Bệnh cây chuyên khoa - Chương 4

Chia sẻ: Nguyen Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:39

0
171
lượt xem
98
download

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 4

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Chương IV. BỆNH NẤM HẠI CÂY CÔNG NGHIỆP. BỆNH SƯƠNG MAI ĐẬU TƯƠNG.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 4

  1. Chương IV B NH N M H I CÂY CÔNG NGHI P 1. B NH SƯƠNG MAI ð U TƯƠNG [Peronospora manshurica (Naum. ) Syd.] B nh sương mai ñ u tương gây h i khá ph bi n t i các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i, ñ c bi t b nh gây h i m nh nư c ta và các nư c thu c ðông Nam Á. B nh làm nh hư ng ñ n kh năng quang h p c a cây, làm gi m năng su t. Qua ñi u tra, m t s trung tâm nghiên c u c a châu Âu, Pháp, Chanaby, Ukraine,.... trên nh ng cây ñ u tương phát tri n t h t nhi m bào t tr ng c a n m gây b nh năng su t gi m hơn so v i cây không nhi m ho c b nhi m nhưng có bi n pháp phòng tr . Bào t tr ng trên l p v h t ít nh hư ng ñ n t l n y m mnhưng l i là nguyên nhân làm gi m hình th c và ch t lư ng h t. Trên 825 cánh ñ ng ñi u tra Iowa ñã phát hi n th y có 50% cánh ñ ng b nhi m n m Peronospora manshurica. Brazil, phát hi n th y 25% trong 104 cánh ñ ng ki m tra nhi m b nh. 1.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n th i kỳ cây trư ng thành gây h i trên các b ph n c a cây như lá, thân qu và h t. Trên lá, v t b nh là các v t ñ m màu xanh vàng không ñ nh hình n m r i rác m t trên lá. V t b nh có th n m d c các gân lá, có màu nâu vàng gây cháy khô lá. Cây b b nh n ng, v t b nh lan sang qu và xâm nhi m vào h t. m t dư i lá b b nh và bên trong qu b nhi m b nh có l p m c tr ng xám, h t b nhi m b nh thư ng b lép và có l p b t màu tr ng trên b m t h t. H t b nhi m n m Peronospora manshurica h t nh , màu sáng hơn so v i h t kho . Hàm lư ng dinh dư ng (protein, axit béo và d u) cũng b nh hư ng khi h t nhi m n m P. manshurica. 1.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh là Peronospora manshurica (Naum.) Syd. thu c h Peronosporaceae, b Peronosporales, l p N m T o. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, phân nhánh kép t 6 - 7 c p, ñ nh nhánh nh n và cong. Bào t phân sinh ñơn bào, hình tr ng, kích thư c 16 - 20 x 20 - 24mm. Giai ño n sinh s n h u tính sinh ra bào t tr ng hình c u, có màu hơi vàng, t n t i trong qu và mô cây b nh tr thành ngu n b nh lâu dài trong ñ t. Ngu n b nh là bào t tr ng trên h t b nhi m xâm nhi m vào cây qua r . Ngoài ra, s i n m bào t phân sinh cũng ñóng vai trò là ngu n b nh cho v sau. H t ñư c tr ng trong ñ t m và c n c i cây con d b nhi m b nh t l p v ngoài c a h t. Nghiên c u trong phòng cho th y ngu n b nh ñư c truy n t bào t tr ng l p v ngoài c a h t ñi u ki n nhi t ñ 150C là 16%; 200C là 1% và 250C là 0%. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 87
  2. B nh sương mai ñ u tương thư ng phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ kho ng 200C. B nh gây h i n ng t tháng 3 ñ n tháng 5 v ñ u tương xuân vào giai ño n cây có t 4 - 5 lá kép. Theo Bernard R.L. (1989) cho th y năng su t b gi m 10% trên nh ng cánh ñ ng tr ng gi ng kháng so v i gi ng nhi m. 1.3. Bi n pháp phòng tr Ch n gi ng s ch b nh, ngu n gi ng c n ñư c ki m nghi m trư c khi gieo tr ng. X lý h t gi ng, tiêu h y và d n s ch tàn dư cây b nh sau khi thu ho ch. Khi b nh xu t hi n c n phun thu c phòng tr b ng Boocñô 1%; Oxyclorua ñ ng 1%; Aliette 80 WP 0,25%; Rhidomyl MZ 72BHN (2,5-3 kg/ha); Rhidomyl 5G (10 - 14 kg/ha). 2. B NH G S T ð U TƯƠNG [Phakopsora sojae Saw.; Phakopsora sojae Fujik ; P. pachyzhizi Syd.& P. Syd.; Uromyces sojae (Henn.) Syd.& P. Syd.] 2.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i n ng nh t lá, có th h i trên thân cành và qu . Lúc ban ñ u m t dư i c a lá, v t b nh hình thành dư i d ng nh ng ch m nh màu vàng trong, ñư ng kính t 0,2 - 0,3 ñ n hơn 1mm. Sau ñó, v t b nh n i lên trên m t lá có màu vàng nâu, bi u bì lá nát ñ l bào t có màu vàng (màu g ch non). Trong v ñông xuân, th i ti t thu n l i cho b nh phát tri n, bào t thư ng l n, v t b nh to và nhi u hơn v hè thu. Sau các ñ t không khí l nh vào tháng 1, 2 trên lá ñ u tương b b nh có th xu t hi n các bào t màu ñen - ñó là các bào t ñông. Cây ñ u tương b b nh khi n lá s m b vàng, lư ng di p l c gi m nhanh chóng, cư ng ñ quang h p và s trao ñ i ch t trong cây gi m, do ñó năng su t và ph m ch t ñ u tương b gi m sút nghiêm tr ng. Nh ng ru ng b n ng h u như không ñư c thu ho ch. 2.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh thu c b N m G s t Uredinales, l p N m ð m Basidiomycetes. Bào t h (Uredospore) là bào t thư ng g p trên v t b nh, thư ng có hình tr ng hay hình tròn, có gai nh trên b m t, màu vàng nâu. Kích thư c bào t trung bình kho ng 19,1 - 20,3 x 26 - 27µm Trong ñi u ki n nhi t ñ th p, cu i v ñông trên lá già có th t o các bào t ñông màu ñen, ñơn bào v nh n x p thành băng ch t ch bên trong bào t . Bào t h là ngu n b nh quan tr ng nh t. Bào t h và s i n m có th bám gi trên thân, lá, qu b b nh rơi trên ñ t và trên b m t h t gi ng, v qu khi gi h t l i làm gi ng. Bào t h g p gi t nư c hay ñi u ki n ñ m cao s d dàng n y m m nhi t ñ t 20 - 250C. Th i kỳ ti m d c c a b nh kéo dài t i 13 ngày nhi t ñ th p (150C) nhưng s rút ng n ch kho ng 6 - 8 ngày nhi t ñ cao hơn t 20 - 300C. Tuy nhiên, nhi t ñ cao hơn 300C t l n y m m gi m rõ r t và kh năng xâm nh p, hình thành bào t m i trên v t b nh b h n ch , do ñó b nh không phát tri n ñư c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 88
  3. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Các v tr ng ñ u b b nh nhưng b nh phát sinh và phá h i n ng nh t trong v ñ u tương xuân. Các v ñông, hè thu b nh nh hơn. v xuân khi b nh n ng ch còn thu ho ch t 0,8 - 2,5 t /ha (Gia Lâm - 1967), trong khi bình thư ng năng su t ñ t ñư c t 5 - 8 t /ha. V ñông th i ti t l nh, v hè và hè thu nhi t ñ r t cao n m khó hình thành bào t và khó th c hi n n y m m, xâm nhi m, vì v y b nh h i r t nh . Cao ñi m c a b nh thư ng t p trung v xuân vào tháng 3, 4 khi nhi t ñ ñ t trên 18 - 200C và cây ñ u có t 5 lá kép ñ n thu ho ch qu . B nh có th kéo dài t i tháng 5 làm lá cây r ng hàng lo t, ru ng ñ u tương vàng r c màu lá b nh. Trong các giai ño n sinh trư ng t cây m c t i ch m hoa ít b b nh. T ra hoa ñ n thu ho ch qu là lúc b nh phát tri n nhanh nh t trên lá bánh t và lá già. ði m này liên quan t i s tích lu và bi n ñ ng hàm lư ng protit và axít amin trong các giai ño n sinh trư ng các tu i cây khác nhau. Các gi ng ñ u tương tr ng nư c ta ñ u b nhi m b nh các m c ñ khác nhau. Theo dõi thí nghi m trư ng ð i h c Nông Nghi p I - Hà N i cho th y: gi ng Lơ Gia Lâm và Lơ Thu n Thành nhi m b nh nh hơn các gi ng khác. Các gi ng ít b b nh hay b nhi m mu n trên ñ ng ru ng hi n nay là : M103, DT93, dt84, AK03, AK05, VX93, dòng 42. Các gi ng nhi m n ng là V74 (DT74). Các bi n pháp k thu t canh tác ít nh hư ng ñ n b nh, song qua ñi u tra b nh cho th y: bón phân h p lý, bón ñ kali hay tr ng ñ u tương xen ngô, luân canh v i lúa nư c, ... b nh có xu hư ng gi m hơn là ñ u tương không chăm sóc chu ñáo, không tr ng xen, không luân canh. 2.4. Bi n pháp phòng tr - Ch n gi ng ch u b nh, ch ng b nh và s n xu t gi ng s ch b nh ñ s d ng trong s n xu t. - Luân canh v i lúa nư c hay các cây hoà th o. - X lý gi ng b ng Bayphidan 10 - 15 g a.i/1 t h t gi ng ho c 200 g/t h t. - Có th phun thu c h n ch b nh b ng các lo i thu c tr g s t, ñ c bi t như Baycor 25WP 0,1% (0,15 - 0,25 kg a.i/ha); Bayleton 25EC (25WP) 120 - 250 g/ha; Bayphidan 250EC (0,1%); Anvil 5SC - 0,2% ho c Tilt super 300ND 0,1% (0.3 lít/ha). 3. B NH THÁN THƯ ð U TƯƠNG [Colletotrichum truncatum (Schw.) Andrus & Moore] B nh thán thư ñ u tương ñư c công b ñ u tiên năm 1917 t i Hàn Qu c. Hi n nay, b nh ph bi n kh p các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i. N m gây b nh có ph ký ch r ng, gây h i trên các cây tr ng thu c h ñ u như ñ u xanh, ñ u ñen, l c, ñ u tr ch,…. làm gi m ch t lư ng h t, h t b nhi m b nh hàm lư ng các axit amin gi m. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 89
  4. 3.1. Tri u ch ng b nh: Cây có th nhi m b nh t giai ño n cây con ñ n khi thu ho ch. N m gây h i các b ph n c a cây như lá, thân, cành, qu và h t. Giai ño n cây con v t b nh là các v t ñ m màu nâu ư t, hơi lõm trên lá m m và phát tri n xu ng thân, lá m m b b nh thư ng r ng s m. B nh n ng thư ng gây ch t cây con. V t b nh trên lá thư ng bi u hi n các v t ch t ho i có màu nâu ñ trên gân lá, gây th i gân. B nh có th gây h i trên phi n lá là các v t b nh hình b u d c, màu nâu, hơi lõm, xung quanh có vi n nâu ñ , trên b m t v t b nh có các ch m ñen nh là các ñĩa cành c a n m gây b nh. Lá b b nh thư ng quăn l i d b r ng. Trên thân cành, cu ng lá và v qu v t b nh có màu nâu, v t b nh thư ng b bao ph b i các ñĩa cành có màu nâu. H t nhi m b nh thư ng nh , nhăn nheo, trên b m t h t có các v t xám, sau chuy n sang màu nâu ho c nâu ñen. Cây b nh phát tri n kém, n u nhi m giai ño n s m cây ñ u không có kh năng phát tri n qu . M t s cây b nh trên thân và h t có th không mang tri u ch ng nhưng n m nhi m h th ng bên trong. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh h i do n m Colletotrichum truncatum, b Melanconiales, l p N m B t toàn. T n n m h u như không xu t hi n, n u có thư ng r t m ng màu sáng ho c tr ng h ng. S i n m ña bào, không màu. ðĩa cành m c ñơn l ho c t p trung thành t ng ñám. Lông bám trên ñĩa cành màu nâu ho c màu ñen, thư ng dài hơn c m bào t phân sinh. Bào t phân sinh t p trung thành c m, có màu tr ng, tr ng ñ c ho c vàng nh t ñ n vàng da cam. Bào t phân sinh không màu, thon dài hơi cong và nh n hai ñ u, kích thư c 15 – 27 x 2 – 5 µm. Lông c a ñĩa cành màu nâu ho c màu ñen, có t 0 – 9 ngăn ngang, kích thư c 50 – 468 x 2 – 7 µm. N m gây b nh có th nhi m h th ng và bi u hi n tri u ch ng sau khi cây ñã thu n th c. S i n m có th t n t i trong n i nhũ và phôi h t. Bào t n m n y m m hình thành 1- 2 ng m m ng n, t ñó sinh ra các giác bám xâm nh p qua bi u bì c a cây. G p ñi u ki n thu n l i nhi t ñ 20 – 250C, có gi t nư c, n m có th n y m m và hình thành giác bám trong vòng 6 gi , th i kỳ ti m d c 60 – 65 gi . Ngu n b nh t n t i ch y u d ng s i n m trên h t gi ng và tàn dư cây b nh. Trên h t gi ng, s i n m gi ñư c m c s ng t 1 – 2 năm. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh thán thư ñ u tương phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao, nhi t ñ kho ng 280C. ñi u ki n mi n B c nư c ta, b nh thư ng phát tri n t tháng 4 ñ n tháng 6, gây h i m nh trên cây ñ u tương ñang giai ño n phát tri n qu cho ñ n khi thu ho ch. S i n m trên h t gi ng có th lan truy n gây b nh cho cây con m i m c. Bào t phân sinh lan truy n qua gió, mưa, nư c tư i và côn trùng gây h i trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n m nh trên nh ng ru ng ñ u tương tr ng v i m t ñ dày, tr ng liên ti p nhi u v . T l nhi m b nh trên ñ ng ru ng ph thu c vào m c ñ nhi m b nh c a Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 90
  5. h t gi ng và ôn m ñ trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n m nh nh ng vùng tr ng ñ u tương có mưa nhi u, bón phân không h p lý. Gi ng ñ u tương nhi m b nh cao là các gi ng AK 03, DT 84. Các gi ng ñ u tương DT 22, DT 90, DT 93 nhi m b nh m c th p hơn. 3.4. Bi n pháp phòng tr : - X lý h t gi ng b ng m t s lo i thu c hoá h c như Thiram, Captan, Benomyl. - V sinh ñ ng ru ng, tiêu hu tàn dư cây b nh. - Bón canxi và kali cũng h n ch ñư c b nh. - Khi b nh phát tri n s m c n phun thu c hoá h c Benomyl, Cacbenzym. Mancozeb vào giai ño n hình thành qu . - Có th s d ng bi n pháp sinh h c, dùng các ch ph m t loài n m ñ i kháng như Gliocladium roseum, Trichoderma viridae, Penicillium thomi ñ x lý h t gi ng cũng làm gi m t l b nh. 4. B NH HÉO RŨ N M H I L C 1) B nh héo rũ g c m c ñen (Aspergillus niger Van Tiegh): c r , g c, thân ng m sát m t ñ t có v t b nh màu nâu, bi u bì và v n t v , th i m c. Cành lá héo cong, màu lá xanh vàng, m t s c bóng. Trên c r , g c thân b thâm ñen, m c nát bao ph b i m t l p m c ñen. Khi nh cây b nh lên r t d b ñ t g c. Theo Lê Lương T , Hà Minh Trung (1967-1969) kh o sát Vĩnh Phúc, Hà B c, Thanh Hoá lo i héo rũ này do n m Aspergillus niger và Lasiodiplodia theobromae gây ra là ch y u. 2) B nh héo rũ g c m c tr ng (Sclerotium rolfsii Sacc.) Cây b nh héo rũ, xanh ho c hơi vàng. C r và ño n thân ng m b b nh có v t màu nâu, th i m c, khô xác, nh cây d b ñ t g c, trên g c thân cây b nh m c l p n m tr ng ñâm tia lan r ng ra m t ñ t, hình thành nhi u h ch n m hình tròn như h t c i màu tr ng, v sau có màu nâu h t chè. Theo Lê Lương T (1967-1973) kh o sát th y B c b và Ngh An do n m Sclerotium rolfsii Sacc gây ra (xem thêm b nh héo rũ tr ng g c cà chua). Ngoài ra, hi n tư ng héo rũ th i g c l c r trên ñ ng ru ng v i nhi u màu s c khó phân bi t còn có th do n m Rhizoctonia ñôi lúc còn g p c b nh do n m Fusarium solani, F. oxysporium h i g c thân, cây héo rũ, lá vàng (g i là b nh héo vàng). ð c ñi m vi sinh v t gây b nh * Lo i héo rũ g c m c ñen do n m Aspergillus niger Van Tiegh gây ra có s i n m ña bào, sinh s n vô tính b ng cành bào t phân sinh không màu, ñ nh cành phình to hình Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 91
  6. c u màu xám, trên ñó m c ra nhi u cu ng nh ñâm tia (th bình), màu nâu, sinh ra t ng chu i bào t phân sinh ñơn bào, hình hơi tròn. * Lo i héo rũ g c m c tr ng do Sclerotium rolfsii Sacc có s i n m tr ng, h ch non màu tr ng, h ch già có màu nâu, tương ñ i tròn ñ ng ñ u, ñư ng kính 1 - 2mm. N m Sclerotium rolfsii là loài n m ña th c, ph m vi ký ch r t r ng, phá h i trên nhi u loài cây khác nhau như thu c lá, khoai tây, cà, ñ u ñ , ñay. T t c các vi sinh v t gây b nh nói trên ph n l n có ngu n b nh t n t i trong ñ t, trên tàn dư cây b nh và trong phân rác. M t s n m như Aspergillus, Sclerotium, Marcrophomina còn t n t i c và h t l c. Chúng có th sinh ra ñ c t Aflatoxin (Aspergillus) và axit oxalic (Sclerotium) gây h i cây và gây ñ c cho th c ph m. S i n m Sclerotium tr c ti p xâm nh p qua bi u bì, qua v t thương mà phát tri n thành ñám s i tr ng c r , g c thân làm mô b nh th i m c, cây khô ch t. N m phá h i tia c l c trong ñ t làm tóp th i c , h t m c, m t s c n y m mho c khi gieo m m m c y u, cây s b b nh. Trên ñ ng ru ng nh ng lo i n m trên ñ u nh nư c tư i, mưa gió mà truy n lan. B nh phát sinh, phát tri n trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, m ư t, cây sinh trư ng kém. Trên ñ t tr ng ñ c canh, ñ t cát thô b nh tương ñ i n ng hơn. Riêng lo i héo rũ g c m c ñen, m c tr ng còn phát tri n m nh trên ñ t có nhi u ch t h u cơ, tàn dư cây chưa hoai m c. B nh xu t hi n trong su t quá trình sinh trư ng c a cây nhưng m i giai ño n sinh trư ng m c ñ b nh khác nhau, các lo i b nh héo rũ phá h i cũng khác nhau. giai ño n cây con phân cành ph n l n b b nh héo rũ g c m c ñen và l c r nhưng ñ n giai ño n ch m hoa, c non thì b b nh héo rũ n ng hơn nhi u, ph n l n là héo rũ g c m c tr ng, nh t là ñ i v i l c xuân và l c v thu, k c b nh gây h i trên m t s cây tr ng khác như khoai tây, cà chua v thu ñông và v xuân mu n ñ ng b ng B c b và mi n Trung (Thanh Hoá, Ngh An). Bi n pháp phòng tr Trên ñ ng ru ng các lo i héo rũ do n m thư ng xu t hi n xen k nhau cho nên bi n pháp phòng tr chung cho các b nh héo rũ c n ti n hành như sau: - Luân canh: luân canh l c v i lúa, mía và các lo i cây tr ng khác ñ h n ch ngu n b nh ñ t và c i t o ñ t. Th i gian luân canh 2 năm. - Bón phân h p lý: c n bón NPK ñ y ñ , cân ñ i ñ cây l c sinh trư ng, tăng cư ng s c ch ng b nh, ñ c bi t vùng ñ t b c màu c n bón nhi u vôi, dùng phân chu ng hoai m c ñ bón ho c tr n v i ch ph m sinh h c Trichoderma. - ð phòng tr chung các lo i vi sinh v t gây b nh h t gi ng c n ch n l c h t t t, x lý khô b ng TMTD 2 kg/t n h t ho c dùng Bayphidan 10 - 15 g a.i/1t h t gi ng. M t s thu c có th phun vào g c cây ñ ch ng b nh héo rũ l c do n m như: Sumi - 8 12,5WP (0,02 - 0,03%); Topsin M - 70WP (0,4 - 0,6 kg/ha); Dithane M45 80WP (1 - 2 kg/ha); Tilt super 300ND 0,2% (0,3 lít/ha). Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 92
  7. C n nh b ngay cây b nh khi m i ch m phát sinh, r c vôi b t vào g c trên m t lu ng ho c tư i nư c vôi loãng 4% vào g c ñ h n ch các lo i n m gây b nh, tuy nhiên bi n pháp này ít có tác d ng n u ngu n b nh trên ñ ng ru ng ñã tích lu nhi u và có mưa nhi u. 5. B NH ð M LÁ L C B nh ñ m nâu do n m Cercospora arachidicola Hori và b nh ñ m ñen do n m Cercosporidium persoratum Berk. & Curtis., thu c b Hyphales, l p N m B t toàn. 5.1. Tri u ch ng b nh và nguyên nhân gây b nh * B nh ñ m nâu h i ch y u lá, r t ít khi h i cu ng lá và thân cành. M t trên lá v t b nh hình tròn, ñư ng kính bi n ñ ng nhi u t 1 - 10mm, có màu vàng nâu, xung quanh có qu ng vàng r ng. Trên b m t v t b nh thư ng có l p n m m c màu xám, nhưng m t dư i lá v t b nh có màu nh t hơn. Còn trên cu ng lá và thân cành thì v t b nh có hình b u d c dài màu nâu s m. Lá b b nh chóng tàn, khô vàng và r ng s m. L p n m màu xám trên b m t v t ñ m nâu là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh. Cành thư ng ñâm th ng, màu nâu nh t, thư ng không có màng ngăn ngang, nhưng ñôi khi có 1 - 2 ngăn. Bào t phân sinh có d ng hình dùi tr ng, th ng, có 4 -14 màng ngăn ngang, không màu. N m sinh trư ng phát tri n thích h p nh t nhi t ñ 25- 280C, nhi t ñ t i thi u là 5 - 100C, t i ña là 33 - 36 0C. * B nh ñ m ñen thư ng xu t hi n gây h i ch y u các lá g c, các lá phía dư i r i lan d n lên các lá phía trên. V t b nh th hi n rõ c hai b m t c a lá, hình tròn, ñư ng kính ≥ 1 - 5mm, có màu x m ñen, xung quanh không có ho c ít khi có qu ng vàng nh . V sau, trên b m t v t b nh thư ng có l p n m m c màu ñen, làm cho lá úa vàng, khô r ng. Cành bào t phân sinh ñâm th ng, màu nâu s m hơn, ph n l n không có ngăn ngang. Bào t phân sinh có d ng hình b u d c ho c hình tr m t ñ u hơn thon, có 3 - 5 màng ngăn ngang. N m sinh trư ng phát tri n thích h p nh t nhi t ñ 25 - 300C, nhi t ñ t i thi u là 10 0C và t i ña là 33 - 36 0C. Ngu n b nh c a n m gây b nh ñ m lá l c t n t i ch y u d ng s i n m và bào t phân sinh trên tàn dư b ph n b b nh rơi r ng trên ru ng, ngoài ra n m có th t n t i trên các m u l c gi ng nhi m b nh. 5.2. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh ñ m lá l c phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, tr i m ư t, vào cu i giai ño n sinh trư ng c a cây. B nh phát sinh gây h i t t c các v gieo tr ng : v l c xuân và l c thu. cu i v l c xuân và nh t là v l c thu khi ñi u ki n th i ti t mưa m, r t thu n l i cho n m xâm nhi m, lây lan và b nh thư ng phát tri n nhanh, m nh kéo dài t i khi thu ho ch, gây nh hư ng l n ñ n năng su t. B nh phát tri n gây h i c hai th i v tr ng l c, nhưng v Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 93
  8. l c thu b nh thư ng phát sinh gây h i n ng hơn v l c xuân, vì th b nh làm gi m năng su t nhi u hơn. Trong v l c thu, b nh thư ng phát sinh s m hơn, t trư c khi ra hoa 5 - 6 ngày, b nh tăng d n ñ n lúc ra tia r , sau ñó tăng r t nhanh t giai ño n c non ñ n già ch c. Còn v l c xuân, b nh ñ m lá thư ng phát sinh gây h i nh hơn, phát sinh mu n hơn. B nh xu t hi n khi hoa ñã ra r và giai ño n c non ñ n khi thu ho ch. ð c bi t lo i hình tri u ch ng ñ m ñen thư ng phát tri n nhi u và chi m ưu th trong v l c thu. B nh ñ m lá phát sinh gây h i trên h u h t các gi ng l c ñang ñư c gieo tr ng ngoài s n xu t, b nh có xu th phát tri n m nh trên các dòng, gi ng l c nh p n i, ch n l c và lai t o có năng su t cao. 5.3. Bi n pháp phòng tr - C n ti n hành luân canh cây l c v i các cây tr ng khác như lúa nư c, mía, ngô, không luân canh v i các cây tr ng thu c h ñ u khác. - Trong ñi u ki n cho phép, nên ti n hành x lý h t gi ng trư c khi gieo nh m gi m b t ngu n b nh ngoài ñ ng ru ng (x lý khô) b ng m t s thu c hoá h c như TMTD 2kg/ t n h t ho c Bayphidan 10 -15g a.i/ t h t. - Ngoài ñ ng ru ng, khi b nh phát sinh phát tri n m nh, ngư i ta có th s d ng m t s thu c hoá h c ñ phun phòng tr : Daconil 75WP 0,125 - 0,25%; Tilt super 300ND 0,1 - 0,2%; Dithan M45 80WP (1 - 2kg/ha). 6. B NH G S T L C [Puccinia arachidis Speg] 6.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i trên các b ph n lá, cu ng lá, thân cành, hoa, tia c . V t b nh trên lá có d ng tròn nh , ñư ng kính 0,5 – 1,5 mm. Bi u bì m t dư i lá n t v ñ l ra m t bào t màu da cam, ñ - nâu, hơi n i trên b m t lá. Trên lá chi chít v t b nh liên k t nhau làm lá vàng, cháy khô. V t b nh trên thân, cu ng lá cũng tương t . 6.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Puccinia arachidis Speg, b Urediales, l p n m ð m. S i n m hai nhân t o ra nhi u bào t (uredospore) hình b u d c, vách d y, màu nâu, vàng da cam, có gai nh . R t ít khi t o ra bào t ñông (teleutospore). Bào t h truy n lan qua gió, nư c ñ xâm nhi m gây b nh trên ñ ng ru ng và b o t n lâu dài trên tàn dư cây b nh t i các v sau. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t mát, nhi u mưa, ñ m cao. Nhi t ñ thích h p nh t cho b nh phát tri n là 22 – 250C, m ñ 90 – 100%. B nh phát sinh gây h i quanh năm nhưng thư ng phát sinh phát tri n gây h i n ng hơn trong v l c thu, thu ñông so v i v xuân. B nh phát tri n m nh t giai ño n ra hoa ñ n có qu , xen l n v i các b nh ñ m ñen. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 94
  9. 6.4. Bi n pháp phòng tr : - Sau khi thu ho ch c n d n s ch tàn dư cây b nh trên ñ ng ru ng. - Luân canh l c v i các cây tr ng khác như lúa nư c. - Gieo tr ng m t ñ h p lý, chăm sóc t t. - Dùng các gi ng kháng b nh như MD – 7, MD – 9, L14, v.v… - Khi b nh ch m xu t hi n trên l c v thu, v xuân có th phòng tr b ng cách phun các lo i thu c Manage 15WP, Nustar 40EC ho c Bavistin, Score 250EC, v.v…. 7. B NH ðEN THÂN THU C LÁ [Phytophthora parasitica var. nicotianae (Breda de Haan) Tucker] ðây là m t b nh gây nhi u tác h i các nư c tr ng thu c lá, b nh có n ð , Nh t B n, Nam Trung Qu c, Indonesia, Vi t Nam, mi n Nam Liên Xô cũ, mi n Tây nư c M và vùng tr ng thu c lá nhi t ñ i. B nh này có th phá h i trong t t c các th i kỳ sinh trư ng c a cây ch y u các b ph n g c, r , thân cây làm ch t khô hàng lo t cây con vư n ươm, làm toàn cây khô héo ch t ru ng s n xu t. 7.1. Tri u ch ng b nh Th i kỳ cây con v t b nh lúc ñ u là m t ñi m nh màu nâu ho c màu ñen r g c thân. Sau ñó, v t b nh lan lên phía trên làm h i thân lá và lan xu ng dư i h i r chính, gây th i r . Khi c t g c thân th y lõi bi n thành màu nâu ñen, có nhi u t ng r ng. G c cây b nh teo nh l i, cây ñ g c. G p tr i mưa, ñ m cao, toàn cây b th i ch t, b m t mô b nh thư ng có l p n m màu tr ng. Tr i khô hanh cây b nh nâu ñen khô ch t. th i kỳ cây l n, trên g c thân có v t màu ñen kéo dài v hai phía trên và dư i. Kích thư c v t b nh có th dài t i 20 - 40 cm. B d c g c thân th y lõi màu nâu ñen và nhi u t ng r ng. R tơ và r chính l i th i m c, r t d nh . Cây b nh lá vàng héo rũ d n t dư i lên trên. Sau 4 - 5 ngày toàn cây héo rũ và ch t khô. Trên lá v t b nh hình tròn ho c hình b t ñ nh, màu nâu xanh ho c nâu ñen, ñư ng kính có th ñ t t i 3 - 4 cm. Khi tr i khô hanh gi a v t b nh thư ng b rách n t t o các l th ng trên lá, thân r ng, cây ròn d g y. 7.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh Phytophthora parasitica var. nicotianae (Breda de Haan) Tucker thu c b Peronosporales, l p Oomycetes. S i n m không vách ngăn, không màu, phân nhánh, ñư ng kính kho ng 5µm Cành bào t phân sinh không màu, ñơn bào, m c t l khí riêng r hay thành t ng c m 2 - 3 cành hình tr ng ho c hình qu mu m, trên ñ nh có núm l i, kích thư c 35 x 8 mm, không màu, bên trong có k t c u d ng h t. Khi g p nhi t ñ th p và ñi u ki n gi t Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 95
  10. nư c bào t s n y m m gián ti p t o ra 10-20 bào t ñ ng. Bào t ñ ng hình b u d c, có 2 lông roi, d dàng di chuy n trong nư c. N u g p ñi u ki n ñ m th p, bào t phân sinh n y m m tr c ti p thành ng m m ñ xâm nhi m. N m có th hình thành bào t tr ng và bào t h u trong mô t bào ký ch . Bào t tr ng hình c u màu vàng, màng dày. Khi n y m m hình thành ng m m ho c b c bào t ñ ng. Bào t h u hình c u, hình tròn màu nâu nh t. Khi n y m m t o ng m m và phát tri n thành s i n m. N m có th phát tri n trong ph m vi nhi t ñ t 12 - 360C. Thích ng v i ñ pH 4,4 - 9,6 nhưng thích h p nh t là pH 7 - 8. 7.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n g c t n t i trên ñ ng ru ng là d ng bào t tr ng, bào t h u và s i n m n m tàn dư cây b nh rơi r ng trên m t ñ t. N m có th t n t i trong ñ t có tàn dư ký ch t i 2 năm. Vì v y ñ t, phân chu ng có tàn dư cây b nh là ngu n b nh ch y u trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n thu n l i ñi u ki n có nhi t ñ và ñ m cao. Nhi t ñ thích h p cho s phát tri n c a b nh là 0 - 350C, nhi t ñ không khí 200C tr xu ng b nh phát tri n ch m. Vư n ươm vư n tr ng g p mưa nhi u ho c quá m ư t b nh phá h i n ng. S phát tri n c a b nh còn ph thu c vào các y u t ñ t ñai, phân bón, m t ñ tr ng... ð t cát thoát nư c b nh nh hơn ñ t sét, ñ t th t. Ngoài ra, tuy n trùng h i r cây ñã m ñư ng cho n m b nh xâm nhi m thu n l i. ð c bi t vào lúc nh cây con ñem tr ng n u ñ t có tuy n trùng có th làm cây con ch t t i 100%. 7.4. Bi n pháp phòng tr - Th c hi n luân canh v i lúa nư c ho c v i cây h hoà th o. Tr ng gi ng ch ng b nh có tác d ng gi m b nh rõ r t. - Xây d ng h th ng thoát nư c t t vư n ươm và vư n tr ng, vun lu ng cao tránh ñ cây b ñ ng nư c. - Chăm sóc cây con, bón phân khoáng cân ñ i, t i nư c s ch và không t o v t thư- ơng trong quá trình chăm sóc. - V sinh ñ ng ru ng ngay sau khi thu ho ch, tiêu hu , ñ t ho c chôn sâu cây b b nh. - Gieo tr ng các gi ng thu c lá ch ng b nh. - Phun thu c phòng tr k p th i khi th y b nh xu t hi n. Phun vư n ươm trư c khi nh cây con và ru ng tr ng khi b nh ch m phát sinh. Có th dùng m t trong các lo i thu c sau: Aliette 80 WP v i lư ng dùng 2,5 - 3,5 kg/ha; Zineb 80 WP ho c Manep (Dithane M.) 80 WP n ng ñ 0,2 - 0,3%. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 96
  11. 8. B NH ð M M T CUA THU C LÁ [Cercospora nicotianae Ellis et Everhart] 8.1. Tri u ch ng b nh V t b nh lúc ñ u là nh ng ñ m nh hình tròn, màu nâu, v sau phát tri n to d n ra (kích thư c v t b nh dao ñ ng t 5 - 10mm). Khi ñó, gi a v t b nh bi n thành màu nâu xám, l i lên rìa v t b nh màu nâu, xung quanh v t b nh có qu ng màu xanh vàng. Khi g p ñi u ki n th i ti t m ư t, gi a v t b nh thư ng xu t hi n l p n m m c màu tr ng xám. Còn trong ñi u ki n khô hanh, các v t b nh cũ thư ng rách, th ng l ch trên lá b b nh. 8.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Cercospora nicotianae Ellis et Everhart, B Moniliales, l p N m B t toàn. N m gây b nh có s i ña bào, phân nhánh. Cành bào t phân sinh ña bào, thư ng có 1 - 4 màng ngăn ngang, màu nâu nh t, chui qua l khí trên m t lá. Bào t phân sinh dài, m nh, phía g c phình to, phía trên thon nh , hơi cong, không màu, thư ng có 5 - 10 màng ngăn ngang, kích thư c trung bình t 35 - 115 x 2,5 - 5,0 µm. Bào t phân sinh hình thành trên ñ nh cành, sau khi chín t ng t ra, nó ñư c truy n lan nh gió, mưa,...Khi g p ñi u ki n nhi t ñ , m ñ thích h p, bào t phân sinh n y m m, ti n hành xâm nh p vào mô lá và lây lan phát tri n b nh. Ngu n b nh : N m gây b nh t n t i ch y u dư i d ng s i n m và bào t phân sinh trên các m u h t gi ng và tàn dư b ph n b b nh, ñó là ngu n b nh cho các v gieo tr ng thu c lá sau, năm sau. N m gây b nh có th sinh trư ng phát tri n trong ph m vi nhi t ñ khá r ng t 7 - 340C, nhưng nhi t ñ thích h p nh t là 25 - 280C. Vì v y, trên ñ ng ru ng, b nh phá h i m nh khi có ñ m cao, tr i mưa và nhi t ñ không khí t 23 - 270C. V thu c lá xuân thư ng b b nh phá h i n ng, nh t là khi bư c vào giai ño n ñ u thu ho ch. Giai ño n vư n ươm, n u ñ t làm d i, ñ t trũng, ñ ng nư c, thi u phân, kém chăm sóc cây cũng b h i n ng. H u h t các gi ng thu c lá ñang gieo tr ng ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, k c các gi ng thu c lá ñ a phương, gi ng nh p n i và lai t o như gi ng C176; K326 và C347,... 8.3. Bi n pháp phòng tr - Áp d ng các bi n pháp k thu t chăm sóc vư n thu c lá. Ru ng thu c lá ph i ñ m b o thông thoáng, làm s ch c , không tr ng quá dày, thoát nư c t t. - Th c hi n luân canh 1 - 2 năm v i cây h hoà th o. Thay ñ i ñ t làm vư n ươm, tiêu di t tàn dư cây b nh ru ng s n xu t và vư n ươm ngay sau khi thu ho ch. - Dùng ñúng gi ng ch ng b nh và l y h t gi ng t cây không b b nh, x lý h t gi ng. - Phun thu c phòng tr b nh k p th i vư n ươm và vư n tr ng, k t h p ng t t a lá già, lá g c trư c khi phun. Có th dùng Boocñô 1% ho c Carbendazim 50SC (0,5 - 0,7 Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 97
  12. lít/ha), Dithane M 80WP ( 1,5 - 2,0 kg/ha), Tilt super 300ND (0,2 - 0,4 lít/ha) ñ phun khi th y b nh xu t hi n. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 98
  13. 9. B NH THÁN THƯ THU C LÁ [Colletotrichum nicotianae Av. Sacc.] 9.1. Tri u ch ng b nh B nh thán thư ch y u gây h i cây con vư n ươm. Khi có ñi u ki n m ñ cao, mưa nhi u cây b ch t t ng v t. Trên lá v t b nh lúc ñ u là m t ch m nh màu l c t i, sau vài ngày v t b nh m r ng thành hình tròn, gi a v t b nh có màu tr ng xám hay màu nâu vàng hơi lõm, xung quanh v t b nh có vi n hơi n i g màu nâu ñ , ñư ng kính v t b nh t 2 - 5mm. Các v t b nh n i li n nhau t o thành hình b t ñ nh. Lá b nh úa vàng, khô ch t. Trên cu ng lá và thân v t b nh có d ng hình thon dài, gi a v t b nh thư ng n t v có màu ñen. Cây giai ño n 2 - 3 lá th t là d b h i nh t. Cây con b b nh thư ng xu t hi n n m màu tr ng xám. 9.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh Colletotrichum nicotianae Av. Sacc. thu c b Melanconiales, l p N m B t toàn. S i n m không màu, ña bào, phân nhánh. Cành bào t phân sinh ñơn bào, ng n, không màu, m c t p trung trong ñĩa cành. Bào t phân sinh ñơn bào, hình ng tròn, hai ñ u tù, có hai gi t d u, không màu, kích thư c 10 - 25 x 3 - 5µm. ðĩa cành có lông gai màu nâu ñ m, th ng ho c hơi cong, ph n g c ñ m và to hơn ph n ng n, có 1- 3 ngăn ngang, kích thư c 55 - 95 x 4 - 5µm. Ngu n b nh t n t i tàn dư cây b nh trên ñ t và trên h t gi ng. S i n m n m sâu trong h t và bào t bám trên b m t h t gi ng. N m phát tri n ñư c trong ph m vi nhi t ñ r t r ng, nhưng thích h p nh t cho s phát sinh b nh là t 25 - 300C, nhi t ñ này th i kỳ ti m d c c a b nh là 48 gi . m ñ là y u t quy t ñ nh s phát sinh, phát tri n c a b nh. Trong ñi u ki n mưa m, bào t n m lan truy n và n y m m xâm nh p d dàng. Vì v y, khi có ñ m cao, mưa nhi u, ñ t úng, không thoát nư c, m t ñ gieo tr ng quá dày vư n ươm hay vư n tr ng ñ u b b nh phá h i nghiêm tr ng. 9.3. Bi n pháp phòng tr S d ng h t gi ng không b nhi m b nh. X lý h t gi ng trư c khi gieo, có th ngâm h t vào dung d ch AgNO3 0,1% trong 30 phút ho c x lý ư t b ng Foocmol 1/50. ð m b o vư n ươm và vư n tr ng cao ráo, thoát nư c, làm s ch c , gieo tr ng v i m t ñ v a ph i. Khi th y b nh ch m xu t hi n c n phun thu c hoá h c ñ phòng tr k p th i. vư n ươm cây gi ng có th phun t giai ño n ch th p tr ñi. Có th dùng Kasuran 2 - 3 kg/ha ho c Zineb 80 WP n ng ñ 0,2 - 0,3 %. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 99
  14. 10. B NH TH I ð RU T MÍA [Colletotrichum falcatum Went] 10.1. Tri u ch ng b nh Các b ph n lóng, m m mía, lá, b lá, r ñ u có th b h i, nhưng ch y u h i thân, lóng và lá, nh t là khi mía ñã vươn cao. Thân mía b b nh lúc ñ u nhìn bên ngoài r t khó phát hi n vì tri u ch ng trong ru t mía phát tri n m t th i gian dài không l ra ngoài v . Cho nên, ph i l y dao ch thân mía ra m i th y bên trong ru t có v t b nh màu ñ huy t. Lúc ñ u v t b nh trong ru t thân ch là m t ñi m nh màu nh t sau lan r ng, kéo dài trong lóng mía làm thành nh ng m nh l p màu ñ huy t. V t b nh có th th i, lên men r a ra, ru t mía có ch hơi r ng và mùi rư u, v chua nh t và ñ n khi ñó v thân bên ngoài m i m t s c bóng, tóp nh ; có ki u v t h n màu ñ tía, bên trên sinh ra nhi u h t ñen nh là các ñĩa cành bào t c a n m gây b nh. Cây b b nh lá ng n thư ng vàng héo, n u b n ng toàn cây khô ch t. Trên lá v t b nh xu t hi n gân chính, d c theo gân chính thành hình b u d c dài, có khi ch là m t v t dài 5 - 6cm có màu ñ huy t, gi a v t b nh màu nh t hơn. V sau, trên b m t v t b nh cũng th y nh ng h t ñen nh , ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. 10.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Colletotrichum falcatum Went thu c b Melanconiales, l p N m B t toàn. N m có hình th c sinh s n vô tính hình thành ñĩa cành trên mô b nh, bên trong có các cành bào t phân sinh ng n, ñơn bào. Bào t phân sinh hình h t g o dài, thon cong, ñơn bào, không màu. Trên m t ñĩa cành có lông gai b o v . S i n m có th t o thành bào t h u màu t i s m. Giai ño n h u tính r t ít g p, qu th b u có l ñ nh. Bào t túi hình b u d c d t. N m sinh trư ng phát tri n t t nhi t ñ 27 - 320C, pH 5 - 6. Khi nhi t ñ quá th p (dư i 100C) ho c quá cao (trên 370C) n m sinh trư ng kém. Bào t phân sinh do côn trùng, gió, mưa truy n lan ñi xa. Sau khi bào t hình thành trên lá mía d b gió mưa làm trôi d t xuóng b lá t i các m t ñ t trên thân, qua các v t thương cơ gi i ho c qua l ñ c c a sâu mà xâm nh p vào trong. Bào t phân sinh trong gi t nư c s n y m m nhanh, s i n m phát tri n ñâm nhánh nhi u. S i n m và ñĩa cành trên thân mía, lá mía, hom mía là ngu n b nh t n t i trong t nhiên. M t s bào t h u cũng là ngu n b nh t n t i trong ñ t. N m có th b o t n trên các tàn dư cây b nh ít nh t là 7 - 8 tháng. 10.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i ñ ru t mía phát tri n m nh trong ñi u ki n ñ m cao, mưa nhi u, tr i nóng m. Tuy nhiên, trong ñi u ki n nhi t ñ th p 15 - 200C mía sinh trư ng ch m, s c ch ng b nh y u thì n m v n gây h i. N m xâm nhi m d dàng qua v t thương sây sát, do ñó m c ñ b nh còn liên quan t i m c ñ sâu ñ c thân mía phá h i. Nói chung, sâu ñ c thân càng nhi u thì b nh càng n ng (tr m t s trư ng h p khi n m Candida intermedea có tính ñ i kháng phát tri n). M t khác, mưa gió nhi u, nơi c t tr mía không thoát nư c cũng là nh ng thúc ñ y s phát sinh phát tri n c a b nh. ð t quá m, quá chua ñ u h n ch s sinh trư ng c a mía và thúc ñ y b nh phát tri n. Nh ng gi ng mía b b nh cũng khác nhau. Các gi ng mía v xanh thư ng b b nh nhi u hơn gi ng mía v vàng. Gi ng Roc.10 và 2714 POJ b n ng, còn gi ng 2883 POJ, 2678 POJ, F 103 b b nh nh hơn. Các gi ng mía có hàm lư ng phenol cao cũng có kh năng ch ng ch u b nh cao hơn. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 100
  15. 10.4. Bi n pháp phòng tr - Bi n pháp có hi u qu nh t là tuy n l a các gi ng mía ch ng b nh tr ng các vùng ñ t b b nh n ng hàng năm. - Làm t t v sinh ñ ng ru ng, thu ch t s ch h t nh ng thân g c, lá mía b b nh, không ñ sót l i trên ñ t ru ng. - Tăng cư ng các bi n pháp chăm sóc giúp cây sinh trư ng t t, khi b nh xu t hi n c n làm cho ru ng thoáng hơn, bóc lá b nh ñem ñ t. Tăng cư ng phòng tr sâu ñ c thân, c n tranh th thu ho ch s m. Mía thu ho ch không ñ ch t ñ ng ñ ng nư c mưa. - Trư c khi tr ng c n ch n l c lo i b các hom b nh là bi n pháp quan tr ng nh t. Trong trư ng h p c n thi t ph i x lý hom gi ng b ng cách ngâm vào dung d ch CuSO4 1% trong 2 gi . Sát trùng ñ u c t hom gi ng trong nư c vôi 2% ho c dung d ch Boocñô. X lý hom gi ng b ng nư c nóng 520C trong 20 phút có tác d ng thúc m m và tiêu di t ngu n b nh dùng thu c phun : Tilt - 250ND (0,4lít/ha), Benlat - C 50WP - 0,2% trên lá, thân. 11. B NH TH I ðEN RU T MÍA [Ceratocystis paradoxa (Dade) C. Moreau] 11.1. Tri u ch ng b nh hom gi ng, ñ u tiên trên ñ u hom c t có màu h ng nh t r i xu t hi n v t ñen, trên ñó m c ra l p n m m c ñen như than. trên thân, b nh xâm nh p và ru t mía làm ñen th i, có mùi d a th i, lâu ngày ru t mía b nh ch còn trơ l i xơ ñen. 11.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Ceratocystis paradoxa (Dade) C. Moreau thu c B Microascales, l p N m Túi Ascomycetes. Trên v t b nh th i ñen ru t thân mía m c ra l p n m ñen là giai ño n sinh s n bào t phân sinh và bào t h u. Bào t h u ñư c hình thành t ng chu i, hình hơi tròn, khi còn non màu hơi vàng nâu, khi già màu ñen, v dày không nh n. Bào t phân sinh hình tr ng n, không màu, hình thành t ng chu i, trong gi t nư c r t d n y m m. Bào t túi hình b u d c dài, không màu. Qu th b u, c dài. N m có tính ký sinh y u ch xâm nh p qua v t thương. N m sinh trư ng phát d c t t nhi t ñ 13 - 340C, nhưng thích h p nh t 280C, nhi t ñ th p dư i 70C ho c cao hơn 370C n m hoàn toàn ng ng sinh trư ng. N m sinh trư ng ñư c ñ pH 1,7 - 11, nhưng thích h p nh t pH 5,5 - 6,3. T c ñ n y m m c a hom gi ng có nh hư ng t i m c ñ nhi m b nh c a cây con. Mía n y m m nhanh có th tránh ñư c b nh, do ñó b nh nh hơn so v i mía n y m m ch m có th i gian b b nh kéo dài. Gi ng mía và hom gi ng t t có s c n y m m m nh và t c ñ n y m m nhanh là gi ng ít b b nh hơn. Nh ng ru ng tr ng mía liên ti p ñ mía g c lâu năm, ñ t th t bí nư c, hom tr ng vào lúc g p nhi t ñ th p, m m mía m c ch m, y u s b b nh n ng hơn. Sau khi thu ho ch n u ñi u ki n c t tr v n chuy n không t t, x p ñ ng ch t, b m ư t, ñ ng nư c mưa làm b nh r t d lây lan phá ho i làm th i h ng nhi u, gi m ph m ch t mía ch bi n. Ngu n b nh ch y u là d ng s i n m và bào t h u t n t i trong mô cây b nh, hom gi ng và ñ t. Bào t h u trong ñ t có th s ng t i 4 năm, khi g p ñi u ki n thích h p s n y m m xâm nh p lây b nh qua v t thương. Hom Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 101
  16. gi ng là ngu n b nh chính ban ñ u. N m gây b nh phá h i không nh ng trên mía mà còn h i trên d a và chu i tiêu, ... 11.3. Bi n pháp phòng tr - Ch n hom gi ng kho không b b nh ñ tr ng. X lý hom gi ng trư c khi tr ng b ng cách ngâm vào ư c vôi 2 - 3% trong 12 - 24 gi . - Khi c t tr hom gi ng có th l y vôi tôi ñ c bôi vào ñ u ch c t hom gi ng (1kg vôi c c hoà 2 lít nư c khu y ñ u r i cho thêm m t ít nư c vào s ñư c nư c vôi ñ c). Cũng có th x lý hom gi ng b ng cách nhúng nhanh vào dung d ch Boocñô. - Tr ng mía trên ñ t cao, thoát nư c, vun lu ng cao, ñ c bi t c n tr ng ñúng th i v , nên tr ng vào lúc nhi t ñ ñ t ít nh t cũng t 210C tr lên ñ mía m c m m nhanh, sinh trư ng m nh, b nh khó phát sinh. N u tr ng mía trên ñ t th t n ng, bí, thoát nư c kém thì c n tăng cư ng tiêu úng nh t là trong th i kỳ m m non và cây con. - Khi xu t hi n b nh c n k p th i nh b m m non b b nh ñem ñ t và l y vôi b t r c vào ch cây b nh ñã nh . Làm v sinh vư n mía, tiêu hu tàn dư trên ñ t sau khi thu ho ch 12. B NH ð M ð LÁ MÍA [Cercospora koepkei Kruger] 12.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u phi n lá, lúc ñ u v t b nh ch là m t ñi m nh màu hơi vàng, hình tròn ho c b t ñ nh hình, v sau r ng ra có màu nâu ñ . m t sau v t b nh m c m t l p n m màu xám nh t, ñó là các cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m. 12.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh ñ m ñ lá mía tuy ít tác h i hơn nhưng r t ph bi n, phá h i su t trong th i kỳ sinh trư ng c a cây mía. Theo k t qu ñi u tra c a Ban ñi u tra cơ b n sâu b nh Trung ương (1967 - 1968) ñã th y b nh ñ m lá ñ phá h i t t c các vùng mía mi n B c nư c ta. B nh do n m Cercospora koepkei Kruger, b Moniliales, l p N m B t toàn. Cành bào t phân sinh m c t ng c m qua l khí trên lá, có 1 - 12 ngăn ngang, phía trên ng n cành hơi g p khúc, cong queo, có v t h n là d u v t c a bào t phân sinh chín ñã ng t ra ñó, ña bào, ng n cành, g p khúc v t h n. Bào t phân sinh hình tr dài thon, ña bào. N m sinh trư ng thích h p nh t 280C. Truy n lan b ng bào t nh gió, nư c mưa, tư i, ngu n b nh tàn dư và trong ñ t. B nh phát tri n m nh trên mía sinh trư ng y u, chăm sóc kém, trong th i kỳ mưa nhi u (tháng 7 - 8 ñ n cu i v mía). Tuy nhiên, trong các tháng có nhi t ñ th p (tháng 11, 12, 2, 3) b nh v n có th xu t hi n, ... B nh phát tri n nhi u trên các gi ng 2725 POJ, 2878 POJ, F 107. Gi ng mía 2883 POJ b nh hơn và gi ng F 108 b b nh ít hơn c . 12.3. Bi n pháp phòng tr các ru ng mía b b nh sau khi thu ho ch c n tiêu hu h t lá b nh ñã khô rơi sót l i. C n luân canh mía v i cây tr ng khác ñ h n ch tích lu ngu n b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 102
  17. Tăng cư ng bi n pháp chăm sóc t t, vun lu ng cao, bón, t a lá g c, bón phân cân ñ i cho mía sinh trư ng m nh. C n tr ng các mía có tính ch ng ch u cao hơn, ít s d ng bi n pháp hoá h c. Trư ng h p r t c n thi t có th dùng Tilt 250EC (0,4 - 0,5lít/ha). 13. B NH L C R VÀ CHÁY LÁ BÔNG [Rhizoctonia solani Kuhn] B nh h i ph bi n kh p các vùng tr ng bông trên th gi i và nư c ta. B nh làm th i c r , ch t cây con hàng lo t, có khi ph i gieo l i toàn b ho c t o v t ñ m v n làm cháy lá cây bông l n giai ño n hoa, qu . 13.1. Tri u ch ng b nh H t bông m i n y m mcó th b b nh ngay làm m m ch t không nhú lên ñư c. Th i kỳ d b nhi m b nh nh t là giai ño n cây con có lá sò và 2 - 3 lá th t. g c thân sát m t ñ t v t b nh lúc ñ u ch là nh ng ch m nh màu ñen ho c màu nâu vàng, sau ñó lan r ng ra b n phía làm toàn b c r và g c thân có màu nâu ñen, teo th t l i, toàn b lá sò và lá th t phía trên héo rũ xanh. Sau m t th i gian r t ng n cây con ch t khô, ñ g c trên m t ñ t. Trên v t b nh c r th i nhũn hình thành m t l p n m màu tr ng xám. Nh cây lên thư ng b ñ t g c thân ho c c r . mi n Nam Trung B và mi n ðông Nam b trên lá cây l n b nh gây hi n tư ng cháy lá bông có khi t i 90% cây b b nh như ð ng Nai (1999) ñư c g i là b nh ñ m cháy lá bông ( giai ño n hoa, qu ). 13.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn gây ra. Hai giai ño n ch y u nh t trong chu kỳ phát tri n c a n m là s i n m và h ch n m. S i n m trong mô b nh lúc ñ u không màu, sau có màu nâu vàng. S i n m ña bào, phân nhánh tương ñ i th ng góc, ch phân nhánh hơi th t nh , giáp ngay ñó có m t màng ngăn ngang, kích thư c 8 – 13 µm. H ch n m hình d ng không ñ ng ñ u, b m t thô, màu nâu ñ . Bào t h u ít g p, ch phát sinh khi m ñ r t cao. nư c ta, chưa th y d ng sinh s n h u tính (sinh s n h u tính t o ñ m ñơn bào, không màu, hình b u d c dài, có t 2 - 4 bào t ñ m ñơn bào hình tr ng ho c hình b u d c d t). N m phát tri n nhi t ñ thích h p là 17 - 280C và trong ph m vi pH r ng t 3,4 - 9,2; thích h p nh t pH 6 -7. N m là lo i bán ho i sinh, có tính ña th c, phá ho i r t nhi u lo i cây tr ng. S i n m, h ch n m t n t i tàn dư cây b nh, th s ng ho i sinh m t th i gian dài t i vài ba năm. B nh th i g c r cây con có tri u ch ng tương t khó phân bi t v i b nh l c r cây bông, ngoài n m Rhizoctonia còn có các lo i n m khác nhau gây ra, ví d như n m Thielaviopsis basicola f. gossypii Zaprometov ho c n m Fusarium sp., v.v…. 13.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh mi n B c Vi t Nam, b nh thư ng phát sinh phá h i giai ño n cây con. Khi cây ñã l n (hơn 60 ngày) do g c thân ñã hoá g h u như b nh không phá h i c r mà có th Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 103
  18. n m lan lên lá th t gây ra các v t ñ m cháy lá cây l n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t m (mưa phùn, râm mát, nhi t ñ th p), nh t là khi nhi t ñ ñ t t 17 - 230C. Trên 230C kh năng gây b nh trên c r gi m d n và khi nhi t ñ l n hơn 300C cây bông con h u như không b b nh gây h i. Vì v y, gi ng bông v ñông xuân d b b nh n ng và càng gieo mu n (cu i tháng 12) cây càng b b nh n ng hơn do g p ñi u ki n mưa rét kéo dài. Ngư c l i, bông gieo v mùa (tháng 7) có ñi u ki n nhi t ñ khá cao, cây m c nhanh, sinh trư ng m nh, mau chóng vư t qua giai ño n cây non, do ñó b nh làm ch t cây con không ñáng k . Trái l i, mi n Nam Vi t Nam b nh ít phá h i trên bông con mà ch y u phá h i trên cây bông ñã l n t 50 ngày tu i tr lên. Lá bông b nhi m b nh n ng nh t Ninh Thu n, ð c L c và ð ng Nai. B nh cũng phát sinh, phát tri n m nh trong ñi u ki n ñ t th p, ñ t th t n ng, thoát nư c kém. M t khác, trên nh ng chân ñ t này cây sinh trư ng y u, s c ch ng ch u b nh c a cây gi m sút. B nh còn phát tri n m nh khi các y u t k thu t tr ng tr t chưa làm t t như: làm ñ t r i, gieo h t sâu, h t gi ng ch t lư ng x u, s c n y m mkémvà ñ c canh. Bi n pháp luân canh gi a bông v i các lo i cây tr ng khác như lúa nư c có tác d ng h n ch b nh so v i tr ng ñ c canh bông. 13.4. Bi n pháp phòng tr Do ñ c ñi m b nh thư ng phát tri n gây h i cây con mi n B c Vi t Nam và ngu n b nh lây lan ch y u là trong ñ t nên ñ phòng tr b nh này c n t p trung m t s bi n pháp sau: - Làm ñ t k trư c khi gieo. Lên lu ng cao và san ph ng m t lu ng không ñ ñ ng nư c, ñóng váng sau mưa. - Dùng h t gi ng t t, gieo nông (5 - 6 cm). V ñông xuân khô h n sau khi gieo c n lăn ñ t cho th t ch t g c. Trư c khi gieo c n x lý h t gi ng. - Nên gieo bông s m (trong v ñông xuân). Chú ý ch ng rét cho cây con và bón thúc s m ñ cây vư t qua nhanh giai ño n cây còn non. - Sau khi mưa ph i k p th i x i xáo, phá váng và nh b cây b nh (nh c g c) k p th i, t a cây và vun cao g c. - Sau khi thu ho ch c n thu d n h t tàn dư cây b nh và áp d ng bi n pháp luân canh v i cây tr ng khác (c m c súc, lúa nư c,....). Cày ñ t sâu, ñ i s m, chú ý bón vôi và phân chu ng hoai m c ñ h n ch ngu n b nh tích lu trong ñ t. - Có th s d ng Validacin 3SL phun phòng ch ng l c r cây con và Monceren 250SC (375 g a.i/ha) hay Anvil 5SC (75 g a.i/ha) có tác d ng t t nh t trong phòng ch ng Rhizoctonia gây ñ m cháy lá mi n ðông Nam b . 14. B NH THÁN THƯ BÔNG [Colletotrichum gossypii Southw.] B nh có ngu n g c t châu M , nhưng ñ n nay b nh h i ch y u t i các vùng tr ng bông có khí h u nóng m thu c châu Á, châu Phi và châu M . nư c ta, b nh h i m nh các vùng tr ng bông có lư ng mưa trên 1.000mm/năm. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 104
  19. B nh làm nh hư ng ñ n sinh trư ng phát tri n c a cây và gây th i qu , b t xơ bông làm nh hư ng ñ n ch t lư ng và ñ b n c a xơ bông. 14.1. Tri u ch ng b nh B nh h i các b ph n c a cây và có th gây h i trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây bông. B nh gây h i m nh vào giai ño n cây con và th i kỳ cây ra hoa và hình thành qu . N m gây b nh t n t i trên h t gi ng có th t n công vào cây con ngay t khi cây m i nhú m m gây hi n tư ng th i m m Trên thân cây con, v t b nh có màu ñ nh t sau chuy n nâu ñ m, v t b nh có th kéo dài gây v t n t ph n g c thân sát m t ñ t. Trên lá sò, v t b nh thư ng phát tri n t rìa mép lá lan r ng vào trong theo hình bán nguy t. V t b nh có th xu t hi n gi a phi n lá có hình tròn ho c hình b u d c hơi lõm, có màu nâu ñ , trêm v t b nh có nhi u v t ch m ñen nh li ti, ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. B nh gây h i c r cây gây th i r . B nh n ng có th gây ch t cây con ho c làm lá sò bi n d ng và d r ng. Trên cây ñã trư ng thành, v t b nh trên lá là các v t ñ m có màu nâu h ng xu t hi n m t dư i lá. B nh có th gây các v t ch t ho i gân lá, trên qu thư ng có màu ñ hình tròn. Các v t b nh có th liên k t v i nhau làm qu b th i, múi không n , xơ bông b b t. Trên thân cành, v t b nh thư ng t o các v t n t d c có màu h ng ho c nâu làm cành d b g y. Khi tr i m ư t, trên v t b nh xu t hi n m t l p b t dính màu h ng nh t, ñó là các cành bào t phân sinh c a n m gây b nh. 14.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh thán thư bông là Colletotrichum gossypii Southw., thu c h Melanconiaceae, b Melanconiales, l p N m B t toàn. Giai ño n sinh s n h u tính là Glomerella gossypii Edger thu c l p N m Túi. T n n m có màu xám ho c nâu. S i n m ña bào, phân nhánh, khi còn non không màu sau có màu nâu ho c xám ñen. ðĩa hình thành trên v t b nh bao g m các lông gai màu ñ m, cành bào t phân sinh ng n, không màu, x p ch t ch trong ñĩa cành. Bào t phân sinh ñơn bào, hình b u d c, kích thư c 12 - 17 x 3 - 4,5 µm. Bào t phân sinh n y m mhình thành giác bám màu nâu ñ m. Sinh s n h u tính t o qu th b u m u nâu s m ho c ñen n m chìm trong mô b nh, kích thư c 80-120 x 100-160 µm bên trong ch a nhi u túi. Túi có hình qu bí ñao có ch a 8 bào t túi không màu, ñơn bào, hình b u d c th ng ho c hơi cong. Bào t phân sinh n y m mthu n l i nhi t ñ 25 - 300C, không n y m m nhi t ñ 10 C và nhi t ñ trên 350C n y m mr t kém. S i n m phát tri n thu n l i nhi t ñ 25 - 0 300C ch t nhi t ñ 510C trong 10 phút, n u n m trong h t gi ng do ñư c v h t b o v n m có th t n t i nhi t ñ 55 - 600C. 14.3. ð c ñi m ph t sinh ph t tri n b nh Ngu n b nh ch y u là d ng s i n m và bào t phân sinh t n t i trên h t gi ng và tàn dư cây b nh n m trong ñ t. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 105
  20. B nh xu t hi n ngay sau khi h t n y m m và gây h i m nh vào giai ño n cây con khi g p ñi u ki n thu n l i v nhi t ñ và ñ m. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát tri n là 25 - 300C. Nhi t ñ quá th p ho c quá cao b nh ng ng phát tri n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao. V bông xuân, do thư ng có nhi u mưa, m ñ cao thích h p cho bào t n y m mvà phát tán lây lan. v mùa, giai ño n cây con do nhi t ñ cao nên b nh khó phát sinh, nhưng ñ n giai ño n bông ra hoa và phát tri n qu (tháng 9 - 10) có mưa nhi u, nhi t ñ phù h p nên b nh phát tri n và gây h i m nh làm nh hư ng nghiêm tr ng ñ n năng su t, ch t lư ng bông. Kh năng xâm nhi m c a n m gây b nh ph thu c vào tu i lá, qu . Lá sò và qu non r t d b n m xâm nh p. Lá trư ng thành và qu già n m xâm nh p ph i qua v t thương sây sát. S i n m có th xâm nh p vào trong h t khi qu bông nhi m b nh. S i n m có th n m trên b m t h t ho c n m trong n i nhũ c a h t. 14.4. Bi n pháp phòng tr - X lý h t gi ng: có th x lý khô b ng Trichlophenolat ñ ng 6 – 8 kg/t n h t gi ng ho c x lý ư t b ng H2SO4 ñ m ñ c trong th i gian 30 - 60 phút, sau khi xơ bông cháy h t ñem r a s ch b ng nư c lã ho c x lý b ng nư c nóng 600C trong 30 phút ñ tiêu di t n m trên b m t h t gi ng. - D n s ch tàn dư cây b nh sau khi thu ho ch và tiêu hu . Cày sâu ñ n chôn vùi ngu n b nh. Luân canh v i cây tr ng khác, ñ c bi t là v i lúa nư c. - Phòng tr sâu ñ c qu . Bón phân cân ñ i, chăm sóc t t, ñ m b o m t ñ thích h p t o ñ thông thoáng trên ñ ng ru ng ñ h n ch b nh phát tri n. - S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh ñ gieo tr ng - Phun thu c hóa h c tr n m gây b nh. 15. B NH THÁN THƯ ðAY [Colletotrichum corchorum Ikata et Tanaka] 15.1. Tri u ch ng b nh Trên cây ñay com, v t b nh lúc ñ u là m t ch m nh màu nâu, m ng nư c trên g c thân. V sau, trên v t b nh lan r ng ra bao quanh g c thân làm cây b ch t héo. Trên lá sò, v t b nh thư ng b t ñ u t mép lá r i lan vào trong theo hình bán nguy t ho c hình tròn. V t b nh hơi lõm có màu nâu, xung quanh vi n nâu ñ . Trên b m t v t b nh có nhi u ch m nh màu ñen, ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. Trên thân, v t b nh có hình thoi dài kho ng 5 - 10 cm ăn sâu vào thân cây gây v t lõm làm v thân b rách n t, ñ l ph n g bên trong. B nh n ng làm thân cây d b g y. Trên lá v t b nh có hình tròn, ñư ng kính 0,5 – 1 cm, có màu nâu ñ , xung quanh có vi n màu tím h ng, trên mô b nh có nhi u v t ch m nh màu ñen. 15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 106
Đồng bộ tài khoản