Cấu trúc và chức năng của lễ hội truyền thống

Chia sẻ: Vudinhthang Thang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:59

2
1.134
lượt xem
305
download

Cấu trúc và chức năng của lễ hội truyền thống

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Lễ hội truyền thống của người Việt nam chủ yếu là diễn ra trong không gian vật chất và xã hội làng. Trước hết, về phương diện xã hội học, làng là một nhóm địa vực. Điều đó nghĩa là: Điều kiện tiên quyết của những người muốn chung sống với nhau là họ phải có cùng chung một địa vực cư trú và làm ăn sinh sống.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Cấu trúc và chức năng của lễ hội truyền thống

  1. Ch­¬ng hai CÊu tróc vµ chøc n¨ng cña lÔ héi truyÒn thèng tró chø truyÒ thè 1. CÊu tróc cña LÔ héi truyÒn thèng. tró truyÒ thè 1.1. CÊu tróc kh«ng gian tró kh« 1.1.1. Kh«ng gian vËt chÊt- kh«ng gian x· héi Kh« chÊ kh« LÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt chñ yÕu lµ diÔn ra trong kh«ng gian vËt chÊt vµ x· héi lµng. Tr­íc hÕt, vÒ ph­¬ng diÖn x· héi häc, lµng lµ mét nhãm ®Þa vùc. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ: §iÒu kiÖn tiªn quyÕt cña nh÷ng ng­êi muèn chung sèng víi nhau lµ hä ph¶i cã cïng chung mét ®Þa vùc c­ tró vµ lµm ¨n sinh sèng. Cã lÏ thña ban ®Çu khai hoang lËp lµng, ng­êi ta ch­a thÓ cã mét ý thøc x· héi vÒ lµng nh­ ngµy nay, mµ míi chØ cã ý thøc th©n téc. DÇn dµ, c¸c gia téc víi t­ c¸ch lµ nh÷ng l¸ng giÒng cña nhau ®· cã thªm nhu cÇu liªn kÕt ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn nªn ranh giíi lµng, tr­íc hÕt lµ ranh giíi vËt chÊt, ®· ®­îc h×nh thµnh. Sau ®ã míi lµ nh÷ng ph¸t triÓn kh¸c vÒ mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi vµ v¨n ho¸ céng ®ång. ChØ ®Õn lóc nµy kh«ng gian vËt chÊt míi trë thµnh kh«ng gian x· héi, kh«ng gian t©m lý vµ kh«ng gian v¨n ho¸. Trong x· héi n«ng nghiÖp cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt, lµng lµ ®¬n vÞ x· héi gèc, lµ mét chØnh thÓ kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸ cÊp c¬ së cña n­íc. Nãi c¸ch kh¸c, lµng lµ mét kÕt cÊu x· héi cã tÝnh céng ®ång cao: ngoµi céng ®ång l·nh thæ, lµng cßn lµ mét céng ®ång chÝnh trÞ, kinh tÕ (tù cÊp tù tóc) vµ v¨n ho¸. Lµng t¹o ra quan hÖ x· héi phøc hîp, néi t¹i ®Ó th¾t chÆt con ng­êi c¸ thÓ, còng nh­ tõng nhãm x· héi víi nhau, ®Ó t¹o thµnh mét søc m¹nh vËt chÊt còng nh­ tinh thÇn- søc m¹nh céng ®ång. Cã thÓ nãi, trong x· héi n«ng nghiÖp cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt (tÝnh di ®éng x· héi thÊp) th× lµng chÝnh lµ mét x· héi thu nhá. NhiÒu ng­êi n«ng d©n , trong suèt cuéc ®êi cña m×nh, kh«ng cã ®iÒu kiÖn ®Ó ®i xa h¬n luü tre cña lµng m×nh, th× lµng chÝnh lµ hiÖn th©n cña c¸i x· héi lín mµ anh ta ®ang së thuéc. Theo thêi gian ý thøc 50
  2. vÒ kh«ng gian vËt chÊt vµ x· héi lµng Êy ngµy cµng ®­îc båi ®¾p: ý thøc vÒ m×nh vµ ng­êi kh¸c, ý thøc vÒ chóng ta vµ hä…lu«n ®­îc ®Æt trong t­¬ng quan víi bèi c¶nh vËt chÊt cña c¸i lµng cô thÓ. ChÝnh nh÷ng ý thøc x· héi Êy ®· båi ®¾p nªn nh÷ng hÖ thèng chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ x· héi lµng. HÖ thèng chuÈn mùc gi¸ trÞ x· héi lµng kh«ng tån t¹i mét c¸ch tr×u t­îng mµ nã tån t¹i d­íi h×nh th¸i nh÷ng biÓu tr­ng- tøc nh÷ng lo¹i h×nh v¨n ho¸. §Õn l­ît nã, v¨n ho¸ l¹i cã t¸c dông cñng cè, ph¸t triÓn c¸c chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ x· héi, vµ tÊt nhiªn lµ ý thøc vµ t©m lý x· héi cña tõng c¸ thÓ còng theo ®ã mµ ph¸t triÓn. C©u nãi d©n gian: “Trèng lµng nµo lµng Êy ®¸nh, Th¸nh lµng nµo lµng Êy thê” lµ mét vÝ dô thÓ hiÖn kh¸ râ nguyªn lý trªn. Mçi lµng cña ng­êi ViÖt ®Òu cã mét vÞ th¸nh- biÓu t­îng cao nhÊt vÒ sù hiÖn tån cña c¸i x· héi lµng- ®Ó t«n thê. Nãi theo c¸ch lý gi¶i cña §urkhem th× viÖc t«n thê vÞ th¸nh nµy chÝnh lµ mét c¸ch lý t­ëng ho¸ c¸i x· héi lµng, lµ sù ®Ò cao nh÷ng gi¸ trÞ x· héi ®ang hiÖn tån ë lµng. Sù lý t­ëng ho¸ nµy ®­îc d©n gian biÓu t­îng ho¸ b»ng mét lo¹i h×nh v¨n ho¸ ®Æc biÖt: §ã lµ lÔ héi. B»ng vµ th«ng qua lÔ héi, tÊt c¶ méi thµnh viªn trong céng ®ång lµng (tøc lµ tÊt c¶ nh÷ng ai sinh ra vµ lín lªn trªn ®Þa vùc lµng, cã cïng mét ®øc tin vµo vÞ th¸nh cña lµng, cïng tu©n thñ hÖ chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ cña lµng, cã chung ý thøc vµ t©m lý x· héi lµng) ®­îc tham dù vµo viÖc bµy tá t×nh c¶m vµ ý thøc céng ®ång vÒ c¸i x· héi lµng cña m×nh (mµ ë ®©y lµ ®èi víi vÞ th¸nh cña m×nh). Sù tham dù nµy kh«ng chØ ®­îc thÓ hiÖn ë nh÷ng ph­¬ng diÖn tinh thÇn mµ cßn ë nh÷ng ®ãng gãp søc lùc vµ vËt chÊt mét c¸ch tù nguyÖn. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ: TÊt c¶ nh÷ng ai kh«ng ph¶i lµ thµnh viªn cña lµng th× dï hä cã ®i dù héi hä còng chØ lµ nh÷ng kh¸n gi¶ thuÇn tuý mµ th«i: Hä sÏ kh«ng thÓ cã mét sù ®ång c¶m v¨n ho¸ víi nh÷ng g× lÔ héi ®ang tr×nh ra, còng kh«ng cã bÊt kú mét nghi· vô hay quyÒn lîi nµo liªn quan ®Õn vÞ th¸nh ®­îc thê. V× thÕ trong ng«n ng÷ d©n gian th× thµnh viªn cña c¸c lµng cã lÔ héi dïng tõ “më héi”, cßn nh÷ng ng­êi kh¸c th× l¹i dïng tõ “xem héi”. Nh­ vËy, ®¹i ®a sè kh«ng gian vËt chÊt vµ kh«ng gian x· héi cña mét lÔ héi cæ truyÒn lµ kh«ng gian lµng. Cô thÓ h¬n, lÔ héi ®­îc tæ chøc bëi nh÷ng con ng­êi 51
  3. cña lµng, b»ng sù ®ãng gãp vÒ ng­êi vµ cña bëi c¸c thµnh viªn trong lµng, cÇu cóng còng v× lîi Ých cña toµn thÓ d©n lµng, léc th¸nh còng ®­îc chia ®Òu cho lµng, vui ch¬i còng dµnh cho tÊt c¶ mäi ng­êi trong lµng… Còng chÝnh tõ kh«ng gian lµng, mµ mét sè lÔ héi ®· ph¸t triÓn lªn thµnh nh÷ng lÔ héi cã qui m« réng lín h¬n: lÔ héi vïng (nh­ lÔ héi lµng Giãng, LÔ héi lµng MÔ Së,..), thËm chÝ lÔ héi quèc gia (nh­ lÔ héi ®Òn Hïng)1. Së dÜ nh­ vËy lµ do kh«ng gian x· héi cña lÔ héi ®­îc níi réng: C¸c vÞ th¸nh vèn tr­íc ®©y chØ lµ biÓu t­îng cho gi¸ trÞ cña mét céng ®ång lµng, ®· dÇn trë thµnh biÓu t­îng cho nh÷ng gi¸ trÞ cña c¶ mét vïng, thËm chÝ cho c¶ mét d©n téc, mét quèc gia. Sù lan to¶ cña nh÷ng gi¸ trÞ x· héi Êy còng cã thÓ lµ sù vËn ®éng tù th©n, nh­ng ®a sè lµ do t¸c ®éng cña nh÷ng yÕu tè chÝnh trÞ: Khi ®· h×nh thµnh quèc gia- d©n téc, nhµ n­íc phong kiÕn ®· tuyÓn chän nh÷ng gi¸ trÞ x· héi phï hîp, cã lîi cho lîi Ých cña quèc gia, d©n téc m×nh råi thÓ chÕ ho¸ chóng vµ phæ biÕn chóng réng kh¾p vµo ®êi sèng x· héi. §iÒu ®ã gi¶i thÝch t¹i sao chóng ta l¹i cã nh÷ng lÔ héi truyÒn thèng rÊt quy m« ®Ó suy t«n Hïng V­¬ng nh­ lµ quèc tæ, Th¸nh Giãng, Hai Bµ Tr­ng, TrÇn H­ng §¹o… nh­ lµ hiÖn th©n cña tinh thÇn chèng ngo¹i x©m. V× vËy, cã thÓ nãi r»ng: Trong lÔ héi truyÒn thèng, ph¹m vi ¶nh h­ëng cña vÞ th¸nh ®­îc t«n thê sÏ quyÕt ®Þnh kh«ng gian x· héi cña lÔ héi Êy. §Õn l­ît nã, phËm vi ¶nh h­ëng Êy l¹i chÞu t¸c ®éng trùc tiÕp bëi møc ®é tham gia cña nhµ n­íc phong kiÕn. Cã thÓ nãi bªn c¹nh uy tÝn cña c¸c vÞ th¸nh, thÇn th× trong x· héi phong 1 Kh«ng gian cña lÔ héi kh«ng nhÊt thiÕt diÔn ra trong tõng ®Þa h¹t mét lµng, do d©n lµng ®ã tham dù mµ cã khi lan ra hµng tæng nh­ héi Giãng tæ chøc vµo ngµy mång 9 th¸ng 4 ©m lÞch, bao gåm bèn lµng thuéc tæng Phï §æng lµ Phï §æng, Phï Dùc, §æng Viªn, §æng Xuyªn. LÔ héi lµng §a Hoµ t«n thê Chö §ång Tö - Tiªn Dung x­a do d©n cña 8 lµng trong tæng MÔ Së tiÕn hµnh tæ chøc hµng n¨m vµo mïa xu©n, tõ 12 - 15 th¸ng 3 (©m lÞch). Theo tôc lÖ ®Þa ph­¬ng th× lµng MÔ Së lµ anh c¶, lµng §a Hoµ lµ ch¹ tr­ëng, lµng Hoµng Tr¹ch lµ em ót; cßn lµng Nh¹n Th¸p, lµng Phó ThÞ, lµng B»ng Nhµ vµ lµng Phó Tr¹ch ®Òu cã b¸t h­¬ng thê väng Thµnh hoµng cña lµng m×nh trong hËu cung lµng §a Hoµ. Hµng phñ nh­ héi Lim (Hµ B¾c). C¸c lÔ héi vïng hay cßn gäi lµ liªn lµng th­êng do c¸c lµng thê chung mét vÞ thµnh hoµng nªn më héi kÕt ch¹ ®Ó r­íc ngµi tõ lµng nµy sang lµng kia. 52
  4. kiÕn vÞ th× ®Þa vÞ cña chñ tÕ trong buæi khai m¹c lÔ héi còng quyÕt ®Þnh quy m« to hay võa cña lÔ héi Êy: Cã nh÷ng lÔ héi vua ®Ých th©n (hoÆc cö mét quan l¹i cao cÊp lµm ®¹i diÖn cho m×nh) tíi dù- th× ®ã lµ nh÷ng lÔ héi cÊp quèc gia, cã nh÷ng lÔ héi Vua uû quyÒn cho quan l¹i vïng ®Õn dù hoÆc lµm chñ tÕ th× ®ã lµ lÔ héi cÊp vïng. Tuy nhiªn, vÒ thùc chÊt kh«ng gian vËt chÊt vÉn lµ kh«ng gian cña c¸i lµng cã lÔ héi: Lùc l­îng tæ chøc vµ tham gia vµo c¸c nghi lÔ vµ nghi tr×nh chÝnh cña lÔ héi vÉn lµ ng­êi cña lµng, hµnh tr×nh ®¸m r­íc vÉn chØ diÔn ra ë trong ph¹m vi cña lµng, t¸n léc còng chñ yÕu lµ cho ng­êi trong lµng… Sù níi réng kh«ng gian vËt chÊt ë ®©y chñ yÕu lµ ë chç: Ng­êi dù héi ®«ng h¬n (tõ c¸c lµng l©n cËn trong vïng hoÆc tõ mäi miÒn cña tæ quèc vÒ tr¶y héi) kÌm theo ®ã lµ lÔ vËt vµ c«ng ®øc nhiÒu h¬n, c¸c trß vui hoÆc thi ®Êu ®­îc më réng cho c¶ kh¸ch thËp ph­¬ng… TÝnh chÊt ®ã cña kh«ng gian vËt chÊt ë nh÷ng lÔ héi truyÒn thèng cÊp vïng vµ cÊp quèc gia ®· quyÕt ®Þnh: lµng gèc cã lÔ héi bao giê còng ®ãng vai trß chñ thÓ, lu«n gi÷ vai trß chÝnh - vai trß trung t©m cña lÔ héi. VÝ dô:Trong lÔ héi Giãng lÔ héi ®­îc tæ chøc chÝnh ë lµng Phï §æng hoÆc Phï Dùc, lÔ héi ®Òn Hïng th× lµng Cæ TÝch lµ trung t©m, ë lÔ héi lµng §a Hoµ lÊy lµng §a Hoµ lµm trung t©m... [xem …] 1.1.2. Kh«ng gian thiªng: Kh« thiª Th¸nh, thÇn lµ ®èi t­îng t«n thê, thiªng ho¸ cña céng ®ång lµng vµ ng­êi ta tiÕn hµnh lÔ héi còng kh«ng ngoµi môc ®Ých ®ã. Cã thÓ nãi, kh«ng cã c¸c vÞ th¸nh thÇn th× kh«ng cã lÔ héi truyÒn thèng. Trong t©m thøc cña ng­êi ViÖt, thuyÕt hån linh chiÕm ®Þa vÞ chñ ®¹o. V× thÕ, ng­êi ViÖt quan niÖm r»ng: Linh hån cña c¸c vÞ th¸nh, thÇn cÇn ph¶i cã chç tró ngô vµ chç ®ã lµ mét ®Þa ®iÓm thiªng. Trong lÔ héi lµng, nh÷ng nghi lÔ, nghi tr×nh chñ chèt th­êng ®­îc tæ chøc tËp trung ë ®Þa ®iÓm thiªng Êy. §Þa ®iÓm ®ã lµ mét kh«ng gian hÑp- h÷u h¹n: Cã thÓ lµ kh«ng gian nh©n t¹o nh­ ®×nh, ®Òn, miÕu, chïa (trong ®ã ®×nh lµ kh«ng gian lÔ héi phæ biÕn nhÊt), còng cã thÓ lµ kh«ng gian tù nhiªn nh­ gß, ®èng, b·i... 2 2 Theo sè liÖu thèng kª 223 lÔ héi tiªu biÓu ë ®ång b»ng B¾c Bé: cã 79 lÔ héi tæ chøc t¹i ®Òn, 39 lÔ héi tæ chøc t¹i chïa, 105 lÔ héi tæ chøc t¹i ®×nh. ViÖn v¨n ho¸ d©n gian: Kh¶o s¸t thùc tr¹ng v¨n ho¸ lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt ë ®ång b»ng B¾c Bé trong x· héi hiÖn nay Hµ Néi 1999. 53
  5. §©y lµ nh÷ng ®Þa ®iÓm thiªng. T¹i nh÷ng ®Þa ®iÓm nµy, c¸i thiªng ®­îc hiÖn tån, ®­îc tri gi¸c bëi nh÷ng h×nh th¸i biÓu tr­ng (nh­ kiÓu kiÕn tróc, t­îng, ngai thê, nghi vËt, nghi tr­îng vµ kÎ c¶ nh÷ng øng xö nghi lÔ). ChÝnh v× vËy cã thÓ gäi ®Þa ®iÓm nh­ thÕ lµ nh÷ng kh«ng gian thiªng cña lÔ héi. LÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt phÇn lín ®­îc tæ chøc t¹i ®×nh - trung t©m cña sinh ho¹t lµng/ x·: Kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi vµ ®Æc biÖt lµ v¨n ho¸ t©m linh. mçi lµng ViÖt cæ truyÒn ë ®ång b»ng B¾c Bé th­êng ®Òu cã mét ng«i ®×nh. §×nh n»m ë khu ®Êt ®Ñp vµ tèt lµnh nhÊt vµ còng lµ thiªng nhÊt.3 Nh×n chung ®×nh lµ biÓu t­îng cho mäi gi¸ trÞ trong cuéc sèng lµng x·. Kh«ng gian cña ng«i ®×nh,(hay miÕu, ®Òn) trë nªn thiªng liªng v× tr­íc hÕt ®©y lµ n¬i c¸c vÞ th¸nh, thÇn cña lµng ngù gi¸. Toan ¸nh ®· lý gi¶i sù linh thiªng Êy nh­ sau: TÝn ng­ìng thê cóng tæ tiªn lµ mét trong nh÷ng tÝn ng­ìng chñ ®¹o trong ®êi sèng t©m linh cña ng­êi ViÖt. ë trong nhµ, con ch¸u lËp tõ ®­êng thê cóng tæ tiªn, trong lµng x· d©n lµng thiÕt lËp nh÷ng ng«i ®×nh ®Ó thê phông Thµnh hoµng. Con ch¸u ®èi víi tæ tiªn ra sao th× d©n lµng ®èi víi vÞ Thµnh hoµng lµng nh­ vËy. §øc Thµnh hoµng th­êng ngù t¹i ®×nh, chøng kiÕn ®êi sèng cña d©n chóng cïng d©n chóng ghi nhí mäi kû niÖm cña lµng x·. LuËt lÖ thãi tôc, ®¹o ®øc ®Òu ®­îc ngµi duy tr×. Nh÷ng ng­êi hiÒn l­¬ng ®­îc phï hé, nh÷ng kÎ gian ¸c bÞ trõng ph¹t. D©n lµng nhÊt nhÊt tu©n theo luËt lÖ, v× t«n träng luËt lµng nh­ng còng v× sî thÇn linh qu¶ ph¹t. C¸c vÞ h­¬ng chøc trong lµng, mçi khi muèn më héi hoÆc tæ chøc viÖc g× ®Òu cóng thÇn xin phÐp tr­íc. 3 Cho ®Õn ngµy nay, trong t©m thøc cña ng­êi n«ng d©n, ng«i §×nh vÉn lu«n lµ c¸i g× ®ã rÊt thiªng, hä th­êng cã nh÷ng c©u chuyÖn truyÒn miÖng vÒ sù linh thiªng cña ng«i ®×nh lµng m×nh. VÝ dô, d©n lµng Bå D­¬ng- Ninh Giang- H¶i D­¬ng lu«n nãi vÒ viÖc linh thiªng cña ng«i ®×nh lµng m×nh: Cã mét qu¶ bom do m¸y bay Mü nÐm tróng ®×nh nh­ng kh«ng næ ®­îc; HoÆc ë lµng Cùu §iÖn- VÜnh B¶o- H¶i Phßng, c©u truyÖn vÒ tªn ¨n trém ®å thê trong miÕu thÇn ®· bÞ th¸nh vËt, kh«ng thÓ ®i ®­îc vµ ®Ó d©n lµng ®Õn trãi cæ, hay ë lµng Nh©n Mü- VÜnh B¶o- H¶i Phßng còng thÕ, c¸c cô kÓ r»ng, lÇn thø nhÊt x©y ®×nh kh«ng ®óng h­íng, ®óng chç, n¹n «n dÞch lµm nhiÒu ng­êi lµng bÞ chÕt,khi di chuyÓn vµ x©y cÊt ®×nh lÇn thø hai, d©n lµng ®· nghe theo lêi cña mét vÞ quan. ¤ng Êy ®· nãi r»ng:”NÕu x©y theo nh­ thÕ th× d©n lµng ta cã ®i lÝnh còng kh«ng ai bÞ chÕt”. Mét ®iÒu rÊt trïng hîp lµ trong suèt hai cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p vµ chèng Mü d©n lµng nµy ®i bé ®éi nhiÒu nh­ng kh«ng ai bÞ hy sinh…… 54
  6. Thµnh hoµng ë ®©y chÝnh lµ vÞ chØ huy tèi cao kh«ng nh÷ng riªng vÒ phÇn thiªng liªng mµ cßn cã thÓ nãi c¶ mét phÇn vÒ ®êi sèng thùc tÕ cña d©n lµng n÷a. Ngµi ®· ®oµn kÕt d©n x·, vµ chÝnh sù ®oµn kÕt d©n x· lµ c¸i søc m¹nh vÒ phÇn thùc tÕ cña Ngµi. [Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991,trang 129 130]. Tuy nhiªn, d©n lµng sÏ kh«ng thÓ tri gi¸c ®­îc vÞ thÇn ®ang ngù ë trong ng«i ®×nh nÕu kh«ng cã mét hÖ thèng nh÷ng nghi vËt, nghi tr­îng mang tÝnh biÓu t­îng cho sù thiªng liªng cña th¸nh, thÇn. NÕu nh­ thÕ , tÊt yÕu hä kh«ng thÓ cã ý niÖm vÒ th× sù thiªng liªng Êy. VÒ mÆt v¨n ho¸ vËt thÓ, ng«i ®×nh d©n gian ®· ®­îc tiªu chuÈn ho¸ ho¸ b»ng hÖ thèng kiÕn tróc (néi ngo¹i thÊt) nh­ sau: §×nh th­êng chia lµm hai phÇn c¸ch biÖt: hËu cung (®×nh trong, néi ®iÖn), ®¹i b¸i (®×nh ngoµi). §×nh trong lµ chç th©m nghiªm, n¬i thê ®øc thµnh hoµng. Trong cïng lµ cung cÊm n¬i an phông thÇn vÞ, ë ®©y th­êng cã t­îng hoÆc bµi vÞ cña ngµi ®Æt trong long ngai hoÆc long kh¸m. Tr­íc n¬i an phông thÇn vÞ cã bµn thê. Trªn bµn thê ngoµi c¸c ®å thê, tam sù, ngò sù hoÆc thÊt sù b»ng ®ång, ®µi r­îu, qu¶ trÇu.v.v. cßn cã hßm s¾t ®ùng s¾c phong, kinh s¸ch vµ thÇn tÝch. Tr­íc bµn thê vµ h­¬ng ¸n lµ t¶, h÷u néi gian. §Ó ng¨n bµn thê víi t¶, h÷u néi gian, hai bªn cã hai hµng tù khÝ gåm cê qu¹t, tµn läng, ®å b¸t böu, ®å lç bé, ngùa hång, ngùa b¹ch hoÆc voi. GÇn n¬i cung cÊm trong ®×nh, th­êng ë hai bªn cã mét cê mét biÓn, gäi lµ cê vÝa, biÓn vÝa ®Ò chøc t­íc cña vÞ Thµnh hoµng. (xem chó thÝch phÇn nghi tr­îng) §×nh ngoµi lµ phÇn ngoµi hËu cung cßn gäi lµ ®¹i b¸i chia lµm ba kho¶ng. ChÝnh gi÷a lµ trung ®×nh lµm n¬i tÕ tù. Trong cïng trung ®×nh vÒ phÝa hËu cung cã bµy thªm h­¬ng ¸n víi ®å thê. Tr­íc h­¬ng ¸n nµy lµ n¬i hµnh lÔ khi tÕ tù. Cã tr¶i chiÕu, vµ trong lóc viÖc lµng, c¸c ng­êi cã ng«i thø cao cã thÓ ®­îc ngåi n¬i ®©y. Cßn tuú tôc lÖ, cã nhiÒu lµng, n¬i ®©y chØ dïng ®Ó lÔ b¸i, kh«ng ai ®­îc phÐp ngåi. Hai bªn trung ®×nh cßn cã hai d·y h­¬ng ¸n kh¸c trªn cã ®Æt ®å lÔ cña d©n lµng hoÆc cña kh¸ch thËp ph­¬ng mang tíi lÔ thÇn. PhÝa ngoµi hai d·y h­¬ng ¸n nµy lµ T¶ gian vµ H÷u gian. 55
  7. §©y lµ chç ngåi cña nh÷ng ng­êi ng«i thø cßn kÐm, tuæi ch­a mÊy cao vµ d©n lµng trong khi ®×nh ®¸m. Nhµ ®¹i b¸i cßn ®­îc gäi lµ nhµ tiÒn tÕ, v× mäi viÖc tÕ lÔ cö hµnh n¬i ®©y. Ngoµi nhµ ®¹i b¸i lµ s©n ®×nh. Hai bªn s©n ®×nh lµ t¶ m¹c vµ h÷u m¹c, cßn gäi lµ hai d·y muçng hoÆc gäi lµ nhµ lang. C¸c quan viªn söa so¹n mò ¸o vµo tÕ t¹i hai muçng nµy, vµ khi lµng vµo ®¸m lín, ®©y còng dïng lµm chç ngåi cho d©n lµng.(Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 134) Ngoµi cïng lµ cöa tam quan, (nhiÒu häc gi¶ gäi cöa nµy lµ nghªnh m«n, cong ë chïa míi gäi lµ tam quan) lµ c¸ch t«n nghiªm réng r·i, t­êng hoa cét trô, x©y ®¾p chung quanh. Hai bªn v¸ch t­êng, nhiÒu n¬i ®¾p con rång, con cäp, hoÆc vÏ h×nh ®«i vâ t­íng cÇm long ®ao, hoÆc vÏ voi, vÏ ngùa, hoÆc lµm voi ®¸ ®øng ®«i bªn, trªn ®Çu cét trô th× ®¾p con sÊu sµnh. (Phan KÕ BÝnh - ViÖt Nam phong tôc dÉn theo Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 134) Còng xin nãi thªm, theo ý kiÕn cña nhiÒu nhµ khoa häc, thêi B¾c thuéc tÝn ng­ìng sïng b¸i, t­ëng niÖm c¸c anh hïng v¨n ho¸, khai s¸ng ®Êt n­íc nh­ L¹c Long Qu©n, th¸nh T¶n Viªn (S¬n Tinh) vµ c¸c anh hïng cã c«ng chèng giÆc ngo¹i x©m nh­ Th¸nh Giãng, Hai Bµ Tr­ng, Bµ TriÖu, Lý B«n, TriÖu Quang Phôc, Phïng H­ng,...®· xuÊt hiÖn trong lÔ héi cæ truyÒn. Tuy nhiªn thêi k× nµy ng«i ®×nh cña ng­êi ViÖt ch­a xuÊt hiÖn, lÔ héi cæ truyÒn ®­îc tæ chøc t¹i chïa vµ tÝn ng­ìng míi nµy chØ lµ mét bé phËn nhá mµ th«i. §Õn thÕ kû XV, XVI ®Æc biÖt lµ tõ thÕ kû XVII -khi tÝn ng­ìng thµnh hoµng ph¸t triÓn- kiÕn tróc ®×nh xuÊt hiÖn, lµ lóc mµ kh«ng gian ®×nh trë thµnh trung t©m lÔ héi thay thÕ cho kh«ng gian cò - chïa.4 [ ] 4 Theo NguyÔn Xu©n KÝnh: “KiÕn tróc ®×nh lµng ë thÕ kû XVI cã ®×nh Lç H¹nh (huyÖn HiÖp Hoµ, Hµ B¾c), ®×nh Thæ Hµ, (ViÖt Yªn, Hµ B¾c), ®×nh Phï L­u (Tõ S¬n, Hµ B¾c), ®×nh T©y §»ng (Hµ T©y). Sang thÕ kû XVII, ®Æc biÖt ë nöa sau cña thÕ kû nµy, phong trµo dùng ®×nh ®¹t ®Õn ®Ønh cao. Khi chiÕn tranh TrÞnh NguyÔn chÊm døt, c¸c lµng x· n« nøc dùng ®×nh, lßng ng­êi h­íng vÒ mét cuéc sèng thanh b×nh, æn ®Þnh, yªn vui. Nh÷ng tªn gäi “Thä Khang §×nh”, “Hoµ L¹c §×nh”, “V¨n ThÞnh §×nh” ®· chøng tá ®iÒu ®ã. ë B¾c 56
  8. LÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt còng cßn ®­îc tæ chøc t¹i nh÷ng ng«i ®Òn. So víi chïa vµ ®×nh, ®Òn ®­îc s¸ch vë ghi chÐp Ýt h¬n5. Bé, thuéc ®Þa phËn Hµ B¾c, Hµ T©y, Hµ Nam Ninh, VÜnh Phó, H¶i Phßng cã nhiÒu ng«i ®×nh næi tiÕng. ë Hµ B¾c cã ®×nh Cao Th­îng (huyÖn T©n Yªn), ®×nh Th¾ng (huyÖn HiÖp Hoµ), ®×nh Phï L·o (huyÖn L¹ng Giang), ®×nh DiÒm; ë Hµ T©y cã ®×nh Chu QuyÕn (huyÖn Qu¶ng Oai), ®×nh §«ng Lç (huyÖn øng Hoµ), ®×nh Hoµng X¸ (huyÖn øng Hoµ), ®×nh Liªn HiÖp (huyÖn Quèc Oai), ®×nh Huy X¸ (huyÖn Mü §øc); ë Hµ Nam Ninh cã ®×nh H­¬ng Léc (huyÖn NghÜa H­ng), ®×nh Trïng Th­îng vµ ®×nh Trïng H¹ (huyÖn Gia ViÔn); ë VÜnh Phó cã ®×nh Thæ Tang (huyÖn VÜnh L¹c), ®×nh L©u Th­îng (thµnh Phè ViÖt Tr×), ®×nh §µo X¸ (huyÖn Tam Thµnh), ®×nh Xèm (huyÖn Phong Ch©u), ®×nh H­¬ng Canh (huyÖn Tam §¶o), ®×nh Ngäc Canh vµ ®×nh Tiªn H­êng (huyÖn Tam ®¶o); ë H¶i Phßng cã ®×nh KiÕn B¸i (huyÖn Thuû Nguyªn)... ë thÕ kû XVIII, lÔ héi kh«ng nh÷ng ®­îc tæ chøc ë c¸c ng«i ®×nh míi. ë Hµ B¾c, cã §×nh B¶ng (huyÖn Tiªn S¬n), ë VÜnh Phó cã ®×nh Phó Mü (huyÖn Mª Linh); ë H¶i H­ng cã ®×nh Th¹ch Lçi (huyÖn Mü V¨n), ®×nh Nh©n Lý (huyÖn Nam S¸ch); ë H¶i Phßng cã ®×nh Hµng Kªnh...” (NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ héi...) 5 ë thÕ kû XVII, ®Òn thê Lý B¸t §Õ (Hµ B¾c) ®­îc x©y dùng l¹i vµo c¸c n¨m 1603 - 1604. N¬i ®©y thê mÑ vua Lý Th¸i Tæ vµ t¸m bµ hoµng hËu nhµ Lý. §Òn bµ chóa Môa ë huyÖn Kim §éng (H¶i H­ng) ®­îc x©y dùng vµo thÕ kû XVII. ë huyÖn Hoa L­ (Ninh B×nh) cã hai ®Òn thê §inh Tiªn Hoµng, mét thê Lª §¹i Hµnh. C¶ hai ®Òn ®Òu ®­îc x©y dùng vµo ®Çu thÕ kû XVII vµ ®­îc söa ch÷a, tu bæ ë nh÷ng thÕ kû sau ®ã. ë Hµ Néi, ®Òn Qu¸n Th¸nh (cßn gäi lµ TrÊn Vò Qu¸n hoÆc ®Òn TrÊn Vò) n»m trong côm ®Òn trÊn bèn ph­¬ng do Lý Th¸i Tæ lËp nh»m dïng thÇn quyÒn thu phôc nh©n t©m: ®Òn B¹ch M· (phè Hµng Buåm) trÊn phÝa ®«ng, ®Òn Linh Lang trÊn phÝa t©y, ®Òn Cao V­¬ng (Kim Liªn) trÊn phÝa nam, cßn ®Òn TrÊn vò trÊn phÝa b¾c. ë thÕ kû XIX, dï c¸c triÒu vua cã kh¸c nhau, chÝnh quyÒn phong kiÕn ®Òu tró träng söa sang ng«i ®Òn nµy. ë Phó Thä, ®Òn Hïng lín h¬n c¶ vÒ qui m« x©y dùng vµ l­u l­îng ng­êi trÈy héi. §Òn Hïng lµ mét hÖ thèng kiÕn tróc thê c¸c vua Hïng. Khu di tÝch nµy ®­îc x©y dùng qua nhiÒu giai ®o¹n. Trong giai ®o¹n nguyªn s¬, n¬i ®©y lµ nh÷ng toµ miÕu cæ b»ng ®¸. Vµo c¸c thÕ kû XI - XIV, ®Òn ®­îc x©y dùng t­¬ng ®èi qui m«. Vµo thÕ kû XV, ®Òn bÞ giÆc Minh ph¸ huû. Vµo thêi hËu Lª, ®Òn ®­îc kh«i phôc. D­íi thêi NguyÔn, nh÷ng phÇn h­ n¸t cña 57
  9. §Òn lµ mét n¬i thê tù c«ng céng ®­îc dùng lªn ®Ó kû niÖm mét anh qu©n, mét vÞ anh hïng hoÆc mét vÞ thÇn nµo ®ã cã c«ng víi d©n chóng. §Òn th­êng nhá h¬n ®×nh, kiÕn tróc còng t­¬ng tù nh­ kiÕn tróc ®×nh, nghÜa lµ còng chia ra hËu cung vµ nhµ ®¹i b¸i. T¹i nhiÒu lµng, ngoµi vÞ Thµnh hoµng chÝnh thê t¹i ®×nh, cßn thê c¸c vÞ thÇn kh¸c t¹i c¸c ®Òn. Tãm l¹i, ®Òn còng nh­ ®×nh lµ n¬i cóng phóc thÇn. Theo c¸c cô truyÒn l¹i, ®Òn th­êng lµ chç quû thÇn an ngù cßn ®×nh chØ lµ n¬i thê väng, nghÜa lµ t¹i ®×nh cã bµn thê, nh­ng chØ trong nh÷ng ngµy tuÇn tiÕt, vÞ thÇn linh míi gi¸ng l©m, nh÷ng ngµy kh¸c ngµi l¹i vÒ ®Òn. §©y lµ nãi nh÷ng x· chØ thê mét vÞ phóc thÇn lµm Thµnh hoµng, cßn nh÷ng x· ngoµi ®øc Thµnh hoµng ra thê thªm c¸c vÞ thÇn kh¸c, ®èi víi mçi vÞ thÇn ®Òu ph¶i cã mét ng«i ®Òn riªng. T¹i ®Òn kh«ng cã chç réng r·i ®Ó d©n lµng héi häp chØ ®ñ ®Ó n¬i hµnh lÔ, trong nh÷ng nh÷ng dÞp tuÇn tiÕt sãc väng. Th­êng trong nh÷ng ngµy thÇn kþ, trong lµng cã më héi th× d©n lµng bao giê còng tæ chøc lÔ r­íc thÇn tõ ®Òn tíi ®×nh. T¹i c¸c n¬i ®« thÞ tæ chøc thµnh ph­êng phè, Ýt n¬i cßn gi÷ l¹i ng«i ®×nh, th­êng chØ cã ®Òn nªn héi kû niÖm thÇn linh ®­îc tæ chøc ngay t¹i ®Òn. Chung quanh ®Òn còng nh­ chung quanh ®×nh th­êng cã c©y cao bãng m¸t, gåm c¸c c©y cæ thô nh­ ®a, si, sanh lµ nh÷ng lo¹i c©y quanh n¨m xanh tèt. Kh«ng kÓ ë c¸c thµnh phè, t¹i n«ng th«n, ®Òn th­êng ®­îc x©y dùng còng nh­ ®×nh, ë nh÷ng n¬i c¸ch biÖt d©n chóng. C¸ch xÕp ®Æt t¹i mét ng«i ®Òn còng t­¬ng tù nh­ ®×nh... [Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991trang 140]. ®Òn ®­îc x©y dùng l¹i. Héi ®Òn Hïng ®­îc tæ chøc long träng tõ thêi Hång §øc (thÕ kû XV), viÖc tÕ lÔ do nhµ n­íc chñ tr×. Vµo thêi NguyÔn, d­íi triÒu Minh M¹ng (1820 - 1840), héi ®Òn Hïng kh«ng nh÷ng kh«ng cßn gäi lµ héi lín mµ lÔ quèc tÕ còng b·i bá v× bµi vÞ ®­îc r­íc vÒ thê ë miÕu LÞch §¹i §Õ V­¬ng (HuÕ). §Õn triÒu Tù §øc (1848 - 1883), héi ®Òn Hïng lÊy l¹i ®­îc tÝnh toµn quèc, lÔ quèc tÕ ®­îc phôc håi. Héi ®­îc më vµo ngµy mång m­êi th¸ng ba. Nh©n d©n n« nøc vÒ dù héi víi ý nghÜa hµnh h­¬ng vÒ céi nguån cña d©n téc. (NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ héi...tc VHDG sè 4/1991trang 44) 58
  10. Ng­êi ViÖt cßn cã nh÷ng lÔ héi ®­îc tæ chøc t¹i chïa, th­êng c¸c nhµ khoa häc th­êng gäi lµ héi chïa. Còng theo chøng minh cña nhiÒu nhµ khoa häc, héi chïa xuÊt hiÖn ë n­íc ta tõ rÊt sím. PhËt gi¸o truyÒn vµo ViÖt Nam kho¶ng ®Çu c«ng nguyªn, ngay tõ ®Çu PhËt gi¸o ®· dung hoµ hoÆc thay thÕ mét sè h¹t nh©n tÝn ng­ìng trong c¸c héi lµng cò. ChÝnh tõ ®©y, xuÊt hiÖn héi chïa mµ tiªu biÓu nhÊt lµ héi chïa D©u thÕ kû II tr­íc c«ng nguyªn (Hµ B¾c)6 [ ] 6 ThÕ kû XI ®Õn thÕ kû XIV lµ giai ®o¹n cùc thÞnh cña PhËt gi¸o, PhËt gi¸o ®­îc t«n thµnh quèc gi¸o bëi vËy lÔ héi chïa cµng ph¸t triÓn. Héi chïa kh«ng chØ cã mÆt ë nh÷ng trung t©m PhËt gi¸o thêi B¾c thuéc nh­ Luy L©u (Hµ B¾c) mµ ®· lan ra kh¾p n¬i, v­ît khái l­u vùc s«ng Hång vµo ®Õn tËn Thanh Ho¸, NghÖ An... ë Hµ B¾c ngµy nay, lóc bÊy giê lÔ héi ®­îc më ë chïa D©u, chïa PhËt TÝch (V¹n Phóc Tù), chïa D¹m (ThÇn Quang Tù), chïa VÜnh Phóc (Linh Quang Tù)... Trªn ®Þa phËn Hµ Néi ngµy nay, d­íi c¸c triÒu ®¹i Lý, TrÇn, héi ®­îc më ë chïa Khai Quèc (TrÊn Quèc), chïa C¸t T­êng, chïa Mét Cét (Diªn Hùu Tù, ë c¸c chµu Bµ TÊm (Sïng Phóc Tù, Linh Nh©n Tõ Phóc). Trªn ®Þa phËn Nam Hµ lóc bÊy giê cã héi chïa Long §äi (Sïng ThiÖn Diªn Linh), chïa Phæ Minh... Trªn ®Þa phËn Hµ T©y hiÖn nay, vµo thêi Lý, TrÇn, héi ®­îc më ë chïa Bèi Khª, chïa ThÇy (Thiªn Phóc Tù)... Sang thÕ kû XV PhËt gi¸o mÊt vÞ trÝ lµ quèc gi¸o nh­êng chç cho Nho gi¸o. LÔ héi cæ truyÒn vÉn ®­îc tæ chøc t¹i chïa nh­ng, kh«ng cßn rén rµng nh­ nh÷ng thÕ kû tr­íc. Sau nhiÒu lÇn h¹n h¸n, nhµ vua ®· cho tæ chøc r­íc phËt tõ chïa Ph¸p V©n (Hµ B¾c) vÒ chïa B¸o Thiªn (Hµ Néi) ®Ó cÇu m­a. ThÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX lÔ héi tiÕp tôc ®­îc tæ chøc t¹i chïa Hµ, chïa H­¬ng Canh, chïa Cãi (VÜnh Phó), chïa Trµ Ph­¬ng (H¶i Phßng), chïa Gi¸m (H¶i H­ng), chïa ThÇy, chïa H­¬ng (Hµ T©y), chïa T©y Ph­¬ng, chïa MÝa, chïa Kim Liªn (Hµ Néi), chïa Tr¨m Gian, chïa Bót Th¸p (Hµ B¾c), chïa Keo Th¸i B×nh. Cã thÓ h×nh dung sù n« nøc h¸o høc cña c¸c héi chïa qua viÖc nhµ nho Ph¹m QuÝ ThÝch (1760 - 1825) viÕt vÒ sù tù nguyÖn, hå hëi ®ãng gãp tiÒn cña ®Ó x©y cÊt chïa, ®óc chu«ng kh¸nh: “ng­êi ta kh«ng xem ng­êi lµng ­? TÝch luü ®Ó lµm giÇu, b«n ba ®Ó kiÕm t­íc, mét trinh còng ch¼ng cho ai, nh÷ng khi nãi bè thÝ th× nãi t«i bao nhiªu? ChØ sî ®øng sau ng­êi. KÎ nghÌo bµng hoµng suèt ngµy, b÷a sím ch­a biÕt b÷a chiÒu, mµ cã ai ®Õn quyªn th× còng vÐt tói më hßm cho ®­îc ®ång tiÒn, ®Êu g¹o mµ kh«ng gÇn g¹i g× c¶”. (dÉn theo NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ héi...Tc VHDG sè 4/1991 trang 38-44) 59
  11. LÔ héi cña ng­êi ViÖt cßn ®­îc tæ chøc t¹i nh÷ng ®Þa ®iÓm kh¸c nh­: gß ®èng, bÕn b·i ngay c¹nh lµng nh­ héi Bµ §èng (Hµ B¾c), Bia Bµ (Hµ §«ng)… Nh÷ng kh«ng gian thiªng nªu trªn lµ nh÷ng trung ®iÓm cña lÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt. §a phÇn, ®Õn ngµy giç cña vÞ th¸nh, thÇn ë n¬i nµo (ë ®×nh, miÕu, ®Òn hay chïa) th× d©n lµng lµm lÔ héi ë n¬i ®ã. Nh­ng còng cã lµng th× cø mçi lÇn më héi th× tÊt c¶ c¸c thiÕt chÕ v¨n ho¸ t©m linh trong lµng ®Òu ®­îc sö dông. Cã thÓ lÔ héi ®­îc tæ chøc chñ yÕu ë mét ®Þa ®iÓm hoÆc xuÊt ph¸t tõ mét ®iÓm cè ®Þnh nh­ng sau ®ã sÏ lan to¶ ra c¸c kh«ng gian thiªng kh¸c: - Ch¼ng h¹n ë lÔ héi §ång Kþ (ngµy nay cßn gäi lµ héi ph¸o §ång Kþ), tæ chøc hµng n¨m tõ mång 3 ®Õn mång 7 th¸ng giªng ©m lÞch. Cao ®iÓm lµ ngµy mång 4. LÔ héi diÔn ra t¹i ®ång thêi c¸c trung t©m sinh ho¹t v¨n ho¸ t©m linh, céng ®ång cña lµng (®×nh, chïa, ®Òn, miÕu)...[ ] - Nh­ lÔ héi Dãng: kh«ng gian thiªng chÝnh cña héi Dãng lµ ë ®Òn th­îng. Tuy nhiªn kh«ng gian lÔ héi kh«ng bã hÑp t¹i ®ã mµ lan réng ra nhiÒu n¬i: giÕng ®Òn mÉu, ®ªn mÉu…[] Tãm l¹i, cÊu tróc kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt bao gåm: - Kh«ng gian thiªng nh­ ®×nh, miÕu, ®Òn, chïa- lµ nh÷ng n¬i mµ ®èi t­îng cña lÔ héi ®­îc biÓu tr­ng ho¸ ë ®ã, c¸c nghi lÔ träng t©m cña lÔ héi diÔn ra ë ®ã. Cã thÓ vÝ kh«ng gian v¨n ho¸ nµy nh­ thái tõ: Sù m¹nh yÕu cña thái tõ nµy sÏ quyÕt ®Þnh ®é réng cña tõ tr­êng. Nãi c¸ch kh¸c , uy tÝn cña vÞ th¸nh, thÇn ®­îc thê sÏ quyÕt ®Þnh quy m«, ph¹m vi nhá hay lín cña lÔ héi (Mµ uy tÝn ®ã l¹i do tr×nh ®é biÓu tr­ng ho¸ c¸i linh thiªng- tøc lµ c¸i v¨n ho¸- cña ®Þa ®iÓm thê cóng ®ãng gãp mét vai trß quan träng). Ta cã thÓ lÊy mét vµi vÝ dô: Phïng H­ng- “Bè C¸i §¹i V­¬ng”- lµ mét nh©n vËt rÊt quan träng trong lÞch sö ViÖt Nam, nh­ng ®Òn thê «ng ë S¬n T©y nhá, kh«ng khÝ thê cóng l¹nh lÏo, hÖ thèng nghi tr­îng, nghi vËt s¬ sµi…V× thÕ nã kh«ng g©y ®­îc c¶m gi¸c linh thiªng cho kh¸ch thËp ph­¬ng. Trong khi ®ã, còng lµ t«n thê Phïng H­ng, nh­ng do ®×nh lµng TriÒu Khóc ®­îc nh©n d©n ë ®ã ch¨m chót kü l­ìng h¬n (møc ®é biÓu t­îng ho¸ trong kiÕn tróc vµ trang trÝ néi thÊt cao h¬n) nªn d©n chóng c¶m thÊy ë ®©y thiªng h¬n vµ ®Õn dù lÔ héi ®«ng h¬n. LÔ héi chïa H­¬ng hay lÔ héi Yªn Tö së dÜ cã l­îng l÷ kh¸ch rÊt lín còng cã thÓ 60
  12. ®­îc gi¶i thÝch b»ng c¸ch nµy: B¶n th©n c¶nh ®Ñp kú vÜ, sù hiÓm trë, huyÒn bÝ cña tù nhiªn nh÷ng n¬i nµy®· lµ biÓu t­îng hiÓn nhiªn cña c¸i linh thiªng. - Kh«ng gian vËt chÊt lµng: Lµ ph¹m vi thùc tÕ mµ lÔ héi diÔn ra. T¹i kh«ng gian nµy (Lµng), c¸c nghi tr×nh, nghi lÔ cña lÔ héi ®­îc thÓ hiÖn bëi chÝnh tÊt thÈy nh÷ng thµnh viªn cña céng ®ång lµng: Tõ sù chuÈn bÞ vÒ mÆt vËt chÊt, tõ c«ng t¸c tæ chøc cho ®Õn nh÷ng nghi lÔ quan träng nh­ tÕ lÔ, r­íc s¸ch, cho ®Õn sù ¨n uèng vµ vui ch¬i céng c¶m… ®Òu do chÝnh d©n lµng thùc hiÖn. §iÒu ®¸ng chó ý ë ®©y lµ: Hä thùc hiÖn tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã víi t©m lý cña ng­êi trong cuéc- c¸c nhµ khoa häc gäi ®ã lµ tÝnh tham dù [xem §inh Gia Kh¸nh chñ biªn- bµi cña mét TS ng­êi Singapore] - Kh«ng gian x· héi: §©y lµ sù níi réng kh«ng gian cña c«ng chóng lÔ héi. Ngoµi d©n c­ trong céng dång lµng cã lÔ héi, cã thªm rÊt nhiÒu ng­êi tõ c¸c lµng kh¸c, ®Þa ph­¬ng kh¸c ®Õn dù héi vµ cÇu cóng vÞ th¸nh ë lµng cã lÔ héi. §é réng lín cña c«ng chóng ®­îc quyÕt ®Þnh bëi ®é linh thiªng cña vÞ th¸nh, thÇn ®­îc t«n thê vµ bëi c¶ møc ®é thÓ chÕ ho¸ cña nhµ n­íc phong kiÕn ®èi víi viÖc t«n thê Êy. V× thÕ míi cã lÔ héi vïng, thËm chÝ quèc gia. Nh­ vËy, cÊu tróc kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng lÊy h¹t nh©n lµ kh«ng gian thiªng. §iÒu nµy phï hîp víi toµn bé ho¹t ®éng cña lÔ héi truyÒn thèng: TÊt c¶ nh»m vµo viÖc “hÇu th¸nh”, nãi c¸ch kh¸c toµn bé hµnh ®éng lÔ héi ®Òu mang tÝnh h­íng thÇn. Cã thÓ m« h×nh ho¸ kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng nh­ sau: §å h×nh 1: Kh«ng gian x· héi Kh«ng gian vËt chÊt- lµng Kh«ng gian thiªng 61
  13. 1.2. CÊu tróc thêi gian: tró thê 1.2.1. Thêi gian mang tÝnh chu kú Thê ë c¸c céng ®ång ng­êi ViÖt, chu tr×nh vßng ®êi ®­îc ®¸nh dÊu b»ng c¸c lÔ, chu tr×nh vßng quay cña tù nhiªn ®­îc ®¸nh dÊu b»ng c¸c tÕt (tiÕt), th× chu tr×nh c©y trång l¹i ®­îc ®¸nh dÊu b»ng mét lo¹i h×nh kh¸c- ®ã lµ lÔ héi. §a phÇn c¸c lÔ héi lµng cæ nhÊt cña ng­êi ViÖt lµ lÔ héi n«ng nghiÖp: Cho dï ®èi t­îng thê cóng lµ ai ®i ch¨ng n÷a th× môc ®Ých mµ céng ®ång lµng muèn trao göi ë lÔ héi hoÆc lµ lµ c©ï cho mïa mµng tèt t­¬i, hoÆc lµ t¹ ¬n trêi ®Êt ®· ban cho mét vô mïa béi thu. DÇn dÇn, trong nh÷ng thêi kú lÞch sö gi÷ n­íc muén h¬n, xuÊt hiÖn nh÷ng lÔ héi nh»m t­ëng nhí vµ suy t«n nh÷ng nh©n vËt lÞch sö ®· cã c«ng tr¹ng trong qóa tr×nh chèng giÆc ngo¹i x©m b¶o vÖ céng ®ång. Nh÷ng lÔ héi nµy th­êng ®­îc tæ chøc hai lÇn/ mét n¨m ( xu©n thu nhÞ kú) vµo ngµy ho¸, ngµy sinh cña c¸c vÞ th¸nh Êy hoÆc ngµy hä cã nh÷ng c«ng tr¹ng næi bËt. Nh­ng vÒ sau nµy th× ngay c¶ nh÷ng lÔ héi nµy còng cã nh÷ng biÕn dÞch vÒ thêi gian më héi: §a sè c¸c lµng tæ chøc lÔ héi quy m« vµ trang träng trong kho¶ng thêi gian cña mïa xu©n, cßn lÔ héi mïa thu th× kh«ng cßn ®­îc tæ chøc linh ®×nh n÷a. Theo nhiÒu sè liÖu thèng kª, chóng ta thÊy rÊt râ: Cø sau TÕt Nguyªn ®¸n- tøc cø vµo mïa xu©n- nh©n d©n kh¾p c¸c lµng quª ng­êi ViÖt ë ®ång b»ng B¾c Bé ®Òu t­ng bõng më héi (Cã n¬i gäi lµ “vµo ®¸m” hay lµ tiÖc cÇu xu©n). Råi tiÕp ®ã lµ mét sè lÔ héi diÔn ra lÎ tÎ cho ®Õn th¸ng 5, th¸ng 6. §Õn mïa thu th¸ng 8, th¸ng m­êi lÔ héi l¹i ®­îc tæ chøc nhiÒu lªn ë mét sè n¬i7. 7LÊy vÝ dô thèng kª tõ ®Ò tµi cña Th¾ng lµm cho Hµ Néi “V¨n ho¸ phi vËt thÓ ë thñ ®« Hµ Néi” 62
  14. Nh­ vËy, dï hai lÇn hay chØ mét lÇn trong n¨m th× thêi gian diÔn ra lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt còng mang tÝnh chu kú: Tøc lµ sù quay trßn- lÆp l¹i cña sù kiÖn. TÝnh chu kú cña lÔ héi trong x· héi n«ng nghiÖp phô thuéc vµo tÝnh chu kú cña vßng s¶n xuÊt c©y trång vµ còng lµ vßng thêi tiÕt khÝ hËu trong kho¶ng thêi gian mét n¨m. Nh×n d­íi gãc ®é x· héi häc, lÔ héi lµ mét h×nh thøc ho¹t ®éng rçi trong thêi gian rçi ë cÊp ®é mïa vô (6 th¸ng) vµ cÊp ®é n¨m (12 th¸ng). Tõ vµi tr¨m n¨m nay, d©n ta ®· s¶n xuÊt 2 vô/ mét n¨m: Cø thu ho¹ch xong vô mïa vµ cµy cÊy xong vô chiªm l¹i ®Õn thu ho¹ch xong vô chiªm vµ cµy cÊy xong vô mïa. §Êy lµ nh÷ng kho¶ng thêi gian mµ ng­êi n«ng d©n kh«ng thÓ dån t©m trÝ vµ søc lùc còng nh­ cña c¶i vµo nh÷ng ho¹t ®éng t©m linh hay héi hÌ ®×nh ®¸m. ChØ ë gi÷a hai vô thu ho¹ch vµ cµy cÊy Êy ng­êi n«ng d©n míi cã mét kho¸ng thêi gian rçi (thêi gian n«ng nhµn: trong giai ®o¹n nµy, ng­êi n«ng d©n chØ cßn ph¶i lµm mét sè c«ng viÖc r¶i r¸c nh­ lµm cá, bá ph©n, gi÷ n­íc hay th¸o n­íc). Bªn c¹nh nh÷ng ho¹t ®éng rçi cÊp c¸ nh©n, cÊp nhãm nh­ lµm nghÒ phô, d©n gian ®· s¸ng t¹o ra mét d¹ng ho¹t ®éng rçi cÊp céng ®ång lµ lÔ héi lµng. ChÝnh lo¹i h×nh v¨n ho¸ nµy ®· gióp cho cuéc sèng cña ng­êi n«ng d©n “ch©n lÊm tay bïn” quanh n¨m kia cã thªm søc sèng vµ niÒm tin míi trong suèt qu¶ng thêi gian lao ®éng vÊt v¶ s¾p tíi. §iÒu nµy c¾t nghÜa ®­îc: T¹i sao c¸c héi lµng th­êng ®­îc tá chøc vµo th¸ng giªng, hai, ba vµ vµo th¸ng t¸m. Còng ph¶i nãi thªm r»ng: VÒ ph­¬ng diÖn kinh tÕ, nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt, víi n¨ng suÊt lao ®éng thÊp kÐm, l¹i lu«n bÞ phô thuéc vµo thêi tiÕt, khÝ hËu tù nhiªn… nªn nÕu chu kú lÔ héi qu¸ mau th× ng­êi d©n còng kh«ng thÓ ®ñ n¨ng lùc kinh tÕ còng nh­ thêi gian vËt chÊt ®Ó tham gia. V× thÕ, ®¹i ®a sè c¸c lµng, chu kú phæ biÕn nhÊt cña lÔ héi lµ mét n¨m / mét lÇn (vµ tèt nhÊt lµ vµo mïa xu©n- mïa n«ng nhµn lý t­ëng nhÊt trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ë n­íc ta). 1.2.2. Thêi gian x· héi Thê NhiÒu nhµ khoa häc cho r»ng, mïa lÔ héi cña ng­êi ViÖt x­a kia ®­îc b¾t ®Çu tõ lÔ héi mïa thu8. Cïng víi sù du nhËp cña lÞch ph­¬ng B¾c vµ cña phong tôc ¨n tÕt 8 Mét sè nhµ khoa häc ®· chøng minh luËn ®iÓm nµy dùa vµo nh÷ng chøng cø sau: - Trªn trèng ®ång §«ng S¬n cã h×nh ¶nh nh÷ng b«ng lau ®­îc tr¹m kh¾c mµ nh÷ng ng­êi dù héi c¾m trªn ®Çu. Hoa lau lµ thø hoa chØ në ®Ñp vµo mïa thu. 63
  15. nguyªn ®¸n , cïng víi sù cã mÆt ngµy cµng æn ®Þnh vµ cã hiÖu qu¶ cña lóa chiªm t¨ng vô, thêi gian më héi lµng ®· chuyÓn dÇn tõ mïa thu sang mïa xu©n, héi xu©n dÇn dÇn thay thÕ héi thu, nh­ng héi thu kh«ng mÊt h¼n, v× thÕ mµ c¶ hai héi cïng tån t¹i (xu©n thu nhÞ kú) trong ®ã héi xu©n chiÕm sè l­îng nhiÒu h¬n. DÇn dµ, d©n ta ®· còng quen víi quan niÖm: TÕt nguyªn ®¸n (tÝnh theo lÞch Tµu) ®ång nghi· víi sù khëi ®Çu n¨m míi- Mïa xu©n. Nh­ vËy, d©n ta ®· cã sù chÊp nhËn c¸i thêi gian khëi ®Çu n¨m míi, khëi ®Çu mïa xu©n cña ng­êi Tµu lµ thêi gian n¨m míi, ®Çu xu©n cña ta- ®ã chÝnh lµ tÝnh x· héi cña thêi gian. (Chø thùc ra, ViÖt Nam lµ mét n­íc ®«ng nam ¸, nªn theo lÞch cæ ë vïng nµy ng­êi ta ®ãn tÕt n¨m míi vµo mïa thu [xem Lª Nh­ Hoa chñ biªn, TÕt n¨m míi ë ViÖt Nam, NXB V¨n ho¸ - Th«ng tin, H. 1999 ]). Ngµy nay, tÝnh x· héi ®ã cña thêi gian ®· trë thµnh mét c¸i g× ®ã hiÓn nhiªn trong ý thøc vµ thËm chÝ trong c¶ tiÒm thøc cña ng­êi ViÖt ®­¬ng ®¹i. Nhµ nghiªn cøu Tõ Chi ®· diÔn gi¶i t©m lý vµ ý thøc x· héi Êy nh­ sau: “Héi mïa xu©n lµ lÔ kÕt thóc mét chu kú n«ng nghiÖp cò ®Ó më mµn mét chu kú míi. D­íi con m¾t cña ng­êi n«ng d©n ®· quen víi nhÞp ®iÖu ®Òu ®Æn “bèn mïa xu©n l¹i thu qua” th× c¸i chu kú cò - míi nèi nhau Êy chØ cã thÓ lµ thêi gian kh«ng ngõng quay vÒ chç cò ®Ó råi l¹i quay thªm vßng n÷a,...” (dÉn theo - ë B¾c Bé cßn b¶o l­u kh¸ nhiÒu héi mïa thu. VÜnh Phó cã héi lµng §µo X¸. Hµ B¾c cã héi §»ng Kim. H¶i Phßng cã héi §å S¬n. H¶i H­ng cã héi KiÕp B¹c. Hµ Nam Ninh cã héi Cæ LÔ. Th¸i B×nh cã héi §ång B»ng, héi chïa Keo. - Th­ tÞch Trung Quèc ®· tõng nãi vÒ ng­êi ViÖt më héi vµo mïa thu. S¸ch H¸n Th­ chÐp r»ng: Ng­êi L¹c ViÖt ®Õn mïa thu th¸ng t¸m th× më héi, trai g¸i giao duyªn, b»ng lßng th× lÊy nhau. S¸ch Th¸i B×nh hoµn vò ký viÕt r»ng: ng­êi L¹c ViÖt kh«ng biÕt TÕt, biÕt n¨m (theo lÞch Trung Hoa), cø lÊy ngµy söu th¸ng t¸m lµm ngµy héi, giµ trÎ ®i chóc tông nhau, coi ®ã lµ ngµy ®Çu n¨m. Së dÜ héi ®­îc më vµo mïa thu lµ v× thêi gian phï hîp víi thêi vô trång lóa mïa. VÒ thêi tiÕt, khÝ hËu, lóc nµy th­êng cã tr¨ng thanh giã m¸t, ng­êi ta cã ®iÒu kiÖn ®Ó vui héi. Còng trong thêi gian nµy hay cã b·o lôt. V× vËy ng­êi vui ch¬i võa cÇu khÊn thÇn linh.(NguyÔn Xu©n KÝnh: Ph¸c th¶o lÞch sñ lÔ héi cña ng­êi ViÖt ë B¾c Bé, Tc v¨n ho¸ d©n gian sè 1 n¨m 1991, trang 38). 64
  16. TrÇn Quèc V­îng vµ.. Mïa xu©n vµ phong tôc ViÖt Nam”, trang 147, NXB V¨n Ho¸, 1976). 1.2.3. Thêi gian thiªng Thê thiª Nh­ trªn ®· nãi, LÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt dï ®­îc tæ chøc ®Ó t­ëng nhí ®Õn vÞ th¸nh cña lµng m×nh - ng­êi ®· cã c«ng gióp lµng, n­íc hay ®Ó ®¸nh dÊu mét chu kú cña vßng c©y trång nµo th× còng ®Òu g¾n víi nh÷ng thêi ®iÓm ®¸ng ghi nhí cña chu tr×nh thêi tiÕt- khÝ hËu. Mµ lÔ héi lµ mét h×nh thøc thÇn th¸nh ho¸, linh thiªng ho¸ mét nh©n vËt hay mét sù kiÖn x· héi nµo ®ã, nªn thêi ®iÓm diÔn ra lÔ héi còng ®­îc d©n gian linh thiªng ho¸. V× thÕ còng rÊt dÔ hiÓu khi trong d©n gian vÉn l­u truyÒn nh÷ng c©u chuyÖn vÒ tÝnh thiªng cña th¬× gian më héi: VÝ dô, chuyÖn n¨m nµo còng thÕ cø vµo ngµy thø hai cña lÔ héi chäi tr©u ë §å S¬n còng cã m­a, hay chuyÖn nh÷ng ¸ng m©y nh­ nh÷ng con rång tù nhiªn bay vÒ héi tô trªn ®Òn Lý B¸t §Õ vµo ngµy héi… DÜ nhiªn, ®Ó thiªng ho¸ c¸i thêi gian Êy, ng­êi ta ph¶i cã mét tri thøc kh¸ ®Çy ®ñ vµ nhËn thøc v÷ng vµng vÒ tÝnh chu kú, tÝnh quy luËt cña thêi tiÕt vµ khÝ hËu: Ngµy thiªng ®ã trïng víi vßng quay cña trêi ®Êt, vßng quay cña thêi tiÕt.9 Trong c¸c x· héi mµ khi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ch­a ®ãng vai trß chÝnh yÕu, nghÜa lµ sù sinh tån cña con ng­êi ch­a dùa vµo sù s¶n xuÊt cña chÝnh m×nh, cßn lÖ thuéc vµo s¶n phÈm tù nhiªn, th× tiÕt tÊu rçi mang nhiÒu tÝnh ngÉu nhiªn, ch­a æn ®Þnh vÒ tÇn sè lÉn kho¶ng h¹n. §Õn c¸c x· héi n«ng nghiÖp, cïng víi ph¸t minh lÞch ph¸p, ng­êi ta dÇn n¾m v÷ng ®­îc chu kú vµ chu tr×nh vËn ®éng sinh lý cña cá c©y, thó vËt… vµ Êy còng lµ lóc c¸c ho¹t ®éng rçi ®­îc æn ®Þnh 9 Cã thÓ dÉn mét vÝ dô kh¸c: Tr­íc vµ trong ngµy héi Dãng, ng­êi ta håi hép ®ãn chê nh÷ng lùc l­îng ®ã “vÒ h¸i cµ”, ng­êi ta “cóng cç chay” nghÜa lµ “c¬m cµ” cho «ng §æng, ng­êi ta c¾m “que b«ng cµ” ®Ó “gi÷ lÊy cµ” kÎo «ng §æng h¸i mÊt,v.v. Còng trong nh÷ng ngµy ®ã, nh÷ng ngµy ®ã, nh÷ng ngµy cuèi xu©n sang hÌ (th¸ng ba vµ ®Çu th¸ng t­ ©m lÞch), sÊm, chíp, m©y, m­a, giã ph¶i vÒ cïng ¤ng §æng - ng­êi ta tin nh­ vËy - vµ qu¶ cã thùc, v× thêi tiÕt tù nhiªn cuèi th¸ng ba ®Çu th¸ng t­ ©m lÞch lµ nh­ vËy qua bao ®êi ®· cho ng­êi ta mét kinh nghiÖm thùc tiÔn råi “sÊm ra cµ træ” ®· thµnh tôc ng÷. NÕu nh÷ng c¸i ®ã kh«ng “vÒ”, tøc lµ nghÞch, d©n lµm ¨n sÏ sói quÈy. Râ rµng ®©y lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh tÝch tô tri thøc vÒ tù nhiªn cña d©n gian: 65
  17. vÒ tiÕt tÊu ®¹i thÓ. Mét mÆt kh¸c, sù ®Þnh c­, sù ph¸t triÓn d©n sè, sù chñ ®éng nguån l­¬ng thùc, thùc phÈm vµ c¸c vËt phÈm nhu yÕu kh¸c, sù tÝch luü kiÕn thøc, t­ t­ëng vµ tri thøc lµm…®· lµm ®iÒu kiÖn c¬ b¶n cho sù ph¸t triÓn c¸c ho¹t ®éng trong th× giê rçi, ®ã lµ c¸c h×nh thøc v¨n ho¸. [DVChóc, x· héi häc v¨n ho¸ , tr.237- 238] Tr¶i qua nhiÒu lÇn lÔ héi, dÇn dÇn trong ý thøc vµ tiÒm thøc cña c¸c thµnh viªn trong lµng ®· h×nh thµnh mét h×nh ¶nh thiªng cña thêi gian më héi. ý thøc chung cña d©n lµng ®· trë thµnh ý thøc x· héi- tøc ý thøc ®ã ®· tån t¹i kh¸ch quan: Ngµy tæ chøc lÔ héi lµ ngµy thiªng. Ngoµi ra, trong c¸c ngµy lÔ héi, ý thøc vÒ giê thiªng còng ®­îc d©n lµng thÓ hiÖn kh¸ râ trong c¸ch chän giê ®Ó thùc hiÖn nh÷ng nghi lÔ chÝnh (tÕ lÔ, r­íc n­íc, r­íc thÇn), ®Æc biÖt lµ giê ®Ó ng­êi ta tiÕn hµnh nh÷ng tôc hÌm (Cã thÓ nãi , ®èi víi nh÷ng lµng cã tôc hÌm th× giê diÔn ra tôc hÌm mang tÝnh cæ truyÒn, bÊt di bÊt dÞch vµ rÊt thiªng) Nh­ vËy, ý thøc vÒ c¸i thiªng ®­îc h×nh thµnh lµ do nh÷ng t¸c ®éng kh¸ch quan vµ c¶ chñ quan ®Õn t©m lý, ®Õn phÇn ý thøc lÉn v« thøc cña con ng­êi. Chóng t«i sÏ tr×nh bµy kü h¬n vÒ vÊn ®Ì nµy ë môc tiÕp theo (2.1.3.) 1.3. CÊu tróc t©m lý tró §èi t­îng mµ chóng t«i chän ®Ó ph©n tÝch t©m lý ë ®©y kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶ nh÷ng ng­êi ®Õn dù héi (mµ cã ng­êi gäi lµ c«ng chóng héi) mµ lµ mét ®èi t­îng h÷u h¹n vµ x¸c ®Þnh h¬n: Toµn bé d©n cña lµng cã lÔ héi. Nh­ ë môc 1.1. chóng t«i ®· nãi, dï mét lÔ héi truyÒn thèng nµo ®ã ®­îc tæ chøc ë quy m« cÊp vïng hay cÊp quèc gia ®i ch¨ng n÷a th× trªn thùc tÕ nã còng vÉn lµ mét lÔ héi lµng. D©n lµng cã lÔ héi vÉn ®ãng vai trß chñ thÓ, chñ ®¹o, lµ h¹t nh©n cña lÔ héi Êy. Khi mét lµng më lÔ héi- ý lµ khi d©n lµng béc lé mét c¸ch th¨ng hoa tÊt c¶ nh÷ng g× hä ®· tÝch luü, dån chøa trong nhiÒu ph­¬ng diÖn kh¸c nhau cña cuéc sèng 66
  18. th­êng nhËt. ChØ riªng ë ph­¬ng diÖn t©m lý th«i ta còng thÊy ®ã lµ mét cÊu tróc rÊt phøc t¹p, nhiÒu chiÒu c¹nh: Mét con ng­êi cô thÓ dÜ nhiªn hä ph¶i cã nh÷ng chiÒu kÝch cña t©m lý chñ quan c¸ thÓ, cã nh÷ng Èn chøa s©u kÝn v« thøc, nh­ng mçi mét con ng­êi ®Êy l¹i lµ mét thµnh viªn trong mét nhãm x· héi nhÊt ®Þnh (gia ®×nh, hä téc, phe gi¸p, ®ång niªn, ®ång häc, giíi tÝnh…) vµ trªn hÕt hä l¹i lµ thµnh viªn cña céng ®ång lµng. §Ó ph©n tÝch cÊu tróc t©m lý cña hä, Ýt nhÊt chóng ta cÇn ph¶i ph©n tÝch nh÷ng thµnh tè t©m lý sau: 1.3.1. ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ thø thÓ Nhê cã mét nÒn v¨n ho¸ chung cïng víi kh¶ n¨ng trao ®æi vµ truyÒn thô l¹i mµ con ng­êi h×nh thµnh ®­îc ý thøc chung vÒ nh÷ng gi¸ trÞ cña céng ®ång- nh÷ng gi¸ trÞ kh«ng chØ cña nh÷ng nh÷ng ng­êi ®ang sèng mµ cßn cña nh÷ng thÕ hÖ ®· qua. ý thøc tËp thÓ ®ã nh­ lµ di s¶n mµ céng ®ång ®Ó l¹i cho nh÷ng thÕ hÖ cßn ch­a ra ®êi. ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ rÊt ®Æc tr­ng cña ng­êi ViÖt lµ ý thøc vµ t©m lý “lµng ta”. Ngµn ®êi tô c­ thµnh lµng, ngay ë trong cuéc sèng ®êi th­êng, ng­êi ViÖt ®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ vÒ c¸i lµng cña m×nh: “Lµng ta” bao giê còng ®­îc ng­êi d©n ®¸nh gi¸ mét c¸ch kh¸ chñ quan lµ “nhÊt”. ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ ®ã lu«n ®­îc thÓ hiÖn trong lêi ¨n tiÕng nãi, trong hµnh vi ®êi th­êng cña hä. ThËt vËy, chóng ta hiÕm khi thÊy mét ng­êi n«ng d©n ViÖt nµo ®ã khi tiÕp xóc víi ng­êi ngoµi lµng l¹i nãi kh«ng tèt vÒ ng­êi lµng m×nh, vÒ lµng m×nh; Trong hµnh vi, ta còng hiÕm thÊy mét ng­êi nµo ®ã l¹i thê ¬ khi ®Þa giíi hay nh÷ng chèn linh thiªng cña lµng m×nh bÞ ng­êi lµng kh¸c ®e do¹; hoÆc t©m lý tËp thÓ nµy ®­îc thÓ hiÖn rÊt râ trong mét cuéc tranh ®ua , thi ®ua nµo ®Êy (VÝ dô, trong mét trËn ®Êu thÓ thao gi÷a hai lµng ch¼ng h¹n, ng­êi lµng nµo sÏ cæ vò cho ®éi lµng Êy, hä vui mõng nÕu ®éi lµng hä th¾ng, ng­îc l¹i hä sÏ rÊt buån, thËm chÝ cay có khi ®éi cña lµng hä bÞ thua. Hay nh­ ngµy nay, trong phong trµo thi ®ua x©y dùng lµng v¨n ho¸, kh«ng lµng nµo muèn lµng m×nh l¹i kh«ng ®­îc nhËn danh hiÖu Êy, v× thÕ phong trµo nµy ®­îc sù ñng hé mét c¸ch rÊt tù gi¸c cña nh©n d©n). T©m lý vµ ý thøc tËp thÓ nµy ®­îc biÓu lé ®Æc biÖt râ ë trong c¸c lÔ héi truyÒn thèng: 67
  19. - Cã mét ý thøc chung vÒ tÝnh ®éc lËp cña lµng m×nh. C©u thµnh ng÷ “ Trèng lµng nµo lµng Êy ®¸nh, Th¸nh lµng nµo lµng Êy thê” lµ minh chøng vÒ ý thøc nµy. Tõ ®ã, ý thøc vµ t©m lý chung vÒ sù hiÖn diÖn mét c¸ch ®¸ng tù hµo vÒ c¸i lµng cña m×nh- mµ hiÖn th©n tinh thÇn lµ vÞ th¸nh cña lµng- d­îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. Thêi kú nhµ n­íc phong kiÕn ViÖt nam ®· ph¸t triÓn, nhiÒu thµnh hoµng lµng do “lý lÞch kÐm” kh«ng ®­îc nhµ vua ban cho s¾c phong, d©n c¸c lµng Êy ®· t×m mäi c¸ch ®Ó hîp thøc ho¸ vÞ th¸nh cña lµng m×nh ( vÝ dô hä d¸n cho c¸c vÞ ®ã nh÷ng c¸i nh·n lµ nh÷ng vÞ nh©n thÇn cã c«ng víi n­íc10), hoÆc ngµy nay nhiÒu lµng kh«ng thõa nhËn viÑc th¸nh lµng m×nh l¹i cã nguån gèc hµ tiÖn nh­ thÇn g¾p ph©n hay d©m thÇn, (®Æc biÖt hä c¶m thÊy m×nh bÞ xóc ph¹m nÕu ai ®ã nãi vÒ vÞ th¸nh cña hä nh­ vËy). - Cã ý thøc chung vÒ sù linh thiªng cña vÞ th¸nh ®­îc t«n thê. ý thøc nµy lu«n ®­îc båi ®¾p bëi nh÷ng khu«n mÉu v¨n ho¸ vËt thÓ vµ phi vËt thÓ nh­ kiÕn tróc vµ trang trÝ n¬i thê tù, c¸c truyÒn thuyÕt linh thiªng vÒ vÞ th¸nh, c¸c phong tôc kiªng, 10 Tr­êng hîp lÔ héi lµng TÝch S¬n- VÜnh Phóc cã thÓ xem lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh. Trong c¸c s¸ch cò nhÊt viÕt vÒ lÔ héi nµy th× c¸c vÞ thÇn ®­îc thê ë ®©y lµ nh÷ng ng­êi trém c­íp, nh­ng theo tµi liÖu ghi chÐp gÇn ®©y th× nh÷ng vÞ thÇn ë ®©y ®Òu lµ nh÷ng ng­êi cã c«ng trong viÑec gióp nhµ TrÇn ®¸nh giÆc cøu n­íc. [ Xem t­ liÖu cña ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt- LÔ héi TÝch S¬n] 68
  20. hÌm cña d©n lµng11… §· lµ ng­êi lµng, dï th©n phËn thÕ nµo còng kh«ng mét ai 11 VÝ dô: Toan ¸nh ®· m« t¶ kh¸ kü vÒ nh÷ng phong tôc kiªng kþ trong ngµy lÔ héi nh­ sau: “Lµng vµo ®¸m tøc lµ cã viÖc vui mõng cña c¶ lµng ®©y lµ thêi gian kû niÖm thÇn nh©n. D©n lµng trong lóc nµy, ai nÊy ®Òu ph¶i cè gi÷ ®Ó vui chung c¶ lµng ®­îc chän vÑn c¶ ®Ó ®øc thÇn linh ®­îc hµi lßng. ChÝnh v× ®©y lµ mét dÞp vui, nªn nh÷ng ng­êi ®ang ®au buån, tang tãc kh«ng ®­îc dù ®¸m chia vui víi d©n lµng. C¶ nh÷ng ng­êi tµn tËt còng vËy. Trong thêi gian lµng vµo ®¸m, ph¶i tr¸nh tiÕng khãc ®au ®ín, do ®ã nÕu gia ®×nh nµo rñi cã ng­êi qua ®êi, viÖc tang ma ph¶i tông niÖm kÝn ®¸o, ng­êi nhµ kh«ng ®­îc khãc lãc vµ ®¸m ma kh«ng ®­îc cã kÌn trèng. NÕu con ch¸u muèn lµm ma lín cho ng­êi chÕt, ph¶i quµn s¸t mét n¬i, chê sau ngµy r· ®¸m míi ®­îc cö hµnh tang lÔ. Thê phông thÇn linh, kh«ng ai ®­îc nh¾c tíi tªn ngµi. Trong ®êi sèng hµng ngµy nÕu tiÕng nµo trïng víi tªn thÇn ph¶i gäi sang tiÕng kh¸c. ThÝ dô: Hoµng ph¶i nãi ch¹ch sang Huúnh. §ang ph¶i nãi ch¹ch sang ®­¬ng. Vµng h­¬ng ph¶i nãi ch¹ch sang vµng nhang. ë chung quanh n¬i thê tù nh÷ng c©y cèi mäc khi cã hoa qu¶ kh«ng ai ®­îc h¸i. V­ên t­îc kh«ng ai ®­îc ph¸ ho¹i. Khi lÔ b¸i y phôc ph¶i trang nghiªm vµ cö chØ ph¶i ®­êng hoµng. §i qua mét n¬i thê tù kh«ng ®­îc trß chuyÖn Çm Ü, ph¶i lÆng lÏ ®Ó tá vÎ t«n kÝnh. Kh«ng khiªng mét x¸c chÕt qua n¬i thê tù. Khi cã mét ®¸m ma b¾t buéc ph¶i ®i qua tr­íc mÆt mét ng«i ®×nh, mét ng«i ®Òn... kÌn trèng ph¶i ngõng bÆt vµ con ch¸u kh«ng ®­îc khãc lãc. Mçi mïa hoa qu¶ míi, d©n chóng ph¶i chê th¾p h­¬ng cóng t¹i ®×nh, ®Òn míi ®­îc mua vÒ cóng gia tiªn. Trong lóc hµnh lÔ, hoÆc khi cã mÆt t¹i n¬i thê tù, ngay c¶ ë c¸c tõ thê tæ tiªn, ph¶i tr¸nh kh«ng ®­îc quay l­ng vÒ bµn thê, quay l­ng vÒ phÝa bµn thê lµ bÊt kÝnh. §å lÔ dïng trong viÖc sù thÇn: ViÖc thê cóng ë sù t«n kÝnh, sù t«n kÝnh ph¶i ®­îc thÓ hiÖn kh«ng nh÷ng riªng qua c¸c nghi thøc tÕ lÔ mµ cßn ph¶i do tù t©m. Ta ®· nãi t©m ®éng quØ thÇn tri, khi lßng nghÜ ®Õn sù cóng b¸i, quØ thÇn ®· biÕt. Bëi vËy trong viÖc sù thÇn cÇn ph¶i t©m thµnh tõ khi söa ®å lÔ tíi khi cóng lÔ. §å lÔ kh«ng cÇn nhiÒu hoÆc sang, nh­ng cÇn ph¶i thanh khiÕt vµ ph¶i do lßng thµnh cña tõng ng­êi d©ng lÔ. Kh«ng ®­îc ¨n tr­íc c¸c ®å lÔ nÕu ch­a cóng. Vµ ph¶i hÕt søc tr¸nh mäi sù cã thÓ lµm « uÕ ®å lÔ. Kh«ng ®­îc ®ùng ®å lÔ b»ng nh÷ng thøc ®ùng ®· ®ùng nh÷ng vËt « uÕ nh­ quÇn ¸o ®µn bµ ch¼ng h¹n... §å lÔ cóng ThÇn, ng­êi ta kh«ng ®­îc dïng ®å ¨n c¾p d©ng lÔ, vµ còng kh«ng ai ®­îc t×m c¸ch ®¸nh c¾p ®å lÔ tr­íc khi cóng. Khi giÕt gµ vÞt ®Ó cóng lÔ, ph¶i dïng gµ ch©n vµng, nÕu dïng gµ ch©n ®ång lµ thÊt kÝnh. Hoa d©ng lÔ ph¶i tuyÖt ®èi tinh khiÕt, nghÜa lµ kh«ng ai ®­îc ngöi b«ng hoa dïng lµm lÔ vËt. Vµ còng kh«ng ®­îc cóng nhµi t­îng tr­ng cho sù l»ng l¬. Trong ®å ngò cèc, g¹o ph¶i cóng lo¹i g¹o tèt, g¹o th¬m vµ kh«ng dïng g¹o ba tr¨ng. Còng kh«ng ai cóng lÔ b»ng ng«, kª vµ khoai lang. Tôc truyÒn r»ng ba thø nµy gèc ë n­íc Tµu ®· ®­îc mang sang n­íc ta 69
Đồng bộ tài khoản