh p n i
và ngô lai, vào cu i v b nh có th phát tri n m nh trên toàn cây làm lá nh và cây l i,
b p nh ñi r t nhi u.
Các gi ng ngô ñư ng, ngô n p thư ng b b nh n ng hơn các gi ng ngô ñá, ngô răng
ng a. M t vài gi ng nh p n i có th ít b b nh hơn nh ng gi ng ngô ñ a phương. Gi ng
LVN - 10, LVN 4, DK - 999, DK - 888, n p tr ng ñ a phương, t ñ , Bioseed tr ng Hà




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 20
N i, Hà Tây, m t s t nh mi n núi phía B c ñ u b nhi m b nh g s t ñ c bi t gi ng Q2
Mèo V c - Hà Giang, gi ng LVN 4 Hà Tây.
nư c ta, s lây lan và b o qu n ngu n b nh b ng bào t h . M t ph n ngu n b nh
còn là bào t ñông và s i n m trong tàn dư cây b nh.
12.4. Bi n pháp phòng tr
C n d n s ch tàn dư lá b nh, cày b a k ñ tiêu di t ngu n b nh ñ t và x lý h t
gi ng b ng TMTD 3 kg/t n h t, Bayphidan 10 - 15 g a.i/t h t ñ tiêu di t bào t h bám
dính trên h t khi thu ho ch. Tăng cư ng các bi n pháp thâm canh k thu t ñ cây sinh
trư ng t t, tăng s c ch ng b nh và h n ch tác h i do b nh gây ra.
Khi b nh xu t hi n s m lúc ngô có 5 - 6 lá, mà b nh ñ m lá cũng ñ ng th i xu t
hi n cùng phá ho i thì có th phun thu c Bayphidan 15WP (= Samet 15WP) 250 g a.i/ha;
Baycor 150 - 250 g a.i/ha và m t s thu c khác như: Score 250ND (0,3 - 0,5 l/ha); Tilt
250EC (0,3 - 0,5 l/ha); Bayleton 25EC (WP) 0,5 - 1 kg/ha.


13. B NH B CH T NG NGÔ [Sclerospora maydis Bult. & Bisby]

B nh ph bi n nhi u nư c vùng nhi t ñ i như Trung Qu c, n ð , Indonesia,
Trung Phi và vùng Caribê. B nh thư ng phát sinh phá ho i t p trung các vùng tr ng ngô
thu c vùng và ñông b c nư c ta, có nơi ngô b h i t i 70 - 80% s cây trên ru ng, gây
thi u h t m t ñ nghiêm tr ng, cây ch t không cho thu ho ch, ph i gieo tr ng l i.
13.1. Tri u ch ng b nh
B nh phá ho i ch y u t th i kỳ cây m i m c có 2 - 3 lá th t ñ n giai ño n 8 - 9 lá
nhưng có th kéo dài t i khi cây tr c . B nh h i ch y u lá, các lá b b nh thư ng xu t
hi n v t s c dài theo, phi n lá màu xanh tr ng nh t, lá m t màu d n, khi tr i m, ban ñêm,
sáng s m thư ng có l p m c tr ng xám ph trên v t b nh m t dư i lá. Trên cây, nh ng
lá non m i ra cũng như lá bánh t ñ u b nhi m b nh nên trông toàn cây tr ng xanh nh t,
d n d n cây c n y u, các ñ t gióng ng n không phát tri n ñư c, cây vàng khô ch t t i
ru ng.
13.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh b ch t ng ngô do n m Sclerospora maydis Bult. & Bisby gây ra thu c b
Sclerosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. m t s nơi trên th gi i b nh b ch t ng h i
trên ngô, kê có th do Sclerospora graminicola (Sacc.) Shrot. gây ra, b nh ñư c phát hi n
ñ u tiên Italia vào kho ng năm 1874. N m sinh s n vô tính t o thành các cành bào t
phân sinh và bào t phân sinh.
Cành bào t ng n m p, phía dư i thon, phía trên phình to phân nhi u nhánh ng n
không ñ u, ñ nh nhánh g n các bào t ñơn bào hình tr ng, hình b u d c, không màu.
C m cành bào t chui qua l khí m t lá l ra ngoài t o thành m t l p m c tr ng như
sương mu i ph trên mô b nh. Bào t phân sinh ñư c hình thành trong kho ng nhi t ñ
10 - 270C, khi n y m mhình thành ng m m xâm nh p vào lá ñ gây b nh.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 21
Bào t phân sinh là ngu n lây lan b nh quan tr ng trong th i kỳ ngô sinh trư ng
trên ñ ng ru ng. Bào t phân sinh ch hình thành trong ñi u ki n ñ m cao, nhi u sương,
tr i âm u, ít n ng g t và nhi t ñ th p. Trong ñi u ki n m ñ th p, tr i khô hanh, nhi t ñ
cao, có n ng bào t r t ít hình thành, kh năng s ng kém, r t d ch t không lây lan gây
b nh ñư c. N m có th sinh s n h u tính t o thành bào t tr ng n m bên trong mô lá b nh
khô r ng trên ru ng, bào t hình c u, màu vàng nh t, v dày, có s c s ng m nh t n t i lâu
dài trong ñ t.
