Các khái niệm cơ bản về tài nguyên - môi trường

Chia sẻ: Dam An | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:24

0
854
lượt xem
254
download

Các khái niệm cơ bản về tài nguyên - môi trường

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Khoa học môi trường nghiên cứu mối quan hệ giữa môi trường và con người trong quá trình phát triển của xã hội.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Các khái niệm cơ bản về tài nguyên - môi trường

  1. Kyî thuáût Mäi træåìng CAÏC KHAÏI NIÃÛM CÅ BAÍN VÃÖ MÄI TRÆÅÌNG & TAÌI NGUYÃN ============================================================= 1.1 - KHOA HOÜC MÄI TRÆÅÌNG Khoa hoüc mäi træåìng nghiãn cæïu mäúi quan hãû giæîa mäi træåìng vaì con ngæåìi trong quaï trçnh phaït triãøn cuía xaî häüi. Hay noïi mäüt caïch khaïc khoa hoüc mäi træåìng nghiãn cæïu mäi træåìng säúng trong caïc mäúi quan hãû kinh tãú xaî häüi nhàòm âaím baío hiãûu quaí sæí duûng, baío täön taïi taûo vaì laìm phong phuï hån cháút læåüng cuía mäi træåìng säúng. Khoa hoüc mäi træåìng laì mäüt ngaình khoa hoüc ráút räüng låïn, phæïc taûp vaì coï tênh liãn ngaình cao, âæåüc dæûa trãn cå såí cuía nhiãöu ngaình khoa hoüc tæû nhiãn, xaî häüi vaì cäng nghãû nhæ sinh thaïi hoüc, sinh hoüc, thäø nhæåîng hoüc, âaûi dæång hoüc ... 1.2 - CAÏC KHAÏI NIÃÛM CÅ BAÍN VÃÖ MÄI TRÆÅÌNG 1.2.1- Khaïi niãûm mäi træåìng : Mäi træåìng bao gäöm caïc yãúu täú tæû nhiãn vaì yãúu täú váût cháút nhán taûo quan hãû máût thiãút våïi nhau, bao quanh con ngæåìi, coï aính hæåíng âãún âåìi säúng, saín xuáút, sæû täön taûi vaì phaït triãøn cuía con ngæåìi vaì thiãn nhiãn - (Luáût baío vãû mäi træåìng). Báút cæï 1 váût thãø, mäüt sæû kiãûn naìo cuîng täön taûi vaì diãùn biãún trong mäi træåìng. Mäi træåìng säúng laì täøng håüp caïc âiãöu kiãûn bãn ngoaìi coï aính hæåíng tåïi sæû säúng vaì phaït triãøn cuía caïc cå thãø säúng. Mäi træåìng säúng cuía con ngæåìi laì täøng håüp caïc âiãöu kiãûn váût lyï, hoïa hoüc, sinh hoüc, xaî häüi bao quanh vaì coï aính hæåíng tåïi sæû säúng vaì phaït triãøn cuía caï nhán vaì cäüng âäöng con ngæåìi. Mäi træåìng säúng cuía con ngæåìi laì caí vuî truû =2=
  2. Kyî thuáût Mäi træåìng bao la. Trong âoï coï hãû Màût Tråìi, trong hãû coï Traïi Âáút laì bäü pháûn aính hæåíng træûc tiãúp vaì roî rãût nháút. 1.2.2- Cáúu truïc cuía mäi træåìng: Trong mäi træåìng säúng luän coï sæû täön taûi vaì tæång taïc giæîa caïc thaình pháön vä sinh vaì hæîu sinh. Vãö màût váût lyï Traïi Âáút âæåüc chia laìm 3 quyãøn vä sinh: khê quyãøn, thuíy quyãøn vaì âëa quyãøn; chuïng âæåüc cáúu thaình båíi caïc nguyãn täú váût cháút vaì chæïa âæûng nàng læåüng dæåïi caïc daûng khaïc nhau: quang nàng, thãú nàng, cå nàng, âiãûn nàng, hoïa nàng... Vãö màût sinh hoüc Traïi Âáút coï sinh quyãøn, bao gäöm caïc cå thãø säúng vaì nhæîng bäü pháûn cuía thaình pháön vä sinh taûo nãn mäi træåìng säúng cuía caïc cå thãø naìy. a/ Thaûch quyãøn (mäi træåìng âáút) : Laì låïp voí Traïi Âáút coï âäü daìy 60-70 km trãn pháön luûc âëa vaì 2-8 km dæåïi âaïy âaûi dæång. Tênh cháút váût lyï vaì thaình pháön hoïa hoüc cuía thaûch quyãøn tæång âäúi äøn âënh, coï aính hæåíng to låïn âãún sæû säúng trãn Traïi Âáút. b/ Thuíy quyãøn (mäi træåìng næåïc) : Laì pháön næåïc cuía Traïi Âáút bao gäöm âaûi dæång, säng, häö, ao, suäúi, næåïc ngáöm, bàng tuyãút vaì håi næåïc... Täøng læåüng næåïc 1.454,7x106 km3, læåüng næåïc naìy nãúu phuí lãn bãö màût Traïi Âáút seî taûo nãn 1 låïp næåïc daìy 0,3-0,4 m bao gäöm næåïc màûn, næåïc ngoüt vaì næåïc låü. Thuíy quyãøn âoïng 1 vai troì cæûc kyì quan troüng, khäng thãø thiãúu âæåüc trong viãûc duy trç cuäüc säúng cuía con ngæåìi, sinh váût vaì cán bàòng khê háûu toaìn cáöu. c/ Khê quyãøn ( mäi træåìng khäng khê ) : Laì låïp khäng khê bao quanh Traïi Âáút. Khê quyãøn âoïng vai troì cæûc kyì quan troüng trong viãûc duy trç sæû säúng vaì quyãút âënh tênh cháút khê háûu thåìi tiãút trãn Traïi Âáút. d/ Sinh quyãøn : Bao gäöm caïc cå thãø säúng, thaûch quyãøn, thuíy quyãøn vaì khê quyãøn taûo nãn mäi træåìng säúng cuía sinh váût. Hay noïi mäüt caïch khaïc sinh quyãøn laì thaình =3=
  3. Kyî thuáût Mäi træåìng pháön mäi træåìng coï täön taûi sæû säúng. Sinh quyãøn gäöm caïc thaình pháön hæîu sinh (coï sæû säúng) vaì thaình pháön vä sinh coï quan hãû chàût cheî, tæång taïc phæïc taûp våïi nhau. Khaïc våïi caïc quyãøn váût lyï vä sinh, sinh quyãøn ngoaìi váût cháút vaì nàng læåüng coìn chæïa caïc thäng tin sinh hoüc våïi taïc duûng duy trç cáúu truïc vaì cå chãú täön taûi, phaït triãøn cuía caïc váût säúng. Daûng thäng tin phæïc taûp vaì phaït triãøn cao nháút laì trê tuãû con ngæåìi coï taïc âäüng ngaìy caìng maûnh meî âãún sæû täön taûi vaì phaït triãøn cuía Traïi Âáút. Nhæîng biãún âäøi sáu räüng, maûnh meî trãn Traïi Âáút, cuîng nhæ nhæîng hoaût âäüng ban âáöu cuía con ngæåìi åí trong vuî truû âãöu do trê tuãû con ngæåìi taûo nãn. Tæì nháûn thæïc âoï hçnh thaình khaïi niãûm trê quyãøn. Trê quyãøn bao gäöm caïc bäü pháûn cuía Traïi Âáút , taûi âoï coï taïc âäüng cuía trê tuãû con ngæåìi. Trê quyãøn chênh laì nåi âang xaíy ra nhæîng taïc âäüng to låïn vãö mäi træåìng maì khoa hoüc mäi træåìng cáön âi sáu nghiãn cæïu. 1.2.3- Caïc chæïc nàng cå baín cuía mäi træåìng : Âäúi våïi mäüt caï thãø con ngæåìi, cuîng nhæ våïi cäüng âäöng nhiãöu ngæåìi vaì caí xaî häüi loaìi ngæåìi, mäi træåìng säúng coï thãø xem laì coï 3 chæïc nàng cå baín: - Mäi træåìng laì khäng gian säúng cuía con ngæåìi. - Mäi træåìng laì nåi cung cáúp taìi nguyãn cáön thiãút cho cuäüc säúng vaì hoaût âäüng saín xuáút cuía con ngæåìi. - Mäi træåìng laì nåi chæïa âæûng caïc phãú thaíi do con ngæåìi taûo ra trong cuäüc säúng vaì hoaût âäüng saín xuáút cuía mçnh. a/ Mäi træåìng laì khäng gian säúng cuía con ngæåìi: Trong cuäüc säúng cuía mçnh con ngæåìi cáön coï mäüt khäng gian säúng vaì hoaût âäüng våïi mäüt phaûm vi (âäü låïn) cuîng nhæ mäüt cháút læåüng nháút âënh. Traïi Âáút, bäü pháûn mäi træåìng gáön guîi nháút cuía loaìi ngæåìi trong haìng tràm triãûu nàm qua khäng thay âäøi vãö âäü låïn. Trong khi âoï dán säú loaìi ngæåìi trãn Traïi Âáút laûi tàng lãn theo cáúp säú nhán. Diãûn têch bçnh quán âáöu ngæåìi theo âoï âaî giaím suït ráút nhanh choïng (baíng1.1). Baíng 1.1 : Quaï trçnh tàng træåíng dán säú vaì thu heûp diãûn têch bçnh quán âáöu ngæåìi trãn thãú giåïi: Nàm -106 - 105 104 0 1650 1840 1930 1994 2010 Dán säú ( triãûu ) 0,125 1,0 5,0 200 545 1000 2000 5000 7000 Diãûn têch âáút /ngæåìi.ha 120000 15000 3000 75 27,5 15 7,5 3,0 1,88 =4=
  4. Kyî thuáût Mäi træåìng Sæû haûn chãú khäng gian säúng coìn bë sæû phán bäú khäng âãöu vãö máût âäü dán säú caìng laìm thãm càng thàóng. Taûi caïc vuìng âä thë, khu cäng nghiãûp, vuìng thám canh näng nghiãûp diãûn têch âáút bçnh quán âáöu ngæåìi chè bàòng 1/100 tháûm chê 1/1000 trë säú trung bçnh trãn toaìn Traïi Âáút. Mäüt säú âãö taìi nghiãn cæïu cho tháúy ràòng máût âäü dán säú quaï âäng âuïc dáùn âãún sæû máút äøn âënh xaî häüi, tan våî gia âçnh, treí em khäng âæåüc nuäi dæåîng giaïo duûc chu âaïo, täüi phaûm tàng nhiãöu. Khäng gian säúng quaï cháût chäüi goì boï, con ngæåìi seî bë æïc chãú, hãû thäúng näüi tiãút bë âaío läün, tæì âáy sinh ra nhiãöu càn bãûnh tháön kinh, tuáön hoaìn, ung thæ vaì dãù daìng bë caïc nguäön bãûnh khaïc xám nháûp. Con ngæåìi âoìi hoíi khäng gian säúng khäng chè vãö phaûm vi räüng låïn maì coìn caí vãö cháút læåüng. Khäng gian säúng coï cháút læåüng cao træåïc hãút phaíi saûch seî, tinh khiãút; cuû thãø laì khäng khê, âáút, næåïc tiãúp xuïc våïi con ngæåìi vaì âæåüc con ngæåìi sæí duûng khäng chæïa hoàûc chæïa êt cháút báøn, âäüc haûi âäúi våïi sæïc khoíe cuía con ngæåìi, caính quan tæåi âeûp, haìi hoìa, thoía maîn vãö tháøm myî vaì tám lyï cuía con ngæåìi. b/ Mäi træåìng laì nåi cung cáúp taìi nguyãn : Mäi træåìng laì nåi con ngæåìi khai thaïc nguäön læûc vãö váût liãûu, nàng læåüng cáön thiãút cho cuäüc säúng vaì saín xuáút cuía mçnh. Táút caí caïc nãön saín xuáút tæì sàn bàõt, haïi læåüm, qua näng nghiãûp âãún cäng nghiãûp âãöu phaíi sæí duûng caïc nguyãn liãûu: âáút, næåïc, khäng khê, khoaïng saín láúy tæì Traïi Âáút vaì caïc daûng nàng læåüng cuíi, gäù, than, dáöu khê, nàõng, gioï ... bàõt nguäön tæì nàng læåüng Màût Tråìi hoàûc nàng læåüng nguyãn tæí khai thaïc tæì nàng læåüng tiãöm taìng trong váût cháút cáúu thaình Traïi Âáút. Våïi sæû phaït triãøn cuía vàn minh loaìi ngæåìi nhiãöu nguäön váût liãûu thiãn nhiãn khäng taïi taûo trãn Traïi Âáút ngaìy caìng suy giaím. Âãø khàõc phuûc tçnh traûng naìy con ngæåìi tiãún haình thàm doì, khaío saït, khai thaïc caïc taìi nguyãn tiãöm taìng trong loìng âáút, dæåïi biãøn caí âãø coï thãm nguyãn liãûu måïi. Khoa hoüc vaì cäng nghãû cuîng âaî âæåüc sæí duûng vaì chãú taûo nãn caïc váût liãûu nhán taûo thay thãú váût liãûu thiãn nhiãn hoàûc täø håüp caïc tênh nàng cuía váût liãûu thiãn nhiãn trong mäüt váût liãûu nhán taûo. Váût liãûu måïi trong nhiãöu træåìng håüp laì nhán täú taûo nãn nhæîng tiãún bäü quan troüng vãö khoa hoüc vaì cäng nghãû. Nhæng mäüt säú træåìng håüp gáy nãn nhæîng váún âãö gay cáún cuía mäi træåìng nhæ mäüt säú nhæûa =5=
  5. Kyî thuáût Mäi træåìng täøng håüp khäng thãø phán huíy theo con âæåìng tæû nhiãn hay mäüt säú hoïa cháút træì sáu diãût coí coï chu kyì phán huíy keïo daìi nhiãöu nàm. c/ Mäi træåìng laì nåi chæïa âæûng phãú thaíi : Trong sæí duûng nguyãn liãûu vaì nàng læåüng trong cuäüc säúng sinh hoaût vaì saín xuáút cuía mçnh con ngæåìi chæa bao giåì vaì háöu nhæ khäng bao giåì âaût hiãûu suáút 100%. Noïi caïch khaïc con ngæåìi luän luän taûo ra phãú thaíi: phãú thaíi sinh hoaût vaì phãú thaíi saín xuáút. Mäi træåìng chênh laì nåi chæïa âæûng caïc phãú thaíi âoï. Trong caïc xaî häüi chæa cäng nghiãûp hoïa máût âäü dán säú tháúp, caïc phãú thaíi thæåìng âæåüc taïi sæí duûng. Caïc cháút baìi tiãút âæåüc duìng laìm phán boïn, caïc phãú thaíi tæì näng, lám saín âæåüc duìng laìm thæïc àn gia suïc hoàûc nhiãn liãûu. Nhæîng caïi khäng thãø taïi sæí duûng, taïi chãú thæåìng âæåüc phán huíy tæû nhiãn båíi vi sinh váût sau mäüt thåìi gian tæång âäúïi ngàõn âãø tråí laûi thaình håüp cháút hoàûc nguyãn täú duìng laìm nguyãn liãûu cho quaï trçnh saín xuáút måïi. Trong xaî häüi cäng nghiãûp hoïa, máût âäü dán säú cao, læåüng phãú thaíi thæåìng ráút låïn, khäng âuí nåi chæïa âæûng, quaï trçnh phán huíy tæû nhiãn khäng âuí sæïc xæí lyï. Nhiãöu cháút phãú thaíi khäng thãø phán huíy tæû nhiãn hoàûc coï âäüc tênh ráút cao våïi mäüt læåüng nhoí. Váún âãö chæïa âæûng vaì xæí lyï phãú thaíi tråí thaình váún âãö càng thàóng cuía mäi træåìng. 1.2.4- Phán loaûi mäi træåìng: Tuìy theo muûc âêch vaì näüi dung nghiãn cæïu mäi træåìng säúng cuía con ngæåìi âæåüc phán thaình mäi træåìng thiãn nhiãn, mäi træåìng nhán taûo vaì mäi træåìng xaî häüi. - Mäi træåìng thiãn nhiãn bao gäöm caïc nhán täú thiãn nhiãn: váût lyï, hoïa hoüc vaì sinh hoüc täön taûi khaïch quan ngoaìi yï muäún cuía con ngæåìi hoàûc êt chëu sæû chi phäúi cuía con ngæåìi. - Mäi træåìng nhán taûo bao gäöm nhæîng nhán täú váût lyï, sinh hoüc, xaî häüi do con ngæåìi taûo nãn vaì chëu sæû chi phäúi cuía con ngæåìi. - Mäi træåìng xaî häüi bao gäöm caïc mäúi quan hãû giæîa ngæåìi vaì ngæåìi taûo nãn sæû thuáûn låüi hoàûc tråí ngaûi cho sæû täön taûi vaì phaït triãøn cuía caï nhán vaì cäüng âäöng cuía con ngæåìi. Sæû phán chia naìy chè âãø phuûc vuû muûc âêch nghiãn cæïu, phán têch caïc hiãûn tæåüng phæïc taûp trong mäi træåìng. Trong thæûc tãú caí 3 loaûi mäi træåìng cuìng täön taûi, xen láùn vaìo nhau vaì tæång taïc våïi nhau hãút sæïc chàût cheî. Caïc thaình =6=
  6. Kyî thuáût Mäi træåìng pháön mäi træåìng khäng täön taûi åí traûng thaïi ténh maì luän coï sæû chuyãøn hoïa åí trong tæû nhiãn, diãùn ra theo chu trçnh vaì thäng thæåìng åí daûng cán bàòng. 1.3 - TAÌI NGUYÃN 1.3.1- Khaïi niãûm: Theo nghéa räüng taìi nguyãn laì cuía caíi, nghéa laì táút caí nhæîng gç coï thãø duìng vaìo mäüt muûc âêch haình âäüng naìo âoï. Trong khoa hoüc mäi træåìng taìi nguyãn laì táút caí nhæîng gç coï trong thiãn nhiãn vaì trong xaî häüi coï thãø phuûc vuû cuäüc säúng, saín xuáút vaì caïc hoaût âäüng khaïc cuía con ngæåìi. Hay noïi mäüt caïch khaïc taìi nguyãn bao gäöm táút caí caïc nguäön váût liãûu, nàng læåüng, thäng tin coï trãn Traïi Âáút vaì trong khäng gian vuî truû maì con ngæåìi coï thãø sæí duûng phuûc vuû cuäüc säúng vaì sæû phaït triãøn cuía mçnh. 1.3.2- Phán loaûi taìi nguyãn: Taìi nguyãn coï thãø phán thaình 2 loaûi chênh: taìi nguyãn thiãn nhiãn vaì taìi nguyãn con ngæåìi. - Taìi nguyãn thiãn nhiãn laì nhæîng taìi nguyãn coï sàôn trong tæû nhiãn, do thiãn nhiãn hçnh thaình nãn, con ngæåìi coï thãø khai thaïc, gia cäng chãú biãún âãø sæí duûng vaìo nhæîng muûc âêch nháút âënh. Âáút, næåïc, ræìng, biãøn, khoaïng saín... laì taìi nguyãn thiãn nhiãn. - Taìi nguyãn con ngæåìi laì sæïc lao âäüng chán tay, trê thæïc, täø chæïc, thãø chãú xaî häüi, táûp quaïn, tên ngæåîng âem laûi cho xaî häüi sæïc maûnh vaì khaí nàng haình âäüng coï hiãûu quaí hån. Âäüi nguî cäng nhán, caïn bäü, ngæåìi quaín lyï, phaïp luáût, cå quan quaín lyï kinh tãú, âoaìn thãø xaî häüi, tän giaïo laì nhæîng taìi nguyãn con ngæåìi. Taìi nguyãn thiãn nhiãn laûi coï thãø phán thaình taìi nguyãn váût liãûu, taìi nguyãn nàng læåüng vaì taìi nguyãn thäng tin. - Taìi nguyãn váût liãûu laì nhæîng taìi nguyãn cáúu taûo bàòng caïc nguyãn täú váût cháút coï åí trãn Traïi Âáút. - Taìi nguyãn nàng læåüng bao gäöm nàng læåüng Màût Tråìi vaì caïc dáùn xuáút cuía noï (nhæ nàng læåüng næåïc, gioï, soïng...), nàng læåüng âëa nhiãût vaì nàng læåüng haût nhán. =7=
  7. Kyî thuáût Mäi træåìng - Taìi nguyãn thäng tin laì taìi nguyãn di truyãön sinh hoüc nàòm trong gen caïc sinh váût. Trong sæí duûng cuû thãø ngæåìi ta chia ra taìi nguyãn âáút, taìi nguyãn næåïc, taìi nguyãn khê háûu, taìi nguyãn sinh váût, taìi nguyãn lao âäüng ... Theo khaí nàng taïi taûo, taìi nguyãn âæåüc phán thaình taìi nguyãn taïi taûo âæåüc vaì taìi nguyãn khäng taïi taûo âæåüc. - Taìi nguyãn taïi taûo âæåüc laì taìi nguyãn coï thãø tæû duy trç hoàûc âæåüc bäø sung mäüt caïch liãn tuûc, coï thãø âæåüc thay thãú hoàûc phuûc häöi sau mäüt thåìi gian våïi âiãöu kiãûn phuì håüp. Vê duû nhæ nàng læåüng màût tråìi, cáy träöng, váût nuäi, nguäön næåïc, khäng khê... - Taìi nguyãn khäng thãø taïi taûo âæåüc laì taìi nguyãn täön taûi mäüt caïch coï haûn, seî máút âi hoàûc hoaìn toaìn biãún âäøi, khäng coìn giæî âæåüc tênh cháút ban âáöu sau quaï trçnh sæí duûng nhæ taìi nguyãn khoaïng saín, dáöu moí..., caïc thäng tin di truyãön cho âåìi sau bë mai mäüt. Theo sæû täön taûi, ngæåìi ta chia taìi nguyãn thaình caïc loaûi taìi nguyãn dãù máút vaì taìi nguyãn khäng bë máút. - Taìi nguyãn dãù máút coï thãø phuûc häöi hoàûc khäng phuûc häöi âæåüc. Taìi nguyãn phuûc häöi âæåüc laì taìi nguyãn coï thãø âæåüc thay thãú hoàûc phuûc häöi sau mäüt thåìi gian våïi âiãöu kiãûn phuì håüp, vê duû nhæ cáy träöng, váût nuäi, nguäön næåïc bë nhiãùm báøn. - Taìi nguyãn khäng bë máút bao gäöm taìi nguyãn vuî truû (bæïc xaû màût tråìi, nàng læåüng thuíy triãöu...), taìi nguyãn khê háûu (nhiãût, áøm cuía khê quyãøn, nàng læåüng cuía gioï...) vaì taìi nguyãn næåïc. 1.3.3- Âàûc tênh cå baín cuía mäüt säú taìi nguyãn phäø biãún nháút: a/ Taìi nguyãn âáút : Taìi nguyãn âáút laì taìi nguyãn váût liãûu coï yï nghéa cæûc kyì quan troüng âäúi våïi con ngæåìi. Âáút laì cå såí cuía chäù åí, laì âëa baìn khai thaïc caïc taìi nguyãn näng, lám, ngæ nghiãûp, laì nåi xáy dæûng caïc cå såí saín xuáút cäng nghiãûp vaì caïc cå såí haû táöng cuía xaî häüi. =8=
  8. Kyî thuáût Mäi træåìng Vãö säú læåüng taìi nguyãn âáút xaïc âënh theo diãûn têch. Vãö cháút læåüng, xaïc âënh theo âäü phç nhiãu cáön thiãút cho saín xuáút näng nghiãûp vaì caïc nhu cáöu sæí duûng khaïc. Theo taìi liãûu quan tràõc viãùn thaïm, vaìo khoaíng cuäúi tháûp kyí 1980 täøng säú diãûn têch trãn Traïi Âáút laì 14.777 triãûu ha, trong âoï 1.527 triãûu ha bë bàng bao phuí vaì 13.250 triãûu ha coï màût âáút. Trong diãûn têch âoï coï 12% laì âáút canh taïc, 24% laì âáút âäöng coí cho chàn nuäi, 32% laì âáút ræìng, 32% laì âáút cæ truï vaì âáút âáöm láöy ngáûp màûn hoàûc ngáûp ngoüt. Tyí lãû caïc loaûi âáút thay âäøi ráút nhiãöu tuìy theo âiãöu kiãûn thiãn nhiãn vaì trçnh âäü phaït triãøn kinh tãú xaî häüi cuía tæìng næåïc vaì tæìng vuìng. Âáút coï tiãöm nàng khai thaïc näng nghiãûp trãn toaìn Traïi Âáút khoaíng 3.200 triãûu ha, hiãûn nay måïi khai thaïc 1.500 triãûu ha. Taìi nguyãn âáút trãn thãú giåïi nhçn chung âang åí tçnh traûng suy thoaïi nghiãm troüng do bë khai thaïc quaï mæïc våïi nhæîng phæång thæïc khäng thêch håüp, do phaï hoaûi táöng phuí thæûc váût gáy xoïi moìn, ræía träi. ÅÍ Hoa Kyì bçnh quán mäùi nàm khoaíng 8,5 triãûu ha bë næåïc vaì gioï xoïi cuäún âi khoaíng 25.000 triãûu táún âáút maìu måî. Trãn mäùi ha âáút canh taïc trung bçnh bë xoïi moìn tæì 1,8 - 3,4 táún âáút / nàm. Læåüng âáút dinh dæåîng bë ræía träi vaìo khoaíng 5,4 - 8,4 triãûu táún haìng nàm, tæång âæång våïi sæû máút âi cuía 30 - 50 triãûu táún læång thæûc. Biãún âäøi khê háûu kãút håüp biãûn phaïp sæí duûng âáút khäng håüp lyï gáy ra sa maûc hoïa. Æåïc tênh âãún nay 10% âáút coï tiãöm nàng khai thaïc näng nghiãûp trãn Traïi Âáút bë sa maûc hoïa. Sa maûc Sahara åí Bàõc Phi mäùi nàm tiãún vãö Âëa Trung Haíi haìng tràm meït, laìm máút âi hàòng nàm khoaíng 100.000 ha âáút näng nghiãûp vaì âäöng coí. Caïc biãûn phaïp caíi taûo âáút, boïn phán, tæåïi tiãu vaì xaí thaíi næåïc khäng håüp lyï cuîng gáy ra tçnh traûng âáút bë ä nhiãùm båíi caïc cháút âäüc. Haìng nàm 15% âáút trãn toaìn cáöu bë suy thoaïi vç lyï do nhán taûo. Trong âoï suy thoaïi vç xoïi moìn do næåïc 55,7%, do gioï 28%, 12,1% do máút dinh dæåîng. ÅÍ Trung Quäúc diãûn têch âáút bë suy thoaïi 280 triãûu ha, chiãúm 30% laînh thäø, åí ÁÚn Âäü máút 3,7 triãûu ha âáút träöng troüt mäùi nàm, khu væûc Cháu AÏ Thaïi Bçnh Dæång 860 triãûu ha âáút bë hoang maûc hoïa. Næåïc ta coï trãn 33 triãûu ha âáút, hiãûn nay âæåüc phán bäú sæí duûng nhæ sau: - Saín xuáút näng nghiãûp : 6.993×103ha. - Âáút coï ræìng : 9.395×103ha. =9=
  9. Kyî thuáût Mäi træåìng - Âáút chuyãn duìng : 972×103ha. ( giao thäng , væûc næåïc , moí) - Âáút åí : 818 ha. - Âáút boí hoang chæa duìng : 14.925×103ha. (gäöm âáút bàòng 1.035×103 ha, âáút âäöi nuïi 11.268×103 ha). Saín xuáút näng nghiãûp âæåüc phán thaình 7 vuìng kinh tãú khaïc nhau: vuìng Trung du miãön nuïi Bàõc Bäü, vuìng âäöng bàòng säng Häöng, vuìng duyãn haíi Bàõc Trung Bäü, vuìng duyãn haíi Nam Trung Bäü, vuìng Táy Nguyãn, vuìng Âäng Nam Bäü vaì âäöng bàòng säng Cæíu Long. Âáút saín xuáút näng nghiãûp chuí yãúu åí âäöng bàòng säng Häöng vaì âäöng bàòng säng Cæíu Long. Coï khoaíng trãn 5 triãûu ha âáút träöng cáy haìng nàm, trong säú naìy coï khoaíng trãn 4 triãûu ha âáút träöng luïa. Diãûn têch âáút an toaìn hån 2 triãûu ha, coï khoaíng gáön 3 triãûu ha âáút hoàûc bë nhiãùm màûn hoàûc bë pheìn. Âáút luïa haìng nàm bë thu heûp haìng vaûn ha do bë láún chiãúm âãø laìm âáút åí vaì xáy dæûng cäng trçnh. Do naûn phaï ræìng hiãûn nay 11 triãûu ha âäöi nuïi âaî tråí thaình âäöi nuïi troüc. Do âoï baío vãû vaì sæí duûng håüp lyï taìi nguyãn âáút âaî tråí thaình nhiãûm vuû hãút sæïc quan troüng trong viãûc baío vãû mäi træåìng vaì phaït triãøn bãön væîng. b/ Taìi nguyãn ræìng : Ræìng laì bäü pháûn hãút sæïc quan troüng trong mäi træåìng säúng cuía con ngæåìi. Ræìng cung cáúp cho con ngæåìi nhæîng váût liãûu cáön thiãút, taïc âäüng træûc tiãúp âãún sæû täön taûi vaì cháút læåüng cuía caïc taìi nguyãn khaïc nhæ khäng khê, âáút, næåïc vaì taûo ra nhæîng âiãöu kiãûn thuáûn låüi cho âåìi säúng vaì saín xuáút cuía con ngæåìi. Trong lëch sæí Traïi Âáút, khi con ngæåìi xuáút hiãûn thç ræìng nguyãn thuíy chiãúm lénh táút caí màût âáút træì vuìng âaìi nguyãn vaì sa maûc. ÅÍ vuìng än âåïi phäø biãún laì ræìng Taiga, åí vuìng xêch âaûo vaì nhiãût âåïi laì ræìng mæa nhiãût âåïi. Ræìng coï quan hãû chàût cheî våïi âáút, ræìng tham gia vaìo sæû hçnh thaình phaït triãøn cuía âáút vaì baío vãû âáút. Âáút laûi laì nguäön váût liãûu nuäi dæåîng ræìng, cho pheïp ræìng sinh træåíng vaì phaït triãøn. Âáút ræìng háöu nhæ tæû boïn phán, caình laï råi ruûng tæì cáy âæåüc vi sinh váût phán huíy âæa tråí vãö daûng caïc nguyãn täú dinh dæåîng cáön cho cáy háúp thuû âãø sinh træåíng. Dæåïi taïn laï cáy ræìng thuáön loaûi læåüng muìn lãn tåïi 5-10 táún/ha/nàm, våïi mæïc tàng træåíng 300-500 taû/ha.nàm. = 10 =
  10. Kyî thuáût Mäi træåìng Ræìng coï taïc duûng âiãöu hoìa khê háûu do låïp thæûc váût nhiãöu táöng tiãúp nháûn aïnh saïng Màût Tråìi ngàn caín viãûc hun noïng màût âáút. Ræìng ngàn caïch caïc luäöng gioï baîo baío vãû caïc khu dán cæ hoàûc näng nghiãûp. Ræìng laì nguäön tiãu thuû khê CO2 vaì cung cáúp khê O2. Haììng nàm qua caïc phaín æïng quang håüp 1 ha ræìng âæa vaìo khê quyãøn khoaíng 16 táún äxy tæû do, ræìng thäng 30 táún /ha, coìn cáy träöng chè tæì 3-10 táún /ha. Ræìng coï taïc duûng âiãöu tiãút doìng chaíy säng ngoìi våïi viãûc giæî næåïc trãn læu væûc trong muìa mæa luî vaì cung cáúp laûi trong muìa mæa kiãût. Do âoï ræìng laìm cho luî luût vaì haûn haïn båït nghiãm troüng, chãú âäü thuíy vàn trãn caïc læu væûc coï ræìng tråí nãn âiãöu hoìa hån. Ræìng coìn coï giaï trë du lëch, phong caính, thãø thao. Ræìng laì nåi taìng træî taìi nguyãn sinh váût hoang daûi. Trong nãön kinh tãú så khai ræìng laì nguäön cung cáúp læång thæûc, thæûc pháøm chênh cho con ngæåìi. Trong nãön vàn minh näng nghiãûp, taìi nguyãn sinh váût goïp pháön nháút âënh vaìo nguäön læång thæûc, thæûc pháøm vaì coï vai troì quan troüng do caïc cäng duûng, pháøm cháút âàûc biãût cuía caïc saín pháøm sinh váût tæì ræìng. Trong caïc næåïc cäng nghiãûp hoïa nguäön gen tæì caïc sinh váût quê hiãúm coï giaï trë âàûc biãût trong chàn nuäi, träöng troüt vaì cäng nghiãûp hoïa dæåüc. Luïc chæa coï sæû can thiãûp cuía con ngæåìi ræìng chiãúm khoaíng 6 tyí ha trãn màût âáút. Diãûn têch naìy chè coìn laûi 4,4 tyí ha vaìo nàm 1958 vaì 3,8 tyí ha vaìo nàm 1973. Âãún nàm 1995 diãûn têch ræìng kheïp kên chè coìn 2,9 tyí ha. Ræìng Viãût Nam cung cáúp nhiãöu saín váût quan troüng: gäù, cuíi, cáy thuäúc, cáy duìng trong cäng nghiãûp, cáy læång thæûc thæûc pháøm, cáy caính, caïc âäüng váût sàn bàõt, máût ong... Hiãûn nay theo æåïc tênh ræìng cung cáúp cho khoaíng 35- 45x106m3 gäù vaì cuíi haìng nàm. Trong chiãún tranh Myî âaî duìng bom vaì cháút âäüc hoïa hoüc phaï huíy khoaíng 2 triãûu ha ræìng åí Miãön Nam Viãût Nam. Haìng nàm theo thäúng kã diãûn têch ræìng bë thu heûp 200 nghçn ha, nguyãn nhán gäöm chaïy ræìng, du canh du cæ láúy âáút laìm näng nghiãûp. Máút ræìng, sæû suy thoaïi âáút do xoïi moìn tàng nhanh. Chæång trçnh träöng cáy gáy ræìng phuí xanh âáút träúng âäöi troüc haìng nàm âæåüc 100 nghçn ha. = 11 =
  11. Kyî thuáût Mäi træåìng Baíng 1.2 :Phán bäú ræìng theo vuìng laînh thäø åí Viãût Nam: Diãûn têch laînh thäø Diãûn têch ræìng Tyí lãû che phuí VUÌNG (1000 ha) (1000 ha) (%) Táy Bàõc Bàõc bäü 3.153,6 290 9,2 Âäng Bàõc Bàõc bäü 3.367,3 591 17,5 Trung tám Bàõc bäü 3.908,6 993,5 24,0 Âäöng bàòng Bàõc bäü 1.143,6 41,3 0,4 Bàõc Trung bäü 5.189,0 1.647,5 32,6 Duyãn Haíi Trung bäü 4.506,7 999,2 22,2 Táy Nguyãn 5.526,8 2.554,5 46,2 Âäng Nam bäü 1.347,5 532,6 22,4 Âäöng bàòng Nam bäü 3.987,7 171,6 0,4 c/ Taìi nguyãn næåïc : Næåïc laì taìi nguyãn coï yï nghéa quyãút âënh âäúi våïi sæû säúng vaì phaït triãøn cuía con ngæåìi vaì xaî häüi loaìi ngæåìi. Næåïc laì thaình pháön cáúu thaình nãn sinh quyãøn vaì taïc âäüng træûc tiãúp âãún caïc yãúu täú cuía thaûch quyãøn, khê quyãøn vaì caïc nhán täú taïc âäüng âãún khê háûu thåìi tiãút trong khê quyãøn. Næåïc væìa laì mäüt taìi nguyãn váût liãûu, væìa laì váût mang nàng læåüng, di chuyãøn caïc váût cháút coï trãn Traïi Âáút dæåïi daûng hoìa tan, lå læíng hoàûc di âáøy trong næåïc. Næåïc di chuyãøn theo tuáön hoaìn næåïc nhæ laì mäüt chu trçnh thu tháûp, thanh loüc vaì phán phäúi næåïc mäüt caïch liãn tuûc vaì khàõp moüi nåi trãn Traïi Âáút. Täøng læåüng næåïc coï trãn Traïi Âáút laì 1.454×106km3. Khoaíng 94% laì næåïc màûn åí biãøn vaì âaûi dæång, khoaíng 2% laì næåïc ngoüt cuía caïc nuïi bàng vaì bàng haì åí 2 cæûc, khoaíng 0,6% laì næåïc ngáöm åí táöng näng vaì táöng sáu. Næåïc trong khê quyãún chiãúm 0,001%, trong sinh quyãøn chiãúm khoaíng 0,0002%, trong säng ngoìi tyí lãû êt nháút, chè coï 0,00007%. Thæûc sæû con ngæåìi chè duìng cho âåìi säúng cuía mçnh khoaíng 0,3% læåüng næåïc coï åí trãn Traïi Âáút dæåïi daûng næåïc ngoüt. Trong pháön âoï thæûc tãú hiãûn nay chè duìng âæåüc 1%, vç 99% hiãûn nay con ngæåìi khäng våïi tåïi âæåüc hoàûc næåïc bë ä nhiãùm âãún mæïc næåïc khäng xæí lyï âæåüc. Sæû phán bäú næåïc khäng âäöng âãöu theo khäng gian vaì thåìi gian laìm cho taìi nguyãn næåïc hãút sæïc thiãúu thäún taûi tæìng nåi, tæìng muìa, màût khaïc laûi quaï thæìa thaîi gáy tai hoüa khuíng khiãúp vaìo muìa luî luût. = 12 =
  12. Kyî thuáût Mäi træåìng Hiãûn nay trãn phaûm vi toaìn cáöu con ngæåìi duìng 8% trong täøng næåïc ngoüt âæåüc khai thaïc cho sinh hoaût, 23% cho cäng nghiãûp, 63% cho näng nghiãûp. Våïi trçnh âäü hiãûn nay âãø saín xuáút 1 táún giáúy cáön 250 táún næåïc; 1 táún phán âaûm cáön 600 táún næåïc; 1 táún âæåìng hoàûc 1 táún bäüt cáön khoaíng 1.000 táún næåïc; nhu cáöu sinh hoüc cuía con ngæåìi vaì âäüng váût vaìo khoaíng 10 táún næåïc/1 táún tãú baìo säúng. Âãø âaïp æïng nhu cáöu cuía mçnh taûi nhiãöu nåi trãn thãú giåïi hiãûn nay con ngæåìi âaî sæí duûng hãút nguäön næåïc màût vaì âaî khai thaïc nguäön næåïc ngáöm. So våïi 3 tháûp kyí træåïc âáy læåüng næåïc ngáöm âæåüc khai thaïc âaî tàng gáúp 30 láön. Cháút læåüng næåïc coï nhæîng suy thoaïi nghiãm troüng. Näöng âäü nitrat cuía caïc säng åí cháu Áu cao hån nhiãöu láön so våïi tiãu chuáøn saûch, näöng âäü phäút pho, thuäöc træì sáu, âäü chua âãöu quaï giåïi haûn cho pheïp. Theo baïo caïo cuaí Liãn Håüp Quäúc hiãûn nay chè 79% dán thaình thë vaì 41% dán näng thän âæåüc hæåíng næåïc saûch vaì âiãöu kiãûn vãû sinh. Bçnh quán trong 5 ngæåìi säúng åí caïc næåïc âang phaït triãøn coï 3 ngæåìi khäng âæåüc uäúng næåïc saûch, 80% bãûnh táût trong nhán dán caïc næåïc naìy bàõt nguäön tæì viãûc duìng næåïc bë ä nhiãùm. ÅÍ Viãût Nam læåüng mæa bçnh quán nàm laì 1.900mm (634 tyí m3 næåïc). Dæû træî áøm trong âáút laì 426 tyí m3/nàm. Viãût Nam thuäüc nhoïm næåïc giaìu taìi nguyãn næåïc taûi chäù, ngoaìi ra coìn thu nháûn nguäön næåïc ngoaûi lai tæì Trung Quäúc, Laìo, Campuchia laì 132,8 tyí m3. Viãût Nam coï maûng læåïi säng ngoìi khaï daìy âàûc vaì phán bäú tæång âäúi âäöng âãöu trãn laînh thäø, coï 2.500 säng daìi trãn 10 km våïi täøng chiãöu daìi trãn 52.000 km. Doüc theo båì biãøn trung bçnh 20 km coï mäüt cæía säng vaì máût âäü læåïi säng thay âäøi tæì 0,5 âãún 2,0 km/km2. Tuy nhiãn læåüng doìng chaíy phuû thuäüc vaìo chãú âäü mæa. Læåüng mæa trãn laînh thäø Viãût Nam låïn nhæng laûi phán bäú khäng âäöng âãöu, táûp trung chuí yãúu trong caïc thaïng muìa mæa. Læåüng mæa låïn laûi táûp trung nãn taûo ra doìng chaíy ráút låïn. Do taìi nguyãn næåïc phán bäú khäng âäöng âãöu vaì dao âäüng ráút phæïc taûp theo thåìi gian, viãûc khai thaïc næåïc gàûp nhiãöu khoï khàn vaì phæïc taûp. Nhæîng vuìng mæa låïn coï moâun doìng chaíy âaût trãn 70 tháûm chê 100 l/s/km3, vuìng mæa êt doìng chaíy nhoí coï nåi chè âaût 5 l/s/km3, chãnh nhau tåïi 20 láön. Træî læåüng næåïc ngáöm coï thãø khai thaïc vaìo khoaíng 10 triãûu m3/ngaìy. Trong caïc tháûp kyí qua næåïc ngáöm bë khai thaïc quaï mæïc, væåüt quaï khaí nàng tæû naûp laûi mäüt caïch tæû nhiãn. Mæûc næåïc taûi caïc giãúng khai thaïc âãöu bë haû tháúp, coï nåi âãún haìng chuûc meït, keìm theo âoï laì âáút bë luïn, næåïc màûn, chua xám nháûp. = 13 =
  13. Kyî thuáût Mäi træåìng Âiãøn hçnh laì åí thaình phäú Häö Chê Minh, næåïc ngáöm âaî khai thaïc tæì 1960 mäüt caïch quaï mæïc, do âoï âaî bë nhiãùm màûn buäüc phaíi chuyãøn sang sæí duûng næåïc màût. Âãún nay sau hån 30 nàm ngæìng khai thaïc maì táöng ngáöm váùn bë màûn chæa phuûc häöi âæåüc. Vãö cháút læåüng næåïc åí caïc væûc næåïc bë suy thoaïi roî rãût. Háöu nhæ táút caí caïc säng häö åí caïc âä thë vaì khu cäng nghiãûp låïn âãöu bë ä nhiãùm. Hai doìng säng chênh: säng Häöng vaì säng Mekäng tæìng âoaûn cuîng âaî bë ä nhiãùm. Næåïc åí caïc kãnh mæång, säng vuìng âäöng bàòng âãöu êt nhiãöu bë ä nhiãùm thuäúc træì sáu. ÅÍ caïc væûc næåïc vuìng âäöng bàòng Nam bäü coìn bë ä nhiãùm båíi kyï sinh truìng vaì caïc vi sinh váût gáy bãûnh tæì caïc nguäön phán bàõc vaì phán gia suïc khäng âæåüc xæí lyï. Pháön låïn caïc bãûnh viãûn, nhaì maïy, khu dán cæ âä thë, khu cäng nghiãûp cuî âãöu khäng làõp âàût hãû thäúng xæí lyï næåïc thaíi, táút caí caïc loaûi næåïc thaíi âãöu thaíi ra caïc væûc næåïc tæû nhiãn. d/ Taìi nguyãn khoaïng saín : Khoaïng saín âæåüc hçnh thaình trong caïc quaï trçnh âëa cháút taûo thaình Traïi Âáút vaì liãn tuûc biãún âäøi traûng thaïi sau âoï. Khoaïng saín täön taûi dæåïi nhiãöu daûng åí trong caïc låïp voí cuía Traïi Âáút, trong dung nham dæåïi caïc låïp voí, dæåïi âaïy biãøn, hoìa tan trong næåïc biãøn vaì âaûi dæång cuîng nhæ trong næåïc ngoüt. Khoaïng saín âæåüc phán thaình hai nhoïm chênh: -Khoaïng kim loaûi: våïi caïc kim loaûi thäng thæåìng, thæåìng gàûp våïi træî læåüng låïn (Al, Fe , Mn, Cu , Mg ,Pb , ...) vaì caïc kim loaûi hiãúm våïi træî læåüng nhoí vaì phán taïn (Au, Ag, Pt , Hg...). -Khoaïng phi kim loaûi: våïi caïc loaûi quàûng (photphat, sunphat, Na, K...); caïc nguyãn liãûu khoaïng (caït , soíi, âaï väi ...) vaì caïc nhiãn liãûu khoaïng (dáöu moí, khê âäút...). Khoaïng saín laì taìi nguyãn khäng taïi taûo. Viãûc khai thaïc vaì sæí duûng laìm caûn kiãût træî læåüng cuía chuïng trãn Traïi Âáút. Theo dæû baïo hiãûn nay thç træî læåüng Sàõt, Nhäm, Titan, Cräm, Manhã, Vanadi... coìn låïn; træî læåüng Baûc, Bismut, Thuíy ngán, Amiant, Âäöng, Chç, Keîm, Thiãúc, Mälipâen coìn khäng nhiãöu; træî læåüng Barit, Graphit, mica, Inâi coìn laûi ráút êt vaì coï nguy cå caûn kiãût sau mäüt thåìi gian ngàõn. = 14 =
  14. Kyî thuáût Mäi træåìng Thë træåìng khoaïng saín hiãûn nay thãø hiãûn sæû thiãúu cäng bàòng trong tráût tæû kinh tãú thãú giåïi. Caïc næåïc phaït triãøn mua khoaïng saín tæì caïc næåïc âang phaït triãøn våïi giaï tháúp vaì baïn haìng hoïa chãú taûo tæì caïc nguyãn liãûu naìy våïi giaï cao. Âãø traïnh tçnh traûng naìy gáön âáy caïc næåïc âang phaït triãøn chuyãøn sang xuáút kháøu kim loaûi tinh chãú âãø coï thãm giaï trë gia tàng vaìo nguyãn liãûu. Theo dæû baïo thç trong vaìi tháûp niãn tåïi nhu cáöu vãö khoaïng saín sàõt seù tàng khoaíng 960 triãûu tåïi 1.900 triãûu táún/nàm; vãö bauxite tæì 90 âãún 180 triãûu táún/nàm; tæì 1980 âãún nàm 2000 nhán loaûi tiãu thuû 3 âãún 4 láön nhiãöu hån täøng säú khoaïng saín phi kim loaûi maì loaìi ngæåìi âaî sæí duûng tæì luïc noï sinh ra âãún âáöu tháûp kyí 1980. Quan âiãøm bi quan cho ràòng tçnh traûng caûn kiãût khoaïng saín seî gáy tråí ngaûi låïn cho sæû phaït triãøn cuía nhán loaûi. Quan âiãøm laûc quan cho ràòng træî læåüng khoaïng saín tuy khai thaïc ngaìy caìng khoï khàn nhæng coìn ráút låïn. Khoa hoüc vaì cäng nghãû seî giuïp cho con ngæåìi phaït hiãûn træî læåüng måïi, caïc nguäön thay thãú tæû nhiãn hoàûc nhán taûo. Nhiãöu âãö taìi khoa hoüc âaî âæåüc tiãún haình âãø tçm váût liãûu coï âuí tênh nàng váût lyï cáön thiãút våïi giaï thaình thêch håüp âãø thay thãú váût liãûu âang caûn kiãût. Mäüt hæåïng quan troüng khaïc laì taïi chãú phãú thaíi. Vê duû taûi Hoa Kyì cäng nghãû chãú taûo ätä sæí duûng âãún 90% váût liãûu taïi chãú. Haìng nàm næåïc naìy taïi chãú khoaíng 950.000 táún nhäm, 1.175.000 laûng âäöng, 28 triãûu laûng baûc vaì 2,7 triãûu táún vaìng. Biãûn phaïp hæîu hiãûu nháút laì tiãút kiãûm tiãu duìng. Nãúu táút caí moüi ngæåìi trong âåìi säúng vaì saín xuáút haìng ngaìy âãöu coï yï thæïc haûn chãú tiãu duìng haìng hoïa vaì caïc váût liãûu khaïc thç taìi nguyãn khoaïng saín väún laì taìi nguyãn khäng thãø taïi taûo seî duy trç âæåüc láu hån. Viãût Nam nàòm trãn baín lãö cuía hai vaình âai kiãún taûo vaì sinh khoaïng cåî låïn cuía Traïi Âáút vç váûy coï nguäön khoaïng saín ráút phong phuï vãö chuíng loaûi vaì âa daûng vãö loaûi hçnh. Kãút quaí thàm doì vaì khaío saït tåïi nay cho tháúy ta coï hån 3.500 moí vaì âiãøm quàûng cuía 90 loaûi khoaïng saín. Âaî vaì âang khai thaïc khoaíng gáön 1.000 moí. Træî læåüng quàûng sàõt coï tåïi haìng tràm triãûu táún, bauxite tåïi vaìi tyí táún, thiãúc haìng chuûc ngaìn táún. Caïc quàûng kim loaûi nhæ vaìng, baûc, âäöng, keîm, âaï quê,... âãöu coï taûi nhiãöu nåi trãn âáút næåïc ta. Hiãûn nay khai thaïc moí quàûng åí Viãût Nam coìn ráút laûc háûu, tyí lãû taïch thu tháúp, cháút thaíi quàûng boí âi coìn chæïa nhiãöu khoaïng saín coï êch khaïc. Baîi thaíi = 15 =
  15. Kyî thuáût Mäi træåìng âãöu khäng coï qui hoaûch, thäng thæåìng laì cháút âäúng ngay taûi moí khai thaïc. Khai thaïc than åí moí than Quaíng Ninh laì mäüt dáùn chæïng cho viãûc laîng phê vaì laìm ä nhiãùm mäi træåìng. e/ Taìi nguyãn nàng læåüng : Nàng læåüng laì âiãöu kiãûn táút yãúu cho sæû täön taûi vaì tiãún hoïa cuía moüi sinh váût. Trong quaï trçnh phaït triãøn cuía xaî häüi loaìi ngæåìi nguäön nàng læåüng thæåìng xuyãn chuyãøn dëch tæì daûng naìy sang daûng khaïc. Daûng nàng læåüng thiãn nhiãn âáöu tiãn âæåüc con ngæåìi sæí duûng laì nàng læåüng Màût Tråìi, âæåüc duìng mäüt caïch tæû nhiãn âãø soi saïng, sæåíi áúm, phåi khä læång thæûc, thæûc pháøm vaì caïc âäö duìng. Tiãúp âoï laì nàng læåüng gäù, cuíi, räöi tåïi nàng læåüng næåïc, gioï, nàng læåüng keïo cuía gia suïc. Nàng læåüng khai thaïc tæì than âaï ngæû trë trong thãú kyí 18-19. Nàng læåüng dáöu moí thay thãú vë trê cuía than âaï trong thãú kyí 20 vaì tæìng bæåïc chia seí vai troì cuía mçnh våïi nàng læåüng haût nhán. Caïc daûng nàng læåüng måïi êt ä nhiãùm nhæ nàng læåüng Màût Tråìi, nàng læåüng næåïc, gioï, thuíy triãöu, nàng læåüng vi sinh váût thu nháûn âæåüc våïi nhæîng phæång phaïp vaì phæång tiãûn cäng nghãû tiãn tiãún cuîng âang måí räüng phaûm vi hoaût âäüng cuía mçnh. Nhu cáöu nàng læåüng cuía con ngæåìi tàng lãn nhanh choïng trong quaï trçnh phaït triãøn. 100.000 nàm træåïc cäng nguyãn, mäùi ngaìy mäüt ngæåìi tiãu thuû khoaíng 4000 âãún 5000 Kcal. 500 nàm træåïc cäng nguyãn tàng lãn 1200Kcal. Âáöu thãú kyí 15 lãn tåïi 26000Kcal, giæîa thãú kyí 19 laì 70000 Kcal vaì hiãûn nay trãn 200000 Kcal . • Than âaï : Than âaï laì nham thaûch tráöm têch, thaình pháön chuí yãúu laì cacbon. Than âaï âæåüc hçnh thaình qua nhiãöu thåìi kyì âëa cháút, chuí yãúu vaìo thåìi kyì Paleozoi caïch âáy khoaíng 225-350 triãûu nàm. Than âaï âæåüc phán thaình ba loaûi chênh: than náu, than chæïa dáöu vaì than cæïng. Træî læåüng caïc loaûi than trãn toaìn thãú giåïi hiãûn nay æåïc âoaïn vaìo khoaíng gáön 700 tyí táún. Theo täúc âäü sæí duûng hiãûn nay træî læåüng naìy coï thãø âaïp æïng nhu cáöu 180 nàm næîa (dæû âoaïn nàm 1995). Viãûc sæí duûng than âaï laìm nhiãn liãûu coï nhæîng taïc âäüng låïn tåïi mäi træåìng. Trong thàm doì, âiãöu tra, khaío saït coï thãø gáy thiãût haûi êt nhiãöu tåïi taìi nguyãn âáút, taìi nguyãn ræìng, caïc læu væûc säng suäúi taûi vuìng thàm doì, khaío saït. = 16 =
  16. Kyî thuáût Mäi træåìng Than thæåìng duìng laìm nhiãn liãûu cho caïc nhaì maïy âiãûn, âun caïc näöi håi hoàûc cáúp nhiãût cho caïc loì luyãûn kim. Quaï trçnh âäút thæåìng gáy ra caïc loaûi ä nhiãùm khaïc nhau. Thäng thæåìng coï buûi, caïc äxyt læu huyình, äxyt nitå, äxyt caïcbon vaì nhiãût thaíi. Mäüt nhaì maïy nhiãût âiãûn cäng suáút 1.000MW mäùi nàm thæåìng duìng 2,7 triãûu táún than. Læåüng than naìy thaíi ra khoaíng 5 triãûu táún CO2, 18.000 táún NOx, 11.000-110.000 táún SOx vaì 1.500-30.000 táún buûi. Sau quaï trçnh âäút than âãø laûi mäüt læåüng phãú thaíi ráút låïn. Phãú thaíi naìy gäöm tro mën bay lãn khäng vaì xè cuûc âoïng laûi åí âaïy loì. Nhaì maïy nhiãût âiãûn 1.000MW haìng nàm coï khoaíng tæì 180.000-680.000 táún phãú thaíi ràõn. • Dáöu moí vaì khê thiãn nhiãn : Dáöu moí laì mäüt daûng cháút nhaîo maìu âen, häùn håüp nhiãöu cacbua hydro sau chãú biãún seî tråí thaình caïc nhiãn liãûu cäng nghiãûp, caïc hoïa cháút duìng trong chãú taûo phán boïn, dæåüc pháøm, âäö nhæûa, cháút bäi trån. Khê thiãn nhiãn laì häùn håüp caïc cacbua hydro nheû, trong âoï metan chiãúm pháön låïn, coï thãø duìng laìm nhiãn liãûu cho sinh hoaût, cäng nghiãûp vaì nguyãn liãûu cho mäüt säú ngaình cäng nghiãûp hoïa cháút. Trong quaï trçnh âäút khê thiãn nhiãn gáy ä nhiãùm ráút êt so våïi caïc daûng nhiãn liãûu khaïc. Dáöu moí vaì khê thiãn nhiãn coï åí trong âáút liãön vaì ngoaìi biãøn khåi. Hiãûn nay ngæåìi ta âaî khai thaïc dáöu khê åí âäü sáu hån 10 km dæåïi màût âáút. Khai thaïc dáöu khê trãn âáút liãön khäng coï taïc âäüng ä nhiãùm mäi træåìng tráöm troüng, nhæng coï thãø gáy luïn, suût. Coï vuìng bë suût tåïi 9 meït (Los Angeles - Hoa Kyì). Khai thaïc dáöu khê åí biãøn khåi gáy ä nhiãùm tráöm troüng trãn caïc âaûi dæång vaì biãøn. Ä nhiãùm coï thãø do dáöu, thoaït tæì caïc tuïi chæïa dáöu tæû nhiãn. Hiãûn nay æåïc læåüng haìng nàm coï 600.000 táún dáöu moí thoaït vaìo næåïc biãøn theo daûng naìy, chiãúm 50% täøng säú dáöu ä nhiãùm trong caïc âaûi dæång. 20% do dáöu traìn khoíi giãúng khai thaïc, våî äúng dáùn dáöu. Trong nhæîng nàm gáön âáy haìng nàm caïc tai naûn âàõm taìu dáöu âem khoaíng 200.000 táún dáöu vaìo biãøn, viãûc ræía caïc taìu âem khoaíng 1.300.000 táún dáöu vaìo biãøn. Dáöu traìn gáy tai haûi nghiãm troüng cho caïc hãû sinh thaïi biãøn, hãû sinh thaïi næåïc ngoüt vaì caí caïc hãû sinh thaïi trãn âáút ven båì. Quaï trçnh âäút dáöu, khê âãöu sinh ra caïc cháút gáy ä nhiãùm tæång tæû nhæ âäút than. Khê thiãn nhiãn luïc âäút chè sinh ra CO2, mäüt êt CO, NOx vaì håi næåïc. NOx vaì SOx do âäút dáöu chè bàòng 1/10 do âäút than, buûi êt hån nhiãöu vaì khäng coï xè than. = 17 =
  17. Kyî thuáût Mäi træåìng • Thuíy nàng : Loaìi ngæåìi tæì haìng chuûc nghçn nàm vãö træåïc âaî biãút sæí duûng nàng læåüng cuía doìng næåïc våïi nhæîng thiãút bë thä så nhæng hãút sæïc thäng minh: xe næåïc, gaìu næåïc, cäúi xay næåïc, mæång næåïc tæû chaíy. Thuíy nàng âæåüc duìng trong tæåïi tiãu âäöng ruäüng, chãú biãún näng saín, chuyãøn âäüng maïy moïc thuí cäng. Tåïi âáöu thãú kyí 19 thuíy nàng âæåüc duìng âãø saín xuáút âiãûn nàng. Tiãöm nàng thuíy âiãûn cuía thãú giåïi æåïc tênh vaìo khoaíng 2.214.000MW. Thuíy nàng âæåüc liãût vaìo daûng nàng læåüng saûch, khäng thaíi ra cháút gáy ä nhiãùm. Tuy nhiãn viãûc xáy dæûng caïc häö chæïa næåïc låïn coï thãø coï nhæîng taïc âäüng låïn vãö sinh thaïi, xaî häüi vaì kinh tãú cáön âæåüc xem xeït kyî træåïc luïc quyãút âënh xáy dæûng nhaì maïy thuíy âiãûn. • Nàng læåüng haût nhán : Nhaì maïy âiãûn nguyãn tæí âáöu tiãn âi vaìo hoaût âäüng nàm 1954 taûi Liãn Xä, sau âoï caïc næåïc åí cháu Áu, cháu Myî vaì mäüt säú næåïc åí cháu AÏ âaî láön læåüt xáy dæûng vaì khai thaïc caïc nhaì maïy âiãûn nguyãn tæí. Dæû âoaïn âãún nàm 2020 nguäön âiãûn nàng haût nhán seî chiãúm 60-65% täøng cäng suáút âiãûn nàng trãn thãú giåïi. Viãûc sæí duûng âiãûn haût nhán traïnh âæåüc caïc daûng ä nhiãùm thäng thæåìng taûi caïc nhaì maïy nhiãût âiãûn nhæng laûi laì nguäön gáy nguy hiãøm låïn vãö mäi træåìng do caïc cháút thaíi phoïng xaû. • Caïc nàng læåüng khaïc : Bao gäöm nàng læåüng tæì caïc nhiãn liãûu truyãön thäúng nhæ gäù, cuíi, nàng læåüng gioï, thuíy triãöu, âëa nhiãût, sæïc keïo cuía suïc váût, nàng læåüng Màût Tråìi, nàng læåüng vi sinh, nàng læåüng duìng hydro laìm nhiãn liãûu. ÅÍ Viãût Nam cho âãún cuäúi thãú kyí 18 taìi nguyãn nàng læåüng dæûa chuí yãúu vaìo nàng læåüng gäù cuíi vaì sinh khäúi. Ngoaìi ra coìn khai thaïc räüng raîi nàng læåüng tæì sæïc ngæåìi, sæïc keïo cuía suïc váût, nàng læåüng tæû nhiãn cuía aïnh saïng Màût Tråìi, nàng læåüng doìng chaíy cuía næåïc, nàng læåüng thuíy triãöu âãø tæåïi tiãu caïc caïnh âäöng luïa. Than âaï âæåüc khai thaïc åí vuìng Âäng Bàõc tæì khoaíng 1830. Âiãûn nàng xuáút hiãûn åí Viãût Nam vaìo khoaíng cuäúi thãú kyí 19. Tåïi nàm 1930 åí næåïc ta nàng læåüng thë træåìng gäöm khoaíng 2 triãûu táún than âaï anthraxit vaì 65 triãûu = 18 =
  18. Kyî thuáût Mäi træåìng KWh âiãûn nàng. Nàm 1940 lãn tåïi 2,5 triãûu táún anthraxit vaì 95 triãûu KWh âiãûn nàng. Nàm 1975 sæïc saín xuáút âiãûn nàng lãn tåïi 1.428 triãûu KWh vaì læåüng than âaï khai thaïc lãn tåïi 5,2 triãûu táún. Nhiãöu nhaì maïy nhiãût âiãûn vaì thuíy âiãûn âaî âæåüc xáy dæûng trong caïc nàm qua. Dáöu khê âæåüc thàm doì vaìo cuäúi tháûp kyí 1970 vaì khai thaïc tæì sau 1986. • Taìi nguyãn sinh hoüc : Trong tæû nhiãn, caïc loaìi sinh váût taûo thaình mäüt dáy chuyãön säúng. Theo nhæîng säú liãûu måïi nháút, âãún nay con ngæåìi âaî biãút âæåüc 1.392.485 loaìi âäüng váût, thæûc váût vaì vi sinh váût, nghéa laì khoaíng 4,1% säú læåüng loaìi coï thãø coï trãn haình tinh naìy säúng åí trãn caûn vaì åí dæåïi næåïc. Riãng âäüng váût vaì vi sinh váût chiãúm 76,8% caïc loaìi âaî biãút, nhoïm âäüng váût coï xæång säúng khoaíng 3% . Baíng 1.3 : Säú loaìi âaî âæåüc xaïc âënh tãn (theo E.O .Wilson -Biodivesity, 1988): TYÍ LÃÛ % TRÃN CHÈ DANH SÄÚ LOAÌI ÂAÎ XAÏC TÄØNG SÄÚ ÂËNH Vi sinh váût 5760 3-27 Âäüng váût khäng xæång 1.020.561 13-27 Thæûc váût 322.311 67-100 Caï 19.056 83-100 Chim 9.040 94-100 Boì saït vaì læåîng thã 11.757 90-95 Âäüng váût coï vuï 4.000 90-95 Täøng säú 1.392.485 loaìi Nhiãöu loaìi sinh váût âæåüc con ngæåìi khai thaïc træûc tiãúp laìm thæïc àn tæì buäøi bçnh minh cuía nhán loaûi nhæ sàn bàõt thuï ræìng, âaïnh caï. Nhiãöu loaìi âæåüc thuáön dæåîng tråí thaình gia suïc gia cáöm... âoïng goïp nguäön thët, sæîa, træïng, da, läng... cho cuäüc säúng con ngæåìi. Do hoaût âäüng cuía cuäüc säúng con ngæåìi nhæ sàn bàõt, huíy hoaüi nåi säúng, nháút laì thu heûp diãûn têch ræìng, mäi træåìng bë ä nhiãùm do nhiãöu nguyãn nhán, viãûc buän baïn âäüng váût hoang daî laìm cho ráút nhiãöu loaìi âäüng váût âaî bë diãût chuíng, nhiãöu loaìi suy giaím saín læåüng tåïi mæïc bë âe doüa diãût vong, nguäön dæû træî gen bë máút maït vaì thu heûp. Caïc nhaì khoa hoüc dæû âoaïn ràòng, nãúu chiãöu hæåïng nhæ hiãûn nay váùn tiãúp diãùn thç 25% säú loaìi trãn toaìn thãú giåïi seî chëu säú pháûn diãût chuíng trong vaìi tháûp kyí tåïi âi theo våïi sæû suy giaím âaïng baïo âäüng cuía nåi säúng vaì caïc hãû sinh thaïi. = 19 =
  19. Kyî thuáût Mäi træåìng Âäüüng váût åí næåïc ta khaï âa daûng vaì giaìu coï, âàûc træng cho vuìng khê háûu nhiãût âåïi. Nhæîng âaïnh giaï bæåïc âáöu cho biãút säú læåüng caïc loaìi âäüng váût coï thãø lãn tåïi haìng vaûn, trong âoï caï næåïc ngoüt vaì biãøn coï thãø lãn tåïi 3000, læåîng cæ 80, boì saït 180, chim 1000, thuï 273 loaìi vaì phán loaìi, âäng nháút laì cän truìng. 1.4 - TAÏC ÂÄÜNG CUÍA CON NGÆÅÌI ÂÃÚN MÄI TRÆÅÌNG : Tæì buäøi âáöu xuáút hiãûn, con ngæåìi âaî taïc âäüng vaìo mäi træåìng xung quanh âãø säúng. Con ngæåìi âaî tråí thaình keí âäüc tän chiãúm âoaût nguäön læång thæûc vaì taìi nguyãn coï thãø khai thaïc âæåüc, trong khi chênh baín thán con ngæåìi chàóng âoïng vai troì âaïng kãø gç trong quaï trçnh chuyãøn hoïa váût cháút maì cuäüc säúng âoìi hoíi. Ngaìy nay con ngæåìi âaî laìm chuí haình tinh, sinh säúng åí nhæîng hãû sinh thaïi khaïc nhau vãö âiãöu kiãûn tæû nhiãn. Nhán täú xaî häüi, bàòng tiãún bäü cäng nghãû, âaî taïc âäüng laìm cho hiãûu læûc choün loüc tæû nhiãn giaím âãún mæïc tháúp nháút. Caïc hãû sinh thaïi tæû nhiãn hoàûc dáön chuyãøn sang hãû sinh thaïi nhán taûo hoàûc bë taïc âäüng cuía con ngæåìi. Våïi sæû gia tàng dán säú hiãûn nay vaì nhæîng nhu cáöu cuía noï, våïi sæû tiãún bäü cuía nãön vàn minh váût cháút, täøng nàng læåüng, säú loaûi vaì khäúi læåüng váût cháút maì con ngæåìi ruït ra tæì thiãn nhiãn thç hoaìn laûi cho thiãn nhiãn dæåïi daûng cháút thaíi, âãöu khäng ngæìng tàng lãn. Trong khuän khäø cuía caïch maûng khoa hoüc kyî thuáût, cuía quaï trçnh cäng nghiãûp vaì âä thë hoïa nhanh choïng taïc âäüng cuía xaî häüi loaìi ngæåìi âäúi våïi mäi træåìng âaût âãún mäüt cæåìng âäü vaì qui mä chæa tæìng tháúy, våïi xu hæåïng ngaìy mäüt maûnh meî, nhæîng hoaût âäüng phaï hoaûi mäi træåìng khäng kiãøm soaït âæåüc âaî gáy ra caûn kiãût taìi nguyãn thiãn nhiãn, suy thoaïi mäi træåìng vaì laìm máút cán bàòng sinh thaïi trong hãû tæû nhiãn. Caïc hoaût âäüng chênh laìm aính hæåíng âãún mäi træåìng coï thãø âæåüc phán ra nhæ sau: 1.4.1- Khai thaïc taìi nguyãn thiãn nhiãn: Ngaìy nay, sæïc saín xuáút tàng lãn âaïng kãø do sæû phaït triãøn dán säú vaì do nhæîng thaình tæûu cuía caïch maûng khoa hoüc kyî thuáût laìm tàng nàng suáút lao âäüng. Con ngæåìi âaî khai thaïc taìi nguyãn våïi mäüt cæåìng âäü ráút låïn âaî laìm cho caïc taìi nguyãn caûn kiãût âãún mæïc baïo âäüng. Caïc chu trçnh váût cháút trong tæû nhiãn bë phaï huíy, nhiãöu hãû sinh thaïi tæû nhiãn bë máút äøn âënh, cáúu truïc váût lyï sinh quyãøn bë thay âäøi. = 20 =
  20. Kyî thuáût Mäi træåìng Viãûc khai thaïc gäù vaì caïc loaûi sinh váût cuía ræìng dáùn âãún viãûc taìn phaï ræìng, thay âäøi cáúu truïc thaím thæûc váût, nhiãöu âäüng thæûc váût khäng coìn nåi sinh säúng cuîng bë tiãu diãût, nhiãöu loaìi âaî bë diãût vong. Mäüt loaût háûu quaí tiãúp theo do viãûc khai thaïc ræìng taûo nãn âäúi våïi mäi træåìng vaì sinh quyãøn nhæ thay âäøi chãú âäü vaì chu trçnh cháút khê, haìm læåüng CO2 tàng vaì O2 giaím, nhiãût âäü khäng khê cuîng coï xu hæåïng tàng theo, hiãûn tæåüng xoïi moìn vaì cuäún träi âáút laìm âäü maìu måî cuía âáút ræìng bë giaím, næåïc nguäön bë nhiãùm báøn phuì sa, chãú âäü doìng chaíy cuía säng ngoìi thay âäøi. Viãûc khai thaïc ræìng âaî laìm máút 20 triãûu ha ræìng/nàm. Caïc ngaình cäng nghiãûp khai khoaïng, khai thaïc dáöu moí âaî âæa mäüt læåüng låïn phãú thaíi, caïc cháút âäüc haûi ... tæì trong loìng âáút vaìo sinh quyãøn. Caïc loaûi næåïc chæïa axit, phenol... cuía quaï trçnh khai moí xaí vaìo nguäön næåïc màût, gáy ä nhiãùm vaì phaï huíy sæû cán bàòng sinh thaïi. Màût khaïc cáúu truïc âëa táöng vaì thaím thæûc váût khu khai thaïc moí thay âäøi aính hæåíng xáúu âãún sæïc khoíe vaì caïc hoaût âäüng kinh tãú xaî häüi cuía con ngæåìi. Viãûc xáy dæûng âã âáûp häö chæïa âãø khai thaïc nguäön thuíy nàng cuîng coï nhæîng taïc haûi nháút âënh âäúi våïi mäi træåìng nhæ caín tråí di chuyãøn cuía caï tæì haû læu vãö thæåüng læu trong muìa âeí træïng, thay âäøi âäü bãön væîng cuía âáút, gáy ngáûp luût vaì khê háûu vuìng häö chæïïa... 1.4.2- Sæí duûng hoïa cháút : Con ngæåìi âaî sæí duûng mäüt læåüng låïn hoïa cháút trong hoaût âäüng xaî häüi kinh tãú cuía mçnh. Trong näng nghiãûp sæí duûng phán hoïa hoüc våïi muûc âêch canh taïc, tàng nàng suáút cáy träöng nhæng màût traïi cuía noï laì laìm ä nhiãùm âáút do âäü khäng trong saûch vaì laìm ä nhiãùm nguäön næåïc do tàng âäü phç dæåîng båíi caïc nguyãn täú N, P... Caïc loaûi thuäúc træì sáu, diãût coí hiãûn nay laì caïc cháút bãön væîng dãù bë háúp thuû vaìo cáúu tæí cuía âáút, phaï huíy cáy träöng vaì xám nháûp vaìo chuäùi dinh dæåîng, caín tråí hoaût âäüng säúng cuía nhiãöu sinh váût. Caïc hoïa cháút sæí duûng trong cäng nghiãûp vaì nhiãöu hoaût âäüng kinh tãú khaïc thoaït vaìo mäi træåìng dæåïi daûng phãú thaíi. Nhiãöu cháút trong âoï nhæ xianua, chç, âäöng, thuíy ngán, phenol... laì nhæîng cháút âäüc haûi âäúi våïi con ngæåìi vaì nhiãöu loaûi sinh váût khaïc. = 21 =
Đồng bộ tài khoản