Bệnh cây chuyên khoa - Chương 8

Chia sẻ: Nguyen Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:15

0
179
lượt xem
103
download

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 8

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

CHƯƠNG 8. BỆNH VIRUS HẠI CÂY LƯƠNG THỰC VÀ CÂY RAU. BỆNH VIRUS HẠI LÚA.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 8

  1. Ph n 3 B NH DO VIRUS Chương VIII B NH VIRUS H I CÂY LƯƠNG TH C VÀ CÂY RAU 1. B NH VIRUS H I LÚA (Rice virus diseases) 1.1. Tên b nh B nh virus h i lúa Vi t Nam có nhi u tên g i khác nhau như b nh lúa th t, b nh lúa vàng l i, b nh lúa l i m , lúa c , b nh vàng lá lúa, b nh xoăn ng n lá lúa ... Nguyên nhân chính là vì b nh virus h i lúa do nhi u nguyên nhân gây b nh, m i nguyên nhân t o ra m t tri u ch ng hoàn toàn khác nhau. Vì v y, tên c a b nh khá ph c t p, bi n ñ i theo t ng tri u ch ng, t ng b nh h i. 1.2. Tên khoa h c Tên b nh virus lúa cũng như các b nh virus h i ngư i, ñ ng v t và th c v t khác theo quy ñ nh qu c t ñư c vi t b ng ti ng Anh. Các b nh virus h i lúa chính ñư c phát hi n trên th gi i và Vi t Nam là: 1. B nh vàng lá tungro (Rice tungro bacilliform virus - RTBV) Rhabdoviridae 2. B nh vàng lá tungro (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae 3. B nh lúa c (Rice grassy stunt virus - RGSV) Tenuivirus 4. B nh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae 5. B nh vàng lá di ñ ng (Rice transitory yellowing virus - RTYV) Rhabdoviridae 6. B nh lúa lùn (Rice dwarf virus - RDV) Reoviridae 7. B nh vàng lá tàn l i (Rice yellow stunt virus - RYSV) Rhabdoviridae 8. Virus t o v t u lùn cây lúa (Rice gall dwarf virus - RGDV) Reoviridae 9. B nh tr ng lá lúa (Rice hoja blanca - RHBV) Tenuivirus Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 170
  2. 10. B nh kh m ch t mô lá lúa (Rice necrosis mosaic virus - RNMV) Potyviridae 11. B nh s c lá lúa (Rice stripe virus - RSV) Tenuivirus 12. B nh s c ch t trên gân lá (Rice stripe necrosis virus - RSNV) Furovirus 13. B nh s c ñen lùn (Rice black streaked dwarf virus - RBSDV) Reoviridae 14. Rice giallume virus - RGV - Luteoviridae 15. Virus héo tàn l i lúa (Rice wilted stunt virus - RWSV) Tenuivirus 16. Virus ñ m vàng lúa (Rice yellow mottle virus Satellite) Satellite. 1.3. M t s b nh virus lúa chính ñư c phát hi n Vi t Nam B nh virus lúa gây tác h i r t l n Vi t Nam. Trong l ch s tr ng lúa nư c ta ñã x y ra r t nhi u tr n d ch l n vào các năm 1910, 1920, 1940 -1945, 1964 -1969, b nh xu t hi n t mi n núi Tây B c, L ng Sơn cho ñ n vùng ð ng b ng sông H ng, các vùng lúa ven bi n Nam Trung B và Nam b có nh ng tr n d ch ñã tiêu hu m y ch c v n ha lúa, t c ñ lây lan r t nhanh. Cây lúa b b nh lúc ñ u lá s m màu, sau ñó cây lùn th p lá xoè ngang, thâm lâu r ñen, cây ch t l i nhanh chóng. B nh có th xu t hi n t m t vài m2 sau ñó lây lan ra hàng trăm, hàng nghìn ha. Làm cánh ñ ng lúa t màu xanh bi n thành màu nâu và ch t l i trong vòng 10 -15 ngày sau khi phát hi n b nh. R t nhi u ñ a phương mi n B c và mi n Trung, mi n Nam ñã hoàn toàn không ñư c thu ho ch lúa. Ví d : H p tác xã C L - Nam ð nh trư c khi có b nh thu ho ch 120 t n lúa m i năm. Sau khi có b nh ch còn thu ho ch 1 t n lúa. G o thu ñư c t lúa b b nh thư ng có màu s m, ñ ng không ăn ñư c. Do ñó, thi t h i c a b nh có th tính là 100% (1964 - 1968); ñ c bi t d ch b nh lúa lùn xo n lá, lúa c , lúa vàng lùn ñã phá ho i mi n tây Nam b trên di n tích trên 500.000 ha (năm 2006 - 2007). Nhi u tác gi ñã nghiên c u d ch b nh virus h i lúa Vi t Nam và phòng tr như ðư ng H ng D t, ð ng Thái Thu n, Nguy n H u Thu , Vũ Kh c Như ng, Lê Văn Thuy t, Phan ðình Ph ng,....(1965 - 1970); Hà Minh Trung, Ngô Vĩnh Vi n, Nguy n Văn Bi u (1979 - 1985); Vũ Tri u Mân, Nguy n Thư, Ph m Văn Kim, Ngô Vĩnh Vi n (1998 - 2007) và nhi u tác gi khác. a) B nh Tungro h i lúa B nh tungro h i lúa hay vàng ñ , lá lúa ñ , do nhóm b nh g m 2 nguyên nhân ñó là: - Virus tungro d ng hình vi khu n (Rice tungro bacilliform virus - RTBV) Rhabdoviridae. Virus này thư ng gây b nh trên các gi ng lúa Oryza sativa v i tri u ch ng lá bi n vàng màu da cam và cây tàn l i. B nh ph bi n vùng ðông Á và Trung Qu c, Vi t Nam. Virus có hình vi khu n, có kích thư c dài x r ng bi n ñ ng t 110 - 400nm x 30 - 35nm. Virus truy n b ng b rày xanh ñuôi ñen ñ c bi t là b rày Nephotetlix virencens và 5 loài b rày khác (Cicadelidae), theo ki u truy n n a b n v ng (semi-persistant). - Virus tungro d ng c u (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae. Virus này cũng thư ng gây b nh trên các gi ng lúa Oryza sativa v i tri u ch ng y u t tàn l i. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 171
  3. B nh ph bi n vùng ðông Á, Trung Qu c, Vi t Nam và Nh t B n. Virus d ng c u có ñư ng kính 30nm, b nh truy n b ng b rày Nephotetlix virencens và h Cicadelidae, theo ki u truy n n a b n v ng (semi-persistant). ð c ñi m c a hai virus này là luôn ph i h p cùng nhau trên m t cây m i xu t hi n tri u ch ng Tungro như ñã mô t . b) B nh lúa c Tên Vi t Nam thư ng g i là lúa c , lúa l i m , v.v... (Rice grassy stunt virus - RGSV) Tenuivirus. B nh phân b r ng Nam Á và ðông Nam Á ( n ð , Trung Hoa, Indonesia, Nh t B n, ðài Loan, Malaysia, Philippines, Srilanca, Thái Lan, Vi t Nam,v.v....) Tri u ch ng b nh: B nh t o ra hi n tư ng d nh lúa th p lùn thành m t búi như búi c , lá có màu vàng chanh ñ n vàng ñ m trông như b i c , r i l i ch t. Nguyên nhân gây b nh: B nh lúa c phân b t t c các nư c ðông Á, Nam Á trong ñó có Vi t Nam. Virus gây b nh có d ng s i m m, có kích thư c dài x ñư ng kính: 950 - 1350nm x 6nm. Virus truy n b ng b rày nâu Nilaparvata bakeri, N.lugens và N.muiri. Theo ki u truy n b n v ng (persistant). B nh ph bi n mi n B c và mi n Trung, Vi t Nam (Vũ Tri u Mân, Hà Minh Trungvà các tác gi khác). c) B nh lúa lùn xoăn lá B nh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae, b nh ph bi n các nư c Nam Á, ðông Á... trong ñó có mi n Nam Trung B , Vi t Nam (Hà Minh Trung và ctv). Virus d ng c u, ñư ng kính 65nm, thư ng gây b nh trên các nhóm gi ng lúa Oryza latifolia, O. navara và O. sativa - t o hi n tư ng xoăn ng n lá lúa, bi n vàng và cây lúa tàn l i. Virus truy n b ng b rày nâu Nilaparvata lugens, h Delphacidae. Virus truy n b nh theo ki u b n v ng. d) B nh vàng lá lúa B nh này còn có tên là b nh vàng lá di ñ ng (Rice transitory yellowing virus - RTYV) Rhabdoviridae. B nh ph bi n ðài Loan và có th m t s nư c thu c vùng ðông Nam Á trên lúa Oryza sativa - nhóm Japonica. Thư ng gây bi n vàng và vàng da cam trên các lá già và lá trư ng thành, ít th hi n tri u ch ng toàn cây. M t s tác gi cho r ng, b nh này chính là b nh vàng lá lúa Tây B c, Vi t Nam. *Phòng tr b nh virus lúa M t s bi n pháp chính là: - Ch n gi ng ch ng b nh: các gi ng lúa Vi t Nam ñ u b nhi m b nh nhưng khi d ch b nh b t ñ u xu t hi n thì các gi ng lúa n p vùng Tây B c b b nh n ng hơn là các gi ng lúa t . Sau này khi d ch b nh ñã phát tri n m nh thì t t c các gi ng ñ u b nhi m b nh. Do ñó, v n ñ tìm ki m gi ng lúa ch ng b nh là m t câu h i l n ñ i v i các cán b nghiên c u b nh cây Vi t Nam. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 172
  4. - D báo và di t côn trùng môi gi i: B r y xanh ñuôi ñen và b r y nâu là môi gi i truy n các b nh virus h i lúa. Tuy nhiên, trong m t năm có t i 7 l a b r y xanh và nhi u l a b r y nâu. Do ñó, c n có d tính phòng tr ñ gi m lư ng phun thu c, tránh gây ñ c cho môi trư ng. mi n Nam Vi t Nam ñã ng d ng bi n pháp theo dõi r y trên b y ñèn và t ch c gieo x hàng lo t né r y thành công trên 1 tri u ha (v ñông xuân năm 2007). - Di t c d i và các nơi côn trùng trú ng s m trư c mùa b nh - Nghiên c u pháp hi n s m cây b nh b ng ELISA và các k thu t khác Khi cây lúa ñã b b nh có th khôi ph c b ng cách làm c s c bùn và bón thêm phân ñ c bi t là kali, s d ng ít ñ m ñ t o s h i ph c. 2. B NH VIRUS H I NGÔ B nh virus ngô phân b khá r ng trên th gi i, b nh có m t các nư c có di n tích tr ng ngô l n như M , Mexico, Trung Qu c, Nga, n ð , Hungaria, Pháp… B nh xu t hi n Vi t Nam v i t l th p và chưa có tác h i l n ñ n s n xu t nhưng ti m n m t nguy cơ trong tương lai g n v d ch b nh. M t s b nh virus ngô ch y u : 1. B nh ñ m vàng lùn ngô (Maize chlorotic dwarf virus - MCMV) Sequiviridae. 2. B nh ñ m bi n vàng (Maize chlorotic mottlte virus - MCDV) Tombusviridae. 3. B nh kh m lùn ngô (Maize dwarf mosaic virus - MDMV) Potyviridae. 4. B nh kh m lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae. 5. Virus Raydofino h i ngô ( Maize Raydofino virus - MRFV) Marafivirus. 6. B nh sùi lá lùn cây ngô (Maize rough dwarf virus - MRDV) Reoviridae. 7. B nh th ng thân ngô (Maize stemborer virus - MSBV) Unassigned 8. B nh h ng ph n h i lùn cây (Maize steril stunt virus - MSSV) Rhabdoviridae. 9. B nh s c vân lá ngô (Maize streak virus - MSV) Germiniviridae. 10. B nh s c v n lá ngô (Maize strip virus - MSpV) Tenuivirus. 11. B nh s c tr ng lá ngô (Maize white line mosaic satellite virus) Satellite. 12. B nh s c tr ng kh m lá ngô (Maize white line mosaic virus - MWLMV) Unassigned. a) B nh kh m lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae: Virus thư ng gây ra tri u ch ng ñ n vàng xanh, s c lá, gân lá bi n màu… virus có hình vi khu n - kích thư c dài x r ng là 220nm x 90nm - virus truy n b ng côn trùng Peregrenus maydis, thu c h Delphaeidae. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 173
  5. b) B nh kh m lùn ngô (Maize dwarf mosaic - MDMV) Potyviridae: B nh ph bi n Trung Qu c, Nam Phi, M . Virus có d ng s i m m dài kho ng 770nm, virus gây ra tri u ch ng kh m lá và cây ngô lùn th p, tàn l i virus thư ng phá ho i trên gi ng ngô VN10, b nh khá ph bi n trên t p ñoàn gi ng ngô tr ng Vi t Nam (Vũ Tri u Mân và ctv). Virus truy n b nh nh côn trùng h Aphididae, nh t là r p c ngô Rhopalosiphum maydis theo ki u truy n không b n v ng (non persistant) B nh kh m lá và kh m lùn ngô là nh ng b nh ph bi n trên ngô thư ng gây ra hi n tư ng khô héo lá s m làm gi m năng su t ngô khi b nh chi m t l trên 5% s cây ngô tr ng. Các b nh virus kh m lá, kh m lùn, s c lá ñ m vàng h i ngô ñã ñư c phát hi n t 1986 - 2003 t i Trư ng ðHNN 1 Hà N i (Vũ Tri u Mân và ctv). Bi n pháp phòng tr : Tr ng gi ng ngô không b b nh, phòng tr r p và r y trên ru ng tr ng ngô - gieo tr ng ngô ñúng th i v và nh b s m các cây b b nh sau khi cây có t 4 lá tr lên. 3. B NH VIRUS H I KHOAI LANG Các b nh virus khoai lang ñư c phát hi n ph n l n châu Phi. Cho ñ n nay, b nh gây h i h u h t các vùng tr ng khoai lang trên th gi i. Hi n nay, các nghiên c u v b nh còn r t h n ch . Các b nh virus ch y u trên khoai lang hi n nay là Sweet potato feathery mottle virus SPFMV), Sweet potato vein mosaic virus (SPVMV), Sweet potato latent virus (SPLV), Sweet potato mild mottle virus (SPMMV), Sweet potato caulimovirus SPCV), Sweet potato yellow dwarf virus (SPYDV). Theo k t qu ñi u tra c a Trư ng ðH Nông nghi p I và Vi n KHKT Nông nghi p Vi t Nam (1994), nư c ta xu t hi n các b nh kh m lá dưa chu t trên khoai lang (CMV), virus chân chim (SPFMV) và virus ñ m vàng (SPCV). Trên các gi ng khoai lang tr ng t i Hà B c (cũ), b nh virus nhi m trên các gi ng khoai Lim, Hoàng Long và Mu ng ñ v i t l t 10 - 18%. a) B nh virus chân chim h i khoai lang (Sweet potato feathery mottle virus - SPFMV) Potyviridae: B nh h i ph bi n các vùng tr ng khoai lang trên th gi i. B nh làm gi m năng su t ñáng k trên nh ng gi ng khoai lang m n c m v i b nh. nư c ta, t l b nh trên gi ng khoai Mu ng ñ là t 5 - 13%. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng b nh ph thu c vào nhi u y u t m n c m c a cây ký ch , ñ c tính c a ch ng virus gây b nh và ñi u ki n ngo i c nh. Tri u ch ng b nh th hi n rõ trên lá, lá cây b nh có màu xanh nh t xen k các v t kh m xanh x m, gân lá có màu vàng sáng, phi n lá co h p và mép lá có màu xanh vàng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 174
  6. ðôi khi, trên gân lá có các v t ch t ho i. Virus gây b nh có th gây h i c . C khoai lang nhi m b nh thư ng bi n d ng v c b n t r n, s n sùi có màu nâu ñ . V t b nh có th bao b c quanh c . Ru t c a thư ng b x p và th i. Tri u ch ng b nh th hi n rõ nhi t ñ 250C. Nguyên nhân gây b nh: B nh do Sweet potato feathery mottle virus (SPFMV) gây ra. Virus gây b nh thu c nhóm Potyvirus. Virus hình s i m m, kích thư c 13 x 850nm. Axít nucleic c a virus gây b nh là ARN d ng s i ñơn, tr ng lư ng phân t là 3,7 x 106. Virus có th hình thành các th vùi có hình cánh qu t trong mô cây b nh. Virus lan truy n qua r p mu i h Aphididae theo ki u không b n v ng. Ngoài ra, virus có th lan truy n qua ti p xúc cơ h c, qua c gi ng và các phương pháp nhân gi ng vô tính khác. Virus có nhi u ch ng gây h i như ch ng SPYMV - RC gây các v t ch t c c b trên c khoai lang gi ng Jersey. Nhi u ch ng virus t o ra các v t ch t c c b trên cây rau mu i Chenopodium amaranticolor và C. quinoa. Virus gây b nh có th nhân lên trên cây thu c lá Nicotianae benthamiana. Phòng tr : M ñã ch n t o ñư c m t s gi ng khoai lang ch u b nh, ñây cũng là bi n pháp t t nh t ñ phòng tr b nh. Ngoài ra, c n s d ng ngu n gi ng s ch b nh và l y c gi ng t nh ng vùng không nhi m b nh. b) B nh virus kh m dưa chu t (Cucumber mosaic virus – CMV) h i trên khoai lang B nh thư ng làm cây còi c c, có ñ m kh m vàng trên lá, sau ñó toàn cây b nh cũng bi n vàng. Khi nhi m h n h p v i virus chân chim s làm b nh tr nên n ng hơn. B nh r t ph bi n Israel và mi n Tây châu Phi (Clark & Mayer, 1988). Virus có hình c u, kích thư c 30 nm. Virus có th truy n b ng cơ h c và h u h t do r p mu i h Aphididae truy n theo ki u không b n v ng (non persistant). Virus có kh năng truy n qua c khoai lang và phương pháp nhân gi ng vô tính. 4. B NH VIRUS H I CÂY CÀ CHUA B nh virus cà chua gây ra thi t h i r t l n cho cây cà chua, chúng làm cho cây b xoăn lá, bi n d ng hoa thâm r ng, qu nh - bi n d ng, ch t lư ng kém. B nh phá ho i n ng trên cây cà chua các vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i - là b nh h i quan tr ng nh t cho cà chua s m, cà chua xuân hè nư c ta. Có th ñi m qua m t s b nh h i chính trên cây cà chua là: Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 175
  7. 1. Tomato bushy stunt satellite RNA Satellite b nh ph bi n vùng ôn ñ i và c n nhi t ñ i. 2. Tomato chlorotic spot virus (TCSV) Bunyaviridae 3. Tomato golden mosaic virus (TGMV) Germiniviridae ch có Brazin 4. Tomato leaf crumple virus (TLCrV) Germiniviridae 5. Tomato mottle virus - Germiniviridae có B cM . 6. Tomato mosaic virus (ToMV) Tabamovirus phân b r ng trên th gi i . 7. Tomato pseudo curlytop virus (TPCTV) Germiniviridae ch có Flovida M . 8. Tomato ringspot virus (ToRSV) Comoviridae có nhi u nư c - chưa có công b vùng ðông Nam Á. 9. Tomato spotted wilt virus (TSWS) Bunyaviridae b nh ph bi n trên th gi i. 10. Tomato top necrosis virus (ToTNV) Comoviridae ch có M . 11. Tomato vein yellowing virus (TVYV) Rhadoviridae ch có Nh t B n. 12. Tomato yellow leaf curl virus (TYLCV) Germiniviridae phân b r ng, có nhi u Vi t Nam 13. Tomato yellow mosaic virus (ToYMV) Germiniviridae ch có Brazil và Venezuela. M t s b nh virus chính h i cà chua ph bi n Vi t Nam : 4.1. B nh xoăn vàng lá cà chua (Tomato yellow leafcurl virus - thu c h Germiniviridae) Là b nh h i ph bi n các nư c nhi t ñ i và Vi t Nam. Có nhi u tên g i: b nh xoăn lá cà chua, xoăn ng n cà chua, xoăn vàng lá. B nh do virus xoăn vàng lá (Tomato yellow leaf curl virus - TYLCV) h Germiniviridae gây nên. Virus thư ng gây ra tri u ch ng xoăn lá, nh t là ng n xoăn r t m nh. Lá có d ng co qu p, cây lùn th p - m t lá thư ng b kh m ñ m vàng. Virus có ñư ng kính 20 nm và dài 30 nm gi a hơi thót nh như bình qu t . B nh truy n b ng b ph n Bemissia tabaci (h Aleyrodidae) theo ki u truy n b n v ng (persisstant). B nh không truy n b ng cơ h c ti p xúc. Vi t Nam, b nh xu t hi n trong v cà chua s m và v xuân hè. Ch c n có t 3 - 4 con b ph n/cây ñã có th truy n b nh t cây b nh sang cây kho (Nguy n Thơ, 1968) cây b nh s m tàn l i không cho năng su t. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 176
  8. 4.2. B nh ñ m héo cà chua (Tomato spotted wilt virus - h Bunyaviridae) B nh thư ng t o ra các v t ch t, v t ñ m vàng, héo cây và kh m lá bi n d ng lá, bi n vàng gân và c v t ch t hình nh n. Virus có d ng hình c u ñư ng kính 85nm. B nh truy n nh b trĩ (bù l ch) Thrips tabaci, T. setosus, T. parmi.v.v. theo ki u truy n b n v ng. Virus ñ m héo cà chua Vi t Nam ñư c phát hi n trên cà chua Hocmôn (TP. H Chí Minh) năm 1998 (Vũ Tri u Mân) và trên thu c lá Tây Ninh năm 1998 (Nguy n Ng c Bích, Bùi Cách Tuy n). Bi n pháp phòng tr : Tr ng cách ly cà chua gi ng và b o v cây con b ng nhà màn - có phun thu c di t côn trùng thư ng xuyên. Tr ng trên ru ng s n xu t c n theo dõi phát hi n và lo i b thư ng xuyên cây b nh k t h p d tính s xu t hi n c a côn trùng ñ phun thu c phòng tr b nh - s h n ch b nh h i m c th p. C n chú ý b o v s n ph m qu cà chua không b nhi m ñ c do phun thu c. B o v môi trư ng. V n d ng các bi n pháp phòng tr tuỳ thu c ñi u ki n sinh thái và di n bi n c a b nh. 4.3. B nh kh m lá cà chua (Tomato mosaic virus - ToMV) Virus ToMV phân b các vùng tr ng cà chua trên toàn th gi i, gây thi t h i h u h t các gi ng cà chua thương m i trên ñ ng ru ng và có th gi m s n lư ng t i 25%. Ngoài ra, s n xu t cà chua trong nhà kính trên th gi i b thi t h i do virus ToMV gây ra kho ng 20%, nhưng virus tr nên ít quan tr ng hơn khi áp d ng ch phòng b nh b ng bi n pháp canh tác. Tri u ch ng b nh: Virus ToMV có th gây h i trên h u h t các cây tr ng thu c h cà, ñ c bi t có th gây thành d ch trên cây cà chua (Lycopersicon esculentum). Tri u ch ng b nh ch u nh hư ng l n c a nhi t ñ , ñ dài ngày, cư ng ñ chi u sáng, tu i cây, ñ ñ c c a virus và phương th c tr ng (Hollings và Huttinga, 1976). Mùa hè, cây cà chua b nhi m b nh v i tri u ch ng là nh ng ñ m vàng sáng trên lá và qu , thư ng gây khô qu n u qu b nhi m b nh giai ño n ñang phát tri n. Ngoài ra, cây b nhi m ToMV còn có tri u ch ng các s c ch t ho i trên thân, cu ng, lá và qu , mùa ñông qu thư ng b th i. Cây t (Capsicum annuum) có s c ñ kháng v i ToMV. Tuy nhiên, trong nh ng ñi u ki n canh tác h p, tr ng t sau tr ng cây cà chua b nhi m do ngu n virus ToMV trong ñ t thì cây t v n b nhi m b nh. Cây t b nhi m ToMV thư ng gây th i lá và ñư ng gân khô héo và r ng lá. Khi nách lá m c ra các ch i non thì nó cũng mang ñ n nh ng tri u ch ng ñi n hình này. Trên cây thu c lá (Nicotiana tabacum) và cây khoai tây (Solanum tuberosum) virus ToMV gây ñ m lá và r ng lá, th i thân, cây còi c c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 177
  9. Trên cây rau mu i (Chenopodium murel), ToMV là nguyên nhân c a s r ng lá, còi c c, ch t ho i (Bald và Paulus, 1963). Nguyên nhân gây b nh: B nh do virus Tomato mosaic virus (ToMV) gây ra, thu c nhóm Tabamovirus (Ngô Bích H o, 2002). Virus ToMV có d ng hình g y, kích thư c 300 x 1,8 nm. Axít nucleic là ARN. Trong thành ph n c a virus ch a 5% axit nucleic, 95% protein. B gen bao g m ARN, s i ñơn dài th ng. Thành ph n axit nucleic 23% G, 28% A, 19% C, 30% U. Ngư ng nhi t ñ m t ho t tính (Q10) t 85 – 900C. Ngư ng pha loãng (DEP): 10-5 – 10-7. Th i gian s ng in vitro trong d ch cây b nh (LIV): 500 ngày. Trong tàn dư cây cà chua, virus ToMV có th t n t i 24 năm nhi t ñ phòng (t0 = 0 20 C). Cũng nhi t ñ phòng, virus có kh năng s ng và gây b nh sau vài tháng, th m chí nhi t ñ t 0 – 20C virus v n có kh năng s ng. Khi nhi t ñ xu ng dư i 200C, virus ToMV ñi vào d ng ti m n và khi ho t ñ ng tr l i thì ñ c tính c a chúng hơn h n các virus cũ (Rast, 1975). ð i v i nh ng virus t n t i trên h t thì kh năng s ng c a chúng có th lên ñ n 9 năm. Trong d ch cây thu c lá (Nicotiana clvelandii), ngư ng pha loãng c a virus có th lên t i 2 x 10-7. Các ch ng virus ToMV bao g m: Tomato aucuba mosaic virus (Benlep, 1923); Tomato enation mosaic virus (Ainsth, 1937). T i ðài Loan, ngư i ta ñã phát hi n ra 3 ch ng virus ToMV là 0, 1, 2 gây h i trên cà chua vào nh ng năm 1980, 1982 (S.K. Green, L.H. Wang). Ba ch ng virus này mang các gen khác nhau. ToMV có ph m vi ký ch r t r ng gây h i trên 127 loài thu c 23 h th c v t (Edward và Christie, 1997). Theo Maitlin (1984), có trên 9 h th c v t m n c m v i ToMV. S truy n lan c a virus ToMV: virus ToMV không lan truy n qua côn trùng môi gi i mà ch y u lan truy n qua ti p xúc cơ h c t cây, ñ t, g c ghép, cành ghép, d ng c gieo tr ng b nhi m ToMV. - S lan truy n qua ti p xúc cơ h c: virus ToMV lan truy n cơ gi i d ch cây b nh ch bám dính bên ngoài côn trùng, ñ ng v t nh , chim và quan tr ng nh t là trong quá trình canh tác, tay, qu n áo, d ng c nhi m virus. Virus ToMV t n t i trong d ch cây, do ñó quá trình truy n lan thu n l i hơn. Virus có th t n t i trên tàn dư th c v t trong ñ t, do ñó cây kho tr ng trên ñ t b nhi m b nh có th b nhi m do các v t thương ho c do r cây t n thương. Ngu n nư c tư i b nhi m virus ToMV cũng m r ng ph m vi lan truy n. - S truy n lan qua h t gi ng: h t c a các qu khác nhau thì m c ñ nhi m khác nhau và có s bi n ñ i l n, kho ng 50% s h t thư ng xuyên b nhi m b nh nhưng có khi con s này lên ñ n 94%. Ngu n virus t n t i trên h t gi ng chính là ngu n lây nhi m quan tr ng cho v sau. Virus ToMV ch y u t n t i trên v h t và lan truy n cơ h c t cây m sang cây con nhưng b ng cây con ñem ñi tr ng. ðôi khi, ngư i ta cũng tìm th y virus ToMV trong n i nhũ nhưng ToMV không n m trong phôi c a h t b nhi m. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 178
  10. - S truy n lan qua cây tơ h ng: các ch ng virus gây hi n tư ng kh m xanh ho c kh m vàng có th lan truy n nh cây tơ h ng. Hi n tư ng truy n lan qua dây tơ h ng thư ng x y ra vào mùa ñông, còn vào mùa hè thì không x y ra (Schmehze, 1956). Bi n pháp phòng tr : - Ch n gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. Ki m tra các lô h t gi ng trư c khi gieo tr ng. - V sinh ñ ng ru ng, nh b và tiêu hu cây b nh trên vư n ươm và trên ñ ng ru ng. Kh trùng các d ng c thu hái và h n ch gây các v t thương cho cây trong quá trình chăm sóc. 5. B NH VIRUS H I KHOAI TÂY Virus khoai tây gây thi t h i r t l n cho khoai tây trên th gi i. B nh thư ng do m t t p ñoàn các virus gây h i trên cùng m t cây b nh. Vì v y, tri u ch ng trên ru ng s n xu t r t khó phân bi t chính xác do m t b nh h i. Có th nêu tên m t s b nh virus ch y u h i khoai tây là: 1 Virus A khoai tây (Potato virus A - PVA) Potyviridae ph bi n kh p th gi i. 2 Virus kh m Aucuba (Potato Aucuba mosaic virus - PAMV) Potexvirus ph bi n kh p th gi i. 3 Virus ñ m nh n ñen (Potato blaek ringspot virus - PBRSV) Comoviridae châu M . 4 Virus cu n lá khoai tây (Potato leafroll virus - PLRV) Luteoviridae ph bi n kh p th gi i. 5 Virus M khoai tây (Potato virus M - PVM) Carlavirus ph bi n kh p th gi i. 6 B nh qu t ng n khoai tây (Potato moptop virus - PMTV) Pomovirus có ðài Loan, Trung Qu c. 7 Virus S khoai tây (Potato virus S - PVS) Carlavirus ph bi n kh p th gi i. 8 Virus T khoai tây (Potato virus T - PVT) Trichovirus ph bi n châu M . 9 Virus U khoai tây (Potato virus U - PVU) Comoviridae ch có Peru. 10 Virus V khoai tây (Potato virus V - PVV) Potyviridae có Pháp, Hà Lan, Peru. 11 Virus X khoai tây (Potato virus X - PVX) Potexvirus ph bi n kh p th gi i. 12 Virus Y khoai tây (Potato virus Y - PVY) Potyviridae ph bi n kh p th gi i. 13 B nh vàng lùn khoai tây (Potato yellow dwarf virus - PYDV) Rhadoviridae ch có B c M và Canada. 14 Virus kh m vàng khoai tây (Potato yellow mosaic virus - PYMV) Germiniviridae ch có Venezuela và nhi u b nh khác. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 179
  11. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng ch y u c a b nh là gây nên hi n tư ng kh m lá cá non và lá bánh t . Ho c tri u ch ng nhăn lá, kh m lá, lùn cây. Bi n vàng cu n lá ng n và lá g c. Tri u ch ng b nh d m t ( n b nh) khi nhi t ñ cao và khi cây già. Các b nh virus h i khoai tây có m t s lư ng r t l n. Theo Martin (1968) có t i 33 loài virus gây b nh cho khoai tây chưa k ñ n ch ng lo i c a chúng. Thi t h i c a b nh có th t 10 - 80% năng su t tuỳ theo gi ng khoai tây, ñi u ki n sinh thái c a ru ng và s nhi m b nh c gi ng và m t ñ côn trùng môi gi i truy n b nh. Nguyên nhân gây b nh: Các nguyên nhân chính gây ra b nh virus khoai tây Vi t Nam ñã ñư c xác ñ nh t i trư ng ð i h c Nông nghi p I Hà N i (Vũ Tri u Mân và ctv, 1973 - 1985) g m 7 virus h i chính sau: virus Y, virus A, virus X, virus S, virus M, virus cu n lá (PLRV) và virus kh m Aucuba. Nh ng ñ c ñi m chính c a các nguyên nhân gây b nh virus khoai tây TT Tên virus Hình d ng Ki u lan truy n Các ch tiêu ch ng ch u kích thư c Cơ h c Côn trùng Q10 Ngư ng Th i gian t n pha loãng t i trong gi t d ch 0 -2 -3 1 PVY S im m Bình T t 55 - 60 C 10 - 10 48 - 72h Potyvirus 720x11 nm thư ng (ki u không b n v ng) 2 PVA S im m Bình R tt t 41 - 520C 10-1 - 10-2 12 - 18h Potyvirus 730 x 11 thư ng (ki u không nm b n v ng) 3 PVX S im m R t Không truy n 65 - 700C 10-5 - 10-3 Vài tu n ñ n Potexvirus 650 x 12 m nh 1 năm 200C nm trong Glycerine 4 PVM S im m Bình T t 65 - 710C 10-2 - 10-3 Vài ngày Carlavirus 650x12 nm thư ng (ki u không b n v ng) 5 PVS S im m Bình R tt t 55 - 600C 10-3 2 - 4 ngày Carlavirus 650x12 nm thư ng (ki u không b n v ng) 6 PLRV Hình c u Không R tt t 70 - 800C 10-4 M t ngày Luteovirus 24 nm truy n 7 PAMV S im m Bình T t 65 - 700C 10-5 - 10-6 30 - 60 ngày Potexvirus 580 x 11 thư ng (ki u không nm b n v ng) Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 180
  12. Tr virus X (PVX) ch truy n b ng cơ h c ti p xúc, không truy n b ng côn trùng. Virus cu n lá (PLRV) ch truy n b ng côn trùng, không truy n b ng cơ h c, ti p xúc. T t c các virus khoai tây khác ñư c th ng kê trên b ng s li u này bình thư ng ñ u có th truy n b ng cơ h c nhưng thu n l i nh t là truy n b ng côn trùng môi gi i. Theo th ng kê có t i 60 loài r p thu c h r p mu i (Aphididae) có th truy n virus gây b nh. ði n hình là r p ñào Myzus persicae Sulz và nhi u loài r p khác. Riêng virus cu n lá thư ng truy n b n v ng (persistant) còn l i các virus khác ñ u truy n theo ki u không b n v ng (non persistant) Bi n pháp phòng tr : Phòng tr b nh virus khoai tây c n lưu ý b nh thư ng truy n qua c ñ n ñ i sau, ho c ngu n b nh ñư c gi trên ký ch d i hay cây cùng h s ng g n ru ng khoai tây. Do v y, vi c phòng tr b nh c n th c hi n như sau: - Xây d ng h th ng s n xu t c gi ng khoai lây s ch b nh thông qua cách ly, tăng h s nhân qua nuôi c y mô và s n xu t c nh , ki m tra b nh b ng phương pháp ELISA. - S n xu t gi ng c p 2, 3 trên vùng cách ly ñ a hình thư ng xuyên nh b cây b nh (ch c n cách ly xa 5 - 15km) có ñ a hình như làng m c, ñ i núi che ch n. - Di t r p và ch n mùa ít r p tr ng cây khoai tây gi ng d tính s n xu t hi u qu r p b ng b y ch u màu vàng. 6. B NH KH M LÁ DƯA CHU T (Cucumber mosaic virus - CMV) Bromoviridae. Phân b ñ a lý: B nh ñư c công b ñ u tiên vào năm 1916. Hi n nay, b nh ph bi n kh p nơi trên th gi i. B nh gây h i trên nhi u lo i cây tr ng và làm gi m năng su t, ch t lư ng nông s n. nư c ta, b nh gây m nh trên nhi u cây tr ng quan tr ng như các cây tr ng h b u bí, h cà, h ñ u, chu i cây dư c li u và nhi u lo i hoa và cây c nh. 6.1. Tri u ch ng b nh Trên cây dưa chu t và các cây thu c h b u bí, b nh thư ng th hi n rõ trên các lá non nh ng v t kh m loang l , xanh ñ m và xanh vàng xen k nhau, lá cây thư ng b bi n d ng, phi n lá g gh , b nh n ng lá nh h p co qu p. Qu b b nh thư ng nh và bi n d ng, trên v qu có các v t ñ m xanh ñ m và xanh nh t loang l . Trên cây cà chua nhi m virus CMV lá cây b nh thư ng bi n d ng, thuỳ lá co l i, ch còn l i ñư ng gân lá, cây nhi m b nh th p lùn, hoa bi n d ng. Cây con nhi m b nh thư ng không có kh năng hình thành qu , n u b nhi m b nh mu n cây có th ra qu nhưng qu nh bi n d ng, có màu nh t nh t. Trên cây t nhi m virus CMV, lá thư ng có các v t ñ m vàng sáng và các v t ch t ho i. Thân cành có các v t ñen m ng nư c, có th n t v d dàng. Hoa bi n d ng và b t d c. Qu nh , bi n d ng và có các v t ch t ñ m vàng sáng trên b m t qu . Trên cây cà tím, cà pháo nhi m b nh lá thư ng xu t hi n các v t kh m vàng loang l , lá nh và bi n d ng. B nh n ng lá b kh m và nhăn có v t ch t ho i. Hoa b t d c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 181
  13. Trên cây chu i: m t lo i gây ch ng s c vàng trên các lá già, thư ng ch y g n t gi a mép lá. S c có th liên t c ho c có th ñ t quãng. Lo i th hai gây kh m kèm theo các v t ñ m vòng không ñ u ñ n. Nh ng trư ng h p cây b b nh n ng có th xu t hi n các ñi m ch t th i kh p thân gi . N u b nhi m nh cây có th h i ph c nhưng ch i non có bi u hi n kh m nh . Cây chu i nuôi c y mô ít b nhi m virus CMV, trư ng h p cá bi t n u nhi m tri u ch ng có th xu t hi n sau 6 - 12 tu n khi cây ñư c chuy n ra ñ t. Cây b nhi m b nh thư ng xu t hi n các ñ m ch t ho i, kh m xanh ñ m ho c nhăn lá nh . Virus CMV còn gây hi n tư ng kh m lá c n tây, ch t l i c c i ñư ng,...... 6.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do virus kh m lá dưa chu t Cucumber mosaic virus (CMV) gây ra. Virus thu c nhóm Cucumovirus, là lo i virus hình c u, ñư ng kính 28 nm, có c u trúc phân t ARN, tr ng lư ng phân t là 5,0-6,7.106. Virus không b n v ng trong d ch cây b nh sau m t vài ngày nhi t ñ phòng, virus ch ng ch u ñư c nhi t ñ 700C trong th i gian 10 phút. Virus truy n qua ti p xúc cơ h c và d dàng lan truy n b i hàng lo t các lo i r p mu i theo ki u không b n v ng. Có kho ng 60 loài r p truy n virus CMV, m t s loài r p chính là r p bông Aphis gossypii Glover, r p ñào Myzus persicae Sulz, r p ngô Rhopalosiphum maydis Fitch thu c h Aphididae, Trong s ñó, r p bông là quan tr ng nh t. Virus có th truy n qua h t gi ng c a m t s loài c và loài tơ h ng Cuscuta. Virus có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên 800 loài thu c 85 h th c v t. S bi u hi n tri u ch ng ph thu c vào các ch ng virus và cây ký ch . Cây ch th c a virus CMV: theo Hill, 1984 khi lây nhi m virus CMV các cây ch th th hi n các tri u ch ng sau: + Chenopodium amaranticolor và Cucurbita moschata: t o ra v t ch t ñ m c c b + Lycopersicon esculentum: lá kh m n ng bi n d ng m t thuỳ lá d ng dương x + Cucumis sativus: nhi m h th ng và gây lùn cây. + Nicotianae glutinosa: tri u ch ng b nh th hi n ña d ng tuỳ thu c vào ch ng virus. Nhi u ch ng gây vàng gân lá và kh m. + Vigna unguiculata: v t b nh nâu ñ trên lá. M t s ch ng nhi m h th ng và t o kh m trung bình. Cây nhân n ng ñ virus CMV: N. glutinosa, N. tabacum. Ch ng CMV: R t nhi u ch ng CMV ñã ñư c xác ñ nh qua ký ch , tri u ch ng, qua m i quan h huy t thanh và k thu t lai DNA, bao g m các ch ng: Y, M, S, Q. 6.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh Virus CMV có th gây h i t giai ño n cây con cho ñ n khi cây ra hoa, hình thành qu . Giai ño n cây còn non, bón ñ m nhi u, bón không cân ñ i thư ng m n c m v i b nh. B nh phát tri n m nh nhi t ñ kho ng 20-220C, cây tr ng trong ñi u ki n ánh sáng y u, m t ñ dày, chăm sóc kém thư ng m n c m v i b nh. B nh lây lan m nh trong v ñông xuân. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 182
  14. 6.4. Phòng tr b nh Có th dùng bi n pháp phòng tr t ng h p ñ i v i b nh: nh b cây b nh, tr ng cây kho s ch b nh t ngu n nuôi c y mô và x lý nhi t trong quá trình nuôi c y mô có th h n ch ñư c virus gây b nh. V sinh ñ ng ru ng, thư ng xuyên nh b cây b nh và phun thu c tr r p mu i ñ h n ch s lây lan c a b nh. Kh trùng d ng c thu hái, h n ch gây các v t thương sây sát cho cây trong quá trình chăm sóc. Có th s d ng phương pháp kháng chéo b ng cách s d ng nh ng ch ng như c ñ c ch gây tri u ch ng nh , không nh hư ng ñ n năng su t cây ñ lây b nh cho cây kh e. 7. B NH KH M THƯ NG CÂY ð U (Bean common mosaic virus - BCMV) Potyviridae: Virus còn có tên g i khác là: Bean common mosaic potyvirus, Bean mosaic virus, Bean virus 1, Bean western mosaic virus, Phaseolus virus 1, Mungbean mosaic virus, Common bean mosaic virus Martyn, 1968. Phân b : BCMV gây h i kh p các vùng nào tr ng ñ u trên th gi i, ñ c bi t là các vùng tr ng ñ u thu c các nư c có khí h u ôn ñ i, c n nhi t ñ i và nhi t ñ i. 7.1. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh th hi n ch y u trên lá cây b nh. Tri u ch ng b nh có th xu t hi n ngay sau khi cây ñ u m i n y m m. Lá sò b nhi m b nh th hi n tri u ch ng lá b co l i, hai mép lá thư ng c p xu ng và u n cong. Trên lá th t có nhi u d ng tri u ch ng như kh m xanh nh t và xanh ñ m, cu n lá, lá b d d ng ho c có nh ng ch m màu vàng. Lá cây b nh thư ng b bi n d ng. Sinh trư ng c a cây gi m, m t s trư ng h p làm ch t ho i m ch d n và cây b ch t n u nhi m t giai ño n còn non. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh kh m thư ng cây ñ u là do Bean common mosaic virus (BCMV) Potyviridae gây ra. Hình thái và ñ c tính ch ng ch u: Virus gây b nh có d ng s i m m, kích thư c 750 x15 nm, nhi t ñ m t ho t tính (Q10) t 50 - 650C, ngư ng pha loãng t 10-3-10-4, th i gian t n t i trong gi t d ch nhi t ñ phòng 1- 4 ngày. Kh năng lan truy n: Virus gây b nh có th truy n qua 11 lo i r p (Zanmeyer và Kearns, 1936) theo ki u không b n v ng (non persistant). Ngoài ra, virus gây b nh còn truy n qua ti p xúc cơ h c, qua h t gi ng và qua h t ph n. T l truy n qua h t gi ng có th lên t i trên 20%. Ph m vi ký ch : Ph ký ch c a BCMV tương ñ i h p, ch y u gây h i trên ñ u ñ , ngoài ra còn gây h i trên m t s loài c d i. Trong t nhiên BCMV ch y u ñư c tìm th y trên loài Phaseolus, ñ c bi t là Phaseolus vulgaris (Zanmeyer, 1951 và Drijfhout, 1978). Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 183
  15. Theo Quant (1961) ð c ñã phân l p ñư c 43 loài ñ u ñ , cây rau mu i (Chenopodium quinoa, C. amaranticolor), thu c lá (Nicotianae clevenlandii, N. benthamiana), cúc bách nh t (Gomphrena globosa) và cà ñ c dư c (Datura stramonium). B nh phát tri n m nh trên các cây ñ u rau tr ng vào v ñông xuân, vào th i kì các loài r p mu i phát tri n m nh trên ñ ng ru ng 7.3. Bi n pháp phòng tr Do virus ký sinh n i bào và nhi m h th ng, nên vi c phòng tr tr c ti p b ng các bi n pháp hoá h c, cơ gi i ... là khó th c hi n. Vì v y, ñ phòng tr b nh virus BCMV c n chú ý các v n ñ sau: - Ki m tra s c kho h t gi ng trư c khi gieo. ðây là bi n pháp phòng tr b nh virus có hi u qu nh t trong công tác b o v th c v t, b ng cách lo i b h t b nh trư c khi gieo tr ng, không thu h t gi ng trên cây b nh, ch n h t gi ng kho trư c khi gieo tr ng và trong quá trình tr ng c n lo i b cây b nh. - X lý h t gi ng trư c khi gieo: dùng phương pháp x lý nhi t dùng nhi t ñ 34 - 350C t vài phút ñ n vài gi . - Phòng tr côn trùng môi gi i: do virus truy n lan trên ñ ng ru ng qua các côn trùng môi gi i nên c n kh ng ch m t ñ các côn trùng môi gi i m c phù h p b ng các bi n pháp hoá h c,sinh h c, canh tác...là h t s c quan tr ng. - Ch n t o gi ng ch ng ch u: theo Tserncova (1981) thì tính kháng virus c a các gi ng r t khác nhau, có nh ng trư ng h p trong cây có virus t n t i nhưng cây v n không bi u hi n b nh, không gây h i l n ñ n năng su t và ph m ch t cây tr ng. - Bi n pháp canh tác: luân canh cây tr ng khác h và tr ng xen có tác d ng c t ñ t ngu n b nh, tăng tính ña d ng sinh h c ñ ng ru ng, tăng m t ñ các loài thiên ñ ch, gi m lư ng côn trùng môi gi i, làm c n tr s lây lan virus. - S d ng tính kháng chéo b ng các ch ng virus như c ñ c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 184
Đồng bộ tài khoản