13.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
Theo Nguy n H u Thu (1963) nư c ta thì b nh phát sinh phát tri n trong ñi u
ki n nhi t ñ tương ñ i th p (15 - 250C), m ñ t 80% tr lên, ñ c bi t trong nh ng th i
gian có nhi u sương mù, âm u, n ng nh xen mưa phùn. vùng ñ ng b ng b nh phát sinh
phá ho i n ng t tháng 10 ñ n tháng 3, tháng 4 hàng năm. vùng núi Tây B c, b nh có
th phá ho i trong th i gian dài và ph m vi r ng hơn. B nh b ch t ng ngô phá ho i n ng
trong v ngô xuân và v ngô ñông.
B nh thư ng phát tri n phá ho i nhi u hơn nh ng vùng ñ t phù sa ven bãi sông,
các chân ñ t nh tr ng màu liên ti p. chân ñ t n ng, ñ t trong ñ ng cày i b nh ít phá
ho i hơn. Các gi ng ngô hi n nay ñ u có th b nhi m b nh, các gi ng nh p n i b nhi m
b nh kho ng 2 - 4%, gi ng ngô t sông Bôi b b nh nh hơn (1,2%).
Ngu n b nh ñ u tiên t n t i tàn dư trên ñ t ru ng d ng bào t tr ng và s i n m
là ch y u, bào t tr ng n y m mxâm nh p vào cây ngay khi t h t gieo n y m m, b nh
th hi n trên cây có 2 - 3 lá t ñó lây lan m nh b ng bào t phân sinh. H t gi ng có th là
ngu n truy n b nh t năm này sang năm khác hay không thì chưa ñư c kh o sát k và có
nh ng nh n ñ nh khác nhau.
N m có nhi u d ng chuyên hoá có th phá ho i trên ngô, cao lương,...
13.4. Bi n pháp phòng tr
Tiêu di t ngu n b nh trên tàn dư ñ t, do ñó sau khi thu ho ch c n d n s ch thân lá.
Trong th i gian sinh trư ng c a cây trên ñ ng ru ng, m t s cây con b b nh s m c n nh
b ñem ñ t ho c chôn vùi th t k ñ tránh lây lan ngu n b nh.
Luân canh ngô v i các cây tr ng khác như lúa, cây h cà, rau. Tránh tr ng luân canh
v i kê, cao lương.
H t gi ng ch n l c t t có s c n y m mm nh, có th x lý thu c b t TMTD ñ b o
v h t khi gieo vào ñ t có ngu n b nh cũ. Theo k t qu nghiên c u c a H c vi n Nông
Lâm (1961 - 1962) x lý ngô b ng axit sunfuric 0,2% cũng có tác d ng t t ñ phòng tr
b nh b ch t ng ngô. Khi ru ng ngô m i ch m phát b nh, ñ tránh lan r ng có th phun
thu c Boocñô 1%; Aliette 80WP (0,3%); Rhidomil MZ 72BHN (2,5 kg/ha); Zineb (2,5
kg/ha); Antracol 80WP (0,3%).




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 22
14. B NH ð M LÁ NGÔ

Helminthosporium turcicum Pass. = Bipolaris turcica (Pass.) Shoemaker
Helminthosporium maydis Nisik. = Bipolaris maydis (Nisik. et. Miyake) Shoem.
B nh ñ m lá ngô bao g m hai lo i ñ m lá nh và ñ m lá l n là b nh ph bi n nh t
t t c các vùng tr ng ngô trên th gi i và nư c ta. M c ñ tác h i c a b nh ph thu c
vào t ng gi ng, t ng vùng và ch ñ canh tác khác nhau: ñ i v i m t s gi ng ngô lai
(Iova, Ganga 2, Ganga 5, Vijay) và m t s gi ng ngô lai (LVN 4, LVN 10, Q2) tr ng
m t s chân ñ t x u, do chăm sóc kém thì tác h i c a b nh khá rõ r t, làm cây sinh trư ng
kém, lá chóng tàn l i, th m chí cây con có th ch t, năng su t ngô gi m sút nhi u (kho ng
12 - 30%).
14.1. Tri u ch ng b nh
B nh ñ m lá nh và ñ m lá l n trên ngô có tri u ch ng khác nhau h n, tuy nhiên c
hai b nh này ñ u xu t hi n và gây h i ch y u phi n lá và b p h t:
a) B nh ñ m lá nh có v t b nh nh như mũi kim, hơi vàng sau ñó l n r ng ra thành
hình tròn ho c b u d c nh , kích thư c v t b nh kho ng 5 - 6 x 1,5mm, màu nâu ho c
gi a hơi xám, có vi n nâu ñ , nhi u khi v t b nh có màu qu ng vàng. B nh h i lá, b lá
và h t.
b) B nh ñ m lá l n có v t b nh khác h n: v t b nh dài có d ng s c hình thoi không
ñ u ñ n, màu nâu ho c xám b c, không có qu ng vàng. Kích thư c v t b nh l n 16 - 25 x
2 - 4mm, có khi v t b nh kéo dài t i 5-10cm, nhi u v t b nh có th liên k t n i ti p nhau
làm cho lá d khô táp, rách tươm ño n chót lá. B nh thư ng xu t hi n lá phía dư i r i
lan d n lên các lá phía trên. Trên v t b nh khi tr i m d m c ra m t l p n m ñen nh là
các cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh.
14.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh ñ m lá nh do n m Bipolaris maydis (Nisik. et. Miyake) Shoem. gây ra. B nh
ñ m lá l n do n m Bipolaris turcica (Pass.) Shoemaker gây ra. C hai loài n m trên ñ u
thu c h Pleosporaceae, l p N m B t toàn, giai ño n h u tính thu c l p N m Túi.
a) Bipolaris maydis có cành bào t phân sinh th ng ho c hơi cong, màu vàng nâu
nh t, có nhi u ngăn ngang, kích thư c 162 - 487 x 5,1 - 8,9 µm. Bào t phân sinh hình
con thoi hơi cong, ña bào, có 2 - 15 ngăn ngang, thư ng là 5 - 8 ngăn, màu vàng nâu nh t,
kích thư c 30 - 115 x 10 – 17 µm. Bào t phân sinh hình thành thích h p nh t nhi t ñ
20 - 300C, n y m mtrong ph m vi nhi t ñ tương ñ i r ng, thích h p nh t 26 - 320C;
nhi t ñ quá th p (< 40C) ho c quá cao (> 420C) bào t không n y m m. S i n m sinh
trư ng thích h p 28 - 300C, nhi t ñ t i thi u 10 - 120C, t i cao là 350C, bào t phân
sinh có s c ch u ñ ng khá v i ñi u ki n khô, nh t là khi bám trên h t gi ng có th b o t n
ñư c hàng năm.
b) Bipolaris turcica có cành bào t phân sinh thô hơn, màu vàng nâu có nhi u ngăn
ngang, kích thư c kho ng 66 - 262 x 7,7- 11µm. Bào t phân sinh tương ñ i th ng, ít khi




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 23
cong, có t 2 - 9 ngăn ngang, ph n l n 4 - 5 ngăn ngang, màu nâu vàng, kích thư c 45 -
152 x 15 - 2 5 µm. N m sinh trư ng thích h p nh t nhi t ñ 28 - 300C.
14.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh ñ m lá nói chung ñ u phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ tương
ñ i cao, tr i m áp, mưa m nhi u nên b nh thư ng tăng nhanh giai ño n cây ñã l n,
nh t là t khi có c tr ñi. Tuy nhiên, trong nh ng ñi u ki n cây ngô sinh trư ng kém,
th i ti t b t l i, cây m c ch m, b nh ñ u có th phát sinh phá h i s m hơn và nhi u hơn
ngay t giai ño n ñ u sinh trư ng (2 - 3 lá) cho ñ n chín. B nh ñ m lá l n phát sinh mu n
hơn, thư ng ít xu t hi n giai ño n 3 - 5 lá (giai ño n ñ u sinh trư ng) mà ph n l n t p
trung phá h i nhi u t 7 - 8 lá ñ n các giai ño n v sau; b nh phát sinh trư c h t lá già,
lá bánh t r i lan d n lên các lá phía trên ng n, lây b nh c vào áo b p. B nh phát tri n
m nh và gây tác h i rõ r t nh ng nơi mà k thu t chăm bón không t t, ñ t ch t, x u, d
ñóng váng, bón phân ít, ru ng hay b mưa úng, trũng, cây sinh trư ng ch m, vàng, th p.
B nh lây lan nhanh b ng bào t phân sinh xâm nh p qua l khí ho c có khi tr c ti p qua
bi u bì. Th i kỳ ti m d c dài hay ng n thay ñ i theo tu i cây và tr ng thái lá, nói chung
kéo dài kho ng 3 - 8 ngày.
Bào t phân sinh t n t i trên h t gi ng và s i n m t n t i trong tàn dư lá cây ñ t
ñ u là ngu n b nh quan tr ng. Hi n nay, trên ñ ng ru ng các gi ng ngô nh p n i và các
gi ng ngô lai b b nh ñ m lá khá nhi u và gây tác h i ñáng k nhi u vùng tr ng ngô
trong c nư c.
Các gi ng ngô lai tr ng ph bi n nhi u vùng trong c nư c hi n nay, ñ c bi t
các t nh mi n núi và trung du B c b như DK - 888, DK- 999, LVN 4 , LVN 10, n p tr ng
ñ a phương, t ñ và Bioseed 9681, P11, Q2, .... là nh ng gi ng có kh năng xu t hi n
b nh ñ m lá song cũng tuỳ thu c vào ñi u ki n canh tác t ng th i v khác nhau mà t l
b nh bi u hi n các m c ñ khác nhau.
14.4. Bi n pháp phòng tr
Phòng tr b nh ñ m lá trư c h t ph i chú tr ng ñ n các bi n pháp thâm canh, tăng
cư ng sinh trư ng phát tri n c cây ngô, nh ñó ñ m b o cho cây ít b b nh và h n ch tác
h i c a b nh. Vì v y, ph i coi tr ng vi c ch n ñ t thích h p ñ tr ng ngô, không ñ mưa
úng, trũng khó thoát nư c, cày b a k , vùi tàn dư lá b nh còn sót l i xu ng l p ñ t sâu ñ
di t ngu n b nh lá cũ, th c hi n gieo ngô ñúng th i v ñ cây m c ñ u và nhanh, cây
phát tri n t t.
Bón phân ñ y ñ N, P, K ñ ng th i chú ý tư i nư c trong th i kỳ khô h n nh t là
giai ño n ñ u c a cây ngô.
Trong th i gian sinh trư ng có th ti n hành phun thu c: dung d ch Booñô 1%; Tilt
250EC (0,3 - 0,5 l/ha); Benlate - C 50WP (1,5 kg/ha); Dithane M45 - 80WP (1,5kg/ha)
phun vào th i kỳ cây nh 3- 4 lá, 7 - 8 lá và trư c tr c , ñ ng th i k t h p v i bón thúc
NPK.
H t ngô trư c khi gieo tr ng c n ñư c x lý b ng thu c tr n m TMTD 3 kg/t n h t,
b p h t sau khi thu ho ch c n phơi s y khô, nh t là ñ i v i các b p ñ làm gi ng cho năm sau.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 24
15. B NH PH N ðEN (UNG THƯ ) NGÔ [Ustilago zeae Shwein Unger (DC.)
Corda]
B nh ph n ñen ngô là m t b nh ph bi n các nư c trên th gi i và gây tác h i l n,
nhưng nư c ta trư c ñây và hi n nay b nh ít ph bi n hơn và thư ng phá h i trên m t s
gi ng ngô nh p n i ho c m t vài gi ng tr ng mi n núi vùng Tây B c. B nh ñang có xu
th phát tri n r ng hơn các vùng nên c n chú ý có bi n pháp c n thi t ngăn ch n cho
b nh không lan r ng.
15.1. Tri u ch ng b nh
B nh ph n ñen phá h i trên t t c các b ph n c a cây ngô: thân, lá, b lá, c , b p,
th m chí có khi h i c r khí sinh trên m t ñ t. ð c trưng ñi n hình c a v t b nh là t o
thành các u sưng nên còn g i là ung thư ngô.
U sưng to ho c nh , lúc ñ u ch sùi lên như m t b c nh màu tr ng, nh n, l n d n
lên thành hình b t ñ nh, phình to nhi u khía c nh, màng tr ng, bên trong là m t kh i r n
vàng tr ng sau bi n thành b t ñen d bóp v , ñó là kh i bào t h u. U sưng thân và b p
thư ng r t to, còn lá thì u nh hơn.
trên ru ng các u sưng thư ng xu t hi n ñ u tiên trên b lá, sau xu t hi n thêm
nhi u lá, thân, bông c và b p. B ph n b b nh d th i h ng, nhăn rúm, d d ng.
15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
N m gây b nh Ustilago zeae Shwein Unger (DC.) Corda thu c b Ustilaginales, l p
N m ð m. U b nh khi ñã thu n th c bên trong ch a m t kh i l n s i n m ñã bi n thành
bào t h u. Bào t h u hình c u, màu hơi vàng, có gai, v dày, ñư ng kính kho ng 8 – 13
µm. Trên ñ ng ru ng, các u sưng v tung ra các bào t h u và tr thành ngu n lây lan trên
các b ph n non khác c a cây.
Bào t h u n y m mra ng m m (ñ m) v i các bào t ñ m phân ch i t o thêm bào
t th sinh; bào t h u n y m mtrong gi t nư c nhi t ñ thích h p nh t là 23 - 250C,
n y m mch m nh t nhi t ñ 15 - 180C. Bào t ñ m và bào t th sinh n y m mxâm
nh p qua bi u bì mô non t o ra s i n m sơ sinh t bào m t nhân, v sau phát tri n k t h p
v i nhau thành s i th sinh hai nhân, t ñó phát tri n thành kh i bào t h u. Trong th i kỳ
sinh trư ng c a cây s hình thành bào t h u có th x y ra 3 - 4 ñ t ho c nhi u hơn.
Bào t h u có th s ng ñư c r t lâu trong ñi u ki n t nhiên, thông thư ng có th
b o t n ñư c 3 - 4 năm, th m chí t i 6 - 7 năm trong các tàn dư cây b nh, trên các u v t
b nh rơi trên ru ng. Bào t h u v n còn s ng trong phân do trâu bò ăn b ph n cây b
b nh th i ra. Do ñó, bào t h u v t u b nh, trên ñ t, bám dính trên h t gi ng ñ u là
ngu n b nh ñ u tiên truy n t năm này qua năm khác. N m b nh thư ng xuyên lan qua
gió, nư c tư i, xâm nh p vào bi u bì qua v t thương sây sát. Do ñó, b nh có th phát tri n
m nh vào th i kỳ mưa gió ho c sau khi vun x i v i vàng gây sây sát. Sâu h i lá, thân, phá
h i nhi u là ñi u ki n giúp cho b nh xâm nhi m phát tri n thêm nhi u hơn. B nh phát
sinh, phát tri n còn liên quan ñ n ñ m ñ t. Nói chung, ñ t có ñ m 60% thích h p cho
ngô thì b nh ít phát tri n hơn so v i ñ t có ñ m thay ñ i th t thư ng khi quá khô (
80%), b nh cũng có th phát tri n nhi u hơn nh ng ru ng ngô
tr ng dày, bón nhi u ñ m vô cơ.
Các gi ng ngô DK - 888, DK- 999, LVN 4 , LVN 10, và Bioseed 9681, P11, Q2 ñ u
xu t hi n b nh ung thư nhi u vùng tr ng ngô m t s t nh mi n núi như Cao B ng,
Tuyên Quang, Hà Tây trong ñi u ki n thâm canh kém.
15.3. Bi n pháp phòng tr
Thu d n s ch các b ph n cây b b nh trên ñ ng ru ng. Làm v sinh s ch s ru ng
ngô, nh t là nh ng vùng ñã b b nh nhi u năm ñ tiêu hu ngu n b nh d ng bào t
h u trong các u v t b nh trên lá, thân, b p, sau ñó cày b a k ñ t, ngâm nư c ho c ñ ñ t
m ư t cho bào t chóng m t s c n y m m.
H t gi ng l y ru ng không b b nh. các ru ng ngô ñ gi ng n u ch m có b nh
c n s m ng t b các b ph n có u sưng chưa v ra ñem ñ t, r i phun dung d ch 1- 2%
TMTD ho c m t s thu c như Bayleton 25WP (0,4 - 0,5 kg/ha); Score 250ND (03, -
0,5l/ha); Dithane M45 - 80WP (1,5 - 2,0 kg/ha),.... 7 - 10 ngày trư c và sau khi tr c .
Phun thu c phòng tr sâu h i lá, thân, b p. H t gi ng x lý b ng Bayphidan 10 - 15 g
a.i/t h t ho c TMTD 0,3 kg/t h t.
Ti n hành luân canh ngô v i các cây tr ng khác (lúa), th i gian t i thi u hai năm
m i tr ng l i ngô, ñ ng th i ch n l c tr ng các gi ng tương ñ i ch ng b nh và tăng
cư ng chăm sóc, bón thúc kali, x i vun c n th n tránh gây sây sát ñ n cây.
Th c hi n bi n pháp ki m d ch ch t ch . B nh ph n ñen ngô trư c ñây nư c ta
ñư c coi là m t trong nh ng ñ i tư ng ki m d ch, ñ i v i các gi ng ngô nh p n i c n
ki m tra ngu n b nh trên h t, không nh p ho c kh trùng tri t ñ h t gi ng, tr ng trong
khu v c quy ñ nh ñ ti p t c ki m tra và phòng di t b nh.Vi c trao ñ i, v n chuy n h t
gi ng c n tuân theo các th t c ki m d ch. Các gi ng ngô m i tr ng nư c ta ñ u b b nh
n ng hơn các gi ng ñ a phương cũ cho nên c n ph i qu n lý gi ng theo vùng, bao vây tiêu
di t, ngăn ch n b nh lan r ng.


16. B NH M C H NG H I NGÔ [Fusarium moniliforme Sheld.]
[Fusarium graminearum Schw.]
B nh m c h ng h i ngô là m t trong nh ng b nh có ý nghĩa kinh t bi u hi n trên
h t sau thu ho ch, b nh ph bi n t t c các vùng tr ng ngô c a Vi t Nam và nhi u nư c
trên th gi i. B nh có th xu t hi n và gây h i ngay t giai ño n ngô bư c vào giai ño n
chín, sau ñó b o t n ngay trong h t ngô và ti p t c phát tri n gây h i trong giai ño n b o
qu n, ch bi n.
16.1. Tri u ch ng b nh
B nh m c h ng h i ngô do n m Fusarium moniliforme Sheld. gây ra có tri u ch ng
ñ c trưng là trên b p ngô có t ng chòm h t ngô m t s c bóng, màu nâu nh t, trên ñó bao
ph m t l p n m x p, m n màu h ng nh t. H t b nh không ch c m y, d v và d long ra




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 26
kh i lõi khi va ñ p m nh, h t b b nh m c h ng, m t s c n y m mho c n y m mr t y u,
m m m c ra b ch t trong ñ t khi gieo.
B p ngô và h t ngô trong th i kỳ chín và trong th i gian b o qu n có th b
nhi ulo i n m h i làm h t m c h ng trong ñó có b nh m c h ng Fusarium moniliforme
Sheld. và m c ñ Fusarium graminearum Schw. là r t ph bi n và gây t n th t ñáng k ,
gây ñ c cho ngư i và gia súc.
