Cấu trúc và chức năng của lễ hội truyền thống

Chia sẻ: vudinhthang

Lễ hội truyền thống của người Việt nam chủ yếu là diễn ra trong không gian vật chất và xã hội làng. Trước hết, về phương diện xã hội học, làng là một nhóm địa vực. Điều đó nghĩa là: Điều kiện tiên quyết của những người muốn chung sống với nhau là họ phải có cùng chung một địa vực cư trú và làm ăn sinh sống.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Cấu trúc và chức năng của lễ hội truyền thống

Ch­¬ng hai

CÊu tróc vµ chøc n¨ng cña lÔ héi truyÒn thèng
tró chø truyÒ thè


1. CÊu tróc cña LÔ héi truyÒn thèng.
tró truyÒ thè

1.1. CÊu tróc kh«ng gian
tró kh«

1.1.1. Kh«ng gian vËt chÊt- kh«ng gian x· héi
Kh« chÊ kh«

LÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt chñ yÕu lµ diÔn ra trong kh«ng gian vËt
chÊt vµ x· héi lµng.

Tr­íc hÕt, vÒ ph­¬ng diÖn x· héi häc, lµng lµ mét nhãm ®Þa vùc. §iÒu ®ã cã
nghÜa lµ: §iÒu kiÖn tiªn quyÕt cña nh÷ng ng­êi muèn chung sèng víi nhau lµ hä
ph¶i cã cïng chung mét ®Þa vùc c­ tró vµ lµm ¨n sinh sèng. Cã lÏ thña ban ®Çu khai
hoang lËp lµng, ng­êi ta ch­a thÓ cã mét ý thøc x· héi vÒ lµng nh­ ngµy nay, mµ
míi chØ cã ý thøc th©n téc. DÇn dµ, c¸c gia téc víi t­ c¸ch lµ nh÷ng l¸ng giÒng cña
nhau ®· cã thªm nhu cÇu liªn kÕt ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn nªn ranh giíi lµng, tr­íc
hÕt lµ ranh giíi vËt chÊt, ®· ®­îc h×nh thµnh. Sau ®ã míi lµ nh÷ng ph¸t triÓn kh¸c vÒ
mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi vµ v¨n ho¸ céng ®ång. ChØ ®Õn lóc nµy kh«ng gian vËt
chÊt míi trë thµnh kh«ng gian x· héi, kh«ng gian t©m lý vµ kh«ng gian v¨n ho¸.

Trong x· héi n«ng nghiÖp cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt, lµng lµ ®¬n vÞ x· héi gèc,
lµ mét chØnh thÓ kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸ cÊp c¬ së cña n­íc. Nãi c¸ch kh¸c, lµng lµ
mét kÕt cÊu x· héi cã tÝnh céng ®ång cao: ngoµi céng ®ång l·nh thæ, lµng cßn lµ
mét céng ®ång chÝnh trÞ, kinh tÕ (tù cÊp tù tóc) vµ v¨n ho¸. Lµng t¹o ra quan hÖ
x· héi phøc hîp, néi t¹i ®Ó th¾t chÆt con ng­êi c¸ thÓ, còng nh­ tõng nhãm x· héi
víi nhau, ®Ó t¹o thµnh mét søc m¹nh vËt chÊt còng nh­ tinh thÇn- søc m¹nh céng
®ång.

Cã thÓ nãi, trong x· héi n«ng nghiÖp cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt (tÝnh di ®éng
x· héi thÊp) th× lµng chÝnh lµ mét x· héi thu nhá. NhiÒu ng­êi n«ng d©n , trong suèt
cuéc ®êi cña m×nh, kh«ng cã ®iÒu kiÖn ®Ó ®i xa h¬n luü tre cña lµng m×nh, th× lµng
chÝnh lµ hiÖn th©n cña c¸i x· héi lín mµ anh ta ®ang së thuéc. Theo thêi gian ý thøc



50
vÒ kh«ng gian vËt chÊt vµ x· héi lµng Êy ngµy cµng ®­îc båi ®¾p: ý thøc vÒ m×nh vµ
ng­êi kh¸c, ý thøc vÒ chóng ta vµ hä…lu«n ®­îc ®Æt trong t­¬ng quan víi bèi c¶nh
vËt chÊt cña c¸i lµng cô thÓ.

ChÝnh nh÷ng ý thøc x· héi Êy ®· båi ®¾p nªn nh÷ng hÖ thèng chuÈn mùc vµ gi¸
trÞ x· héi lµng. HÖ thèng chuÈn mùc gi¸ trÞ x· héi lµng kh«ng tån t¹i mét c¸ch tr×u
t­îng mµ nã tån t¹i d­íi h×nh th¸i nh÷ng biÓu tr­ng- tøc nh÷ng lo¹i h×nh v¨n ho¸.
§Õn l­ît nã, v¨n ho¸ l¹i cã t¸c dông cñng cè, ph¸t triÓn c¸c chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ
x· héi, vµ tÊt nhiªn lµ ý thøc vµ t©m lý x· héi cña tõng c¸ thÓ còng theo ®ã mµ ph¸t
triÓn.

C©u nãi d©n gian: “Trèng lµng nµo lµng Êy ®¸nh, Th¸nh lµng nµo lµng Êy thê”
lµ mét vÝ dô thÓ hiÖn kh¸ râ nguyªn lý trªn. Mçi lµng cña ng­êi ViÖt ®Òu cã mét vÞ
th¸nh- biÓu t­îng cao nhÊt vÒ sù hiÖn tån cña c¸i x· héi lµng- ®Ó t«n thê. Nãi theo
c¸ch lý gi¶i cña §urkhem th× viÖc t«n thê vÞ th¸nh nµy chÝnh lµ mét c¸ch lý t­ëng
ho¸ c¸i x· héi lµng, lµ sù ®Ò cao nh÷ng gi¸ trÞ x· héi ®ang hiÖn tån ë lµng.

Sù lý t­ëng ho¸ nµy ®­îc d©n gian biÓu t­îng ho¸ b»ng mét lo¹i h×nh v¨n ho¸
®Æc biÖt: §ã lµ lÔ héi. B»ng vµ th«ng qua lÔ héi, tÊt c¶ méi thµnh viªn trong céng
®ång lµng (tøc lµ tÊt c¶ nh÷ng ai sinh ra vµ lín lªn trªn ®Þa vùc lµng, cã cïng mét
®øc tin vµo vÞ th¸nh cña lµng, cïng tu©n thñ hÖ chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ cña lµng, cã
chung ý thøc vµ t©m lý x· héi lµng) ®­îc tham dù vµo viÖc bµy tá t×nh c¶m vµ ý thøc
céng ®ång vÒ c¸i x· héi lµng cña m×nh (mµ ë ®©y lµ ®èi víi vÞ th¸nh cña m×nh). Sù
tham dù nµy kh«ng chØ ®­îc thÓ hiÖn ë nh÷ng ph­¬ng diÖn tinh thÇn mµ cßn ë
nh÷ng ®ãng gãp søc lùc vµ vËt chÊt mét c¸ch tù nguyÖn. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ: TÊt c¶
nh÷ng ai kh«ng ph¶i lµ thµnh viªn cña lµng th× dï hä cã ®i dù héi hä còng chØ lµ
nh÷ng kh¸n gi¶ thuÇn tuý mµ th«i: Hä sÏ kh«ng thÓ cã mét sù ®ång c¶m v¨n ho¸ víi
nh÷ng g× lÔ héi ®ang tr×nh ra, còng kh«ng cã bÊt kú mét nghi· vô hay quyÒn lîi nµo
liªn quan ®Õn vÞ th¸nh ®­îc thê. V× thÕ trong ng«n ng÷ d©n gian th× thµnh viªn cña
c¸c lµng cã lÔ héi dïng tõ “më héi”, cßn nh÷ng ng­êi kh¸c th× l¹i dïng tõ “xem
héi”.

Nh­ vËy, ®¹i ®a sè kh«ng gian vËt chÊt vµ kh«ng gian x· héi cña mét lÔ héi
cæ truyÒn lµ kh«ng gian lµng. Cô thÓ h¬n, lÔ héi ®­îc tæ chøc bëi nh÷ng con ng­êi


51
cña lµng, b»ng sù ®ãng gãp vÒ ng­êi vµ cña bëi c¸c thµnh viªn trong lµng, cÇu cóng
còng v× lîi Ých cña toµn thÓ d©n lµng, léc th¸nh còng ®­îc chia ®Òu cho lµng, vui
ch¬i còng dµnh cho tÊt c¶ mäi ng­êi trong lµng…

Còng chÝnh tõ kh«ng gian lµng, mµ mét sè lÔ héi ®· ph¸t triÓn lªn thµnh
nh÷ng lÔ héi cã qui m« réng lín h¬n: lÔ héi vïng (nh­ lÔ héi lµng Giãng, LÔ héi
lµng MÔ Së,..), thËm chÝ lÔ héi quèc gia (nh­ lÔ héi ®Òn Hïng)1. Së dÜ nh­ vËy lµ
do kh«ng gian x· héi cña lÔ héi ®­îc níi réng: C¸c vÞ th¸nh vèn tr­íc ®©y chØ lµ
biÓu t­îng cho gi¸ trÞ cña mét céng ®ång lµng, ®· dÇn trë thµnh biÓu t­îng cho
nh÷ng gi¸ trÞ cña c¶ mét vïng, thËm chÝ cho c¶ mét d©n téc, mét quèc gia. Sù lan
to¶ cña nh÷ng gi¸ trÞ x· héi Êy còng cã thÓ lµ sù vËn ®éng tù th©n, nh­ng ®a sè lµ do
t¸c ®éng cña nh÷ng yÕu tè chÝnh trÞ: Khi ®· h×nh thµnh quèc gia- d©n téc, nhµ n­íc
phong kiÕn ®· tuyÓn chän nh÷ng gi¸ trÞ x· héi phï hîp, cã lîi cho lîi Ých cña quèc
gia, d©n téc m×nh råi thÓ chÕ ho¸ chóng vµ phæ biÕn chóng réng kh¾p vµo ®êi sèng
x· héi. §iÒu ®ã gi¶i thÝch t¹i sao chóng ta l¹i cã nh÷ng lÔ héi truyÒn thèng rÊt quy
m« ®Ó suy t«n Hïng V­¬ng nh­ lµ quèc tæ, Th¸nh Giãng, Hai Bµ Tr­ng, TrÇn H­ng
§¹o… nh­ lµ hiÖn th©n cña tinh thÇn chèng ngo¹i x©m.

V× vËy, cã thÓ nãi r»ng: Trong lÔ héi truyÒn thèng, ph¹m vi ¶nh h­ëng cña vÞ
th¸nh ®­îc t«n thê sÏ quyÕt ®Þnh kh«ng gian x· héi cña lÔ héi Êy. §Õn l­ît nã, phËm
vi ¶nh h­ëng Êy l¹i chÞu t¸c ®éng trùc tiÕp bëi møc ®é tham gia cña nhµ n­íc
phong kiÕn. Cã thÓ nãi bªn c¹nh uy tÝn cña c¸c vÞ th¸nh, thÇn th× trong x· héi phong


1 Kh«ng gian cña lÔ héi kh«ng nhÊt thiÕt diÔn ra trong tõng ®Þa h¹t mét lµng, do d©n
lµng ®ã tham dù mµ cã khi lan ra hµng tæng nh­ héi Giãng tæ chøc vµo ngµy mång 9 th¸ng
4 ©m lÞch, bao gåm bèn lµng thuéc tæng Phï §æng lµ Phï §æng, Phï Dùc, §æng Viªn,
§æng Xuyªn. LÔ héi lµng §a Hoµ t«n thê Chö §ång Tö - Tiªn Dung x­a do d©n cña 8 lµng
trong tæng MÔ Së tiÕn hµnh tæ chøc hµng n¨m vµo mïa xu©n, tõ 12 - 15 th¸ng 3 (©m lÞch).
Theo tôc lÖ ®Þa ph­¬ng th× lµng MÔ Së lµ anh c¶, lµng §a Hoµ lµ ch¹ tr­ëng, lµng Hoµng
Tr¹ch lµ em ót; cßn lµng Nh¹n Th¸p, lµng Phó ThÞ, lµng B»ng Nhµ vµ lµng Phó Tr¹ch ®Òu
cã b¸t h­¬ng thê väng Thµnh hoµng cña lµng m×nh trong hËu cung lµng §a Hoµ. Hµng
phñ nh­ héi Lim (Hµ B¾c). C¸c lÔ héi vïng hay cßn gäi lµ liªn lµng th­êng do c¸c lµng thê
chung mét vÞ thµnh hoµng nªn më héi kÕt ch¹ ®Ó r­íc ngµi tõ lµng nµy sang lµng kia.



52
kiÕn vÞ th× ®Þa vÞ cña chñ tÕ trong buæi khai m¹c lÔ héi còng quyÕt ®Þnh quy m« to
hay võa cña lÔ héi Êy: Cã nh÷ng lÔ héi vua ®Ých th©n (hoÆc cö mét quan l¹i cao cÊp
lµm ®¹i diÖn cho m×nh) tíi dù- th× ®ã lµ nh÷ng lÔ héi cÊp quèc gia, cã nh÷ng lÔ héi
Vua uû quyÒn cho quan l¹i vïng ®Õn dù hoÆc lµm chñ tÕ th× ®ã lµ lÔ héi cÊp vïng.

Tuy nhiªn, vÒ thùc chÊt kh«ng gian vËt chÊt vÉn lµ kh«ng gian cña c¸i lµng cã
lÔ héi: Lùc l­îng tæ chøc vµ tham gia vµo c¸c nghi lÔ vµ nghi tr×nh chÝnh cña lÔ héi
vÉn lµ ng­êi cña lµng, hµnh tr×nh ®¸m r­íc vÉn chØ diÔn ra ë trong ph¹m vi cña lµng,
t¸n léc còng chñ yÕu lµ cho ng­êi trong lµng… Sù níi réng kh«ng gian vËt chÊt ë
®©y chñ yÕu lµ ë chç: Ng­êi dù héi ®«ng h¬n (tõ c¸c lµng l©n cËn trong vïng hoÆc
tõ mäi miÒn cña tæ quèc vÒ tr¶y héi) kÌm theo ®ã lµ lÔ vËt vµ c«ng ®øc nhiÒu h¬n,
c¸c trß vui hoÆc thi ®Êu ®­îc më réng cho c¶ kh¸ch thËp ph­¬ng…
TÝnh chÊt ®ã cña kh«ng gian vËt chÊt ë nh÷ng lÔ héi truyÒn thèng cÊp vïng
vµ cÊp quèc gia ®· quyÕt ®Þnh: lµng gèc cã lÔ héi bao giê còng ®ãng vai trß chñ thÓ,
lu«n gi÷ vai trß chÝnh - vai trß trung t©m cña lÔ héi. VÝ dô:Trong lÔ héi Giãng lÔ héi
®­îc tæ chøc chÝnh ë lµng Phï §æng hoÆc Phï Dùc, lÔ héi ®Òn Hïng th× lµng Cæ
TÝch lµ trung t©m, ë lÔ héi lµng §a Hoµ lÊy lµng §a Hoµ lµm trung t©m... [xem …]



1.1.2. Kh«ng gian thiªng:
Kh« thiª
Th¸nh, thÇn lµ ®èi t­îng t«n thê, thiªng ho¸ cña céng ®ång lµng vµ ng­êi ta
tiÕn hµnh lÔ héi còng kh«ng ngoµi môc ®Ých ®ã. Cã thÓ nãi, kh«ng cã c¸c vÞ th¸nh
thÇn th× kh«ng cã lÔ héi truyÒn thèng.
Trong t©m thøc cña ng­êi ViÖt, thuyÕt hån linh chiÕm ®Þa vÞ chñ ®¹o. V× thÕ,
ng­êi ViÖt quan niÖm r»ng: Linh hån cña c¸c vÞ th¸nh, thÇn cÇn ph¶i cã chç tró ngô
vµ chç ®ã lµ mét ®Þa ®iÓm thiªng.
Trong lÔ héi lµng, nh÷ng nghi lÔ, nghi tr×nh chñ chèt th­êng ®­îc tæ chøc tËp
trung ë ®Þa ®iÓm thiªng Êy. §Þa ®iÓm ®ã lµ mét kh«ng gian hÑp- h÷u h¹n: Cã thÓ lµ
kh«ng gian nh©n t¹o nh­ ®×nh, ®Òn, miÕu, chïa (trong ®ã ®×nh lµ kh«ng gian lÔ héi
phæ biÕn nhÊt), còng cã thÓ lµ kh«ng gian tù nhiªn nh­ gß, ®èng, b·i... 2



2 Theo sè liÖu thèng kª 223 lÔ héi tiªu biÓu ë ®ång b»ng B¾c Bé: cã 79 lÔ héi tæ chøc t¹i
®Òn, 39 lÔ héi tæ chøc t¹i chïa, 105 lÔ héi tæ chøc t¹i ®×nh. ViÖn v¨n ho¸ d©n gian: Kh¶o
s¸t thùc tr¹ng v¨n ho¸ lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt ë ®ång b»ng B¾c Bé trong x· héi
hiÖn nay Hµ Néi 1999.

53
§©y lµ nh÷ng ®Þa ®iÓm thiªng. T¹i nh÷ng ®Þa ®iÓm nµy, c¸i thiªng ®­îc hiÖn
tån, ®­îc tri gi¸c bëi nh÷ng h×nh th¸i biÓu tr­ng (nh­ kiÓu kiÕn tróc, t­îng, ngai thê,
nghi vËt, nghi tr­îng vµ kÎ c¶ nh÷ng øng xö nghi lÔ). ChÝnh v× vËy cã thÓ gäi ®Þa
®iÓm nh­ thÕ lµ nh÷ng kh«ng gian thiªng cña lÔ héi.
LÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt phÇn lín ®­îc tæ chøc t¹i ®×nh - trung t©m cña
sinh ho¹t lµng/ x·: Kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi vµ ®Æc biÖt lµ v¨n ho¸ t©m linh. mçi
lµng ViÖt cæ truyÒn ë ®ång b»ng B¾c Bé th­êng ®Òu cã mét ng«i ®×nh. §×nh n»m ë
khu ®Êt ®Ñp vµ tèt lµnh nhÊt vµ còng lµ thiªng nhÊt.3 Nh×n chung ®×nh lµ biÓu t­îng
cho mäi gi¸ trÞ trong cuéc sèng lµng x·.
Kh«ng gian cña ng«i ®×nh,(hay miÕu, ®Òn) trë nªn thiªng liªng v× tr­íc hÕt ®©y
lµ n¬i c¸c vÞ th¸nh, thÇn cña lµng ngù gi¸. Toan ¸nh ®· lý gi¶i sù linh thiªng Êy nh­
sau:
TÝn ng­ìng thê cóng tæ tiªn lµ mét trong nh÷ng tÝn ng­ìng chñ ®¹o trong ®êi
sèng t©m linh cña ng­êi ViÖt. ë trong nhµ, con ch¸u lËp tõ ®­êng thê cóng tæ
tiªn, trong lµng x· d©n lµng thiÕt lËp nh÷ng ng«i ®×nh ®Ó thê phông Thµnh
hoµng. Con ch¸u ®èi víi tæ tiªn ra sao th× d©n lµng ®èi víi vÞ Thµnh hoµng
lµng nh­ vËy. §øc Thµnh hoµng th­êng ngù t¹i ®×nh, chøng kiÕn ®êi sèng
cña d©n chóng cïng d©n chóng ghi nhí mäi kû niÖm cña lµng x·. LuËt lÖ thãi
tôc, ®¹o ®øc ®Òu ®­îc ngµi duy tr×. Nh÷ng ng­êi hiÒn l­¬ng ®­îc phï hé,
nh÷ng kÎ gian ¸c bÞ trõng ph¹t. D©n lµng nhÊt nhÊt tu©n theo luËt lÖ, v× t«n
träng luËt lµng nh­ng còng v× sî thÇn linh qu¶ ph¹t. C¸c vÞ h­¬ng chøc trong
lµng, mçi khi muèn më héi hoÆc tæ chøc viÖc g× ®Òu cóng thÇn xin phÐp tr­íc.



3 Cho ®Õn ngµy nay, trong t©m thøc cña ng­êi n«ng d©n, ng«i §×nh vÉn lu«n lµ c¸i g× ®ã
rÊt thiªng, hä th­êng cã nh÷ng c©u chuyÖn truyÒn miÖng vÒ sù linh thiªng cña ng«i ®×nh
lµng m×nh. VÝ dô, d©n lµng Bå D­¬ng- Ninh Giang- H¶i D­¬ng lu«n nãi vÒ viÖc linh thiªng
cña ng«i ®×nh lµng m×nh: Cã mét qu¶ bom do m¸y bay Mü nÐm tróng ®×nh nh­ng kh«ng næ
®­îc; HoÆc ë lµng Cùu §iÖn- VÜnh B¶o- H¶i Phßng, c©u truyÖn vÒ tªn ¨n trém ®å thê
trong miÕu thÇn ®· bÞ th¸nh vËt, kh«ng thÓ ®i ®­îc vµ ®Ó d©n lµng ®Õn trãi cæ, hay ë lµng
Nh©n Mü- VÜnh B¶o- H¶i Phßng còng thÕ, c¸c cô kÓ r»ng, lÇn thø nhÊt x©y ®×nh kh«ng
®óng h­íng, ®óng chç, n¹n «n dÞch lµm nhiÒu ng­êi lµng bÞ chÕt,khi di chuyÓn vµ x©y cÊt
®×nh lÇn thø hai, d©n lµng ®· nghe theo lêi cña mét vÞ quan. ¤ng Êy ®· nãi r»ng:”NÕu x©y
theo nh­ thÕ th× d©n lµng ta cã ®i lÝnh còng kh«ng ai bÞ chÕt”. Mét ®iÒu rÊt trïng hîp lµ
trong suèt hai cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p vµ chèng Mü d©n lµng nµy ®i bé ®éi nhiÒu
nh­ng kh«ng ai bÞ hy sinh……

54
Thµnh hoµng ë ®©y chÝnh lµ vÞ chØ huy tèi cao kh«ng nh÷ng riªng vÒ phÇn
thiªng liªng mµ cßn cã thÓ nãi c¶ mét phÇn vÒ ®êi sèng thùc tÕ cña d©n lµng
n÷a. Ngµi ®· ®oµn kÕt d©n x·, vµ chÝnh sù ®oµn kÕt d©n x· lµ c¸i søc m¹nh vÒ
phÇn thùc tÕ cña Ngµi. [Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn)
Nxb KHXH 1991,trang 129 130].
Tuy nhiªn, d©n lµng sÏ kh«ng thÓ tri gi¸c ®­îc vÞ thÇn ®ang ngù ë trong ng«i
®×nh nÕu kh«ng cã mét hÖ thèng nh÷ng nghi vËt, nghi tr­îng mang tÝnh biÓu t­îng
cho sù thiªng liªng cña th¸nh, thÇn. NÕu nh­ thÕ , tÊt yÕu hä kh«ng thÓ cã ý niÖm vÒ
th× sù thiªng liªng Êy. VÒ mÆt v¨n ho¸ vËt thÓ, ng«i ®×nh d©n gian ®· ®­îc tiªu
chuÈn ho¸ ho¸ b»ng hÖ thèng kiÕn tróc (néi ngo¹i thÊt) nh­ sau:
§×nh th­êng chia lµm hai phÇn c¸ch biÖt: hËu cung (®×nh trong, néi ®iÖn), ®¹i
b¸i (®×nh ngoµi).
§×nh trong lµ chç th©m nghiªm, n¬i thê ®øc thµnh hoµng. Trong cïng lµ cung
cÊm n¬i an phông thÇn vÞ, ë ®©y th­êng cã t­îng hoÆc bµi vÞ cña ngµi ®Æt trong
long ngai hoÆc long kh¸m.
Tr­íc n¬i an phông thÇn vÞ cã bµn thê. Trªn bµn thê ngoµi c¸c ®å thê, tam sù,
ngò sù hoÆc thÊt sù b»ng ®ång, ®µi r­îu, qu¶ trÇu.v.v. cßn cã hßm s¾t ®ùng s¾c
phong, kinh s¸ch vµ thÇn tÝch.
Tr­íc bµn thê vµ h­¬ng ¸n lµ t¶, h÷u néi gian.
§Ó ng¨n bµn thê víi t¶, h÷u néi gian, hai bªn cã hai hµng tù khÝ gåm cê qu¹t,
tµn läng, ®å b¸t böu, ®å lç bé, ngùa hång, ngùa b¹ch hoÆc voi. GÇn n¬i cung
cÊm trong ®×nh, th­êng ë hai bªn cã mét cê mét biÓn, gäi lµ cê vÝa, biÓn vÝa ®Ò
chøc t­íc cña vÞ Thµnh hoµng. (xem chó thÝch phÇn nghi tr­îng)
§×nh ngoµi lµ phÇn ngoµi hËu cung cßn gäi lµ ®¹i b¸i chia lµm ba kho¶ng.
ChÝnh gi÷a lµ trung ®×nh lµm n¬i tÕ tù.
Trong cïng trung ®×nh vÒ phÝa hËu cung cã bµy thªm h­¬ng ¸n víi ®å thê.
Tr­íc h­¬ng ¸n nµy lµ n¬i hµnh lÔ khi tÕ tù. Cã tr¶i chiÕu, vµ trong lóc viÖc
lµng, c¸c ng­êi cã ng«i thø cao cã thÓ ®­îc ngåi n¬i ®©y. Cßn tuú tôc lÖ, cã
nhiÒu lµng, n¬i ®©y chØ dïng ®Ó lÔ b¸i, kh«ng ai ®­îc phÐp ngåi.
Hai bªn trung ®×nh cßn cã hai d·y h­¬ng ¸n kh¸c trªn cã ®Æt ®å lÔ cña d©n lµng
hoÆc cña kh¸ch thËp ph­¬ng mang tíi lÔ thÇn.
PhÝa ngoµi hai d·y h­¬ng ¸n nµy lµ T¶ gian vµ H÷u gian.


55
§©y lµ chç ngåi cña nh÷ng ng­êi ng«i thø cßn kÐm, tuæi ch­a mÊy cao vµ d©n
lµng trong khi ®×nh ®¸m.
Nhµ ®¹i b¸i cßn ®­îc gäi lµ nhµ tiÒn tÕ, v× mäi viÖc tÕ lÔ cö hµnh n¬i ®©y.
Ngoµi nhµ ®¹i b¸i lµ s©n ®×nh. Hai bªn s©n ®×nh lµ t¶ m¹c vµ h÷u m¹c, cßn gäi
lµ hai d·y muçng hoÆc gäi lµ nhµ lang. C¸c quan viªn söa so¹n mò ¸o vµo tÕ t¹i
hai muçng nµy, vµ khi lµng vµo ®¸m lín, ®©y còng dïng lµm chç ngåi cho d©n
lµng.(Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang
134)
Ngoµi cïng lµ cöa tam quan, (nhiÒu häc gi¶ gäi cöa nµy lµ nghªnh m«n, cong ë
chïa míi gäi lµ tam quan) lµ c¸ch t«n nghiªm réng r·i, t­êng hoa cét trô, x©y
®¾p chung quanh. Hai bªn v¸ch t­êng, nhiÒu n¬i ®¾p con rång, con cäp, hoÆc
vÏ h×nh ®«i vâ t­íng cÇm long ®ao, hoÆc vÏ voi, vÏ ngùa, hoÆc lµm voi ®¸ ®øng
®«i bªn, trªn ®Çu cét trô th× ®¾p con sÊu sµnh. (Phan KÕ BÝnh - ViÖt Nam phong
tôc dÉn theo Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH
1991 trang 134)


Còng xin nãi thªm, theo ý kiÕn cña nhiÒu nhµ khoa häc, thêi B¾c thuéc tÝn
ng­ìng sïng b¸i, t­ëng niÖm c¸c anh hïng v¨n ho¸, khai s¸ng ®Êt n­íc nh­ L¹c
Long Qu©n, th¸nh T¶n Viªn (S¬n Tinh) vµ c¸c anh hïng cã c«ng chèng giÆc ngo¹i
x©m nh­ Th¸nh Giãng, Hai Bµ Tr­ng, Bµ TriÖu, Lý B«n, TriÖu Quang Phôc, Phïng
H­ng,...®· xuÊt hiÖn trong lÔ héi cæ truyÒn. Tuy nhiªn thêi k× nµy ng«i ®×nh cña
ng­êi ViÖt ch­a xuÊt hiÖn, lÔ héi cæ truyÒn ®­îc tæ chøc t¹i chïa vµ tÝn ng­ìng míi
nµy chØ lµ mét bé phËn nhá mµ th«i. §Õn thÕ kû XV, XVI ®Æc biÖt lµ tõ thÕ kû
XVII -khi tÝn ng­ìng thµnh hoµng ph¸t triÓn- kiÕn tróc ®×nh xuÊt hiÖn, lµ lóc mµ
kh«ng gian ®×nh trë thµnh trung t©m lÔ héi thay thÕ cho kh«ng gian cò - chïa.4 [ ]


4 Theo NguyÔn Xu©n KÝnh: “KiÕn tróc ®×nh lµng ë thÕ kû XVI cã ®×nh Lç H¹nh
(huyÖn HiÖp Hoµ, Hµ B¾c), ®×nh Thæ Hµ, (ViÖt Yªn, Hµ B¾c), ®×nh Phï L­u (Tõ S¬n, Hµ
B¾c), ®×nh T©y §»ng (Hµ T©y). Sang thÕ kû XVII, ®Æc biÖt ë nöa sau cña thÕ kû nµy, phong
trµo dùng ®×nh ®¹t ®Õn ®Ønh cao. Khi chiÕn tranh TrÞnh NguyÔn chÊm døt, c¸c lµng x· n«
nøc dùng ®×nh, lßng ng­êi h­íng vÒ mét cuéc sèng thanh b×nh, æn ®Þnh, yªn vui. Nh÷ng tªn
gäi “Thä Khang §×nh”, “Hoµ L¹c §×nh”, “V¨n ThÞnh §×nh” ®· chøng tá ®iÒu ®ã. ë B¾c


56
LÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt còng cßn ®­îc tæ chøc t¹i nh÷ng ng«i ®Òn. So
víi chïa vµ ®×nh, ®Òn ®­îc s¸ch vë ghi chÐp Ýt h¬n5.


