Bệnh cây chuyên khoa - Chương 2

Chia sẻ: Nguyen Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:35

0
194
lượt xem
102
download

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 2

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

bệnh cây đại cương là phần trang bị những kiến thưc cơ bản, các khái niệm, định nghĩa,các nội dung chủ yếu của khoa học bệnh cây, là môn học cơ sở cho phần bệnh cây chuyên khoa của môn sinh học, bệnh mốc sương còn có tên gọi là bệnh sương mai...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 2

  1. Chương 2. B NH N M H I CÂY RAU 1. B nh m c sương h i cà chua [Phytopthora infestans (Mont.) de Bary] B nh m c sương cà chua có nơi còn g i là b nh sương mai, b nh rám sương, b nh dich mu n, v.v… do cùng m t loài n m gây b nh m c sương trên khoai tây là Phytopthora infestans (Mont.) de Bary. B nh m c sương cà chua do Payen (Pháp, năm 1847) ñã giám ñ nh trên qu . B nh ñã lan tràn kh p th gi i cùng v i di n tích tr ng cà chua ngày càng m r ng t cu i th k 19. Theo Guntơ và Gơrunmơ, vùng duyên h i nư c ð c, b nh ñã gây thi t h i 60 – 75%, th m chí 100% cà chua. B nh còn phá ho i nghiêm tr ng M , Nam Phi và Trung Qu c. Vi t Nam, t nhi u năm nay b nh thư ng xuyên gây thi t h i các vùng tr ng cà chua, thi t h i trung bình 30 – 70%, có khi lên ñ n 100% không ñư c thu ho ch. 1.1. Tri u ch ng b nh: Cây cà chua b b nh m c sương bi u hi n tri u ch ng bên ngoài và thay ñ i sinh lý, sinh hoá bên trong cây b nh. B nh phá h i trong t t c các giai ño n phát tri n t cây con ñ n khi ra hoa, ra qu , thu ho ch và trên t t c các cơ quan c a cây. Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên ñ u lá, mép lá ho c g n cu ng lá. V t b nh lúc ñ u hình tròn ho c hình bán nguy t, màu xanh t i, v sau không ñ nh hình màu nâu ñen, gi i h n gi a ph n kho và ph n b nh không rõ ràng, m t dư i v t b nh màu nh t hơn. V t b nh có th lan r ng kh p lá, m t dư i v t b nh có hình thành l p m c tr ng. ðó là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m, l p m c này còn lan r ng ra ph n lá chung quanh v t b nh, nhưng nhanh chóng m t ñi khi tr i n ng, nhi t ñ cao. V t b nh trên thân, cành lúc ñ u hình b u d c ho c hình d ng không ñ u ñ n, sau ñó v t b nh lan r ng bao quanh và kéo dài d c thân cành m u nâu ho c màu nâu s m, hơi lõm và ng nư c. Khi tr i m ư t, thân b nh giòn, tóp nh và gãy g c. Khi tr i khô ráo, v t b nh không phát tri n thêm, màu nâu xám, cây có th ti p t c sinh trư ng. trên hoa, v t b nh có màu nâu ho c nâu ñen, xu t hi n ñài hoa ngay sau khi n hình thành, b nh lan sang cánh hoa, nh hoa, cu ng hoa làm cho c chùm hoa b r ng. B nh trên qu bi u hi n tri u ch ng ñi n hình, thư ng tr i qua ba giai ño n: m t màu, rám nâu và th i r a. Tuỳ theo gi ng, th i ti t và v trí c a qu , b nh th hi n nhi u d ng tri u ch ng khác nhau (d ng phá h i chung: màu nâu nh t, nâu ñ m, vòng ñ ng tâm, vòng xanh, móng ng a và d ng th i nhũn). D ng phá h i chung bi u hi n qu non b ng v t b nh màu nâu, phát tri n nhanh chóng bao quanh qu làm qu b r ng. V t b nh trên qu l n có th xu t hi n núm qu ho c gi a qu , lúc ñ u v t b nh màu nâu nh t, sau ñó chuy n thành màu nâu ñ m hơn ho c màu nâu ñen, v t b nh lan kh p b m t qu , qu b nh khô c ng, b m t xù xì, l i lõm. Th t qu bên trong v t b nh cũng có màu nâu, kho ng tr ng trong qu có t n n m tr ng.. Khi tr i m ư t, trên b m t qu cũng có l p Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 31
  2. n m tr ng x p bao ph . V sau, qu b nh th i ñen nhũn và có nhi u lo i n m ph sinh khác xâm nhâp như Fusarium. H t cà chua trong qu b nh cũng b b nh. H t b b nh thư ng nh hơn h t kho , v t b nh màu nâu chi m m t ph n ho c toàn m t b h t. Qu b nh b th i, h t hoá ñen. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Phytopthora infestans (Mont.) de Bary, thu c b Peronosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. N m có chu kỳ phát tri n hoàn toàn bao g m giai ño n s i n m, sinh s n vô tính (bào t phân sinh - b c bào t sporangium – bào t ñ ng) và sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng (xem b nh m c sương khoai tây). S i n m hình ng, ñơn bào có nhi u nhân (có khuynh hư ng hình thành màng ngăn ph n s i n m già). S i n m mô bi u bì qu có nhi u trư ng h p to nh không ñ u nhau, có ch thót l i. Cành bào t ñâm ra ngoài qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì ký ch , ñơn ñ c t ng cành ho c t ng nhóm 2 – 3 cành. S hình thành bào t (bào t phân sinh) ph thu c vào ñi u ki n nhi t ñ , ñ m và nư c. Trong ñi u ki n ñ m 90 – 100%, ñ c bi t ñêm có sương và mưa phùn, nhi t ñ trong kho ng 14,6 – 22,90C thì bào t hình thành r t nhi u. Trong th i gian t tháng 12 ñ n ñ u tháng 3 có ñ y ñ các ñi u ki n thu n l i nên bào t hình thành nhi u, b nh lây lan và phá h i n ng. Bào t n y m m theo hai ki u, ho c hình thành bào t ñ ng ho c hình thành ng m m tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Bào t phân sinh có kh năng hình thành bào t th sinh trong ñi u ki n nhi t ñ cao trên 280C. Bào t ñ ng chuy n ñ ng ñư c nh hai l lông roi có chi u dài khác nhau. Nhi t ñ thích h p nh t ñ bào t n y m mhình thành bào t ñ ng là 12 – 140C. Còn nhi t ñ cao hơn 200C thì n y m m hình thành ng m m. Trên 280C ho c dư i 40C bào t không n y m m. nhi t ñ 12 – 140C, trong gi t nư c bào t b t ñ u n y m m sau 15 phút và sau 1 gi t l n y m m ñã ñ t t i 25 – 75%. Lo i bào t ñư c hình thành trong ñi u ki n thích h p, nhi t ñ dư i 180C, ñ m cao thì càng có kh năng n y m m l n. Tu i bào t càng non thì t l n y m m càng cao, ñ chua thích h p ñ n y m m là pH 5 – 5,5. N m xâm nh p vào cây qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì. M t bào t n y m m ho c bào t ñ ng cũng có th xâm nh p t o thành v t b nh. Nhi t ñ t i thi u ñ n m xâm nh p là 120C, nhi t ñ thích h p nh t là 18 – 220C. Th i kỳ ti m d c c a b nh lá là 2 ngày, trên qu là 3 – 10 ngày. Ngu n b nh truy n t năm này qua năm khác b ng s i n m, bào t tr ng có trên tàn dư lá cà chua và khoai tây b b nh, s i n m còn t n t i h t cà chua. ð n v tr ng, s i n m ho c bào t tr ng phát d c n y m m xâm nh p. Trong th i kỳ cây sinh trư ng, b nh lây lan, phát tri n nhanh chóng b ng bào t vô tính. N m Phytopthora infestans có nhi u ch ng nòi sinh h c. Tuy nhiên, n m Phytopthora infestans có th gây b nh cho c cà chua và khoai tây. Nhưng ngay t ñ u khi nghiên c u v n ñ này, Roder (1935), Small (1938) và Berg (1962) ñã xác ñ nh b nh m c sương cà chua có m t s ch ng nòi sinh h c c a n m khác v i trên khoai tây. Năm 1952, Gallegly cũng ñã xác ñ nh ñư c m t s nòi sinh h c khác nhau trên m t s gi ng cà chua. Cũng năm ñó, Waggner và Wallin ñã phân l p t khoai tây ñư c m t s ch ng nòi Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 32
  3. sinh h c ñi n hình h i cà chua. Năm 1970, ð c cũng ñã xác ñ nh ñư c ch ng nòi sinh h c T0, T1 ñi n hình h i cà chua. Năm 1968, Doropkin và Remnieva ñã xác ñ nh ñư c m t ch ng nòi sinh h c m i trên các gi ng cà chua lai như gi ng lai c a t h p L. esculentum x L. peruvianum. Nh ng nghiên c u v m i quan h gi a các ch ng sinh h c c a n m Phytopthora infestans v i các gi ng cà chua lai bi t trư c h th ng gen di truy n ñã v ch ra m t phương hư ng m i phòng tr b nh theo con ñư ng t o gi ng ch ng b nh. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Có nhi u ñi u ki n nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng. Trong ñó, th i ti t có tác d ng quy t ñ nh nhưng các y u t k thu t canh tác có ý nghĩa r t quan tr ng. a. nh hư ng c a th i ti t: ð m, lư ng mưa, nhi t ñ và ñ chi u sáng hàng ngày (sương mù) có nh hư ng r t l n ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh m c sương cà chua. ð i ña s cà chua v ñông s m mi n B c nư c ta gieo tr ng vào tháng 9 – 10, cà chua xuân hè gieo tr ng vào tháng 2 thư ng không b b nh ho c b b nh r t nh . B nh phát tri n vào t t c các th i v gieo tr ng và phá h i n ng vào giai ño n sinh trư ng ñ u tháng 12, có nơi có năm phát sinh vào tháng 11 và kéo dài trong các tháng 1, 2, 3, 4, th m chí có năm b nh phá h i trong su t tháng 4 ñ n tháng 5 (nh t là mi n núi), tuy r ng t l b nh vào th i gian này r t th p. Cao ñi m c a b nh xu t hi n trong các tháng 12, 1, 2, và tháng 3 thư ng có nhi u ñ t vì trong th i gian này ñ m không khí có nhi u lúc ñ t t 75 – 100%, nhi t ñ 13,6 – 22,90C, ñ chi u n ng hàng ngày 1,1 – 5,6 gi /ngày, nhi u ngày có sương mù và sương ñêm lá (Vũ Hoan, 1973). m ñ và lư ng mưa có tác d ng r t l n ñ n b nh, vì ch c n lư ng mưa t 120 mm tr nên ñã t o ñi u ki n t t cho b nh phát sinh, trong ñó v ñông xuân mưa phùn kéo dài làm cho b nh phát sinh phát tri n m nh. Ti u khí h u trong ru ng cà chua có tác d ng t o ñi u ki n cho các b nh ñ u tiên, t ñó b nh lan tràn kh p cánh ñ ng cà chua. V i ñi u ki n thu n l i, nhi t ñ ñã n ñ nh 200C là nhi t ñ th p thích h p, có mưa, có gi t sương và sau ñó tr i tr n m, h ng n ng thì ch sau 9 – 10 ngày b nh s phát tri n r phá hu nhanh chóng ru ng cà chua. b. nh hư ng c a ñ a th ñ t dai: ð a th và tính ch t ñ t có nh hư ng ñ n m c ñ b nh vì nó quan h nhi u ñ n ch ñ nư c, ch ñ dinh dư ng c a cà chua và ngu n n m b nh. nơi ñ t th t, ñ t th p, trũng, b nh thư ng n ng hơn nơi ñ t cát, ñ t cao ráo thoát nư c. nhi u nơi ñ t b c màu, b nh h i cà chua có xu hư ng nh hơn so cùng v i ñ t màu m , ñi u này có quan h v i s phát tri n c a cà chua và k thu t tr ng. c. nh hư ng c a phân bón: Bón k t h p gi a phân chu ng và phân vô cơ N, P, K s t o ñi u ki n cho cây phát tri n cân ñ i, tăng s c ch ng b nh m c sương. N u t l phân kali b ng ho c cao hơn phân N thì s c ch ng b nh tăng càng rõ, nh t là ñ u giai ño n ch m b nh. Tuy nhiên, n u b nh ñang cao ñi m và lây lan m nh thì vi c bón phân kali cũng không có tác d ng ch ng b nh rõ. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 33
  4. d. Tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua: T t c các gi ng cà chua tr ng nư c ta ñ u b b nh m c sương phá h i n ng. Tuy nhiên, m c ñ nhi m b nh có khác nhau, gi ng cà chua H ng lan b b nh n ng. B nh phá h i vào các giai ño n sinh trư ng c a cà chua t giai ño n cây con ñ n khi ra hoa, k t qu . giai ño n vư n ươm, cây con b b nh thư ng tàn l i ch t nhanh hơn ngoài ru ng s n xu t, th i kỳ ra hoa b b nh n ng thư ng b tàn l i nhanh h n v i th i kỳ cà chua ñang sinh trư ng phát tri n. Hi n nay, trên th gi i b ng phương pháp lai t o h u tính, ngư i ta ñã t o ra m t s gi ng cà chua lai có th ch ng ñư c b nh m c sương. e. Th i v : mi n B c Vi t Nam, v cà chua ñông s m b nh phá h i nh , ch xu t hi n cu i giai ño n thu ho ch. Cà chua chính v tr ng ñ i trà b b nh n ng, b nh phá h i t khi tr ng ñ n chín càng n ng hơn. V cà chua xuân hè b nh nh hơn giai ño n cu i thu qu , nhưng giai ño n vư n ươm ñ n khi ra hoa b nh phá h i khá nghiêm tr ng do th i ti t giai ño n ñ u v (tháng 2 – 4) mi n B c còn r t thích h p cho b nh phát tri n. 1.4. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr ph i k t h p v i các m t: bi n pháp k thu t canh tác, gi ng ch ng b nh và thu c hoá h c, ñ ng th i ph i d tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên. a. D tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên: C n ph i có ru ng d tính d báo và theo dõi nhi t ñ , ñ m, mưa, gi t sương ñêm và sương mù ch y u t tháng 11 ñ n tháng 4. D tính d báo b nh trư c 1 – 2 tu n l ñ k p th i phòng tr b nh. Vào các tháng này khi có nhi t ñ xu ng th p 14 – 200C, biên ñ nhi t ñ ngày ñêm 4 – 80C, có gi t sương ñêm: sương mù và lư ng mưa nh là báo hi u b nh có th xu t hi n và d n ñ n cao ñi m b nh. C n thư ng xuyên ki m tra phát hi n b nh k p th i ngoài ñ ng ru ng, khi th y phát sinh các b nh ñ u tiên c n ph i phân lo i ru ng ñ có k ho ch phun thu c ngăn ch n ngay. b. Ch n qu không b b nh ñ làm gi ng: Trư c khi gieo h t có th x lý b ng nư c nóng ho c TMTD 5 g/1 kg h t. Vư n ươm ph i là nơi ñ t cao ráo s ch s , các v trư c không tr ng cà chua ho c khoai tây. Phun thu c Boocñô 1% ho c Mancozep 0,2% ñ phòng b nh vư n ươm cây gi ng c a cà chua v xuân hè (phun 4 – 5 ngày cách nhau tuỳ theo th i ti t). c. L p h th ng luân canh thích h p: Cà chua không nên tr ng g n ru ng khoai tây và không luân canh k c n v i khoai tây. d. Phân bón: Ph i chú tr ng bón phân chu ng cân ñ i v i các lo i phân N, vô cơ, tăng lư ng bón tro và phân kali, lu ng ñánh cao, rãnh r ng ñ thoát nư c. ði u khi n không cho cây sinh trư ng quá m nh, b c nhanh, cây ch a nhi u nư c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 34