16.2. Nguyên nhân gây b nh
N m Fusarium moniliforme có t n n m phát tri n, sinh ra hai lo i bào t : m t là
lo i bào t nh (Microconidi) r t nhi u, có hình tr ng, kích thư c 4 - 30 x 1,5 - 2µm
không màu, ñơn bào (ñôi khi có m t ngăn ngang) t o thành chu i ho c trong b c gi trên
cành bào t phân sinh ng n. Lo i bào t th hai là bào t l n (Macroconidi) hình cong
lư i li m, ña bào có nhi u ngăn ngang (3 - 5 ngăn ngang), kích thư c 20 - 90 x 2 - 25µm
không màu.
R t hi m trư ng h p n m t o ra h ch n m tròn, ñư ng kính 80 – 100 µm. Trên tàn
dư cây b nh, áo b p vào cu i v thu ho ch n m có th hình thành qu th có l hình
tr ng, tròn, màu nâu ñ m, bên trong có nhi u túi (ascus) và bào t túi hình b u d c, có 1
vách ngăn ngang kích thư c 10 - 24 x 4 – 9 µm. giai ño n h u tính này n m g i là
Gibberella fujikuroi, ngu n b nh ch y u b o t n d ng s i n m s ng ti m sinh trên tàn
dư cây ngô, áo b p và h t ngô.
N m F. graminearum có t n n m r t phát tri n ăn sâu vào b ph n b b nh, khác
trên ngô v i n m F. moniliforme, n m F. graminearum thư ng không sinh ra lo i bào t
nh (Microconidi) mà ch có bào t l n hình b u d c cong, hình lư i li m cong, nhi u
vách ngăn ngang (3 - 6 ngăn), kích thư c 25 - 75 x 3 - 6µm t bào g c c a bào t có chân
rõ r t. Trên tàn dư cây b nh, n m có th t o ra qu th có l (Perthecium) bên trong ch a
nhi u túi và bào t túi, giai ño n h u tính ñư c g i là Gibberella saubinetii Sacc.
16.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh
M t d ng b nh tương t r t khó phân bi t v i tri u ch ng b nh m c h ng là b nh
m c ñ do n m Fusarium graminearum Schw. gây ra vào th i kỳ ngô có b p ñ n thu
ho ch. Thư ng thì b nh phát sinh t ñ u chót b p lan vào trong toàn b p bao ph m t l p
n m màu h ng ñ m - ñ nh t, áo b p và h t b b nh có màu ñ g ch non. H t d v , bên
trong h t có th r ng ch a m t ñám s i n m. N u b p b b nh s m thì không hình thành
h t, lõi b phân hu .
B nh thư ng gây h i m nh giai ño n ngô có b p ñang chín s a ñ n chín sáp và
giai ño n sau khi thu ho ch, áo b p và h t trên b p ñ u có th b b nh hu ho i nh t là
trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ cao.
Các gi ng ngô trong th i gian b o qu n thu c Lào Cai (ngô thư ng Sa Pa, ngô ñ a
phương), Sơn La (Hát Lót, Cò Nòi); Hà N i (vùng ðông Anh, Gia Lâm); Hoà Bình (Kỳ
Sơn, Tân L c, th xã Hoà Bình); Thái Nguyên (ð i h c Nông Lâm, TP. Thái Nguyên);
B c Ninh (Tiên Du, Yên Phong, Gia Lương); Nam ð nh (Giao Thu , V B n, TP. Nam




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 27
ð nh); gi ng ngô lai s 6, ngô n p ñ u xu t hi n hai lo i n m này (Ngô Vi t Hà và ctv,
2002 - Trung tâm B nh cây nhi t ñ i).
16.4. Bi n pháp phòng tr
- Thu ho ch ngô c n ñ m b o ñúng th i gian chín, không thu ho ch mu n
- Lo i b các b p h t b b nh trư c khi b o qu n. Các b p ngô và h t c n s y, phơi
khô ki t ñ n ñ m cho phép ≤ 13% và b o qu n trong nhi t ñ th p, mát, thoáng khí,
không m ư t.
- Thu d n, tiêu hu tàn dư cây sau thu ho ch
- X lý h t gi ng b ng thu c tr n m ñ ch ng m m m c trong b o qu n và trư c
khi gieo tr ng.
- Các h t ngô m c h ng, m c ñ c n lo i b không dùng làm gi ng và s d ng vì
n m có th sinh s n ra các ñ c t có tác h i cho cơ th con ngư i như ñ c t Fumonisin
gây b nh ung thư vòm h ng, gan ho c ñ c t Trichothecen gây nôn m a, ñau ñư ng tiêu
hóa,....


17. B NH S O ðEN KHOAI LANG [Ceratostomella fimbriata (Ell. & Halst) Elliott]

17.1. Tri u ch ng b nh
B nh gây h i ch y u r và c , ngoài ra còn có th gây h i m m và thân cây.
V t b nh hình b u d c ho c hình tròn, lúc ñ u xanh ñen sau ñó chuy n m u xám ñen. V t
b nh hơi lõm vào ph n mô cây, mùi hôi, có trư ng h p ng nư c, v ñ ng, ñư ng kính v t
b nh dao ñ ng t 1 - 4cm, lõm sâu vào c t 0,5 - 1cm. Trên b m t v t b nh có nhi u
ch m ñen nh ñó là qu th b u c a n m, ñ c ñi m này giúp phân bi t b nh d dàng hơn.
17.2. Nguyên nhân gây b nh
B nh do n m Ceratostomella fimbriata (Ell. & Halst.) Elliott gây ra. N m còn có tên
khác là Ceratocystis fimbriata Ell. & Halst., Ophiostoma fimbriatum (Ell. & Halst.)
Nannf., Sphaeronaema fimbriata (Ell. & Halst.) Sacc. N m sinh s n vô tính t o ra cành
bào t phân sinh phân nhánh ho c không phân nhánh, không màu trên b m t v t b nh.
Kích thư c cành bào t 3 - 7 x 35 – 172 µm. Bào t phân sinh hình tr , kích thư c 3 - 7 x
7 – 35 µm bào t không màu, không có vách ngăn ngang, ñư c hình thành ñơn ñ c ho c
t ng chu i kho ng 20 bào t t cành bào t phân sinh. H u bào t màu nâu nh t, hình b u
d c kích thư c 6 - 13 x 9 – 18 µm. Sinh s n h u tính c a n m t o ra qu th b u có c dài.
Ph n b u c a qu th màu ñen, kích thư c 140 – 220 µm và n m chìm sâu trong mô b nh.
Ph n c qu th r t dài, kho ng 900 µm phía ñ nh c qu th có tán s i xoè ra. Túi bào t
hình c u, v m ng d v , bào t túi có hình cái mũ, không màu, không vách ngăn và b
m t bào t nh n. N m sinh trư ng thích h p nhi t ñ 23 - 280C, nhi t ñ t i thi u 9 -
100C, t i ña là 34,5 - 360C. N m thích ng ph m vi pH tương ñ i r ng. Ngu n b nh
n m t n t i d ng bào t phân sinh, bào t h u và ñ c bi t là d ng bào t h u tính.
Ngu n b nh có th t n t i nhi u v trí như tàn dư cây b nh, trong ñ t, nơi b o qu n




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 28
khoai, d ng c chăm bón, ngu n tư i nư c,...H u bào t và bào t h u tính c a n m có
th t n t i 3 - 5 tháng trong ñi u ki n khô ráo. Trong ñi u ki n t nhiên n m b nh n m sâu
7 – 9 mm trong t ng ñ t v n có th gi s c s ng t i 30 tháng ho c lâu hơn n a.
17.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh
B nh s o ñen phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n mưa nhi u ho c ñ t tr ng
quá m ư t k t h p v i nhi t ñ t 25 - 280C. ñi u ki n nhi t ñ quá th p ho c quá cao
(trên 320C) quá trình xâm nhi m c a n m khó khăn, b nh phát tri n ch m. Khoai lang
tr ng trên ñ t có k t c u ñ t kém, khó thoát nư c, m ñ ñ t cao ho c mưa nhi u, nhi t ñ
17 - 280C ñ u là ñi u ki n cho b nh phát sinh gây h i n ng. C khoai mang m m b nh
ñư c b o qu n nơi m th p, thi u ánh sáng, nhi t ñ trong quá trình b o qu n 20 - 280C
thì v t b nh phát tri n nhanh d n ñ n hi n tư ng th i c hoàn toàn.
17.4. Bi n pháp phòng tr
- Ch n l c m m c ho c dây khoai s ch b nh: v t li u tr ng có th là m m ho c dây
khoai, c n ti n hành ki m tra xác ñ nh rõ m c ñ nhi m b nh ñ lo i tr m m ho c dây b
b nh ñ tránh s phát sinh ban ñ u c a b nh.
- nh ng nơi s n xu t gi ng t c c n ti n hành x lý ñ t ñ tiêu di t ngu n b nh.
Không nên ch n ru ng s n xu t gi ng t nh ng vùng tr ng khoai lang nhi u v trư c ñó.
Khi c t dây khoai ñ tr ng c n c t ph n dây cách m t ñ t 5cm.
- Khi xu t hi n b nh ñ u tiên vư n gi ng và ru ng s n xu t có th s d ng
Thiabendazole là lo i thu c ñ c hi u ñ i v i n m Ceratostomella. vư n gi ng ho c
trong kho b o qu n cũ có th s d ng Methyl bromide ñ tiêu di t ngu n b nh b ng cách
x lý ñ t ho c xông hơi kho b o qu n.
- Ngay sau khi thu ho ch c khoai, gi lô c nhi t ñ 32 - 350C và ñ m 85 - 90%
trong 5 - 10 ngày s có tác d ng d phát hi n ñ lo i b s m b nh các c có v t thương
sây sát ho c v t c t trong quá trình thu ho ch.


18. B NH GH KHOAI LANG [Sphaceloma batatas Sawada]
Tên khác: Elsinoe batatas Viégas & Jenkins
18.1. Tri u ch ng b nh
B nh gây h i ch y u ph n thân và lá cây. V t b nh màu tr ng xám sau chuy n
sang màu nâu nh t, kích thư c v t b nh nh hình tròn ho c b u d c dài, v sau b m t v t
b nh s n sùi màu nâu xám ho c nâu t i. Các v t b nh có th liên k t v i nhau t o thành
v t ho c t ng ñám trên thân và cu ng lá. m t dư i lá, v t b nh thư ng t l i thành ñám
nh trên nh ng gân chính làm lá b co tóp l i, thân và cu ng lá teo nh và cong queo.
Tri u ch ng d hình do b nh gh gây ra g n gi ng v i m t s b nh virus gây h i ph n
thân lá khoai lang.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 29
18.2. Nguyên nhân gây b nh
N m gây b nh gh có giai ño n vô tính là Sphaceloma batatas Sawada, giai ño n
h u tính là Elsinoe batatas Viégas & Jenkins. Trong ñi u ki n t nhiên n m phát tri n
ph n dư i bi u bì lá và thân, r t ít khi quan sát th y n m trên b m t v t b nh. Trong ñi u
ki n nuôi c y nhân t o n m phát tri n m nh. N m sinh s n vô tính t o thành ñĩa cành
dư i l p mô bi u bì. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình tr , kích thư c 6 -8
µm. Bào t phân sinh có lo i bào t nh hình c u, kích thư c 2 - 3µm bào t l n hình b u
d c kích thư c 2,4 - 4,0 x 5,3 - 7,5 µm. Trong ñi u ki n m ñ thích h p, bào t nh có
th phình to t o thành bào t l n c a n m. Giai ño n sinh s n h u tính t o ra qu th b u
n m sâu trong mô b nh, túi bào t màu xám s m, kích thư c 10 -15 µm. M i túi có t 4 -
6 bào t túi không màu, có 3 vách ngăn, kích thư c 3 x 7 µm. N m phát tri n thích h p
nhi t ñ 25 - 300C, nhi t ñ t i thi u là 100C và t i ña là 380C. N m có th sinh trư ng
trong ph m vi pH 6,0 - 8,5. ði u ki n xen k gi a sáng và t i r t thích h p cho s phát
tri n và sinh s n c a n m.
18.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh
S lan truy n c a n m b nh trên ñ ng ru ng nh vào nhi u y u t , nhưng ch y u
qua v t thương c sát, ti p xúc gi a thân lá, qua mưa, côn trùng và vi c s d ng dây khoai
nhi m b nh làm gi ng. Khoai lang tr ng nơi ñ t th p, ñ t th t n ng r t d b nhi m b nh.
Khoai lang tr ng bãi có m c ñ b nh l n hơn nhi u so v i tr ng lu ng. nư c ta, b nh
gh khoai lang xu t hi n hai v chính là v xuân hè và v ñông xuân. B nh gây h i t p
trung trong v xuân hè. Giai ño n sinh trư ng c a cây th hi n m c ñ nhi m b nh khác
nhau. giai ño n 50 - 60 ngày sau tr ng là giai ño n sinh trư ng c a cây th hi n m c ñ
nhi m b nh khác nhau. T giai ño n sinh trư ng thân lá ñ n thu ho ch thì kh năng nhi m
b nh cao hơn giai ño n t h i xanh ñ n 35 ngày sau tr ng. T p ñoàn gi ng khoai lang có
ph n ng b nh r t khác nhau, h u h t các gi ng ñ a phương nư c ta ñ u nhi m b nh.
Gi ng khoai Mu ng Bí, Chiêm Dâu b nhi m b nh n ng. Gi ng khoai Lim, ðà N ng có
m c ñ nhi m b nh nh và khoai Hoàng Long tương ñ i ch ng ch u b nh. Các gi ng
khoai VSP2, VSP3, V3 - 158 và m t s gi ng vô tính BIS183, BIS186, BIS214, BIS219,
BIS225, Daya và Borobuclur ... có kh năng kháng b nh cao và ñang ñư c tr ng r ng rãi
Fiji, Papua, Tonga, Indonesia và Philippines.
18.4. Bi n pháp phòng tr
Phòng tr b nh gh khoai lang ch y u b ng các bi n pháp canh tác và k thu t
tr ng tr t. S d ng ngu n gi ng (dây và c khoai) s ch b nh, c n lo i b toàn b cây
b nh. Khoai c n tr ng theo lu ng cao, ch ñ ng tư i tiêu nư c và ñưa thêm các gi ng
ch ng ch u b nh vào cơ c u gi ng ñ h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh. Khi phát
hi n b nh ñ u tiên trên ñ ng ru ng có th dùng Score 250ND (0,3 - 0,5 lít/ha) ñ phun.




Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 30
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản