Bón phân cân đối và hợp lý cho cây trồng

Chia sẻ: Bắc Kiều Phong Phong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:34

0
201
lượt xem
103
download

Bón phân cân đối và hợp lý cho cây trồng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Hiện nay, theo chủ trương chung của Đảng và Nhà nước, sản xuất nông nghiệp cần tập trung theo hướng vừa có sản phẩm nhiều về số lượng vừa phải chú ý nâng cao chất lượng. Trong sản xuất lương thực, để đạt mục tiêu này, việc sử dụng phân bón cân đối và hợp lý giữ vị trí rất quan trọng.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bón phân cân đối và hợp lý cho cây trồng

  1. Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho c©y trång Nhµ xuÊt b¶n n«ng nghiÖp Hµ néi - 1998
  2. Môc lôc LêI NãI §ÇU ..........................................................................................................................4 I. §ÆT VÊN §Ò ......................................................................................................................5 II. C¸C CHÊT DINH D¦ìNG THiÕT YÕU CñA C¢Y TRåNG...................................6 III. BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý - YÕU Tè QUYÕT §ÞNH CHO NÒN N¤NG NGHIÖP BÒN V÷NG Vµ §¹T N¡NG SUÊT CAO ...........................................................9 1. Kh¸i niÖm vÒ bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý .........................................................................9 2. T¸c dông cña bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý .......................................................................12 3. Hµm l−îng nguyªn tè dinh d−ìng trong ph©n bãn .........................................................13 Iv. Sù CÇN THIÕT PH¶I BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý CHO C¢Y TRåNG ë ViÖT NAM .............................................................................................................................14 V. BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý CHO MéT Sè C¢Y TRåNG ë ViÖT NAM 15 1. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho lóa ................................................................................15 2. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho ng« ...............................................................................21 3. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho s¾n ................................................................................23 4. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho khoai lang.....................................................................24 5. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho l¹c……………………………………………...……..25 6. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho ®Ëu t−¬ng .....................................................................25 7. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho cµ phª ...........................................................................26 8. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho chÌ................................................................................28 9. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho thuèc l¸ ........................................................................29 10. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho cam.............................................................................29 11. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho chuèi ..........................................................................29 12. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho mÝa .............................................................................30 2
  3. 13. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho khoai t©y.....................................................................31 14. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho b¾p c¶i ........................................................................32 15. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho cµ chua .......................................................................33 VI. KÕT LUËN .....................................................................................................................33 TµI LIÖU THAM KH¶O .....................................................................................................34 3
  4. LêI NãI §ÇU Thùc hiÖn chÝnh s¸ch: "®æi míi trong qu¶n lý n«ng nghiÖp" trong 10 n¨m gÇn ®©y, n«ng nghiÖp ViÖt Nam ®· cã nh−ng tiÕn bé v−ît bËc. N−íc ta tõ mét n−íc th−êng xuyªn ph¶i nhËp khÈu l−¬ng thùc víi khèi l−îng lín, nay ®· thµnh n−íc xuÊt khÈu l−¬ng thùc ®øng thø hai thÕ giíi. Trong thµnh tùu chung nµy cã phÇn ®ãng gãp tÝch cùc cña ph©n bãn nãi chung vµ ph©n ho¸ häc nãi riªng. HiÖn nay, theo chñ tr−¬ng chung cña §¶ng vµ Nhµ n−íc, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cÇn tËp trung theo h−íng võa cã s¶n phÈm nhiÒu vÒ sè l−îng võa ph¶i chó ý n©ng cao chÊt l−îng. Trong s¶n xuÊt l−¬ng thùc, ®Ó ®¹t môc tiªu nµy, viÖc sö dông ph©n bãn c©n ®èi vµ hîp lý gi÷ vÞ trÝ rÊt quan träng. Chóng ta biÕt r»ng ViÖt Nam lµ mét n−íc nhËp khÈu ph©n bãn lµ chñ yÕu, hµng n¨m ph¶i nhËp tíi 90-93% vÒ ph©n ®¹m, 30-35% vÒ ph©n l©n vµ 100% vÒ ph©n kali. ThÕ nh−ng thùc tÕ l¹i cho thÊy, trong n«ng nghiÖp, n«ng d©n sö dông ph©n bãn rÊt l·ng phÝ do ch−a hiÓu biÕt hÕt t¸c dông cña bãn ph©n hîp lý vµ c©n ®èi. ChÝnh v× vËy, hiÖn nay hiÖu suÊt sö dông ph©n ®¹m míi chØ ®¹t 35-40%, ph©n l©n vµ kali kho¶ng 50%. Nh− vËy, nÕu chØ tÝnh riªng ph©n ®¹m, hµng n¨m bãn kho¶ng 2 triÖu tÊn th× ®· bÞ mÊt (do röa tr«i, bay h¬i...) kho¶ng 1,2-1,3 triÖu tÊn urª. Do vËy chØ cÇn t¨ng ®−îc hÖ sè sö dông thªm 5% th× hµng n¨m chóng ta ®· tiÕt kiÖm ®−îc Ýt nhÊt 100.000 tÊn urª. Trong c¸c gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu lùc ph©n bãn, h¹n chÕ mÊt ®¹m, bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý gi÷ vai trß chñ ®¹o. V× vËy ®Ó kh¾c phôc dÇn t×nh tr¹ng trªn, chóng t«i xin giíi thiÖu trong cuèn s¸ch "Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho c©y trång" vÒ nguyªn lý còng nh− sù cÇn thiÕt ph¶i bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cïng mét sè vÝ dô ®Ó minh ho¹. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý kh«ng thÓ t¸ch rêi nh÷ng hiÓu biÕt cô thÓ vÒ ®iÒu kiÖn ®Êt ®ai, khÝ hËu, c¬ cÊu c©y trång vµ thËm chÝ c¶ chñng lo¹i gièng, nªn nh÷ng khuyÕn c¸o trong s¸ch còng nh− c¸c vÝ dô cô thÓ chØ cã t¸c dông h−íng dÉn, nªu lªn nh÷ng nguyªn lý phæ biÕn ®Ó vËn dông t×m ra c¸ch bãn ph©n phï hîp nhÊt cho m¶nh ®Êt cña m×nh. Cuèn s¸ch nhá nµy lµ sù céng t¸c gi÷a ViÖn Thæ nh−ìng N«ng hãa Quèc gia vµ Côc KhuyÕn n«ng - KhuyÕn l©m b−íc ®Çu phôc vô cho viÖc sö dông hîp lý ph©n bãn cho c©y trång cña bµ con n«ng d©n, nªn ch¾c ch¾n kh«ng thÓ tr¸nh khái thiÕu sãt. Chóng t«i mong nhËn d−îc nhiÒu ý kiÕn ®ãng gãp cña b¹n ®äc ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau ®−îc hoµn chØnh h¬n. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n. côc KHuYÕN N«NG - KHuYÕN L¢M 4
  5. I. §ÆT VÊN §Ò Trong nöa thÕ kû qua d©n sè ViÖt Nam ®· t¨ng 3,2 lÇn. Theo dù kiÕn d©n sè ViÖt Nam sÏ lµ 82,6 triÖu vµo n¨m 2000. ChÝnh v× d©n sè t¨ng nhanh, nªn trong 15 n¨m qua (1980-1995) tÝnh theo b×nh qu©n ®Çu ng−êi th× diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn ®· gi¶m 26,7%, ®Êt n«ng nghiÖp gi¶m 21,5% vµ ®Êt trång lóa gi¶m 43,8%. Xu thÕ t−¬ng tù còng x¶y ra víi c¸c n−íc kh¸c trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. ChÝnh v× vËy, dï s¶n l−îng l−¬ng thùc cã t¨ng ®¸ng kÓ trong nhiÒu n¨m qua, song b×nh qu©n l−¬ng thùc ®Çu ng−êi vÉn t¨ng chËm. Nh− vËy ¸p lùc vÒ l−¬ng thùc sÏ ngµy cµng trë nªn c¨ng th¼ng vµ cÇn cã nh÷ng chÝnh s¸ch vµ biÖn ph¸p ®ång bé míi cã thÓ thùc hiÖn ®−îc chiÕn l−îc an toµn l−¬ng thùc ë ViÖt Nam. HiÖn nay, ®Ó t¨ng s¶n l−îng c©y trång n«ng nghiÖp, mçi quèc gia cã thÓ ¸p dông mét hoÆc c¸c gi¶i ph¸p sau: • T¨ng diÖn tÝch th«ng qua khai hoang. • T¨ng vô. • Th©m canh (gièng míi, bãn ph©n hîp lý, qu¶n lý phßng trõ s©u bÖnh tæng hîp vµ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p thuû lîi thÝch hîp). Theo c¸c nhµ khoa häc ViÖt Nam, trong 2 thËp kû võa qua, n¨ng suÊt c©y trång t¨ng cã phÇn ®ãng gãp to lín cña ph©n ho¸ häc. HiÖn nay, møc bãn cña ViÖt Nam xÊp xØ b»ng møc trung b×nh cña khu vùc (b¶ng 1). B¶ng 1. Sö dông ph©n ho¸ häc ë c¸c n−íc trong khu vùc vµ n¨ng suÊt lóa (1992) N−íc kg N + P2O5 + K2O/ha canh t¸c N¨ng suÊt lóa, t¹/ha Hµn Quèc 465,6 58,1 Trung Quèc 302,7 59,6 Malaixia 197,7 31,6 ViÖt Nam 134,7 34,5 Ên §é 72,0 26,9 Th¸i Lan 54,4 21,3 Philippin 54,0 27,ã Lµo 4,2 23,2 Campuchia 2,8 13,9 Theo tÝnh to¸n, trong ®iÒu kiÖn cña ViÖt Nam cø bãn 1 tÊn (N + P2O5 + K2O) cho béi thu 10- 13 tÊn thãc. Nh− vËy nÕu tÝnh trong 5 n¨m gÇn ®©y, trung b×nh ph©n ho¸ häc ®· lµm t¨ng 25- 27% tæng s¶n l−îng l−¬ng thùc. Tuy nhiªn, trong c¸c nghiªn cøu gÇn ®©y cho thÊy viÖc sö dông ph©n bãn ë ViÖt Nam t¹i rÊt nhiÒu vïng víi nhiÒu lo¹i c©y trång cßn thiÕu khoa häc vµ l·ng phÝ. N«ng d©n míi chØ quan 5
  6. t©m nhiÒu ®Õn sö dông ph©n ®¹m, mét sè Ýt cã quan t©m ®Õn l©n cßn phÇn lín ch−a quan t©m ®Õn kali vµ c¸c nguyªn tè trung, vi l−îng kh¸c. §Ó n©ng cao hiÖu lùc ph©n bãn th× bãn ph©n c©n ®èi gi÷ vai trß quan träng. XuÊt ph¸t tõ nh÷ng lý do nªu trªn, ®Ó cã mét nÒn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng, b¾t buéc ph¶i chuyÓn tõ n«ng nghiÖp truyÒn thèng chñ yÕu "dùa vµo ®Êt" sang mét nÒn n«ng nghiÖp th©m canh "dùa vµo ph©n bãn" víi gièng míi, n©ng cao n¨ng suÊt chÊt l−îng, phßng trõ dÞch bÖnh tæng hîp. II. C¸C CHÊT DINH D¦ìNG THiÕT YÕU CñA C¢Y TRåNG Cã 17 chÊt dinh d−ìng kho¸ng thiÕt yÕu ®èi víi sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn cña c©y trång lµ ®¹m, l©n, kali, canxi, magiª, l−u huúnh, kÏm, ®ång, s¾t, bo, molip®en, mangan, clo, coban, vanadi, natri vµ silic. TÊt nhiªn c©y trång cßn cÇn ®Õn c¸c nguyªn tè cacbon (C), hy®r« (H) vµ ¤xy (O), song c¸c nguyªn tè nµy rÊt s½n trong kh«ng khÝ vµ n−íc nªn c¸c nhµ khoa häc kh«ng xÕp chóng vµo nhãm c¸c chÊt dinh d−ìng thiÕt yÕu. Vai trß cña mét sè nguyªn tè chÝnh cã thÓ nªu tãm t¾t nh− sau: Nguyªn tè Chøc n¨ng chÝnh 1. N (®¹m) - Lµ thµnh phÇn cña nguyªn sinh chÊt tÕ bµo, axit amin(protein), axit nucleic (ADN vµ ARN), c¸c enzim vµ diÖp lôc... - T¨ng sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn cña m« sèng, quyÕt ®Þnh phÈm chÊt n«ng s¶n. 2. P (l©n) - Lµ thµnh phÇn cña axit nucleic, phosphatid, protein, lipid, coenzim, NAD, NADN, ATP vµ nhiÔm s¾c thÓ. - CÇn thiÕt cho sù ph©n chia tÕ bµo, m« ph©n sinh, kÝch thÝch sù ph¸t triÓn cña rÔ, ra hoa, sù ph¸t triÓn cña h¹t vµ qu¶. 3. K (kali) - Ho¹t ho¸ c¸c enzim cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh quang hîp, chuyÓn ho¸ hydrat cachon vµ protein còng nh− gióp di chuyÓn vµ duy tr× sù æn ®Þnh cña chóng. - §iÒu khiÓn qu¸ tr×nh sö dông n−íc b»ng ®ãng më khÝ khæng. Thóc ®Èy qu¸ tr×nh sö dông ®¹m d¹ng NH4+. - C¶i thiÖn sö dông ¸nh s¸ng khi thêi tiÕt ©m u nªn t¨ng hiÖu suÊt quang hîp. - T¨ng kh¶ n¨ng chèng rÐt cña c©y nhê t¨ng qu¸ tr×nh tÝch luü ®−êng trong m« tÕ bµo, do vËy gi¶m nhiÖt ®é ®ãng b¨ng cña nã. - ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh h×nh thµnh mµng tÕ bµo vµ ®é ch¾c cña nã nªn t¨ng kh¶ n¨ng chèng lèp, ®æ. T¨ng kh¶ n¨ng chèng bÖnh cña c©y trång. 6
  7. - T¨ng phÈm chÊt n«ng s¶n. T¨ng kÝch th−íc h¹t. 4. Ca (canxi) - Thµnh phÇn cña thµnh tÕ bµo vµ tham gia vµo qu¸ tr×nh ph©n chia tÕ bµo. Gióp cho mµng tÕ bµo v÷ng ch¾c, duy tr× cÊu tróc nhiÔm s¾c thÓ. - Ho¹t ho¸ c¸c enzim (®Æc biÖt lµ ATP). - Lµ chÊt gi¶i ®éc cña c©y trång th«ng qua trung hoµ c¸c axit h÷u c¬. 5. Mg (magiª) - Thµnh phÇn cña diÖp lôc - Thóc ®©y hÊp thu vµ vËn chuyÓn l©n - Gióp di chuyÓn ®−êng trong c©y 6. S (l−u huúnh) - Thµnh phÇn cña axit-amin(protein) - Liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng trao ®æi chÊt cña vitamin vµ coenzim A. - Tæng hîp dÇu vµ tham gia tæng bîp diÖp lôc. - Thóc ®Èy qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña rÔ vµ nèt sÇn. 7. Zn (kÏm) - Gióp cho viÖc sö dông l©n vµ ®¹m trong c©y. - Thµnh phÇn thiÕt yÕu cña mét sè enzim, ®Æc biÖt lµ enzim cacboanhydraza xóc t¸c qu¸ tr×nh ph©n ly H2CO3 thµnh CO2 vµ H2O. - Tham gia qu¸ tr×nh tæng hîp axit nucleic, plotein vµ diÖp lôc - Thóc ®Èy qu¸ tr×nh thô phÊn vµ ph¸t triÓn cña ph«i. 8. Cu (®ång) - Xóc tiÕn qu¸ tr×nh h×nh thµnh vitamin A trong c©y. - Do cã kh¶ n¨ng thay ®æi ho¸ trÞ, nªn tham gia nhiÒu ph¶n øng «xy ho¸-khö «xy. - Thóc ®Èy qu¸ tr×nh h« hÊp còng nh− trao ®æi hydrat cacbon vµ protein. - T¨ng hµm l−îng diÖp lôc, thóc ®Èy qu¸ tr×nh quang hîp. - T¨ng kh¶ n¨ng chèng c¸c bÖnh vÒ nÊm vµ vi khuÈn. 9. Fe (s¾t) - CÇn thiÕt cho tæng hîp vµ duy tr× diÖp lôc. Lµ thµnh phÇn chñ yÕu cña nhiÒu enzim, ®Æc biÖt lµ c¸c enzim «xy ho¸ - khö «xy (nhê hÖ Fe2+ vµ Fe3+). - ChuyÓn ho¸ ARN. 10. B (bo) - ¶nh h−ëng ®Õn ho¹t ®éng cña mét sè enzim. T¨ng kh¶ n¨ng thÊm cña mµng tÕ bµo, do vËy t¨ng qu¸ tr×nh vËn chuyÓn 7
  8. hydrat cacbon. Lµ nguyªn tè cÇn thiÕt ®èi víi qu¸ tr×nh tæng hîp protein. - ¶nh h−ëng ®Õn sù ph©n chia tÕ bµo vµ sö dông Ca. Tèi −u ho¸ tû lÖ K/Ca trong c©y. 11. Mo - Thóc ®Èy qu¸ tr×nh sö dông N vµ cè ®Þnh N cña vi khuÈn nèt (molip®en) sÇn. - Lµ thµnh phÇn cña enzim khö nitrat. 8
  9. C¨n cø vµo sè l−îng chÊt dinh d−ìng c©y trång sö dông, ng−êi ta cã thÓ chia c¸c nguyªn tè dinh d−ìng thiÕt yÕu thµnh 3 nhãm chÝnh lµ: • Nguyªn tè dinh d−ìng ®a l−îng: ®¹m (N), l©n (P), kali (K). • Nguyªn tè dinh d−ìng trung l−îng: canxi (Ca), magiª (Mg), l−u huúnh (S). • Nguyªn tè dinh d−ìng vi l−îng: s¾t (Fe), kÏm (Zn), ®ång (Cu), bo (B), molip®en (Mo)... ViÖc ph©n chia nµy lµ hoµn toµn t−¬ng ®èi vµ cã tÝnh ®Õn c¶ kh¶ n¨ng cung cÊp cña ®Êt. III. BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý - YÕU Tè QUYÕT §ÞNH CHO NÒN N¤NG NGHIÖP BÒN V÷NG Vµ §¹T N¡NG SUÊT CAO 1. Kh¸i niÖm vÒ bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý Bãn ph©n c©n ®èi ®−îc hiÓu lµ cung cÊp cho c©y trång ®óng c¸c chÊt dinh d−ìng thiÕt yÕu, ®ñ liÒu l−îng, tû lÖ thÝch hîp, thêi gian bãn hîp lý cho tõng ®èi t−îng c©y trång, ®Êt, mïa vô cô thÓ ®¶m b¶o n¨ng suÊt cao, chÊt l−îng n«ng s¶n tèt vµ an toµn m«i tr−êng sinh th¸i. Theo tæng kÕt cña Tæ chøc N«ng nghiÖp thÕ giíi (FAO), cã 10 nguyªn nh©n chÝnh lµm gi¶m hiÖu lùc ph©n bãn, trong ®ã bãn ph©n c©n ®èi gi÷ vai trß quan träng nhÊt (b¶ng 2). B¶ng 2. Nguyªn nh©n gi¶m hiÖu lùc ph©n bãn TT Nguyªn nh©n Møc gi¶m n¨ng suÊt 1 Kü thuËt lµm ruéng kÐm 10 - 25 2 Kü thuËt gieo cÊy kÐm 5 - 20 3 Thêi kú gieo cÊy kh«ng thÝch hîp 20 - 40 4 Gièng c©y kh«ng thÝch hîp 20 - 40 5 MËt ®é gieo cÊy kh«ng thÝch hîp 10 - 25 6 VÞ trÝ vµ c¸ch bãn ph©n kh«ng thÝch hîp 5 - 10 7 ChÕ ®é n−íc kh«ng thÝch hîp 10 - 20 8 Trõ cá d¹i kh«ng kÞp thêi 5 - 10 9 Phßng trõ s©u bÖnh kh«ng tèt 5 - 50 10 Bãn ph©n kh«ng c©n ®èi 20 - 50 Bãn ph©n c©n ®èi kh«ng cã nghÜa lµ ph¶i cung cÊp cho c©y trång c¸c nguyªn tè dinh d−ìng b»ng nhau vÒ khèi l−îng. Mçi chÊt dinh d−ìng cã nh÷ng t¸c dông riªng biÖt nhÊt ®Þnh trong ®êi sèng c©y trång, chóng ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng, ph¸t triÓn cña c©y, quang hîp, møc n¨ng suÊt vµ chÊt l−îng n«ng s¶n. Khi nång ®é mét chÊt dinh d−ìng trong m« c©y h¹ d−íi møc tèi thiÓu sinh lý cÇn thiÕt, c¸c triÖu chøng thiÕu dinh d−ìng b¾t ®Çu xuÊt hiÖn trong c¸c bé phËn ®Æc tr−ng cña c©y. §©y lµ nh÷ng chØ thÞ h÷u Ých gióp t×m biÖn ph¸p kh¾c phôc. 9
  10. ChÝnh v× vËy, ®Ó cã c¬ së cho viÖc bãn ph©n c©n ®èi cÇn thiÕt ph¶i biÕt ®−îc kh¶ n¨ng cung cÊp dinh d−ìng cña mçi lo¹i ®Êt, nhu cÇu dinh d−ìng cña mçi lo¹i c©y trång vµ sù phô thuéc cña mçi yÕu tè vµo tõng ®iÒu kiÖn thêi tiÕt còng nh− chÕ ®é canh t¸c cô thÓ. Cuèi cïng, bãn ph©n c©n ®èi ®¸p øng ®−îc tèi thiÓu 3 yªu cÇu: bãn ®óng vÒ c¸c yÕu tè dinh d−ìng c©y trång cÇn, bãn ®ñ vÒ l−îng vµ bãn phï hîp vÒ tû lÖ c¸c nguyªn tè ®ã. Cã thÓ hiÓu cô thÓ c¸c yªu cÇu nµy nh− sau: Chóng ta khuyÕn c¸o n«ng d©n bãn ph©n cho lóa xu©n trªn ®Êt phï sa s«ng Hång lµ 120kg N; 90kg P2O5 vµ 30kg K2O. Nh− vËy tæng liÒu l−îng bãn sÏ lµ 240kg chÊt dinh d−ìng víi tû lÖ N:P2O5:K2O lµ 1:0.75:0.25. NÕu cïng mét lóc kh«ng ®¶m b¶o 3 yªu cÇu trªn th× cã thÓ ng−êi sö dông sÏ bãn ®ñ l−îng 240kg song l¹i víi tû lÖ cã thÓ lµ 180kg N; 30kg P2O5 vµ 30kg K2O. Nh− trong tr−êng hîp nµy lµ thõa ®¹m, thiÕu l©n, hay bãn 100kg N, 80kg P2O5 vµ 60kg K2O, ë tr−êng hîp nµy th× thiÕu ®¹m, thiÕu l©n, thõa kali... H×nh 1. BiÓu diÔn ®Þnh luËt tèi thiÓu N¨ng suÊt c©y trång phô thuéc vµo yÕu tè cã hµm l−îng thÊp nhÊt còng cã thÓ biÓu diÔn mét c¸ch ®¬n gi¶n nªu ta chØ quan t©m ®Õn c¸c nguyªn tè dinh d−ìng ®a l−îng (h×nh 2). 10
  11. H×nh 2. BiÓu diÔn ®¬n gi¶n ®Þnh luËt tèi thiÓu Mét trong nh÷ng néi dung quan träng nhÊt cña bãn ph©n c©n ®èi lµ hiÖu qu¶ ®Çu t− ph©n bãn. Bãn ph©n c©n ®èi ®ñ vÒ l−îng, ®óng vÒ tû lÖ bao giê còng cho hiÖu qu¶ cao nhÊt. Tuy nhiªn, vÊn ®Ò hiÖu qu¶ lu«n ®−îc hiÓu theo hai c¸ch: tæng sè l·i thu ®−îc trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch vµ hÖ sè l·i. Hai chØ sè kinh tÕ nµy kh«ng bao giê ®ång nhÊt víi nhau v× bãn Ýt ph©n bao giê hÖ sè l·i còng cao h¬n song tæng lîi nhuËn l¹i thÊp. Do vËy, bãn ph©n c©n ®èi chÝnh lµ gi¶i ph¸p ®Ó hµi hoµ gi÷a hiÖu qu¶ ®Çu t− ph©n bãn vµ hÖ sè l·i. 11
  12. 2. T¸c dông cña bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý HiÖn nay cã quan niÖm cho r»ng ph©n bãn lµ "ho¸ chÊt" vµ ®· lµ "ho¸ chÊt" th× nhÊt ®Þnh cã ¶nh h−ëng xÊu khi sö dông cho c©y trång. TÊt nhiªn, viÖc sö dông ph©n bãn kh«ng ®óng cã nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng vµ chóng ta cÇn tr¸nh. Song nÕu biÕt sö dông ph©n bãn hîp lý th× kh«ng nh÷ng chóng ta kh«ng huû ho¹i m«i tr−êng mµ cßn gãp phÇn lµm t¨ng s¶n l−îng vµ chÊt l−îng n«ng s¶n. Bãn ph©n c©n ®èi cã t¸c dông: * æn ®Þnh vµ c¶i thiÖn ®é ph× nhiªu ®Êt Bãn ph©n c©n ®èi cã thÓ æn ®Þnh vµ n©ng cao ph× nhiªu ®Êt do kh«ng lµm c©y trång ph¶i khai th¸c kiÖt quÖ c¸c chÊt dinh d−ìng mµ ta kh«ng cung cÊp (hoÆc cung cÊp kh«ng ®ñ) cho nã. Ngoµi ra bãn ph©n c©n ®èi kh«ng chØ bï ®¾p l−îng dinh d−ìng c©y trång lÊy ®i, mµ cßn lµm cho ®Êt tèt lªn nhê l−îng thùc vËt cßn l¹i sau mçi vô thu ho¹ch t¨ng lªn. Trªn ®Êt dèc, bãn ph©n c©n ®èi cßn cã t¸c dông h¹n chÕ xãi mßn nhê c©y trång ph¸t triÓn nhanh, ®é che phñ cao nªn h¹n chÕ dßng ch¶y, gi¶m søc c«ng ph¸ cña h¹t m−a lµm tho¸i ho¸ cÊu tróc ®Êt. Bãn ph©n c©n ®èi cßn lµm bé rÔ ph¸t triÓn khoÎ, gãp phÇn c¶i thiÖn tÝnh chÊt vËt lý n−íc cña ®Êt. * T¨ng n¨ng suÊt c©y trång n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt ViÖc t¨ng vô, sö dông c¸c gièng míi... chØ cã hiÖu qu¶ nÕu biÕt ¸p dông bãn ph©n c©n ®èi. Bãn ph©n c©n ®èi cho phÐp ph¸t huy cao tiÒm n¨ng n¨ng suÊt cña tÊt c¶ c¸c lo¹i c©y trång. * T¨ng phÈm chÊt n«ng s¶n Bãn ph©n c©n ®èi lµm t¨ng hµm l−îng protein trong h¹t ngò cèc, t¨ng hµm l−îng c¸c vitamin trong rau vµ hoa qu¶, t¨ng hµm l−îng ®−êng trong mÝa. Ngoµi ra, bãn ph©n c©n ®èi còng lµm gi¶m tÝch luü nitrat trong rau... vµ lµm h×nh d¸ng, mµu s¾c n«ng s¶n hÊp dÉn h¬n... * B¶o vÖ nguån n−íc Ph©n ho¸ häc nÕu ®−îc sö dông ®óng chñng lo¹i, c©n ®èi vÒ tû lÖ, phï hîp víi nhu cÇu tõng giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y trång th× kh¶ n¨ng mÊt dinh d−ìng sÏ rÊt thÊp do c©y trång hÊp thu gÇn hÕt. Trong khi ®ã, ®èi víi ph©n h÷u c¬ nhiÒu khi c©y trång ®· thu ho¹ch, ph©n h÷u c¬ vÉn tiÕp tôc gi¶i phãng chÊt dinh d−ìng vµ do vËy nguy c¬ « nhiÔm nguån n−íc lµ khã tr¸nh khái. Bãn ph©n c©n ®èi sÏ gióp ng¨n ngõa qu¸ tr×nh trªn. * H¹n chÕ khÝ th¶i ®éc h¹i lµm ¶nh h−ëng m«i tr−êng Ph©n ®¹m khi ®−îc bãn vµo ®Êt ®Òu ph¶i chÞu ¶nh h−ëng cña c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi, trong ®ã cã qu¸ tr×nh h×nh thµnh khÝ am«niac (NH3). NÕu bãn ®¹m kh«ng ®óng lóc kh«ng ®óng ph−¬ng ph¸p (bãn v·i trªn mÆt ®Êt ch¼ng h¹n), bãn qu¸ nhiÒu vµ kh«ng c©n ®èi víi l©n vµ kali nªn c©y trång kh«ng sö dông ®−îc hÕt sÏ dÉn ®Õn l−îng khÝ NH3 ph¸t th¶i t¨ng lªn ¶nh h−ëng xÊu ®Õn tÇng «-z«n vµ lµ nguyªn nh©n g©y ra m−a axit. Ngoµi ra, bãn ph©n c©n ®èi sÏ lµm c©y trång sinh tr−ëng tèt h¬n nªn kh¶ n¨ng ®ång ho¸ khÝ cacbonic cao h¬n, th¶i ra «xy nhiÒu h¬n vµ lµm kh«ng khÝ trong lµnh h¬n. 12
  13. 3. Hµm l−îng nguyªn tè dinh d−ìng trong ph©n bãn ë ViÖt Nam, c¸c chÊt dinh d−ìng trong ph©n bãn ®· d−îc quy ®Þnh c¸c ký hiÖu lµ: ®¹m: N; l©n: P2O5; kali: K2O; canxi: CaO; magiª: MgO... §Ó cã thÓ tù quy ®æi l−îng bãn tö hµm l−îng chÊt dinh d−ìng ghi trªn bao b×, chóng t«i giíi thiÖu mét sè th«ng sè lµm c¨n cø ®Ó tÝnh hÖ sè quy ®æi nh− sau: * Hµm l−îng tiªu chuÈn cña mét sè lo¹i ph©n bãn th«ng dông: Urª chøa 46% N; Am«n sunphat chøa 20-21% N vµ 24% S. Supe l©n ®¬n chøa 16,5-17% P2O5; Ph©n l©n nung ch¶y chøa 16,5-17,5% P2O5; 28-30% CaO vµ 15-18% MgO. Kali clorua chøa 60% K2O; Kali sunphat chøa 50% K2O vµ 18% S. Víi mét sè lo¹i ph©n ®a dinh d−ìng ng−êi ta cßn ghi c¸c chØ sè ®i kÌm vµ ®−îc hiÓu ®ã lµ hµm l−îng c¸c nguyªn tè dinh d−ìng. VÝ dô: DAP (18:46): chøa 18% N vµ 46% P2O5. NPK (16:16:8): chøa 16% N, 16% P2O5 vµ 8% K2O... * Thø tù s¾p xÕp: Mét quy −íc còng rÊt quan träng vµ cÇn hiÓu ®ã lµ thø tù c¸c chÊt dinh d−ìng trong c«ng thøc h−íng dÉn bãn ph©n, hay trªn bao ph©n. Thø tù c¸c nguyªn tè ®−îc ngÇm hiÓu theo tr×nh tù sau: ®¹m, l©n, kali, canxi, magiª, l−u huúnh. Do vËy, nÕu thÊy ghi: C«ng thøc bãn ph©n cho l¹c lµ: 30-60-60-60-30-30 th× ph¶i hiÓu lµ: cÇn bãn cho l¹c 30kg N, 60kg P2O5, 60kg K2O, 60kg CaO, 30kg MgO vµ 30kg S/ha. Tõ nh÷ng quy −íc trªn, hÖ sè quy ®æi cÇn thiÕt ®Ó tÝnh l−îng ph©n bãn lµ: ChÊt dinh d−ìng HÖ sè ChÊt dinh d−ìng HÖ sè Lo¹i ph©n (chia cho) (chia cho) (nh©n víi) - - N 2,17 Urª N 5,00 §¹m sunphat P 0,44 P2O5 6,06 Supe l©n - P2O5 6,06 Ph©n l©n nung ch¶y K 0,83 K2O 1,67 Kali clorua K2O 2,00 Kali sunphat 13
  14. B¶ng hÖ sè quy ®æi trªn cã thÓ hiÓu nh− sau: NÕu cÇn bãn 90kg P2O5 cã nghÜa lµ cÇn bãn 90 x 6,06 = 545,4kg supe l©n cho 1ha hay 20,2kg cho 1 sµo B¾c Bé. Ng−îc l¹i, nÕu chóng ta biÕt ng−êi ta ®· bãn 545,4kg supe l©n cho tha th× cã nghÜa lµ ®· bãn: 545,4: 6,06 = 90kg P2O5. §Ó tiÖn trong viÖc tÝnh l−îng bãn, xin nªu hÖ sè quy ®æi cho chÊt dinh d−ìng tÝnh b»ng nguyªn tè cã thÓ ®−îc ghi trªn mét vµi lo¹i ph©n bãn. Theo b¶ng quy ®æi nµy th× bãn 90kg P2O5 còng t−¬ng ®−¬ng bãn 90 x 0,44= 39,6kg P. Do vËy, bãn 39,6kg P còng t−¬ng ®−¬ng bãn 90kg P2O5 hay 545,4kg supe l©n. ViÖc hiÓu sai c¸c quy −íc trªn rÊt dÔ dÉn ®Õn sai kh¸c lín trong tÝnh to¸n l−îng ph©n bãn. Tõ b¶ng hÖ sè quy ®æi trªn, ta dÔ dµng tÝnh ®−îc l−îng ph©n bãn cÇn thiÕt cho 1ha nh− sau: VÝ dô c«ng thøc bãn ph©n cho lóa xu©n lµ 120-90-60 (cho 1 ha) ta cÇn bãn 260kg urª; 545kg supe l©n vµ 100kg kali clorua hoÆc 750kg ®¹m sunphat, 545kg ph©n l©n nung ch¶y vµ 120kg kali sunphat v.v... . Víi c¸c lo¹i phan bãn ®a nguyªn tè nh− DAP, NPK... viÖc tÝnh l−îng bãn ph¶i xuÊt ph¸t tõ ph©n ®a nguyªn tè tr−íc, l−îng ph©n cßn thiÕu sÏ ®−îc bï b»ng c¸c lo¹i ph©n ®¬n thÝch hîp. Iv. Sù CÇN THIÕT PH¶I BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý CHO C¢Y TRåNG ë ViÖT NAM VÒ nguyªn t¾c, muèn ®¶m b¶o mét hÖ sinh th¸i bÒn v÷ng th× c©y trång hót ®i bao nhiªu, lo¹i g× ®Òu ph¶i hoµn tr¶ cho ®Êt chõng Êy c¸c chÊt dinh d−ìng cô thÓ. TÊt nhiªn, cã nh÷ng chÊt c©y trång hót rÊt nhiÒu song trong ®Êt l¹i rÊt s½n th× kh«ng cÇn thiÕt (hay ch−a cÇn thiÕt) ph¶i bãn nh− silic (Si) s¾t (Fe)... ë ViÖt Nam, h¬n mét nöa diÖn tÝch ®Êt trång trät cã hµm l−îng c¸c chÊt dinh d−ìng thÊp vµ cã nh÷ng yÕu tè h¹n chÕ cÇn kh¾c phôc nh− ®é chua, hµm l−îng nh«m, ®é mÆn vµ kiÒm còng nh− kh¶ n¨ng gi÷ chÊt dinh d−ìng kÐm. Trong sè c¸c thiÕu hôt vÒ dinh d−ìng trong ®Êt ViÖt Nam, lín nhÊt vµ quan träng nhÊt lµ thiÕu hôt vÒ ®¹m, l©n vµ kali. §©y còng lµ nh÷ng chÊt dinh d−ìng mµ c©y trång hÊp thô víi l−îng lín nhÊt vµ sÏ chi phèi h−íng sö dông ph©n bãn. Trong c¸c vïng ®Êt chua, sù thiÕu canxi vµ magiª còng ®· trë nªn quan träng vµ ë nhiÒu n¬i cßn xuÊt hiÖn sù thiÕu l−u huúnh vµ kÏm. ThiÕu l−u huúnh ®ang lµ mét h¹n chÕ quan träng trong s¶n xuÊt, ®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng chØ dïng urª hoÆc DAP. Nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù suy gi¶m ®é ph× nhiªu ®Êt cã rÊt nhiÒu nh− xãi mßn, röa tr«i v.v... Song quan träng nhÊt lµ trong nhiÒu n¨m c©y trång ®· lÊy ®i mét l−îng dinh d−ìng ®¸ng kÓ mµ kh«ng ®−îc tr¶ l¹i cho ®Êt do th©m canh t¨ng vô vµ viÖc sö dông ph©n bãn kh«ng c©n ®èi. Chóng ta ®Òu biÕt r»ng, ban ®Çu trªn tÊt c¶ c¸c lo¹i ®Êt ph©n ®¹m lµ nguyªn tè dinh d−ìng thiÕu nhiÒu nhÊt nªn sö dông ph©n ®¹m ®· lµm t¨ng n¨ng suÊt rÊt lín. Tuy nhiªn, ph©n ®¹m l¹i kh«ng ph¶i lµ yÕu tè cã thÓ t¹o lËp ®é ph× nhiªu cho ®Êt nªn sö dông kh«ng c©n ®èi ®¹m víi c¸c nguyªn tè kh¸c sÏ lµ nguyªn nh©n quan träng nhÊt trong viÖc lµm suy tho¸i ®Êt. ë ViÖt Nam, trªn ®Êt phÌn, nÕu kh«ng bãn l©n, c©y trång chØ hót ®−îc 40-50kg N, song bãn l©n ®· lµm c©y trång hót ®−îc 120-130kg N/ha. T−¬ng tù, trªn ®Êt b¹c mµu, kh«ng bãn kali, c©y trång chØ hót ®−îc 80-90kg N trong khi ®ã bãn kali lµm c©y trång hót ®−îc tíi 120-150kg N/ha. Bãn ph©n còng cÇn tÝnh ®Õn nhu cÇu dinh d−ìng cña tõng lo¹i c©y trång, thËm chÝ cña tõng gièng cô thÓ, trong c¸c vô gieo trång cô thÓ. C¸c c©y trång kh¸c nhau cã nhu cÇu vÒ tõng 14
  15. nguyªn tè dinh d−ìng kh¸c nhau, do vËy l−îng dinh d−ìng chóng lÊy ®i tõ ®Êt vµ ph©n bãn còng kh¸c nhau. V× vËy trong viÖc bè trÝ c¬ cÊu c©y trång, vÊn ®Ò quan träng lµ ph¶i c©n dèi dinh d−ìng cho c¶ c¬ cÊu, cã tÝnh ®Õn ®Æc ®iÓm cña tõng c©y trång vô tr−íc. HiÖn t¹i, trong thùc tiÔn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña ViÖt Nam, sau khi yÕu tè h¹n chÕ n¨ng suÊt chÝnh lµ ®¹m ®· ®−îc gi¶i quyÕt, th× l©n næi lªn lµ yÕu tè h¹n chÕ n¨ng suÊt trong suèt gÇn 3 thËp kû vµ hiÖn t¹i vÉn ®ang cßn lµ yÕu tè h¹n chÕ trªn rÊt nhiÒu lo¹i ®Êt. Riªng kali, tuy míi ®−îc coi lµ yÕu tè h¹n chÕ n¨ng suÊt trªn mét sè lo¹i ®Êt, mét vµi lo¹i c©y trång, song do l−îng hót kali ngµy cµng lín vµ víi tèc ®é ngµy cµng cao, thËm chÝ cao h¬n ®¹m th× kali còng sÏ sím trë thµnh yÕu tè h¹n chÕ n¨ng suÊt c©y trång ë ViÖt Nam. Nh− vËy, nãi ®Õn bãn ph©n c©n ®èi cho c©y trång lµ nãi ®Õn mèi quan hÖ ®¹m-l©n vµ nhÊt lµ mèi quan hÖ ®¹m-kali. GÇn ®©y, ë nhiÒu quèc gia, nhÊt lµ c¸c n−íc ph¸t triÓn, c¸c nhµ x· héi häc vµ c¸c nhµ m«i tr−êng ®ang kªu gäi ¸p dông réng r·i n«ng nghiÖp h÷u c¬ v× hä coi ®©y lµ gi¶i ph¸p c©n ®èi dinh d−ìng tèi −u, võa ®¶m b¶o t¨ng n¨ng suÊt c©y trång võa an toµn m«i tr−ëng sinh th¸i. Tuy nhiªn, thùc tÕ còng chøng minh, ph©n h÷u c¬ chØ cã thÓ lµ mét lo¹i ph©n bãn bæ sung nh»m c©n ®èi dinh d−ìng vµ c¶i thiÖn tÝnh chÊt ®Êt chø kh«ng thÓ lµ ph©n bãn thay thÕ cho ph©n v« c¬. Do vËy, ®Ó ®¶m b¶o cho mét nÒn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng, ph¶i t¨ng c−êng sö dông ph©n bãn, kÕt hîp hµi hoµ gi÷a ph©n v« c¬ vµ ph©n h÷u c¬, trong ®ã c¸c lo¹i ph©n ®−îc sö dông kh«ng nh÷ng chØ c©n ®èi vÒ tû lÖ mµ cßn ph¶i c©n ®èi víi l−îng hót ®Ó bï l¹i l−îng thiÕu hôt do c©y trång lÊy ®i tõ ®Êt. V. BãN PH¢N C¢N §èI Vµ HîP Lý CHO MéT Sè C¢Y TRåNG ë ViÖT NAM 1. Bãn ph©n c©n ®èi vµ hîp lý cho lóa Theo nhiÒu tµi liÖu th× 1 tÊn thãc (kÌm theo c¶ r¬m r¹) lÊy ®i tõ ®Êt vµ ph©n bãn 22,2kg N; 7,1kg P2O5; 31,6kg K2O vµ nhiÒu nguyªn tè trung vµ vi l−îng kh¸c (b¶ng 3). C¨n cø vµo sè liÖu nµy ta thÊy nÕu 1 n¨m 2 vô lóa víi tæng n¨ng suÊt trung b×nh 10 tÊn/ha th× c©y lóa ®· lÊy ®i l−îng dinh d−ìng t−¬ng ®−¬ng 482kg urª, 430kg supe l©n vµ 528kg kali clorua/ha hay 17,8kg urª, 15,9kg supe l©n vµ 19,6kg kali clorua trªn 1 sµo B¾c Bé. Theo sè liÖu b¶ng 3 th× c©y lóa lÊy ®i nhiÒu nhÊt lµ silic, kali vµ ®¹m. Do vËy, ®Ó ®¶m b¶o ®Êt kh«ng bÞ suy tho¸i th× vÒ nguyªn t¾c ph¶i bãn tr¶ l¹i cho ®Êt mét l−îng dinh d−ìng t−¬ng ®−¬ng l−îng c©y hót. Tuy nhiªn, viÖc bãn ph©n cho c©y trång l¹i kh«ng chØ hoµn toµn dùa vµo l−îng dinh d−ìng c©y trång hót tõ ®Êt vµ ph©n bãn mµ ph¶i dùa vµo kho dù tr÷ trong ®Êt, kh¶ n¨ng hót... TÊt nhiªn, víi lóa nÕu kh«ng dïng r¬m r¹ ®Ó ®un nÊu mµ bãn l¹i cho c©y trång vô sau th× chóng ta ®· tr¶ l¹i cho ®Êt ®−îc phÇn lín c¸c nguyªn tè nh− kali, canxi, magiª, silic vµ nh− vËy c©n ®èi ®Ó bãn ph©n sÏ kh¸c ®i. 15
  16. B¶ng 3. L−îng hót c¸c chÊt dinh d−ìng cña c©y lóa kg/tÊn h¹t (*) g/tÊn h¹t N P2O5 K2O CaO MgO S Si Zn Cu B H¹t 14,6 6,0 3,2 0,14 1,7 0,60 9,8 20 25 16 R¬m r¹ 7,6 1,1 28,4 3,80 2,3 0,34 41,9 20 2 16 Tæng 22,2 7,l 31,6 3,94 4,0 0,94 51,7 40 27 32 (*) L−îng hót dinh d−ìng cña r¬m r¹ ®−îc tÝnh theo h¹t dùa vµo hÖ sè kinh tÕ. * C©n ®èi ®¹m - l©n ViÖc sö dông c¸c gièng míi, t¨ng vô, sö dông ph©n ®¹m víi liÒu l−îng ngµy cµng cao h¬n chÝnh lµ nguyªn nh©n lµm t¨ng hiÖu lùc ph©n l©n. Béi thu do l©n cã thÓ ®¹t 5-6 t¹/ha trªn ®Êt phï sa s«ng Hång vµ 10-15 t¹/ha trªn ®Êt phÌn víi liÒu l−îng thÝch hîp lµ 90-120kg P2O5 trong vô xu©n vµ 60-90kg P2O5/ha trong vô mïa. HiÖn t−îng cµng bãn ®¹m c©y lóa cµng kÐm ph¸t triÓn, bÞ nghÑt rÔ... lµ do ®¹m kh«ng c©n ®èi víi l©n. ë ®©y cÇn hiÓu lµ kh«ng cã l©n, c©y lóa kh«ng hót ®−îc ®¹m nªn hiÖu qu¶ sö dông ®¹m thÊp. ChÝnh v× vËy, víi c¸c lo¹i ®Êt chua th× viÖc bãn c©n ®èi l©n-®¹m lµ yªu cÇu b¾t buéc vµ tÊt nhiªn, ®Êt cµng chua, l−îng l©n bãn cµng cÇn cao h¬n. B¶ng 4. Bãn ph©n c©n ®èi vµ n¨ng suÊt lóa trªn ®Êt phÌn C«ng thøc N¨ng suÊt L−îng ®¹m cÇn ®Ó s¶n xuÊt 1 tÊn thãc t¹/ha kg/sµo B¾c Bé N Urª Kh«ng bãn ph©n 3,8 14,1 - - 60N 18,5 68,5 40,8 88,6 60N + 60P2O5 33,7 124,8 20,1 43,5 Trªn ®Êt phï sa trung tÝnh hoÆc Ýt chua còng thÊy rÊt râ lµ ®¹m chØ ph¸t huy hiÖu lùc tèt trªn nÒn c©n ®èi víi l©n. 16
  17. B¶ng 5. Mèi quan hÖ l©n-®¹m vµ hiÖu lùc ph©n ®¹m víi lóa Lo¹i ®Êt L−îng ®¹m cÇn ®Ó s¶n xuÊt 1 tÊn thãc Kh«ng bãn l©n Cã bãn l©n N Urª N Urª Phï sa s«ng Hång 23 - 27 50 – 59 19 - 23 41 - 50 Phï sa s«ng Cöu Long 18 - 20 39 – 43 16 - 18 35 - 39 §Êt phÌn miÒn B¾c 34 - 36 74 – 78 26 - 28 56 - 61 §Êt phÌn miÒn Nam 30 - 34 65 – 74 17 - 20 37 - 43 * C©n ®èi ®¹m - kali Mèi quan hÖ ®¹m-kali lµ mèi quan hÖ ®Æc biÖt vµ cã nh÷ng t¸c ®éng qua l¹i rÊt mËt thiÕt, viÖc sö dông kali nh− lµ yÕu tè chñ yÕu ®Ó ®iÒu chØnh dinh d−ìng ®¹m cho c©y trång. Qu¶ thËt, kali lµ mét yÕu tè dinh d−ìng ®Æc biÖt. Kali lµ nguyªn tè ®iÒu khiÓn chÊt l−îng, tham gia gÇn nh− hÇu hÕt c¸c qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ vËn chuyÓn c¸c hîp chÊt ®ã. Béi thu do bãn ®¹m vµ l©n trªn ®Êt phï sa cho béi thu tíi 11,7 t¹/ha (43 kg/sµo), trong khi trªn ®Êt b¹c mµu còng bãn nh− vËy chØ cho béi thu 1,2 t¹/ha (4 kg/sµo). Nguyªn nh©n ë ®©y lµ, ®Êt phï sa giµu kali, c©y trång khi ®· ®ñ ®¹m vµ l©n cã thÓ tù c©n ®èi cho m×nh nhu cÇu vÒ nguyªn tè nµy tõ trong ®Êt, nªn dï cã bãn thªm kali béi thu còng kh«ng lín (2,3 t¹/ha). Ng−îc l¹i, trªn ®Êt b¹c mµu, dù tr÷ kali trong ®Êt Ýt, nÕu kh«ng cã nguån cung cÊp kali tõ ph©n bãn th× c©y trång kh«ng thÓ sö dông ®−îc ®¹m dÉn ®Õn n¨ng suÊt hÇu nh− kh«ng t¨ng. Trªn c¸c ®Êt giµu kali nh− phï sa s«ng Hång, phï sa s«ng Th¸i B×nh, phï sa s«ng Cöu Long th× hiÖu suÊt kali chØ ®¹t 1-2,5kg thãc/kg kali clorua, trong khi ®ã trªn ®Êt b¹c mµu hoÆc ®Êt c¸t biÓn trÞ sè nµy cã thÓ ®¹t 5-7kg thãc/kg kali clorua. ChÝnh v× vËy, trªn ®Êt nghÌo kali c©n ®èi ®¹m-kali cã ý nghÜa rÊt quan träng. Víi c¸c lo¹i ®Êt nµy, hiÖu lùc ph©n ®¹m cã thÓ t¨ng lªn gÊp 2 lÇn khi cã bãn kali (b¶ng 6). B¶ng 6. ¶nh h−ëng cña ph©n kali ®Õn hiÖu lùc ph©n ®¹m víi lóa trªn ®Êt b¹c mµu Kh«ng bãn kali Cã bãn kali kg thãc/kg N kg thãc/kg urª kg thãc/kg N kg thãc/kg urª Vô xu©n 8,1 3,7 13,2 6,1 Vô mïa 2,1 11,0 4,7 2,7 Vai trß cña c©n ®èi ®¹m-kali cµng lín khi l−îng ®¹m sö dông cµng cao, ®Æc biÖt trªn nh÷ng ®Êt nghÌo kali. Trªn ®Êt phï sa, nÕu l−îng ®¹m bãn d−íi 10-12kg urª/sµo B¾c Bé vµ cã sö 17
  18. dông 4 t¹ ph©n chuång th× bãn kali kh«ng cã hiÖu qu¶ song nÕu l−îng ®¹m bãn t¨ng lªn trªn 12kg urª/sµo th× nhÊt thiÕt cÇn bãn kali. Trªn ®Êt b¹c mµu: kh«ng cã kali chØ nªn bãn tèi ®a 7-9kg urª/sµo (b¶ng 7). Kh«ng bãn kali hÖ sè sö dông ®¹m chØ ®¹t 15-30%, trong khi cã bãn kali hÖ sè nµy t¨ng lªn ®Õn 39-49%. Nh− vËy, n¨ng suÊt t¨ng kh«ng h¼n lµ do kali (bëi bãn kali riªng rÏ kh«ng t¨ng n¨ng suÊt) mµ lµ kali ®· ®iÒu chØnh dinh d−ìng ®¹m, lµm c©y hót ®−îc nhiªu ®¹m vµ c¸c chÊt dinh d−ìng kh¸c h¬n. B¶ng 7. C©n ®èi N-K víi lóa (*) LiÒu l−îng ph©n §Êt phï sa §Êt b¹c mµu ®¹m N¨ng suÊt (t¹/ha) Béi thu N¨ng suÊt (t¹/ha) Béi do bãn thu do Kg N/ha Kg Kh«ng Cã kali kali Kh«ng Cã kali bãn Urª/sµo kali kali kali 0 0 47,2 46,3 -0,9 31,4 34,1 2,7 60 4.5 51,0 50,5 -0,5 36,5 46,0 9,5 90 7,0 54,1 55,5 1,4 38,8 52,4 13,6 120 9.5 58,7 60,9 2,2 42,1 60,3 18,2 150 12,0 64,3 68,2 3,9 39,2 61,5 22,3 180 14,5 63,7 68,7 5,0 35,1 55,9 20,8 210 17,0 54,2 63,7 9,5 30,1 46,3 16,2 (*) Gièng lóa lai Trung Quèc C©n ®èi ®¹m-kali cho lóa còng rÊt cÇn xem xÐt ®Õn ¶nh h−ëng cña yÕu tè mïa vô. Trong vô mïa, hÌ thu khi nhiÖt ®é kh«ng khÝ cao h¬n, chÊt l−îng ¸nh s¸ng tèt h¬n, c©y trång cã kh¶ n¨ng huy ®éng nguån kali tõ ®Êt nhiÒu h¬n nªn hiÖu lùc ph©n kali thÊp h¬n. Ng−îc l¹i trong vô §«ng Xu©n (nhÊt lµ ë miÒn B¾c), nhiÖt ®é thÊp, thêi tiÕt th−êng ©m u nªn hiÖu lùc ph©n kali cao h¬n. §©y chÝnh lµ c¸c lý do cÇn bãn kali nhiÒu h¬n trong vô §«ng Xu©n. Theo chóng t«i, viÖc sö dông mét l−îng kali tèi thiÓu ®Ó ®¶m b¶o c©n b»ng dinh d−ìng trong ®Êt, nhÊt lµ nh÷ng n¬i kh«ng cã hoÆc qu¸ thiÕu ph©n h÷u c¬ lµ rÊt cÇn thiÕt. §Ó cã kh¸i niÖm cô thÓ h¬n vÒ hiÖu qu¶ kinh tÕ trong sö dông ph©n bãn ng−êi ta cã thÓ sö dông hÖ sè l·i hay tû lÖ gi¸ trÞ n«ng s¶n thu ®−îc thªm trªn gi¸ trÞ ph©n bãn ®Çu t− thªm, tÝnh trung b×nh ®Çu t− 1 ®ång mua ph©n ®¹m vµ l©n bãn cho lóa trªn ®Êt phï sa thu ®−îc 2,58 ®ång (hÖ sè l·i 2,58), hay lµ l·i 1,58 ®ång trªn 1 ®ång ®Çu t−, trong khi ®ã trªn ®Êt b¹c mµu nghÌo kali nÕu chØ bãn ®¹m vµ l©n th× lç, ®Çu t− 1 ®ång ph©n bãn chØ thu ®−îc 0,26 ®ång, hoÆc lµ lç 0,76 ®ång. Bãn kali trªn lo¹i ®Êt nµy lµm hÖ sè l·i t¨ng lªn ®¸ng kÓ vµ ®¹t tíi 1,99 cho c¶ ®¹m, l©n vµ kali (b¶ng 8). 18
  19. B¶ng 8. HiÖu qu¶ bãn ph©n c©n ®èi C«ng thøc Sè kg thãc thu ®−îc tõ 1kg ph©n HÖ sè l·i bãn nguyªn chÊt §Êt phï sa §Êt b¹c mµu §Êt phï sa §Êt b¹c mµu NP 7,8 0,8 2,58 0,26 NPK 6,7 5,6 2,39 1,99 * C©n ®èi h÷u c¬ - v« c¬ Trªn hÇu hÕt c¸c lo¹i ®Êt ph©n ®¹m cã mèi quan hÖ rÊt chÆt víi ph©n h÷u c¬. Bãn ph©n chuång lµm t¨ng ®¸ng kÓ hiÖu suÊt sö dông ph©n ®¹m. N¨ng suÊt lóa ®¹t cao nhÊt khi tû lÖ ®¹m h÷u c¬ trong tæng l−îng ®¹m bãn kho¶ng 30-40% (bãn 10 tÊn ph©n chuång th−êng cho kho¶ng 30-35kg ®¹m nguyªn chÊt t−¬ng ®−¬ng 65-75kg urª). C©n ®èi h÷u c¬-v« c¬ kh«ng chØ lµm t¨ng hiÖu qu¶ sö dông ph©n kho¸ng mµ ng−îc l¹i ph©n kho¸ng còng lµm t¨ng hiÖu lùc ph©n h÷u c¬. Trªn nÒn cã bãn ph©n kho¸ng, hiÖu lùc 1 tÊn ph©n chuång ®¹t 53-89kg thãc, trong khi kh«ng cã ph©n kho¸ng chØ ®¹t 32-52kg (b¶ng 9). KÕt qu¶ nµy chøng minh t¹i sao c©y lóa th−êng xÊu trong giai ®o¹n ®Çu nÕu chØ bãn ph©n chuång mµ kh«ng lãt ph©n ®¹m. B¶ng 9. Quan hÖ h÷u c¬-v« c¬ trong dinh d−ìng lóa §Êt NÒn ph©n bãn HiÖu qu¶ (kg thãc/tÊn ph©n chuång) Phï sa Kh«ng bãn ph©n kho¸ng 52 Cã bãn ph©n kho¸ng 89 B¹c mµu Kh«ng bãn ph©n kho¸ng 32 Cã bãn ph©n kho¸ng 53 Ph©n h÷u c¬ còng cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn hiÖu lùc ph©n kali. Bãn 10 tÊn ph©n chuång lµ chóng ta ®· cung cÊp cho ®Êt l−îng kali t−¬ng ®−¬ng 50-60kg kali clorua. ChÝnh v× vËy trong c©n ®èi ®¹m-kali, trªn nh÷ng ®Êt giµu kali nh− ®Êt phï sa khi ®· cã ph©n chuång cã thÓ chØ cÇn bãn l−îng kali rÊt thÊp, thËm chÝ trong nhiÒu tr−êng hîp kh«ng cÇn bãn. §èi víi c¸c gièng lóa n¨ng suÊt cao (nh− lóa lai ch¼ng h¹n) th× viÖc bãn kali vÉn cÇn thiÕt, ph©n chuång chØ gi¶i quyÕt ®−îc 40-50% nhu cÇu vÒ kali cña cËy lóa mµ th«i. Tuy ph©n chuång cã gi¸ trÞ cao vÒ mÆt dinh d−ìng vµ c¶i t¹o ®Êt, song nhiÒu vïng ch¨n nu«i kh«ng ®¸p øng ®−îc l−îng ph©n chuång cÇn thiÕt nªn cã thÓ sö dông phÕ phô phÈm cña vô tr−íc bãn cho vô sau nh»m gãp phÇn c©n ®èi tû lÖ h÷u c¬ - v« c¬. Bãn th©n l¸ l¹c, th©n l¸ ®Ëu t−¬ng lµm t¨ng n¨ng suÊt lóa 10-12% víi hiÖu suÊt 17-20kg thãc/t¹ phÕ phô phÈm t−¬i. NÕu tËn dông ®−îc kho¶ng 50% phÕ phô phÈm cña c¸c c©y l−¬ng thùc, thùc phÈm chÝnh còng cã thÓ ®¶m b¶o mét l−îng h÷u c¬ ®¸ng kÓ (2-3 tÊn/h¹), gãp phÇn cïng víi ph©n chuång ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt c©y trång vµ c¶i thiÖn ®é ph× nhiªu ®Êt. 19
  20. Ngoµi c¸c c©n ®èi nªu trªn, víi lóa còng rÊt cÇn tÝnh ®Õn sù c©n ®èi dinh d−ìng trong mèi quan hÖ víi mïa vô, bëi v×, mçi vô s¶n xuÊt (trªn cïng mét lo¹i ®Êt) ®iÒu kiÖn thêi tiÕt l¹i ¶nh h−ëng ®Õn tû lÖ bãn. Nh×n chung hiÖu suÊt sö dông ®¹m trong vô xu©n cao h¬n vô mïa (b¶ng 10). Trªn ®Êt phï sa s«ng Hång, hÖ sè sö dông ®¹m ®¹t 43% trong vô xu©n vµ 36% trong vô mïa, cßn trªn ®Êt b¹c mµu c¸c chØ tiªu nµy lµ 36 vµ 28%. T−¬ng tù, ph©n l©n còng cã hiÖu lùc trong vô xu©n cao h¬n vô mïa. Do vËy, vô mïa l−îng ph©n bãn sö dông cho lóa cÇn ph¶i thÊp h¬n. ë §ång b»ng s«ng Cöu Long hiÖu lùc cña l©n trong vô ®«ng xu©n l¹i cao h¬n trong vô hÌ thu. B¶ng 10. HiÖu suÊt sö dông ®¹m víi lóa Lo¹i ®Êt kg thãc/1kg urª HÖ sè sö dông N, % Lóa xu©n Lóa mïa Lóa xu©n Lóa mïa §Êt b¹c mµu 5-6 2-3 33 - 39 25 - 30 §Êt phï sa 7-8 3-4 35 - 43 30 - 3ã C©y lóa rÊt cÇn l©n trong giai ®o¹n ®Çu ®Ó h×nh thµnh bé rÔ khoÎ m¹nh nªn cÇn bãn l©n sím, ng−îc l¹i, ®¹m l¹i cÇn trong suèt qu¸ tr×nh sinh tr−ëng cña c©y nªn cÇn chia ra bãn nhiÒu lÇn, tuy nhiªn phÇn lín ®¹m ph¶i ®−îc bãn sím ®Ó ®¶m b¶o c©y lóa ®Î nh¸nh tèt, h×nh thµnh h¹t/b«ng nhiÒu. ViÖc bãn ®¹m qu¸ muén sÏ lµm c©y lóa ®Î kh«ng tËp trung, dÔ bÞ s©u bÖnh. Ph©n kali gãp phÇn lµm c©y ph¸t triÓn khoÎ m¹nh, chèng lèp ®æ... vµ tham gia chuyÓn ho¸ c¸c vËt chÊt cña qu¸ tr×nh quang hîp nªn l¹i cÇn bãn vµo giai ®o¹n ngay tr−íc vµ khi lµm ®ßng. TÊt nhiªn x¸c ®Þnh thêi kú bãn ph¶i c¨n cø vµo ®Êt vµ mïa vô n÷a. Vô cã thêi tiÕt l¹nh kh«ng nªn bãn mét lÇn víi l−îng ®¹m qu¸ cao lµm c©y qu¸ non dÔ chÕt rÐt, hoÆc vô mïa nhiÖt ®é cao, m−a nhiÒu còng kh«ng thÓ bãn tËp trung, dÔ g©y mÊt ph©n bãn do röa tr«i vµ bèc h¬i... §Êt cã thµnh phÇn c¬ giíi nhÑ, kh¶ n¨ng gi÷ ph©n kÐm døt kho¸t ph¶i bãn chia nhiÒu lÇn... HiÖn nay, trong s¶n xuÊt cã nhiÒu gièng lóa n¨ng suÊt cao ®Æc biÖt lµ lóa lai cã nhu cÇu vÒ dinh d−ìng, nhÊt lµ kali lín h¬n lóa th−êng nªn trong c©n ®èi dinh d−ìng ph¶i tÝnh ®Õn ®Æc ®iÓm nµy. Hiªn t¹i, khi c¸c nguyªn tè ®a l−îng t¹i nhiÒu vïng ®· ®−îc ®¸p øng t−¬ng ®èi ®Çy ®ñ th× nhu cÇu vÒ c¸c nguyªn tè trung l−îng vµ vi l−îng ®· b¾t ®Çu t¨ng lªn. Nguyªn nh©n cã nhiÒu song phÇn lín do sö dông c¸c lo¹i ph©n kh«ng cã hoÆc chøa qu¸ Ýt c¸c nguyªn tè trung vµ vi l−îng... ViÖc sö dông liªn tôc urª, DAP, ph©n l©n nung ch¶y ch¾c ch¾n sÏ dÉn ®Õn thiÕu l−u huúnh, hay sö dông DAP vµ supe l©n còng sÏ dÉn ®Õn thiÕu Mg... Do vËy, trong c©n ®èi dinh d−ìng, viÖc lu«n lu«n bæ sung c¸c lo¹i ph©n cã chøa nhiÒu thµnh phÇn dinh d−ìng bao giê còng cho hiÖu qu¶ cao nhÊt. C¸c nguyªn tè vi l−îng cã thÓ ®−îc bæ sung b»ng c¸c lo¹i ph©n phun qua l¸ rÊt s½n trªn thÞ tr−êng hiÖn nay. Bãn ph©n c©n ®èi ngoµi t¸c dông t¨ng n¨ng suÊt cßn cã ý nghÜa rÊt lín trong viÖc t¨ng kh¶ n¨ng chèng chÞu s©u bÖnh cña c©y trång. Th«ng th−êng, do sö dông ®¹m qu¸ thõa hoÆc qu¸ muén ®· lµm cho qu¸ tr×nh chÝn chËm l¹i lµm máng c¸c vá tÕ bµo vµ do ®ã c©y trång dÔ bÞ c¸c s©u bÖnh x©m nhËp vµ ph¸ h¹i. Nhê kh¶ n¨ng ®èi kh¸ng trong quan hÖ ®¹m-kali mµ cã thÓ dïng ph©n kali ®Ó t¨ng kh¶ n¨ng chèng bÖnh. Ph©n chuång cã kh¶ n¨ng ®iÒu tiÕt qu¸ tr×nh gi¶i phãng ®¹m vµ cung cÊp mét l−îng kali nhÊt ®Þnh nªn còng t¨ng kh¶ n¨ng chèng chÞu s©u bÖnh cña c©y lóa. 20

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản