Bệnh cây chuyên khoa - Chương 7

Chia sẻ: Nguyen Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:17

0
141
lượt xem
87
download

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 7

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

CHƯƠNG 7. BỆNH VI KHUẨN HẠI CÂY ĂN QUẢ VÀ CÂY CÔNG NGHIỆP.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 7

  1. Chương VII B NH VI KHU N H I CÂY ĂN QU VÀ CÂY CÔNG NGHI P 1. B NH LOÉT CAM [Xanthomonas citri (Hasse) Dowson] B nh loét phá h i cam, quýt t t c các b ph n c a cây trên m t ñ t, làm r ng qu , lá, cây c n c c chóng b tàn. vư m ươm, khi b b nh n ng cây con d ch t. Qu b b nh có ph m ch t kém không th xu t kh u và c t tr ñư c. Nhi u nư c tr ng cam, quýt trên th gi i ñã c m nh p nh ng cây, m t ghép và qu b b nh. B nh phá h i nhi u nư c và ñã phát tri n thành d ch kh p các vùng châu Á nhi t ñ i - Thái Bình Dương ( n ð , Srilanca, Thái Lan, Philippines, Indonesia, Trung Qu c, Nh t B n…). B nh còn th y các nư c châu M , châu Phi, M , Braxin, Urugoay, Achentina, Nam Phi, Ý, Madagaxca, Nga và các nư c vùng ð a Trung H i như Hy L p. nư c ta, b nh phá h i ph bi n t t c các vùng tr ng cam, quýt, gây thi t h i ñáng k , làm nh hư ng t i ngu n hàng xu t kh u và tiêu dùng trong nư c. Theo Fawcetti, b nh loét cam có ngu n g c n ð ñã ñư c phát hi n t năm 1872 và hi n còn gi ñư c m u b nh vi n b o tàng n ð . Có th cũng xu t phát t ñây mà b nh lây vào Nh t B n, sang các nư c quanh v nh Mêhicô vào kho ng 1910, ñ n các nư c Nam M (Braxin, Urugoay, Achentina). 1.1. Tri u ch ng b nh B nh phá h i t t c các b ph n cây trên m t ñ t, tri u ch ng b nh thay ñ i tuỳ theo cơ quan b b nh. lá non, tri u ch ng b nh ñ u tiên là nh ng ch m nh có ñư ng kính trên dư i 1mm, màu tr ng vàng, thư ng th y m t dư i lá. Sau ñó v t b nh m r ng hơn, phá v bi u bì m t dư i lá, màu tr ng nh t ho c nâu nh t. M t trên lá ch v t b nh cũng hơi n i g nhưng thư ng không phá v bi u bì, xung quanh v t b nh có các qu ng tròn d ng gi t d u màu vàng ho c xanh t i. Sau 2-3 tu n l , v t b nh phát tri n thành loét hình tròn, màu nâu xám. Khi v t b nh loét già hoá g , r n l i thì hình d ng v n tròn ho c không ñ nh hình, m t dư i sù sì gi ng như h i miên, m t trên v t b nh có l p màng hơi sù sì n t n màu xám tro. ð l n c a v t b nh thay ñ i tuỳ theo lo i cam quýt. V t loét có th có ñư ng kính 12mm cây bư i chùm, 8mm cây bư i và 2 - 5 mm nh ng gi ng cam quýt khác. V t b nh loét thư ng n i li n nhau ch v t sâu c n ho c ven ñư ng sâu v bùa phá h i. Lá b nh không bi n ñ i hình d ng (khác v i b nh s o) nhưng d r ng. Cây con cam gi y, cam chanh b b nh n ng thư ng hay r ng lá. V t b nh qu nói chung g n tương t như lá. V t b nh r n, sù sì màu nâu hơi lõm, mép ngoài có g l i lên, gi a v t b nh có mô ch t r n n t. Qu ng vàng nh t quanh v t b nh không rõ ràng, qu xanh m i th y qu ng vàng khi qu chín thì qu ng vàng m t Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 153
  2. ñi, lúc này v t b nh thư ng lõm vào. V t b nh thư ng n i li n nhau thành t ng ñám và có th sinh ra gôm. Toàn b chi u dày c a v qu có th b loét nhưng không bao gi v t loét ăn sâu vào ru t qu . B nh n ng có th làm cho qu bi n d ng ít nhi u, qu ít nư c, khô s m, d r ng. B nh còn làm qu x u mã và không ñ t tiêu chu n xu t nh p kh u, m t khác v t b nh loét là ti n ñ m ñư ng xâm nh p cho nhưng kí sinh th c p như n m Phyllosticta, Colletotrichum,… V t b nh cành và thân cây con cũng gi ng như trên lá, nhưng sùi lên tương ñ i rõ ràng. gi a v t b nh không lõm xu ng ho c lõm không rõ r t, xung quanh không có qu ng vàng. V t b nh r t l n, n i li n v i nhau bao quanh thân non và cành làm cho ph n phía trên b khô héo, d gãy. ð c bi t, có trư ng h p v t loét thân kéo dài t i 15 cm và cành 5 – 7 cm (nhưng ph n l n v t b nh nh hơn). V t b nh còn xu t hi n gai cũng gi ng như cành cây. N u lây b nh nhân t o r cây n m dư i m t ñ t, ta th y b nh có th xâm nhi m ñư c nhưng trong t nhiên chưa bao gi th y. Song ñã th y b nh phá r cây bư i chùm n m trong kho ng không khí trên m t ñ t (Brun J.). 1.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh loét cam là loài Xanthomonas citri (Hasse) Dowson. Vi khu n hình g y ng n. Kích thư c kho ng 1,5 - 2,0 × 0,5 - 0,75 µm, hai ñ u tròn, có m t lông roi ñ u, vi khu n có th n i li n thành chu i. Vi khu n có v nh n (giác m c) nhu m gram âm, háo khí. Sinh trư ng d dàng trong môi trư ng agar - gluco - pepton, khu n l c hình tròn, sáng bóng, màu vàng sáp. ð c trưng ñ phân bi t vi khu n Xanthomonas citri v i lo i vi khu n màu vàng khác là nó có th sinh trư ng thành khu n l c màu vàng sáp trên mi ng lát c t c khoai tây. Vi khu n làm l ng getalin, làm pepton ñông hoá s a bò, trong môi trư ng ñư ng không s n sinh khí và axít, s n sinh H2S, NH3, không s n sinh indol. Ph m vi nhi t ñ ñ vi khu n có th phát tri n là 5 - 350C, thích h p là 20 - 300C. nhi t ñ 520C trong 10 phút vi khu n b ch t. Vi khu n ho t ñ ng và phát tri n trong ph m vi pH 6,1 - 8,8 nhưng thích h p nh t là pH 6,6. Vi khu n có kh năng ch u h n cao, trong phòng thí nghi m có th t n t i 130 ngày nhưng dư i ánh sáng m t tr i 2 gi vi khu n s b ch t. Kh năng ch u l nh c a vi khu n khá cao, cho vào trong băng giá 24 gi v n không nh hư ng t i s c s ng c a vi khu n. B nh loét cam là b nh h i có tính nhi t ñ i, vi khu n gây b nh phát tri n thích h p trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ư t, s c ch ng h n, l nh cao. Vi khu n t n t i t năm này qua năm khác trong v t b nh, lá, cành trên cây b nh, t i mùa xuân vi khu n phát tri n gây h i. Tuy nhiên, cũng có nhi u ý ki n khác nhau v v n ñ ngu n vi khu n gây b nh ñ u tiên. Theo Wolf (1916) vi khu n b nh loét cam có th t n t i qua ñông trên ñ t, nhưng Peltier và Frederich l i cho r ng vi khu n không th t n t i qua ñông trong ñ t ho c trong lá r ng. Lee (1920) và Fulton (1925) cho r ng vi khu n b nh loét cam không ñ u tranh ñư c v i t p ñoàn vi khu n khác nên d dàng ch t trong ñ t. Loucks (1930) ñã ch ng minh ñư c r ng vi khu n trong ñ t không vô trùng ch s ng ñư c 6 -13 ngày, nhưng trong ñ t vô trùng thì t n t i ñư c 150 ngày. Theo Rao và Hingorant ñ t vô trùng, vi khu n s ng ñư c 52 ngày, còn ñ t không ñư c kh trùng ch s ng 17 ngày. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 154
  3. Cũng theo hai tác gi trên, th i gian s ng c a vi khu n nh ng lá ch t r ng xu ng ñ t kho ng 6 tháng. nh ng thân cây b b nh, th i gian t n t i cũng dài g n như v y. Theo Vasudev, pH c a ñ t có vai trò quan tr ng như nhi t ñ : pH 7 vi khu n s ng ñư c 52 ngày trong nhi t ñ 300C và 150 ngày trong nhi t ñ 5 - 150C, b ch t nhi t ñ 400C. ñ t khô h n th i gian s ng c a vi khu n là 37 ngày. pH 9 vi khu n ch u ñư c trong 5 ngày và ch ch u ñư c 3 ngày pH 5,7. Nói chung, vào mùa xuân, tr i mưa m ư t, vi khu n t trong v t b nh cũ ho t ñ ng, ñư c truy n lan ñi trong mưa, gió ho c côn trùng…Vi khu n cũng d dàng dính trên qu n áo, thân th chim, côn trùng ho c trên nông c ñ lan truy n b nh. Khi vi khu n rơi trên qu , lá, thân và cành non, s xâm nh p, sinh s n vào trong t ch c cây qua l khí, bì kh ng ho c qua v t thương sây sát. Sau khi vi khu n xâm nh p, sinh s n nhanh chóng gian bào, kích thích t bào to thêm, hoá g nhanh chóng r i hình thành v t loét. Th i kỳ ti m d c ng n thay ñ i tuỳ thu c vào gi ng cam, bư i, m c ñ thành th c c a t ch c b b nh và nhi t ñ . Nói chung th i kỳ ti m d c là 6 - 14 ngày. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh có th phát sinh, phát tri n ñư c hay không và m c ñ b nh n ng, nh ph thu c vào tính m n c m b nh c a các gi ng cam quýt, tu i cây, m c ñ thành th c c a các b ph n cây và ñi u ki n ngo i c nh ñ c bi t là nhi t ñ và ñ m. Khi có nh ng y u t thích h p ñó thì b nh m i phát sinh và tr thành d ch b nh. nư c ta b nh phát sinh t l c xuân (tháng 3), tăng m nh ñ n l c h , t i tháng 7, tháng 8, r i ñ n l c ñông tháng 10 - 11 b nh gi m d n và ng ng phát tri n (Lê Lương T , 1968). B nh loét cam là b nh ưa nhi t ñ cao, xâm nhi m và phát tri n thích h p nhi t ñ 0 20 - 30 C, ñ m cao. Căn c theo nhi u k t qu nghiên c u th y r ng b nh xâm nhi m thích h p khi trên m t lá có gi t nư c duy trì ñư c trong 20 phút. Ngay t năm 1915, Stevens ñã ch ng minh b nh loét cam phát tri n m nh và lây lan nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và ñ m cao, và th i kì sinh trư ng m nh b nh phát tri n m nh. Peltier và Frederich (1926) ñã nghiên c u nh hư ng c a khí h u ñ i v i s phát tri n c a b nh. Hai tác gi trên còn k t lu n r ng khi nhi t ñ trên 270C thì b nh phá ho i nghiêm tr ng, nhưng khi nhi t ñ kho ng 300C mà lư ng mưa không ñ , th i ti t khô h n thì b nh không phát tri n m nh, ñi u này nói lên m i nh hư ng tương quan c a nhi t ñ và ñ m ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh. S phá ho i c a b nh và tính m n c m b nh có th thay ñ i tuỳ theo vùng ñ a lý và các chúng sinh lý c a vi khu n. nư c ta, loài cây b b nh n ng nh t là bư i r i ñ n cam, chanh. Các gi ng quýt có tính ch ng b nh cao ñ i v i b nh loét. Lo i bư i Phúc Tr ch (Qu ng Bình), cây ch p và cam chua Thanh Hà (H i Dương) b b nh r t nh . S phá ho i c a b nh còn ph thu c vào tu i cây. Tu i cây non càng d nhi m b nh, nh t là vư n ươm ghép cây gi ng thư ng b b nh n ng trong 1- 2 năm ñ u, cam 5- 6 tu i t l b nh th p hơn. Cành vư t phát tri n nhi u l c thư ng b n ng hơn. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 155
  4. M c ñ nhi m b nh loét có quan h m t thi t v i c u t o bi u bì và ñ c ñi m c a l khí. Khi cam ra l c và qu non là lúc t ch c bi u bì có nhi u l khí và l khí ñang ñ trư ng thành r t thu n l i cho vi khu n xâm nh p, n u g p ñi u ki n ngo i c nh có l i thì b nh phát sinh phát tri n càng m nh. Khi l c ng ng sinh trư ng và qu ñã ñ nh hình, bi u bì không hình thành thêm l khí, ñ ng th i s l khí d n d n hoá già nên cây nhi m b nh nh d n. Trong t nhiên l khí là con ñư ng xâm nh p c a vi khu n. Vì v y, m t ñ l khí và ñ m c a nó có liên quan t i tính ch ng b nh cao, trái l i bư i, cam ng t l khí nhi u, ñ m l n nên d nhi m b nh. Cam, quýt có ñ c ñi m là khi tuy n d u các cơ quan càng nhi u thì l khí càng ít do ñó gi m kh năng b b nh. Cam ñư ng Ôn Châu có nhi u tuy n d u g p ñôi cam chanh và phân b ñ u nên có tính ch ng b nh cao hơn. Tuy nhiên, ñ dày c a l p t bào bi u bì có ch t s ng l i có tác d ng b o v r t l n. Sâu v bùa là môi gi i truy n b nh, t o nên v t thương ñ b nh xâm nhi m d dàng và làm cho b nh n ng, nh t là trong vư n ươm cây gi ng. 1.4. Bi n pháp phòng tr Phòng tr b nh loét cam ph i k t h p nhi u bi n pháp, trong ñ quan tr ng nh t là bi n pháp tiêu di t ngu n b nh, bi n pháp canh tác và phun thu c b o v theo m t h th ng t ng h p trên cơ s s d ng gi ng ch ng b nh, cây gi ng kho . - Tiêu di t ngu n b nh: Tiêu di t ngu n b nh, thu d n tàn dư lá b nh trong vư n ươm cũng như trong vư n qu ñ u gi m t l b nh phát sinh. Thư ng xuyên t a lá, cành b b nh trong vư n ươm ñem ñ t ho c chôn sâu. Mùa xuân, hè thu, phun thu c b o v . Ph i dùng các g c ghép và các m t ghép không b b nh, kháng b nh. vư n qu , trư c tiên ph i tr ng cây gi ng không b b nh, c t b nh ng cành lá b b nh n ng. m t s nư c tr ng cam l i cho v n ñ tiêu di t hu b cây b nh ñ làm s ch b nh trong m t vùng có ý nghĩa tích c c và tri t ñ . V n ñ này th c hi n r t khó khăn, do ñi u ki n kinh t và th m th c v t quy t ñ nh. Trong hoàn c nh nư c ta, c n ph i nghiên c u k t h p v i vi c phòng tr b nh vàng lá. M t khác chúng ta ph i th c hi n bi n pháp ki m d ch, ch ng vi c chuyên ch và tr ng cây gi ng có mang b nh vào nh ng vùng m i tr ng cam, nh ng vùng có ñi u ki n m r ng di n tích tr ng cam. - Phòng tr b nh b ng bi n pháp k thu t canh tác: Bón phân vào th i kỳ thích h p, bón cân ñ i ñ cây phát tri n bình thư ng, b m lá s a cành, kh ng ch cành vư t. Th n tr ng khi tư i nư c ñ tránh lây lan b nh. Tr ng ñai r ng ch n gió ñ gi m s lây lan b nh và gió bão gây v t thương. Có th tr ng cây ch n gió thành d i, ch n ñúng hư ng gió chính c a vư n ươm và vư n qu ho c thành băng xen k v i hàng cây ăn qu . - Phát tri n tr ng gi ng cam ch ng ch u b nh - g c ghép kháng b nh - Bi n pháp hoá h c: Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 156
  5. Thu c hoá h c thư ng dùng là nhóm thu c ch a ñ ng (Boocñô 1%). Phun thu c b o v phòng ch ng b nh nên b t ñ u t lúc hoa tàn ñ n qu non (qu có ñư ng kính 9mm) sau 50 - 60 ngày. Tuỳ theo tình hình th i ti t và t c ñ phát tri n b nh mà s l n phun thu c có th nhi u ho c ít hơn. Khi phun nên chú ý phun t trong ra ngoài tán cây, t cao xu ng th p, phun ñ u hai m t lá. Ngoài ra, còn có th dùng các lo i thu c khác. M t khác, c n k t h p phòng tr sâu v bùa ñ h n ch b nh truy n lan. Trong nh ng năm g n ñây, nhi u thí nghi m dùng ch t kháng sinh phòng tr b nh. Nhưng m t vài tác gi ñã cho bi t có nh ng nòi vi khu n ch ng ñư c thu c. Nh ng công trình nghiên c u c a Wakimoto và Koizumi Nh t B n ñã xác minh có nh ng loài khu n th c th tiêu di t ñư c Xanthomonas citri m ra tri n v ng dùng bi n pháp sinh h c ñ phòng tr b nh loét cam. 2. B NH VI KHU N VÀNG LÁ GREENING B nh vàng lá cam, chanh, bư i và các cây trong h cam, chanh là m t b nh ñã có l ch s nghiên c u t năm 1919 khi Reinking nghiên c u m t s b nh gây thi t h i kinh t cao Nam Trung Qu c và Phillippines. Năm 1984, M. Garnier và J. Bové ñã coi b nh này như m t b nh Mycoplasma. Th y qua th c nghi m b nh có th lây t qua cây tơ h ng vào cây d a c n. Nhưng sau ñó, trong m t l n quan sát trên hi n vi ñi n t Monic. Ganier ñã phát hi n các ti u th plasma có 3 l p màng và bà ñã ñ ngh x p l i hai d ng plasma gây ra b nh greening là: D ng 3 l p màng có tên là Bacterie like organism D ng 2 l p màng có tên là Phytoplasma like organism Sau này d ng BLO d n ñư c g i là vi khu n Còn d ng PLO thì d n d n ít ñư c nh c ñ n. Vi khu n (BLO) này có tên là Liberobacter asiaticum. Vi khu n v n không nuôi c y ñư c trên môi trư ng và ch truy n b nh qua r y ch ng cánh Diaphorina citri theo ki u truy n b n v ng, châu Á hay qua r y Triozeo erytrea, châu Phi cũng theo cách truy n trên. B nh không truy n cơ h c ti p xúc, hay qua h t gi ng, nhưng có th truy n qua g c ghép, m t ghép, hom, và truy n qua cây tơ h ng. Tri u ch ng b nh: Lá non, búp non thư ng có tri u ch ng ñ m vàng, th t lá vàng còn gân lá v n xanh. Lá nh và thô c ng, cành l c ng n, s m r ng, cây tàn d n vài năm sau có th ch t r th i m c. Tri u ch ng d nh m v i các b nh do môi trư ng. Phòng tr b nh: ð phòng tr b nh Greening ngư i ta s d ng phương pháp vi ghép ñ nhân cây s ch trong nhà màu cách ly côn trùng. Ch n gi ng cam kháng b nh, s d ng phương pháp PCR ñ ki m tra cây s ch b nh. Ch i ghép có th x lý b ng kháng sinh Tetracycline n ng ñ 1000 ppm trong 30 phút trư c ghép. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 157
  6. 3. B NH ð M LÁ VI KHU N H I ð U TƯƠNG B nh ñ m g do vi khu n Xanthomonas phaseoli pv. sojense và b nh ñ m góc do vi khu n Pseudomonas glycinea. 3.1. Tri u ch ng và nguyên nhân gây b nh - B nh ñ m g : Trên lá, tri u ch ng b nh xu t hi n d ng ñ m nh n i trên m t lá như các m n loét nên trông r t d nh m l n v i b nh g s t ñ u tương do n m gây ra. Vi khu n gây b nh phân l p t ñ u tương có d ng hình g y, kích thư c t 0,5 - 0,9 x 1,4 - 2àm có hai lông roi, không có v nh n, gram âm. Các ñ c tính sinh hoá c a nó tương t như c a loài Xanthomonas phaseoli h i trên các cây h ñ u khác (Phaseolus). Vi khu n xâm nh p qua l khí, ti n hành quá trình lan truy n trong nhu mô lá và gây h i cho cây. - B nh ñ m góc: Tri u ch ng b nh th hi n trên lá là nh ng v t ñ m nh (3mm) lúc ñ u ng m nư c trong gi t d u, vàng nh t, v sau chuy n sang màu nâu ñen, v t b nh có góc c nh, không ñ u ñ n. Nhi u v t b nh li n nhau, chi chít trên phi n lá. Khi m ư t t vi khu n có th ti t ra màng d ch vi khu n. B nh có th hi n trên thân và qu . Vi khu n gây b nh có d ng hình g y, kích thư c t 1,2 - 1,5 x 2,3 – 3 µm có lông roi m t ñ u, có v nh n, gram âm, ch u axít kém. Khu n l c c a vi khu n co màu tr ng xám, nh n bóng. Vi khu n có kh năng phân gi i s a, t o NH3, có kh năng r t y u ho c không t o ra khí indol, không kh nitrat, không phân gi i gelatin. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng phát tri n là 24 - 260C, nhi t ñ t i ña là 350C và t i thi u là 20C. Nhi t ñ làm cho vi khu n ch t là 48 - 490C trong 10 phút. 3.2. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh c a hai loài vi khu n gây b nh ñ m lá ñ u tương t n t i ch y u trên h t gi ng, trên tàn dư cây b nh. Vi khu n không truy n qua ñ t vì nó r t nhanh b ch t trong ñ t khi tàn dư ñã hoai m c. B nh ñ m lá vi khu n phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n th i ti t nóng m. Nhi t ñ thích h p nh t ñ b nh phát tri n t 26 -300C. B nh phát sinh gây h i t t c các th i v tr ng ñ u tương, m c ñ nhi m b nh m i th i v có khác nhau. V ñ u tương xuân và hè thu, b nh thư ng phát sinh gây h i n ng. Còn v ñ u tương ñông thì b nh thư ng phát sinh gây h i nh hơn. H u h t các gi ng ñ u tương ñang gieo tr ng ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, b nh có xu th phát sinh gây h i n ng trên nh ng gi ng ñ u tương nh p n i, lai t o, có năng su t cao. 3.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh ñ m lá vi khu n h i ñ u tương c n ph i ti n hành th c hi n bi n pháp v sinh ñ ng ru ng b ng cách thu d n s ch tàn dư các b ph n b b nh trên ñ ng ru ng. C n ph i ch n l c, s d ng nh ng h t gi ng kho , không l y h t nh ng cây b b nh ñ làm gi ng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 158
  7. X lý h t gi ng trư c khi gieo b ng m t s thu c hoá h c ho c thu c kháng sinh (x lý khô). C n ph i ch n l c và s d ng nh ng gi ng ñ u tương có kh năng ch ng ch u v i b nh ñ m lá vi khu n ñ gieo tr ng phù h p v i m i th i v và các vùng sinh thái tr ng tr t. 4. B NH HÉO XANH VI KHU N H I L C [Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F.Smith = Ralstonia solanacearum] B nh héo xanh vi khu n h i l c và phá h i nhi u lo i cây tr ng khác nhau r t ph bi n ðông Nam Á, thi t h i do b nh gây ra trong ph m vi 5 - 80% trung bình hàng năm. 4.1. Tri u ch ng b nh Là lo i b nh h i m ch d n, héo ch t toàn cây nên tri u ch ng ñ c trưng nh t là bó m ch d n thân, cành, r b bi n màu nâu x m, trong ñó ch a ñ y d ch vi khu n ñ y dính. Vì v y, phương pháp ch n ñoán nhanh b nh héo vi khu n là c t ngang m t ño n thân r , m ch d n nâu x m, ngâm ñ ng trong c c nư c th y rõ d ch nh y vi khu n ch y ra t ñ u lát c t. Trên cây b nh lá b héo rũ, màu xanh tái. Cu i cùng cây héo khô, r và qu l c b th i ñen. Tri u ch ng xu t hi n cây non m i m c sau gieo 2 - 3 tu n và trên cây l n. Các cây con nhi m b nh n ng, héo ch t nhanh nhưng trên ñ ng ru ng tri u ch ng b nh th hi n rõ và nhi u nh t giai ño n cây b t ñ u ra hoa tr ñi. 4.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh là lo i có tính chuyên hoá r ng, gây h i trên 278 loài cây thu c 44 h th c v t khác nhau, ñ c bi t là cà chua, thu c lá. Vi khu n gây b nh trên m t s cây c như c Stylosanthes, Ageratum conyzoides, Amaranthus (rau d n d i). Tuy nhiên, loài vi khu n Pseudomonas solanacearum r t d b bi n d và phân hoá hình thành nhi u ch ng races và biovars khác h n nhau v tính chuyên hoá ký ch , tính gây b nh và tính ñ c, phân b khác nhau các vùng ñ a lý sinh thái. Trong s 5 races, 5 biovars c a loài Pseudomonas solanacearum ñã ñư c phát hi n và xác ñ nh có m t các vùng khác nhau trên th gi i, thì nư c ta trong nh ng năm g n ñây m i ch phát hi n th y trên cây l c b b nh là do nhi m race 1, biovar 3 và 4. Trong khi ñó M , ph bi n là biovar 1 h i trên l c. Vi khu n thu c races 1 có nh ng ñ c ñi m hình thái chung c a loài là lo i hình gây h i ñ u tròn, kích thư c 0,5 - 1,5 µm, nhu m gram âm, có th gây h i trên l c và các cây h Cà. Phân bi t biovar trên cơ s sinh hóa, ph n ng oxy hoá 6 lo i hydrate carbon t o ra axít, cho th y biovar 3 oxy hoá (cho ph n ng +) v i c 6 lo i lactose, maltose, cellbiose, dulcitol, mannitol và sorbitol. Biovar 4 ch oxy hoá 3 lo i rư u dulcitol, mannitol, sorbitol và không ph n ng + v i 3 lo i ñư ng lactose, maltose, cellobiose. Chúng ñ u có khă năng kh nitrat và không có kh năng thu phân esculin, tinh b t. Không t o ra indol. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 159
  8. Trên môi trư ng PSA khu n l c tròn, bóng, màu tr ng kem. Các biovars h i trên l c thư ng có tính ñ c cao, ph bi n r ng vùng châu Á và châu Phi. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng là 25 – 350C. ð t có ñ m cao > 60% và ñ pH 5 - 6,8 thích h p cho s sinh trư ng c a vi khu n. 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh vi khu n ch y u trong ñ t. Vi khu n là lo i b o t n, s ng lâu dài trong ñ t. Vi khu n b o t n lâu dài trong tàn dư cây b nh trên ñ ng ru ng và là m t trong nh ng ngu n b nh ch y u truy n qua h t gi ng (Machumd, Middleto, 1991) nhưng t l h t gi ng mang b nh r t th p nên có ý nghĩa th y u trong b o t n ngu n b nh. Vi khu n cũng có th gây h i và lưu gi trên m t s loài c d i trên ñ ng ru ng. M c ñ phát tri n c a b nh ph thu c vào các y u t th i ti t, mùa v gieo tr ng, các lo i ñ t, gi ng l c và các k thu t canh tác, luân canh…. B nh phát tri n m nh, thu n l i trong ñi u ki n th i ti t nóng m nh t là nhi t ñ 25 - 350C, cho nên b nh gây h i ch y u là vùng nhi t ñ i. B nh h i n ng hơn trong v l c xuân, trên ñ t cát pha, th t nh , trên ñ t nghèo ch t h u cơ, ñ c canh cây ký ch …B nh phát tri n kém, m c ñ nhi m b nh nh trên các chân ru ng luân canh l c v i lúa nư c và các loài cây ký ch , trên ñ t ki m ho c bón vôi. Các gi ng l c ñã tr ng ph bi n nư c ta như Sen lai, Sen Ngh An, ð B c Giang, Tr m Xuyên… ñ u nhi m b nh n ng. Nhi u gi ng l c kháng b nh ñã ñư c ch n l c lai t o có năng su t ñư c tr ng trong s n xu t ho c dùng làm v t li u kh i ñ u t o gi ng có gen kháng vi khu n héo xanh ñã ñư c s d ng m t s nư c như gi ng kháng Schwarz 21, Gajah, Kidang, Tupai (Indonesia), Yue You 200 (Trung Qu c) và MD 7, MD 9 (Vi t Nam). 4.4. Bi n pháp phòng tr Áp d ng bi n pháp phòng tr t ng h p - Bi n pháp k thu t canh tác: + Luân canh l c v i lúa và các loài cây phi ký ch như ngô, mía, bông… + Ngâm nh p nư c ru ng trong 15-30 ngày trư c khi gieo tr ng l c. Nơi không có ñi u ki n ngâm nư c, có th c y ñ t phơi i khô ñ h n ch tích lu vi khu n trong ñ t vì chúng m n c m v i ñi u ki n khô. + V sinh th c v t: tiêu hu tàn dư, di t c d i là ký ch . + Dùng h t gi ng kho , s ch b nh, gi h t, gi ng khô có m ñ < 9% + ði u ch nh th i v , tránh gieo h t trùng v i th i kỳ nhi t ñ cao, mưa m. Thu ho ch s m, k p th i, tránh thu ho ch mu n. + Tăng cư ng bón phân h u cơ và bón vôi. - Bi n pháp s d ng gi ng ch ng b nh: ðây là bi n pháp cơ b n nh t, r ti n, d áp d ng hi u qu cao. Nhi u gi ng l c ch ng b nh héo xanh vi khu n, có năng su t cao có giá tr kinh t ñã ñư c lai t o và ng Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 160
  9. d ng trong s n xu t Trung Qu c, Indonesia, CIP, c n ñư c kh o nghi m trong ñi u ki n nư c ta ñ l a ch n thêm các gi ng m i như KPS - 13, KPS -18, MD 7, MD 9 Vi n Khoa h c k thu t Nông nghi p Vi t Nam. - Bi n pháp sinh h c: + S d ng các ch ph m vi sinh ñ i kháng. Nhi u lo i vi khu n ñ i kháng v i vi khu n gây b nh héo xanh s ng trong ñ t như Pseudomonas cepacia, Ps.fluorescens, Bacillus polymyxa, B. subtilis, v.v.,… + Bón phân h u cơ t o ñi u ki n và làm tăng ho t ñ ng c ch c a các vi sinh v t ñ i kháng trong ñ t làm gi m b nh héo xanh. 5. B NH ð M LÁ VI KHU N THU C LÁ B nh vi khu n h i lá t o ra các v t ñ m, v t cháy lá bao g m nhi u lo i khác nhau: 5.1. B nh ñ m cháy lá [Pseudomonas tabaci (Wolfet Foster) Stevens] B nh xu t hi n t cây con trong vư n ươm ñ n cây ñã vào giai ño n thu ho ch. B nh gây h i phi n lá và qu . Trên cây con giai ño n 2 - 3 lá th t, v t b nh thư ng xu t hi n chót lá và rìa mép lá dư i d ng v t b nh tròn nh trong như gi t d u, ngâm nư c, th hi n r t ñi n hình vào bu i sáng s m có sương m nư c. Trong ñi u ki n m ñ cao v t b nh ng nư c, th m chí cây con b b nh th i ch t. N u th i ti t khô, n ng, v t ñ m khô cháy, có màu nâu ñen. Trên lá cây ñã l n, tr ng ngoài ru ng, v t b nh tròn m t màu xanh, kích thư c to, ñư ng kính có th 1- 2 cm nhi u v t liên k t nhau thành t ng m ng l n c phi n lá như b cháy lá. gi a v t b nh mô ch t hơi n i lên, ph n còn l i có nh ng vòng cung. Trong ñi u ki n m ñ không khí cao, xung quanh v t b nh mô ch t hơi n i lên, ph n còn l i có nh ng vòng cung. Trong ñi u ki n m ñ không khí cao, xung quanh v t b nh có m t qu ng vàng l n. Trên cu ng lá ñôi khi cũng có nh ng v t ñ m màu nâu nh t, lõm xu ng. Trên qu b b nh có nh ng ñ m nh lõm vào v qu màu nâu. B nh gây tác h i l n, làm r ng lá, cây con ch t, gi m năng su t thu ho ch 40 - 50%, gi m ch t lư ng lá thu c. Vi khu n gây b nh là lo i hình g y hai ñ u tròn, kích thư c 0,5 - 0,75 × 1,4 - 2,8 µm có chùm lông roi (> 3) ñ u, không có v nh n, có fluorescein, gram âm, háo khí, không b n v ng v i axit. Khu n l c trên môi trư ng th ch có d ng hình tròn, tr ng x n, rìa nh n. Không có kh năng t o ra indol, H2S và NH3, không kh nitrat, không phân gi i tinh b t. Phân gi i y u gelatin. Làm ñông váng s a. Phân gi i ñư ng dextrose, galactose, mannose, arabinose, t o ra axit, không t o khí. Trên ñư ng lactose, maltose, salicine không t o axit và t o khí. Vi khu n xâm nhi m thu n l i nhi t ñ 280C. Nhi t ñ gây ch t cho vi khu n 46 - 510C. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 161
  10. 5.2. B nh ñ m góc [Pseudomonas angulata (Fromme et Murray) Stapp.] B nh h i trên lá và qu . Trên lá v t b nh là nh ng ñ m có góc c nh, xung quanh có vi n vàng nh t, v t b nh có màu g s t - nâu ñ . gi a v t b nh, mô ch t có th th ng rách ra. Trên qu , v t b nh là nh ng ñ m nh màu nâu x m. Vi khu n gây b nh Ps. angulata hình g y kích thư c 0,5 × 2- 2,5 µm, có chùm lông roi ñ u, không có v nh n, có fluorescein, gram âm, kém b n v ng v i axit. Khu n l c trên môi trư ng th ch có d ng hình tròn, tr ng kem, nh n bóng, nh y rìa hơi g n sóng. Có kh năng phân gi i nhanh gelatin, không làm ñông váng s a: chuy n màu s a quỳ thành màu xanh bi n, không có kh năng phân gi i tinh b t, không kh nitrat, t o ra indol. Phân gi i ñư ng saccharose, t o ra axit, không t o khí. V i ñư ng lactose, không t o axit và khí. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n là 17 - 200C, t i ña 370C, ch t nhi t trong 10 phút. ð c ñi m phát tri n ñ m lá vi khu n: Các lo i vi khu n gây b nh ñ m lá thu c lá có th b o t n (2 năm) trong h t, ngu n b nh truy n qua h t gi ng, m nh v n lá b nh, qu b nh l n bám vào h t gi ng. T h t gi ng nhi m b nh truy n sang cây con, cây con nhi m b nh trong vư n ươm là ngu n lây lan b nh ra ñ ng ru ng khi dùng cây con này tr ng ra ru ng s n xu t. Ngoài ra, ngu n b nh vi khu n có th truy n qua tàn dư, lá b nh lưu tr trên ñ t, trong kho. thu c lá phơi s y khô ngoài n ng vi khu n v n có th b o t n s c s ng 1 - 2 năm nhưng s b ch t khi thu c lá s y khô trong lò nhi t ñ 800C. Vi khu n cũng ch t nhanh khi s ng tr c ti p trong ñ t có vi sinh v t ñ i kháng. B nh vi khu n lây nhi m m nh hơn v ban ngày, so v i ban ñêm, bóng t i. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao, có sương mù, mưa gió, nhi t ñ t 18 - 280C. B m ng n ng t lá t o v t thương trên cây làm cho b nh lây lan d dàng hơn, phát trii n m nh hơn so v i thu c lá ñ gi ng l y h t. Vi khu n sau khi xâm nh p qua l khí kh ng m lan r ng và sinh s n trong các gian bào, phá hu nhu mô, vi khu n sinh ra ñ c t tabtoxin phá hu di p l c t o ra v t b nh có qu ng vàng, m ñư ng cho vi khu n ti p t c lan r ng trong mô lá. ð c t b n v ng v i nhi t ñ cao, v i axit nhưng nhanh chóng m t ho t tính, b trung hoà b i dung d ch NaOH ho c KOH. S s n sinh ñ c t c a vi khu n b ñình tr khi có ñ ng sunfat trong môi trư ng. ð c t ñư c s n sinh ra nhi u trong ñi u ki n thích h p 250C, t i ña ñ n 30 - 350C, t i thi u 8 -120C và có s t sunfat trong môi trư ng. B nh h i thu c lá và thu c lào. Trong nh ng ñi u ki n t nhiên lây b nh nhân t o thích h p có th lây nhi m trên m t s loài: thu c lá, t, cà chua, cà ñ c dư c, ñ u tương...Trong t nhiên, vi khu n lây nhi m ñư c m t s loài c d i Chenopodium album, Physalis virginiana, Ambrosia bidentata (D. Spaar, 1997). Bi n pháp phòng tr b nh ñ m lá vi khu n: - Tiêu hu tàn dư b nh trên ñ t tr ng. Kh trùng d ng c , kho ch a nguyên li u b ng formol 1/25 - 1/50 ho c 3% ñ ng sunfat. Di t tr ngu n b nh vi khu n tri t ñ như di t c d i. - S d ng các gi ng kháng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 162
  11. - Tr ng b ng h t gi ng kho , cây gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng b ng hoá ch t AgNO3 0,1% trong 15 - 30 phút ho c s y nóng làm khô h t ñ n m ñ 4-6% trong 1 gi . X lý cây gi ng trư c khi tr ng b ng ch ph m sinh h c ho c thu c hoá h c. - Th c hi n các bi n pháp k thu t thâm canh tăng cư ng s c ch ng b nh nh t là ch ñ phân bón. ð c bi t tăng cư ng bón kali v i lư ng cao, làm tăng s c kháng b nh và năng su t. Bón t l N, P, K thích h p, ñ c bi t N: K ph i th p hơn 1. Không bón thúc ñ m quá mu n. Bón vôi, tro b p cũng có tác d ng h n ch b nh. Không tr ng ñ c canh thu c lá, thu c lào. 6. B NH H O RŨ VI KHU N Có hai lo i b nh ch t héo thu c lá tiêu bi u do vi khu n thu c hai loài khác nhau gây ra và nh ng tri u ch ng b nh riêng bi t nhưng tri u ch ng chung là héo rũ. 6.1. B nh héo xanh vi khu n [Ralstonia solanacearum Smith; Pseudomonas solanacearum] B nh r t ph bi n và gây h i khá nghiêm tr ng trên thu c lá các vùng nhi t ñ i, c n nhi t ñ i, ñ c bi t Vi t Nam. ð i v i thu c lá, vi khu n có th gây b nh trong b t kỳ giai ño n sinh trư ng nào, nhưng thông thư ng b nh xu t hi n giai ño n sau khi tr ng cây gi ng ra ru ng 15 – 30 ngày tr ñi. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nóng m, nhi t ñ thích h p 28 – 300C, t i thi u 100C, t i ña 410C kèm theo ñ m không khí cao, ñ c bi t có mưa, gió và sương trên ñ t cát pha, th t nh . Vi khu n b o t n tính gây b nh lâu dài trong ñ t (1 – 2 năm) và trên tàn dư cây b nh (7 tháng – 1 năm) trên ñ ng ru ng sau khi thu ho ch. Trong ñ t m, vi khu n b o t n lâu dài nhưng trong ñ t khô, phơi i, vi khu n ch t nhanh hơn. Theo Nakata (1927), vi khu n có th nhi m b nh h t gi ng thu c lá nhưng ch b o t n ñư c vài ba ngày. Như v y, h t gi ng thu c lá không có ý nghĩa truy n b nh cho v sau. Các gi ng thu c lá hi n ñang tr ng ph bi n nư c ta (vùng B c Giang, Ba Vì, Sóc Sơn, Tây Ninh) ñ u nhi m b nh các v thu c lá xuân và thu c lá thu (gi ng C176 và K326). B nh càng n ng n u tr ng ñ c canh ho c k ti p v i các loài cây tr ng c n là ký ch c a b nh và trên ñ t nh có nhi m nhi u tuy n trùng. Tuy n trùng n t sưng Meloidogyne spp. v a có tác d ng gây v t thương r t o ñi u ki n cho vi khu n xâm nhi m gây b nh, v a có kh năng tr c ti p gây b nh n t sưng làm cho cây nhi m b nh h n h p, ch t nhanh, t l b nh cao có khi lên t i 100%. Vi khu n lan truy n ch y u nh nư c tư i, mưa, gió, xâm nh p qua v t thương cơ gi i, phát tri n sinh s n và s n sinh ñ c t trong h th ng m ch d n thân, làm vít t c m ch d n v n chuy n nư c và ch t dinh dư ng, làm nâu ñen m ch d n do tác ñ ng c a enzym tirozinaza. Khi c t ngang thân cây b nh, ngâm ño n c t vào nư c có th nhìn th y d ch vi khu n tr ng nh y ñùn ra t các bó m ch d n màu nâu ñen. ðây là phương pháp ch n ñoán nhanh b nh héo xanh vi khu n do Pseudomonas solanacearum gây ra. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 163
  12. 6.2. B nh th i r ng thân [Erwinia carotovora (Jones) Holland và Erwinia aroidae Townsend] B nh xâm nhi m qua các v t thương cơ gi i do mưa gió, b m ng n, ng t lá t a nhánh, côn trùng gây ra. B nh h i ph bi n trên cây ñã l n trong th i kỳ c t ng n, b m ch i nhánh, thu ho ch ng t lá. B nh cũng có th h i cây con làm th i thân, cây ch t héo t ng vòm, t ng v t vư n ươm nên còn g i là b nh ñen chân thu c lá. Trên cây l n ru ng s n xu t, sau khi vi khu n xâm nh p qua v t thương, v t c t vào trong, ru t thân b th i ñen toàn b , v sau khô héo, t o ra hi n tư ng r ng thân. Các lá t ng g c và t ng trên ñ u b héo rũ xu ng, ch t khô d n t các lá phía dư i nhưng không r ng. nơi v t thương, v t c t trên thân và nách lá khi ng t ng n, t a nhánh xu t hi n nh ng v t b nh l n lõm vào, màu nâu ñen. B nh phát tri n lây lan thu n l i trong ñi u ki n m ñ cao, mưa nhi u, ru ng trũng kém thoát nư c. Nh ng gi ng thu c lá có thân c ng, ñ c, nhi m b nh nh hơn. M t s gi ng thu c lá ch ng ch u ñư c b nh ñã ñư c ch n t o M như N75; NC95, v.v…. Bi n pháp phòng tr : - V sinh, tiêu hu tàn dư cây b nh, cày sâu, phơi i ho c ngâm ñ t sau khi thu ho ch thu c lá. H n ch ngu n b nh tích lu và lan truy n trong ñ t. Di t c d i, ký ch ph (cây rau d n d i). - Luân canh thu c lá v i lúa nư c, ngô, bông, mía. Bi n pháp luân canh v i lúa nư c là bi n pháp có hi u qu rõ r t h n ch b nh héo xanh và b nh th i r ng thân do vi khu n. - Th c hi n các bi n pháp k thu t thâm canh, ñ c bi t làm ñ t k , lu ng cao, thoát nư c nhanh, thoáng khí. Tư i nư c h p lý, chú tr ng bón vôi và bón ñ m nitrat có tác d ng làm gi m b nh. Chăm sóc c n th n tránh v t thương sây sát. Kh trùng d ng c , dao, khi c t ng n, t a nhánh. Lo i b nh ng cây ch t héo trong vư n ươm và trên ru ng s n xu t. Thu ho ch lá riêng r trên cây kho và cây b nh. - Ch n t o, s d ng ñ gieo tr ng các gi ng ch ng ch u b nh. 7. B NH GIÁC BAN BÔNG [Xanthononas malvacearum (Smith) Dowson] 7.1. Tri u ch ng gây b nh B nh r t ph bi n trên th gi i và các vùng bông trong nư c. B nh xu t hi n t th i kỳ m m cho t i khi thu ho ch, h i trên t t c các b ph n như m m, lá sò, thân cành, hoa qu , h t xơ bông. Lá sò b b nh n ng lúc ñ u xu t hi n ch m nh , tròn, xanh trong d ng gi t d u khi soi lên ánh m t tr i th y r t rõ. V sau ch m b nh lan r ng ra, có khi nhi u ch m liên h p ch p v i nhau thành v t b nh l n r i sau mô ch t tr thành v t b nh màu nâu ñên. Trên v t b nh lúc m ư t có ti t d ch nhày g i là gôm. Lá sò b b nh n ng s b r ng s m. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 164
  13. Lá th t b b nh có hai tri u ch ng khác nhau: d ng v t ñ m có góc c nh và d ng v t b nh ôm d c theo gân. D ng v t ñ m có góc c nh h i nhu mô phi n lá, v t b nh xanh trong gi t d u, lan r ng r i b gi i h n b i các m ch gân trên phi n lá t o thành các v t ñ m có góc c nh màu nâu ñen n m r i rác trên m t lá. D ng v t b nh kéo dài ôm d c theo gân l n cũng xanh trong gi t d u, sau chuy n màu nâu ñen, kéo dài d c theo hai ñư ng gân lá, có khi ch y dài su t t i g c lá. D ng v t b nh này r t nguy hi m vì s làm gân lá ng ng l n, lá b co rút, ñ m l i r t nhanh chóng bi n vàng và khô r ng ñi. Thân cành b b nh ban ñ u cũng có ch m b nh nh màu trong xanh gi t d u lan r ng ra quanh thân, cành. Ch b b nh th t nh l i, d g y nên có khi làm ch t c cành. Trên ñài hoa v t b nh cũng có hình góc c nh, xanh trong gi t d u, t ñó b nh d lan t i ñáy qu và v qu . Trên qu , v t b nh lúc ñ u là m t ch m trong nh xanh trong gi t d u, d n d n lan r ng ra thành v t b nh hình tròn l n có khi chi m h t n a qu , ph n gi a v t b nh hơi lõm xu ng và có màu nâu ñen, phía trong qu xơ bông b t dính thành c c r n. Múi qu không n , d b th i r ng ñi, làm gi m năng su t 6 - 20%, xơ bông ng n, dòn, vàng, ch t lư ng gi m. Tóm l i, dù b nh h i b ph n khác nhau nhưng ñ c ñi m chung cơ b n c a tri u ch ng là v t b nh xanh trong gi t d u v sau màu nâu ñen ñ u ñ n và có màng d ch nhày vi khu n trên v t b nh. 7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do vi khu n Xanthomonas malvacearum (Smith) Dowson gây ra. ðây là lo i vi khu n hình g y 2 ñ u tròn, có 1 - 2 lông roi m t ñ u nên có th chuy n ñ ng ñư c trong nư c. S ng trên môi trư ng pepton có khu n l c hình tròn nh , màu vàng rơm, nh n bóng. Vi khu n háo khí. Nhi t ñ thích h p nh t cho s sinh trư ng c a vi khu n là 25 - 300C. Nhi t ñ t i ña 36 -380C, nhi t ñ t i thi u < 100C. Nhi t ñ ch t trong nư c là 50 - 530C. Vi khu n có tính ch ng ch u nhi t ñ th p cũng khá cao. Vi khu n r t m n c m v i ánh sáng m t tr i nhưng vì có s c t vàng và ñư c n m trong mô lá nên ch ng ch u tác ñ ng c a ánh sáng tr c x . Trong tàn dư th c v t khô r ng, vi khu n có th t n t i m t th i gian khá lâu, có khi t i 5 - 7 năm. Nhưng khi nh ng tàn dư ñó b hu ho i th i m c, vi khu n ñư c gi i phóng ra ngoài rơi vào trong ñ t, trong nư c thì r t d b các khu n th c th và các vi sinh v t ñ i kháng s ng ñ t tiêu di t nh t là nhi t ñ cao. 7.3. Ngu n b nh và quá trình xâm nhi m lây lan phát tri n b nh: Vi khu n giác ban không s ng lâu ñư c trong ñ t m nên ñ t không ph i là ngu n b nh ch y u. Vi khu n giác ban có tính chuyên hoá h p ch h i cây bông ho c ñôi khi h i cây bông gòn (Eriodendron anfractuorum) và cây c i xay (Abutilon indicum) do ñó các lo i cây c và các lo i cây tr ng khác không ph i là ngu n b nh d tr . Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 165
  14. Ngu n b nh ch y u c a vi khu n là h t gi ng. H t gi ng có th nhi m b nh bên trong và bên ngoài b m t. ðó chính là nguyên nhân chính làm b nh phát sinh th i kỳ cây con có lá sò các vùng tr ng bông lâu ñ i và các vùng m i tr ng bông l n ñ u. H t nhi m b nh x y ra trong quá trình hình thành qu và chín trên ñ ng ru ng, ñ ng th i cũng x y ra trong khi cán xơ bông. Vai trò c a tàn dư thân, lá, qu b b nh rơi r t l i trên ñ t chưa b hoai m c có m t ý nghĩa quan tr ng trong vi c b o t n ngu n b nh. Xâm nhi m l n ñ u trong th i kỳ m m và cây con là k t t a c a s di chuy n bên trong c a vi khu n t h t lên lá sò ñư c ti n hành su t trong quá trình n y m m, ñ ng th i có th do m m trong ñ t ti p xúc v i vi khu n t n t i tàn dư trong ñ t. Lá sò b b nh tuy không th gây tác h i to l n ñ n năng su t qu cây nhưng cũng r t ñáng chú ý vì ñó là ngu n b nh ñ ti n hành xâm nhi m l p l i trong các giai ño n sinh trư ng sau c a cây, do d ch nhày vi khu n t o ra trên các v t b nh nh mưa và côn trùng truy n lan. Quá trình xâm nh p c a vi khu n vào cây ñư c b t ñ u qua các l khí t p trung m t dư i lá và qua các v t thương sây sát cơ gi i trên lá, qu … Quá trình xâm nhi m c a vi khu n ti n hành trong ñi u ki n có màng nư c trên m t lá, di ñ ng xâm nh p vào kho ng tr ng trong l khí, lan ra các gian bào r i ti t ra enzym ñ phân gi i các m nh gian bào. C u trúc mô b phá ho i bi n thành m t kh i nhão ch a d ch vi khu n ñư c ti t ra ngoài thành m t màng d ch nhày trên v t b nh tr thành ngu n lây b nh l p l i trên ñ ng ru ng. Ngoài ra, vi khu n di chuy n bên trong mô m ch d n mà không th hi n rõ tri u ch ng ra bên ngoài, nh t là trong ñi u ki n nhi t ñ quá cao. ðó là m t trong nh ng nguyên nhân làm qu và h t nhi m b nh bên trong. Vì v y, ch có cây nào hoàn toàn không b b nh thì qu và h t m i có th không nhi m b nh, còn các cây ñã b b nh thì kh năng h t nhi m b nh là thông thư ng. Khi phôi h t nhi m b nh thì h t d m t s c n y m mho c m m s b b nh ch t ngay trong ñ t sau khi gieo h t. Th i kỳ ti m d c c a b nh dài hay ng n ph thu c vào nhi t ñ và tu i lá. Trong ñi u ki n thu n l i, th i kỳ ti m d c 4-5 ngày, nhưng trong ñi u ki n không thu n l i nhi t ñ cao > 350C ho c th p < 200C mà lá l i già thì th i ký ti m d c kéo dài t i 2-3 tu n l . S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c nhi u vào ñi u ki n ngo i c nh, các y u t k thu t và ñ c ñi m c a gi ng. Y u t nhi t ñ và m ñ c a ñ t, không khí có nh hư ng l n t i s phát sinh xâm nhi m l n ñ u c a b nh, cũng như y u t nhi t ñ và lư ng mưa có nh hư ng quy t ñ nh t i s xâm nhi m l p l i c a b nh trên ñ ng ru ng. mi n B c nư c ta, bông con m c trong v ñông xuân thư ng b b nh n ng hơn bông trong v mùa. M c dù b nh phát tri n m nh khi nhi t ñ kho ng 25 - 280C nhưng khi nhi t ñ th p hơn th m chí 17 - 180C b nh v n có th phát sinh trên lá sò khá nhi u n u h t gi ng nhi m b nh. Trong trư ng h p này cây bông có s c ch ng ch u b nh kém, d nhi m b nh. Tuy nhiên, th i gian b nh kéo dài hơn 8 - 12 ngày m i xu t hi n rõ tri u ch ng b nh. Trong ñi u ki n v mùa, nhi t ñ tương ñ i cao, giai ño n cây con lá sò b Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 166
  15. b nh ít hơn nhưng th i gian phát b nh l i ng n hơn, thư ng ch trong vòng 6 - 12 ngày sau khi m c. T l b nh lá sò càng cao n u ñ m ñ t cao. Y u t mưa bão và s ñ ng gi t nư c trên cây, gây v t thương sây sát trên lá làm tung b n d ch vi khu n trên v t b nh ñi xa s thúc ñ y b nh phát tri n lây lan m nh trên ñ ng ru ng. c hai v bông ñông xuân và bông mùa, s phát tri n c a b nh tăng nhanh b t ñ u t giai ño n sau khi cây có n tr ñi cho t i khi cây có qu . B i v y, cao ñi m c a b nh thư ng x y ra ñ ng b ng B c b t tháng 5 và tháng 9 - 10 nh t là nh ng ru ng m ư t, bông m c v ng, th i gian sinh trư ng kéo dài, khi bón phân ñ m không h p lý, bón quá mu n vào th i kỳ sau, mưa nhi u. Bón kali có tác d ng h n ch m c ñ b nh nhưng tác d ng còn ph thu c vào ñi u ki n ñ t ñai và tình hình sinh trư ng c a cây. Các gi ng bông khác nhau có tính ch ng ch u b nh ñ i v i các nhóm nòi vi khu n khác nhau. Loài bông h i ñ o (Gossypium barbadense) nhi m b nh n ng. Loài bông c (G. arboreum) có tính ch ng b nh cao. B ng con ñư ng ch n l c và lai t o ngư i ta ñã t o ra nhi u gi ng bông lai năng su t cao, có tính ch ng b nh giác ban t t ñ dùng trong s n xu t. nư c ta, m t s gi ng bông m i có th nhi m b nh n ng như M456 - 10, s 1742,.....M t s gi ng m i kháng b nh giác ban như VN - 23, VN - 27, VN - 30, VN - 31, K - 44 và gi ng Bio -7 kháng trung bình. 7.4. Bi n ph p phũng tr X lý h t gi ng: ðây là bi n pháp r t có hi u qu trong vi c phòng tr b nh. Tr n h t gi ng v i H2SO4 ñ m ñ c cho cháy sơ bông r i ñem r a s ch b ng nư c lã, hong khô h t, ñem gieo, ho c sau khi hong khô h t ñem tr n v i thu c hoá h c. X lý nư c nóng 600C trong 30 phút r i hong khô ñem gieo. X lý h t gi ng có hi u qu có tác d ng phòng tr b nh rõ r t và nh ñó ñ m b o năng su t thu ho ch tr i hơn 2 t /ha tr lên, ñem l i l i ích kinh t ñáng k . Tiêu di t tàn dư cây b nh, qu b nh sau khi thu ho ch. Cày sâu, ngâm nư c m t th i gian. Có th luân canh v i các cây tr ng khác, ñ c bi t là lúa nư c ñ làm gi m ngu n b nh trên tàn dư trong ñ t. giai ño n lá sò b b nh c n t a cây k p th i. Trong trư ng h p c n thi t có th phun thu c hoá h c như Boocño 0,5% - 1%. Tăng cư ng bón thêm phân kali, tro b p giai ño n ñ u và giai ño n sau. L y gi ng nh ng ru ng không b b nh n ng ñ l y h t làm gi ng cho v sau. M t s gi ng bông do ch n l c, lai t o có kh năng ch ng b nh cao mà năng su t khá c n ñư c b i dư ng và s d ng vào s n xu t ñ phòng tr b nh. ðây là bi n pháp cơ b n nh t. m t s nư c trên th gi i, vi c s d ng gi ng ch ng b nh giác ban ñã thu ñư c hi u qu phòng tr và hi u qu kinh t l n. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 167
  16. 8. B NH SÙI CÀNH CHÈ [Bacterium sp.] B nh sùi cành chè ñư c phát hi n vào năm 1960 m t s nông trư ng chè trên mi n B c, li n m y năm sau ñó b nh phát tri n r ng. nông trư ng Vân Lĩnh (Phú Th ), có trên 500 ha chè b b nh, có nh ng nương chè b b nh t i 60 - 70%. Trên nh ng cây b b nh, búp mùa xuân sinh trư ng kém, ch m 10 - 15 ngày so v i cây kho . T c ñ tăng trư ng c a cành b nh ch m hơn. Cành b nh chóng ch t, ít búp, lá d khô r ng, thưa th t. 8.1. Tri u ch ng b nh nh ng cây chè b b nh tán cây c n c i, lá màu xanh ho c hơi vàng. Nh ng lá phía trên v t sùi d b r ng, cành khô ch t d n. B nh h i b ph n thân, cành nh t là cành non xanh, h i c trên lá, gân lá, ch i. Các ch i chè phía trên v t b nh có ñ c trưng bi u hi n là các ñ t cành ñ u ng n, lá b bi n d ng, m t lá dày thô. V t b nh trên lá có màu nâu s m, xung quanh có g n i lên, gi a hơi lõm, mô b nh d n d n hoá g . Kích thư c c a v t b nh kho ng t 2 ñ n 6mm. Cu i cùng mô b nh có th nát tách kh i lá làm thành l th ng. V t b nh trên cành t o thành nh ng u sưng s n sùi, v thân, cành m ng b n t r n thành nhi u khía ch ng ch t, bên trong g n i u sùi ra, v t b nh sùi có màu nâu. Nhi u v t b nh sùi có th ch p n i li n nhau hình thành m t ño n dài trên cành, v t b nh có th bao quanh c cành ho c ch m t ph n phía cành. Do v y, cành r t d g y, khô ch t. 8.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh sùi cành chè là m t lo i b nh có tính ch t truy n nhi m ký sinh. Nh ng k t qu nghiên c u trong nư c và ngoài nư c ñ u k t lu n: b nh sùi cành chè do vi khu n Bacterium gorlencovianum gây ra. Vi khu n có d ng hình g y, khu n l c màu tr ng kem, láng bóng, nhu m gram âm. Vi khu n không t o indol, không kh nitrat, không thu phân tinh b t, t o H2S… Vi khu n có th t o ra axit nhưng không t o khí trên môi trư ng có glucô và sacaro. Vi khu n xâm nh p vào cây, vào mô cây qua v t thương. Th i kỳ ti m d c c a b nh trên cành non là 20 - 25 ngày, trên cành già 30 - 45 ngày. Vi khu n không truy n qua h t gi ng, qua r mà nh ng u sùi còn t n t i trên cành là ngu n b nh ch y u ñ lây lan b nh. S lây lan b nh trong t nhiên là do s chuy n ngu n b nh t cây này sang cây khác trong ñi u ki n có gi t nư c. B i v y b nh thư ng phát sinh phát tri n t tháng 6 ñ n cu i năm, nhưng m nh nh t là t tháng 9 ñ n tháng 11, trong ñi u ki n nhi t ñ t 21 - 260C và m ñ cao. Nh ng nương chè âm u, nhi u c d i, g n r ng r m r p, ít ánh sáng ho c chè dư i chân ñ i thư ng b b nh n ng hơn. Nh ng cây chè già, tán to, nhi u cành thư ng b b nh n ng. Ngoài ra, m t s vùng chè b b nh sùi cành n ng thư ng th y nh ng nơi có b xít mu i phá h i nhi u. Nhưng cho ñ n nay, ngư i ta cũng chưa xác ñ nh ñư c m i liên quan sinh v t h c gi a b xít mu i và b nh, hay ñó ch là m t s liên quan ng u nhiên do Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 168
  17. nơi nào ñó có b xít mu i phá nhi u thì ñó có ñi u ki n sinh thái r t phù h p v i s phát tri n c a b nh và vì b xít mu i phá h i m nh nên cây chè suy y u càng d dàng b b nh sùi cành n ng hơn. Tuy nhiên, trong th c t v n có th th y r ng, cũng có nh ng năm nh ng nương chè b xít mu i r t ít và h u như không có nhưng b nh sùi cành chè v n có th phát tri n khá n ng. 8.3. Bi n pháp phòng tr - Tiêu di t ngu n b nh, khôi ph c và làm cho cây chè tr l i b ng bi n pháp ñ n chè. Sau khi ñ n c n sát trùng v t ñ n b ng dung d ch Naptenat ñ ng 5%. nh ng nương chè b b nh n ng c n ph i ñ n s m, ñ n t p trung, ñ ng th i thu nh t ñ t nh ng cành ñã ñ n ñ gi m b t ngu n b nh. - Tăng cư ng chăm sóc, làm c s ch, nương chè thoáng. Khi bón ñ m c n tăng cư ng bón phân kali có tác d ng nâng cao năng su t, giúp cho cây tăng cư ng kh năng ch ng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 169
Đồng bộ tài khoản