  5. Thư ng xuyên b m t a cành lá ñ ru ng thông thoáng. Chú ý b m m m nách, b m ng n ñ cành cà chua phát tri n v a ph i. Nên làm giàn ñ cây cà chua nên th ng ñ ng, v a d chăm sóc thu ho ch, v a có tác d ng phòng b nh và cho năng su t cao. e. Th i v : ð m b o th i v gieo tr ng s m vào các tháng 8, 9 ñ i v i v ñông; tháng 2 và tháng 3 ñ i v i v xuân hè. Nên tranh th tr ng v cà chua s m. g. Dùng gi ng ch ng b nh: Lai t o gi ng cà chua ch ng b nh m c sương t Lycopersicon pimpinellifolium và L. peruvianum có tri n v ng, ñã có nhi u gi ng lai ch ng b nh hoàn toàn (Gơrunmơ và Guntơ, 1961). Loài Solanum guineese ñã th hi n tính ch ng b nh cao lá và qu . h. Dùng thu c hoá h c phòng tr b nh có tác d ng r t l n: Phun dung d ch Booñô 0,5 – 1%, oxyclorua ñ ng 0,75% - 1% là nh ng lo i thu c có truy n th ng phòng tr b nh có hi u qu t t.. Ngày nay, các thu c tr n m h u cơ ñang ñư c s d ng r ng rãi ñ phòng tr b nh, ph i k ñ n Mancozeb n ng ñ 0,2 – 0,3%, Rhidomil MZ 72 n ng ñ 0,2%, v.v…. Khi s d ng thu c cũng c n chú ý t i n m th hi n tính ch ng thu c h u cơ m nh hơn các thu c vô cơ. Hi n nay, nư c ta ti n hành phun thu c phòng tr b nh theo d tính trư c ho c b nh ch m xu t hi n, sau ñó ti p t c phun cách nhau 7 – 10 ngày 1 l n. ð ti t ki m thu c và nâng cao hi u qu phòng tr b nh nên phun theo d tính d báo trư c các ñ t cao ñi m b nh xu t hi n. 2. B nh l c r cà chua [Rhizontonia solani Kuhn] 2.1. Tri u ch ng b nh: M t s tri u ch ng b nh h i do b nh l c r ñ i v i cây cà chua như: ch t r p cây con, th i r , th i g c, th i thân, th i qu . Ch t r p cây con: Cây con có th b h i trư c ho c sau khi m c kh i m t ñ t. Trư c khi n y m m, b nh gây ch t ñ nh sinh trư ng. Sau khi n y m m, n m gây ra các v t b nh màu nâu ñ m, nâu ñ ho c hơi ñen g c cây sát m t ñ t, ph n thân non b th t l i, tr nên m m và cây con b ñ g c và ch t. Cây l n cũng b h i nhưng ch y u ch b h i ph n v . B nh có th xu t hi n gây h i c cây trư ng thành gây hi n tư ng th i r ho c th i g c thân khi ñi u ki n ngo i c nh thích h p cho n m phát tri n. g c cây, tri u ch ng ban ñ u là v t lõm màu nâu ho c hơi nâu ñ sát m t ñ t, v t b nh có th lan r ng quanh g c thân và lan xu ng r , g c thân b l loét. Khi qu cà chua ti p xúc v i ñ t trong ñi u ki n nóng m cũng có th b n m t ñ t xâm nh p vào gây th i qu . 2.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn thu c b n m trơ (Mycelia sterilia), l p N m B t toàn. N m Rhizoctonia solani g m nhi u ch ng, có ph m vi ký ch r ng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 35
  6. S i n m màu tr ng, phân nhánh vuông góc, ch phân nhánh hơi th t l i, ph n ch phân nhánh có vách ngăn. Khi s i n m già có màu nâu nh t và hình thành h ch n m. H ch n m d t, màu nâu ho c nâu t i, kích thư c và hình d ng h ch không c ñ nh. Khi c y n m trên môi trư ng PGA ho c PDA nhi t ñ 25 – 300C, n m phát tri n m nh, t n n m có màu tr ng x p sau chuy n thành màu nâu và hình thành nhi u h ch n m r t nh . N m Rhizoctonia solani phân b r ng, là nguyên nhân gây b nh h i g c, r c a m t s lo i cây tr ng. N m này có kh năng ho i sinh nhưng m c ñ khác nhau tuỳ theo ch ng. N m Rhizoctonia solani có giai ño n h u tính (giai ño n này ñã ñư c xác ñ nh m t s nư c) hình thành ñ m và bào t ñ m, thu c l p n m ð m. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: N m Rhizoctonia solani t n t i trong nhi u lo i ñ t d ng s i, d ng h ch n m. N m có th xâm nh p vào tàn dư th c v t. Nh ng y u t như nhi t ñ ñ t, ñ m ñ t, ñ pH ñ t, s ho t ñ ng c a các vi sinh v t ñ t có nh hư ng ñ n s t n t i và xâm nhi m c a n m. Khi ñi u ki n thích h p và thu n l i, n m xâm nh p và gây b nh h i cây. N m ho t ñ ng m nh khi ñ t ñ m. ð t quá khô ho c bão hoà nư c s c ch s phát tri n c a n m. N m d dàng xâm nh p qua v t thương, m t khác n m có kh năng tr c ti p xâm nh p vào mô th c v t non, m m. Trên ñ ng ru ng, b nh có th phát sinh và gây h i t khi h t n y m m ñ n khi cây trư ng thành. vư n ươm, b nh có th gây ch t r p hàng lo t cây con. 2.4. Bi n pháp phòng tr : - V sinh ñ ng ru ng, th d n tàn dư cây b nh. - Luân canh cà chua v i lúa nư c. - Ch n ñ t không có ngu n b nh ñ làm vư n ươm cây con. - Chăm sóc cho cây sinh trư ng phát tri n kho , tránh làm hư h i b ph n r c a cây khi vun x i, làm c , lên lu ng cao, vun g c cao, rãnh thoát nư c t t. - Chú ý phòng tuy n trùng n t sưng h i r cây. - Có th s d ng thu c Validacin 3SC ñ phòng ch ng b nh ho c ch ph m sinh h c Trichoderma. 3. B nh héo vàng cà chua [Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici] B nh héo vàng cà chua ñư c mô t ñ u tiên b i Masse G.E Anh vào năm 1895. B nh có kh p trên th gi i nhưng ch y u vùng nhi t ñ i. B nh có Vi t Nam. 3.1. Tri u ch ng b nh: Cây con b b nh còi c c, kém phát tri n, sau b ch t. Cây trư ng thành b b nh các lá phía dư i g c thư ng bi n vàng, ban ñ u t m t lá chét c a m t bên cây, sau ñó lan ra toàn cây; lá héo rũ, màu vàng, không b r ng. V t b nh trên thân sát m t ñ t ho c c r Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 36
  7. màu nâu, v t b nh l n d n làm khô tóp c ño n thân sát m t ñ t, b r phát tri n kém, r b th i d n.. Khi tr i m, trên m t v t b nh có l p n m màu h ng nh t, ch d c thân th y bó m ch libe có màu nâu. Cây b b nh ban ngày héo, ban ñem ph c h i, cây sinh trư ng kém. Sau 1 tu n ñ n 1 tháng cây s ch t hoàn toàn. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici (Sacc.) W.C. Snyder & H.N. Hans. N m thu c h Tuberculariaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Trên môi trư ng PDA, t n n m x p, màu h ng nh t, sau khi c y 4 – 5 ngày hình thành s c t màu ñ tím. Trên môi trư ng CLA, bào t ñư c hình thành r t nhi u. Bào t l n hơi cong hình lư i li m, có 3 – 5 vách ngăn, kích thư c t 27 – 46 x 3 – 5 µm, không màu ho c màu vàng nh t. Bào t nh hình ô van ho c elíp, kích thư c t 5 – 12 x 2,2 – 3,5 µm, không có vách ngăn, bào t ñư c hình thành trong b c gi . Trên môi trư ng PDA, sau khi c y 3 – 5 tu n n m hình thành bào t h u. Trên b m t v t b nh, bào t ñư c hình thành nhi u. ðây là ngu n lây lan và gây b nh cho cây cà chua khác. N m có 3 ch ng sinh lý. Ch ng 1 phân b r ng kh p th gi i; ch ng 2 ñư c tìm th y bang Ohio (1940), Florida (M ), Australia, Brazil, Anh, Mehico (1961); ch ng 3 có Brazil, California và Florida (M ), Bowen (Australia). 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát tri n nơi có th i ti t m, trên ñ t cát và ñ t chua. N m t n t i trong ñ t vài năm, nhi t ñ thích h p là 280C. B nh phát sinh phát tri n m nh vào tháng 4, 5 h i cà chua v ñông xuân và xuân hè; b nh xu t hi n tháng 9, 10 gây h i cà chua v ñông s m. Phân bón có nh hư ng ñ n tính ñ c c a n m: tính ñ c c a n m tăng khi bón phân vi lư ng, phân lân, ñ m amôn; tính ñ c c a n m gi m khi bón ñ m nitrat (Jones J.P, 1993). N m truy n lan qua h t gi ng, cây con b nhi m trư c khi tr ng ho c do gió, nư c, công c làm ñ t, v.v…. N m có th t n t i trong ñ t nhi u năm (Dhesi N.S. và ctv, 1968). 3.4. Bi n pháp phòng tr : - Thu d n, ñ t cây b b nh. Luân canh v i cây ngũ c c. N u ñ t b nhi m n ng thì ph i luân canh v i cây không ph i h cà trong vòng 5 – 7 năm. - Dùng các gi ng kháng ñ tr ng. - Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m. Tr ng m t ñ thích h p v i t ng gi ng. - Bón phân cân ñ i và h p lý t o ñi u ki n cho cây phát tri n kho . - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng thu c Mirage 50WP v i lư ng 1,2 kg/ha n ng ñ 0,2% phun vào g c cây. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 37
  8. 4. B nh ñ m vòng cà chua và khoai tây [Alternaria solani Ell. & Mart.] B nh ñ m vòng xu t hi n h u h t các vùng tr ng cà chua. B nh làm gi m s lư ng và kích thư c qu . 4.1. Tri u ch ng b nh: Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên lá già có hình tròn ho c hình b u d c, có vòng ñ ng tâm, màu nâu ñen. Lúc ñ u, v t b nh nh , sau to d n, ñư ng kính v t b nh ñ n 1 – 2 cm. Khi trên lá có nhi u v t b nh, các v t liên k t v i nhau hình thành v t l n không ñ nh hình. Khi g p ñi u ki n thu n l i, v t b nh có th lan ra kh p lá chét. Gi i h n gi a v t b nh và mô kho là m t qu ng vàng nh . Khi cây b b nh n ng lá phía dư i ch t khô và r ng s m. Trên thân, v t b nh hình b u d c, lõm, màu nâu xám. Ch phân cành thư ng d b b nh làm cho gãy g c, ch t khô. Trên qu , v t b nh thư ng núm qu , tai qu , lúc ñ u nh , sau to d n, cũng có các vòng ñ ng tâm, trên v t b nh xu t hi n kh i bào t màu ñen, mư t như nhung bao ph . B nh thư ng h i giai ño n chín già. 4.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh ñ m vòng cà chua do n m Alternaria solani (Ell. & Mart.) L.R. Jone & Grout gây ra. N m thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. S i n m có vách ngăn, phân nhánh, màu nâu t i. Bào t phân sinh hình qu l u ñ n có nhi u vách ngăn ngang, d c, có m dài hơi kho m, màu nâu t i, kích thư c 120 – 296 x 12 – 20 µm. Trên môi trư ng PGA, n m phát tri n m nh và hình thành s c t hơi h ng ho c hơi ñ . 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Bào t phân sinh n y m m trong gi t nư c sau 1 – 2 gi ph m vi nhi t ñ 16 – 0 0 34 C, nhi t ñ thích h p nh t cho n m phát tri n là 26 – 28 C. N m xâm nh p vào cây qua l khí kh ng ho c v t thương ho c tr c ti p qua bi u bì. T 130C, n m có th xâm nh p và gây b nh, nhi t ñ càng cao thì s xâm nh pvà gây b nh càng d dàng. Trong ñi u ki n thu n l i (nhi t ñ thích h p, m ư t) thì th i kỳ ti m d c c a b nh là 3 - 4 ngày và sau ñó 3 – 4 ngày n m có th sinh bào t m i. Thông thư ng th i kỳ ti m d c kéo dài 8 – 10 ngày. Tr i càng nhi u mưa và sương thì b o t phân sinh hình thành càng nhi u. nư c ta, b nh phát sinh và gây h i n ng vào cu i xuân hè. ð c bi t, b nh gây h i n ng v mu n vì có m ñ cao, nhi t ñ cao, mưa nhi u thu n l i cho n m lây lan, xâm nhi m và b nh phát tri n. N m có th t n t i trên h t, trên tàn dư cây b nh ñ t ho c trên m t s cây h cà như khoai tây, cà, v.v…. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 38
  9. Theo Henning và Alexander (1952 – 1959), King (1967) cho bi t n m có 7 d ng sinh h c khác nhau và tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua cũng th hi n khác nhau. 4.4. Bi n pháp phòng tr : - Phòng tr b nh ñ m vòng cà chua ch y u b ng bi n pháp canh tác. Th c hi n ch ñ luân canh trong kho ng 2 – 3 năm, không luân canh v i cây h cà. Bón phân cân ñ i, c n chú tr ng phân kali ñ cây sinh trư ng t t. - S d ng gi ng ch ng b nh như gi ng CS1, HP5, MV1. - X lý h t gi ng b ng thu c Score lư ng 0,3 – 2,4 g a.i/10 kg h t, TMTD 85WP lư ng 6 g/1 kg h t. - Khi b nh ch m xu t hi n trên ñ ng ru ng, dùng thu c Mancozeb 80WP v i lư ng 1,4 – 1,9 hg/ha ho c Rovral 50WP v i lư ng 1,5 – 1,7 kg/ha pha v i 400 – 500 lít nư c. Ngoài ra, có th dùng thu c Mirage 50WP n ng ñ 0,15 – 0,2% phun ư t ñ u thân, lá, qu trên cây. 5. B nh th i xám cà chua [Botrylis cinerea Pers.] B nh th i xám cà chua xu t hi n nhi u vùng trên th gi i. Ngoài cà chua, n m còn gây b nh trên thu c lá, l c, khoai tây, nho. B nh có trên cà chua Vi t Nam. 5.1. Tri u ch ng Trên lá, b nh thư ng xu t hi n t ñ u lá chét, sau ñó lan theo g n chính vào phía trong và phát tri n r ng, mô b b nh ch t khô, có màu xám. Ph n ranh gi i gi a mô b nh và mô kho có màu vàng nh t. Khi tr i m trên m t v t b nh xu t hi n nhi u bào t phân sinh. Trên thân, cành v t b nh lúc ñ u là ch m nh , màu nâu ñen sau ñó lan r ng gây th t thân, cành; v t b nh có màu xám, ph n thân và cành phía trên v t b nh b héo d n và khô tóp. Trên hoa, n m xâm nh p vào ñài hoa sau ñó lan r ng ra cu ng hoa làm hoa ch t khô, r ng. Trên qu , lúc ñ u v t b nh là ñ m nh , m sau ñó v t b nh lan r ng d n, ñư ng kính có th r ng 1,5 – 3 cm, b nh thư ng xu t hi n trên vai qu , g n núm qu ho c t núm qu th i kỳ qu già. Mo qu b b nh th i m m, trên v t b nh xu t hi n l p n m m c xám, m n như nhung, ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. Trên cây khi qu ti p xúc v i lá b nh ho c cành b nh, n m s lan vào qu và gây r ng qu (hình 35 - ph l c). 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Botrylis cinerea Pers. gây ra, n m thu c h Moniliaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 39
  10. Cành bào t phân sinh thon, có vách ngăn, trong su t ho c có màu xám, phía trên ñ u cành phân nhánh không theo quy lu t, t bào ñ nh cành hơi phình, t cành bào t hình thành bào t phân sinh gi ng như chùm nho. Bào t phân sinh ñơn bào, không màu ho c màu nâu nh t, hình tr ng, kích thư c 9,7 – 11,1 x 7,3 – 8 µm. S i n m màu xám, ñư ng kính không ñ u, kích thư c 10 – 20 µm. Trên b m t mô b nh cành bào t phân sinh và bào t phân sinh ñư c hình thành nhi u. Trên môi trư ng PDA, PGA, MA bào t phân sinh ñư c hình thành trong vòng 7 – 10 ngày sau khi c y. H ch n m có th hình thành trên mô b nh và trên môi trư ng nuôi c y n m, h ch n m d t, màu ñen, kích thư c 0,5 – 4 mm. Nhi t ñ thích h p cho n m phát tri n là 18 – 230C. Nhi t ñ trên 240C s n y m m c a bào t phân sinh gi m. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n Bào t n m ñư c lan truy n nh gió, nư c, khi ti p xúc v i cây và g p ñi u ki n thích h p, bào t n y m m và xâm nh p vào mô bào. B nh thư ng xu t hi n t lá già giai ño n cây trư ng thành có tán lá dày ñ c. Trong ñi u ki n th i ti t mát, nhi t ñ 9 – 240C, m ñ > 91% ( m ñô trong tán cây ban ñêm) là n m có th xâm nhi m. N m Botrylis cinerea là n m ký sinh y u, n m có th hình thành giác bám, xuyên tr c ti p vào mô bào c a cây ho c xâm nh p qua v t thương cơ gi i (do chăm sóc ho c do côn trùng gây ra, v.v...). mi n B c vào kho ng tháng 2, 3 khi tr i mát, có mưa phùn là ñi u ki n thích h p ñ b nh phát sinh, phát tri n trên cà chua ñông xuân giai ño n cu i v ho c trên cà chua xuân hè giai ño n ñ u v . 5.4. Bi n pháp phòng tr - B c giàn cho cà chua. C t t a b lá già, cành nh g c, t o cho lu ng cà chua thông thoáng. - Khi b nh xu t hi n có th s d ng m t trong các lo i thu c sau: Rovral 50WP (0,6 – 1,2 kg/ha), Benlate 50WP (1,5 kg/ha), TopsinM 70WP (0,7 kg/ha), Carbendazim 50WP (500 g/ha) ñ phun tr b nh. - Thu qu b b nh ñưa ra kh i ru ng ñem vùi l p. 6. B nh ñ m nâu cà chua (Stemphilium solani G. F. Weber) B nh ñ m nâu xu t hi n nhi u vùng tr ng cà chua trên th gi i nơi có ñi u ki n nóng, m. B nh có Vi t Nam. 6.1. Tri u ch ng B nh h i trên lá, thân, hoa, qu nhưng ch y u trên lá. Trên lá, v t b nh lúc ñ u là ch m nâu nh , khi v t b nh to có màu nâu nh t ho c nâu ñ m, b m t hơi lõm, xung quanh v t b nh có qu ng vàng h p, v t b nh to, nh không ñ u, hình tròn ho c có hình nhi u c nh, kích thư c v t b nh 1 – 2 mm. Trên lá có nhi u Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 40
  11. v t b nh, các v t có th phát tri n r ng liên k t v i nhau. B nh xu t hi n ch y u lá già và lá bánh t ñôi khi c lá non, b nh thư ng xuyên xu t hi n trên lá già trư c. Trên thân, v t b nh hình tròn ho c hình b u d c, thư ng ph n thân già. Trên qu , v t b nh hình tròn, màu nâu, lúc ñ u nh sau ñó lan r ng, ñư ng kính v t b nh t 5 - 10 mm, trên v t b nh có l p n m màu nâu ñen ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. 6.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Stemphilium solani: s i n m phân nhánh, có vách ngăn, ña bào. D dàng hình thành bào t trên m t s môi trư ng như PDA, PGA, MA. Cành bào t phân sinh m c ñơn, không phân nhánh, ña bào, ñ u hơi tù; bào t phân sinh hình qu dâu tây, nâu ñ m, có nhi u vách ngăn ngang d c, kích thư c bào t phân sinh (48 - 53) x (20 - 22) µm (Vũ Hoan, 1972). + N m Stemphilium floridanum: s i n m màu hơi trong, phân cành có nhi u vách ngăn, ñư ng kính 5 - 9 µm. Cành bào t phân sinh màu hơi vàng l c, hơi th t, dày 75 - 300 µm, ñư ng kính 3 - 5,5 µm, bào t phân sinh có kích thư c 19,9 - 62,2 x 7,6 - 23 µm, có nhi u vách ngăn, nhi t ñ thích h p ñ hình thành bào t là 230C, ñ s i n m phát tri n là 26 - 290C. pH 5,9 s phát tri n c a s i n m b h n ch , pH dư i 4,8 n m không phát tri n. + N m Stemphilium botryosum: s i n m phân nhánh, có vách ngăn màu vàng hơi xanh ho c hơi nâu, cành bào t phân sinh màu nâu, không phân nhánh; bào t phân sinh màu nâu ho c ñen hình ch nh t, có nhi u vách ngăn ngang, d c, kích thư c 14 - 41 x 9 – 26 µm, nhi t ñ nuôi c y t i thi u 50C, t i ña 390C, thích h p nh t là 270C. Các n m này ña th c, ký sinh trên nhi u lo i cây tr ng như hành tây, t i. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh phát sinh t giai ño n cây con trong vư n ươm ñ n cây tr ng ngoài ñ ng. B nh phá h i ch y u trên lá. V xuân hè b nh n ng hơn v ñông xuân. ði u ki n th i ti t thích h p cho b nh phát sinh, phát tri n và gây h i là nhi t ñ 25 - 300C và m ñ 85 - 95%. Trong v cà chua xuân hè, gi ng cà chua múi b b nh n ng hơn cà chua h ng, các gi ng cà chua Balan, H ng lan, P375, HP1, HP5 ñ u b nhi m ñ m nâu t trung bình ñ n n ng. Gi ng cà chua vàng có kh năng ch ng b nh ñ m nâu. Trong ñi u ki n gi t nư c ho c sương, bào t n m n y m m nhanh và xâm nh p vào cây, sau kho ng 5 ngày, tri u ch ng b nh xu t hi n trên ñ ng ru ng. 6.4. Bi n pháp phòng tr - Chăm sóc t t cho cây sinh trư ng, phát tri n kho . - Ch n và tr ng các gi ng kháng ho c gi ng nhi m b nh ñ m nâu. - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng m t trong nh ng thu c như TopsinM 70WP (0,6 kg/ha), Antracol 70WP (0,4%), Booñô 0,75 – 1%. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 41
  12. 7. B nh ñ m xám h i cà chua [Cercospora fuligena Roldan] B nh ñ m lá Cercospora (còn g i là b nh m c lá Cercospora) xu t hi n trên cà chua Mehico, Nh t B n, Trung Qu c, Châu Phi, Philippin, n ð , Vi t Nam. 7.1. Tri u ch ng V t b nh lúc ñ u m , lõm, sau lan r ng, mô b b nh chuy n thành màu hơi vàng xám. N m gây h i c m t trên và m t dư i c a lá, lá b b nh n ng có th r ng. N m m c thành ñám màu xám nh t dư i m t lá. Trên lá non, v t b nh lúc ñ u nh , sau tăng nhanh, xu t hi n qu ng vàng xung quanh, mô b b nh m t trên và m t dư i lá ñ u b ch t. Trong ñi u ki n khí h u m n m sinh ra nhi u bào t phân sinh, khi nhìn qua kính hi n vi có th th y bào t n m trên m t lá. V t b nh lan r ng trên lá non, không b gi i h n b i gân lá, có th làm rách lá. 7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Cercospora fuligena (Roldan), thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn gây ra. Quan sát v t b nh trên lá b ng kính hi n vi th y cành bào t phân sinh m c thành c m, m i c m 2 - 5 cành ho c nhi u hơn, các cành m c to ra. Cành bào t có màu nâu nh t, có vách ngăn hơi cong, kích thư c c a bào t phân sinh 25 - 70 x 3,5 - 5 µm d ng hình chuỳ ho c hình tr dài, th ng ho c hơi cong. Có nhi u vách ngăn. 7.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh t n lưu trên tàn dư cây b nh, Florida (M ) b nh còn t n lưu trên cây Solanum nigrum L.. Bào t truy n lan trong không khí, rơi trên lá cà chua, s xâm nhi m x y ra nhanh nhưng tri u ch ng ñư c th hi n ch m sau 2 tu n, b nh thư ng xuyên xu t hi n các lá phía g c, b nh phát tri n m nh khi th i ti t m và m các tháng 4, 5 trên cà chua xuân hè và tháng 9, 10 trên cà chua v ñông. M t s dòng gi ng cà chua như CLN 1767, R - 71, CLN 1624, PT 4675B b b nh khá n ng. 7.4. Bi n pháp phòng tr - Thu d n s ch tàn dư cây b nh, v sinh ñ ng ru ng. - Tr ng gi ng kháng. - Làm giàn, c t t a lá già phía g c, tăng ñ thông thoáng trong lu ng cà chua có tác d ng làm gi m m c ñ b nh. 8. B NH M C SƯƠNG KHOAI TÂY [Phytophthora infestans (Mont.) de Bary] Cây khoai tây có ngu n g c phát sinh t Nam M , sau ñó ñư c lan truy n ñ n châu Âu. T châu Âu, khoai tây ñư c du nh p vào châu Á và các khu v c khác trên th gi i. B nh m c sương có ngu n g c phát sinh ñ u tiên Nam M , sau ñó châu Âu vào năm 1830 và tr thành n n d ch nghiêm tr ng các nư c Tây Âu trong nh ng năm 1845 - Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 42
  13. 1848. B nh cũng phá ho i nghiêm tr ng, gây thi t h i kinh t khá l n nhi u nư c tr ng khoai tây trên th gi i. nư c ta, b nh m c sương ph bi n t t c các vùng tr ng khoai tây và gây tác h i l n nh t so v i các lo i b nh n m h i khác nhau trên cây khoai tây. 8.1. Tri u ch ng b nh B nh m c sương gây h i t t c các b ph n c a cây. B nh thư ng xu t hi n ñ u tiên mép chóp lá t o v t xám xanh nh t sau ñó lan r ng vào phi n lá. Ph n gi a v t b nh chuy n màu nâu ñen và xung quanh v t b nh thư ng có l p cành bào t màu tr ng x p bao ph như m t l p m c tr ng như sương mu i làm cho lá ch t l i nhanh chóng. B nh h i cu ng lá, cành và thân, lúc ñ u là v t nâu ho c thâm ñen, sau lan r ng bao quanh và kéo dài thành ño n. B nh làm cho thân cành th i m m và d b gãy g c. C khoai tây cũng b n m gây h i như ch n ñoán b nh ngoài c thư ng d nh m l n v i m t s b nh th i c cùng gây h i. Khi ch n ñoán c t ngang ch b b nh: b nh do n m m c sương có v t nâu xám ph n v c , ñôi khi còn xen k các v t nâu ăn sâu vào ru t c . Trư ng h p khi có m t s v t tương t khó phân bi t v i nhau, ti n hành b nh nhi t ñ 200C và m ñ bão hoà, v t b nh m c m c sương s hình thành l p n m m ng tr ng x p. 8.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh ñư c Anton De Bary xác ñ nh là Phytophthora infestans (Mont.) de Bary. S i n m Phytophthora infestans có c u t o ñơn bào, hình thành vòi hút hình tr ho c hình c u trong quá trình ký sinh trong t bào cây. Sinh s n vô tính c a n m t o ra cành bào t phân sinh và bào t phân sinh l ra trên b m t v t b nh, ñ c bi t là m t dư i lá b nh. Cành bào t không màu, phân nhi u nhánh so le v i nhau, trên m i nhánh có nhi u v t l i lõm, ñây là ñ c ñi m riêng bi t c a cành bào t n m Phytophthora infestans so v i các loài Phytophthora khác. Bào t phân sinh hình tr ng ho c hình qu chanh yên có núm nh phía ñ nh bào t . Kích thư c trung bình c a bào t phân sinh là 22 - 32 x 16 – 24 µm. Bào t phân sinh có hai ki u n y m m, n y m mgián ti p khi nhi t ñ môi trư ng trong kho ng 12 - 180C, thích h p là 14 - 180C và n y m mtr c ti p thích h p 20 - 240C. Sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng, nhưng ch x y ra trong ñi u ki n r t l nh và kéo dài. các nư c có ñi u ki n nhi t ñ i nóng m chưa tìm th y giai ño n h u tính trong chu kỳ phát tri n c a n m. N m Phytophthora infestans có kh năng hình thành nhi u ch ng (race) khác nhau. D a trên lý thuy t “gen ñ i gen” (Flor, 1952), n m g m có 16 ch ng trong ñó bao g m các ch ng ñơn và ch ng h n h p. Tuy nhiên s lư ng ch ng n m thay ñ i ph thu c vào khu v c sinh thái tr ng tr t ho c m i nư c khác nhau. Ý nghĩa chính c a vi c xác ñ nh ch ng n m là ñ xác ñ nh ñư c m t gi ng khoai tây nào nhi m v i ch ng n m này nhưng Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 43
  14. ch ng ñư c ch ng n m khác, t ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng trong ph m vi t n t i c a các ch ng ho c ti n hành lai t o gi ng ch ng ch u b nh cho khu v c sinh thái ñó. N m Phytophthora infestans là loài n m ký sinh chuyên tính. N m có kh năng phát tri n trên môi trư ng nhân t o ñ c bi t nghiêm ng t. Môi trư ng nuôi c y n m c n ph i có antibiotic và nhi t ñ kho ng 14 - 180C. 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh m c sương phát sinh phát tri n trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ th p. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát sinh ban ñ u vào kho ng 18 - 220C, n u m ñ môi trư ng cao nhưng nhi t ñ < 100C và > 280C thì cũng không có kh năng xu t hi n b nh. m ñ thích h p cho bào t n m n y m mvà xâm nh p vào cây ph i ñ t m c ñ bão hoà, m ñ thích h p cho s phát tri n c a b nh là 76%. Th i gian ti m d c c a b nh t 2 - 11 ngày tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ và m ñ . Trong ñi u ki n thu n l i, b nh phát tri n nhanh cây có th b l i toàn b trong vòng 7 - 10 ngày. mi n B c nư c ta, v khoai tây ñông xuân n m trong ph m vi th i ti t thích h p cho b nh phát sinh phát tri n. B nh thư ng phát sinh phát tri n t tháng 11 ñ n tháng 4 năm sau. M c ñ phát sinh và phát tri n b nh có liên quan nhi u t i ñ c tính c a gi ng khoai tây. Nói chung các gi ng khoai tây ñ u b b nh và ch khác nhau m c ñ . M t s gi ng khoai tây ð c nh p n i như Cardia; gi ng khoai tây Pháp Ackesergen, gi ng Thư ng Tín… ñ u là nh ng gi ng nhi m b nh n ng. M t s gi ng khoai tây nh p n i t Trung tâm Khoai tây qu c t (CIP) bao g m LBR 1 - 2, LBR 1 -5, LBR 1-9, LBR1-12, LBR 1.13 và LBR 1.14 là nh ng gi ng ch ng b nh m c sương. Giai ño n sinh trư ng khác nhau c a cây cũng nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Th i kỳ cây con có tính ch ng b nh cao nh t, th i kỳ cây giao tán ñ u hình thành c là giai ño n nhi m b nh c a cây. S phát tri n c a b nh còn ch u nh hư ng c a phân bón, ñ c bi t là phân hoá h c. Phân ñ m làm tăng m c nhi m b nh, phân kali có tác d ng tăng tính ch ng b nh c a cây. Nơi ñ t x u, trũng và t ng canh tác m ng ñ u t o ñi u ki n cho khoai tây nhi m b nh n ng. 8.4. Bi n pháp phòng tr nư c ta, v khoai tây n m tr n trong ñi u ki n thu n l i cho s phát tri n c a b nh. M t khác do ñ c ñi m n m lây lan gây h i nhanh nên bi n pháp phòng b nh ñ c bi t ñư c coi tr ng. K thu t phòng b nh c n ti n hành ph i h p các bi n pháp canh tác - hoá h c - gi ng ch ng b nh sau ñây: - Ch n nơi ñ t t t thích h p v i sinh trư ng c a cây, lu ng tr ng cao d thoát nư c, s lư ng thân trên 1 khóm t 4 - 6. Bón phân cân ñ i, bón lót là chính, bón thúc s m, có th tăng thêm tro và kali nh ng nơi ñ t x u và nơi b nh thư ng x y ra. - Theo dõi c th di n bi n c a các y u t th i ti t, ti n hành d tính, d báo chính xác, dùng Boocdo 1% ho c Zineb 0,2 - 0,3% phun trư c khi b nh xu t hi n. Theo dõi Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 44
  15. các ñ t gió mùa ñông b c t trung tu n tháng 12 tr ñi ñ phun thu c phòng b nh khi th i ti t có nhi t ñ th p và m ñ cao kéo dài. Trư ng h p b nh ñã phát sinh gây h i và ñi u ki n th i ti t thu n l i cho b nh phát tri n m nh, c n s d ng m t s lo i thu c như Dithane, Rhidomil ho c Alliette ñ phun di t tr n m b nh. Trong quá trình s d ng thu c ph i tuân th n ng ñ và li u lư ng như hư ng d n m i có tác d ng. Ngoài ra, ch n c kho ñ tr ng, c t b thân, lá 5 - 7 ngày trư c thu ho ch ñ h n ch n m xâm nh p vào c , nghiên c u xác ñ nh thành ph n ch ng n m trên cơ s ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng, dùng các gi ng ch ng ch u b nh thích h p cho t ng vùng s n xu t. 9. B NH GH SAO KHOAI TÂY [Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim] Tên khác: S. solani Brunch S. subterranea f.sp. subterranea Tomlinson Erysiphe subterranea Wallr. B nh gh sao khoai tây ñư c phát hi n ñ u tiên vào năm 1841 ð c, b nh còn có tên g i là gh b t khoai tây. B nh phân b ch y u châu Âu, châu M , châu Phi, Nh t B n và Trung Qu c châu Á. B nh gây h i nghiêm tr ng nh ng vùng có khí l nh và m. B nh là ñ i tư ng ki m d ch th c v t ñ i ngo i c a nư c ta. Cây khoai tây nhi m b nh thư ng sinh trư ng kém, gi m năng su t, ch t lư ng c . 9.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i h u h t các b ph n c a cây trong su t th i kỳ sinh trư ng và c giai ño n sau thu ho ch. N m gây b nh thư ng t n công vào r và c non. V t b nh trên r là các ch m nh màu nâu ñen, sau v t b nh phát tri n thành các v t sưng nh có màu tr ng s a sau chuy n sang màu ñen, kích thư c kho ng 1 - 10mm. B nh nhi m n ng có th gây ch t cây, trên thân và lá cây b nh có các v t ñ m ch t ho i màu nâu. Trên c v t b nh ban ñ u là các v t ñ m màu nâu tím, thư ng xu t hi n ph n m t c , v sau v t b nh phát tri n và liên k t v i nhau có th chi m t i 1/2 b m t c , t o ra các v t n t sù xì trên b m t c có hình chân chim ho c hình sao. Trên mép v t b nh n i g , nh ng v t n t l i lên, bên trong có ch a kh i h t màu nâu nh t là ñám bào t c a n m gây b nh. 9.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim gây ra. N m gây b nh thu c h Plasmodiphoraceae, b Plasmodiophorales, l p Myxomycetes. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 45
  16. N m gây b nh là loài n m c sinh có c u t o d ng nguyên bào (Plasmodium). Bào t n m thư ng dính v i nhau t o thành kh i hình tr ng ho c thon dài, không ñ u ñ n gi ng như d ng b t bi n, màu vàng nâu, kích thư c 19 - 85µm kh i bào t thư ng ch a 1.000 - 1.500 bào t nh . Bào t nh có hình nhi u c nh, ñư ng kính 3,5 - 4,5µm có vách ngăn m ng, màu nâu vàng. Ph m vi nhi t ñ cho s xâm nhi m là t 12,5 - 200C, nhi t ñ thích h p là 12,5 - 150C, ñ pH 4,7 - 7,6, lư ng mưa kho ng 10mm liên t c trong 24 gi . m ñ thích h p ñ n m hình thành b c bào t là 95 - 100%. 9.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n c a b nh B nh gh sao khoai tây phát tri n m nh khi có nhi t ñ th p, m ñ cao, khoai tây tr ng ñ t có thành ph n cơ gi i n ng, ñ pH th p. N m gây b nh t n t i trên c gi ng và trên tàn dư cây b nh dư i d ng bào t tĩnh. Bào t c a n m gây b nh trong ñ t có th b o t n s c s ng t i sáu năm và gi ñư c s c s ng qua b máy tiêu hoá và t n t i trong phân ñ ng v t. N m gây h i chính trên khoai tây và cà chua. Trên cây cà chua nhi m b nh có các tri u ch ng sưng r như cây khoai tây. M t s cây tr ng khác thu c h cà như t, cà ñ c dư c, cà d i, thu c lá d i,..... là nh ng ký ch ph c a n m gây b nh. N m gây b nh còn là môi gi i truy n b nh virus nhăn móp ñ nh c khoai tây (Potato mop top virus - PMTV) và các v t gh trên c cũng t o ñi u ki n cho m t s n m gây b nh khác xâm nh p như n m Phytophthora và n m Fusarium. Gi ng khoai tây Trung Qu c m n c m v i b nh. Gi ng ch ng b nh g m các gi ng Gabriella và Albina. n ð ñã lai t o ñư c các gi ng ch ng b nh như CP 1742, 66 - 619/4, JHT/A - 1214, U352, ...Ngoài ra các gi ng CGN - 69 - 1 (Mexico/CIP), DTO - 33 (USA/CIP), Russet Burbank c a Th Nhĩ Kỳ có kh năng ch ng b nh t t. 9.4. Bi n pháp phòng tr N m gây b nh t n t i trong ñ t nên phòng tr b ng bi n pháp hoá h c g p nhi u khó khăn. Bi n pháp phòng tr có hi u qu t t nh t là ch n gi ng ch ng b nh, s d ng gi ng s ch b nh. Luân canh v i cây tr ng khác h , ñ c bi t là v i cây lúa nư c. Không ñ ñ t quá m, ñ c bi t trong giai ño n khoai tây hình thành c . X lý ñ t b ng cách phơi i, không bón phân chu ng chưa hoai m c. X lý c gi ng nhi t ñ 550C ho c ho t ch t Fentin hydroxit và m t s h p ch t ch a k m có tác d ng h n ch b nh. Thu c tr n m Mancozeb, Cymoxanil có th h n ch ñư c b nh. 10. B NH GH THƯ NG KHOAI TÂY [Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici] B nh ph bi n các vùng tr ng khoai tây trên th gi i. B nh không gây thi t h i nghiêm tr ng ñ n năng su t khoai tây nhưng nh hư ng ñ n ch t lư ng c . Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 46
  17. 10.1.Tri u ch ng b nh Tri u ch ng ñi n hình trên c là các v t ñ m nh ư t, hình tròn có màu nâu ho c nâu ñ , xung quanh v t b nh s n sùi. ðôi khi, có th quan sát th y các v t sùi lõm hình nh n trên b m t c . Tri u ch ng b nh thư ng th hi n rõ vào th i kỳ thu ho ch c . 10.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh gh thư ng khoai tây do x khu n Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici gây ra. ðây là lo i sinh v t gây b nh n m trung gian gi a vi khu n và n m, theo phân lo i n m chúng thu c nhóm N m B t toàn. S i n m nh m nh có hình xo n, không màu. Bào t ñư c sinh ra v i lư ng l n t s i n m, bào t có hình c u ho c hình b u d c. M t s tài li u công b b nh là do vi khu n hình s i gây ra. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát tri n là 20 - 220C. Streptomyces scabies t n t i trên các tàn dư cây b nh trong ñ t và gây h i các b ph n c a cây n m dư i m t ñ t. Chúng còn có th s ng sót qua b máy tiêu hoá c a ñ ng v t và t n t i trong phân ñ ng v t. B nh lan truy n qua c gi ng và qua nư c tư i. B nh gây h i m nh nh ng ru ng tr ng khoai tây ñ c canh nhi u v liên ti p. B nh h i n ng trong ñi u ki n nhi t ñ m áp, ñ t khô, ñ c bi t là khoai tây tr ng chân ñ t cát pha. S. scabies có ph m vi ký ch r ng gây h i trên m t s cây tr ng như c c i, cà r t, c c i ñ ,.....pH ñ t ñóng vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a b nh. B nh h i m nh trong ñi u ki n pH ñ t 5,5 - 7,5. Có m t s loài tương t có th t n t i và phát tri n ñ pH th p hơn ñư c phát hi n M . Gi ng ch ng b nh g m các gi ng King Edward, Maris Piper, Desiree,…. Các gi ng khoai tây Trung Qu c nhi m b nh n ng. 10.3. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng vùng tr ng khoai tây không b nhi m b nh. B o ñ m m ñ c a ñ t trong su t quá trình sinh trư ng c a cây, ñ c bi t là giai ño n khoai tây hình thành c cho ñ n khi thu ho ch. X lý c gi ng và ñ t tr ng trư c khi gieo tr ng. S d ng các lo i phân bón có ñ axit ñ ñ m b o pH ñ t 5,2. Luân canh v i các cây tr ng không ph i là ký ch c a Streptomyces scabies. 11. B NH HÉO VÀNG CÂY KHOAI TÂY [Fusarium oxysporum Schlecht.] B nh héo vàng là m t trong nh ng b nh nguy hi m gây thi t h i l n các nư c tr ng khoai tây như Trung Qu c, M , Ý, Anh, Nam Phi, n ð , Australia,v.v...gây thi t h i t i 30% s n lư ng khoai tây. nư c ta, b nh héo vàng ph bi n kh p các vùng tr ng khoai tây. T l b nh bình quân t 1 - 3%, cá bi t có nơi thi t h i t i 40% năng su t khoai tây. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 47
  18. 11.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i v trí g c thân, c r và c (Vũ Tri u Mân, 1972). g c cây, v t b nh màu nâu ho c màu xám nh t bao quanh g c, gây hi n tư ng th i khô tóp l i, c t ngang ph n trên mô b nh th y bó m ch có màu nâu xám, thư ng trên v t b nh có bao ph l p n m tr ng thưa. Tri u ch ng th hi n trên cây lúc ñ u có m t vài lá phía dư i khô héo vàng loang l sau ñó toàn b lá héo rũ vàng ch t g c. Trên ñ ng ru ng b nh héo vàng thư ng bi u hi n m t vài thân trong m t khóm, nh ng nơi b nh n ng có th c khóm ho c c m t di n tích nh b b nh héo ch t l i. giai ño n cây con b b nh thư ng d hình khô héo, nhi u cây con b b nh chưa th hi n màu vàng trên cây ñã b héo ch t nhanh chóng. Ngoài ra, b nh còn gây h i c và m m c . C b n m xâm nh p nhìn b ngoài bình thư ng nhưng ph n th t c có nhi u vòng vân vàng ho c nâu bao quanh và ăn sâu vào trong c , khi ñó g i là b nh th i khô c khoai tây. 11.2. Nguyên nhân gây b nh và ñ c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m Fusarium oxysporum Schlecht. có s i ña bào, màu s c t n n m màu tr ng ph t h ng, sinh s n vô tính t o ra hai lo i bào t l n và bào t nh . Bào t l n cong nh m t ñ u thon nh n, m t ñ u thon g y khúc d ng hình bàn chân nh , thư ng có 3 ngăn ngang. Bào t nh ñơn bào hình tr ng, b u d c dài ho c hình qu th n ñư c hình thành trong b c gi trên cành bào t không phân nhánh, trong khi ñó bào t l n hình thành t cành bào t phân nhánh nhi u, x p thành t ng. N m còn sinh ra bào t h u hình c u, màng dày màu nâu nh t, kích thư c bào t l n 35 - 50 x 3,5 - 5,5àm và bào t h u t 9 – 10 µm. N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C. B nh phá h i n ng trong ñi u ki n m và m. Trong ñi u ki n nhi t ñ ñ t 25 - 300C và m ñ ñ t quá cao k t h p v i cây sinh trư ng y u là ñi u ki n ñ n m xâm nh p gây b nh. N m Fusarium oxysporum là lo i n m s ng trong ñ t và phân b r ng rãi trong các lo i ñ t tr ng tr t và ñ t c , loài n m này bao g m hơn 100 d ng chuyên hoá và ch ng n m gây b nh héo ñ i v i nhi u lo i rau, chu i, h tiêu, cây h dưa và nhi u cây c nh khác (Nelson và c ng s , 1981). Ngu n b nh c a n m trong ñ t là d ng bào t h u, s i n m và bào t l n phân b t p trung t ng canh tác. 11.3. Bi n pháp phòng tr Vì n m s ng t n t i trong ñ t nên s d ng thu c hoá h c tr n m r t khó khăn và ít hi u qu . Áp d ng bi n pháp k thu t canh tác bao g m luân canh khoai tây v i cây lúa, ngô trong 2 - 3 năm nh ng vùng có m c ñ b nh cao, ho c thâm canh t ng v ñ i v i nh ng nơi có t l b nh th p. Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m và duy trì m t ñ thích h p. Có th s d ng vôi b t, tro b p k t h p v i các l n vun t o ñi u ki n cây sinh trư ng t t. Trong giai ño n b o qu n gi ng ph i h p s d ng thu c Benlat ho c Benlat - C v i m t s thu c phòng tr vi khu n gây th i c ñ h n ch b nh c gi ng. T ng bư c ti n hành nghiên c u và ch n t o gi ng ch ng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 48
  19. 12. B NH THÁN THƯ T [Colletotrichum nigrum Ell et Hals; Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby] B nh r t ph bi n nhi u nư c trên th gi i, ñ c bi t là các nư c có khí h u nhi t ñ i. B nh gây h i n ng trên h u h t các vùng tr ng t nư c ta. T l b nh nh ng ru ng nhi m b nh n ng có th lên t i 70%. 12.1. Tri u ch ng b nh B nh có th h i thân, lá, qu và h t, nhưng h i ch y u trên qu vào giai ño n chín. V t b nh ban ñ u là m t ñ m nh , hơi lõm, ư t trên b m t v qu , sau 2 -3 ngày kích thư c v t b nh có th lên t i 1cm ñư ng kính. V t b nh thư ng có hình thoi, lõm, phân ranh gi i gi a mô b nh là m t ñư ng màu ñen ch y d c theo v t b nh. Trên b m t v t b nh có nh ng ch m nh là ñĩa cành c a n m gây b nh. Các v t b nh có th liên k t v i nhau làm qu b th i, v khô có màu tr ng vàng b n. N m có th gây h i trên m t s ch i non, gây hi n tư ng th i ng n t. Ch i b h i có màu nâu ñen, b nh có th phát tri n n ng làm cây b ch t d n ho c cây b nh có qu t ng ph n nhưng qu ít, ch t lư ng kém. 12.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh do hai lo i n m Colletotrichum nigrum Ell et Hals và Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby gây ra. Hai lo i n m trên thư ng song song phá h i làm qu t b th i nhanh chóng. ðĩa cành c a n m C. nigrum ñư ng kính t 120 – 280 µm có nhi u lông gai ñen nh n ñ nh, kích thư c 55 - 190 x 6,5 - 65µm bào t phân sinh hình b u d c ho c hình tr hai ñ u tròn, không màu, ñơn bào, kích thư c 18 - 25 x 3 µm. Cành bào t phân sinh ng n hình g y kích thư c 20 - 50 x 25 µm. n m C. capsici thì ñĩa cành có ñư ng kính 70 – 100 µm có lông gai màu nâu s m, ñ nh có màu hơi nh t có nhi u ngăn ngang và dài t i 150 µm. Bào t phân sinh không màu, ñơn bào, hơi cong hình lư i li m, kích thư c 17 - 28 x 3 – 4 µm có gi t d u bên trong. Bào t phân sinh c a hai lo i n m này n y m mtrong nư c sau 4 gi , nhi t ñ thích h p cho n m gây b nh là 28 - 300C. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ñ cao. Bào t phát tán nh gió và nh côn trùng. B nh gây thi t h i l n trong nh ng năm mưa nhi u. nư c ta, b nh phát tri n m nh vào tháng 5 - 7 khi cây t ñang th i kỳ thu ho ch qu . B nh còn gây h i vào giai ño n sau thu ho ch trong quá trình b o qu n và v n chuy n. nh ng ru ng bón ñ m nhi u, m t ñ tr ng cao b nh n ng. Gi ng t chìa vôi Hu và s ng bò nhi m b nh n ng hơn các gi ng ch thiên và m t s gi ng Thái Lan nh p n i. N m t n t i trên h t gi ng dư i d ng s i n m và bào t phân sinh và trên tàn dư cây b nh. Bào t phân sinh có s c s ng cao, trong ñi u ki n khô m c dù tàn dư b vùi trong ñ t v n có th n y m mvào v sau. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 49
  20. 12..3. Bi n pháp phòng tr Tiêu di t ngu n b nh. D n s ch tàn dư cây b nh, ch n h t gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng v i nư c nóng 520C trong 2 gi ho c KMnO4 0,1% t 1 - 2 gi ho c v i các lo i thu c tr n m. Luân canh v i cây tr ng khác h . B trí m t ñ tr ng thích h p. Di t côn trùng h i qu . Khi b nh xu t hi n có th phun m t s lo i thu c sau: Benlate 50WP 1 kg/ha; Topsin M 70WP 0,4 - 0,6 kg/ha; Score 250ND 0,5 lít/ha. 13. B NH ð M KHÔ LÁ HÀNH [Stemphylium botryosum W.] B nh ñ m kho lá hành là m t trong nh ng b nh nguy hi m ph bi n các nư c tr ng hành vùng châu Á và mi n B c Vi t Nam. B nh ñư c ghi nh n t năm 1978, gây h i trên hành tây, hành ta, t i các vùng B c Ninh, Mê Linh - Vĩnh Phúc, vùng T L c - H i Hưng và các vùng khác có tr ng hành. Hàng năm, b nh gây t n th t nghiêm tr ng, ñ c bi t giai ño n hình thành c cu i tháng 11, tháng 12, tháng 1, tháng 2 cho ñ n khi thu ho ch làm gi m năng su t 15 - 25%. 13.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n vào cu i tháng 11, ñ u tháng 12 khi cây hình thành c . B nh ch gây h i trên lá, v t b nh ñ u tiên thư ng xu t hi n ph n gi a lá bánh t trên các v t n t t nhiên c a lá hành. N m xâm nh p và lan r ng kéo theo thân lá t o thành v t b nh hình b u d c dài, màu thâm ñen, vàng trên n n xám tr ng, sau 5 - 7 ngày lá hành gãy g c gi a và khô l i. Chi u dài v t b nh có th kéo dài 10 - 30cm. Tr i m, sương mù, trên b m t v t b nh xu t hi n m t l p n m màu ñen. Theo tác gi Hildebrend P.O và Subton J.C Vi n INRA (Pháp - 1984) thì b nh sương mai hành tây do n m Peronospora destructor “ký sinh l n ñ u”, sau ñó n m S. botryosum W. là “ký sinh th hai”. Tuy nhiên, các k t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I - Hà N i t năm 1986 ñ n nay chưa phát hi n th y n m Peronospora ký sinh gây b nh trên cây hành tây vùng ð ng b ng sông H ng khi b b nh ñ m khô. 13.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh ñ m khô lá hành do n m Stemphylium botryosum W. gây ra thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn Deuteromycetes. S i n m ña bào hình tr , phân nhánh nhi u, có màu vàng ñ m ñ n màu nâu nh t. ðư ng kính s i n m 2 – 9 µm. Cành bào t phân sinh ña bào có d ng hình tr ng n, hơi g p khúc màu nâu nh t có kích thư c 2 - 9 x 6 -7 µm. Trên ñ nh có ñính 2 - 3 bào t phân sinh. Bào t phân sinh hình c l c, hình h t ñ u không ñ u, ña bào có 8 - 13 vách ngăn ngang, ngăn d c và ngăn xiên chia bào t thành 9 - 14 t bào. Bào t có màu nâu ñ m hơn cành bào t và s i n m. Vách t bào dày và có màu nâu ñ m. Bào t n y m mt o ra ng Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 50
Đồng bộ tài khoản