Bệnh cây chuyên khoa - Chương 9

Chia sẻ: Nguyen Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:49

1
149
lượt xem
87
download

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 9

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

CHƯƠNG 9. BỆNH VIRUS HẠI CÂY ĂN QUẢ VÀ CÂY CÔNG NGHIỆP.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bệnh cây chuyên khoa - Chương 9

  1. Chương IX B NH VIRUS H I CÂY ĂN QU VÀ CÂY CÔNG NGHI P 1. B NH VIRUS H I CAM CHANH Nhóm các b nh virus và Phytoplasma h i cam chanh có t i hơn 50 b nh khác nhau. Thi t h i c a b nh tr nên r t n ng n trên các vư n cam, chanh. Làm cho năng su t và ph m ch t cam, chanh, bư i gi m ñi rõ r t, ch t lư ng qu th p m t giá tr hàng hoá. M t s b nh ph bi n cam, chanh như: 1 Citrus leaf rugose virus (CLRV) Bromoviridae có California (M ) và Australia. 2 Citrus leprosis virus (CiLV) Rhabdoviridae có Achentina, Brazil. 3 Citrus tatter leaf virus (CTFV) Capillovirus có nhi u nư c nhưng không có thông tin v b nh này khu v c ðông Nam Á, s i dài 650 x 19mm. 4 Citrus tristeza virus (CTV) Closteroviridae phân b r ng trên th gi i. 5 Citrus variegation virus (CVV) Bromoviridae phân b r ng trên th gi i. Virus tristeza h i cam, chanh (Citrus tristeza virus - CTV) Closteroviridae Citrus tristeza virus (CTV) ñư c phát hi n ñ o Java (Indonesia) t năm 1928, sau ñó vài năm là Achentina, Brazin, cũng ñã phát hi n ra b nh này. B nh ñã làm tàn l i hàng tri u cây cam và ñã làm nh hư ng l n ñ n ngh tr ng cam nh ng nư c này. Các tác gi Menghini, Fawcett và Wallace ñã công b các tài li u ñ u tiên v b nh t năm 1939 - 1946. ð n năm 1964, Kitayama và c ng s ñã xác ñ nh b nh do virus có d ng s i dài phân b trong bó m ch phloem c a cây b nh. B nh virus tristeza r t ph bi n các vùng tr ng cam ð a Trung H i, Tây Ban Nha, mi n nam nư c Pháp, B c Phi. Chúng cũng còn là nguyên nhân ñe do các vùng s n xu t cam khác Florida, California (Hoa Kỳ), Achentina, Brazin và các nư c Nam M . B nh ph bi n Trung Qu c, n ð , Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines, Australia và bán ñ o ðông Dương trong ñó có Vi t Nam. Tri u ch ng b nh: Virus tristeza thư ng làm cho lá cam m t màu xanh tươi bình thư ng, không láng bóng và có màu xanh xám hay nh t màu. Có gi ng khi m c b nh, lá gi m h n lư ng di p l c chuy n sang màu vàng nh t, lá nh , hơi cong, dày và ñ ng th ng. Sau m t th i gian b b nh, cam b r ng lá, toàn b cây còi c c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 185
  2. Ta có th quan sát th y các v t lõm trên thân (Stempitting) và cành. Cây cam b b nh thư ng s m có qu , song khi b nh phát tri n n ng, cây tàn l i d n thì qu hay b r ng non, v qu vàng xanh, nư c qu nh t. N u quan sát ph n g c thân và ph n sát m t ñ t th y r tơ c a cây b nh thư ng b th i m c. Cây sinh trư ng m nh vào v xuân hè nên b nh ít phát tri n song sang v hè thu b nh phát tri n lâu lan m nh và bi u hi n tri u ch ng rõ r t. Nguyên nhân gây b nh: Virus tristeza là virus có hình s i m m, r t dài, kích thư c 2000 x 12nm. Virus có nhi u ch ng lo i có tính ñ c r t khác nhau. Virus có ch ng như c ñ c ph bi n vùng ðông Nam châu Á (H.J. Su). Ch ng tristeza phát hi n Thái Lan có ñ ñ c cao. Ch ng tristeza h i trên cây cam ng t và cam chua ít ñ c h i hơn (Seedling yellow strain); m t s ch ng khác có ñ ñ c cao hơn thư ng gây hi n tư ng l i vàng cam như Sweet organe stempiting strain và Pummetlc stemputting strain. Cam Seville là gi ng b tàn phá nhanh chóng. B nh ñư c truy n b i loài r p như Toxoptera citricidus (Meenghini, 1946), Aphis citricola, Aphis spiraecola, Toxoptera auramu, môi gi i có thành ph n bi n ñ ng tuỳ t ng vùng. Virus không truy n qua h t gi ng nhưng có th truy n qua hom gi ng, cành chi t, m t ghép. Vi t Nam, t 1970 - 1993 phát hi n b nh b ng cây ch th (Vũ Kh c Như ng, Hà Minh Trung, Ngô ð c Vương) và cũng ñã ch p ñư c nh virus trên kính hi n vi ñi n t (Nguy n Văn M n, Ph m Quý Hi p, 1982). Ch p nh b ng hi n vi ñi n t m u virus (thu nh p các t nh phía Nam và phía B c Vi t Nam), th ELISA các m u cam nhi m b nh, v.v… ñ u phát hi n virus v i t l nhi m r t cao trên m u cam b nh c a C n Thơ, ð ng Nai, Th D u M t, Qu ng Ngãi, Hà N i, Hà Tây, Thái Nguyên, Ngh An, Qu ng Ninh, v.v… (Vũ Tri u Mân, Nguy n Kim Giao và ctv, 1988; 1994). V i t l nhi m tristeza t 10 ñ n 100% s m u phân tích, ph bi n là t 20 - 50%. Cam nh p n i t nư c ngoài cũng có t l nhi m tương t sau m t th i gian tr ng. Bi n pháp phòng tr : Ngư i ta nghiên c u s d ng gi ng ch ng b nh và ch u b nh ñ ngăn c n b nh tràn lan. Dùng các phương pháp di t mô gi i truy n b nh và ch n l c, b o v chéo v sinh trên ru ng. Hi n nay ngư i ta ñã và ñang s d ng phương pháp nhân cây s ch b nh b ng vi ghép t o ra s lư ng l n cây kho ñ tr b nh h i. 2. B NH CHÙM NG N CHU I (Banana bunchy top virus - BBTV) Nanovirus. B nh ñ u tiên ñư c ghi nh n Fiji năm 1889. Hi n nay, b nh phân b kh p châu Á, châu Phi, châu ð i dương, chưa th y b nh ñư c công b Nam M , Trung M . Valiki Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 186
  3. (1969) ñã phát hi n b nh này Nam Vi t Nam, Lào và Cămpuchia. B nh ph bi n các nư c châu Á khác như n ð , Philippines, Trung Qu c, ðài Loan, Indonesia, Srilanka, Lào và Pakistan. ðây là b nh ñư c coi là nguy hi m nh t trong các b nh virus h i chu i khu v c châu Á - Thái Bình Dương. Pakistan, theo th ng kê có t i 55% di n tích tr ng chu i b phá hu t năm 1990 - 1992. Theo Mehta (1964), thi t h i hàng năm n ð là kho ng 40 tri u Rupi. 2.1.Tri u ch ng b nh: Cây b nhi m b nh thư ng xu t hi n nh ng s c ng n màu xanh ñ m trên phi n lá sau lan t i cu ng lá và gân lá. Các lá sau ng n l i, phi n lá nh , h p d ng ñ ng t p trung ph n ng n làm ng n chu i chùn l i. Cây ng ng sinh trư ng, còi c c, lá b nh thô c ng, giòn d g y. Ph thu c vào m c ñ và giai ño n nhi m b nh qu có th hình thành qu ho c không. H th ng r phát tri n kém, tri u ch ng bên trong th hi n r t rõ do các t bào s c t phát tri n nhu mô xung quanh m ch d n, s phát tri n c a b s i b c ch . M t s cây b ch t th i do s ng m ñ ng c a d ch cây b nh và do s hu ho i c a m ch d n bi u hi n kho ng 2 tháng sau tr ng. Trên cây chu i nuôi c y mô, tri u ch ng ban ñ u là m t vài v t ñ m t i cu ng lá non nh t, sau tri u ch ng xu t hi n nh ng lá ti p theo t thành s c màu xanh ñ m. Mép lá bi n vàng và nh h p, gân lá, phi n lá xu t hi n s c xanh t i, lá d ng ñ ng, bó l i. Cây ng ng sinh trư ng và lá dư i có th r i kh i thân gi . 2.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh: B nh do Banana bunchytop virus (BBTV) gây ra. Virus BBTV thu c nhóm Nanovirus, virus có d ng hình c u, ñư ng kính c a virus là 18 - 20 nm, axit nucleic là ADN. S lan truy n: B nh không truy n b ng phương th c ti p xúc cơ h c nhưng truy n qua r p chu i Pentalonia nigronervosa theo phương th c n a b n v ng. R p chu i thư ng t p trung quanh thân gi phía dư i b lá và thân gi c a ch i non. Khi m t ñ l n chúng t p trung quanh tâm lá và cu ng lá. Cây ký ch c a r p chu i là Musa spp., Alpina, Heliconia, Colocasia spp., Palisota. R p chu i phân b kh p các vùng c n nhi t ñ i và c n nhi t, r p phát tri n m nh trong mùa có ñ m cao. Qu ng ðông (Trung Qu c), r p chu i có 4 l a trong năm (Yang, 1989). Virus ñư c truy n b ng r p trong vòng 1,5 - 2h và ñư c duy trì trong cơ th r p t i 12 ngày. R p có th b nhi m virus sau khi nuôi trên cây b nh t vài gi ñ n 2 ngày. Kho ng nhi t ñ thích h p cho s lan truy n b nh là t 16 - 270C. Dư i 160C kh năng truy n b nh r t h n ch . B nh truy n d dàng qua cây m . Tri u ch ng b nh sau khi truy n xu t hi n t 3 tu n ñ n vài tháng tuỳ thu c vào ñi u ki n ngo i c nh. Các ch ng c a virus: virus BBTV có 3 ch ng: - Ch ng S -1: ch ng này m nh, th hi n tri u ch ng b nh rõ và ñi n hình - Ch ng M -1: ch ng nh , kích thích tri u ch ng nh ch th hi n các s c ng n xanh ñ m cu ng lá. - Ch ng M - 2: ch ng này nh , không th hi n rõ tri u ch ng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 187
  4. Ngư i ta ñã tìm ñư c các isolate khác nhau t nh ng m u b nh thu th p châu Á nh k thu t PCR. Ph m vi ký ch : Virus BBTV ch gây nhi m trên các gi ng chu i Musa spp. Virus có th gây b nh trên cây g ng d i và có th t n t i trên m t s cây ký ch khác v i h chu i: Alpinia purpurata, Colocasia esculenta, Canna indica và Hedychium coronarium dư i d ng n. T i Philippnes, các gi ng chu i m n c m v i b nh ph n l n thu c nhóm genom AA. AAA. Các gi ng Bunggaosian (AAB), Poldol (ABB), Katali (ABB), Tiparo (ABBB), Abuhon (BB) và Turangkog (BBB) ch ng ch u b nh. Chu i tr ng trong ñi u ki n chăm sóc t t, m t ñ h p lý ít b nhi m b nh hơn tr ng trên ñ t b c màu. B nh h i n ng trên gi ng chu i tiêu, chu i ng . Các gi ng chu i lá, chu i tây ít b nhi m b nh. 2.3. Phòng tr b nh: Tr ng cây kho s ch b nh. Nh b cây b nh, di t môi gi i truy n b nh là r p chu i b ng thu c hoá h c. B nh ñã làm gi m ñáng k Úc do ki m d ch ch t ch . Có th h n ch ñư c qua x lý nhi t chu i nuôi c y mô và x lý ch i nhi t ñ 40 - 450C t 30 - 180 phút có th h n ch ñư c b nh. n ð , ngư i ta ñã s d ng ñ t bi n gen ñ t o ra nh ng dòng ch ng ch u virus BBTV. 3. B NH KH M S C LÁ CHU I (Banana streak virus - BSV) Colimoviridae. B nh ñư c mô t ñ u tiên châu Phi (1974) trên gi ng chu i Poyo. B nh ñư c phát hi n trên nhi u vùng s n xu t chu i châu Phi, châu M , châu Úc và các nư c châu Á như Trung Qu c, n ð , Malaysia, Philippines. B nh có th gây thi t h i ñ n năng su t khi b nhi m m t s ch ng có ñ c tính cao. 3.1. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng b nh ph thu c vào các ch ng và gi ng chu i. Ph n l n th hi n trên phi n lá, v t kh m sáng g n như th ng lá. Sau v t b nh chuy n sang màu nâu ñen, m t s ch ng gây hi n tư ng th i ng n, thân, qu nh , bi n d ng. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do Banana streak virus (BSV) thu c h Colimoviridae gây ra. Virus BSV có hình g y, kích thư c 120 - 150 x 30 nm (m t s isolate có th dài ñ n 1500 nm). Virus BSV có s i DNA kép, kích thư c kho ng 7,4kb. Lan truy n: B nh không truy n qua ti p xúc cơ h c. Virus BSV truy n theo ki u n a b n v ng qua r p cam chanh Planococus citri và r p mía. B nh có th truy n qua ch i và nhân gi ng vô tính. Tách virus gây b nh: Virus BSV có m c ñ ph n ng huy t thanh ña d ng ñ i v i các ch ng khác nhau. M t s ch ng không có m i quan h trong ph n ng huy t thanh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 188
  5. Ph m vi ký ch : Ph m vi ký ch c a virus BSV là cây mía Saccharum officinarum, chu i s i (AAB) và cây Cana edulis. 3.3. Phòng tr b nh: Phòng tr b nh khó khăn do virus có s ña d ng v ph n ng huy t thanh và virus có th truy n qua nuôi c y mô. C n ti n hành nh b cây b nh, dùng gi ng s ch b nh ñ h n ch b nh lây lan và phòng tr côn trùng môi gi i. 4. B NH VIRUS H I CÂY ðU ð B nh virus h i ñu ñ là nguyên nhân gây b nh có tác h i l n nh t trên cây ñu ñ Vi t Nam và nhi u nư c nhi t ñ i khác trên th gi i. Trên th gi i, các tác gi Jensen (1949), Conover (1962 - 1964), Debokx (1965), Zettler Edwarson và Purcifull (1968) ñã tìm ra nguyên nhân gây b nh h i virus ch y u ñư c xác ñ nh trên ñu ñ là: Virus ñ m hình nh n (Papaya ringspot virus - PRSV) Potyviridae ph bi n nhi u vùng trên th gi i. Virus kh m lá (Papaya mosaic virus - PaMV) Potexvirus ph bi n Nam và B c M . 4.1. B nh virus ñ m hình nh n h i ñu ñ (Papaya ringspot virus - PRSV) Potyviridae: B nh thư ng t o d ng kh m lá m nh trên lá non và lá bánh t , trên lá và qu khi b nh phát tri n m nh thư ng t o ra các ñ m ch t hình nh n trên lá và qu ñu ñ trong trư ng h p này lá non thư ng b m t thuỳ lá, ch còn b gân lá co qu p d d ng. V i hi n tư ng kh m lá n ng. Qu ñu ñ nh , thân và qu thư ng có hi n tư ng ch y nh a bên trong thâm xanh l i khi cây b b nh n ng. Virus thu c nhóm Potyvirus có kích thư c dài x ñư ng kính 760 - 800nm x 12nm. Virus có th truy n b nh d dàng b ng cơ h c, ti p xúc truy n b nh r t nhanh b ng côn trùng h r p mu i (Aphididae) theo ki u không b n v ng (non persistant). B nh lây lan m nh nh t lúc cây ñu ñ m i l n t i 6 tháng tu i. Loài r p ñào Myzus persicae Sulz. (Jensen, 1949; Conover, 1964 và Zettler cùng ctv, 1968). R p bông Aphis gossypii cũng là loài truy n b nh nguy hi m th hai sau r p ñào. B nh virus ñu ñ ñư c phát hi n Vi t Nam t năm 1975 - 1977 (Vũ Tri u Mân - Ngô ð c Vương). T i năm 1998 các tác gi : James. L. Dale, Hà Vi t Cư ng, Vũ Tri u Mân ñã xác ñ nh virus h i cây ñu ñ gây b nh ñ m hình nh n nư c ta gây h i trên di n tích r ng Vi t Nam. Nhóm ch ng: Virus có hai nhóm: ch ng P nhi m trên ñu ñ và các cây h b u bí như bí ñ , mư p, mư p ñ ng, dưa chu t. Các lo i dưa và r t nhi u cây cùng h . Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 189
  6. Nhóm ch ng W ch nhi m m t s cây h b u bí, không nhi m trên cây ñu ñ . 4.2. B nh kh m lá ñu ñ [Papaya mosaic virus - PaMV] B nh ch gây ra hi n tư ng kh m (mosaic) lá cây, lá h u như không b bi n d ng. N u b nh n ng, lá có th nh l i, cây b b nh qu nh , chùm qu thư ng có m t s qu ch y nh a s m, thâm xanh thành v t d c. Cành và thân có nhi u v t thâm ch y d c theo chi u dài c a thân, cành. Virus kh m lá truy n b ng ti p xúc cơ h c, không truy n b ng côn trùng. Trên kính hi n vi ñi n t th y virus có hình s i, kích thư c 535 x 11 nm. Phòng tr b nh virus h i ñu ñ : - C n t o gi ng ch ng b nh b ng phương pháp chuy n gen (transgenic plant) là phương pháp hi n ñ t hi u qu cao nh t. Ho c tr ng các gi ng ch u b nh Conover - Florida - M , 1978. - Có th xây d ng quy trình tr ng ng n (18 tháng) k t h p ch n l c v sinh nh b cây b nh và di t môi gi i b ng nhi u phương pháp - ñ h n ch s lây lan quá nhanh c a b nh. Trên ñ ng ru ng, b nh có th lây b ng hai cách: lây ti p xúc cơ h c và lây b ng côn trùng môi gi i. Các lo i r p h Aphididae là nh ng r p có kh năng truy n virus ñ m hình nh n. Nh ng lo i r p này h u như ch th y chúng xu t hi n, ngh ñ trên cây ñu ñ , tr m t vài trư ng h p m i tìm th y r p bông (Aphis gossypii) s ng và sinh s n trên cây ñu ñ . Virus truy n b nh theo phương th c truy n không b n v ng (non persistant) qua cơ th côn trùng. B nh lây lan nhanh nh t là các cây t 1 - 6 tháng tu i. ð c bi t, lúc cây ñ t 5 - 6 tháng tu i. Chưa có gi ng ñu ñ nào ch ng ñư c b nh. Tuy nhiên, Conover và c ng tác viên trư ng ð i h c T ng h p bang Florida (M ) ñã ch n ra gi ng ñu ñ có kh năng ch u b nh cao, năng su t và ph m ch t khá n ñ nh. Vi t Nam, qua thí nghi m c a Phòng virus th c v t Trư ng ðHNN 1 và c ng tác viên th y gi ng s 12, Tainung c a ðài Loan tr ng ð ng b ng sông H ng có t l nhi m b nh th p hơn. 5. B NH KH M LÁ ð U TƯƠNG (Soybean mosaic virus - SMV) Potyviridae: B nh ñư c phát hi n năm 1900 t i M . Hi n nay, b nh ph bi n trên các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i và nư c ta. B nh gây h i nghiêm tr ng nhi u vùng tr ng ñ u tương trên th gi i. Thi t h i v năng su t có th lên ñ n 50%, cá bi t có th lên t i 90%. B nh có th truy n qua h t gi ng làm gi m ch t lư ng h t gi ng. 5.1. Tri u ch ng b nh: Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 190
  7. Tri u ch ng b nh thay ñ i ph thu c vào gi ng, giai ño n sinh trư ng c a cây và ñi u ki n ngo i c nh. Trên lá sò v t b nh có d ng kh m, trên lá th t tri u ch ng b nh th hi n rõ các v t xanh ñ m và xanh nh t xen k nhau, lá cây b nhi m b nh thư ng nhăn nheo, mép lá cong xu ng. Lá b bi n d ng. ðôi khi trên lá b nh xu t hi n v t xanh ñ m, ho c các v t ch t ho i ch y d c theo gân chính. Cây b nhi m b nh lùn hơn cây kho và thư ng b chín s m. S lư ng n t s n trên cây b nh thư ng gi m so v i cây kho nên vai trò c ñ nh ñ m gi m, r cây b nh thư ng b th i ñen. nh ng gi ng m n c m cây có th b ch t. B nh gây h i trên qu làm qu ñ u b bi n màu nâu , cong queo h t lép. H t ñ u tương b nhi m b nh có các v t màu nâu ho c màu tím hình chân chim th hi n rõ trên v . Cây b nhi m b nh th hi n tri u ch ng rõ nh t nhi t ñ 18 - 200C. Dư i 150C và trên 300C cây thư ng b m t tri u ch ng. 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh kh m lá ñ u tương do Soybean mosaic virus (SMV) gây ra. Virus gây b nh thu c nhóm Potyvirus. Virus SMV có hình s i m m khích thư c 750 nm x 15 – 18 nm. Axit nucleic là ARN d ng s i ñơn, phân t lư ng 3,25 x 106. Virus sinh ra th vùi trong t bào cây b nh, th vùi có hình múi kh ho c hình chong chóng. Th i gian t n t i c a virus trong d ch cây b nh là 2-5 ngày, Q10 là 55 - 700C. Khi b chi u tia c c tím virus b m t ho t tính trong 2 gi . ð pH thích h p là 6. Nhi t ñ thích h p ñ virus nhân lên trong t bào cây b nh là 21 - 260C. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Virus gây b nh có th t n t i và lan truy n qua h t gi ng. Trong h t gi ng virus có th t n t i ñư c 2 năm. Ngoài ra virus có th lan truy n qua nhi u lo i r p mu i như Aphis gossypii, A. cracivora, A. citricola, Rhopalosiphum maydis theo ki u không b n v ng. Virus có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên kho ng 30 loài cây tr ng ñ c bi t là nh ng cây h ñ u. B nh phát tri n m nh trên cây ñ u tương tr ng vào v ñông vào giai ño n cây ra hoa và hình thành qu . B nh gây h i n ng trên nh ng ru ng ñ u tương chăm sóc kém, bón nhi u ñ m ho c bón phân không cân ñ i. 5.4. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng vùng không b b nh, Ch n l c gi ng, lo i b nh ng h t gi ng mang tri u ch ng b nh. Tr ng xen ñ u tương v i cây tr ng không ph i là ký ch c a r p. Phun thu c hoá h c phòng tr r p, ho c b y r p b ng các b y dính màu vàng. Có th dùng bi n pháp sinh h c, s d ng các ch ng virus như c ñ c ñ lây b nh cho cây con, t o kh năng kháng b nh ñ i v i ch ng virus gây h i có ñ c tính cao. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 191
  8. 6. B NH VIRUS H I L C Các b nh virus h i l c ñư c phát hi n t nh ng năm 1960 t i nay. Ph n l n các virus ch a ARN, chúng gây nên hi n tư ng cây xoăn, lùn b i, còi c c, lá bi n d ng, kh m ñ m s c,…. làm cho năng su t, ph m ch t l c gi m th p.Có th k ñ n vài b nh virus khá ph bi n cây l c là: virus ñ m v n lá l c (Peanut mottle virus); virus gây còi c c cây l c (Peanut stunt virus); virus lùn b i cây l c (Peanut plump virus). Vi t Nam, các b nh virus h i l c khá ph bi n và tri u ch ng b nh ñi n hình thư ng xu t hi n các vùng s n xu t l c qui mô l n như Ng An, Vĩnh Phúc, B c Giang, Thanh Hoá và m t s t nh mi n Nam. 6.1. Virus ñ m v n lá l c (Peanut mottle virus –PMV) B nh xu t hi n nhi u ðông Phi, mi n ðông B c Australia, châu Á (Nh t B n, mi n Tây Malaysia), B c và Nam M , ðông Nam châu Âu. Virus gây nhi m h th ng, ñ m v n và ch t ho i cây l c, ñ u ñ , ñ u tương, ñ u Hà Lan. Trên l c, b nh th hi n rõ trên các lá non t o thành các v t ñ m d ng kh m lá màu xanh ñ m xen k , cây hơi th p lùn, mép lá có th hơi cong lên phía trên, cây ít qu . Virus có hình s i m m, kích thư c kho ng 740 – 750 x 11 n y m mthu c nhóm Potyvirus. Virus có th truy n b ng d ch cây b ng ti p xúc cơ h c qua v t thương cơ gi i nh . ð c bi t, virus d dàng truy n qua r p Aphis cracivora, A. gossypii, Myzus persicae, Rhopalosiphum padi,…. b ng phương pháp truy n không b n v ng. T i mùa thu ho ch, b nh có th truy n qua h t gi ng t l th p dư i 2% s cây b nh, nhưng ñây l i là ngu n b nh nguy hi m cho v sau. 6.2. Virus còi c c cây l c (Peanut stunt virus – PSV) Trên th gi i, b nh virus này gây h i nghiêm tr ng mi n B c bang Carolina và bang Virgina, Washington (M ). B nh còn xu t hi n Nh t B n. Virus gây nên tri u ch ng còi c c, qu b bi n d ng cây l c, cây còi c c các lo i ñ u, cây còi c c và bi n vàng m t s gi ng thu c lá. Virus có hình c u, ñư ng kính 30 n y m m. Virus truy n b nh nh r p Aphis cracivora, A. spiraecola, A. gossypii và r p ñào Myzus persicae. Phòng tr virus h i l c c n chú ý ñ c bi t là có th truy n qua h t gi ng. Vì v y, ru ng gi ng c n tri t ñ lo i b cây b b nh ngay t lúc m i tr ng. H t gi ng ph i l y nh ng cây hoàn toàn kho m nh, không có tri u ch ng b nh. C n chú ý cách ly, ch n mùa ít r p truy n b nh và s d ng k t h p bi n pháp canh tác và hoá h c nh m di t côn trùng truy n b nh. Ngoài ra, c n s d ng gi ng ch ng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 192
  9. Virus h i l c Vi t Nam ít ñư c ñ c p t i. Tuy v y t i nay, v i cây l c b nh ngày càng tr nên quan tr ng, có ý nghĩa kinh t cao, c n ph i ñư c nghiên c u và phòng tr nh t là các vùng l c chuyên canh có di n tích r ng l n. 7. B NH VIRUS H I MÍA Virus h i mía g m nhi u b nh, khá ph bi n các vùng tr ng mía trên th gi i. B nh góp ph n làm gi m hàm lư ng ñư ng, khi n cho cây mía m t v trí kinh t trong vi c t o các s n ph m v mía ñư ng và nhi u s n ph m ph khác. Có th ñi m m t s b nh virus h i mía ph bi n các vùng tr ng mía th gi i: 1. Sugarcane basilliform (thu c nhóm Badnavirus) có Cuba, Monaco và M . 2. Sugarcane Fijidisease (thu c nhóm Fijivirus) có châu Phi, Australia, qu n ñ o Fiji, Papuanew Guinea, Philipines, Thái Lan, Tây Samoa. 3. Sugarcane mosaic (thu c nhóm Potyvirus) có kh p th gi i, ñ c bi t Australia. 4. Sugarcane streak (thu c nhóm Mono germinivirus) có châu Phi, n ð , Trung Á. Trong các nhóm virus trên Sugarcane mosaic virus (SCMV) còn có m t trên cây ngô, t o m t d ng kh m lá ngô r t thư ng g p và d l n v i b nh do virus kh m lá ngô gây ra. 7.1. Virus kh m lá mía (Sugarcane mosaic virus - SCMV) ) Potyviridae: SCMV là b nh r t ph bi n các vùng tr ng mía trên th gi i, b nh thư ng t o các d ng kh m lá trên b m t lá mía, ñôi lúc t o ra các ñ m ch t có hình nh n, cây mía d n chuy n sang d ng tàn l i, lá nh hơn cây bình thư ng và nhi u lá s m khô r ng. Virus thu c nhóm Potyvirus, có hình s i dài, m m. Kích thư c chi u dài x ñư ng kính s i là 730 - 755nm x 13nm. Virus truy n b ng r p mu i trên mía h Aphididae như các loài: Dactinotus ambrosiae, Hysteroneura setariae, Rhopalosiphum maydis, Toxoptera graminum. Virus truy n b nh theo ki u không b n v ng (non persistant) v i ph m vi ký ch là khá r ng, g m các loài cây ñơn t di p k c lúa Oryza sativa, ngô Zea mays. Virus ñã gây thi t h i l n cho mía, ngô, lúa.. và r t nhi u cây tr ng khác. * Phòng tr b nh: - S m lo i tr hom có tri u ch ng b nh và lo i b trư c khi tr ng mía trên di n tích r ng - Phun thu c di t r p, bóc b nh ng b già, d n c và chăm sóc mía ñ tránh r p lây truy n virus. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 193
  10. 7.2. B nh kh m s c (Sugarcane chlorotic streak virus – SCSV) B nh kh m s c mía ñư c phát hi n năm 1953 trên các vùng tr ng mía và trên m t s cây tr ng thu c h Gramineae. B nh gây h i khá ph bi n trên các vùng tr ng mía thu c châu M , Châu Phi, châu Úc. châu Á, s gây h i c a b nh ñư c công b t năm 1981 t i Trung Qu c, sau ñó là Thái Lan, Philippines, Indonesia và Vi t Nam. B nh gây h i trên các vùng tr ng mía công nghi p. B nh có th làm gi m năng su t t 5 – 20%. Tri u ch ng b nh: B nh gây h i vào giai ño n cây con và cây th i kỳ sinh trư ng m nh. Tri u ch ng ñ c trên lá là các v t s c màu tr ng ho c vàng kèm v i các ñư ng g n sóng mép. Các v t s c thư ng có chi u r ng kho ng 3 – 6 mm, có th ñ t quãng ho c ch y theo chi u dài c a lá. Cây m i nhi m b nh vào giai ño n ñ u các v t s c ng n và ñ t quãng, vào giai ño n mu n hơn thư ng xu t hi n các v t ch t ho i. Cây nhi m b nh lá h p, thô c ng r i khô ch t. Các lóng mía thư ng ng n l i, gi m năng su t ñáng k . C t d c bên trong thân cây mía thư ng th y ph n gi a ru t mía c ng l i và bi n màu ñ , ph n bên ngoài nh t hơn. Mía tr ng nh ng vùng khô, tri u ch ng b nh có th d ng n. Tri u ch ng kh m s c trên lá d l n v i b nh do vi khu n Xanthomonas albilineans. Có th phân bi t chungs nh ñ c ñi m g n sóng c a v t s c do virus. Nguyên nhân gây b nh: B nh kh m s c do Surgacane chlorotic streak virus gây ra. Vi c làm s ch và tách virus gây b nh còn g p nhi u khó khăn. Tuy nhiên, ngư i ta ñã tìm th y axit nucleic ARN d ng s i kép trong m u b nh. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh không truy n qua ti p xúc cơ h c. B nh truy n lan m nh qua h th ng tư i tiêu và qua nhân gi ng vô tính. H th ng r c a cây mía r t d dàng b nhi m b nh khi ti p xúc v i ngu n b nh dư i 1 gi , th i kỳ ti m d c là 12 ngày. Nhi t ñ vùng r 300C và m ñ cao r t thu n l i cho b nh phát tri n. Ngu n b nh trong ñ t có th t n t i trong th i gian 9 tháng. B nh gây h i n ng các vùng tr ng mía có ñ m cao, nóng, mưa nhi u. Virus gây b nh có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên nhi u lo i cây tr ng thu c h Gramineae như loài Panicum maximum, Paspalum paniculatum. Các lo i mía Saccharum oficinarum, S. robustum, S. spontaneum, S. edule m n c m v i b nh. Bi n pháp phòng tr : C i thi n h th ng tư i tiêu. Không thu ho ch mía vào lúc th i ti t m. Dùng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh.. Luân canh cây mía v i cây tr ng khác h . X lý hom gi ng b ng nư c nóng 500C trong th i gian 20 phút, có th nhúng hom mía vào nư c nóng 500C trong 3 gi ñ h n ch b nh vi khu n và virus. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 194
  11. 8. B NH VIRUS THU C LÁ (Tobacco mosaic virus - TMV) Tobamovirus. Virus TMV ñư c các tác gi Mayer (1886), Ivanopski (1892), Allard (1914) và Stanley(1935) nghiên c u. ð n nay, ngư i ta ñã phát hi n ra hơn 20 b nh virus h i thu c lá trên th gi i. Virus thu c lá g m nhi u b nh do nhi u virus khác nhau gây nên. Các d ng tri u ch ng xoăn lá, kh m lá, cu n lá, cây lùn th p… xu t hi n v i t l cao trên nhi u ru ng s n xu t thu c lá Vi t Nam. Trên th gi i nh ng năm trư c ñây virus TMV ñư c coi là b nh h i quan tr ng nh t trên cây thu c lá; nhưng trong nh ng năm g n ñây virus PVY ñã tr thành m t nguyên nhân gây b nh có tác h i l n M do kh năng truy n b nh nhanh v a b ng cơ h c v a b ng côn trùng c a b nh này. Vi t Nam, virus TMV t i nay v n là m t b nh gây h i n ng, ngoài TMV các virus PVX, CMV, PVY, TYLCV và ñ c bi t là TSWV ñã tàn phá m t vùng r ng l n Tây Ninh (2001 - 2002) gây thi t h i hàng m y ch c t ñ ng Vi t Nam trong m t v . Virus TMV (Tabacco mosaic virus) là b nh ñư c phát hi n s m Vi t Nam (Nguy n Thơ, 1970). B nh thư ng gây tri u ch ng kh m lá gi ng như d ng v i dù loang l , cây thu c lá thư ng th p xu ng, lá co nh b n hơn, nh t là lá non. B nh có th m t tri u ch ng nhi t ñ th p dư i 110C và cao trên 360C. Virus có th nhi m t t c các tu i cây t cây gieo trong vư n ươm ñ n lúc cây trư ng thành. Cây b nh sinh trư ng r t kém, năng su t có th gi m t 35% ñ n g n 70%, ph m ch t c a thu c lá gi m th p. Thi t h i c a b nh tuỳ thu c vào gi ng thu c lá, th i v gieo tr ng và m c ñ b nh h i. Virus gây b nh có hình g y kích thư c chi u dài x ñư ng kính 300 x 18nm, là virus ch a RNA. Virus TMV có tr ng lư ng phân t 49.800.000. Trong nh ng trư ng h p nh t ñ nh virus có th hình thành tinh th (X th ) có 6 c nh trong su t. Các tinh th có th liên k t v i nhau hay r i r c trong mô lá, lông hút hay m ch d n, có th quan sát th y chúng b ng kính hi n vi thư ng ñ phóng ñ i 80 l n. Virus có s c t n t i m nh m trong t nhiên v i ngư ng pha loãng 10-6, nhi t ñ làm m t ho t tính là t 93 - 960C tuỳ theo ch ng và có th i gian t n t i trong d ch cây b nh t i hơn 8 năm n u d ch này ñư c x lý b ng di-ethylether. Virus truy n b nh b ng cơ h c ti p xúc r t m nh, không truy n qua côn trùng. Th i kỳ ti m d c nhi t ñ 300C kho ng 5 ngày, trung bình là 8 - 14 ngày. Khi nhi t ñ th p th i kỳ ti m d c có th kéo dài kho ng 2 tháng. Ph m vi ký ch c a virus có t i 230 loài cây thu c 32 h . Các gi ng thu c lá nhi m b nh nư c ta là C176, Cao B ng, K51M. Gi ng thu c lá ít b b nh là gi ng DVD (nh p n i c a Zimbabwe). Các gi ng thu c lá d i có tính kháng b nh cao. Bi n pháp phòng tr : B nh virus TMV không truy n qua h t gi ng nhưng có th n m trên v h t gi ng, t n t i trên tàn dư cây b nh và nh ng cây b b nh còn t n t i trên ñ ng ru ng. ð phòng tr virus TMV c n có nh ng bi n pháp sau: Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 195
  12. S d ng h t gi ng s ch thu t cây thu c lá kh e ch n gi ng ch ng b nh b ng cách lai v i các gi ng thu c lá d i. D n s ch tàn dư cây b nh, kh trùng d ng c b ng formon 1/25 nh b cây b nh thư ng xuyên. R a tay xà phòng sau m i l n ti p xúc v i cây thu c lá trong ru ng s n xu t. Ghi chú: M t b nh virus khác h i thu c lá r t nghiêm tr ng ñó là b nh ñ m héo cây cà chua (xin xem trong ph n b nh h i cà chua). Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 196
  13. Ph n 4 B NH DO PHYTOPLASMA 1. B NH PHYTOPLASMA H I MÍA B nh tr ng lá mía (Sugarcane white leaf disease) Tên này do nhà khoa h c ðài Loan ñ t, b nh còn có nhi u tên khác như mía m m c (grassy shoot), mía bi n vàng (yellowing) n ð hay còn g i là chu t b ch (Albino) Thái Lan. B nh ñư c phát hi n l n ñ u tiên ðài Loan năm 1958 và ñư c hai tác gi là Ling và Chuang- Yang công b vào năm 1962. Hai ông ñã xác ñ nh nguyên nhân gây b nh là Mycoplasma (nay là Phytoplasma) gây ra. B nh ñư c truy n theo ki u truy n b n v ng (persistant) nh côn trùng Matsumuratettix hyroglyphicus. Năm 1964, b nh ñư c phát hi n n ð và Thái Lan nhưng t i năm 1972 b nh m i ñư c FAO công b có m t t i Thái Lan. B nh xu t hi n mi n Nam Vi t Nam (Châu Thành - ð ng Nai) vào năm 1997 trên di n tích g n 2.000 ha các vùng lân c n. ð n tháng 10 năm 1998 b ng phương pháp hi n vi ñi n t các tác gi Vũ Tri u Mân, Nguy n Kim Giao, Nguy n Th Minh Liên ñã phát hi n các ti u th Phytoplasma trong kính hi n vi ñi n t JEOL 1010 ñ phóng ñ i 24.000 l n và 40.000 l n v i kích thư c các th plasma tương t ðài Loan. Tuy nhiên, ngoài gi ng ROC 10 nh p t ðài Loan, các gi ng khác h u như không b nhi m và côn trùng truy n b nh ðài Loan cũng không tìm th y Vi t Nam.Vì v y, b nh tr ng lá mía nư c ta hi n ch truy n qua hom gi ng. * Phòng tr b nh Phytoplasma h i mía - S m lo i tr hom có tri u ch ng b nh và lo i b trư c khi tr ng mía trên di n tích r ng - N u tr ng mía vùng có d ch n ng có th dùng nư c nóng 540C ngâm x lý hom trong 30 phút (theo kinh nghi m c a ðài Loan) ñ lo i tr Phytoplasma. - Chú ý không dùng gi ng ROC 10 vì gi ng này ñã nhi m tr ng lá mía r t n ng và r t m n c m v i b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 197
  14. Ph n 5 B NH DO VIROIDE B nh viroide th c v t ñư c Diener và Raymer phát hi n năm 1967 khi nghiên c u ARN t do c a b nh viroide hình thoi c khoai tây (Potato spindle tuber viroide - P.S.T.V). Ngày nay, ngư i ta ñã phát hi n ra nhi u b nh h i do viroide gây ra: b nh v y v cam chanh (Citrus exocortis), b nh ñ m vàng cây cúc tây, b nh tàn l i cây húp lông… b nh ca dang ca dang viroide h i cây d a, v.v..... S lư ng b nh viroide tuy phát hi n chưa nhi u nhưng chúng ñã gây ra hi n tư ng thoái hoá và tàn l i cây tr ng r t nghiêm tr ng. Ngày càng có nhi u b nh m i ñư c phát hi n vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i. 1. Tri u ch ng và tác h i: B nh viroide th c v t thư ng gây ra tri u ch ng bi n lá vàng, ñ m lá vàng ( cây d a) sau ñó d n ñ n tàn l i d n. Gây ra hi n tư ng b nh g c cây ( cây cam, chanh) d n ñ n sinh trư ng c a cây cam gi m sút, cây c n l i r i ch t. B nh gây tri u ch ng chùm ng n (cây cà chua) làm cây cà chua mau chóng tàn l i, lá nh , có nhi u v t ch t lá và thân. B nh gây ñ m ch t nh lá (cây cúc) t o ñ m vàng và bi n vàng lá và s tàn l i c a cây cúc. Viroide gây nên nh ng b nh nguy hi m, ñ c bi t v i nhi u cây tr ng vùng nhi t ñ i. Tuy s viroide phát hi n ít nhưng m i nguyên nhân gây b nh có th có ph m vi ký ch r t r ng. Vì v y, tác h i kinh t c a chúng ngày nay ñư c xác nh n là r t to l n v i cây tr ng. 2. Nguyên nhân gây b nh: Viroide h i th c v t có c u t o r t ñơn gi n; chúng ch g m các ARN s i ñơn, các s i này có chi u dài t 279 - 380 nucleotit, và trong lư ng phân t kho ng 100.000 - 125.000 chúng có cơ th bé nh hơn vài ngàn l n so v i virus nh nh t, viroide không có v protein. Viroide không thông qua giai ño n t o ADN trong chu kỳ s ng c a nó, ARN c a chúng sao chép tr c ti p gi ng như các ARN khác và không sát nh p vào trong b gen c a cây ch . Có nh ng tác gi cho r ng b nh viroide t o c hình thoi khoai tây tái t ng h p ARN còn ph thu c vào s có m t c a nh ng virus tr giúp (helper viruses) (TO Diener DR Smith Muriel JO’Brien). Viroide, m t cơ th nh bé hơn c virus nhưng ñã th c hi n quá tình tái t ng h p ra cơ th chúng d a vào v t ch t c a t bào cây ch . Cho ñ n nay Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 198
  15. hi n tư ng này v n còn là m t ñi u r t ñ c bi t c a thiên nhiên, là m t v n ñ ñư c r t nhi u nhà khoa h c quan tâm và ti p t c nghiên c u. 3. Ch n ñoán và phòng tr b nh: B nh viroide ñư c ch n ñoán b ng phương pháp cây ch th r t có hi u qu . Ngư i ta dùng các cây ch th m n c m ñ lây b nh viroide và ñã thu ñư c các k t qu . Ví d : S d ng cây cà ñ c dư c Datura stramonium, cây rau mu i Chenopodium amaranticolor, cây thu c lá d i Nicotina glutinosa (Alper et al, 1978) ñ ch n ñoán b nh viroide h i cây Avocado. Dùng gi ng cà chua Rutgers ñ lây b nh Viroide c khoai tây có hình thoi (KH Fernow 1967). B nh viroide ñư c ch n ñoán chính xác và nhanh nh t nh phương pháp sinh h c phân t như phương pháp PCR (Polymeraza chain reaction) hay ARN probes và Dot hubridation. Bi n pháp phòng tr : ð phòng b nh do Viroide gây ra c n ch n l c các gi ng cây ch ng b nh, tránh truy n b nh do gi ng Viroide gây ra qua cành, c , hom gi ng b ng vi c ch n l c các cây s ch b nh và phòng tránh b nh lây lan qua ti p xúc cơ h c. Có th s d ng phương pháp PCR ñ ch n ñoán xác ñ nh cây s ch b nh cho ngu n gi ng ban ñ u. Trong s n xu t s d ng Sodium hypoclorit 0,25% hay Calcium hypoclorit 1% kh trùng dao và d ng c làm vư n ñ tránh lây nhi m b nh. Th c hi n ch n l c v sinh ñ ng ru ng ñ b o v cây kho . M T S B NH VIROIDE H I TH C V T: 1. B NH C KHOAI TÂY CÓ HÌNH THOI (Potato spindle tuber disease - PSTVd) Pospiviroidae. B nh ñư c Martin (1929) phát hi n, các tác gi Schultz và Folsom (1923) ñã phát tri n nghiên c u b nh và vi t báo cáo ñ u tiên v b nh này, coi là m t b nh làm thoái hoá khoai tây (Degenration diseases). Sau ñó, các tác gi Gilbert và Fernow (1923); Folsom (1925); Gibert (1925); Bonde (1927); Goss và Peltier (1925); Goss (1925); Wener (1926) và Goss (1928). Tuy nhiên, cho t i trư c năm 1967 b nh v n ñư c g i là m t b nh thoái hoá do virus vì chưa xác ñ nh nguyên nhân chính xác là Viroide. Vùng phân b ñ a lý c a b nh ch y u là mi n b c, ñông b c M và Canada (Diener và Raymer, 1971). Sau ñó ñã tìm th y b nh Liên Xô (cũ) (Leonteva 1964). B nh không tìm th y Tây Âu và nư c Anh. Theo Fernander Valiela và Calderon (1965) cho bi t, b nh có trên khoai tây tr ng Achentina. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 199
  16. Tri u ch ng b nh thư ng xu t hi n vào cu i xuân ñ n gi a mùa hè M trên c , c khoai khi b b nh nh và dài ra, v c có màu ñ ñ ng. Cây b nh không có tri u ch ng quá m nh m , nhưng bi u hi n tình tr ng b nh lí rõ r t: lá nh , có màu xanh nh t (gi ng Azimba m n c m tri u ch ng th hi n rõ). Dùng gi ng cà chua Stugers lây b nh cây bi u hi n tri u ch ng m t di p l c rõ r t (Vũ Tri u Mân và D. Spire, 1978). B nh lây trên ñ ng ru ng t c b b nh và t các v t thương sây sát, chưa th y truy n nh côn trùng. Năm 1967, v i k t qu nghiên c u c a Diener và Raymer b nh ñã ñư c phát hi n và nguyên nhân gây b nh ñư c nghiên c u chính là Viroide m t nhóm vi sinh v t m i ñư c phát hi n. 2. B NH V Y V CAM, CHANH (Citrus exocortis viroide – CEVd) Pospiviroidae. B nh ñư c s m bi t ñ n California (M ) và Nam Phi t năm 1920 (theo Knorr và Reitz). Thông báo ñ u tiên v tri u ch ng b nh này ñư c Fawcelt và Klotz công b vào năm 1948 ñã cho bi t rõ các ñi u ki n phát sinh b nh. T i nay, ngư i ta phát hi n th y b nh có t t c các vùng tr ng cam quýt ch y u trên th gi i như Australia (Benton và ctv, 1949 - 1950). Brazil (Moreira, 1955), Achentina (Knorr và ctv, 1951), B c M như California (Fawcett và Klotz 1948). Các bang khác như Texas, Florida, Nam Phi (Mc. Clean, 1950)… B ðào Nha (Planes và ctv, 1968), Nh t B n (Yamada và Tanaka, 1972), ðài Loan (Ling, 1972) và nhi u vùng khác trên th gi i. B nh v y v cam chanh Vi t Nam ít ph bi n, thư ng ch xu t hi n gi ng cam Sông Công, ít có tri u ch ng ñ c trưng (ð ðình ð c). Cây b b nh thư ng lá nh , nh t màu, g c cây b b nh l n. Hoa, qu kém, d n d n ñ n tàn l i. Bi n pháp phòng tr : C n ki m tra g c ghép, m t ghép s ch b nh, ch n gi ng ch ng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 200
  17. Ph n 6 B NH DO TUY N TRÙNG 1. TUY N TRÙNG H I THÂN LÚA [Ditylenchus angutus (Butler, 1913) Filipjev, 1936] Tuy n trùng D. angutus gây h i trên lúa nhi u nư c tr ng lúa như Bangladesh, Mi n ði n, n ð ( n ð còn g i là "Urfa”), Madagascar, Malaysia, Thái Lan và m t s vùng thu c ñ ng b ng Nam b , Vi t Nam. . 1.1.Tri u ch ng b nh: Trong su t giai ño n sinh trư ng c a cây lúa tuy n trùng gây h i t o ra các v t b nh làm tr ng lá và t ph n ñ t bông ho c g c lá tr lên. V t b nh trên lá ho c ñ t bông chuy n sang màu xanh nâu, sau thành nâu thâm và xo n l i. Nh ng lá non xo n và không tr thoát, th m chí b phá h y, ph n phía dư i chun xu ng trông gi ng v t sâu năn. 1.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh: D. angutus là loài ngo i ký sinh, s d ng th c ăn các b ph n cây còn non. Tuy n trùng trong nư c và t n công cây trong 1 gi nhưng chúng th c hi n xâm nhi m cây t giai ño n cây non ñ n giai ño n cu i (Rahman & Evans, 1988). giai ño n m có th tìm th y tuy n trùng xung quanh ph n ng n m i phát tri n c a lúa, trên ñ t trũng có th tìm th y chung t t c các b ph n c a cây. Tuy n trùng ăn lan d n lên phía trên khi các lá non m i phát tri n. Tuy n trùng có th t n t i ngay trên cây lúa sau thu ho ch ph n g c r và sau ñó phát tri n các ch i chét, chúng tr l i ho t ñ ng và xâm nhi m vào v lúa sau khi ñưa nư c vào. Cao ñi m gây h i thư ng vào tháng 5, tháng 7 và tháng 11 trong năm hoàn thành ít nh t là 3 th h . Nhi t ñ thích h p cho tuy n trùng xâm nhi m vào lúa t 27 - 300C (Bulter, 1913; 1919; Hashioka, 1963; Vuong & Rabarijoela, 1968; Vuong, 1969). Gi a các th i v tuy n trùng trú ng ngay trên g c r khi nư c ru ng ñã khô c n, các mô b ho c lá b nh, chúng có th ho t ñ ng m nh trên các ch i chét trên g c r , cây lúa m c t nhiên ngoài ru ng ho c lúa d i và nhi u cây ký ch khác. Tuy n trùng ho t ñ ng tr l i trong nư c sau 7 - 15 tháng nhưng có th không xâm nhi m vào cây, s lư ng tuy n trùng gi m ñi sau thu ho ch lúa và chúng có th i gian qua ñông gi a các th i v . ñi u ki n ng p úng tuy n trùng m t kh năng ho t ñ ng ít nh t là 4 tháng, song trên ñ t nhi m tuy n trùng ñ khô trong 6 tu n thì v t b nh có tri u ch ng xo n ng n ch sau c y lúa 2 tháng (Nguy n Th Thu Cúc, 1982). ð t xung quanh cây b nh thư ng không xu t Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 201
  18. hi n làm tăng kh năng nhi m b nh, song nó có ý nghĩa chính trong vi c t n t i và lan truy n c a loài tuy n trùng này. Ph n l n tuy n trùng D. angutus ch t trong ñi u ki n nư c sau vài ngày song kh năng t n t i c a chúng trong th i gian dài và có th lan truy n ñi xa theo dòng nư c ch y ñ xâm nh p vào cây tr ng m i (Hashioka, 1963; Sei & Zan, 1977). Tuy n trùng di chuy n ñi xa khi bơm nư c, vào thân, lá trong ñi u ki n m ñ > 75% (Rahman & Evans, 1988). D. angutus có th tìm th y trong c bông thóc m y, bông lép khi thu ho ch lúa còn tươi nhưng không tìm th y trong h t lúa khô t cây lúa nhi m b nh (Bulter, 1919; Nguy n Th Thu Cúc và L. T. Giang, 1982). Tuy n trùng D. angutus là loài ký sinh vùng trũng, ru ng lúa nư c và ñ t th p v i m ñ >75%. Tri u ch ng xo n ng n thư ng xu t hi n vào nh ng năm m ư t và vùng ñ t m quanh năm c a Bangladesh nơi có lư ng mưa 1.6 ml (Cox & Rhaman, 1980). Vi t Nam, b nh thư ng th hi n vào mùa mưa và trên nh ng chân ru ng trũng, th p có nhi u nư c (Nguy n Th Thu Cúc và N.D. Kinh, 1981). Các gi ng lúa là ký ch c a tuy n trùng D. angutus như Oryza sativa var. futua, O. glaberrima, O. alta, O. cubensis, O. officinalis, O. meyriana, O. latifolia, O. perennis, O. eichingeri, O. minuta (Hashioka, 1963; H. H. Vương & Rabarijoela, 1968; Sein & Zan, 1977). Theo Nguy n Th Thu Cúc (1982) thì hai loài c d i Echinochnoa colona và Sacciolepsis interrupta cũng b nhi m tuy n trùng này. Tuy n trùng gây h i lúa D. angutus làm tăng lư ng ñ m trong cây và r t b nhi m b nh ñ o ôn do n m Pyricularia oryzae (Mondal et al., 1986). Các v t b nh thâm nâu do tuy n trùng gây h i t o ñi u ki n cho n m Fusarium và Cladosporium xâm nh p vào sau (Vương, 1969). ðây là loài tuy n trùng phân b h p vì nhu c u ñòi h i duy nh t c a chúng là môi trư ng, chúng xu t hi n nh ng vùng tr ng lúa nư c nhưng không ph i năm nào cũng có m t và gây h i trên cùng m t cánh ñ ng. Theo Catling và c ng s (1979) tuy n trùng ch phân b nh ng vùng tr ng lúa nư c trên th gi i và gây thi t h i v năng su t do D. angutus m c th p (4% thi t h i trên nh ng ru ng trũng sâu Bangladesh 20% thi t h i trong 20% di n tích tr ng lúa). Hashioka (1963) ñã ư c tính 500 ha lúa nư c Thái Lan b gi m 20 - 90% s n lư ng b i tuy n trùng D. angutus, còn Assam và Tây Bengal, n ð thì lúa b gi m s n lư ng 10 - 30% (Pal, 1970; Rao et al., 1986). Bangladesh, 60 - 70% vùng tr ng lúa trũng có kho ng 200.000 ha b nhi m tuy n trùng này (Mondal & Miah, 1987). ð c bi t, năng su t lúa b gi m m nh nh ng chân ru ng dư c m b nhi m tuy n trùng D. angutus r i chuy n sang c y lúa, th m chí ngay c di n tích nhi m r t nh ngay t ñ u. S n lư ng lúa gi m t 1,26 - 3,94 t n/ha, khi ñã xác ñ nh dư c m b nhi m tuy n trùng m c t l b nh là 4 - 10% (Mandal et al., 1988). Vi t Nam, trư c ñây tuy n trùng D. angutus là loài quan tr ng gây h i lúa ñ ng b ng sông Mê Kông, làm m t 50 - 100% s n lư ng thu ho ch vùng ñ t trũng, tư i tiêu theo rãnh và lúa ng p nư c. Năm 1974, hàng trăm hécta lúa ng p nư c c a m t t nh ñã m t tr ng hoàn toàn (Nguy n Th Thu Cúc và N.D. Kinh, 1981). Năm 1982, có 60.000 - 100.000 ha lúa ñ ng b ng sông Mê Kông nhi m tuy n trùng D. angutus (Catling & Puckridge, 1984); 100.000 ha lúa ð ng Tháp cũng b nhi m (Puckeridge, 1988). Hi n Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 202
  19. nay, nư c ta v i s chuy n ñ i cơ c u gi ng lúa thì hàng lo t các gi ng lúa lai nh p n i và trong nư c ñã xu t hi n tr l i tri u ch ng b nh h i do tuy n trùng D. angutus thu c nhi u t nh thành. Các gi ng như Q5, Khang m n, T p giao 1, T p giao 5, Khang Dân,….. tr ng ph bi n nhi u vùng mi n B c Vi t Nam. 1.3. Phòng tr : Có nhi u bi n pháp phòng tr tuy n trùng D. angutus ñã thành công như: d n s ch tàn dư cây b nh, luân canh, di t tr c d i, cây m c hoang và g c r trên ru ng lúa, gi ng ch ng tuy n trùng, ngăn ch n lan truy n theo dòng nư c ch y. - ð t tàn dư sau thu ho ch nh ng chân ru ng b nhi m b nh n ng. - S d ng cây luân canh không ph i là ký ch c a loài D. angutus. Ch n ñ t không nhi m tuy n trùng ñ gieo m . Tránh ñ g c r trên ñ ng ru ng m c lúa chét, lúa m c hoang và c d i ngăn ch n s t n t i và phát tri n lây lan sang v sau. Không tư i nư c theo rãnh ho c mương máng ch y tràn làm lây lan ngu n tuy n trùng trên ru ng lúa. - Ki m soát và ch n l c gi ng lúa cho các vùng ñ t trũng. Vi t Nam c n s d ng 4 dòng lai cho năng su t cao (IR 9129 -393 - 3 -1 -2, IR 9129 - 169- 3 -2 -2, IR 9224 - 177 - 2 -3 -1, IR 2307 - 247 - 2 -2 -3) và 3 gi ng (BKN 6986 - 8, CNL 53, Jalaj) nhi m nh (theo N. D. Kinh và N. T. Nghiêm, 1982). - Ngăn ch n quá trình qua ñông c a tuy n trùng d dàng lây lan sang v sau, s d ng gi ng ng n ngày ñ c bi t t ñ t m . - S d ng các lo i thu c hoá h c ñ phòng tr tuy n trùng. Các lo i thu c ñã có hi u qu phòng tr như: Carbofuran, Mocap, Monocrotophos, Phenazine và Benomyl nhưng ñ u là nh ng lo i thu c ñ t ti n và khó ng d ng mang l i hi u qu kinh t nhi u nư c, th m chí n m trong danh m c h n ch s d ng trên ñ ng ru ng. Có th s d ng các lo i thu c như: Carbofuran, Benomyl, Furadan 3G d ng h t x lý ñ t nhi m tuy n trùng n ng k t h p v i d n s ch tàn dư cây b nh, gi ng ch ng ch u tuy n trùng, ki m tra m u ñ t và m u cây trư c khi gieo m ho c c y lúa. 2. TUY N TRÙNG H I R LÚA [Hirshmanniella spp.] Tuy n trùng Hirshmanniella spp. ký sinh h i trên r lúa ñã ñư c tìm th y v i s lư ng là 7 loài: H. oryzae, H. gracilis, H. imamuri, H. mexicana (=H. caudacrena), H. belli, H. magna, H. nghetinhiensis, H. ornate, H. shamimi và H. truncate, có 4 loài xác ñ nh trên c d i trên ru ng lúa như: H. asteromucronata, H. furcata, H. obesa và H. truncate. Tuy n trùng ph bi n các nư c tr ng lúa như n ð , Malaysia, Nh t, Trung Qu c, các nư c châu Phi. nư c ta, nhóm tuy n trùng này ký sinh và gây h i ph bi n h u h t các vùng tr ng lúa nư c trong c nư c. 2.1. Tri u ch ng b nh: Lúa b tuy n trùng gây h i khó bi u hi n tri u ch ng trên cây ngay ngoài ñ ng ru ng. B nh xu t hi n s m giai ño n sinh trư ng và phát tri n c a cây lúa làm gi m ch i g c, ñ nhánh ít, cây lúa chuy n màu vàng, ra hoa ch m t i 14 ngày. Khi b tuy n Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 203
  20. trùng xâm nh p r lúa bi n màu vàng nâu và th i (Van de Vecht & Bergman, 1952; Kawashima & Fujinuma, 1965; Mathur & Prasad, 1972; Muthukrishnan et al., 1977; Fortuner & Merny, 1979; Babtola & Bridge, 1979; Hollis & Keoboorueng, 1984; Nguy n Bá Khương, 1987; Ichinohe, 1988). 2.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: H. oryzae là loài n i ký sinh di ñ ng trong r . Tuy n trùng xuyên qua mô cây gây h i t o ra các kho ng tr ng và gây th t ph n r cây gây hi n tư ng ho i t m t vài kho ng cách trong r (Van de Vecht & Bergman, 1952; Mathur & Prasad, 1972; Lee & Park, 1975; Babatola & Bridge, 1980; Hollis & Keoboorueng, 1984). Tuy n trùng xâm nhi m vào trong r và n m ñ i x ng d c theo mô r , sau m y ngày xâm nhi m tuy n trùng b t ñ u ñ tr ng, tr ng n sau 4 - 6 ngày. Vòng ñ i c a chúng r t dài. mi n B c n ð , m t năm có m t th h (Mathur & Prasad, 1972); Nh t B n m i năm có hai th h (Kuwahara & Iyatomi, 1970; Ou, 1985), còn Senegal có ba th h (Fortuner & Merny, 1979). M t ñ cao nh t vào th i ñi m gi a ñ nhánh và tr bông. Tuy n trùng t n t i sau thu ho ch trên c d i và các cây ký ch khác, trên ch i chét và g c r , chúng có th t n t i trong ñ t. Tuy n trùng có kh năng t n t i trong r sau ra ñ t v i th i gian dài nhưng không th t n t i lâu trong ñ t ng p úng, s lư ng tuy n trùng gi m t t trên ñ t m và m t d n khi không có cây ký ch , chúng t n t i ít nh t là 7 tháng (Park et al., 1970) và tr t n g c r sau 12 tháng. Trong ñi u ki n khô h n, tuy n trùng H. oryzae tr ng thái ti m sinh trong th i gian quá 12 tháng trong ñ t, chúng có th t n t i trong ñi u ki n y m khí và ngư ng pH r ng (Babatola, 1981). Trên ñ t b hoang tuy n trùng t n t i trong ñi u ki n nhi t ñ cao nh t 35 - 450C và th p nh t là 8 - 120C (Mathur & Prasad, 1973). H. oryzae truy n lan qua nư c tư i, mương máng và ru ng ng p nư c, qua d ng c canh tác, qua ru ng m sang ru ng c y, c d i thu c h Gramineae và Cyperaceae. Tuy n trùng di chuy n và xâm nh p vào r lúa qua mô sinh trư ng t o ra các v t ho i t cũng là ñi u ki n cho các vi sinh v t ñ t xâm nhi m gây b nh th i nâu r , b nh càng n ng khi có m t tuy n trùng này. Tuy n trùng Hirshmanniella spp. gây h i trên 58% di n tích tr ng lúa trên th gi i và làm gi m 25% năng su t lúa (Hollis & Keoboorueng, 1984). S lư ng m t ñ tuy n trùng có liên quan t i năng su t lúa nhi u nư c. Bón phân không phù h p và n u m t ñ tuy n trùng 3.200 - 6.000 con/dm3 ñ t ho c 5 - 30 con/gam r thì s làm gi m 42% năng su t thu ho ch. Th m chí năng su t v n gi m t i 23% trong ñi u ki n chăm sóc t t, phân bón ñ y ñ nhưng m t ñ tuy n trùng m c 1.500 - 2.500 con/dm3 ñ t ho c 9 - 10 con/gam r (Fortuner, 1974, 1977, 1985). nư c ta, m c gây h i kinh t khi có 40 tuy n trùng ho c hơn n a xu t hi n trên ru ng lúa sau c y thì tương ñương v i 800 con giai ño n tr bông (Nguy n Bá Khương, 1987). Năng su t lúa b gi m do nh hư ng c a lo i ñ t, giai ño n sinh trư ng c a cây lúa và s v trong năm cũng như mưa lũ và ñi u ki n khí h u, th i ti t. ð t nghèo dinh dư ng l i có tuy n trùng Hirshmanniella spp. thì càng làm gi m năng su t lúa thu ho ch ñáng k , tuy n trùng gi m s lư ng khi không có cây ký ch và chúng t n t i ph thu c vào ñi u ki n môi trư ng, có th t i 12 tháng trong ñi u ki n ñ t m và lâu hơn ñ t khô. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 204
Đồng bộ tài khoản