Bé, thuéc ®Þa phËn Hµ B¾c, Hµ T©y, Hµ Nam Ninh, VÜnh Phó, H¶i Phßng cã nhiÒu ng«i
®×nh næi tiÕng. ë Hµ B¾c cã ®×nh Cao Th­îng (huyÖn T©n Yªn), ®×nh Th¾ng (huyÖn HiÖp
Hoµ), ®×nh Phï L·o (huyÖn L¹ng Giang), ®×nh DiÒm; ë Hµ T©y cã ®×nh Chu QuyÕn (huyÖn
Qu¶ng Oai), ®×nh §«ng Lç (huyÖn øng Hoµ), ®×nh Hoµng X¸ (huyÖn øng Hoµ), ®×nh Liªn
HiÖp (huyÖn Quèc Oai), ®×nh Huy X¸ (huyÖn Mü §øc); ë Hµ Nam Ninh cã ®×nh H­¬ng Léc
(huyÖn NghÜa H­ng), ®×nh Trïng Th­îng vµ ®×nh Trïng H¹ (huyÖn Gia ViÔn); ë VÜnh Phó
cã ®×nh Thæ Tang (huyÖn VÜnh L¹c), ®×nh L©u Th­îng (thµnh Phè ViÖt Tr×), ®×nh §µo X¸
(huyÖn Tam Thµnh), ®×nh Xèm (huyÖn Phong Ch©u), ®×nh H­¬ng Canh (huyÖn Tam §¶o),
®×nh Ngäc Canh vµ ®×nh Tiªn H­êng (huyÖn Tam ®¶o); ë H¶i Phßng cã ®×nh KiÕn B¸i
(huyÖn Thuû Nguyªn)...
ë thÕ kû XVIII, lÔ héi kh«ng nh÷ng ®­îc tæ chøc ë c¸c ng«i ®×nh míi. ë Hµ B¾c, cã
§×nh B¶ng (huyÖn Tiªn S¬n), ë VÜnh Phó cã ®×nh Phó Mü (huyÖn Mª Linh); ë H¶i H­ng cã
®×nh Th¹ch Lçi (huyÖn Mü V¨n), ®×nh Nh©n Lý (huyÖn Nam S¸ch); ë H¶i Phßng cã ®×nh
Hµng Kªnh...” (NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ héi...)

5 ë thÕ kû XVII, ®Òn thê Lý B¸t §Õ (Hµ B¾c) ®­îc x©y dùng l¹i vµo c¸c n¨m 1603 -
1604. N¬i ®©y thê mÑ vua Lý Th¸i Tæ vµ t¸m bµ hoµng hËu nhµ Lý. §Òn bµ chóa Môa ë
huyÖn Kim §éng (H¶i H­ng) ®­îc x©y dùng vµo thÕ kû XVII. ë huyÖn Hoa L­ (Ninh B×nh)
cã hai ®Òn thê §inh Tiªn Hoµng, mét thê Lª §¹i Hµnh. C¶ hai ®Òn ®Òu ®­îc x©y dùng vµo
®Çu thÕ kû XVII vµ ®­îc söa ch÷a, tu bæ ë nh÷ng thÕ kû sau ®ã.
ë Hµ Néi, ®Òn Qu¸n Th¸nh (cßn gäi lµ TrÊn Vò Qu¸n hoÆc ®Òn TrÊn Vò) n»m trong
côm ®Òn trÊn bèn ph­¬ng do Lý Th¸i Tæ lËp nh»m dïng thÇn quyÒn thu phôc nh©n t©m:
®Òn B¹ch M· (phè Hµng Buåm) trÊn phÝa ®«ng, ®Òn Linh Lang trÊn phÝa t©y, ®Òn Cao
V­¬ng (Kim Liªn) trÊn phÝa nam, cßn ®Òn TrÊn vò trÊn phÝa b¾c. ë thÕ kû XIX, dï c¸c triÒu
vua cã kh¸c nhau, chÝnh quyÒn phong kiÕn ®Òu tró träng söa sang ng«i ®Òn nµy.
ë Phó Thä, ®Òn Hïng lín h¬n c¶ vÒ qui m« x©y dùng vµ l­u l­îng ng­êi trÈy héi.
§Òn Hïng lµ mét hÖ thèng kiÕn tróc thê c¸c vua Hïng. Khu di tÝch nµy ®­îc x©y dùng qua
nhiÒu giai ®o¹n. Trong giai ®o¹n nguyªn s¬, n¬i ®©y lµ nh÷ng toµ miÕu cæ b»ng ®¸. Vµo
c¸c thÕ kû XI - XIV, ®Òn ®­îc x©y dùng t­¬ng ®èi qui m«. Vµo thÕ kû XV, ®Òn bÞ giÆc Minh
ph¸ huû. Vµo thêi hËu Lª, ®Òn ®­îc kh«i phôc. D­íi thêi NguyÔn, nh÷ng phÇn h­ n¸t cña


57
§Òn lµ mét n¬i thê tù c«ng céng ®­îc dùng lªn ®Ó kû niÖm mét anh qu©n, mét
vÞ anh hïng hoÆc mét vÞ thÇn nµo ®ã cã c«ng víi d©n chóng.
§Òn th­êng nhá h¬n ®×nh, kiÕn tróc còng t­¬ng tù nh­ kiÕn tróc ®×nh, nghÜa lµ
còng chia ra hËu cung vµ nhµ ®¹i b¸i.
T¹i nhiÒu lµng, ngoµi vÞ Thµnh hoµng chÝnh thê t¹i ®×nh, cßn thê c¸c vÞ thÇn
kh¸c t¹i c¸c ®Òn.
Tãm l¹i, ®Òn còng nh­ ®×nh lµ n¬i cóng phóc thÇn. Theo c¸c cô truyÒn l¹i, ®Òn
th­êng lµ chç quû thÇn an ngù cßn ®×nh chØ lµ n¬i thê väng, nghÜa lµ t¹i ®×nh cã
bµn thê, nh­ng chØ trong nh÷ng ngµy tuÇn tiÕt, vÞ thÇn linh míi gi¸ng l©m,
nh÷ng ngµy kh¸c ngµi l¹i vÒ ®Òn. §©y lµ nãi nh÷ng x· chØ thê mét vÞ phóc thÇn
lµm Thµnh hoµng, cßn nh÷ng x· ngoµi ®øc Thµnh hoµng ra thê thªm c¸c vÞ
thÇn kh¸c, ®èi víi mçi vÞ thÇn ®Òu ph¶i cã mét ng«i ®Òn riªng.
T¹i ®Òn kh«ng cã chç réng r·i ®Ó d©n lµng héi häp chØ ®ñ ®Ó n¬i hµnh lÔ, trong
nh÷ng nh÷ng dÞp tuÇn tiÕt sãc väng.
Th­êng trong nh÷ng ngµy thÇn kþ, trong lµng cã më héi th× d©n lµng bao giê
còng tæ chøc lÔ r­íc thÇn tõ ®Òn tíi ®×nh.
T¹i c¸c n¬i ®« thÞ tæ chøc thµnh ph­êng phè, Ýt n¬i cßn gi÷ l¹i ng«i ®×nh,
th­êng chØ cã ®Òn nªn héi kû niÖm thÇn linh ®­îc tæ chøc ngay t¹i ®Òn.
Chung quanh ®Òn còng nh­ chung quanh ®×nh th­êng cã c©y cao bãng m¸t,
gåm c¸c c©y cæ thô nh­ ®a, si, sanh lµ nh÷ng lo¹i c©y quanh n¨m xanh tèt.
Kh«ng kÓ ë c¸c thµnh phè, t¹i n«ng th«n, ®Òn th­êng ®­îc x©y dùng còng nh­
®×nh, ë nh÷ng n¬i c¸ch biÖt d©n chóng.
C¸ch xÕp ®Æt t¹i mét ng«i ®Òn còng t­¬ng tù nh­ ®×nh... [Toan ¸nh Phong tôc
ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991trang 140].



®Òn ®­îc x©y dùng l¹i. Héi ®Òn Hïng ®­îc tæ chøc long träng tõ thêi Hång §øc (thÕ kû XV),
viÖc tÕ lÔ do nhµ n­íc chñ tr×. Vµo thêi NguyÔn, d­íi triÒu Minh M¹ng (1820 - 1840), héi
®Òn Hïng kh«ng nh÷ng kh«ng cßn gäi lµ héi lín mµ lÔ quèc tÕ còng b·i bá v× bµi vÞ ®­îc
r­íc vÒ thê ë miÕu LÞch §¹i §Õ V­¬ng (HuÕ). §Õn triÒu Tù §øc (1848 - 1883), héi ®Òn
Hïng lÊy l¹i ®­îc tÝnh toµn quèc, lÔ quèc tÕ ®­îc phôc håi. Héi ®­îc më vµo ngµy mång
m­êi th¸ng ba. Nh©n d©n n« nøc vÒ dù héi víi ý nghÜa hµnh h­¬ng vÒ céi nguån cña d©n
téc. (NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ héi...tc VHDG sè 4/1991trang 44)


58
Ng­êi ViÖt cßn cã nh÷ng lÔ héi ®­îc tæ chøc t¹i chïa, th­êng c¸c nhµ khoa
häc th­êng gäi lµ héi chïa. Còng theo chøng minh cña nhiÒu nhµ khoa häc, héi
chïa xuÊt hiÖn ë n­íc ta tõ rÊt sím. PhËt gi¸o truyÒn vµo ViÖt Nam kho¶ng ®Çu
c«ng nguyªn, ngay tõ ®Çu PhËt gi¸o ®· dung hoµ hoÆc thay thÕ mét sè h¹t nh©n tÝn
ng­ìng trong c¸c héi lµng cò. ChÝnh tõ ®©y, xuÊt hiÖn héi chïa mµ tiªu biÓu nhÊt lµ
héi chïa D©u thÕ kû II tr­íc c«ng nguyªn (Hµ B¾c)6 [ ]


6 ThÕ kû XI ®Õn thÕ kû XIV lµ giai ®o¹n cùc thÞnh cña PhËt gi¸o, PhËt gi¸o ®­îc t«n
thµnh quèc gi¸o bëi vËy lÔ héi chïa cµng ph¸t triÓn. Héi chïa kh«ng chØ cã mÆt ë nh÷ng
trung t©m PhËt gi¸o thêi B¾c thuéc nh­ Luy L©u (Hµ B¾c) mµ ®· lan ra kh¾p n¬i, v­ît khái
l­u vùc s«ng Hång vµo ®Õn tËn Thanh Ho¸, NghÖ An... ë Hµ B¾c ngµy nay, lóc bÊy giê lÔ
héi ®­îc më ë chïa D©u, chïa PhËt TÝch (V¹n Phóc Tù), chïa D¹m (ThÇn Quang Tù),
chïa VÜnh Phóc (Linh Quang Tù)... Trªn ®Þa phËn Hµ Néi ngµy nay, d­íi c¸c triÒu ®¹i Lý,
TrÇn, héi ®­îc më ë chïa Khai Quèc (TrÊn Quèc), chïa C¸t T­êng, chïa Mét Cét (Diªn
Hùu Tù, ë c¸c chµu Bµ TÊm (Sïng Phóc Tù, Linh Nh©n Tõ Phóc). Trªn ®Þa phËn Nam
Hµ lóc bÊy giê cã héi chïa Long §äi (Sïng ThiÖn Diªn Linh), chïa Phæ Minh... Trªn ®Þa
phËn Hµ T©y hiÖn nay, vµo thêi Lý, TrÇn, héi ®­îc më ë chïa Bèi Khª, chïa ThÇy (Thiªn
Phóc Tù)...
Sang thÕ kû XV PhËt gi¸o mÊt vÞ trÝ lµ quèc gi¸o nh­êng chç cho Nho gi¸o. LÔ héi cæ
truyÒn vÉn ®­îc tæ chøc t¹i chïa nh­ng, kh«ng cßn rén rµng nh­ nh÷ng thÕ kû tr­íc. Sau
nhiÒu lÇn h¹n h¸n, nhµ vua ®· cho tæ chøc r­íc phËt tõ chïa Ph¸p V©n (Hµ B¾c) vÒ chïa
B¸o Thiªn (Hµ Néi) ®Ó cÇu m­a.
ThÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX lÔ héi tiÕp tôc ®­îc tæ chøc t¹i chïa Hµ, chïa H­¬ng Canh,
chïa Cãi (VÜnh Phó), chïa Trµ Ph­¬ng (H¶i Phßng), chïa Gi¸m (H¶i H­ng), chïa ThÇy,
chïa H­¬ng (Hµ T©y), chïa T©y Ph­¬ng, chïa MÝa, chïa Kim Liªn (Hµ Néi), chïa Tr¨m
Gian, chïa Bót Th¸p (Hµ B¾c), chïa Keo Th¸i B×nh. Cã thÓ h×nh dung sù n« nøc h¸o høc
cña c¸c héi chïa qua viÖc nhµ nho Ph¹m QuÝ ThÝch (1760 - 1825) viÕt vÒ sù tù nguyÖn, hå
hëi ®ãng gãp tiÒn cña ®Ó x©y cÊt chïa, ®óc chu«ng kh¸nh: “ng­êi ta kh«ng xem ng­êi lµng
­? TÝch luü ®Ó lµm giÇu, b«n ba ®Ó kiÕm t­íc, mét trinh còng ch¼ng cho ai, nh÷ng khi nãi
bè thÝ th× nãi t«i bao nhiªu? ChØ sî ®øng sau ng­êi. KÎ nghÌo bµng hoµng suèt ngµy, b÷a
sím ch­a biÕt b÷a chiÒu, mµ cã ai ®Õn quyªn th× còng vÐt tói më hßm cho ®­îc ®ång tiÒn,
®Êu g¹o mµ kh«ng gÇn g¹i g× c¶”. (dÉn theo NguyÔn Xu©n KÝnh Ph¸c th¶o lÞch sö lÔ
héi...Tc VHDG sè 4/1991 trang 38-44)


59
LÔ héi cña ng­êi ViÖt cßn ®­îc tæ chøc t¹i nh÷ng ®Þa ®iÓm kh¸c nh­: gß
®èng, bÕn b·i ngay c¹nh lµng nh­ héi Bµ §èng (Hµ B¾c), Bia Bµ (Hµ §«ng)…
Nh÷ng kh«ng gian thiªng nªu trªn lµ nh÷ng trung ®iÓm cña lÔ héi cæ truyÒn
cña ng­êi ViÖt. §a phÇn, ®Õn ngµy giç cña vÞ th¸nh, thÇn ë n¬i nµo (ë ®×nh, miÕu,
®Òn hay chïa) th× d©n lµng lµm lÔ héi ë n¬i ®ã. Nh­ng còng cã lµng th× cø mçi lÇn
më héi th× tÊt c¶ c¸c thiÕt chÕ v¨n ho¸ t©m linh trong lµng ®Òu ®­îc sö dông. Cã thÓ
lÔ héi ®­îc tæ chøc chñ yÕu ë mét ®Þa ®iÓm hoÆc xuÊt ph¸t tõ mét ®iÓm cè ®Þnh
nh­ng sau ®ã sÏ lan to¶ ra c¸c kh«ng gian thiªng kh¸c:
- Ch¼ng h¹n ë lÔ héi §ång Kþ (ngµy nay cßn gäi lµ héi ph¸o §ång Kþ), tæ
chøc hµng n¨m tõ mång 3 ®Õn mång 7 th¸ng giªng ©m lÞch. Cao ®iÓm lµ
ngµy mång 4. LÔ héi diÔn ra t¹i ®ång thêi c¸c trung t©m sinh ho¹t v¨n ho¸
t©m linh, céng ®ång cña lµng (®×nh, chïa, ®Òn, miÕu)...[ ]
- Nh­ lÔ héi Dãng: kh«ng gian thiªng chÝnh cña héi Dãng lµ ë ®Òn th­îng.
Tuy nhiªn kh«ng gian lÔ héi kh«ng bã hÑp t¹i ®ã mµ lan réng ra nhiÒu n¬i:
giÕng ®Òn mÉu, ®ªn mÉu…[]


Tãm l¹i, cÊu tróc kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt bao gåm:
- Kh«ng gian thiªng nh­ ®×nh, miÕu, ®Òn, chïa- lµ nh÷ng n¬i mµ ®èi t­îng
cña lÔ héi ®­îc biÓu tr­ng ho¸ ë ®ã, c¸c nghi lÔ träng t©m cña lÔ héi diÔn ra ë ®ã.
Cã thÓ vÝ kh«ng gian v¨n ho¸ nµy nh­ thái tõ: Sù m¹nh yÕu cña thái tõ nµy sÏ quyÕt
®Þnh ®é réng cña tõ tr­êng. Nãi c¸ch kh¸c , uy tÝn cña vÞ th¸nh, thÇn ®­îc thê sÏ
quyÕt ®Þnh quy m«, ph¹m vi nhá hay lín cña lÔ héi (Mµ uy tÝn ®ã l¹i do tr×nh ®é
biÓu tr­ng ho¸ c¸i linh thiªng- tøc lµ c¸i v¨n ho¸- cña ®Þa ®iÓm thê cóng ®ãng gãp
mét vai trß quan träng). Ta cã thÓ lÊy mét vµi vÝ dô: Phïng H­ng- “Bè C¸i §¹i
V­¬ng”- lµ mét nh©n vËt rÊt quan träng trong lÞch sö ViÖt Nam, nh­ng ®Òn thê «ng
ë S¬n T©y nhá, kh«ng khÝ thê cóng l¹nh lÏo, hÖ thèng nghi tr­îng, nghi vËt s¬
sµi…V× thÕ nã kh«ng g©y ®­îc c¶m gi¸c linh thiªng cho kh¸ch thËp ph­¬ng. Trong
khi ®ã, còng lµ t«n thê Phïng H­ng, nh­ng do ®×nh lµng TriÒu Khóc ®­îc nh©n d©n
ë ®ã ch¨m chót kü l­ìng h¬n (møc ®é biÓu t­îng ho¸ trong kiÕn tróc vµ trang trÝ néi
thÊt cao h¬n) nªn d©n chóng c¶m thÊy ë ®©y thiªng h¬n vµ ®Õn dù lÔ héi ®«ng h¬n.
LÔ héi chïa H­¬ng hay lÔ héi Yªn Tö së dÜ cã l­îng l÷ kh¸ch rÊt lín còng cã thÓ




60
®­îc gi¶i thÝch b»ng c¸ch nµy: B¶n th©n c¶nh ®Ñp kú vÜ, sù hiÓm trë, huyÒn bÝ cña tù
nhiªn nh÷ng n¬i nµy®· lµ biÓu t­îng hiÓn nhiªn cña c¸i linh thiªng.
- Kh«ng gian vËt chÊt lµng: Lµ ph¹m vi thùc tÕ mµ lÔ héi diÔn ra. T¹i kh«ng
gian nµy (Lµng), c¸c nghi tr×nh, nghi lÔ cña lÔ héi ®­îc thÓ hiÖn bëi chÝnh tÊt thÈy
nh÷ng thµnh viªn cña céng ®ång lµng: Tõ sù chuÈn bÞ vÒ mÆt vËt chÊt, tõ c«ng t¸c tæ
chøc cho ®Õn nh÷ng nghi lÔ quan träng nh­ tÕ lÔ, r­íc s¸ch, cho ®Õn sù ¨n uèng vµ
vui ch¬i céng c¶m… ®Òu do chÝnh d©n lµng thùc hiÖn. §iÒu ®¸ng chó ý ë ®©y lµ: Hä
thùc hiÖn tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã víi t©m lý cña ng­êi trong cuéc- c¸c nhµ khoa häc
gäi ®ã lµ tÝnh tham dù [xem §inh Gia Kh¸nh chñ biªn- bµi cña mét TS ng­êi
Singapore]
- Kh«ng gian x· héi: §©y lµ sù níi réng kh«ng gian cña c«ng chóng lÔ héi.
Ngoµi d©n c­ trong céng dång lµng cã lÔ héi, cã thªm rÊt nhiÒu ng­êi tõ c¸c lµng
kh¸c, ®Þa ph­¬ng kh¸c ®Õn dù héi vµ cÇu cóng vÞ th¸nh ë lµng cã lÔ héi. §é réng lín
cña c«ng chóng ®­îc quyÕt ®Þnh bëi ®é linh thiªng cña vÞ th¸nh, thÇn ®­îc t«n thê
vµ bëi c¶ møc ®é thÓ chÕ ho¸ cña nhµ n­íc phong kiÕn ®èi víi viÖc t«n thê Êy. V×
thÕ míi cã lÔ héi vïng, thËm chÝ quèc gia.


Nh­ vËy, cÊu tróc kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng lÊy h¹t nh©n lµ
kh«ng gian thiªng. §iÒu nµy phï hîp víi toµn bé ho¹t ®éng cña lÔ héi truyÒn thèng:
TÊt c¶ nh»m vµo viÖc “hÇu th¸nh”, nãi c¸ch kh¸c toµn bé hµnh ®éng lÔ héi ®Òu
mang tÝnh h­íng thÇn. Cã thÓ m« h×nh ho¸ kh«ng gian cña lÔ héi truyÒn thèng nh­
sau:
§å h×nh 1:
Kh«ng gian x· héi



Kh«ng gian vËt chÊt- lµng
Kh«ng gian thiªng




61
1.2. CÊu tróc thêi gian:
tró thê


1.2.1. Thêi gian mang tÝnh chu kú
Thê


ë c¸c céng ®ång ng­êi ViÖt, chu tr×nh vßng ®êi ®­îc ®¸nh dÊu b»ng
c¸c lÔ, chu tr×nh vßng quay cña tù nhiªn ®­îc ®¸nh dÊu b»ng c¸c tÕt (tiÕt), th× chu
tr×nh c©y trång l¹i ®­îc ®¸nh dÊu b»ng mét lo¹i h×nh kh¸c- ®ã lµ lÔ héi. §a phÇn c¸c
lÔ héi lµng cæ nhÊt cña ng­êi ViÖt lµ lÔ héi n«ng nghiÖp: Cho dï ®èi t­îng thê cóng
lµ ai ®i ch¨ng n÷a th× môc ®Ých mµ céng ®ång lµng muèn trao göi ë lÔ héi hoÆc lµ lµ
c©ï cho mïa mµng tèt t­¬i, hoÆc lµ t¹ ¬n trêi ®Êt ®· ban cho mét vô mïa béi thu.
DÇn dÇn, trong nh÷ng thêi kú lÞch sö gi÷ n­íc muén h¬n, xuÊt hiÖn nh÷ng lÔ héi
nh»m t­ëng nhí vµ suy t«n nh÷ng nh©n vËt lÞch sö ®· cã c«ng tr¹ng trong qóa tr×nh
chèng giÆc ngo¹i x©m b¶o vÖ céng ®ång. Nh÷ng lÔ héi nµy th­êng ®­îc tæ chøc hai
lÇn/ mét n¨m ( xu©n thu nhÞ kú) vµo ngµy ho¸, ngµy sinh cña c¸c vÞ th¸nh Êy hoÆc
ngµy hä cã nh÷ng c«ng tr¹ng næi bËt. Nh­ng vÒ sau nµy th× ngay c¶ nh÷ng lÔ héi
nµy còng cã nh÷ng biÕn dÞch vÒ thêi gian më héi: §a sè c¸c lµng tæ chøc lÔ héi quy
m« vµ trang träng trong kho¶ng thêi gian cña mïa xu©n, cßn lÔ héi mïa thu th×
kh«ng cßn ®­îc tæ chøc linh ®×nh n÷a.
Theo nhiÒu sè liÖu thèng kª, chóng ta thÊy rÊt râ: Cø sau TÕt Nguyªn ®¸n- tøc
cø vµo mïa xu©n- nh©n d©n kh¾p c¸c lµng quª ng­êi ViÖt ë ®ång b»ng B¾c Bé ®Òu
t­ng bõng më héi (Cã n¬i gäi lµ “vµo ®¸m” hay lµ tiÖc cÇu xu©n). Råi tiÕp ®ã lµ
mét sè lÔ héi diÔn ra lÎ tÎ cho ®Õn th¸ng 5, th¸ng 6. §Õn mïa thu th¸ng 8, th¸ng
m­êi lÔ héi l¹i ®­îc tæ chøc nhiÒu lªn ë mét sè n¬i7.

7LÊy vÝ dô thèng kª tõ ®Ò tµi cña Th¾ng lµm cho Hµ Néi “V¨n ho¸ phi vËt thÓ ë thñ
®« Hµ Néi”


62
Nh­ vËy, dï hai lÇn hay chØ mét lÇn trong n¨m th× thêi gian diÔn ra lÔ héi
truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt còng mang tÝnh chu kú: Tøc lµ sù quay trßn- lÆp l¹i cña
sù kiÖn. TÝnh chu kú cña lÔ héi trong x· héi n«ng nghiÖp phô thuéc vµo tÝnh chu kú
cña vßng s¶n xuÊt c©y trång vµ còng lµ vßng thêi tiÕt khÝ hËu trong kho¶ng thêi gian
mét n¨m. Nh×n d­íi gãc ®é x· héi häc, lÔ héi lµ mét h×nh thøc ho¹t ®éng rçi trong
thêi gian rçi ë cÊp ®é mïa vô (6 th¸ng) vµ cÊp ®é n¨m (12 th¸ng). Tõ vµi tr¨m
n¨m nay, d©n ta ®· s¶n xuÊt 2 vô/ mét n¨m: Cø thu ho¹ch xong vô mïa vµ cµy cÊy
xong vô chiªm l¹i ®Õn thu ho¹ch xong vô chiªm vµ cµy cÊy xong vô mïa. §Êy lµ
nh÷ng kho¶ng thêi gian mµ ng­êi n«ng d©n kh«ng thÓ dån t©m trÝ vµ søc lùc còng
nh­ cña c¶i vµo nh÷ng ho¹t ®éng t©m linh hay héi hÌ ®×nh ®¸m. ChØ ë gi÷a hai vô
thu ho¹ch vµ cµy cÊy Êy ng­êi n«ng d©n míi cã mét kho¸ng thêi gian rçi (thêi gian
n«ng nhµn: trong giai ®o¹n nµy, ng­êi n«ng d©n chØ cßn ph¶i lµm mét sè c«ng viÖc
r¶i r¸c nh­ lµm cá, bá ph©n, gi÷ n­íc hay th¸o n­íc). Bªn c¹nh nh÷ng ho¹t ®éng rçi
cÊp c¸ nh©n, cÊp nhãm nh­ lµm nghÒ phô, d©n gian ®· s¸ng t¹o ra mét d¹ng ho¹t
®éng rçi cÊp céng ®ång lµ lÔ héi lµng. ChÝnh lo¹i h×nh v¨n ho¸ nµy ®· gióp cho cuéc
sèng cña ng­êi n«ng d©n “ch©n lÊm tay bïn” quanh n¨m kia cã thªm søc sèng vµ
niÒm tin míi trong suèt qu¶ng thêi gian lao ®éng vÊt v¶ s¾p tíi. §iÒu nµy c¾t nghÜa
®­îc: T¹i sao c¸c héi lµng th­êng ®­îc tá chøc vµo th¸ng giªng, hai, ba vµ vµo
th¸ng t¸m.
Còng ph¶i nãi thªm r»ng: VÒ ph­¬ng diÖn kinh tÕ, nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp
cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt, víi n¨ng suÊt lao ®éng thÊp kÐm, l¹i lu«n bÞ phô thuéc vµo
thêi tiÕt, khÝ hËu tù nhiªn… nªn nÕu chu kú lÔ héi qu¸ mau th× ng­êi d©n còng
kh«ng thÓ ®ñ n¨ng lùc kinh tÕ còng nh­ thêi gian vËt chÊt ®Ó tham gia. V× thÕ, ®¹i ®a
sè c¸c lµng, chu kú phæ biÕn nhÊt cña lÔ héi lµ mét n¨m / mét lÇn (vµ tèt nhÊt lµ vµo
mïa xu©n- mïa n«ng nhµn lý t­ëng nhÊt trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ë n­íc ta).


1.2.2. Thêi gian x· héi
Thê
NhiÒu nhµ khoa häc cho r»ng, mïa lÔ héi cña ng­êi ViÖt x­a kia ®­îc b¾t ®Çu
tõ lÔ héi mïa thu8. Cïng víi sù du nhËp cña lÞch ph­¬ng B¾c vµ cña phong tôc ¨n tÕt

8 Mét sè nhµ khoa häc ®· chøng minh luËn ®iÓm nµy dùa vµo nh÷ng chøng cø sau:
- Trªn trèng ®ång §«ng S¬n cã h×nh ¶nh nh÷ng b«ng lau ®­îc tr¹m kh¾c mµ nh÷ng
ng­êi dù héi c¾m trªn ®Çu. Hoa lau lµ thø hoa chØ në ®Ñp vµo mïa thu.

63
nguyªn ®¸n , cïng víi sù cã mÆt ngµy cµng æn ®Þnh vµ cã hiÖu qu¶ cña lóa chiªm
t¨ng vô, thêi gian më héi lµng ®· chuyÓn dÇn tõ mïa thu sang mïa xu©n, héi xu©n
dÇn dÇn thay thÕ héi thu, nh­ng héi thu kh«ng mÊt h¼n, v× thÕ mµ c¶ hai héi cïng
tån t¹i (xu©n thu nhÞ kú) trong ®ã héi xu©n chiÕm sè l­îng nhiÒu h¬n.
DÇn dµ, d©n ta ®· còng quen víi quan niÖm: TÕt nguyªn ®¸n (tÝnh theo lÞch
Tµu) ®ång nghi· víi sù khëi ®Çu n¨m míi- Mïa xu©n. Nh­ vËy, d©n ta ®· cã sù chÊp
nhËn c¸i thêi gian khëi ®Çu n¨m míi, khëi ®Çu mïa xu©n cña ng­êi Tµu lµ thêi gian
n¨m míi, ®Çu xu©n cña ta- ®ã chÝnh lµ tÝnh x· héi cña thêi gian. (Chø thùc ra, ViÖt
Nam lµ mét n­íc ®«ng nam ¸, nªn theo lÞch cæ ë vïng nµy ng­êi ta ®ãn tÕt n¨m
míi vµo mïa thu [xem Lª Nh­ Hoa chñ biªn, TÕt n¨m míi ë ViÖt Nam, NXB V¨n
ho¸ - Th«ng tin, H. 1999 ]). Ngµy nay, tÝnh x· héi ®ã cña thêi gian ®· trë thµnh mét
c¸i g× ®ã hiÓn nhiªn trong ý thøc vµ thËm chÝ trong c¶ tiÒm thøc cña ng­êi ViÖt
®­¬ng ®¹i.
Nhµ nghiªn cøu Tõ Chi ®· diÔn gi¶i t©m lý vµ ý thøc x· héi Êy nh­
sau:
“Héi mïa xu©n lµ lÔ kÕt thóc mét chu kú n«ng nghiÖp cò ®Ó më mµn mét chu
kú míi. D­íi con m¾t cña ng­êi n«ng d©n ®· quen víi nhÞp ®iÖu ®Òu ®Æn “bèn
mïa xu©n l¹i thu qua” th× c¸i chu kú cò - míi nèi nhau Êy chØ cã thÓ lµ thêi
gian kh«ng ngõng quay vÒ chç cò ®Ó råi l¹i quay thªm vßng n÷a,...” (dÉn theo



- ë B¾c Bé cßn b¶o l­u kh¸ nhiÒu héi mïa thu. VÜnh Phó cã héi lµng §µo X¸. Hµ B¾c
cã héi §»ng Kim. H¶i Phßng cã héi §å S¬n. H¶i H­ng cã héi KiÕp B¹c. Hµ Nam Ninh cã
héi Cæ LÔ. Th¸i B×nh cã héi §ång B»ng, héi chïa Keo.
- Th­ tÞch Trung Quèc ®· tõng nãi vÒ ng­êi ViÖt më héi vµo mïa thu.
S¸ch H¸n Th­ chÐp r»ng: Ng­êi L¹c ViÖt ®Õn mïa thu th¸ng t¸m th× më héi, trai g¸i
giao duyªn, b»ng lßng th× lÊy nhau.
S¸ch Th¸i B×nh hoµn vò ký viÕt r»ng: ng­êi L¹c ViÖt kh«ng biÕt TÕt, biÕt n¨m (theo
lÞch Trung Hoa), cø lÊy ngµy söu th¸ng t¸m lµm ngµy héi, giµ trÎ ®i chóc tông nhau, coi ®ã
lµ ngµy ®Çu n¨m.
Së dÜ héi ®­îc më vµo mïa thu lµ v× thêi gian phï hîp víi thêi vô trång lóa mïa. VÒ thêi
tiÕt, khÝ hËu, lóc nµy th­êng cã tr¨ng thanh giã m¸t, ng­êi ta cã ®iÒu kiÖn ®Ó vui héi. Còng
trong thêi gian nµy hay cã b·o lôt. V× vËy ng­êi vui ch¬i võa cÇu khÊn thÇn linh.(NguyÔn
Xu©n KÝnh: Ph¸c th¶o lÞch sñ lÔ héi cña ng­êi ViÖt ë B¾c Bé, Tc v¨n ho¸ d©n gian sè 1
n¨m 1991, trang 38).

64
TrÇn Quèc V­îng vµ.. Mïa xu©n vµ phong tôc ViÖt Nam”, trang 147, NXB
V¨n Ho¸, 1976).


1.2.3. Thêi gian thiªng
Thê thiª


Nh­ trªn ®· nãi, LÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt dï ®­îc tæ chøc ®Ó t­ëng
nhí ®Õn vÞ th¸nh cña lµng m×nh - ng­êi ®· cã c«ng gióp lµng, n­íc hay ®Ó ®¸nh dÊu
mét chu kú cña vßng c©y trång nµo th× còng ®Òu g¾n víi nh÷ng thêi ®iÓm ®¸ng ghi
nhí cña chu tr×nh thêi tiÕt- khÝ hËu. Mµ lÔ héi lµ mét h×nh thøc thÇn th¸nh ho¸, linh
thiªng ho¸ mét nh©n vËt hay mét sù kiÖn x· héi nµo ®ã, nªn thêi ®iÓm diÔn ra lÔ
héi còng ®­îc d©n gian linh thiªng ho¸. V× thÕ còng rÊt dÔ hiÓu khi trong d©n gian
vÉn l­u truyÒn nh÷ng c©u chuyÖn vÒ tÝnh thiªng cña th¬× gian më héi: VÝ dô, chuyÖn
n¨m nµo còng thÕ cø vµo ngµy thø hai cña lÔ héi chäi tr©u ë §å S¬n còng cã m­a,
hay chuyÖn nh÷ng ¸ng m©y nh­ nh÷ng con rång tù nhiªn bay vÒ héi tô trªn ®Òn Lý
B¸t §Õ vµo ngµy héi… DÜ nhiªn, ®Ó thiªng ho¸ c¸i thêi gian Êy, ng­êi ta ph¶i cã
mét tri thøc kh¸ ®Çy ®ñ vµ nhËn thøc v÷ng vµng vÒ tÝnh chu kú, tÝnh quy luËt cña
thêi tiÕt vµ khÝ hËu: Ngµy thiªng ®ã trïng víi vßng quay cña trêi ®Êt, vßng quay cña
thêi tiÕt.9
Trong c¸c x· héi mµ khi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ch­a ®ãng vai trß chÝnh yÕu,
nghÜa lµ sù sinh tån cña con ng­êi ch­a dùa vµo sù s¶n xuÊt cña chÝnh m×nh,
cßn lÖ thuéc vµo s¶n phÈm tù nhiªn, th× tiÕt tÊu rçi mang nhiÒu tÝnh ngÉu nhiªn,
ch­a æn ®Þnh vÒ tÇn sè lÉn kho¶ng h¹n. §Õn c¸c x· héi n«ng nghiÖp, cïng víi
ph¸t minh lÞch ph¸p, ng­êi ta dÇn n¾m v÷ng ®­îc chu kú vµ chu tr×nh vËn ®éng
sinh lý cña cá c©y, thó vËt… vµ Êy còng lµ lóc c¸c ho¹t ®éng rçi ®­îc æn ®Þnh


9 Cã thÓ dÉn mét vÝ dô kh¸c: Tr­íc vµ trong ngµy héi Dãng, ng­êi ta håi hép ®ãn chê nh÷ng lùc
l­îng ®ã “vÒ h¸i cµ”, ng­êi ta “cóng cç chay” nghÜa lµ “c¬m cµ” cho «ng §æng, ng­êi ta c¾m “que b«ng cµ”
®Ó “gi÷ lÊy cµ” kÎo «ng §æng h¸i mÊt,v.v. Còng trong nh÷ng ngµy ®ã, nh÷ng ngµy ®ã, nh÷ng ngµy cuèi xu©n
sang hÌ (th¸ng ba vµ ®Çu th¸ng t­ ©m lÞch), sÊm, chíp, m©y, m­a, giã ph¶i vÒ cïng ¤ng §æng - ng­êi ta tin
nh­ vËy - vµ qu¶ cã thùc, v× thêi tiÕt tù nhiªn cuèi th¸ng ba ®Çu th¸ng t­ ©m lÞch lµ nh­ vËy qua bao ®êi
®· cho ng­êi ta mét kinh nghiÖm thùc tiÔn råi “sÊm ra cµ træ” ®· thµnh tôc ng÷. NÕu nh÷ng c¸i ®ã kh«ng “vÒ”,
tøc lµ nghÞch, d©n lµm ¨n sÏ sói quÈy. Râ rµng ®©y lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh tÝch tô tri thøc vÒ tù nhiªn
cña d©n gian:




65
vÒ tiÕt tÊu ®¹i thÓ. Mét mÆt kh¸c, sù ®Þnh c­, sù ph¸t triÓn d©n sè, sù chñ ®éng
nguån l­¬ng thùc, thùc phÈm vµ c¸c vËt phÈm nhu yÕu kh¸c, sù tÝch luü kiÕn
thøc, t­ t­ëng vµ tri thøc lµm…®· lµm ®iÒu kiÖn c¬ b¶n cho sù ph¸t triÓn c¸c
ho¹t ®éng trong th× giê rçi, ®ã lµ c¸c h×nh thøc v¨n ho¸. [DVChóc, x· héi häc
v¨n ho¸ , tr.237- 238]


Tr¶i qua nhiÒu lÇn lÔ héi, dÇn dÇn trong ý thøc vµ tiÒm thøc cña c¸c thµnh viªn
trong lµng ®· h×nh thµnh mét h×nh ¶nh thiªng cña thêi gian më héi. ý thøc chung
cña d©n lµng ®· trë thµnh ý thøc x· héi- tøc ý thøc ®ã ®· tån t¹i kh¸ch quan: Ngµy
tæ chøc lÔ héi lµ ngµy thiªng.
Ngoµi ra, trong c¸c ngµy lÔ héi, ý thøc vÒ giê thiªng còng ®­îc d©n lµng thÓ
hiÖn kh¸ râ trong c¸ch chän giê ®Ó thùc hiÖn nh÷ng nghi lÔ chÝnh (tÕ lÔ, r­íc n­íc,
r­íc thÇn), ®Æc biÖt lµ giê ®Ó ng­êi ta tiÕn hµnh nh÷ng tôc hÌm (Cã thÓ nãi , ®èi víi
nh÷ng lµng cã tôc hÌm th× giê diÔn ra tôc hÌm mang tÝnh cæ truyÒn, bÊt di bÊt dÞch
vµ rÊt thiªng)
Nh­ vËy, ý thøc vÒ c¸i thiªng ®­îc h×nh thµnh lµ do nh÷ng t¸c ®éng kh¸ch
quan vµ c¶ chñ quan ®Õn t©m lý, ®Õn phÇn ý thøc lÉn v« thøc cña con ng­êi. Chóng
t«i sÏ tr×nh bµy kü h¬n vÒ vÊn ®Ì nµy ë môc tiÕp theo (2.1.3.)




1.3. CÊu tróc t©m lý
tró



§èi t­îng mµ chóng t«i chän ®Ó ph©n tÝch t©m lý ë ®©y kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶
nh÷ng ng­êi ®Õn dù héi (mµ cã ng­êi gäi lµ c«ng chóng héi) mµ lµ mét ®èi t­îng
h÷u h¹n vµ x¸c ®Þnh h¬n: Toµn bé d©n cña lµng cã lÔ héi.
Nh­ ë môc 1.1. chóng t«i ®· nãi, dï mét lÔ héi truyÒn thèng nµo ®ã ®­îc tæ
chøc ë quy m« cÊp vïng hay cÊp quèc gia ®i ch¨ng n÷a th× trªn thùc tÕ nã còng vÉn
lµ mét lÔ héi lµng. D©n lµng cã lÔ héi vÉn ®ãng vai trß chñ thÓ, chñ ®¹o, lµ h¹t nh©n
cña lÔ héi Êy.
Khi mét lµng më lÔ héi- ý lµ khi d©n lµng béc lé mét c¸ch th¨ng hoa tÊt c¶
nh÷ng g× hä ®· tÝch luü, dån chøa trong nhiÒu ph­¬ng diÖn kh¸c nhau cña cuéc sèng



66
th­êng nhËt. ChØ riªng ë ph­¬ng diÖn t©m lý th«i ta còng thÊy ®ã lµ mét cÊu tróc rÊt
phøc t¹p, nhiÒu chiÒu c¹nh: Mét con ng­êi cô thÓ dÜ nhiªn hä ph¶i cã nh÷ng chiÒu
kÝch cña t©m lý chñ quan c¸ thÓ, cã nh÷ng Èn chøa s©u kÝn v« thøc, nh­ng mçi mét
con ng­êi ®Êy l¹i lµ mét thµnh viªn trong mét nhãm x· héi nhÊt ®Þnh (gia ®×nh, hä
téc, phe gi¸p, ®ång niªn, ®ång häc, giíi tÝnh…) vµ trªn hÕt hä l¹i lµ thµnh viªn cña
céng ®ång lµng. §Ó ph©n tÝch cÊu tróc t©m lý cña hä, Ýt nhÊt chóng ta cÇn ph¶i
ph©n tÝch nh÷ng thµnh tè t©m lý sau:


1.3.1. ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ
thø thÓ
Nhê cã mét nÒn v¨n ho¸ chung cïng víi kh¶ n¨ng trao ®æi vµ truyÒn thô l¹i
mµ con ng­êi h×nh thµnh ®­îc ý thøc chung vÒ nh÷ng gi¸ trÞ cña céng ®ång- nh÷ng
gi¸ trÞ kh«ng chØ cña nh÷ng nh÷ng ng­êi ®ang sèng mµ cßn cña nh÷ng thÕ hÖ ®· qua.
ý thøc tËp thÓ ®ã nh­ lµ di s¶n mµ céng ®ång ®Ó l¹i cho nh÷ng thÕ hÖ cßn ch­a ra
®êi.
ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ rÊt ®Æc tr­ng cña ng­êi ViÖt lµ ý thøc vµ t©m lý “lµng
ta”. Ngµn ®êi tô c­ thµnh lµng, ngay ë trong cuéc sèng ®êi th­êng, ng­êi ViÖt
®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn ý thøc vµ t©m lý tËp thÓ vÒ c¸i lµng cña m×nh: “Lµng ta”
bao giê còng ®­îc ng­êi d©n ®¸nh gi¸ mét c¸ch kh¸ chñ quan lµ “nhÊt”. ý thøc vµ
t©m lý tËp thÓ ®ã lu«n ®­îc thÓ hiÖn trong lêi ¨n tiÕng nãi, trong hµnh vi ®êi th­êng
cña hä. ThËt vËy, chóng ta hiÕm khi thÊy mét ng­êi n«ng d©n ViÖt nµo ®ã khi tiÕp
xóc víi ng­êi ngoµi lµng l¹i nãi kh«ng tèt vÒ ng­êi lµng m×nh, vÒ lµng m×nh; Trong
hµnh vi, ta còng hiÕm thÊy mét ng­êi nµo ®ã l¹i thê ¬ khi ®Þa giíi hay nh÷ng chèn
linh thiªng cña lµng m×nh bÞ ng­êi lµng kh¸c ®e do¹; hoÆc t©m lý tËp thÓ nµy ®­îc
thÓ hiÖn rÊt râ trong mét cuéc tranh ®ua , thi ®ua nµo ®Êy (VÝ dô, trong mét trËn ®Êu
thÓ thao gi÷a hai lµng ch¼ng h¹n, ng­êi lµng nµo sÏ cæ vò cho ®éi lµng Êy, hä vui
mõng nÕu ®éi lµng hä th¾ng, ng­îc l¹i hä sÏ rÊt buån, thËm chÝ cay có khi ®éi cña
lµng hä bÞ thua. Hay nh­ ngµy nay, trong phong trµo thi ®ua x©y dùng lµng v¨n ho¸,
kh«ng lµng nµo muèn lµng m×nh l¹i kh«ng ®­îc nhËn danh hiÖu Êy, v× thÕ phong
trµo nµy ®­îc sù ñng hé mét c¸ch rÊt tù gi¸c cña nh©n d©n).
T©m lý vµ ý thøc tËp thÓ nµy ®­îc biÓu lé ®Æc biÖt râ ë trong c¸c lÔ héi truyÒn
thèng:



67
- Cã mét ý thøc chung vÒ tÝnh ®éc lËp cña lµng m×nh. C©u thµnh ng÷ “ Trèng
lµng nµo lµng Êy ®¸nh, Th¸nh lµng nµo lµng Êy thê” lµ minh chøng vÒ ý thøc nµy. Tõ
®ã, ý thøc vµ t©m lý chung vÒ sù hiÖn diÖn mét c¸ch ®¸ng tù hµo vÒ c¸i lµng cña
m×nh- mµ hiÖn th©n tinh thÇn lµ vÞ th¸nh cña lµng- d­îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. Thêi
kú nhµ n­íc phong kiÕn ViÖt nam ®· ph¸t triÓn, nhiÒu thµnh hoµng lµng do “lý lÞch
kÐm” kh«ng ®­îc nhµ vua ban cho s¾c phong, d©n c¸c lµng Êy ®· t×m mäi c¸ch ®Ó
hîp thøc ho¸ vÞ th¸nh cña lµng m×nh ( vÝ dô hä d¸n cho c¸c vÞ ®ã nh÷ng c¸i nh·n lµ
nh÷ng vÞ nh©n thÇn cã c«ng víi n­íc10), hoÆc ngµy nay nhiÒu lµng kh«ng thõa nhËn
viÑc th¸nh lµng m×nh l¹i cã nguån gèc hµ tiÖn nh­ thÇn g¾p ph©n hay d©m thÇn, (®Æc
biÖt hä c¶m thÊy m×nh bÞ xóc ph¹m nÕu ai ®ã nãi vÒ vÞ th¸nh cña hä nh­ vËy).
- Cã ý thøc chung vÒ sù linh thiªng cña vÞ th¸nh ®­îc t«n thê. ý thøc nµy lu«n
®­îc båi ®¾p bëi nh÷ng khu«n mÉu v¨n ho¸ vËt thÓ vµ phi vËt thÓ nh­ kiÕn tróc vµ
trang trÝ n¬i thê tù, c¸c truyÒn thuyÕt linh thiªng vÒ vÞ th¸nh, c¸c phong tôc kiªng,




10 Tr­êng hîp lÔ héi lµng TÝch S¬n- VÜnh Phóc cã thÓ xem lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh. Trong c¸c s¸ch cò nhÊt
viÕt vÒ lÔ héi nµy th× c¸c vÞ thÇn ®­îc thê ë ®©y lµ nh÷ng ng­êi trém c­íp, nh­ng theo tµi liÖu ghi chÐp gÇn
®©y th× nh÷ng vÞ thÇn ë ®©y ®Òu lµ nh÷ng ng­êi cã c«ng trong viÑec gióp nhµ TrÇn ®¸nh giÆc cøu n­íc. [ Xem
t­ liÖu cña ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt- LÔ héi TÝch S¬n]


68
hÌm cña d©n lµng11… §· lµ ng­êi lµng, dï th©n phËn thÕ nµo còng kh«ng mét ai


11 VÝ dô: Toan ¸nh ®· m« t¶ kh¸ kü vÒ nh÷ng phong tôc kiªng kþ trong ngµy lÔ héi nh­ sau: “Lµng

vµo ®¸m tøc lµ cã viÖc vui mõng cña c¶ lµng ®©y lµ thêi gian kû niÖm thÇn nh©n. D©n lµng trong lóc nµy, ai
nÊy ®Òu ph¶i cè gi÷ ®Ó vui chung c¶ lµng ®­îc chän vÑn c¶ ®Ó ®øc thÇn linh ®­îc hµi lßng.
ChÝnh v× ®©y lµ mét dÞp vui, nªn nh÷ng ng­êi ®ang ®au buån, tang tãc kh«ng ®­îc dù ®¸m chia vui víi
d©n lµng. C¶ nh÷ng ng­êi tµn tËt còng vËy.
Trong thêi gian lµng vµo ®¸m, ph¶i tr¸nh tiÕng khãc ®au ®ín, do ®ã nÕu gia ®×nh nµo rñi cã ng­êi qua
®êi, viÖc tang ma ph¶i tông niÖm kÝn ®¸o, ng­êi nhµ kh«ng ®­îc khãc lãc vµ ®¸m ma kh«ng ®­îc cã kÌn
trèng.
NÕu con ch¸u muèn lµm ma lín cho ng­êi chÕt, ph¶i quµn s¸t mét n¬i, chê sau ngµy r· ®¸m míi ®­îc
cö hµnh tang lÔ.
Thê phông thÇn linh, kh«ng ai ®­îc nh¾c tíi tªn ngµi. Trong ®êi sèng hµng ngµy nÕu tiÕng nµo trïng
víi tªn thÇn ph¶i gäi sang tiÕng kh¸c.
ThÝ dô: Hoµng ph¶i nãi ch¹ch sang Huúnh.
§ang ph¶i nãi ch¹ch sang ®­¬ng.
Vµng h­¬ng ph¶i nãi ch¹ch sang vµng nhang.
ë chung quanh n¬i thê tù nh÷ng c©y cèi mäc khi cã hoa qu¶ kh«ng ai ®­îc h¸i. V­ên t­îc kh«ng ai
®­îc ph¸ ho¹i.
Khi lÔ b¸i y phôc ph¶i trang nghiªm vµ cö chØ ph¶i ®­êng hoµng.
§i qua mét n¬i thê tù kh«ng ®­îc trß chuyÖn Çm Ü, ph¶i lÆng lÏ ®Ó tá vÎ t«n kÝnh.
Kh«ng khiªng mét x¸c chÕt qua n¬i thê tù. Khi cã mét ®¸m ma b¾t buéc ph¶i ®i qua tr­íc mÆt mét
ng«i ®×nh, mét ng«i ®Òn... kÌn trèng ph¶i ngõng bÆt vµ con ch¸u kh«ng ®­îc khãc lãc.
Mçi mïa hoa qu¶ míi, d©n chóng ph¶i chê th¾p h­¬ng cóng t¹i ®×nh, ®Òn míi ®­îc mua vÒ cóng gia
tiªn.
Trong lóc hµnh lÔ, hoÆc khi cã mÆt t¹i n¬i thê tù, ngay c¶ ë c¸c tõ thê tæ tiªn, ph¶i tr¸nh kh«ng ®­îc
quay l­ng vÒ bµn thê, quay l­ng vÒ phÝa bµn thê lµ bÊt kÝnh.
§å lÔ dïng trong viÖc sù thÇn: ViÖc thê cóng ë sù t«n kÝnh, sù t«n kÝnh ph¶i ®­îc thÓ hiÖn kh«ng
nh÷ng riªng qua c¸c nghi thøc tÕ lÔ mµ cßn ph¶i do tù t©m. Ta ®· nãi t©m ®éng quØ thÇn tri, khi lßng nghÜ ®Õn
sù cóng b¸i, quØ thÇn ®· biÕt. Bëi vËy trong viÖc sù thÇn cÇn ph¶i t©m thµnh tõ khi söa ®å lÔ tíi khi cóng lÔ.
§å lÔ kh«ng cÇn nhiÒu hoÆc sang, nh­ng cÇn ph¶i thanh khiÕt vµ ph¶i do lßng thµnh cña tõng ng­êi
d©ng lÔ.
Kh«ng ®­îc ¨n tr­íc c¸c ®å lÔ nÕu ch­a cóng. Vµ ph¶i hÕt søc tr¸nh mäi sù cã thÓ lµm « uÕ ®å lÔ.
Kh«ng ®­îc ®ùng ®å lÔ b»ng nh÷ng thøc ®ùng ®· ®ùng nh÷ng vËt « uÕ nh­ quÇn ¸o ®µn bµ ch¼ng h¹n...
§å lÔ cóng ThÇn, ng­êi ta kh«ng ®­îc dïng ®å ¨n c¾p d©ng lÔ, vµ còng kh«ng ai ®­îc t×m c¸ch ®¸nh
c¾p ®å lÔ tr­íc khi cóng.
Khi giÕt gµ vÞt ®Ó cóng lÔ, ph¶i dïng gµ ch©n vµng, nÕu dïng gµ ch©n ®ång lµ thÊt kÝnh.
Hoa d©ng lÔ ph¶i tuyÖt ®èi tinh khiÕt, nghÜa lµ kh«ng ai ®­îc ngöi b«ng hoa dïng lµm lÔ vËt. Vµ còng
kh«ng ®­îc cóng nhµi t­îng tr­ng cho sù l»ng l¬.
Trong ®å ngò cèc, g¹o ph¶i cóng lo¹i g¹o tèt, g¹o th¬m vµ kh«ng dïng g¹o ba tr¨ng. Còng kh«ng ai
cóng lÔ b»ng ng«, kª vµ khoai lang. Tôc truyÒn r»ng ba thø nµy gèc ë n­íc Tµu ®· ®­îc mang sang n­íc ta


69
d¸m tá th¸i ®é bÊt kÝnh víi thÇn linh.
- Cã ý thøc chung vÒ sù ganh ®ua gi÷a lµng m×nh víi lµng kh¸c (kh«ng h¬n
®­îc lµng kh¸c th× chÝ Ýt lµng m×nh còng ph¶i b»ng hä).Trong lÔ héi truyÒn thèng
®iÒu nµy ®­îc thÓ hiÖn ë tinh thÇn ®ãng gãp vËt chÊt, tinh thÇn ®ua tranh trong c¸c
trß ch¬i hay cuéc thi ®Êu thÓ thao, trong sù kho¶n ®·i vÒ vËt chÊt (lÔ vËt ph¶i ®µng
hoµng, ®å ¨n thøc uèng ph¶i nhiÒu h¬n, ngon h¬n) còng nh­ tinh thÇn (nh­ thuª
nh÷ng ®éi chÌo, tuång hay rèi n­íc vÒ biÓu diÔn sao cho hay h¬n…)
- Cã ý thøc chung vÒ sù b×nh ®¼ng vÒ nghÜa vô còng nh­ quyÒn lîi cña m×nh
tr­íc vÞ th¸nh. MÆc dï, lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt ph¸t triÓn trong m«i
tr­êng x· héi cã giai cÊp, nh­ng tÝnh b×nh ®¼ng c«ng x· l¹i lµ nguyªn t¾c hµng ®Çu
trong v¨n ho¸ øng xö ë ®©y: Sù ®ãng gãp ®­îc bæ theo xuÊt ®inh, kh«ng ph©n biÖt
giµu ngÌo, còng nh­ thÕ ai còng nhËn ®­îc sù b¶o trî cña th¸nh, thÇn nh­ nhau (thÓ
hiÖn ë viÖc thô léc th¸nh hoÆc quyÒn cÇu xin th¸nh phï hé cña mçi ng­êi d©n trong
lµng).




1.3.2. ý thøc vµ t©m lý nhãm
thø nhã

Lµng lµ mét x· héi thu nhá, ®­îc h×nh thµnh b»ng cÊu tróc cña nh÷ng nhãm
x· héi nh­ nhãm th©n téc, nhãm løa tuæi, nhãm ®Þa vùc, nhãm thÓ chÕ tÝnh vµ nhãm
v¨n ho¸ (xem thªm DVC, X· héi häc v¨n ho¸, tr.265- 302). C¸c nhãm x· héi th­êng
®­îc thiÕt lËp mét c¸ch cã ý thøc v× nh÷ng môc ®Ých cô thÓ. NÕu nh­ x· héi lµng
vËn hµnh ®­îc lµ do sù vËn hµnh cña néi bé tõng nhãm vµ t¸c ®éng qua l¹i cña c¸c
nhãm víi nhau th× trong sinh ho¹t lÔ héi cña lµng ng­êi ta còng thÊy kh¸ râ ®iÒu ®ã.
GÇn nh­ lµ mét sù ph©n c«ng truyÒn thèng (kh«ng cÇn biÕt t¹i sao, chØ biÕt r»ng nã
lµ nh­ thÕ), mçi mét nhãm x· héi Êy l¹i cã mét vai trß, mét nhiÖm vô nhÊt ®Þnh vµ

mét c¸ch thiÕu chÝnh ®¸ng vµ ®· bÞ « uÕ. Nguyªn tr­íc ®©y ng­êi Tµu cÊm mang sang n­íc ta ba thø trªn.
Sau ®ã mét vÞ quan ta ®i sø mang ®­îc nh÷ng thø nµy vÒ b»ng c¸ch giÊu trong chç hiÓm nh÷ng h¹t ng« vµ h¹t
kª, cßn d©y khoai lang vÞ quan quÊn quanh m×nh lµm th¾t l­ng.
Kh«ng bao giê dïng thÞt chã lµm ®ç lÔ, vµ khi vµo lÔ ng­êi ta còng ph¶i kiªng ¨n thÞt chã vµ ¨n tái,
chã ¨n d¬, thÞt kh«ng tinh khiÕt, cßn mïi tái qu¸ h¨ng sÏ còng thiÕu tinh khiÕt.”. (Toan ¸nh: Phong tôc ViÖt
Nam (Thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 187 - 193)




70
mçi mét con ng­êi trong céng ®ång lµng- do c¶ cuéc ®êi g¾n víi c¸i lµng m×nh vµ
n¨m nµo còng ®­îc tham gia lÔ héi- dÒu lÇn l­ît ®­îc ®ãng vai trong nh÷ng nhãm
x· héi kh¸c nhau- VÝ dô khi trÎ anh ta ë trong nhãm thanh niªn, trong lÔ héi anh ta ë
nhãm khiªng kiÖu hoÆc ng­êi mang chÊp kÝch, hoÆc ®ãng vai ng­êi dÑp ®¸m, ng­êi
móa cê… khi trung niªn l¹i ®ãng vai c¸c chñ ®¸m, chñ c¸c gia ®×nh, gia téc; khi vÒ
giµ cã thÓ ®ãng vai c¸c cô trong ban kh¸nh tiÕt… §ã chÝnh lµ qu¸ tr×nh x· héi ho¸.
Nhê ®ã, ho¹t ®éng gi÷a c¸c nhãm lu«n cã sù khíp nèi rÊt tr¬n tru vµ lÔ héi cã thÓ
diÔn ra mét c¸ch su«i sÎ mµ kh«ng cÇn ®Õn mét vÞ tæng ®¹o diÔn nµo c¶. ChÝnh ®iÒu
®ã quy ®Þnh ý thøc vµ t©m lý cña tõng nhãm x· héi: Lu«n ý thøc vÒ c¸i m×nh (nhãm
cña m×nh) trong mèi quan hÖ víi c¸i ta (lµng ta). Nãi chung, tõ nhãm gia ®×nh, ®Þa
vùc cho ®Õn nhãm b¹n, løa tuæi, giíi tÝnh, nghÒ nghiÖp ý thøc nhãm trong ho¹t
®éng lÔ héi ®Òu mang tÝnh tÝch cùc: nhãm m×nh ph¶i cè g¾ng tèi ®a nhÊt ®Ó khái
mang tiÕng lµ kÐm cái so víi c¸c nhãm kh¸c. V× thÕ, trong lÔ héi lµng, ng­êi ta
kh«ng thÊy nh÷ng tr­êng hîp bÞ c­ìng chÕ vÒ nhiÖm vô cña tõng nhãm haysù tþ
n¹nh vÒ sù ®ãng gãp cña tõng nhãm… Ng­îc l¹i, ngay tõ lóc lÔ héi ch­a diÔn ra,
tuú theo nhiÖm vô mµ nhãm ®­îc ph©n c«ng mµ c¸c thµnh viªn cña nhãm ®· cã ý
thøc chuÈn bÞ c¶ vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn cho viÖc hoµn thµnh tèt nhÊt nh÷ng nhiÖm
vô mµ nhãm m×nh ®­îc giao. D­êng nh­, niÒm tù hµo v× ®· ®­îc ®ãng gãp søc lùc
vµ tinh thÇn cña m×nh vµo lÔ héi lµ ®Æc ®iÓm t©m lý chñ ®¹o cña c¸c nhãm. DÜ nhiªn,
mçi mét nhãm l¹i cã nÐt riªng trong ®êi sèng t©m lý lÔ héi: VÝ dô, c¸c cô ban kh¸nh
tiÕt ch¼ng h¹n, hä tr«ng chê vµo nh÷ng lóc c¶ lµng nh×n vµo m×nh trong nh÷ng bé lÔ
phôc uy nghiªm ë buæi ®¹i tÕ vµ vµo b÷a cç t¹i s©n ®×nh (mét b÷a cç kh«ng cã gi¸ trÞ
vËt chÊt lµ bao mµ chñ yÕu chøa ®ùng nh÷ng gi¸ trÞ ®¹o ®øc, tinh thÇn: Chóng t«i lµ
nh÷ng ng­êi ®¸ng kÝnh träng nhÊt trong lµng nµy). Nhãm thanh niªn th× l¹i kh¸c, hä
kh«ng chØ tr«ng ®îi vµo nh÷ng vai diÔn mµ hä ®ãng trong ®¸m r­íc, hä cßn ®îi chê
nh÷ng cuéc vui kh¸c th­êng, nh÷ng b÷a nhËu kh¸c th­êng… mµ lÔ héi cho phÐp.
Tuy nhiªn, ®Æc ®iÓm t©m lý nµy ®«i khi dÉn ®Õn nh÷ng qu¸ khÝch, tøc lµ dÉn
®Õn sù ch¬i tréi cña mét hay mét vµi nhãm- ®ã lµ t©m lý “con gµ tøc nhau tiÕng
g¸y”. NhÊt lµ ngµy nay, khi nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®· th©m nhËp vµo ®êi sèng v¨n
ho¸ cña c¸c lµng quª, c¸c gi¸ trÞ x· héi cæ truyÒn kh«ng ph¶i lóc nµo còng chiÕm ­u
thÕ, nhiÒu khi nã bÞ lÊn ¸t bëi nh÷ng hµnh vi th­¬ng m¹i ho¸ (ch¼ng h¹n, lßng thµnh




71
t©m, kÝnh th¸nh, thÇn l¹i ®­îc ®o b»ng møc ®é to hay nhá, ®¾t tiÒn hay kh«ng cña
nh÷ng lÔ vËt d©ng th¸nh).




1.3.3. T©m lý c¸ nh©n- nh÷ng ph­¬ng diÖn v« thøc
nh© nh÷ ph­¬ diÖ
­¬ng thø

Trong ®êi sèng x· héi ë bÊt cø tr×nh ®é nµo, lÔ héi lµ nh÷ng biÓu thÞ mét tr¹ng
th¸i t©m lý kh¸c th­êng. Chóng ®em l¹i cho mçi ng­êi còng nh­ mçi nhãm, mçi
céng ®ång mét kho¶ng thêi gian, vµi ba hoÆc m­¬i l¨m ngµy, tuú mçi lÔ héi, sèng
phong phó h¬n, réng r·i h¬n vµ tho¶i m¸i h¬n ngµy th­êng- mét kho¶ng thêi gian
sèng ®Æc biÖt. §iÒu nµy cµng cã ý nghÜa ®èi víi ng­êi n«ng d©n ViÖt Nam khi mµ sù
lao ®éng cña hä g¾n chÆt, phô thuéc vµo tù nhiªn th× thêi gian nµy lµ kho¶ng thêi
gian ®Æc biÖt ®Ó ®Òn bï nh÷ng kham khæ thiÕu thèn kÐo dµi trong suèt mét n¨m.
TÊt c¶ nh÷ng g× kh¸c th­êng cña lÔ héi ®Òu giéi h­ëng ®Õn c¸c thµnh viªn
céng ®ång lµng ®Ó t¹o nªn mét tr¹ng th¸i t©m lý ®Æc biÖt. NÕu nh­ ë c¸c thµnh phÇn
lÔ thuÇn tuý (lÔ tÕ, r­íc), th× c¸c c¸ nh©n vÉn ph¶i ®ãng vai trß cña mét nhãm x· héi
nµo ®Êy, tøc lµ còng vÉn lµ sù thùc hµnh bæn phËn ®èi víi c¸i linh thiªng, th× ë
nh÷ng thµnh tè kh¸c (nh­ ¨n uèng céng c¶m, vui ch¬i c«ng céng) c¸c c¸ nh©n míi
thùc sù ®­îc sèng nh÷ng kho¶nh kh¾c ®Æc biÖt cho chÝnh hä vµ víi chÝnh hä.
Thö t­ëng t­îng trong mét cuéc lÔ ®­îc tæ chøc rÊt träng thÓ, nh­ng kh«ng cã
thµnh phÇn ngoµi lÔ lµ sù ¨n uèng vµ sù ch¬i vui th× ch¾c ch¾n nã ch¼ng cã
mÊy t¸c dông “t¸i x¸c ®Þnh mèi liªn hÖ ®· g¾n bã c¸c nhãm l¹i víi nhau”.
ThiÕu chóng lµ thiÕu b­íc hoµn tÊt sù kh¸ch thÓ ho¸, trÇn tôc ho¸ c¸i ý t­ëng.
(®vc,v¨n ho¸ häc, tr. )
Trong c¸c ngµy lÔ héi, vµ còng chØ trong nh÷ng ngµy Êy, n«ng d©n míi ¨n
nh÷ng b÷a ¨n kh¸c th­êng, còng cã thÓ nãi lµ quý hiÕm: quý hiÕm vÒ chÊt liÖu vÒ
c¸ch nÊu n­íng, pha chÕ, vµ c¸ch bÇy biÖn lªn m©m... Sau ®ã, n«ng d©n l¹i ph¶i trë
l¹i víi b÷a c¬m ®¹m b¹c, qua quýt cho qua ngµy, trän th¸ng.
Râ rµng lµ, sù sèng cña mçi thµnh viªn trong kho¶ng thêi gian kh¸c th­êng Êy
®· v­ît trªn khu«n khæ cña sèng hµng ngµy; mét sù réng r·i nµo ®ã ®­îc thùc thi
trªn nhiÒu b×nh diÖn, kÓ c¶ víi ng­êi vèn chÆt chÏ, mùc th­íc, kh¾c khæ; chi tiªu
nhiÒu, cç bµn, chÌ chÐn, cho tÆng quµ, t« ®iÓm m«i tr­êng vµ chÝnh m×nh, chµo mêi
th©n thiÕt, cëi më vµ trang träng, tô héi vui ch¬i hå hëi thµnh thËt, réng l­îng vµ


72
thËm chÝ ng­êi ta cã thÓ qu¸ chÐn say s­a, ¨n to nãi lín... ë mét sè lÔ héi, cßn cã
nh÷ng tôc lÖ phån thùc cho phÐp nam n÷ ®­îc “tho¶i m¸i” trong mét kho¶ng thêi
gian h¹n ®Þnh (nh­ lÔ héi D· La, Hµ T©y, lÔ héi thÞ trÊn Xu©n Hoµ, LËp Th¹ch, VÜnh
Phóc). Nh­ thÕ, ng­êi ta sèng trong khung c¶nh cã thÓ gäi lµ v« trËt tù, lµ th¸i qu¸,
mét thø v« trËt tù hay th¸i qu¸ ®­îc tæ chøc vµ ®­îc phÐp.
C¸c nhµ t©m lý häc x· héi ®· nhËn xÐt ®óng r»ng c¸i v« trËt tù, c¸i th¸i qu¸ Êy
®¸p øng sù vËn ®éng duy tr× th¨ng b»ng t©m lý mµ d­êng nh­ khã cã mét h×nh
thøc nµo kh¸c cña v¨n ho¸ cã thÓ lµm ®­îc nh­ vËy. Ng­êi ta tÝnh ®Õm ®Õn
mét chøc n¨ng kh¸c cña lÔ héi lµ : Gi¶i phãng nh­ng xung c¶m bÞ k×m h·m
trong ®êi sèng ®¬n ®iÖu hµng ngµy, vµ còng b»ng ®Ých c¸i v« trËt tù, c¸i th¸i
qu¸ Êy, lÔ héi nh¾c nhë ng­êi ta sù trËt tù, sù mùc th­íc hµng ngµy. Nhê ®ã, lÔ
héi lµ ®iÒu kiÖn cho sù t¸i s¸ng t¹o cña mçi ng­êi trong lÜnh vùc ho¹t ®éng cña
m×nh. (®vc,v¨n ho¸ häc, tr.)


1.4. CÊu tróc v¨n ho¸
tró ho¸


Cã thÓ nãi: trong x· héi n«ng nghiÖp, mçi lÔ héi lµ mét dÞp ®Ó ng­êi ta v­¬n
lªn t¹o nªn mét ®êi sèng cã v¨n ho¸ cao. Nh­ thÕ lÔ héi lµ mét h×nh ¶nh v¨n
ho¸ kÕt tinh cña c­ d©n n«ng nghiÖp; hay nãi lÔ héi cã thÓ ®­îc xem nh­ mét
®éng lùc cña v¨n ho¸ n«ng nghiÖp. §iÒu nµy còng cho thÊy chõng mùc nµo
mét x· héi cßn lµ n«ng nghiÖp thñ c«ng th× lÔ héi ë ®ã cßn ®­îc thùc hµnh víi
t­ c¸ch lµ sù tho¶ m·n mét nhu cÇu v¨n ho¸ toµn diÖn. (V¨n ho¸ häc 132-138)


Së dÜ nh­ vËy lµ do: LÔ héi lµ mét hiÖn t­îng v¨n ho¸ nguyªn hîp, nãi
c¸ch kh¸c, nã lµ mét kÕt cÊu hµi hoµ gi÷a nh÷ng yÕu tè v¨n ho¸ vËt thÓ vµ nh÷ng
yÕu tè v¨n ho¸ phi vËt thÓ.12Trong phÇn nµy, chóng t«i tr×nh bµy cÊu tróc v¨n ho¸
cña lÔ héi- tøc lµ sù liªn kÕt cña c¸c h×nh th¸i biÓu tr­ng, c¸c tÝn hiÖu- theo hai
ph­¬ng diÖn c¬ b¶n trªn.




12 Xem kh¸i niÖm v¨n ho¸ vËt thÓ vµ phi vËt thÓ cña Bïi Quang Th¾ng trong bµi”Kh¸i niÖm v¨n ho¸: (t¹p chÝ
th«ng b¸o khoa häc, ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt, sè 4, 2002)


73
1.4.1. CÊu tróc v¨n ho¸ vËt thÓ cña lÔ héi truyÒn thèng
tró ho¸ thÓ truyÒ thè
Tr­íc hÕt ph¶i kÓ ®Õn kiÕn tróc n¬i thê tù nh­ lµ yÕu tè v¨n ho¸ vËt thÓ
quan träng nhÊt cña lÔ héi truyÒn thèng. Trong môc cÊu tróc kh«ng gian cña ch­¬ng
nµy chóng t«i ®· ®Ò cËp ®Õn thµnh tè nµy.


1.4.1.1. HÖ thèng nghi vËt , nghi tr­îng


TiÕp ®Õn ph¶i kÓ ®Õn hÖ thèng c¸c nghi vËt –nghi tr­îng. C¸c nghi vËt,
nghi tr­îng nµy chñ yÕu ®­îc dïng bµy trong kh«ng gian thiªng ®Ó tá râ tÝnh thiªng
liªng, uy vò cña vÞ th¸nh, thÇn ®­îc t«n thê, ®ång thêi ®­îc dïng vµo c¸c cuéc tÕ lÔ
vµ ®¸m r­íc trong ngµy lÔ héi. §a phÇn, c¸c nghi vËt, nghi tr­îng nµy ®Òu ®­îc
trang trÝ b»ng nh÷ng biÓu t­îng tø linh hoÆc tø quý. Cã thÓ nãi r»ng, tÝnh biÓu t­îng
cña hÖ thèng nµy ®­îc béc lé mét c¸ch râ nghÜa nhÊt vµ chÆt chÏ nhÊt. Së dÜ nh­ vËy
lµ do ®¹i bé phËn chóng lµ nh÷ng biÓu t­îng cña x· héi toµn bé chø kh«ng ph¶i lµ
nh÷ng biÓu t­îng mang tÝnh côc bé, ®Þa ph­¬ng. VÝ dô, dï lµ ng­êi ë tÇng líp trªn
hay tÇng líp d­íi, dï lµ n«ng d©n lµm ruéng hay d©n chµi, dï ng­êi g×a hay trÎ, nam
hay n÷ khi thÊy tø linh ®Òu tri gi¸c ®­îc nh÷ng gi¸ trÞ x· héi sau:
- Long lµ biÓu t­îng cho uy vò vµ quyÒn lùc thiªng liªng, tèi cao
- L©n lµ biÓu t­îng cho sù tèt lµnh, m­a thuËn giã hoµ
- Quy (ë ta th­êng ®i liÒn víi H¹c) biÓu t­îng cho sù bÒn v÷ng
- Ph­îng biÓu t­îng cho sù thÞnh v­îng, h¹nh phóc
HÖ thèng nghi vËt, nghi tr­îng chñ chèt cña mét lÔ héi truyÒn thèng cña
ng­êi ViÖt bao gåm:
a. ThÇn ph¶ lµ cuèn s¸ch cña lµng ghi l¹i sù tÝch thÇn kú cña vÞ th¸nh. Trong ®ã
chñ yÕu ®Ò cËp ®Õn c«ng tr¹ng cña vÞ th¸nh lµng m×nh. C¸ch viÕt mang mµu s¾c
huyÒn tho¹i cña thÇn ph¶ lµ mét nh©n tè quan träng trong viÖc thiªng ho¸ ®èi t­îng
®­îc t«n thê.
Trong lÔ héi d©n lµng th­êng dùa vµo thÇn tÝch ®Ó tæ chøc lÔ héi cña lµng
m×nh. C¸c cô ta x­a ®· cã c©u:”Cã tÝch míi dÞch nªn trß” chÝnh lµ ý nµy. Th­êng lµ,
c¸c tÝch huyÒn tho¹i trong thÇn ph¶ hay ®­îc g¾n víi mét sè chøng tÝch vËt thÓ .
ChÝnh ®iÒu ®ã lµm cho c¸i thiªng liªng trë nªn gÇn gòi h¬n, ®¸ng tin cËy h¬n.
Nh÷ng chi tiÕt trong huyÒn tho¹i Phï §æng Thiªn V­¬ng (ngùa s¾t hý ra löa- c©y tre


74
®»ng ngµ; bay vÒ trêi- nói Sãc S¬n…) hay nh÷ng viªn x¸ lþ mµ ng­êi ta truyÒn r»ng
lµ cña chÝnh TrÇn Nh©n T«ng vµ cét ®¸ thÒ ë chïa Minh Kh¸nh (Thanh Hµ- H¶i
D­¬ng) lµ nh÷ng vÝ dô tiªu biÓu cña ph­¬ng ph¸p biÓu hiÖn nµy.
Còng cã khi, nh÷ng vËt liÖu trong tÝch cña c¸c vÞ th¸nh l¹i ®­îc thÓ hiÖn
trong c¸c h×nh th¸i v¨n ho¸ phi vËt thÓ, vÝ dô ng­êi ta cã thÓ nhËn thÊy chi tiÕt “b¶y
nong c¬m ba nong cµ” (truyÒn thuyÕt ghi r»ng: Giãng ¨n rÊt khoÎ, hÕt b¶y nong c¬m
ba nong cµ) ë ®¸m r­íc cç chay ngµy 7/ 4 tõ ®Òn MÉu ®Õn ®Òn Th­îng (DVC,V¨N
HO¸ HÄC.Tr.152), hoÆc ®Æc biÖt râ trong c¸c tôc hÌm (lÔ mËt) ë kh¸ nhiÒu lÔ héi cæ
truyÒn cña ng­êi ViÖt B¾c Bé.
b. S¾c phong ®­îc lµm b»ng giÊy mÇu vµng ®­îc phñ nhò, néi dung
s¾c phong nghi nhËn c«ng lao ®ãng gãp cña vÞ Th¸nh ®èi víi lµng víi n­íc. S¾c
phong ®­îc c¸c triÒu ®×nh phong kiÕn phong tÆng. Nã thÓ hiÖn uy nghiªm cña vÞ
Th¸nh nªn th­êng ®­îc d©n lµng coi nh­ mét nghi vËt quÝ gi¸ vµ ®­îc cÊt gi÷ rÊt
cÈn thËn. VÒ ph­¬ng diÖn x· héi häc, ®iÒu nµy thÓ hiÖn sù thõa nhËn (thÓ chÕ ho¸)
cña giai cÊp thèng trÞ (®¹i diÖn cho x· héi toµn bé) ®èi víi c¸c gi¸ trÞ côc bé cña c¸c
céng ®ång lµng. Cã nh÷ng lµng, do lý do nµo ®Êy mµ thµnh hoµng cña hä kh«ng
®­îc nhµ n­íc phong kiÕn c«ng nhËn, hä ®· ph¶i t×m nhiÒu c¸ch ®Ó khai man “lý
lÞch”vÞ thÇn ®Ó ®­îc nhµ n­íc thõa nhËn, cã n¬i cßn ph¶i ®i trém s¾c phong cña lµng
kh¸c ®Ó thê t¹i lµng m×nh… §iÒu ®ã l¹i cµng chøng tá s¾c phong quan träng ®Õn thÕ
nµo trong ®êi sèng x· héi cña céng ®ång lµng.


c. V¨n tÕ: lµ lêi lÏ cña céng ®ång dïng trong khi ®èi tho¹i víi thÇn linh ë c¸c
cuéc lÔ tÕ.
§èi víi c¸c téc ng­êi thiÓu sè kh¸c, lêi ®èi tho¹i Êy méc m¹c, b×nh ®¼ng
bao nhiªu13 th× ë ng­êi ViÖt (do sù ph¸t triÓn kinh tÕ- x· héi cao h¬n kÐo theo sù


13 Trong bµi vïng v¨n ho¸ T©y Nguyªn (§inh Gia Kh¸nh, Cï Huy CËn chñ biªn, NXBV¨n Häc, H. 1995)
GS. T« Ngäc Thanh ®· viÕt vÒ mèi quan hÖ b×nh ®¼ng gi÷a ng­êi vµ thÇn ë nh÷ng téc ng­êi t©y Nguyªn nh­
sau:”Con ng­êi muèn c¶m ¬n, tr¶ ¬n, chia phÇn thu ho¹ch cho nh÷ng lùc l­îng v« h×nh®· phï hé cho hä mét
n¨m m­a thuËn giã hoµ, ng­êi yªn vËt thÞnh; ®ång thêi hä còng nh¾c nhë chóng, r»ng hä kh«ng quªn c«ng
lao cña chóng, r»ng v× thÕ chóng cã nhiÖm vô ph¶i tiÕp tôc gióp ®ì hä vµo n¨m tíi. Së dÜ cã chuyÖn “giao
nhiÖm vô” nh­ thÕ lµ v× mèi quan hÖ gi÷a ng­êi vµ c¸c thÇn linh kh¸ b×nh ®¼ng. Nã ph¶n ¸nh tinh thÇn d©n
chñ thêi bé l¹c vÉn cßn ®­îc b¶o l­u vµ ph¸t triÓn trong céng ®ång c«ng x· c¸c d©n téc T©y Nguyªn. Nh­
mét c«ng thøc kh«ng thÓ thiÕu, trong c¸c bµi khÊn thÇn linh th­êng cã ®o¹n:
¬i, hìi c¸c thÇn…(kÓ tªn tõng v×)
chóng t«i muèn…(kÓ yªu cÇu cña con ng­êi)
chóng t«i ®· cho c¸c vÞ… (kÓ c¸c vËt hiÕn tÕ)
mong c¸c vÞ gióp chóng t«i ®¹t ý muèn


75
ph©n chia giai cÊp, ®¼ng cÊp) lêi ®èi tho¹i nµy cÇu kú, v¨n hoa vµ mang tÝnh ®¼ng
thø râ nÐt h¬n.V¨n tÕ cña ng­êi ViÖt ®­îc dïng ®Ó giao c¶m vµ chñ yÕu lµ ®Ó cÇu
xin thÇn linh ban ph­íc lµnh cho d©n lµng. Trong lÔ héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt,
v¨n tÕ ®­îc viÕt b»ng ch÷ H¸n. Nay, nhiÒu lµng ®· viÕt ch÷ quèc ng÷ thay v× viÕt
b»ng ch÷ H¸n.
d. Hoµnh phi- C©u ®èi : lµ khu«n mÉu trang trÝ cña tÇng líp quý téc
thêi phong kiÕn. Nã biÓu thÞ truyÒn thèng cao quý cña c¸c danh gia väng téc
e. Nhang ¸n ®­îc lµm b»ng gç cã bèn ch©n, kh«ng cã m¸i. Nhang ¸n
dïng ®Ó b¸t h­¬ng vµ hoa qu¶ cóng lÔ. Trong lÔ héi nhang ¸n còng cã mÆt trong
®¸m r­íc, th«ng th­êng nhang ¸n r­íc b¸t h­¬ng vµ hoa qu¶ vµ ®i ®Çu trong ®oµn
r­íc.
f. Cöa vâng
g. :
Ngai: Lµ t­îng tr­ng n¬i c¸c thÇn linh to¹ l¹c, th­êng ®­îc ®Æt
trong hËu cung
h. Cê
Tr­íc hÕt l¸ cê tiÕt vµ cê mao. Cê tiÕt lµ cê vua trao ®Ó lµm tin, t­îng tr­ng
cho sù chØ huy. Cê mao (ë ®Çu cã ngµ tÕt b»ng ®u«i tr©u rõng (mao ng­u) t­¬ng
tr­ng mÖnh lÖnh cña vua, c¶ hai thø cê nµy biÓu hiÖn uy ®øc thÇn linh.
N¨m l¸ cê ngò hµnh (vu«ng hoÆc ®u«i nheo), mçi cê mét mÇu, t­îng tr­ng
cho mét thø vËt chÊt: kim (tr¾ng), méc (xanh); thuû (®en); ho¶ (®á); thæ (vµng). Cã
lµng dïng bèn cê tøc lµ cê tø ph­¬ng, còng t­¬ng øng víi bèn mÇu: ®«ng (xanh),
t©y (tr¾ng), nam (®á), b¾c (®en). (NÕu n¨m cê t­îng tr­ng cho n¨m ph­¬ng th×
ph­¬ng thø n¨m lµ trung ­¬ng, hoÆc chÝnh t©m (vµng)).
Bèn l¸ cê tø linh (bèn con linh thªu trªn cê) long (rång), ly (l©n, sö tö), quy
(rïa), ph­îng (chim ph­îng hoµng); hoÆc cê b¸t qu¸i (t¸m l¸ t­îng tr­ng t¸m quÎ:
KiÒm (cµn), kh«n, chÊn, tèn, kh¶m, ly, cÊn, ®oµi. (Cê thªu ch÷ H¸n, hoÆc thªu b»ng




oqr mét vµi n¬i cßn cã ®o¹n “giao hÑn”:
Nõu c¸c vÞ kh«ng gióp chóng t«i
Sang n¨m chóng t«i sÏ kh«ng cóng c¸c vÞ n÷a
Nh­ vËy, trong c¸c nghi lÔ vµ th¸i ®é øng xö víi thiªn nhiªn, siªu nhiªn (®· ®­îc nh©n ho¸) ng­êi T©y
Nguyªn ®i t×m ®ång minh, ®i t×m b¹n, chø kh«ng ®i t×m c¸c vÞ th¸nh, cµng kh«ng ®i t×m §øc Chóa . C¶m ¬n
vµ chia sÎ víi b¹n bÌ lµ “®¹o lý” cña ®ång bµo.”(tr.161- 162)


76
h×nh vÏ mçi quÎ. B¸t qu¸i t­îng tr­ng c¸c thµnh phÇn cÊu t¹o nªn vò trô, m«i sinh,
còng ®ång thêi lµ bèn ph­¬ng, bèn h­íng.14
Cê LÖnh b»ng lôa nhuém mµu ®á vµng, réng 0,35m dµi 9 vu«ng gäi lµ l¸ cê
lÖnh15.
y. Tµn läng:
Tµn t¸n läng cã h×nh trßn cã tua rñ xuèng, ë gi÷a cã c¾m c¸n dµi kho¶ng 2,5
mÐt. Tµn, t¸n, läng ®­îc lµm b»ng gÊm, vãc, lôa, trªn cã thªu h×nh long, ly, quy,
ph­îng. Tµn, t¸n, läng dïng ®Ó che kiÖu thµnh hoµng khi r­íc kiÖu.
k. Qu¹t, ®©y lµ qu¹t thÇn dïng ®Ó che cho long kiÖu, long ®×nh hoÆc che cho bµn
h­¬ng ¸n trong khi r­íc thÇn. Qu¹t ®­îc lµm b»ng lôa, gÊm vãc, ®­îc thªu kim
tuyÕn víi h×nh long, ly, quy, ph­îng


l. Trèng- chiªng:
Trèng trong lÔ héi cã hai lo¹i trèng ®¹i (trèng c¸i) vµ trèng khÈu (trèng con).
Trèng ®­îc dïng ®Ó khai héi, lµm hiÖu lÖnh ®Ó ®iÒu hµnh nghi lÔ, nghi thøc, c¸c
ho¹t ®éng do ban tæ chøc, hay ban kh¸nh tiÕt tiÕn hµnh nh­ ®Êu vËt, khai qu©n vµ
thu qu©n trong qu¸ tr×nh c¸c diÔn x­íng ë lÔ héi, nÕu thiÕu trèng c¸c ho¹t ®éng sÏ
mÊt ph­¬ng h­íng vµ khÝ thÕ. Trong ®¸m r­íc trèng c¸i ®­îc dïng lµm hiÖu lÖnh
cho ®¸m r­íc, trèng c¸i do hai ng­êi khiªng b»ng dãng, mét hiÖu trèng tay cÇm dïi
trèng (trèng, dïi, dãng ®Òu s¬n son thÕp vµng) ®¸nh ®Ó gi÷ nhÞp.




14 +KiÒm (cµn, trêi) = T©y b¾c + Kh¶m (n­íc)= B¾c
+Khèn (®Êt) =T©y Nam + Ly (löa) =Nam
+ChÊn (sÊm) = §«ng + CÊn (nói) = §«ng B¾c
+Tèn (giã) = §«ng Nam + §oµi (®Çm) = T©y.

15 Trong nh÷ng ngµy lÔ héi Giãng, ®Çu th¸ng 4 ©m lÞch, ng­êi ta chän ngµy lµnh ®Ó mêi ng­êi viÕt

tèt ch÷ lÖnh lªn l¸ cê. ViÕt xong, tra c¸n, buéc tua, cuèn l¹i vµ lång vµo bao ®á h×nh ch÷ nhËt cã thªu rång
ph­îng. ë cuèi bao cã r¶i tua thªu, trong bao nhÐt ®Çy giÊy tr¾ng c¾t h×nh b­ím vµ nh÷ng mÈu gç trÇm nhá
b»ng ®ång xu, tÊt c¶ bao cê vµ nh÷ng thø ®ã gäi chung lµ miÒu. Còng h«m ®ã, ng­êi ta r­íc miÒu tõ ®Òn
Th­îng ®Õn ®Òn MÉu (thê mÑ Dãng) ë xãm Ban (Phï Dùc) (Cao Huy §Ønh Ng­êi anh hïng lµng Dãng trang
60).




77
Chiªng ®­îc lµm b»ng ®ång h×nh trßn ®­îc treo trªn gi¸ ®ì, ®­îc dïng khi héi
hÌ. Trong ®am r­íc hiÖu chiªng cã nhiÖm vô ®¸nh ®iÓm nhÞp tõng tiÕng mét, cïng
víi tiÕng trèng lµm hiÖu lÖnh cña ®oµn r­íc.
m. Voi, ngùa:
Tuú lµng, cã n¬i cã ngùa hång, ngùa b¹ch hoÆc ®«i voi. Ngùa, voi b»ng gç, to
nh­ thËt, ®Òu trang trÝ ®Ñp, yÕm thªu, qu¶ nh¹c, d©y c­¬ng, yªn. Ngùa, voi th­êng
®­îc ®Æt trªn bÖ gç, cã bèn b¸nh xe kÐo, lóc th­êng ®Ó trong gian thê, khi lÔ héi
®­îc kÐo theo ®¸m r­íc. Mçi con cã hai ng­êi kÐo ë hai bªn. Voi ngùa cã tµn läng
che vµ cã ng­êi v¸c dao ®i hé vÖ (nh­ ë lÔ héi lµng Phï §æng, lÔ héi §Òn §«- B¾c
Ninh, lÔ héi lµng La V©n- Th¸i B×nh…).
o. ChÊp kÝch:
ChÊp kÝch lªn v¸c ®å lÔ bé (gåm hai biÓn tÜnh tóc vµ håi ty BiÓn håi ty, biÓn
tÜnh tóc 16, hai phñ viÖt, (r×u vµ bóa lín), hai g­¬m tr­êng, hai tay v¨n, vâ (tay v¨n
n¾m tay cÇm bót, c¸n dµi. Tay vâ n¾m tay n¾m chÆt n¾m ®Êm, søc m¹nh, vâ. Hai tay
v¨n vâ ®i víi nhau, biÓu hiÖn tµi n¨ng kiÖm toµn (v¨n vâ) cña thÇn linh. §ång thêi
còng muèn nªu r»ng bé h¹ cña ngµi gåm ®ñ v¨n vâ. C¸c lo¹i ®å thê nµy cã thÓ b»ng
®ång thau, hoÆc b»ng gç (s¬n son thÕp vµng))
P. B¸t böu
Gåm t¸m ®å thê quý, b»ng gç, s¬n son thÕp vµng. Vèn lµ t­îng tr­ng ®å dïng cña
tÇng líp quý téc x­a: ®µn s¸o, l½ng hoa, s¸ch, kiÕm, bÇu r­îu, tói th¬, qu¹t. Ngµy
nay, rÊt hiÕm n¬i cßn ®ñ nh÷ng ®å thê nµy.


q. B¸t ©m:
B¸t ©m lµ ph­êng nh¹c gåm t¸m nh¹c cô cÊu t¹o b»ng t¸m chÊt liÖu: bµo
(vá qu¶ bÇu), thæ (®Êt sÐt nung chÝn), c¸ch (da thuéc), méc (gç), th¹ch (®¸), kim
(kim lo¹i), ti (t¬ kÐn), tróc (hä tre), ªm ¸i, gãp mét ©m thanh chÝnh quy lµm nÒn héi.
Tuy nhiªn, trong vµi chôc n¨m gÇn ®©y, kh«ng cßn ph­êng b¸t ©m theo ®óng nghÜa
nh­ vËy n÷a. Trong lÔ héi ng­êi ta còng cã ph­êng nh¹c, nh­ng nh¹c cô chñ yÕu



16 Håi ty: tr¸nh ®i. Tôc kiªng x­a khi ®oµn qu©n lªn ®­êng, nh÷ng ng­êi cã tang hoÆc tµn tËt (bÞ coi
lµ rñi ro) ph¶i tr¸nh xa ®Ó viÖc qu©n ®­îc may m¾n; TÜnh tóc: yªn lÆng, cung kÝnh. ThÊy ®¸m r­íc
mäi ng­êi ph¶i yªn lÆng, tá lßng cung kÝnh ®èi víi thÇn. §©y lµ hai biÓn gi÷ an ninh, trËt tù cho
®¸m r­íc. TÊt c¶ c¸c biÓn, cê trong héi ®Òu viÕt b»ng ch÷ H¸n


78
gåm nhÞ, s¸o, trèng, kÌn vµ theo thãi quen ng­êi ta còng gäi ®©y lµ ph­êng b¸t ©m.
Ph­êng nh¹c nµy ch¬i mét sè b¶n lÔ nh¹c nh­ l­u thuû, kim tiÒn, b×nh b¸n…


:
r. KiÖu:
Long ®×nh (kiÖu cã m¸i) do bèn ®« tuú (ch©n kiÖu) khiªng, kÌm bèn ®« tuú
kh¸c ®i theo phßng khi mÖt, sÏ thay nhau. Long ®×nh dïng ®Ó r­íc bµi vÞ, hoÆc bé y
phô nh­ quÇn ¸o, mò m·, hia hµi, nh÷ng thø ®­îc dïng cho th¸nh nh÷ng nhiÒu nhÊt
long ®×nh dïng ®Ó r­íc ®Ønh trÇm h­¬ng th¬m tho¶ng vµ m©m qu¶. KiÖu Long ®×nh
cã bèn ch©n, h×nh vu«ng, trong ®¸m r­íc ®i tr­íc long ®×nh cã hai ng­êi cÇm trèng
khÈu vµ chiÕc c¶nh ®Ó giãng hiÖu, gi÷ th¨ng b»ng vµ tèc ®é cho kiÖu. Hai bªn long
®×nh cã tµn, t¸n, läng, qu¹t che, rÊt t«n nghiªm. NÕu trong ®¸m r­íc thÊy hai ba
Long ®×nh vµ hai ba long kiÖu th× hiÓu ngay lµ ®¸m r­íc chung cña hai ba lµng. C¸c
®« tuú th­êng mçi ng­êi ®em mét vßng hoa b­ëi hoÆc hoa cã h­¬ng th¬m, ®Ó ®­îc
tinh khiÕt tr­íc th¸nh t«n nghiªm.
Long kiÖu (kiÖu b¸t cèng) do t¸m ng­êi khiªng, dïng ®Ó r­íc bµi vÞ, y phôc
nh­ mò ¸o thÇn, vµng nÕn, ®Ønh trÇm (hoÆc b×nh h­¬ng). Lo¹i kiÖu nµy cã bèn ®ßn
khiªng, mçi ®ßn l¹i cã mét ®ßn ngang ®Ó hai ng­êi khiªng. KiÖu b¸t cèng cã m¸i
che h×nh c¸nh cung, hoÆc m¸i b»ng ®­îc trang trÝ hoa v¨n hoa v¨n rÊt ®Ñp.
KiÖu hËu bµnh còng do t¸m ng­êi khiªng, dïng ®Ó r­íc y phôc hoÆc mò c¸nh
chuån cña vÞ thÇn, hoÆc trªn ®ã ®Ó long y, bµi vÞ, b¸t h­¬ng mµ thÇn b»ng y an ngù.
KiÖu hËu bµnh ®­îc kÕt cÊu, cã kÝch th­íc, vµ trang trÝ nh­ kiÖu b¸t cèng, nh÷ng
kh«ng cã m¸i che, kh«ng v©y xung quanh, th©n kiÖu ®­îc cÊu t¹o cã h×nh d¹ng nh­
chiÕc ghÕ bµnh dïng ®Ó r­íc c¶ nam thÇn vµ n÷ thÇn, nh­ng r­íc n÷ thÇn lµ chÝnh
nªn ®­îc gäi lµ hËu bµnh.
KiÖu vâng do hai ng­êi khiªng, lµ lo¹i kiÖu kh«ng cã m¸i che, ®­îc kÕt cÊu
theo chiÒu däc h×nh nh­ c¸i vâng. KiÖu th­êng dïng ®Ó r­íc n÷ thÇn.
KiÖu n­íc do hai ng­êi khiªng d­îc kÕt cÊu theo chiÒu däc, cã mét ®ßn däc, ë
gi÷a ®ßn cã chç buéc gi¸ ®ì choÐ n­íc b»ng.


s. Nh÷ng nghi vËt ®Æc biÖt
ë nhiÒu lÔ héi lµng cña ng­êi ViÖt cßn cã nh÷ng nghi vËt mang tÝnh ®Þa
ph­¬ng nh­ lÔ héi Bµn Gi¶n- LËp Th¹ch- VÜnh Phóc, ng­êi ta thÊy mét qu¶ cÇu


79
b»ng ®¸ ®­îc bµy nh­ lµ ®å tÕ khÝ quan träng (qu¶ cÇu nµy ®­îc nh©n d©n ®Þa
ph­¬ng gäi lµ qu¶ phÕt, g¾n víi tôc c­íp phÕt cÇu ®inh ë ®©y) (xem t­ liÖu viÖn),
hay nh­ ë lÔ héi ë thÞ trÊn Xu©n Hoµ, LËp Th¹ch, VÜnh Phóc còng cã mét nghi vËt
rÊt ®Æc biÖt lµ chiÕc cÇu b»ng gç cã s¬n son (g¾n liÒn víi phong tôc cÇu tù “leo cÇu
bãp vó”ë n¬i ®©y) (xem t­ liÖu viÖn).


Tãm l¹i, trong thê cóng vµ trong lÔ héi, ng­êi ViÖt cã h¼n mét hÖ thèng
nh÷ng nghi vËt, nghi tr­îng. Sù ®Çy dñ, trang träng, cæ kÝnh cña hÖ thèng nµy cµng
cao cµng chøng tá ®­îc sù uy nghiªm cña vÞ th¸nh thÇn ®­îc t«n thê , ®ång thêi
còng thÓ hiÖn ®­îc søc m¹nh vµ chiÒu dµy v¨n ho¸ cña céng ®ång lµng Êy. Cã mét
®Æc ®iÓm chung cña hÖ thèng nghi vËt- nghi tr­îng nµy lµ tÝnh ®¼ng thø rÊt râ nÐt:
Th¸nh, thÇn lµ th­îng ®¼ng, con ng­êi lµ h¹ ®¼ng; Con ng­êi ph¶i chÞu sù chi phèi
cña th¸nh thÇn, ph¶i phông d­ìng vµ cÇu xin ¬n huÖ cña th¸nh, thÇn. ¢u ®©y còng lµ
mét ®Æc tr­ng cña lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt: TÝnh giai cÊp cña cuéc sèng
®êi th­êng (mèi quan hÖ Vua- T«i) ®· ®­îc phãng chiÕu vµo trong mét hiÖn t­îng
x· héi tæng thÓ t­¬ng ®èi phæ biÕn ë thêi kú phong kiÕn ViÖt Nam
ThËt vËy, tõ mµu s¾c (s¬n son, thiÕp vµng) cho ®Õn nh÷ng m« tÝp trang trÝ
sang träng, cao quý(Long- Ly- Quy- Ph­îng hay Tïng- Tróc- Cóc- Mai), hay nh÷ng
vËt dông biÓu tr­ng cho uy quyÒn (ngai, trèng chiªng, cê qu¹t, chÊp kÝch) hay thanh
tao (nh­ b¸t böu)… cña hÖ thèng nghi vËt nghi tr­îng nµy ®Òu lµ nh÷ng khu«n mÉu
v¨n ho¸ cung ®×nh. §iÒu ®ã biÓu tr­ng cho vÞ thÕ x· héi cao nhÊt cña th¸nh, thÇn:
NÕu nh­ trong ®êi sèng x· héi nh÷ng nghi vËt nghi tr­îng kia chØ cã Vua míi ®­îc
sö dông, th× trong ®êi sèng t©m linh, ng­êi n«ng d©n ViÖt Nam d· sö dông c¸c nghi
vËt nghi tr­îng Êy cho c¸c vÞ th¸nh, thÇn cña céng ®ång m×nh. Nh­ vËy, b»ng c¸ch
lý t­ëng ho¸, hä ®· n©ng c¸c vÞ thÇn cña m×nh lªn vÞ thÕ x· héi cao nhÊt- ngang víi
Vua.


1.4.1.2. Trang phôc, trang trÝ kh«ng gian lÔ héi- kh«ng gian vËt chÊt lµng
Nh÷ng kiÓu lèi trang phôc h¬n th­êng cña c¸c c¸ nh©n, trang trÝ m«i tr­êng ®Ó
cho nã trë nªn kh¸c th­êng còng chØ xuÊt hiÖn mçi khi lµng më héi.
Tiªu biÓu nhÊt lµ trang phôc cña ®éi tÕ lÔ vµ ®éi nghi tr­îng: TÊt c¶ trang phôc
cña hä ®Òu ®­îc m« pháng trang phôc cña quan l¹i vµ cÊm binh triÒu ®×nh phong


80
kiÕn. §ã lµ mét sù kiÖn rÊt kh¸c th­êng, bëi trong x· héi phong kiÕn tÝnh ®¼ng thø
®­îc thÓ chÕ ho¸ tíi c¶ viÖc mÆc cña d©n chóng: D©n chóng kh«ng ®­îc mÆc ¸o
mµu vµng, kh«ng ®­îc mò cao ¸o réng… ChÝnh nh÷ng bé trang phôc kh¸c th­êng
nµy ®· khiÕn cho nh÷ng ng­êi mÆc nã nhËp vai (chø kh«ng ph¶i chØ lµ ®ãng vai):
Hä thËt sù trë thµnh nh÷ng nh©n vËt quan träng ®ang giao tiÕp víi thÇn linh, ®i cïng
víi thÇn linh. §iÒu ®ã gi¶i thÝch t¹i sao nh÷ng hµnh vi cña hä (trong c¸c nghi tiÕt
cña lÔ héi) l¹i trÞnh träng vµ trang nghiªm ®Õn thÕ.
Trong lÔ héi, tõ trÎ em ®Õn ng­êi giµ, tõ d©n th­êng ®Õn chøc dÞch, tõ nam ®Õn
n÷ ®Òu mÆc nh÷ng bé quÇn ¸o míi nhÊt, ®Ñp nhÊt mµ m×nh cã. Cã thÓ nãi, sù mÆc
kh¸c th­êng nµy chØ ë ngµy héi lµ m¹nh nhÊt, ngay c¶ nh÷ng ngµy tÕ Nguyªn §¸n
còng kh«ng thÓ b»ng ®­îc (vÝ dô, ngµy tÕt chøc dÞch vµ c¸c cô «ng còng kh«ng nhÊt
thiÕt ph¶i ®ãng kh¨n xÕp- ¸o the, c¸c cô bµ còng kh«ng ®ång lo¹t mÆc ¸o dµi…)
Kh«ng gian lµng xãm còng ®­îc d©n lµng trang trÝ theo c¸ch kh¸c th­êng
trong nh÷ng ngµy lÔ héi. Tõ xa nh×n vµo lµng cã lÔ héi, ng­êi ta ®· cã thÓ nhËn thÊy
tÝn hiÖu nµy: §ã lµ nh÷ng l¸ cê thÇn bay trªn nh÷ng ®Þa ®iÓm thiªng (§×nh, Chïa,
MiÕu, §Òn…). Vµo ®Õn lµng , ng­êi ta cã thÓ thÊy ®­îc sù phong quang cña tõng
ngâ xãm (do ®· ®­îc huy ®éng dän vÖ sinh), råi mµu ®á chñ ®¹o cña sù trang trÝ
nh÷ng ®iÓm vui ch¬i, nh÷ng diÓm thi ®Êu thÓ thao…
TÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã ®· t¹o nªn mét bÇu kh«ng khÝ kh¸c th­êng cña ngµy héi.


1.4.2. CÊu tróc v¨n ho¸ phi vËt thÓ cña lÔ héi truyÒn thèng
tró ho¸ thÓ truyÒ thè


MÆc dÇu lÔ héi cña ng­êi ViÖt kh¸ ®a d¹ng nh­ng vÒ c¨n b¶n chóng ®Òu ®­îc
tiÕn hµnh theo nh÷ng khu«n mÉu v¨n ho¸ chung. §ã lµ hÖ thèng nh÷ng nghi thøc
®­îc liªn kÕt thµnh mét chuçi hµnh ®éng nh»m biÓu ®¹t mét ý: VÞ th¸nh cña chóng
ta rÊt linh thiªng vµ chóng ta lµ mét céng ®ång phån vinh. Cã thÓ chia chuçi liªn
hoµn c¸c nghi thøc Êy thµnh nh÷ng nhãm sau:
1.4.2.1. C¸c nghi thøc chuÈn bÞ
thø chuÈ
a. LÔ c¸o yÕt: lµ nghi thøc tr×nh víi ®øc Thµnh Hoµng viÖc d©n lµng tæ chøc tÕ
Kú Phóc.
Trong lÔ c¸o yÕt d©n lµng tr×nh víi thÇn linh nh÷ng tr©u bß sÏ dïng trong viÖc
tÕ lÔ. Tr©u bß ®­îc xem xÐt kü l­ìng, råi mét n­êi cÇm chÐn r­îu ®æ vµo ®Çu


81
chóng. ViÖc ®æ r­îu vµo ®Çu tr©u bß gäi lµ tØnh sinh. TØnh sinh råi míi giÕt thÞt.
(Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 158)
b. LÔ méc dôc: Lµ nghi thøc t¾m röa thÇn t­îng (hoÆc thÇn vÞ) tr­íc khi lµng
vµo ®¸m. ViÖc nµy lµng giao cho nh÷ng ng­êi cÈn thËn, cã ®øc ®é ®¶m nhiÖm.
T­îng ®­îc t¾m b»ng n­íc s¹ch võa r­íc vÒ, sau ®ã tÈm thªm n­íc ngò vÞ h­¬ng
cho th¬m.
LÔ méc dôc chÝnh lµ lÔ t¾m thÇn vÞ. Mét ngµy tr­íc khi nhËp tÞch, cã khi nöa
®ªm h«m tr­íc, d©n lµng d©ng lÔ c¸o yÕt thÇn linh ®Ó xin t¾m thÇn vÞ. Ph¶i dïng mét
chiÕc kh¨n vµ ph¶i t¾m hai lÇn n­íc. LÇn ®Çu tiªn dïng n­íc giÕng hoÆc n­íc s«ng
trong s¹ch, nhóng kh¨n ®á vµo lau. Lau xong, l¹i lau thªm mét lÇn n÷a b»ng n­íc
trÇm h­¬ng.
LÔ méc dôc th­êng cö hµnh t¹i ®Òn hoÆc miÕu lµ n¬i thÇn linh an ngù. LÏ tÊt
nhiªn t¹i nh÷ng n¬i chØ cã ®×nh vµ ®×nh lµ n¬i an ngù cña thÇn linh, lÔ méc dôc cö
hµnh ngay t¹i ®×nh.
T¹i nhiÒu x·, tr­íc khi lµm lÔ méc dôc cßn cã lÔ r­íc n­íc tøc lµ cã mét ®¸m
r­íc, r­íc n­íc ë s«ng hoÆc giÕng vÒ ®Òn.17
c. TÕ gia quan lµ lÔ tÕ kho¸c ¸o, mò cho thÇn t­îng, thÇn vÞ. Cã thÓ lµ ¸o mò
®¹i trµo ®­îc triÒu ®×nh bao theo chøc t­íc, phÈm hµm lóc ®­¬ng thêi hoÆc lµ ¸o mò
t­îng tr­ng ®Æt lµm ë c¸c hµng m· ®· ®Ó s½n ë n¬i thÇn ®ang ngù. §Õn ngµy héi,
nh÷ng thø ®ã ®­îc phong gãi cÈn thËn råi ®­a lªn kiÖu ®Ó r­íc vÒ ®×nh (Héi chïa
Keo ë x· Duy NhÊt, Vò Th­, Th¸i B×nh më tõ ngµy 13 ®Õn 15 th¸ng t¸m ©m lÞch
hµng n¨m. Tr­íc ®ã hai th¸ng, lµng ®· lo chuÈn bÞ mét tr¨m vu«ng lôa tèt ®Ó may
¸o cho t­îng D­¬ng Khæng Lé). Khi mäi viÖc ®· hoµn tÊt, lµng vµo tÕ mét tuÇn
tr­íc long kiÖu gäi lµ tÕ gia quan.


17 Lµng §ång Nh©n (Hµ Néi), thê Hai Bµ Tr­ng, héi chÝnh vµo ngay mång 5 th¸ng 2 ©m lÞch, cã r­íc

n­íc ë s«ng Hång Hµ vµo ngµy 4 th¸ng hai. Lµng ThÞ Cµn, B¾c Ninh, thê Th¸nh Tam Giang, më héi tõ 7
®Õn 16 th¸ng 8 ©m lÞch cã r­íc n­íc ë s«ng CÇu vµo ngµy 7 th¸ng 8. (Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê
cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 168)
Lµng §ång Nh©n (Hµ Néi), thê Hai Bµ Tr­ng, héi chÝnh vµo ngay mång 5 th¸ng 2 ©m lÞch, cã r­íc
n­íc ë s«ng Hång Hµ vµo ngµy 4 th¸ng hai. Lµng ThÞ Cµn, B¾c Ninh, thê Th¸nh Tam Giang, më héi tõ 7
®Õn 16 th¸ng 8 ©m lÞch cã r­íc n­íc ë s«ng CÇu vµo ngµy 7 th¸ng 8. (Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê
cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 168)




82
Sau lÔ méc dôc lµ tÕ gia quan. Mò ¸o ®¹i trµo hoÆc trµo b»ng giÊy vÉn thê t¹i
hËu cung ®­îc phong l¹i bëi ng­êi cai kiÖu vµ nh÷ng ch©n kiÖu, nghÜa lµ nh÷ng
ng­êi ®­îc d©n lµng cö ®Ó khiªng kiÖu ®øc thÇn trong nh÷ng buæi r­íc. Nh÷ng
ng­êi nµy ph¶i trai giíi tõ mÊy h«m tr­íc vµ chØ nh÷ng ng­êi ngµy míi ®­îc tham
dù viÖc phong mò ¸o.
Trong lóc vµo phong mò ¸o, mçi ng­êi ph¶i bÞt miÖng b»ng mét chiÕc kh¨n
®iÒu ®Ó trÇn khÝ kh«ng x«ng tíi th¸nh cung, mang téi bÊt kÝnh.
Mò ¸o ®ai m·ng phong l¹i, ®­îc an phông lªn long kiÖu, råi tÕ mét tuÇn, chê
®Õn s¸ng h«m sau r­íc vÒ ®×nh. TuÇn tÕ nµy lµ tÕ gia quan.
LÔ vËt dïng vµo viÖc tÕ gia quan, to hay nhá tuú x·, c¸c b« l·o vµ quan viªn
cïng h­ëng thô. Sau ®ã, c¸c ng­êi ®em chËu n­íc trÇm lau thÇn vÞ lóc tr­íc,
thø tù theo trªn d­íi, mçi ng­êi nhóng tay vµo lau lªn mÆt mét chót gäi lµ
qu©n chiªm thÇn duÖ. C¸i kh¨n v¶i ®á dïng ®Ó lau thÇn vÞ còng ®­îc ®em xÐ ra
chia mçi ng­êi mét m¶nh con cho ®Òu. §eo m¶nh v¶i nµy vµo cæ sÏ ®­îc
ph­íc, tr¸nh ®­îc bÖnh tËt vµ tµ ma ph¶i xa l¸nh. (Toan ¸nh Phong tôc ViÖt
Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 169 - 170)


d. LÔ hÌm lµ nghi thøc nh»m diÔn l¹i mét qu·ng ®êi kh«ng lÊy g× lµm “vÎ
vang” cña thÇn lóc sinh thêi. Qu·ng ®êi ®ã th­êng cã nh÷ng viÖc lµm nh­ lõa ®¶o,
trém c­íp, d©m tôc hoÆc lµ do ®ãi khã mµ ph¶i kiÕm sèng b»ng nghÒ bÞ thiªn h¹ cho
lµ thÊp kÐm nhÆt ph©n, hµnh khÊt.v.v. VÝ dô Lµng TÝch S¬n (VÜnh Phó) thê mét
ng­êi ¨n trém chÕt ®óng giê thiªng lµm thµnh hoµng nªn trong ngµy héi cã lÔ hÌm
“quËt bß” diÔn l¹i c¶nh thÇn bÞ ng­êi ta quËt cho ng· bß ra trong mét vô trém kh«ng
tho¸t th©n. Lµng §ång VÖ (VÜnh Phó) vµ lµng Cæ NhuÕ (Hµ Néi) thê thÇn hoµng vèn
lµ ng­êi nhÆt ph©n nªn cã lÔ hÌm cóng chuèi chÝn bã vá cïng víi kÑo l¹c nÊu b»ng
mËt ®en gièng nh­ nh÷ng thái ph©n. Lµng Xu©n ¸i (H¶i H­ng) thê thµnh hoµng vèn
lµ hµnh khÊt nªn cã lÔ hÌm “c­íp bÞ gËy” trong ngµy héi v.v. HÌm lµ “viÖc kÝn”,
viÖc ë hËu cung do néi bé d©n lµng m×nh biÕt chø kh«ng ®Ó lé ra ngoµi sî ng­êi ta
chª c­êi, khinh bØ nªn kh¸ch thËp ph­¬ng ch¼ng mÊy ai ®­îc chøng kiÕn lÔ hÌm.
Ngoµi ra, cã nh÷ng lÔ hÌm nh¾c ®Õn nh÷ng c«ng viÖc kh«ng ph¶i lµ xÊu, lµ tÇm
th­êng nh­ng vÉn ®­îc gi÷ kÝn ®Ó ®¶m b¶o tÝnh chÊt thiªng. LÔ hÌm kh«ng phæ biÕn
ë tÊt c¶ c¸c héi nh­ng héi nµo ®· cã hÌm th× kh«ng thÓ bá hÌm v× «n l¹i thña hµn vi


83
cña thÇn còng lµ mét biÓu hiÖn cña lßng t«n kÝnh ®èi víi thÇn linh. (Lª V¨n Kú -
Mèi quan hÖ gi÷a truyÒn thuyÕt ng­êi ViÖt vµ héi lÔ vÒ c¸c anh hïng Nxb KHXH
1997 trang 40)




1.4.2.2. C¸c nghi thøc vµo ®¸m: TÕ lÔ, r­íc s¸ch,c¸c diÔn x­íng d©n gian
thø ®¸m: ­íc ch,c¸ diÔ ­íng
a. LÔ tÕ
TÕ lÔ lµ mét h×nh thøc diÔn x­íng mang tÝnh nghi lÔ, trong ®ã tiªu biÓu h¬n
c¶ lµ lÔ tÕ. TÕ th­êng vµo ngµy chÝnh héi víi nghi thøc rÊt trang träng, kÐo
dµi, ph©n thµnh c¸c tuÇn tÕ kh¸c nhau, nh­ tuÇn tÕ d©ng h­¬ng, tuÇn d©ng hoa,
tuÇn d©ng r­îu, tuÇn d©ng trµ... nay rót gän nhÊt còng ph¶i qua ba tuÇn tÕ:
h­¬ng, hoa, r­îu. TÕ lµ nghi thøc t­ëng niÖm, t«n vinh thÇn linh víi ng«n
ng÷, ¨n mÆc vµ ®iÖu bé m« pháng phong c¸ch cung ®×nh HuÕ thÕ kû XVIII -
XIX. (Ng« §øc ThÞnh - MÊy nhËn thøc vÒ lÔ héi cæ truyÒn Tc VHNT sè
11/1999, trang 39).
Nghi thøc tÕ lÔ ®Çu tiªn th­êng ®­îc gäi lµ ®¹i tÕ, lµ mét hµnh vi mêi triÖu thÇn
vÒ, hiÕn d©ng lÔ vËt cho thÇn linh vµ cÇu xin thÇn linh ban phóc léc. Êy lµ khi vµo
héi. TÕ kh¸c cóng vµ lÔ th«ng th­êng ë chç ph¶i cã ©m nh¹c kÌm theo. Chiªng to
hoµ víi trèng c¸i. Cßn trèng ®ång v¨n, ph­êng b¸t ©m th­êng hç trî, thay phiªn
nhau tÊu, lµm kh«ng khÝ buæi tÕ trë nªn linh thiªng hÊp dÉn.
§¹i tÕ lµ nghi lÔ trang träng nhÊt trong hÖ thèng lÔ. T¹i lÔ nµy, lµng th­êng mæ
tr©u, mæ bß ®Ó lµ vËt tÕ phÈm d©ng cóng thÇn linh. §¹i tÕ do ban tÕ thùc hiÖn. Ban tÕ
nµy do lµng cö ra tõ 17 ®Õn 21 ng­êi,18 ®øng ®Çu ban tÕ lµ vÞ chñ tÕ ®iÒu hµnh trong

18 Ban tÕ trong lÔ héi Tr­êng Yªn truyÒn thèng gåm tÊt c¶ 21 ng­êi ®­îc ph©n c«ng cô thÓ nh­ sau:

Mét vÞ ch¸nh tÕ (th­êng lµ ng­êi cao tuæi, cã phÈm hµm hoÆc ®ç ®¹t cao trong lµng)
Hai vÞ ph©n hiÕn (gióp ch¸nh tÕ, ®øng sau ch¸nh tÕ cïng hµnh lÔ)
Hai vÞ båi trÞ (®øng bªn ch¸nh tÕ, dÉn ch¸nh tÕ ra vµo)
Mét vÞ ®äc chóc (®äc v¨n tÕ, ph¶i giái ch÷ nghÜa)
Mét vÞ th«ng x­íng (phô tr¸ch x­íng nghi thøc)
Mét vÞ ho¹ x­íng (nh¾c l¹i cho râ)
Hai vÞ ®em ®µi (r­íc ®µi r­îu, trµ)
Mét vÞ chiªng (phô tr¸ch chiªng)
Mét vÞ trèng (phô tr¸ch trèng)
ChÝn vÞ ®äc cöu khóc


84
suèt buæi lÔ. Chñ tÕ lµ ng­êi cã tuæi, cã ®øc ®é, cã phÈm hµm hoÆc ®ç ®¹t cao. Sau
chñ tÕ cã tõ hai ®Õn bèn vÞ båi tÕ, hai vÞ x­íng §«ng vµ x­íng T©y, hai vÞ néi t¸n ®Ó
trî x­íng. Sè cßn l¹i lµ chÊp sù (tõ 10 ®Õn 12 ng­êi) ®¶m ®­¬ng nhiÖm vô chóc
r­îu, d©ng h­¬ng, chuyÓn chóc, ®äc chóc.
Nh÷ng ng­êi trong ban tÕ ph¶i n»m riªng hµng tuÇn tr­íc khi vµo ®¸m. H«m
cö lÔ, tÊt c¶ ph¶i mÆc lÔ phôc thèng nhÊt, ¸o thông quÇn tr¾ng, ®i hia ®éi mò (riªng
vÞ chñ tÕ th× mÆc ¸o thông kh¸c mÇu). C¸c ®éng t¸c, hµnh vi cña nh÷ng ng­êi nµy
còng rÊt ®Æc biÖt (vµo ch÷ ¸ ra ch÷ Êt, c¸c ®éng t¸c quú l¹y, b×nh th©n, tiÕn hai b­íc
lïi mét b­íc, giäng ®äc chóc…) nh»m thÓ hiÖn th¸i ®é kÝnh cÈn cña d©n lµng víi
thÇn linh.
TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®­îc kÕt hîp víi nhau mét c¸ch hµi hoµ lµm cho cuéc tÕ
lÔ trë nªn nghiªm trang, thµnh kÝnh mét c¸ch kh¸c th­êng. Cã thÓ coi ®©y lµ ®Æc
®iÓm ®¸ng l­u ý nhÊt cña tÕ lÔ. “TÝnh trang nghiªm lµ mét yªu cÇu c¬ b¶n cña cuéc
lÔ. Mµ tÝnh trang nghiªm s©u ®Ëm ®Õn ®©u lµ do quy m« vµ tr×nh ®é ®Æc c¸ch ho¸
c¸c hÖ thèng nghi thøc tham gia cuéc lÔ”.(§oµn V¨n Chóc v¨n ho¸ häc trang154 -
157)
Tr­íc kia. buæi ®¹i tÕ kÐo dµi kho¶ng hai tiÕng, cã khi h¬n, ph¶i tr¶i qua gåm
40 lÇn x­íng vµ thùc hiÖn. KÓ tõ lêi ®Çu tiªn “Khëi chinh cæ” (næi chiªng, trèng) tíi
c©u cuèi cïng “lÔ tÊt” (xong lÔ).19

C¸c thµnh viªn trong ban tÕ ë Tr­êng Yªn ®Òu lµ nam giíi ®· ®øng tuæi, cã biÕt ch÷, ®¹o ®øc tèt, quen
viÖc tÕ tù, trong nhµ kh«ng cã tang. Sau khi nhËn nhiÖm vô do lµng giao phã, hä ph¶i cïng nhau tËp luyÖn vµ
sèng chay tÞnh mét tuÇn tr­íc khi vµo héi. C¸c vÞ ®Òu bËn trang phôc gièng nhau: ¸o dµi thông mµu be (3 líp),
quÇn dµi tr¾ng, ch©n ®i hµi, ®éi mò nhiÔu xanh viÒn kim tuyÕn, cã hai gi¶i ë phÝa sau, th¾t l­ng mµu ®á.
Riªng vÞ ch¸nh tÕ th× cã sù kh¸c mét chót vµ cã vÎ oai nghiªm h¬n: ¸o dµi ®á, mò ®á c¸nh chuån, hµi cao,

th¾t l­ng xanh. (Lª Hång Lý (kh¶o s¸t thùc tr¹ng v¨n ho¸ lÔ héi... ViÖn v¨n ho¸ d©n
gian, trang 313?)
)

19 Nghi thøc cña mét lÔ tÕ th­êng thùc hiÖn qua mét sè b­íc sau:

1+ Giíi néi ngo¹i tÜnh tóc (mäi ng­êi yªn lÆng cung kÝnh, chuÈn bÞ næi trèng)
2+ Khëi chinh cæ (trèng næi lªn)
3+ Chinh cæ s¬ nghiªm (håi trèng thø nhÊt)
4+ Chinh cæ t¸i nghiªm (håi trèng thø hai)
5+ Chinh cæ tam nguyªn (håi trèng thø ba)
6+ Nh¹c chinh khëi nh¹c (trèng nh¹c næi lªn)


85
7+ Cñ so¸t tÕ vËt (chñ tÕ xem xÐt ®å tÕ lÔ)
8+ ChÊp sù gi¸ c¸c t­ kú sù (nh¾c mäi ng­êi vµo viÖc)
9+ C¸c nghÖ qu¸n tÈy së (ban tÕ chuÈn bÞ röa tay)
10+ Qu¸n t¶y thuÕ c©n (röa tay lau tay)
11+ Båi tÕ tùu vÞ (tÕ chñ vµo chiÕu)
12+ Th­îng h­¬ng, tiÕn h­¬ng (hai ng­êi chÊp sù mét ng­êi b­ng l­ h­¬ng, mét ng­êi b­ng hép trÇm
cho chñ tÕ, tÕ chñ bá trÇm vµo l­ h­¬ng, cÇm l­ h­¬ng v¸i mét v¸i råi ®Æt trªn h­¬ng ¸n).
13+ Nghªnh thÇn cóc cung b¸i (tÕ chñ vµ båi tÕ l¹y sup xuèng)
14+ H­ng (tÊt c¶ ®øng dËy lÔ bèn lÔ)
15+ B×nh th©n (tÊt c¶ ®øng ngay ng¾n, nghiªm chØnh)
16+ Hµnh s¬ hiÕn lÔ (d©ng r­îu lÇn ®Çu)
17+ NghÖ töu t­¬ng së, t­ t«n gi¶ cö mÞch (chñ tÕ ra chç h­¬ng ¸n, ®µi r­îu, båi tÕ hai bªn më kh¨n
®µi r­îu ®­a cho chñ tÕ)
18+ Ch­íc töu (rãt r­îu)
19+ NghÖ ®¹i v­¬ng vÞ tiÒn (hai néi t¸n dÉn chñ tÕ lªn chiÕu thø nhÊt)
20+ Quþ (chñ tÕ vµ båi tÕ quú c¶ xuèng)
21+ TiÕn t­íc (chÊp sù ®­a ®µi r­îu cho chñ tÕ v¸i mét v¸i tr¶ l¹i cho chÊp sù)
22+ HiÕn t­íc (chÊp sù d©ng cao ®µi r­îu vµo néi ®iÖn)
23+ Phôc vÞ (tÊt c¶ l¹y thôp xuèng)
24+ H­ng (tÊt c¶ ®øng dËy)
25+ B×nh th©n (tÊt c¶ ®øng nghiªm, chñ tÕ lui ra ngoµi)
26+ §éc chóc (hai chÊp sù mang v¨n tÕ ra)
27+ NghÖ ®äc chóc vÞ (dÉn chñ tÕ lªn chiÕu trªn)
28+ §¹i quþ (chñ tÕ, båi tÕ, phñng chóc, ®äc chóc ®Òu quú c¶ xuèng)
29+ ChuyÓn chóc (phñng v¨n ®­a cho chñ tÕ, v¸i mét v¸i råi ®­a cho ng­êi ®äc chóc)
30+ §äc chóc (ng­êi ®äc chóc tuyªn ®äc bµi v¨n tÕ thÇn)
§äc xong v¨n tÕ, chñ tÕ l¹y hai l¹y, lui ra chiÕu ngoµi. Nh­ vËy ban tÕ ®· thùc hiÖn xong mét tuÇn tÕ.
TuÇn tÕ thø hai gäi lµ Cóng hiÕn lÔ thùc hiÖn nh­ trªn. TuÇn tÕ thø ba gäi lµ chung hiÕn lÔ. NhiÒu lµng cßn
thùc hiÖn hai hay ba tuÇn tÕ n÷a. Khi thùc hiÖn xong c¸c tuÇn tÕ th× x­íng ®«ng, x­íng t©y tiÕp tôc x­íng:
31+ Èm phóc (hai ng­êi vµo néi ®iÖn b­ng chÐn r­îu vµ trÇu ra)
32+ NghÖ Èm phóc (chñ tÕ b­íc lªn chiÕu nh×)
33+ Quþ (chñ tÕ quú xuèng, hai ng­êi ®­a chÐn r­îu vµ trÇu cho chñ tÕ)
34+ Èm phóc (chñ tÕ cÇm chÐn r­îu v¸i mét v¸i, råi uèng hÕt ngay chÐn r­îu.
35+ Thô lé (chñ tÕ cÇm trÇu v¸i mét v¸i, ¨n mét miÕng, sau ®ã lÔ hai lÔ, råi lui ra chiÕu ngoµi)
36+ T¹ lÔ cóc cung b¸i (chñ tÕ vµ båi tÕ l¹y bèn l¹y)
37+ B×nh th©n phôc vÞ (chñ tÕ vµ båi tÕ ®øng dËy)
38+ PhÇn chóc (ng­êi ®äc chóc ®am b¶n v¨n tÕ ®èt ®i)
39+ LÔ tÊt (chñ tÕ vµ båi tÕ v¸i hai lÇn)
40+ LÔ t¹ cóc cung b¸i (tÊt c¶ ban tÕ vµo lÔ 4 lÔ 2 v¸i)




86
b. LÔ r­íc
­íc
Th«ng th­êng trong lÔ héi lµng cña ng­êi ViÖt cã 3 lo¹i r­íc:
R­íc n­íc: Lµ nghi lÔ ®­îc cö hµnh tr­íc khi më héi mét ngµy. Lµng cö mét
­íc ­íc
sè ng­êi ra s«ng (hoÆc giÕng) móc n­íc vµo chiÕc choÐ sø råi ®­a lªn kiÖu n­íc vÒ
®Òn ®Ó lÔ thÇn.
- R­íc v¨n: Mét bËc ®¹i khoa hoÆc mét thÇy t­ v¨n trong lµng, cã ch©n trong
­íc
ban t­ v¨n, ®­îc d©n lµng cö ®Ó t¶ v¨n nghÜa lµ so¹n bµi v¨n tÕ thÇn. Ng­êi phô
tr¸ch t¶ v¨n gäi lµ ng­êi ®iÓn v¨n.
B¶n v¨n tÕ so¹n xong, d©n lµng ph¶i ®Õn r­íc v¨n t¹i nhµ ng­êi ®iÓn v¨n.
D©n lµng mang long ®×nh, cê qu¹t vµ c¾t mét viªn chøc ®éi mò tÕ, mÆc ¸o
thông xanh ®i r­íc v¨n. B¶n v¨n ®Æt trªn long ®×nh r­íc vÒ ®×nh lµng.
Ng­êi ®iÒn v¨n còng ph¶i ®éi mò tÕ mÆc ¸o thông xanh ®i theo sau long ®×nh.
Khi v¨n r­íc vÒ tíi cöa ®×nh, «ng chñ tÕ, th­êng lµ «ng Cai §¸m còng cã khi
lµ «ng tiªn chØ ph¶i ra nghªnh tiÕp, ®em b¶n v¨n vµo ®Ó trong néi h­¬ng ¸n,
råi sau ®ã míi tÕ. (Toan ¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb
KHXH 1991 trang 158)
- R­íc kiÖu th¸nh: §©y lµ ®¸m r­íc ®Ó nghªnh ®ãn thÇn vÞ tõ n¬i ngµi b»ng y
­íc kiÖ th¸
tíi ®×nh ®Ó d©n lµng cóng tÕ trong dÞp ®¹i héi.
S¸ng h«m cö hµnh ®¸m r­íc nghªnh thÇn, c¸c ng­êi cã phËn sù ®Òu ph¶i tÒ tùu
t¹i ®Òn. Nh÷ng ng­êi nµy, nhÊt lµ c¸c ch©n kiÖu, ch©n cê, ®Òu ph¶i trai khiÕt tõ
h«m tr­íc vµ ng­êi ph¶i t¾m röa s¹ch sÏ. Nh÷ng thanh nam thanh n÷ ®­îc cö
vµo ®¸m r­íc h«m nay, ai nÊy ®Òu ¨n mÆc bé quÇn ¸o tèt ®Ñp míi s¾m dµnh
riªng trong viÖc r­íc x¸ch vµ tÕ lÔ trong nh÷ng ngµy ®¹i héi.
Tõ nöa ®ªm, ng­êi thñ hiÖu, phô tr¸ch trèng c¸i dãng trèng ®Ó d©n lµng biÕt, ai
nÊy cã viÖc g× ph¶i söa so¹n s½n.
S¸ng ngµy, lóc s¾p söa r­íc, tõ cöa miÕu trë ra, mäi ng­êi cã phÇn viÖc ®Òu s½n
sµng. Khi ng­êi thñ hiÖu næi trèng c¸i th× tµi tö ®ång v¨n næi nh¹c, ®iÓm trèng,
ph¸o ®èt lªn, c¸c ch©n kiÖu s¾p s½n ®Ó khiªng kiÖu, trai còng nh­ g¸i. (Toan
¸nh Phong tôc ViÖt Nam (thê cóng tæ tiªn) Nxb KHXH 1991 trang 178)
VÒ lÔ r­íc trong lÔ héi truyÒn thèng, GS. Ng« §øc ThÞnh cã nhËn xÐt:
R­íc còng lµ mét nghi thøc thiªng cã ë c¸c lÔ héi, nhÊt lµ vµo dÞp chÝnh héi,
thÓ hiÖn sù nghªnh tiÕp thÇn linh, ph« diÔn søc m¹nh cña céng ®ång. Th­êng


87
th× r­íc lµ mµn tr×nh diÔn rÊt ngo¹i môc võa mang tÝnh trang nghiªm l¹i võa rÊt
s«i ®éng, thu hót sù tham gia cña toµn thÓ céng ®ång víi c¸c nghi tr­îng tiªu
biÓu nh­ cê, kiÖu, lÔ vËt d©ng cóng, chiªng trèng vµ dµn nh¹c b¸t ©m, rång, s­
tö qu©n lÝnh... (Ng« §øc ThÞnh: MÊy nhËn thøc vÒ lÔ héi cæ truyÒn, TC VHNT
sè 11/1999).


Trong lÔ héi truyÒn thèng, nÕu nh­ phÇn tÕ lÔ chØ lµm cho mét ®èi t­îng kh«ng
lín d©n lµng thÊy ®­îc c¸i thiªng cña vÞ thµnh hoµng th× ®èi víi toµn thÓ d©n chóng
trong lµng, lÔ r­íc lµm cho sù thiªng liªng vµ uy vò cña thµnh hoµng trë nªn kh¶ tri
gi¸c. Thµnh hoµng th× g¾n bã víi lµng nh­ mét bé phËn h÷u c¬, nªn uy vò cña thµnh
hoµng còng lµ uy vò cña lµng, chÝnh v× vËy, kh«ng thÓ cã mét lÔ héi theo ®óng nghÜa
cña nã nÕu kh«ng cã ®¸m r­íc.
Nh­ vËy, cã thÓ coi lÔ r­íc lµ mét nghi thøc x­¬ng sèng cña lÔ héi truyÒn
thèng. Bëi tr­íc hÕt, kh«ng cã h×nh thøc v¨n ho¸ d©n gian nµo l¹i cã thÓ biÓu d­¬ng
vµ kh¼ng ®Þnh søc m¹nh cè kÕt céng ®ång nh­ ®¸m r­íc. TiÕp ®Õn, “vÒ ph­¬ng diÖn
v¨n ho¸, mét ®¸m r­íc héi lµng lµ biÓu thÞ tËp trung cña tr×nh ®é vµ n¨ng lùc thÈm
mü cña lµng, mét thÈm mü thùc thao, t­¬ng ®èi toµn diÖn” (§oµn V¨n Chóc v¨n ho¸
häc trang157 - 158). Cã thÓ minh ho¹ luËn ®iÓm nµy b»ng nh÷ng lÔ r­íc cña lÔ héi
Giãng, lÔ héi chïa L¸ng, lÔ héi §Òn Hïng, lÔ héi Hoa L­, LÔ Héi §ång Kþ, lÔ héi
§Òn §«…vv
Hµnh tr×nh ®¸m r­íc cña c¸c lÔ héi lµng th­êng lµ tõ MiÕu, NghÌ (®­îc d©n
gian coi lµ “nhµ riªng” cña thÇn linh ra ®Õn §×nh (lµ n¬i ngµi ®­îc céng ®ång chÝnh
thøc thê tù), trªn ®­êng r­íc thÇn linh tõ nhµ ra ®Õn §×nh, ®¸m r­íc th­êng ®i qua
c¸c xãm, ngâ chÝnh. §iÒu nµy còng lµ mét c¸ch thøc biÓu tr­ng ho¸ sù thiªng liªng
cña c¸c vÞ Th¸nh: Søc m¹nh thiªng, sù che chë thiªng cña vÞ th¸nh ®­îc chia ®Òu
cho c¶ céng ®ång vµ ®· lµ thµnh viªn cña céng ®ång th× ai còng ®­îc h­ëng ®iÒu ®ã
nh­ nhau.
Còng cã n¬i, hµnh tr×nh ®¸m r­íc mang s¾c th¸i riªng theo thÇn tÝch, hay ®Æc
tÝnh cña thÇn linh.ThÝ dô, trong c¸c lÔ héi ë ®Òn, phñ, ®¹o mÉu th­êng tæ chøc r­íc
mÉu tõ ®Òn phñ ra chïa t¸i hiÖn sù tÝch quy y cña MÉu LiÔu H¹nh ®èi víi PhËt Bµ
Quan ¢m. Cßn ®¸m r­íc n­íc cña héi Dãng th× l¹i tõ ®Òn thê «ng Dãng ra ®Òn




88
giÕng cña Quèc MÉu (mÑ Dãng)... (Ng« §øc ThÞnh: MÊy nhËn thøc vÒ lÔ héi cæ
truyÒn, TC VHNT sè 11/1999).
§¸m r­íc cña lÔ héi lµng ng­êi ViÖt th­êng ®­îc s¾p xÕp theo thø tù sau: §éi
dÑp ®¸m --- cê thÇn --- long ®×nh --- b¸t ©m --- chÊp kÝch --- kiÖu th¸nh --- ®éi tÕ ---
lý dÞch, quan viªn --- d©n chóng. Nãi chung do ®­êng lµng, ngâ xãm hÑp, quy m«
cña c¸c ®¸m r­íc (biÓu thÞ søc m¹nh cña céng ®ång) th­êng ®­îc ®o b»ng chiÒu dµi,
chø kh«ng ph¶i ë chiÒu réng. Lµng nµo cã quy m« to nhÊt th× còng chØ r­íc tíi
hµng 4. §©y còng lµ mét ®Æc ®iÓm cña ®¸m r­íc cña lÔ héi truyÒn thèng.
Trong lÔ héi, ®¸m r­íc ®­îc diÔn ra víi quy m« lín, nhá, thËm chÝ kh«ng
cã r­íc th­êng tuú thuéc vµo t×nh h×nh kinh tÕ cña d©n lµng n¨m Êy. NhiÒu n¬i,
kh«ng ph¶i n¨m nµo lÔ héi còng ®­îc tæ chøc theo ®óng nghÜa cña nã (chØ tæ chøc
“héi lÖ” chø kh«ng cã “héi chÝnh”), tøc lµ kh«ng cã ®¸m r­íc , kh«ng cã vui ch¬i
c«ng céng, chØ cã phÇn tÕ lÔ (mµ còng rÊt s¬ sµi). Nh÷ng lÔ héi nh­ vËy kh«ng thÓ
gäi lµ lÔ héi mµ chØ lµ mét buæi lÔ, t¸c dông x· héi cña nã ch¼ng ®­îc lµ bao. §iÒu
nµy cµng chøng tá tÇm quan träng cña ®¸m r­íc trong sù thµnh c«ng cña mét lÔ héi
cæ truyÒn. Cã thÓ nãi r»ng : Kh«ng cã ®¸m r­íc bÊt thµnh lÔ héi.


c. DiÔn x­íng hay tr×nh diÔn d©n gian
DiÔ ­íng tr× diÔ
Cã thÓ nãi, chØ ë nh÷ng lÔ héi cæ nhÊt, ng­êi ta míi thÊy nh÷ng diÔn x­íng
d©n gian.
§ã lµ sù tr×nh diÔn d©n gian vÒ mét ®Æc ®iÓm thiªng cña di tÝch hoÆc vÒ mét
hay vµi sù tÝch cã ë trong thÇn ph¶ cña vÞ th¸nh hay thÇn ®­îc thê phông hoÆc còng
cã thÓ kh«ng ph¶i vÒ sù tÝch cña vÞ thÇn ®ang ®­îc thê mµ cña vÞ thÇn nguyªn s¬ cña
n¬i thê tù (mµ ng­êi ta kh«ng cßn thê ë n¬i nµy n÷a) . S¸ng t¹o d©n gian nµy ®éc
®¸o lµ ë chç: Nh÷ng tr×nh diÔn nµy chØ diÔn t¶, t¸i hiÖn l¹i mét hay vµi sù kiÖn chÝnh
yÕu cña sù tÝch trong thÇn ph¶ (chø kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶ c¸c sù kiÖn) vµ ®­îc diÔn t¶
b»ng ph­¬ng ph¸p t­îng tr­ng cao.
Héi kh«ng diÔn l¹i trän vÑn sù tÝch cña nh©n vËt, héi chän lÊy mét vµi kho¶nh
kh¾c ®éc ®¸o nhÊt, ®ång thêi thuËn nhÊt, hîp nhÊt víi ng«n ng÷ héi lµ c¸c c¶nh
diÔn. Héi Giãng (lµng VÖ Linh, §«ng Anh, tØnh Phóc Yªn cò) còng chän håi
®¸nh trËn song l¹i chØ lÊy ®o¹n cuèi cïng: Khi Giãng nhæ tre ®¸nh nh÷ng tªn
giÆc cuèi cïng råi bay vÒ trêi. Héi ®Òn Cao chØ Lêy ®o¹n khao qu©n lµm hµnh


89
®éng chÝnh. Héi Gi¸ ngµy 10/3 ©m (®×nh Gi¸ thê Lý Phôc Man, mét chiÕn
t­íng thêi Lý Nam §Õ) còng chØ chän ®o¹n “nghiªm qu©n”, nghÜa lµ chuÈn bÞ
s½n sµng ®Ó ph¸ giÆc vµ ®­îc thÓ hiÖn ë hai c¶nh diÔn r­íc “DiÔu qu©n” vµ
móa “nghiªm qu©n”. (v¨n ho¸ häc, tr.151)
Cã thÓ nãi, c¶nh diÔn hay diÔn x­íng d©n gian hay tr×nh diÔn d©n gian lµ biÓu
thÞ ®Æc tr­ng cña ng«n ng÷ lÔ héi. Chóng (c¸c diÔn x­íng) kh«ng ph¶i lµ sù kÓ
chuyÖn (cÇn ph¶i cã ®Çu cã ®u«i) mµ chØ lµ sù thÓ hiÖn l¹i mét (vµi) ®o¹n quan träng
nhÊt. MÆc dï, chØ lµ mét bé phËn cña c¶ mét chuçi nh÷ng sù tÝch nh­ng c¶nh diÔn
Êy l¹i cã t¸c dông kh¬i dËy c¶ mét ký øc v¨n ho¸ cho c¸c thµnh viªn cña céng ®ång.
VÒ mÆt t©m lý, nh÷ng ng­êi tham dù héi kh«ng tr«ng chê ë c¸c diÔn x­íng d©n gian
vÒ mÆt néi dung (bëi hä biÕt rÊt râ thÇn tÝch cña vÞ th¸nh lµng m×nh, n¨m nµo còng
më héi, còng ®­îc xem c¶nh diÔn nµy), hä kh«ng ®Æt chó ý cña m×nh vµo c¸i g×
®ang diÔn ra, mµ quan träng h¬n lµ hä xem c¸i Êy diÔn ra nh­ thÕ nµo.


Cã thÓ kÓ ë ®©y mét sè kiÓu d¹ng diÔn x­íng d©n gian nh­:
- HÌm (lÔ mËt) lµ mét d¹ng phæ biÕn cña diÏn x­íng d©n gian (xem môc lÔ
hÌm).
- TiÕp ®Õn ph¶i kÓ ®Õn mét sè nghi thøc ma thuËt cßn tån l¹i trong mét sè lÔ
héi truyÒn thèng. VÝ dô, nghi thøc c­íp phÕt ë lÔ héi Bµn Gi¶n- LËp Th¹ch- VÜnh
Phóc20(xem t­ liÖu ViÖn), “Leo cÇu bãp vó” vµ “b¾t tr¹ch trong chum”21 (xem t­
liÖu ViÖn) ë LÔ héi thÞ trÊnXu©n Hoµ, LËp Th¹ch, VÜnh Phóc, ®¸nh phÕt ë lÔ héi
HiÒn Quang- Phó Thä22(xem…), Trß Tr¸m ë tø X·, Phó Thä23, ¤ng §ïng- Bµ §µ ë
h­ng Yªn24, ph¸o ®Êt25 ë vïng H¶i d­¬ng, H¶i Phßng vµ Th¸i B×nh….
- Mét sè h×nh thøc nghÖ thuËt d©n gian xuÊt ph¸t tõ nh÷ng nghi thøc thê cóng
nh­ tôc h¸t xoan ë mét sè lÔ héi thê Hïng V­¬ng ë vïng Phó Thä , h¸t cöa ®×nh
(nh­ h¸t ¶ ®µo) ë mét sè lÔ héi vïng Hµ Néi, h¸t ®óm ë vïng Thuû Nguyªn, H¶i

20 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi …”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt
21 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi …”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt
22
23 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi …”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt
24 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi …”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt
25 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi …”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt



90
Phßng, h¸t V¨n ë lÔ héi Phñ Dµy- Nam §Þnh vµ ë lÔ héi §ång B»ng- Quúnh Phô -
Th¸i B×nh
- Mét sè h×nh thøc nghÖ thuËt d©n gian xuÊt ph¸t tõ ®Æc ®iÓm lµng nghÒ
nh­ móa rèi n­íc ë lµng NguyÔn- Th¸i B×nh, móa rèi c¹n ë lµng B¶o Hµ- §ång
Minh- VÜnh b¶o- H¶i Phßng, chÌo lµng Cuèc- Th¸i B×nh.
- §Æc biÖt lµ nh÷ng h×nh thøc diÔn x­ëng t¸i hiÖn l¹i mét hay vµi sù
tÝch cña vÞ th¸nh ®­îc thê (cã ng­êi cßn gäi lµ héi trËn) nh­ nh÷ng mµn móa cê26,
®¸nh trËn trong lÔ héi lµng Giãng27 (xem NguyÔn V¨n Huyªn, Cao Huy §Ønh..),
Khao Qu©n trong lÔ héi lµng Cao (xem DVC, VHH), §oµn thuyÒn chë l­¬ng trong
lÔ héi Qu¶ Linh ë Hµ Nam28, §óc Bôt trong lÔ héi lµng Phï LiÔn- Tam D­¬ng- VÜnh
Phóc29…
Cã thÓ nãi r»ng, c¸c diÔn x­íng d©n gian ®ãng mét vai trß v« cïng quan träng
trong sù thµnh c«ng, sù hÊp dÉn cña mét lÔ héi. V× thÕ, trong c¸ch t­ duy d©n
gian- lÊy c¸i bé phËn ®Ó chØ c¸i toµn thÓ- th× nhiÒu lÔ héi ®­îc gäi tªn theo nh÷ng
diÔn x­íng d©n gian ®éc ®¸o cña lµng ®ã, vÝ dô LÔ héi ®ång kþ ®­îc d©n quanh
vïng gäi lµ héi ph¸o, lÔ héi Bµn Gi¶n- LËp Th¹ch ®­îc gäi lµ héi c­íp phÕt, lÔ héi
LiÔu §«i ®­îc gäi lµ héi vËt, lÔ héi lµng V©n (B¾c Ninh) ®­îc gäi lµ héi vËt cÇu, lÔ
héi lµng Phï LiÔn ®­îc gäi lµ héi §óc Bôt, …
ThiÕu nh÷ng diÔn x­íng nµy, lÔ héi truyÒn thèng mÊt ®i tÝnh b¶n s¾c ®Þa
ph­¬ng vµ dÉn ®Õn nguy c¬ vÒ sù gi¶i thiªng bëi sù gièng nhau ®Õn buån tÎ cña c¸c
lÔ héi.
d. C¸c nghi thøc vui ch¬i c«ng céng
thø ch¬
Vui ch¬i c«ng céng lµ thµnh phÇn kh«ng thÓ thiÕu cña lÔ héi. Sù vui ch¬i ë lÔ héi
truyÒn thèng gåm hai nhãm : C¸c trß ch¬i vµ c¸c cuéc thi.
VÒ trß ch¬i trong lÔ héi truyÒn thèng cã thÓ ph©n thµnh nh÷ng lo¹i sau:
- Nh÷ng trß ch¬i céng ®ång mang tÝnh nghi thøc: th­êng th× ®ã lµ nh÷ng
hµnh ®éng ma thuËt cæ truyÒn. VÝ dô nh­ trß c­íp phÕt ë Bµn Gi¶n thùc
chÊt lµ nghi thøc ma thuËt cæ x­a ®Ó cÇu ®inh, trß c­íp cÇu ë lÔ héi lµng
V©n, B¾c Giang lµ nghi thøc cÇu m­a, trß tr¸m lµ nghi thøc phån thùc…

26
27
28 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi Qu¶ Linh”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt
29 Xem phim t­ liÖu “LÔ héi §óc Bôt”- ViÖn nghiªn cøu v¨n ho¸ nghÖ thuËt



91
- Nh÷ng trß ch¬i nhãm mang tÝnh gi¶i trÝ: §ã lµ c¸c trß ch¬i d©n gian nh­ ®u
bay, ®Ëp niªu, b¾t vÞt, ®i cÇu thïm, bÞt m¾t b¾t dª, tam cóc ®iÕm, tæ t«m
®iÕm, … kÓ c¶ nh÷ng trß ch¬i mang tÝnh may rñi hoÆc khÐo lÐo céng lÉn
víi may m¾n nh­ xæ sè, b¾n bia, nÐm vßng cæ chai, cê quay, …
VÒ c¸c cuéc thi cã thÓ chia thµnh nh÷ng lo¹i sau:
- C¸c cuéc thi thÓ thao: Thi ®Êu vËt, thi vâ, thi b¾n cung, ná, thi thæi c¬m, thi
ph¸o, thi ph¸o ®Êt, thi th¶ diÒu, thu th¶ chim, thi gi· b¸nh giµy, ®ua thuyÒn,
… Ngay c¶ ë nh÷ng trß thi dÊu cã tÝnh c¸ch thÓ thao nh­ thÕ nµy ng­êi ta
vÉn thÊy bãng d¸ng cña nh÷ng nghi thøc mang tÝnh ma thuËt nh­ trß thi
ph¸o ë lÔ héi §ång Kþ, hay vËt thê ë rÊt nhiÒu lµng , hay ph¸o ®Êt ë H¶i
D­¬ng,Th¸i B×nh…
- C¸c cuéc thi v¨n nghÖ: H¸t ®èi ®¸p lµ h×nh thøc phæ biÕn nhÊt, ngoµi ra
cßn cã nh÷ng h×nh thøc thi h¸t kh¸c gi÷a c¸c ph­êng tuång hay chÌo víi
nhau.30
Vui ch¬i c«ng céng ë lÔ héi lµng kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ho¹t ®éng gi¶i trÝ
®¬n thuÇn, nã mang tÝnh nghi thøc vµ tÝnh céng c¶m. VÒ ph­¬ng diÖn t©m lý, kh«ng
cã nh÷ng ho¹t ®éng nµy th× con ng­êi khã cã thÓ gi¶i phãng nh÷ng xung c¶m bÞ dån
nÐn, khã cã thÓ ®¹t ®Õn tr¹ng th¸i t©m lý th¨ng hoa kh¸c th­êng cña ngµy héi: §ã lµ
c¸i v« trËt tù, c¸i th¸i qu¸ (trong khu«n khæ cho phÐp, dÜ nhiªn). Vµ nhiÒu khi
nh÷ng ho¹t ®éng nh­ thÕ ®· kh¾c dÊu Ên vµo tiÒm thøc cña nh÷ng ng­êi dù héi:
Ng­êi ta nhí vµ nh¾c ®Õn mét lÔ héi nµo ®ã lµ v× Ên t­îng s©u s¾c cña mét trß vui
ch¬i nµo ®ã:
B¬i §¨m, r­íc Gi¸ chïa ThÇy
Vui th× vui vËy kh«ng tµy D· La


e. C¸c nghi thøc ¨n uèng céng c¶m
thø


30 Lµng ®ãn mét lóc hai hay ba ph­êng cheo hay ph­êng tuång, mçi ph­êng phô tr¸ch mét ®ªm hay mét
ngµy biÓu diÔn. Cã lµng cßn tæ chøc h¸t tõ n¨m ®Õn b¶y ngµy ngµy ®ªm liÒn th× viÖc ®ãn nhiÒu ph­êng lµ rÊt
cÇn, bëi mét ph­êng th× kh«ng thÓ biÓu diÔn liªn tôc nh­ vËy. Trong c¸c cuéc thi h¸t nµy, bao giê còng cã
mét bËc ®µn anh cã häc thøc trong lµng ®­îc cö ra ®Ó cÇm trèng chÇu. Ng­êi nµy theo dâi thÊy chç nµo hay
th× “C¾c”, c¹nh ®ã mét ®µn em th­êng lµ chøc dÞch bËc thÊp, cÇm mét bã ®òa, hÔ nghe tiÕng “c¾c” th× bá mét
chiÕc ®òa vµo èng th­ëng; hÔ gâ dån dËp lµ ph¹t (cã thÓ v× h¸t lêi th« bØ hay ph¹m th­îng) ph¶i bá mét chiÕc
®òac mµu kh¸c vµo èng ph¹t. Khi kÕt thóc, ng­ßi ta ®Õm sè ®òa th­ëng vµ ph¹t, ph­êng nµo ®­îc th­ëng
nhiÒu mµ ph¹t Ýt th× ®­îc gi¶i. §ã lµ mét c¸ch phßng ngõa nh÷ng ®iÒu kh«ng tèt x¶y ra cho viÖc thê ph­îng,
kh«ng nh÷ng lµ ®iÒu xÊu cho d©n lµng trong sù lµm ¨n, cßn g©y tai tiÕng. Sù thËt lµ nÕu ®ãn ba ph­êng th× cã
ba gi¶i: NhÊt, nh×, ba. Tøc lµ ph­êng nµo còng cã gi¶i. (DVC, v¨n ho¸ häc, tr.160- 261)


92
Trong bÊt kú mét lÔ héi nµo còng cã sù ¨n uèng kh¸c th­êng hoÆc Ýt nhÊt lµ
h¬n th­êng. §iÒu ®¸ng l­u ý ë ®©y lµ bªn c¹nh sù kh¸c th­êng vÒ vËt chÊt th× cç bµn
vµ kho¶n ®·i l¹i cßn cã tÝnh tinh thÇn còng kh¸c th­êng.
Tr­íc hÕt ph¶i kÓ ®Õn sù ¨n uèng chung víi quy m« c¶ lµng (trong x· héi cò
chØ cã nam giíi ®­îc tÝnh vµo suÊt ¨n). Ng­êi ®µn «ng ®­îc tham dù ¨n uèng ë ®©y
lµ ng­êi ®¹i diÖn cho gia ®×nh m×nh h­ëng suÊt ¨n ®· cã léc cña th¸nh. Trªn thùc tÕ,
sù ¨n uèng ë ®©y mang tÝnh nghi thøc lµ chÝnh (thô léc th¸nh).
TiÕp ®Õn lµ cç bµn ë c¸c gia ®×nh. MÆc dÇu trong ngµy lÔ héi gia ®×nh nµo
còng lµm cç nh­ng ng­êi ta vÉn lÊy viÖc mêi nhau sang ¨n ë nhµ m×nh lµm träng
(c¸c gia ®×nh hµng xãm, b¹n bÌ th©n t×nh, hé hµng gÇn…)
ë nhiÒu n¬i, cßn cã phong tôc kho¶n ®·i kh¸ch thËp ph­¬ng ®Õn dù héi lµng m×nh.
ViÖc kho¶n ®·i nµy tuú theo phong tôc mçi lµng: Cã mét sè lµng mêi kh¸ch
¨n cç m©m sang träng ®óng nh­ thÕt kh¸ch quý tõ n¬i xa ®Õn, kh«ng kÓ
kh¸ch quª hay tØnh, mÆc sang träng hay s¬ sµi, quen hay l¹, giµ hay trÎ (nh­
lµng Phï §æng, §×nh B¶ng, mét sè lµng ë Gia L©m… ) c¸c gia ®×nh trong
lµng chÞu phÝ tæn lµm cç vµ khi mêi kh¸ch th× d©n lµng kÐo héi. Còng cã n¬i
mêi kh¸ch b»ng b¸nh cuèn, b¸nh nÕp, b¸nh tÎ: B¸nh do c¸c gia ®×nh trong
gi¸p chñ héi gãi, ®Õn c¸c ngµy chÝnh héi, kho¶ng gÇn tr­a, g¸nh ra nhµ gi¶i vò
cïng víi m©m b¸t t­¬m tÊt, bµy biÖn vµ mêi kh¸ch. (dvc, v¨n ho¸ häc, tr.
159)
Nh­ thÕ, sù ¨n uèng linh ®×nh ë ®©y kh«ng thÓ chØ ®­îc hiÓu theo nghÜa vËt
chÊt mµ nã bao hµm ý nghÜa tinh thÇn rÊt lín- ¨n uèng céng c¶m. Sù ¨n uèng céng
c¶m nµy cã nguån gèc x· héi cña nã vµ cã truyÒn thèng cña nã.
Ng­êi ta ®· cã lý khi cho r»ng, ®©y lµ nh÷ng dÊu vÕt cña nh÷ng thêi kú céng
®ång bé l¹c vµ thÞ téc. Tho¹t kú thuû, sù ¨n uèng trong c¸c lÔ- tÕt- héi cã thÓ
chØ lµ sù biÓu thÞ mèi c¶m th«ng cña c¶ céng ®ång tr­íc mét sù cè cã thÓ lµ
vui hay buån cho céng ®ång, nh­ mét thµnh viªn cña céng ®ång mÊt ®i, ra ®êi
hay chuyÓn ®o¹n tuæi v.v…Sù biÓu thÞ Êy diÔn ra d­íi h×nh thøc vËt chÊt lµ sù
tiªu thô chØ mét vµ cïng mét vËt. VËt Êy cã thÓ lµ thÞt mét gièng sóc vËt, hoÆc
tr¸i c©y hay cñ, còng cã thÓ lµ mét thø n­íc s¼n cã trong bé l¹c, tãm l¹i, lµ
mét s¶n vËt cã tÝnh b¶n ®Þa. Song còng cã nh÷ng tr­êng hîp ng­êi ta dïng vËt
b¸i lµm ®èi t­îng cho mét b÷a ¨n chung cña toµn thÓ bé l¹c. ¡n chung vËt b¸i


93
lµ c¸ch ®Ó x¸c nhËn mèi liªn hÖ huyÕt téc ®· g¾n bã c¸c c¸ nh©n trong nhãm
l¹i víi nhau vµ rµng buéc mçi ng­êi víi mçi vËt b¸i. Sù ¨n uèng chung cïng
mét s¶n ph¶m s½n cã cña bé l¹c còng cã hiÖu qu¶ nh­ thÕ. §Æc biÖt lµ trong
nh÷ng thêi kú sù tån t¹i cña céng ®ång bÞ ®e do¹, nh­ chiÕn tranh hoÆc thiªn
tai, sù t¸i x¸c ®Þnh “mèi liªn hÖ ®· g¾n bã c¸i nhãm l¹i víi nhau” trë thµnh
mét yªu cÇu cÊp b¸ch hµng ®Çu. B»ng c¸ch cïng ¨n uèng chung vËt b¸i hoÆc
vËt quen thuéc s½n cã cña bé l¹c, ng­êi ta t¸i x¸c ®Þnh mét thùc tÕ tøc th×, h÷u
thÓ vµ kh¶ c¶m lµ tÝnh thèng nhÊt cña bé l¹c (sù uèng m¸u ¨n thÒ lµ biÕn thøc
vÒ sau nµy cña tôc lÖ ¨n uèng chung). Sù lÆp ®i lÆp l¹i tôc ¨n uèng chung nh­
vËy lµ sù t¸i x¸c ®Þnh, t¸i chuÈn nhËn h»ng xuyªn tÝnh thèng nhÊt cña nhãm.
(s® d, tr.174- 175)


Tôc ¨n uèng chung nµy trë thµnh mét truyÒn thèng, nã tån t¹i theo thêi gian,
theo nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ – x· héi: tõ x· héi bé l¹c ®Õn x· héi thÞ téc råi ®Õn thêi
kú phong kiÕn vµ vÉn cßn tån t¹i cho ®Õn ngµy nay. Së dÜ nh­ vËy lµ ë bÊt cø tr×nh
®é ph¸t triÓn x· héi nµo, ë bÊt cø cÊu tróc x· héi nµo (dï lµ cÊp ®é n­íc hay lµng, dï
ë nhãm th©n téc hay nhãm x· héi kh¸c) nhu cÇu “t¸i x¸c ®Þnh c¸c mèi liªn hÖ” Êy
vÉn lµ nhu cÇu c¨n b¶n.
Ngoµi ra, sù ¨n uèng chung Êy cßn lµ ®iÒu kiÖn ®Ó ng­êi ta cã thÓ chÕ biÕn c¸c
mãn ¨n ngon h¬n, ®Ñp h¬n, nãi c¸ch kh¸c lµ cã v¨n ho¸ h¬n. ChÝnh sù ngon h¬n,
®Ñp h¬n Êy lµ nguyªn nh©n trùc tiÕp khiÕn cho cç bµn trong ngµy lÔ héi trë thµnh
mét biÓu hiÖn cña tÝnh nghi thøc, tøc lµ nhê cã nã mµ ng­êi ta míi cã thÓ tri gi¸c lËp
tøc c¸i kh¸c th­êng cña ngµy lÔ héi.
1.4.2.3. D· ®¸m
®¸m
TÕ r·: Sau lÔ héi c¸c lµng th­êng tæ chøc mét tuÇn ®¹i tÕ ®Ó kÕt thóc héi. Sau
®ã r­íc thÇn t­îng hay thÇn vÞ trë l¹i nghÌ, miÕu. Tôc gäi ®ã lµ tÕ r·. TÕ r· còng tiÕn
hµnh ®Çy ®ñ tr×nh tù cña lÔ tÕ, duy lÔ vËt th× kh«ng cã mæ tr©u, mæ bß... chØ cã x«i
qu¶ mµ th«i.




1.5. Ph­¬ng thøc nghi thøc ho¸ - biÓu t­îng ho¸ cña lÔ héi truyÒn thèng
Ph­¬ thø
­¬ng thø ho¸ biÓ ­îng ho¸ truyÒ thè




94
LÔ héi truyÒn thèng- nh­ ®· tr×nh bµy ë c¸c môc trªn- lµ mét thùc thÓ ®­îc kÕt
cÊu bëi nhiÒu thµnh tè. §iÒu g× ®· g¾n kÕt c¸c thµnh tè Êy víi nhau khiÕn lÔ héi trë
thµnh mét thÓ thèng nhÊt? khiÕn lÔ héi trë thµnh hiÖn th©n cña c¸i thiªng nh­ vËy?
Qua kh¶o s¸t c¸c lÔ héi truyÒn thèng ë ViÖt Nam nãi chung, lÔ héi ®ång b»ng
B¾c Bé nãi riªng, chóng t«i thÊy kh¸ râ: ChÝnh c¸ch thøc nghi thøc ho¸ hay biÓu
t­îng ho¸ d©n gian lµ nguyªn nh©n s©u xa cña sù thµnh c«ng nµy cña lÔ héi truyÒn
thèng. Cã thÓ kÓ hai ph­¬ng thøc nghi thøc ho¸- biÓu t­îng ho¸ c¨n b¶n cña lÔ héi
truyÒn thèng lµ:
- Sö dông c¸c kü s¶o ma thuËt
- Sö dông c¸c nghÖ thuËt vµ c¸c tùa- nghÖ thuËt
1.5.1. C¸c kü s¶o ma thuËt
thuË
Ng­êi ViÖt cæ x­a- còng nh­ bao téc ng­êi kh¸c trªn thÕ giíi nµy- bÞ chi phèi
bíi thuyÕt hån linh: Hä tin vµo sù tån t¹i ®éc lËp cña linh hån víi thÓ x¸c vµ nã cã
mét søc m¹nh, nÕu chÕ ngù ®­îc nã hay c¶m ho¸ ®­îc nã th× søc m¹nh Êy cã thÓ hç
trî cho cuéc sèng cña con ng­¬×.
Con ng­êi cæ x­a ®· sö dông ma thuËt- mét kiÓu kü thuËt ¶o t­ëng (nh­ c¸ch
nãi cña c¸c nhµ nh©n häc)- ®Ó nghi thøc ho¸ viÖc thê ph­îng c¸c hån linh (lóc ®Çu
lµ ng­êi míi chÕt, sau lµ tæ tiªn th©n téc, sau cïng lµ tæ tiªn cña c¶ céng ®ång).
Cã thÓ chia c¸c kü s¶o ma thuËt nµy thµnh nh÷ng lo¹i sau:
- Nhãm nghi thøc c­ìng chÕ gåm c¸c thùc hµnh chiªu hån (gäi hån ng­êi
chÕt, thanh ®ång, ®ång cèt…) vµ C¸c thùc hµnh phï chó (gåm th­ phï, bïa
phï, thÒ- nguyÒn,h×nh nh©n thÕ m¹ng…)
- Nhãm nghi thøc thu phôc, gåm hiÕn tÕ vËt chÊt (b»ng ®å thËt vµ ®å m·),
hiÕn tÕ th¸i ®é (c¸c hµnh vi cóng , x­íng lÔ, tông niÖm), hiÕn tÕ tinh thÇn
(r­íc n­íc, tr×nh diÔn nghÖ thËt, thùc hµnh c¸c trß ch¬i)…
- Nhãm biÖn ph¸p dù phßng (vÝ dô bãi to¸n, xin quÎ thÎ…)
Ng­êi x­a ®· dïng c¸c biÖn ph¸p ma thuËt trong lÔ héi víi môc ®Ých chÝnh lµ ®Ó t¸c
®éng vµo thÕ giíi huyÒn bÝ, ®Ó câi huyÒn bÝ t¸c ®éng trë l¹i câi trÇn. Tuy nhiªn, sù
thùc hµnh c¸c nghi thøc Êy chØ trë thµnh huyÒn bÝ ë nh÷ng giai ®o¹n muén trong tiÕn
tr×nh cña loµi ng­êi. ChØ ®Õn khi x· héi ph¸t triÓn ë tr×nh ®é ph©n ho¸ giai cÊp, th×
líp s­¬ng mï huyÒn bÝ míi thùc sù phñ lªn c¸c hµnh vi ma thuËt: ThÕ giíi c¸c linh
hån ®­îc thiªng ho¸ thªm m·i (gièng nh­ ng­êi ta th¸nh ho¸ c¸c vÞ vua chóa) vµ


95
còng ®­îc ®¼ng trËt ho¸ nh­ x· héi ng­êi vËy. Do vËy, cã thÓ coi c¸c nghi thøc ma
thuËt lµ mét ph­¬ng thøc thiªng ho¸ ®èi t­îng ®­îc t«n thê cña lÔ h«i truyÒn thèng
cña ng­êi ViÖt.


1.5.2. C¸c h×nh th¸i tùa- nghÖ thuËt
th¸ nghÖ thuË


Tr­íc hÕt ph¶i kÓ ®Õn sù tham gia mét lo¹t nh÷ng nghÖ thuËt d©n gian,
truyÒn thèng nh­ móa rèi (rèi c¹n, rèi n­íc), chÌo, tuång, h¸t v¨n, ca trï… vµo
trong lÔ héi. Nguyªn uû, ng­êi ta sö dông c¸c lo¹i h×nh nghÖ thuËt Êy trong lÔ héi
kh«ng ph¶i v× môc ®Ých gi¶i trÝ ®¬n thuÇn, mµ ®Ó lµm t¨ng thªm tÝnh nghi thøc cho
lÔ héi. NhiÒu lÔ héi vÉn cßn b¶o l­u truyÒn thèng ®ã cho ®Õn ngµy nay, vÝ dô, tôc h¸t
thê ë cöa §×nh, §Òn (nh­ h¸t xoan Phó Thä, h¸t Ca Trï ë mét sè lµng, h¸t v¨n ë
Phñ Giµy, ë ®Òn §ång B»ng…)
Ngay c¶ khi c¸c nghÖ thuËt ®­îc sö dông trong lÔ héi víi t­ c¸ch lµ nghÖ
thuËt thuÇn tuý th× nã còng vÉn tham gia vµo lÔ héi nh­ mét thµnh tè cña mét chØnh
thÓ. VÝ dô, nhiÒu lµng ë B¾c Ninh, h¸t quan hé lµ mét thµnh tè gãp phÇn t« ®Ëm b¶n
s¾c v¨n ho¸ cña lÔ héi vïng nµy, hoÆc nhiÒu lÔ héi ë c¸c lµng B¾c Bé sö dông c¸c
tÝch Tuång (®ã lµ nh÷ng khu«n mÉu v¨n ho¸ nh­ trung qu©n, ¸i quèc, yªu n­íc
th­¬ng nßi) ®Ó võa nh¾c nhë c«ng chóng tu©n thñ nh÷ng khu«n mÉu ®ã , võa ®Ó hä
liªn t­ëng ®Õn nh÷ng ®øc tÝnh cao c¶ cña vÞ th¸nh cña hä.
DÜ nhiªn, b¶n th©n sù th­ëng thøc nghÖ thuËt mét c¸ch thuÇn tuý còng
®· cã t¸c dông lµm cho t©m lý cña nh÷ng ng­êi tham dù lÔ héi ®­îc th¨ng hoa.
Ng­êi n«ng d©n ®· lµm ¨n vÊt v¶ suèt mét n¨m, hä qu¸ bËn víi nh÷ng ­u lo vËt chÊt,
Ýt cã ®iÒu kiÖn ch¨m lo ®Õn ®êi sèng tinh thÇn cña m×nh, v× thÕ chØ cã dÞp lÔ héi hä
míi th¶nh th¬i th­ëng thøc nghÖ thuËt ®­îc. Nh÷ng giê phót th­ëng thøc nghÖ thuËt
Êy dï qu¸ Ýt ái nh­ng còng ®· ®em l¹i cho hä nh÷ng thay ®æi trong ®êi sèng tinh
thÇn vµ hä lu«n ®ång nhÊt ho¸ lÔ héi lµng víi nh÷ng giê phót mµ hä ®­îc h­ëng thô
tinh thÇn ®Çy ®am mª Êy.


Tuy nhiªn, ®ã kh«ng ph¶i lµ vÊn ®Ò chÝnh mµ chóng t«i quan t©m ë ®©y. VÊn
®Ò ë ®©y lµ: D©n gian ®· sö dông nh÷ng h×nh thøc nghÖ thuËt Êy vµo viÖc nghi thøc
ho¸- biÓu t­îng ho¸ c¸c “néi dung” cña lÔ héi nh­ thÕ nµo?


96
Trong mäi nghi thøc cña lÔ héi, ng­êi ta ®Òu thÊy sù cã mÆt cña mét nghÖ
thuËt nµo ®ã. Nh­ bµi v¨n tÕ kh«ng thÓ kh«ng sö dông v¨n ch­¬ng; khi tÕ lÔ víi ®éi
h×nh hai tuyÕn ®i theo “vµo ch÷ ¸ ra ch÷ Êt” hoÆc khi móa “b¾t hæ”, móa “nghiªm
qu©n”, móa “kÐo ch÷”... th× Êy lµ sù cã mÆt cña vò ®¹o trong héi; §¸m r­íc kh«ng
thÓ thiÕu sù tham gia cña ph­êng b¸t ©m, c¸c nghi tr­îng nh­ kiÖu, long ®×nh,
h­¬ng ¸n, ngò sù, tµn t¸n, cê läng,... chØ cã thÓ biÓu thÞ ®­îc tÝnh uy nghi, sang
träng khi cã mét tr×nh ®é nghÖ thuËt ®iªu kh¾c, héi ho¹ trang trÝ cao…
Tuy nhiªn cã mét vÊn ®Ò cÇn lµm râ ë ®©y lµ: Bµi v¨n tÕ ë c¸c lÔ héi lµ ¸ng
v¨n ch­¬ng thùc sù ? hoÆc cã thÓ coi giäng x­íng tÕ ®Ých lµ mét giai ®iÖu thanh
nh¹c? tuyÕn ®éi h×nh vµ t­ th¸i cña con ng­êi trong tÕ lÔ, r­íc hoÆc móa r­íc còng
kh«ng thÓ coi lµ vò ®¹o thùc sù?,... Chóng t«i cho r»ng d©y lµ mét vÊn ®Ò lý luËn
quan träng cña nghiªn cøu lÔ héi, nÕu x¸c ®Þnh kh«ng chÝnh x¸c ®iÒu nµy sÏ cã
nh÷ng t¸c h¹i vÒ mÆt nhËn thøc ®Én ®Õn nh÷ng sai lÇm trong hµnh ®éng thùc tÕ.
Chóng t«i theo quan ®iÓm: Chóng lµ gÇn nh­ nghÖ thuËt, hoÆc lµ ¸ nghÖ
thuËt hoÆc tùa nghÖ thuËt, mµ tiÕng La-tinh lµ quasi. Theo quan ®iÓm nµy th× bµi v¨n
tÕ míi chØ lµ tùa- v¨n ch­¬ng, giäng x­íng tÕ lµ tùa- giai ®iÖu, ®éi h×nh hay cö chØ
c¸ch ®iÖu cña nh÷ng ng­êi trong cuéc tÕ hay ®¸m r­íc còng chØ lµ nh÷ng tùa- vò
®¹o. DÜ nhiªn, c¸c tùa nghÖ thuËt ®ã kh«ng cã nghÜa lµ d©n gian kh«ng ®ñ n¨ng
lùc, tr×nh ®é thÈm mü ®Ó s¸ng t¹o ra nh÷ng nghÖ thuËt thùc sù, mµ bëi chóng (c¸c
tùa nghÖ thuËt Êy) cã chøc n¨ng- nhiÖm vô riªng cña nã.
Chóng chØ cã thÓ lµ tùa bëi nhiÖm vô ng­êi ta giao cho chóng: Ng­êi ta dïng
chóng ®Ó giao c¶m , cÇu xin thÇn linh, vÞ thÇn linh ®ang nh­ ®èi diÖn vµ ®ãi
tho¹i víi ng­êi ta,; Ng­êi ta kh«ng dïng chóng ®Ó t¸c ®éng vµo thÕ giíi t©m
hån cña c«ng chóng. Sù thËt, chóng lµ mét chuçi nh÷ng khu«n mÉu øng xö cña
con ng­êi ®èi víi c¸c lùc l­îng huyÒn bÝ, siªu tù nhiªn.
ë b×nh diÖn thùc thao, vµ bao giê còng ph¶i tÝnh ®Õn hiÖn thùc nµy, lÔ héi diÔn
ra theo c¸ch ®«ng ng­êi, å ¹t vµ trong nh÷ng ®iÒu kiÖn dù ®Þnh cña m«i tr­êng,
nhÊt lµ khi lÔ héi cña x· héi n«ng nghiÖp, c¸c ®iÒu kiÖn kh¸ch chñ quan ®Òu bÞ
h¹n chÕ, th× ng­êi ta chØ cã thÓ sö dông nghÖ thuËt ë møc ®é nhÊt ®Þnh. Thö
t­ëng t­îng mét ®¸m r­íc hµnh tr¨m ng­êi trªn con ®­êng lµng nhá hÑp, mÊp
m« cao thÊp, th× cã c¸ch nµo thùc hiÖn nghÖ thuËt vò ®¹o ë mét møc ®é ®Ëm




97
®Æc. HoÆc trong mét c¶nh quan ån µo chen lÊn cña ngµn ng­êi, lµm sao cã thÓ
thùc hiÖn ca nh¹c tinh tÕ.
Tr×nh ®é tùa nghÖ thuËt thÝch hîp víi nh÷ng c¶nh diÔn cña lÔ héi. Tuy nhiªn,
®ã chØ lµ ®iÒu kiÖn chÝnh quy ®Þnh tÝnh tùa nghÖ thuËt cña c¶nh diÔn lÔ héi lµ
®èi t­îng t¸c ®éng cña chóng lµ thÇn linh: c«ng chóng ®i xem héi th× tr­íc hÕt
lµ tham gia mét cuéc tÕ lÔ. Ph¶i nãi “tùa nghÖ thuËt” lµ mét s¸ng t¹o cña thÕ hÖ
tiÒn bèi. H¼n r»ng trong x· héi n«ng nghiÖp, nghÖ thuËt ph¸t triÓn chËm, tr×nh
®é tùa nghÖ thuËt cña c¸c c¶nh diÔn còng tuú thuéc vµo ®ã. Song, dï cho trong
x· héi c«ng nghiÖp nghÖ thuËt ph¸t triÓn theo c¶ chiÒu s©u lÉn chiÒu réng nh­
ngµy nay ng­êi ta ®· ®­îc chøng kiÕn m«n “thÓ dôc nghÖ thuËt” hoÆc m«n
“thÓ thao nghÖ thuËt” nh­ng chóng vÉn chØ cã thÓ lµ tùa nghÖ thuËt.. ë nhiÒu
n­íc, thÓ dôc, thÓ thao nghÖ thuËt ®· ®¹t ®Õn tr×nh ®é cã thÓ nãi lµ “cao siªu”,
song nã vÉn lµ thÓ thao, song cã ®iÒu thÓ thao hay thÓ dôc Êy ®­îc thùc hµnh
víi “nghÖ thuËt” cao. ThÓ dôc, thÓ thao vµ nghÖ thuËt cã ®èi t­îng vµ cã môc
®Ých kh¸c nhau. T­¬ng tù thÕ, c¸c nghÖ thuËt ngµy nay cã thÓ tham gia c¸c
c¶nh diÔn cña lÔ héi mét c¸ch ®iªu luyÖn, tinh x¶o, nh­ng chóng vÉn chØ cã thÓ
lµ tùa nghÖ thuËt. Vi ph¹m ®Æc thï Êy lµ vi ph¹m mét nguyªn t¾c c¬ b¶n vÒ cÊu
tróc thÈm mü lÔ héi.(§oµn V¨n Chóc v¨n ho¸ häc trang163 - 164)


ChÝnh ®iÒu nµy gi¶i thÝch cho chóng ta thÊy t¹i sao nhiÒu nhiÒu tiÕt môc v¨n
nghÖ míi ®­îc c¸c nhµ lµm v¨n ho¸ s¸ng t¸c vµ ®­a vµo lÔ héi truyÒn thèng kh«ng
¨n nhËp g× víi tæng thÓ vµ kh«ng g©y ®­îc Ên t­îng nµo cho ng­êi xem, hoÆc mét
sè lÔ héi ®­¬ng ®¹i cña chóng ta kh«ng cã tÝnh g¾n kÕt mÆc dÇu chóng ®­îc dµn
dùng bëØ nh÷ng ®¹o diÔn nghÖ thuËt chuyªn nghiÖp vµ c¸c tiÕt môc nghÖ thuËt trong
lÔ héi kh¸ chi tiÕt vµ hoµn chØnh. §ã lµ v× hä ®· kh«ng ®¸nh gi¸ ®óng ®­îc nh÷ng
s¸ng t¹o ®éc ®¸o vÒ c¸i gäi lµ tùa nghÖ thuËt cña cha «ng chóng ta vµ hä ®· qu¸ ®i
s©u vµo chi tiÕt mµ quªn ®i tæng thÓ, quªn ®i sù g¾n kÕt cña c¸c nghi tiÕt víi nhau.


2. Chøc n¨ng cña lÔ héi truyÒn thèng
Chø truyÒ thè
Trong c¸c nÒn v¨n ho¸ ë c¸c kh«ng gian vµ thêi gian kh¸c nhau, lu«n cã mét
biÓu thÞ chung, mang tÝnh nh©n lo¹i: lÔ héi truyÒn thèng . Sinh thµnh trong c¸c
x· héi cæ truyÒn, c¸c lÔ héi truyÒn thèng tr¶i qua nhiÒu biÕn thiªn lÞch sö vµ vÉn tån


98
t¹i bÒn v÷ng trong c¸c x· héi hiÖn ®¹i. TÝnh bÒn v÷ng Êy cña lÔ héi truyÒn thèng
®­îc lý gi¶i b»ng nhiÒu lý lÏ kh¸c nhau, trong ®ã c¸c lý gi¶i theo quan ®iÓm chøc
n¨ng luËn d­êng nh­ cã søc thuyÕt phôc h¬n c¶.
ë ViÖt Nam , nhiÒu nhµ nghiªn cøu v¨n hãa ®· tËp trung vµo h­íng ph©n tÝch
nµy, tuy nhiªn vÉn ch­a cã sù thèng nhÊt cao vÒ sè l­îng còng nh­ tÝnh chÊt cña
chøc n¨ng cña lÔ héi cæ truyÒn .
VÒ sè l­îng, nhiÒu nhµ nghiªn cøu cho r»ng, lÔ héi cæ truyÒn cã hai chøc
n¨ng [xem Hå Hoµng Hoa - LÔ héi, mét nÐt ®Ñp trong sinh ho¹t céng ®ång, Nxb
®Ñp ho¹ ®ång,
V¨n ho¸ - Th«ng tin, H: 1998. §Æng V¨n Lung vµ Thu Linh - LÔ héi truyÒn thèng
truyÒ thè
vµ hiÖn ®¹i ,Nxb V¨n ho¸-th«ng tin , H: 1984. Lª Trung Vò - LÔ héi trong ®êi sèng
hiÖ ®êi
nh©
nh©n d©n x­a vµ nµy // V¨n ho¸ d©n gian nh÷ng lÜnh vùc nghiªn cøu. NXB KHXH ,
1989, trang 250 - 251.], cã ng­êi chia thµnh ba chøc n¨ng[xem Lª Trung Vò (chñ
biªn); LÔ héi cæ truyÒn
truyÒ H:Khoa häc x· héi, 1992.], ...
VÒ tÝnh chÊt, c¸c ý kiÕn còng cßn rÊt kh¸c nhau. Mét c¸ch tæng quan, cã thÓ
liÖt kª nh÷ng ý kiÕn kh¸c nhau Êy vÒ chøc n¨ng cña lÔ héi cæ truyÒn thµnh nh÷ng
chøc n¨ng sau:

-Cñng cè nh÷ng mèi liªn hÖ gi÷a c¸c nhãm, kh¼ng ®Þnh tinh thÇn céng ®ång.
- Kh¼ng ®Þnh tr×nh ®é v¨n ho¸ cña mét céng ®ång vµ giao l­u v¨n ho¸ trªn quy
m« x· héi. [§Æng V¨n Lung vµ Thu Linh - LÔ héi truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i ,Nxb
truyÒ thè hiÖ
V¨n ho¸-th«ng tin , H: 1984]

- Chøc n¨ng ph¶n ¸nh.
- Chøc n¨ng tuyªn truyÒn, gi¸o dôc.[ Lª Trung Vò - LÔ héi trong ®êi sèng
®êi
nh©
nh©n d©n x­a vµ nµy // V¨n ho¸ d©n gian nh÷ng lÜnh vùc nghiªn cøu. NXB KHXH ,
1989, trang 250 - 251]
- Chøc n¨ng ph¶n ¸nh vµ b¶o l­u truyÒn thèng.
-Chøc n¨ng h­ëng thô vµ gi¶i trÝ.[ xem Lª Trung Vò (chñ biªn); LÔ héi cæ
truyÒ
truyÒn H:Khoa häc x· héi, 1992.]
- Chøc n¨ng®¸p øng nhu cÇu vÒ ®êi sèng tinh thÇn.
-Chøc n¨ng nhËn thøc x· héi.[ xem Hå Hoµng Hoa - LÔ héi, mét nÐt ®Ñp trong
®Ñp
sinh ho¹t céng ®ång, Nxb V¨n ho¸ - Th«ng tin, H: 1998 ].v.v.
ho¹ ®ång,
-Chøc n¨ng t©m linh,


99
-Chøc n¨ng céng c¶m,
Nh­ vËy, d­êng nh­ c¸c nhµ nghiªn cøu ch­a thèng nhÊt víi nhau vÒ hÖ tiªu
chÝ trong khi ph©n lo¹i chøc n¨ng. MÆt kh¸c, hÇu hÕt c¸c ý kiÕn míi chØ ®Ò cËp ®Õn
tÝnh ®a chøc n¨ng cña lÔ héi cæ truyÒn nh­ lµ mét hiÖn t­îng v¨n hãa d©n gian, cæ
truyÒn bÊt kú, mµ ch­a nªu ®­îc chøc n¨ng ®Æc thï cña nã víi t­ c¸ch lµ mét hiÖn
t­îng v¨n hãa ®Æc biÖt.V× thÕ, dï rÊt nhiÒu chøc n¨ng ®· ®­îc nªu ra, nh­ng lý do
tån t¹i bÒn v÷ng cña c¸c lÔ héi cæ truyÒn trong x· héi hiÖn ®¹i vÉn ch­a ®­îc lý gi¶i
mét c¸ch tho¶ ®¸ng.

LÔ héi lµ mét “hiÖn t­îng x· héi tæng thÓ” vµ lµ “mét h×nh th¸i nguyªn sinh”,
hay” mét h×nh th¸i nguyªn hîp” cña v¨n hãa, v× thÕ nã lµ mét hiÖn t­îng v¨n hãa ®a
chøc n¨ng. Nh­ng qua qu¸ tr×nh thÝch nghi, biÕn ®æi vµ ®Æc biÖt lµ trong bèi c¶nh
x· héi hiÖn ®¹i nhiÒu chøc n¨ng vèn cã cña nã ®· bÞ thay ®æi hoÆc bÞ gi¶i triÖt. VÝ dô,
®¹i ®a sè c¸c lÔ héi ®Òu ®­îc h×nh thµnh vµ tån t¹i bëi nã tho¶ m·n ®­îc nhu cÇu
tÝn ng­ìng cña céng ®ång, nh­ng ngµy nay, dÊu vÕt chøc n¨ng t©m linh cña nhiÒu lÔ
héi cæ truyÒn l¹i rÊt mê nh¹t, thËm chÝ mÊt h¼n (nh­ c¸c Carnevan ë Brazil ch¼ng
h¹n, hoÆc ë ta nh­ c¸c trß c­íp phÕt, dÝ tïng dÝ, b¾t tr¹ch trong chum... chØ cßn lµ
nh÷ng trß ch¬i, trß diÔn d©n gian chø kh«ng ph¶i lµ nh÷ng nghi thøc ma thuËt quan
träng trong hÖ thèng nghi lÔ cña lÔ héi cæ truyÒn n÷a), nh­ng ®iÒu ®ã kh«ng dÉn ®Õn
nguy c¬ diÖt vong cña c¸c lÔ héi Êy. §iÒu nµy cßn ®óng c¶ víi nh÷ng lÔ héi cæ
truyÒn míi ®­îc kh«i phôc l¹i ë vïng n«ng th«n n­íc ta: MÆc dï §×nh lµng ®· bÞ
tµn ph¸, mÆc dï thÇn ph¶ cña Thµnh hoµng còng nh­ c¸c nghi vËt nghi tr­îng thê
cóng kh«ng cßn , nh­ng nhiÒu lÔ héi lµng ë n«ng th«n B¾c Bé vÉn ®­îc kh«i phôc
vµ cã søc hÊp ®Én ®èi víi tÊt thÈy thµnh viªn cña c¸c céng ®ång.

V× thÕ, chóng t«i t¸n thµnh c¸ch tiÕp cËn cña t¸c gi¶ cuèn V¨n hãa häc [ ], khi
«ng t×m c¸ch x¸c ®Þnh chøc n¨ng ®Æc thï cña lÔ héi ë tÝnh bÊt biÕn cña nã. ChÝnh
chøc n¨ng ®Æc thï nµy khiÕn cho lÔ héi cæ truyÒn cã lý do tån t¹i ë trong bÊt cø hoµn
c¶nh x· héi nµo, ®ång thêi khiÕn nã ®­îc ph©n biÖt víi nh÷ng hiÖn t­îng v¨n hãa
kh¸c trong mét nÒn v¨n hãa.




100
Chøc n¨ng ®Æc thï cña lÔ héi- theo c¸ch dïng cña t¸c gi¶ cuèn s¸ch trªn- lµ sù
biÓu hiÖn c¸c gi¸ trÞ x· héi cña mét céng ®ång vµ t¸i x¸c ®Þnh nh÷ng mèi liªn hÖ
.
®· g¾n bã nhãm l¹i víi nhau. [1,tr. ]
LÔ héi cã ®­îc chøc n¨ng ®ã lµ bëi nã lu«n bao hµm mét hÖ thèng biÓu t­îng,
mµ qua hÖ thèng ®ã mµ con ng­êi håi t­ëng vµ tri gi¸c ®­îc céi nguån cña nh÷ng
mèi liªn hÖ truyÒn thèng ®· sinh ra vµ ®ang b¶o tr× céng ®ång.
Tr­íc hÕt, nh÷ng gi¸ trÞ x· héi cña mét céng ®ång ®­îc biÓu hiÖn ë chÝnh ®èi
t­îng ®­îc cö lÔ ®· ®­îc biÓu t­îng ho¸: VÝ dô nh­ biÓu t­îng Th¸nh Dãng, biÓu
t­îng S¬n Tinh - Thuû Tinh, biÓu t­îng tr¨m trøng, ... kh«ng chØ thÓ hiÖn gi¸ trÞ
x· héi ë mét céng ®ång lµng nµo ®ã, mµ cßn thÓ hiÖn gi¸ trÞ cña c¶ mét céng ®ång
d©n téc, thËm chÝ cña quèc gia.
Trong lÔ héi nh÷ng nghi thøc mang tÝnh biÓu t­îng quy ®inh hµnh vi cña con
ng­êi: ng­êi ta tÕ lÔ, r­íc x¸ch, thùc hiÖn c¸c tôc hÌm, hay nh÷ng cÊm kþ... ®Òu lµ
nh÷ng hµnh vi thùc hµnh biÓu t­îng. Nh÷ng hµnh vi ®ã ®­îc truyÒn tõ ®êi nµy qua
®êi kh¸c, chÝnh v× vËy, chÝnh thÕ giíi biÓu t­îng trong lÔ héi cæ truyÒn lµ sù ph¸t lé
nh÷ng khu«n mÉu gèc ch×m s©u trong v« thøc cña c«ng ®ång, nã t¹o nªn søc m¹nh
vµ tÝnh cè kÕt cña c¶ c«ng ®ång d©n téc. HÖ thèng biÓu t­îng víi toµn bé ý nghÜa tèt
®Ñp cña nã ®­îc xem nh­ chiÕc van ®iÒu tiÕt x· héi, chèng l¹i nh÷ng t¸c ®éng tiªu
cùc sinh ra do sù biÕn ®æi tÊt yÕu cña ®êi sèng con ng­êi, ®ång thêi ®Ò phßng c¸c
hiÓm ho¹ phi nh©n b¶n tõ ngoµi hay trong lßng x· héi ph¸t sinh. Sù hiÖn diÖn cña
c¸c hÖ thèng biÓu t­îng trong lÔ héi còng chÝnh lµ sù bµy tá c¸i “t©m thøc” cña c¶
céng ®ång, nã nãi lªn ®­îc nh÷ng gi¸ trÞ ®Þnh h­íng mµ c¶ céng ®ång lùa chän nã
lµ niÒm tin, lµ c¸i “thiªng liªng”, lµ sù mong ­íc vµ lµ kh¸t väng cña mçi c¸ nh©n,
cña nhãm, vµ cña c¶ céng ®ång. Nã thÓ hiÖn phÇn nµo cèt c¸ch vµ b¶n lÜnh cña mçi
d©n téc, v× mçi biÓu t­îng cã trong tõng lÔ héi ®Òu lµ nh÷ng thÇn tÝch kú vÜ hay
nh÷ng chiÕn c«ng hiÓn h¸ch cña nh÷ng anh hïng d©n téc ®· ®­îc céng ®ång suy t«n.
BiÓu t­îng vÒ céng ®ång bao giê còng chøa trong m×nh nã tÝnh thiªng, chÝnh
yÕu tè nµy t¹o nªn ®øc tin vµ ­íc m¬ cho con ng­êi, gãp phÇn nèi liÒn c¸c t©m hån
l¹i víi nhau. BiÓu t­îng trong lÔ héi trë thµnh ng«n ng÷ ®Æc thï cña ®êi sèng x· héi,
nã quy ®Þnh mäi thÕ øng xö cña con ng­êi vµ gióp cho mét sè ®«ng ng­êi cã thÓ
giao tiÕp ®­îc víi nhau trong mét céng ®ång riªng biÖt.




101
§èi víi c¸c thµnh viªn cña céng ®ång, mçi lÇn lÔ héi lµ mét lÇn hä ®­îc thùc
thi tinh thÇn ®©n chñ lµng x· cæ truyÒn. ChÝnh sù b×nh ®¼ng hiÕm hoi Êy trong c¸c
x· héi cã giai cÊp ®· gãp phÇn t¹o nªn sù céng c¶m gi÷a c¸c tÊt th¶y c¸c thµnh viªn
trong céng ®ång. §óng nh­ nhµ nghiªn cøu TrÇn Tõ ®· nhËn xÐt:
”Héi hÌ ®×nh ®¸m lµ ho¹t ®éng céng c¶m, vµ chÝnh v× thÕ ®åi hái sù tham
gia chung cña mäi ng­êi cã liªn quan. ë ®©y hÇu nh­ toµn bé c­ d©n lµng x·,
tøc tÊt c¶ nh÷ng ai sèng d­íi sù b¶o vÖ siªu nhiªn cña vÞ thÇn ®­îc thê trong
®×nh, th× gi÷a ng­êi víi ng­êi chØ cã thÓ céng c¶m trong b×nh ®¼ng...Nhê vËy,
trong mét vµi ngµy lÔ l¹t, ai nÊy t¹m quªn ®i (vµ quªn ®­îc) nh÷ng m©u
thuÉn h»ng xuyªn trong cuéc sèng thÕ tôc hµng ngµy, ®Ó cïng nhau sèng c¸i
kh«ng khÝ võa phÊn khÝch, võa l©ng l©ng, rÊt khã t¶ cña héi lÔ ®ång
quª”.[ TrÇn Tõ. C¬ cÊu tæ chøc lµng ViÖt ë ®ång b»ng B¾c Bé,// Gãp phÇn
nghiªn cøu v¨n hãa vµ téc ng­êi , NXB V¨n hãa- th«ng tin , H. 1996 tr.251].
TÝnh b×nh ®¼ng nµy kh«ng chØ ®­îc thÓ hiÖn ë sù tham gia , ®ãng gãp tù
nguyÖn cña c¸c thµnh viªn mµ cßn c¶ ë sù nhËn ©n, léc mét c¸ch ®ång ®Òu
cña c¸c thµnh viªn tõ vÞ th¸nh cña céng ®ång.
LÔ héi kh«ng chØ ®èi t­îng ho¸ nh÷ng gi¸ trÞ cña céng ®ång b»ng nh÷ng thùc hµnh
nghi lÔ, mµ cßn b»ng c¶ nh÷ng khu«n mÉu øng xö ngoµi lÔ còng rÊt ®Æc biÖt. ChÝnh
nh÷ng øng xö ngoµi lÔ nµy ®· d­a nh÷ng gi¸ trÞ cña qu¸ khø vÒ víi hiÖn t¹i, nh÷ng
gi¸ trÞ vèn linh thiªng, tr×u t­îng trá thµnh ®êi th­êng, hiÖn h÷u trong ®êi sèng céng
®ång.
“Sù sèng ®Æc biÖt ®­îc thÓ hiÖn ë tõng nghi tiÕt cuéc lÔ: nghi tr­îng, nghi vËt,
nghi tr×nh, nghi phôc, tÊt c¶ ®Òu h¬n th­êng hoÆc kh¸c th­êng tuú theo tÇm
quan träng ng­êi ta dµnh cho cuéc lÔ. TÊt c¶ ®Òu giéi h­ëng ®Õn c«ng chóng
®Ó t¹o nªn mét tr¹ng th¸i t©m lý ®Æc biÖt. Nh­ng c¸i ®­îc chó ý h¬n ë ®©y lµ
thµnh phÇn ngoµi lÔ. Bëi ë thµnh phÇn lÔ thuÇn tuý, dï cã ®Æc c¸ch ho¸ linh
®×nh ®Õn ®©u th× còng vÉn lµ sù thùc hµnh bæn phËn ®èi víi c¸i linh thiªng,
mµ chØ khi thùc hµnh nh÷ng nghi tiÕt ngoµi lÔ, c«ng chóng míi thùc sù sèng
nh÷ng kho¶nh kh¾c ®Æc biÖt cho chÝnh hä vµ víi chÝnh hä. Thö t­ëng t­îng
trong mét cuéc lÔ ®­îc tæ chøc rÊt träng thÓ, nh­ng kh«ng cã thµnh phÇn
ngoµi lÔ lµ sù ¨n uèng vµ sù ch¬i vui th× ch¾c ch¾n nã ch¼ng cã mÊy t¸c dông
t¸i x¸c ®Þnh mèi liªn hÖ ®· g¾n bã c¸c nhãm l¹i víi nhau. ThiÕu chóng lµ


102
thiÕu b­íc hoµn tÊt sù kh¸ch thÓ ho¸, trÇn tôc ho¸ c¸i ý t­ëng”[ §oµn V¨n
Chóc; V¨n ho¸ häc, Nxb V¨n ho¸ th«ng tin, H:1997, tr. 137].
ho¸


ThËt vËy, trong lÔ héi truyÒn thèng, nh÷ng cuéc ¨n uèng, vui ch¬i thu hót rÊt
nhiÒu thµnh viªn cña céng ®ång tô héi, giao l­u trong t×nh thÇn ¸i, nhê vËy ®· lµm
t¸i x¸c ®Þnh lùc cè kÕt trong lßng x· héi, còng nhê vËy mµ ®êi sèng x· héi n«ng
nghiÖp, víi ®Çy khã kh¨n vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn míi trë thµnh b×nh th­êng, kh¶ thÓ.
Ng­êi n«ng d©n quanh n¨m lao ®éng vÊt v¶, sèng kham khæ, thiÕu thèn trong suèt
mét n¨m trêi trong ngµy lÔ héi mçi nhãm, mçi céng ®ång dµnh mét kho¶ng thêi
gian ®Ó sèng ®Æc biÖt h¬n, phong phó h¬n, réng r·i h¬n vµ tho¶i m¸i h¬n ngµy
th­êng - mét kho¼ng thêi gian sèng ®Æc biÖt ®Ó ®Òn bï nh÷ng nh÷ng vÊt v¶ th­êng
nhËt.
VÒ ph­¬ng diÖn t©m lý, sù kh¸c th­êng cña kh«ng khÝ héi hÌ kÐo theo sù ph¸
c¸ch cña mçi thµnh viªn cña céng ®ång dï lµ trong mét kho¶ng thêi gian rÊt ng¾n:
Mét sù réng r·i nµo ®ã ®­îc thùc thi trªn nhiÒu b×nh diÖn, kÓ c¶ víi ng­êi vèn chÆt
chÏ, mùc th­íc, kh¾c khæ th× còng trë nªn réng r·i chi tiªu nhiÒu, cç bµn, chÌ chÐn,
chµo mêi th©n thiÕt, cëi më vµ trang träng, tô héi vui ch¬i hå hëi, thµnh thËt, réng
l­îng... “Ng­êi ta sèng trong khung c¶nh cã thÓ gäi lµ v« trËt tù, lµ th¸i qu¸, mét
thø v« trËt tù hay th¸i qu¸ ®­îc tæ chøc vµ ®­îc phÐp”.[s® d]
ChÝnh c¸i v« trËt tù, c¸i th¸i qu¸ Êy ®¸p øng sù vËn ®éng duy tr× th¨ng b»ng
t©m lý mµ d­êng nh­ khã cã mét h×nh thøc nµo kh¸c cña v¨n ho¸ cã thÓ lµm ®­îc
nh­ vËy vµ còng b»ng chÝnh c¸i v« trËt tù, c¸i th¸i qu¸ Êy, lÔ héi nh¾c nhë ng­êi ta
sù trËt tù, sù mùc th­íc hµng ngµy. Nhê ®ã, lÔ héi lµ ®iÒu kiÖn cho sù t¸i s¸ng t¹o
cña mçi ng­êi trong lÜnh vùc ho¹t ®éng cña m×nh.
Tãm l¹i, lÔ héi cæ truyÒn lµ ph­¬ng thøc toµn diÖn ®Ó ®èi t­îng ho¸, hiÖn thùc
ho¸ hÖ gi¸ trÞ céng ®ång th«ng qua sù thùc hµnh nh÷ng nghi thøc trong lÔ vµ nh÷ng
khu«n mÉu øng xö ngoµi lÔ nh­ nh÷ng cuéc ¨n uèng, vui ch¬i.


Cuéc sèng lu«n cã nh÷ng biÕn ®éng, thay ®æi, lÔ héi còng vËy lu«n biÕn ®æi ®Ó
thÝch øng víi cuéc sèng. Tuy nhiªn, lÔ héi sÏ kh«ng mÊt ®i bëi lÔ héi cã chøc n¨ng
®Æc thï tho¶ m·n ®­îc nhu cÇu v¨n hãa tæng hîp cña céng ®ång vµ phï hîp víi nhu
cÇu cè kÕt cña bÊt cø céng ®ång nµo, trong bÊt kÓ hoµn c¶nh nµo.


103
3. TiÓu kÕt ch­¬ng hai
TiÓ ch­¬
­¬ng


Toµn bé nh­ng g× chóng t«i ®· tr×nh bÇy ë ch­¬ng hai lµ nh÷ng thµnh tè c¨n
b¶n cña cÊu tróc lÔ héi truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt. Nh÷ng thµnh tè ®Êy ®­îc liªn
kÕt víi nhau b»ng nh÷ng ph­¬ng thøc nghi thøc ho¸ d©n gian vµ d· t¹o thµnh mét
hiÖn t­îng v¨n ho¸ tæng thÓ- nguyªn hîp. Hiªn t­îng v¨n ho¸ nµy cã chøc n¨ng ®Æc
thï cña nã trong ®êi sèng x· héi cña céng ®ång: T¸i x¸c ®Þnh c¸c quan hÖ x· héi
®· g¾n bã céng ®ång l¹i víi nhau.
§Ó tiÖn cho viÖc so s¸nh lÔ héi truyÒn thèng vµ lÔ héi ®­¬ng ®¹i ë ch­¬ng 3,
chóng t«i xin tãm t¾t cÊu tróc cña lÔ héi truyÒn thèng b»ng l­îc ®å sau:
Thø C¸c cÊu tróc §Æc ®iÓm Ph­¬ng thøc nghi thøc
tù ho¸- biÓu t­îng ho¸
1 Kh«ng gian
- Kh«ng gian - lµ mét (hay - Dïng nghÖ
thiªng mét vµi) ®Þa thuËt kiÕn tróc
®iÓm cô thÓ, vµ nghÖ thuËt
hÑp (th­êng lµ t¹o h×nh, trang
§×nh, §Òn, trÝ d©n gian,
MiÕu cña lµng) truyÒn thèng ®Ó
®Æc c¸ch ho¸
kh«ng gian thê
tù, tøc lµ ®Ó
thiªng ho¸ vÞ
th¸nh (thÇn)
®­îc thê.
- Kh«ng gian - Lµ c¸i lµng - Trang trÝ kh«ng
vËt chÊt ViÖt cæ truyÒn gian (cê, ph­ín)
vµ kh«ng khÝ
héi (chuÈn bÞ ë
c¸c gia ®×nh,
ngâ xãm)



104
- L­îng kh¸ch
- Kh«ng gian - Tuú vµo ph¹m thËp ph­¬ng
x· héi vi ¶nh h­ëng
cña vÞ thÇn
2 Thêi gian
- Thêi gian - mang tÝnh ­íc - Më héi chÝnh vµo mïa
x· héi lÖ xu©n
- Thêi gian - G¾n liÒn víi sù
thiªng biÕn chuyÓn - Th­êng g¾n víi c¸c
cña thêi tiÕt- hiÖn t­îng nh­ cã m­a,
khÝ hËu cã sÊm vµ nh÷ng hµnh
vi nh­ chän giê cho c¸c
nghi tiÕt chÝnh cña lÔ
héi (giê tÕ lÔ, giê r­íc…)
3 T©m lý
- T©m lý tËp - TÝnh tham dù - “…Th¸nh lµng
thÓ vµ côc bé nµo lµng Êy
thê”
- T©m lý nhãm - TÝnh tù nguyÖn, - BiÓu thÞ trong
chñ ®éng, tÝch viÖc ®ãng gãp
cùc vËt chÊt vµ søc
lùc vµo c¸c
c«ng ®o¹n cña
lÔ héi
- V« thøc
- Gi¶i phãng - Nh÷ng biÓu thÞ
xung c¶m bÞ th¸i qu¸, “v«
dån nÐn b»ng trËt tù” trong
nh÷ng ho¹t c¸c ho¹t ®éng
®éng th¸i qu¸ vui ch¬i c«ng
so víi ngµy céng vµ ¨n
th­êng uèng céng c¶m


105
4 V¨n ho¸ vËt thÓ
- KiÕn tróc n¬i - M« pháng - KiÓu d¸ng uy
thê tù khu«n mÉu v¨n nghiªm cña
ho¸ cña cung thiÕt chÕ t«n
®×nh gi¸o- tÝn
ng­ìng
- HÖ thèng - Theo khu«n - Nh÷ng nghi vËt
nghi vËt, nghi mÉu v¨n ho¸ nghi tr­îng
tr­îng cña cung ®×nh dïng trong viÖc
( “Tø Quý”, tÕ lÔ vµ r­íc
“Tø Linh”, s¸ch ®­îc “lý
ChÊp kÝch, b¸t t­ëng ho¸”
böu, Ngai…) theo ph­¬ng
ph¸p so s¸nh
bËc cao nhÊt:
ngang víi Vua
5 V¨n ho¸ phi vËt thÓ
- TÕ lÔ - Giao c¶m víi - Th¸i ®é, hµnh
thÇn linh (nªu vi vµ ng«n tõ
c«ng tr¹ng cña biÓu thÞ sù t«n
thÇn linh, c¶m kÝnh mang tÝnh
¬n, cÇu xin…) ®¼ng thø
- Giao c¶m víi
- R­íc thÇn linh (vêi - Dïng c¸c nghi
thÇn linh vÒ lÔ, nghi vËt,
tham gia vµo nghi tr­îng
®êi sèng cña sang träng nhÊt
céng ®ång) trong ®¸m r­íc
®Ó biÓu thÞ søc
m¹nh cña vÞ th¸


106
nh còng lµ søc
m¹nh cña céng
®ång


- DiÔn x­íng - Giao c¶m víi - C¸c nghi thøc
d©n gian thÇn linh b»ng ma thuËt hoÆc
c¸ch diÔn l¹i nh÷ng tùa-
nh÷ng sù tÝch nghÖ thuËt
thÇn kú vÒ
nh÷ng c«ng
tr¹ng hay xuÊt
th©n cña vÞ thÇn
linh
- Vui ch¬i - Võa lµ hµnh vi - C¸c trß ch¬i
c«ng céng giao c¶m víi mang tÝnh ma
thÇn linh (c¸c thuËt; c¸c trß
thùc hµnh ma b¸ch hý…
thuËt cÇu ®inh,
cÇu n­íc…),
võa lµ hµnh vi
®Ó hiÖn thùc
ho¸ ý niÖm vÒ
sù thiªng liªng
(vui ch¬i tho¶
thÝch)


- ¨n uèng céng - Võa lµ hµnh vi giao - ¡n uèng chung (ph¹m
c¶m c¶m víi thÇn linh (Thô vi c¶ lµng hoÆc c¸c gia
léc th¸nh), võa lµ hµnh ®×nh- ngâ xãm); §å ¨n
vi ®Ó hiÖn thùc ho¸ ý thøc uèng: kh¸c th­êng,
niÖm vÒ sù thiªng liªng hoÆc h¬n th­êng; Th¸i
®é : hµo phãng, vui vÎ v


107
­ît ng­ìng




Tõ l­îc ®å nµy, cÊu tróc cña lÔ héi ®­¬ng ®¹i- mµ chóng t«i sÏ tr×nh bµy ë
ch­¬ng ba- sÏ ®­îc tham chiÕu. Hy väng r»ng, b»ng c¸ch so s¸nh nµy, chóng ta sÏ
thÊy ®­îc c¸i bÊt biÕn vµ c¸i kh¶ biÕn cña cÊu tróc lÔ héi ®­¬ng ®¹i trong t­¬ng
quan víi cÊu tróc cña lÔ héi truyÒn thèng.




108
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản