CHỌN LỌC BÒ CÁI TRONG CHĂN NUÔI BÒ THỊT - CHƯƠNG 3

Chia sẻ: Nguyen Minh Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:12

0
147
lượt xem
66
download

CHỌN LỌC BÒ CÁI TRONG CHĂN NUÔI BÒ THỊT - CHƯƠNG 3

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

CHỌN LỌC BÒ CÁI TRONG CHĂN NUÔI BÒ THỊT CHƯƠNG 3 CHỌN NHỮNG CON CÁI TỐT. Giống bò hợp lý sẽ là giống sản xuất có hiệu quả ở một địa điểm nào đó, trong điều kiện chăm sóc quản lý nhất định và thõa mãn với các nhu cầu của thị trường.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: CHỌN LỌC BÒ CÁI TRONG CHĂN NUÔI BÒ THỊT - CHƯƠNG 3

  1. CHỌN LỌC BÒ CÁI TRONG CHĂN NUÔI BÒ THỊT CHƯƠNG 3 CHỌN NHỮNG CON CÁI TỐT
  2. Ch−¬ng 3 Chän nh÷ng bß c¸i tèt §¹i c−¬ng C¸c tÝnh tr¹ng quan träng vÒ kinh tÕ, dïng ®Ó chän läc bao gåm: • Sù thÝch nghi víi m«i tr−êng. • Kh¶ n¨ng thô thai. • Tèc ®é sinh tr−ëng. • ThÓ khÝ. • C¸c tinh tr¹ng thÞt xÎ. • CÊu tróc c¬ thÓ hîp lý. TÇm quan träng t−¬ng ®èi hoÆc sù xÕp h¹ng c¸c tÝnh tr¹ng nµy sÏ phô thuéc vµo vÞ trÝ cña trang tr¹i vµ c¬ cÊu cña ®µn gia sóc hiÖn t¹i. Gièng bß hîp lý sÏ lµ gièng s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶ ë mét ®Þa ®iÓm nµo ®ã, trong ®iÒu kiÖn ch¨m sãc qu¶n lý nhÊt ®Þnh vµ tho¶ m·n víi c¸c nhu cÇu cña thÞ tr−êng. Trong c¸c ®iÒu kiÖn kh¾c nghiÖt, thÝch nghi m«i tr−êng lµ tÝnh tr¹ng quan träng nhÊt v× tÝnh tr¹ng nµy ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn tû lÖ nu«i sèng cña gia sóc. Trong c¸c vïng stress vÒ dinh d−ìng nghiªm träng l¹i kÕt hîp víi c¸c stress vÒ m«i tr−êng, tû lÖ m¸u cao c¸c gièng thÝch nghi tèt víi vïng nhiÖt ®íi cÇn ®−îc sö dông (nh−: Zebu, Sanga) viÖc nµy sÏ lµm gi¶m chi phÝ ®iÒu hµnh vµ t¨ng n¨ng suÊt. C¸c stress m«i tr−êng còng gåm c¶ néi, ngo¹i ký sinh trïng vµ thêi tiÕt nãng. Møc ®é m¸u bß gièng Zebu hoÆc Sanga sö dông ®Ó t¹o sù thÝch nghi vÒ m«i tr−êng nhiÖt ®íi ph¶i ®−îc c©n b»ng víi tiÒm n¨ng s¶n xuÊt cao h¬n cña c¸c gièng Anh vµ gièng Ch©u ¢u. Sù kÕt hîp tèt nhÊt sÏ ®−îc x¸c ®Þnh trªn c¬ së t×nh h×nh mèi trang tr¹i. Chän läc trong c¸c gièng lµ rÊt quan träng bëi v× ®èi víi nhiÒu tÝnh tr¹ng th−êng sù kh¸c nhau trong mét gièng nhiÒu h¬n gi÷a c¸c gièng. C¸c nguyªn t¾c chän läc c¬ b¶n C¸c tiÕn bé vÒ di truyÒn th−êng l©u dµi vµ tÝch luü. §iÒu nµy cã nghÜa lµ kÕt qu¶ thu ®−îc vÒ di truyÒn trong ®µn sÏ gi÷ nguyªn trõ phi c¸c bß ®ùc hoÆc bß c¸i cã phÈm chÊt thÊp h¬n ®−îc ®−a tõ bªn ngoµi vµo trong ®µn. TiÕn bé vÒ di truyÒn cã thÓ thu ®−îc ë con ®ùc nhiÒu h¬n ë con c¸i. §iÒu nµy rÊt ®¬n gi¶n v× chóng ta gi÷ l¹i bß ®ùc Ýt h¬n bß c¸i nhiÒu, tû lÖ bß ®ùc dïng cho chän läc thÊp v× vËy ¸p lùc chän läc ë bß ®ùc lín h¬n nhiÒu. ¸p lùc chän läc cao ë c¶ bß ®ùc vµ bß c¸i sÏ t¨ng tèi ®a tiÕn bé di truyÒn. Chän läc cã hiÖu qu¶ kh«ng nh÷ng ®ßi hái sù nhËn d¹ng c¸ thÓ mµ ®ßi hëi ph¶i cã c¶ c¬ së h¹ tÇng nh− hµng rµo, ®iÓm cung cÊp n−íc ®Ó t¸ch riªng gia sóc vµ kiÓm so¸t phèi gièng. Cã mét sè nh©n tè quan träng cÇn c©n nh¾c khi chän läc gia sóc ®Ó nh©n gièng. NÕu mét sè tÝnh tr¹ng ®Æc biÖt ®−îc ®−a vµo trong ch−¬ng tr×nh nh©n gièng, chóng ph¶i ®¸p øng c¸c tiªu chuÈn sau: • HÖ sè di truyÒn kh«ng qu¸ nhá. • Cã tÇm quan träng vÒ kinh tÕ. • Cã thÓ ®o ®äc ®−îc (trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp) • §−îc ®Æc tr−ng bëi c¸c biÕn ®éng trong quÇn x·. HÖ sè di truyÒn HÖ sè di truyÒn (h2) ®−îc ®Þnh nghÜa lµ møc ®é c¸c thuéc tÝnh di truyÒn cña bè mÑ ®−îc chuyÓn cho thÕ hÖ sau. C¸c biÕn ®æi kh«ng di truyÒn lµ kÕt qu¶ cña c¸c nh©n tè nh− dinh d−ìng, ch¨m sãc, qu¶n lý, bÖnh tËt vµ tÊt c¶ c¸c nh©n tè m«i tr−êng kh¸c. HÖ sè di truyÒn cña mét tÝnh tr¹ng cµng lín phÇn gi¸ trÞ di truyÒn cña bè mÑ truyÒn sang cho con c¸i cµng lín. PhÇn lín c¸c tÝnh tr¹ng sinh tr−ëng ë bß thÞt cã hÖ sè di truyÒn 19
  3. gi÷a 30 vµ 50% ®iÒu nµy cã nghÜa sai kh¸c ®o ®−îc vÒ tèc ®é sinh tr−ëng gi÷a c¸c c¸ thÓ trong cïng mét nhãm 30-50% lµ di truyÒn vµ 50-70% lµ do yÕu tè kh«ng di truyÒn hay ngo¹i c¶nh. C¸c tÝnh tr¹ng vÒ thÞt xÎ nãi chung cã hÖ sè di truyÒn 30-50%. HÖ sè di truyÒn chu vi tinh hoµn lµ 25-50% trong khi hÖ sè di truyÒn vÒ kh¶ n¨ng phèi gièng lµ 15-30% (cho Bos taurus). C¸c tÝnh tr¹ng sinh s¶n ë con c¸i cã hÖ sè di truyÒn thÊp h¬n rÊt nhiÒu (5-20%). §iÒu nµy cã nghÜa lµ sai kh¸c ®o ®¹c ®−îc vÒ kh¶ n¨ng sinh s¶n gi÷a c¸c con c¸i chñ yÕu lµ do c¸c nguyªn nh©n kh«ng di truyÒn v× thÕ tiÕn bé di truyÒn vÒ c¸c tÝnh tr¹ng nµy chËm h¬n tiÕn bé di truyÒn ®¹t ®−îc ë c¸c tÝnh tr¹ng kh¸c. HÖ sè di truyÒn −íc tÝnh ®¹t ®−îc cho mét sè tÝnh tr¹ng quan träng ë bß thÞt ®−îc tr×nh bµy ë b¶ng 5. B¶ng 5. HÖ sè di truyÒn −íc tÝnh cho mét sè tÝnh tr¹ng ë bß thÞt trong m«i tr−êng «n ®íi vµ nhiÖt ®íi. TÝnh tr¹ng HÖ sè di truyÒn % Bß ¤n ®íi (Angus) Bß NhiÖt ®íi (Brahman Sinh s¶n Tû lÖ phèi chöa 0-5 5-20 Tuæi ®Î lÇn ®Çu 0-10 0-10 Thêi gian chöa 15-25 ch−a cã Kh¶ n¨ng nu«i con 20-40 ch−a cã DÔ ®Î (bß c¸i t¬) 15-60 ch−a cã ChÊt l−îng tinh 25-40 6-44 Chu vi tinh hoµn (18 th¸ng) 20-50 28-36 Kh¶ n¨ng phèi gièng (18 th¸ng) 15-60 ch−a cã H×nh th¸i vµ sinh tr−ëng Dµi th©n 25-45 ch−a cã Vßng ngùc 25-55 ch−a cã Cao v©y 30-50 ch−a cã Khèi l−îng s¬ sinh 35-45(39) 35-45(46) S¶n l−îng s÷a 20-25(10) (4) Khèi l−îng lóc s÷a 20-30 3-50 Khèi l−îng 200 ngµy (18) (28) T¨ng träng, tõ s¬ sinh ®Õn cai s÷a. 25-30 16-40 T¨ng träng 1 n¨m (ch¨n th¶) 30-45 20 Khèi l−îng 400 ngµy (25) (37) Khèi l−îng 18 th¸ng (ch¨n th¶) 40-50 30 Khèi l−îng 600 ngµy (31) (43) Khèi l−îng bß c¸i tr−ëng thµnh 50-70(41) 25-40(39) T¨ng träng ë mïa kh« ch−a cã 17-30 T¨ng träng ë mïa m−a ch−a cã 18 ThÞt xÎ (Mü) Khèi l−îng thÞt xÎ/ ngµy tuæi 25-45(36) (36) Mì vïng s−ên 12-13 (27) (27) Mì m«ng vÞ trÝ P8 29(28) 18(28) Mì trong c¬ b¾p (%) 15(22) 30(22) DiÖn tÝch m¾t c¬ 20-25(23) (23) Tû lÖ % thÞt xÎ 15 37 §é mÒm 4-25 16-30 S¶n l−îng thÞt b¸n lÎ 29(36) 36(36) HiÖu suÊt % khèi l−îng thÞt xÎ 49 52 C¸c tÝnh tr¹ng kh¸c MÉn c¶m víi ung th− m¾t 20-40 ch−a cã S¾c tè mi m¾t 45-60 ch−a cã T×nh t×nh 25-50 25-50 Kh¸ng ve ch−a cã 20-42 Kh¸ng giun ch−a cã 25-36 Kh¸ng ruåi tr©u ch−a cã 20-30 Nguån tµi liÖu tham kh¶o: (a) Hammon.K (ed) vµ céng sù 1981 Selecting Beef Cattle for Maximum Production in the 80s, AGBU, UNE. (b). Davis C - P 1993 Genetic Parameters for Tropical Beef Cattle 20
  4. for Northern Australia. Aust.J. Agric.Res., 44 170 -198. (c). Robenson, D.L. Fergusun, D.M vµ Skeritt, J.W 1998 Genetic Parameters for Beef Tenderness, Marbling and Yield Proc 6 th World Congress Genet APP Livestock Prod. TÇm quan träng vÒ kinh tÕ TÊt c¶ nh÷ng tÝnh tr¹ng chóng ta sö dông trong chän läc cÇn ph¶i cã tÇm quan träng vÒ kinh tÕ. Kh«ng cÇn nç lùc ®Ó c¶i tiÕn mét tÝnh tr¹ng kh«ng mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cho ng−êi ch¨n nu«i. Ngoµi ra trong hÇu hÕt tr−êng hîp nh÷ng ng−êi lµm c«ng t¸c gièng sÏ cè g¾ng c¶i tiÕn ®−îc hai tÝnh tr¹ng trë lªn trong cïng mét lóc c¸c tÝnh tr¹ng thªm ra trong ch−¬ng tr×nh chän läc th−êng lµm gi¶m nhÞp ®é c¶i biÕn c¸c tÝnh tr¹ng kh¸c. Tèt nhÊt lµ tËp trung chän läc trªn mét sè tÝnh tr¹ng cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao. TÇm quan träng vÒ kinh tÕ cã nghÜa kh¸c nhau ®èi víi nh÷ng ng−êi ch¨n nu«i. §èi víi phÇn lín nh÷ng ng−êi ch¨n nu«i bß thÞt c¸c tÝnh tr¹ng quan träng nhÊt theo quan ®iÓm kinh kÕ lµ kh¶ n¨ng sinh s¶n, tèc ®é sinh tr−ëng vµ chÊt l−îng thÞt xÎ. §èi víi ng−êi ch¨n nu«i gia sóc gièng ®Ó b¸n, cã thÓ nh÷ng tÝnh tr¹ng kh¸c sÏ lµm t¨ng hiÖu qu¶ kinh tÕ do b¸n gia sóc lµm gièng. Cïng víi viÖc t¨ng c−êng quan t©m ®¸p øng yªu cÇu cña thÞ tr−êng, nh÷ng tÝnh tr¹ng quan träng vÒ mÆt kinh tÕ sÏ ®−îc kÕt hîp víi yªu cÇu thÞ tr−êng. Kh¶ n¨ng ®o ®Õm ®−îc §o ®äc mét c¸ch kh¸ch quan c¸c tÝnh tr¹ng n¨ng suÊt cña bß thÞt t¹o kh¶ n¨ng cho phÐp ng−êi ch¨n nu«i so s¸nh ®−îc c¸c tÝnh tr¹ng kh«ng kÓ ®Õn mïa vô, n¨m, ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng vµ −íc tÝnh ®−îc gi¸ trÞ di truyÒn. Khèi l−îng rÊt dÔ dµng x¸c ®Þnh vµ lµ lùa chän ®Çu tiªn cã tÝnh l«gÝc ®èi víi nhiÒu nghiªn cøu vÒ sinh tr−ëng cña gia sóc trong ch−¬ng tr×nh c¶i tiÕn di truyÒn. Tèc ®é sinh tr−ëng dÔ dµng x¸c ®Þnh vµ cã hÖ sè di truyÒn cao. Gi¸ trÞ gièng ®Çu tiªn (EBV) ®· ®−îc tÝnh to¸n cho tèc ®é sinh tr−ëng. So víi sinh tr−ëng c¸c tÝnh tr¹ng sinh s¶n ®o ®¹c khã h¬n. §Çu tiªn ng−êi ta th−êng nhÊn m¹nh 2 tÝnh tr¹ng cã liªn quan ®Õn sinh s¶n ®−îc x¸c ®Þnh t−¬ng ®èi dÔ dµng lµ chu vi cña bao dÞch hoµn ë bß ®ùc vµ sè ngµy tr−íc khi ®Î løa ®Çu cña bß c¸i. GÇn ®©y h¬n ng−êi ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc c¸c tÝnh tr¹ng dÔ ®Î vµ thêi gian chöa tõ Group BREEDPLAN cho mét sè gièng bß Anh. Mét sè thuéc tÝnh cña thÞt xÎ hiÖn t¹i cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc v× vËy ®−îc ®−a vµo trong gi¸ trÞ EBV. Nh÷ng tÝnh tr¹ng nµy bao gåm c¶ diÖn m¾t c¬ (EMA), mì s−ên vµ mì m«ng P8, tû lÖ mì trong c¬ vµ s¶n l−îng thÞt bß b¸n lÎ. X¸c ®Þnh c¸c tÝnh tr¹ng nµy cã thÓ tiÕn hµnh b»ng Scan siªu ©m hoÆc x¸c ®Þnh thÞt mãc hµm ë lß mæ. Sù biÕn ®éng Mät tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng lín cã nhiÒu c¬ héi h¬n ®Ó thay ®æi b»ng chän läc. Mét sè tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng lín mÆc dï cã hÖ sè di truyÒn thÊp. §a sè c¸c tÝnh tr¹ng ®−îc ®iÒu khiÓn bëi 2 gen trë lªn vµ biÕn ®éng cña tÝnh tr¹ng lµ mét ph©n phèi chuÈn. Ph©n phèi chuÈn lµ mét m« h×nh ph©n phèi ®¬n gi¶n ë ®ã ®a sè gia sóc gÇn ë gi¸ trÞ trung b×nh (H×nh 8). Mét tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng lín (nh− tèc ®é sinh tr−ëng, s¶n l−îng s÷a sÏ cã ®−êng cong thÊp h¬n, réng h¬n) nhiÒu gia sóc xa gi¸ trÞ trung b×nh h¬n, trong khi mét tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng nhá (nh− tû lÖ mì trong c¬ hoÆc ®é v©n cña c¬) sÏ cã ®−êng cong cao h¬n vµ hÑp h¬n (nhiÒu gia sóc gÇn víi gi¸ trÞ trung b×nh h¬n). NÕu chóng ta chän läc 10% gia sóc trong mçi mét tr−êng hîp th× kho¶ng c¸ch tõ gi¸ trÞ trung b×nh sÏ lín h¬n ®èi víi tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng lín h¬n. V× vËy tÝnh tr¹ng cã biÕn thiªn lín h¬n tõ gi¸ trÞ trung b×nh cã thÓ dù kiÕn thu ®−îc kÕt qu¶ chän läc lín h¬n tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng Ýt h¬n. 21
  5. TÝnh tr¹ng biÕn ®éng nhá TÝnh tr¹ng biÕn ®éng lín Trung b×nh Trung b×nh H×nh 8: Ph©n phèi chuÈn ®èi víi c¸c tÝnh tr¹ng cã biÕn ®éng lín vµ nhá. ThiÕt lËp nh÷ng môc tiªu lai t¹o gièng B−íc ®Çu tiªn vµ lµ b−íc quan nhÊt ®Ó thµnh c«ng trong ch−¬ng tr×nh lai t¹o lµ x¸c ®Þnh râ c¸c môc tiªu lai t¹o. ViÖc ®Þnh râ c¸c môc tiªu gièng trong trang tr¹i ch¨n nu«i bß thÞt ®ßi hái ph¶i x¸c ®Þnh râ rµng møc n¨ng suÊt hiÖn t¹i cña ®µn vÒ tÝnh tr¹ng quan träng vÒ kinh tÕ vµ xem xÐt c¸c tÝnh tr¹ng nµy trong mèi liªn hÖ víi nh÷ng c¶n trë cña m«i tr−êng, nh÷ng ®ßi hái cña thÞ tr−êng mµ bß thÞt sÏ ®−îc b¸n. C¸c b−íc tiÕn hµnh ®Ó ®¹t ®−îc c¸c môc tiªu gåm: • LiÖt kª c¸c tÝnh tr¹ng cã tÇm quan träng vÒ kinh tÕ • LiÖt kª nh÷ng nhu cÇu cña kh¸ch hµng • LËp danh s¸ch c¸c môc tiªu s¶n xuÊt cña ®µn - §Æt c¸c môc tiªu cã thÓ thùc hiÖn ®−îc cho c¸c tÝnh tr¹ng quan träng. • LËp danh s¸ch n¨ng suÊt hiÖn t¹i cña ®µn gia sóc cña b¹n theo n¨ng suÊt cña ®µn mét c¸ch kh¸ch quan. • LËp danh s¸ch c¸c môc tiªu chän gièng, c¸c tÝnh tr¹ng cÇn ®Æc biÖt quan t©m. • LËp danh s¸ch c¸c tiªu chuÈn chän läc, c¸c ph−¬ng tiÖn ®Ó ®¹t ®−îc c¸c môc tiªu trªn. • XÕp thø tù −u tiªn cho c¸c tiªu chuÈn chän läc, x¸c ®Þnh hÖ sè ®iÓm cho tõng tÝnh tr¹ng. C©n b»ng chän läc Chän läc mét sè tÝnh tr¹ng cã thÓ t¹o ra nh÷ng ¶nh h−ëng kh«ng mong muèn ®Õn c¸c tÝnh tr¹ng cã tÇm quan träng vÒ kinh tÕ. VÝ dô rç rµng nhÊt lµ c¸c tÝnh tr¹ng sinh tr−ëng trong ch¨n nu«i bß thÞt. Ngµy nay tÝnh tr¹ng nµy cã thÓ ®−îc chän läc mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nh»m t¨ng tèc ®é sinh tr−ëng th«ng qua sö dông gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh (EBVs) cña ch−¬ng tr×nh BREEDPLAN. Ch−¬ng tr×nh nµy sÏ ®−îc gi¶i thÝch ë Ch−¬ng 4 - Nh÷ng c«ng cô qu¶n lý ®µn bß. Dïng EBVs ®Ó chän läc ®µn cho thÊy ®· lµm t¨ng t¨ng träng mét c¸ch ®¸ng kÓ. Tuy nhiªn, trõ phi sö dông chän läc c©n b»ng, nÕu chØ chó träng ®Õn tèc ®é t¨ng träng sÏ cã thÓ lµm t¨ng hiÖn t−îng ®Î khã do bª s¬ sinh cã khèi l−îng lín. Sinh tr−ëng b¾t ®Çu tõ khi thô thai vµ tèc ®é t¨ng träng cao th−êng cho bª cã khèi l−îng s¬ sinh lín h¬n. T−¬ng quan gi÷a c¸c tÝnh tr¹ng cã thÓ lµ t−¬ng quan d−¬ng (+) hoÆc ©m (-) do ®ã cÇn ph¶i ®−îc l−u ý trong bÊt cø ch−¬ng tr×nh chän läc nµo. Chän läc c©n b»ng cÇn ph¶i ®¶m b¶o c¸c tÝnh tr¹ng vÒ sinh s¶n Ýt ¶nh h−ëng ®Õn c¸c tÝnh tr¹ng kh¸c nh− tèc ®é sinh tr−ëng hoÆc kh¶ n¨ng cho s÷a. Chän läc bß c¸i gièng Cã 2 c¬ héi ®Ó chän läc bß c¸i: tr−íc vµ sau khi phèi gièng. Chän läc bß c¸i gièng cã thÓ lµm t¨ng møc ®é di truyÒn c¸c tÝnh tr¹ng cÇn chän läc trong ®µn. Chän läc th«ng qua viÖc sö dông nh÷ng c«ng cô chän läc tr−íc khi phèi gièng ®Ó lo¹i bá nh÷ng bß s¶n xuÊt kÐm còng quan träng ®Ó t¨ng lîi nhuËn vÒ kinh tÕ sau nµy. Chän läc còng 22
  6. cho phÐp "lo¹i th¶i" ®Ó thay thÕ bß kÐm b»ng nh÷ng bß c¸i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt tèt h¬n hoÆc cho phÐp gi÷ l¹i nh÷ng gia sóc cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt tèt thu nhËn thøc ¨n vµ n−íc uèng tèt. Bëi v× chän läc cã kÕ ho¹ch vµ lo¹i th¶i cã thÓ t¨ng quay vßng vèn vµ gi¶m ¸p lùc ch¨n th¶, nã lµ mét thµnh phÇn trong qu¶n lý gièng bß thÞt. V× mét con c¸i tr−íc ®©y rÊt tèt b©y giê cã thÓ kh«ng ®−îc chÊp nhËn ®iÒu quan träng cÇn nhÊn m¹nh ë ®©y lµ mÆc dï kh¶ n¨ng sinh s¶n lµ tÝnh tr¹ng cã hÖ sè di truyÒn kh«ng cao, nã cã ®é lÆp l¹i cao. §iÒu nµy cã nghÜa lµ bß c¸i hµng n¨m ®· ®Î ra bª trong qu¸ khø th× vÉn ®Î nh− vËy trong t−¬ng lai. Chän läc tr−íc khi phèi gièng Sè l−îng bß c¸i cÇn thay thÕ ®−îc x¸c ®Þnh th«ng qua: • kh¶ n¨ng sinh s¶n hiÖn t¹i cña ®µn bß; • c¸ch lo¹i th¶i hoÆc chän läc - tuæi lo¹i th¶i - lo¹i th¶i do kh¶ n¨ng sinh s¶n kÐm - lo¹i th¶i do kh«ng cã hoÆc kÐm trong c¸c tÝnh tr¹ng s¶n xuÊt • tuæi cao nhÊt cña bß sinh s¶n • tû lÖ lo¹i th¶i vµ tû lÖ chÕt hµng n¨m Khi kh¶ n¨ng sinh s¶n cao h¬n sÏ cho phÐp t¨ng tû lÖ lo¹i th¶i theo n¨ng suÊt hoÆc gi¶m tû lÖ bß t¬ gi÷ l¹i. B¶ng 6: So s¸nh sè bß t¬ cã ®−îc ®Ó thay thÕ ®µn ë 2 møc kh¶ n¨ng sinh s¶n cao thÊp §µn cã 100 bß c¸i §µn A §µn B Nu«i th©m canh trong m«i Qu¶n lý tèt trong tr−êng thuËn lîi m«i tr−êng kh¾c nghiÖt Sè bß cã chöa 95 85 Bª ®Î ra 93 82 Bª cai s÷a 90 76 Bª c¸i hËu bÞ cai s÷a 45 38 Tuæi lo¹i th¶i (n¨m) 10.5 8.5 Tû lÖ lo¹i th¶i (%) 11 5 Tû lÖ chÕt (%) 1 2 Sè bß t¬ cã thÓ chän lóc 26 44 37 th¸ng tuæi Sè bß c¸i t¬ cÇn thay thÕ 18 (40%) 18 (50%) B¶ng 6 cho thÊy ®µn A chØ cã 10 bß c¸i trªn tæng ®µn 100 con cÇn lo¹i th¶i do kh¶ n¨ng sinh s¶n kÐm. NÕu lo¹i th¶i theo tuæi th× nh÷ng bß nµy ®¹t 10,5 tuæi, ®µn A sÏ cÇn ph¶i thay thÕ 10-13 con/n¨m cho môc ®Ých nµy. NÕu lo¹i th¶i ®−îc tiÕn hµnh v× lý do kh¸c nh− tÝnh nÕt, bÇu vó kh«ng ph¸t triÓn, gµy mßn hoÆc kh«ng cã kh¶ n¨ng thÝch hîp cho viÖc nu«i bª th× cÇn ph¶i thay thÕ thªm. H¬n n÷a cÇn thay thÕ thªm trong tr−êng hîp bß bÞ chÕt hoÆc tõ c¸c nguyªn nh©n kh¸c. §iÒu nµy cã nghÜa lµ phÇn lín c¸c tr−êng hîp, thËm chÝ trong trong ®iÒu kiÖn qu¶n lý tèt, tû lÖ nh÷ng bß t¬ cÇn thiÕt ®Ó thay thÕ ®µn sinh s¶n còng ph¶i trªn 50%. T×nh huèng ®µn B cho phÐp hÇu nh− kh«ng cã ¸p lùc trong chän läc ®−îc ¸p dông trªn bß c¸i t¬ thay thÕ, nÕu lo¹i th¶i v× bß c¸i kh«ng cã kh¶ n¨ng sinh s¶n ®−îc tiÕn hµnh trong ®µn gièng. Mçi bß c¸i t¬ ®Òu sÏ cÇn ®Ó thay thÕ khi cã nhu cÇu. Trong nh÷ng tr−êng hîp nh− vËy do ¸p lùc chän läc bÞ h¹n chÕ, tiÕn bé vÒ di truyÒn còng sÏ bÞ h¹n chÕ theo. Cµng nhiÒu tÝnh tr¹ng ®−îc chän läc th× tiÕn bé di truyÒn ë bÊt kú tÝnh tr¹ng nµo ®ã cµng thÊp. §iÒu quan träng trong chän läc bß c¸i t¬ lµ nªn chän läc theo mét sè Ýt 23
  7. c¸c tÝnh tr¹ng kinh tÕ quan träng. Tuú thuéc vµo t×nh h×nh cô thÓ, thø tù −u tiªn cho chän läc bß c¸i lµ: • Kh¶ n¨ng sinh s¶n • TÝnh nÕt • CÊu tróc c¬ thÓ • Tèc ®é sinh tr−ëng HiÖn nay, cã rÊt Ýt c¬ héi ®Ó thu ®−îc lîi nhuËn trong chän läc bß c¸i theo tÝnh tr¹ng vÒ kh¶ n¨ng cho thÞt. Th«ng th−êng, kh¶ n¨ng thÝch nghi víi m«i tr−êng sÏ ®−îc biÓu hiÖn qua mét sè tÝnh tr¹ng nh− tèc ®é sinh tr−ëng. ViÖc chän läc nªn tiÕn hµnh kh¸ch quan ë nh÷ng n¬i cã thÓ vµ nªn lµ chän läc c©n b»ng tr¸nh cùc ®oan trong chän läc. Tãm l¹i, bëi v× cã Ýt ®µn bß thÞt th−¬ng phÈm cã ®−îc c¸c th«ng tin kh¸ch quan nh− c¸c th«ng tin kh¸ch quan cã ®−îc tõ ph©n tÝch c¸c sè liÖu cña ®µn bß tham gia vµo BREEDPLAN hoÆc Group BREEDPLAN c¸c th«ng tin nµy gióp cho c¸c thao t¸c chän läc vµ chän läc tr−íc khi phèi gièng lµ nhá nhÊt. ChØ nh÷ng bß c¸i tÝnh nÕt kh«ng hiÒn hoÆc kh«ng cã kh¶ n¨ng sinh s¶n vµ ph¸t triÓn bÞ th¶i. Nh÷ng bß c¸i t¬ gi÷ l¹i ph¶i cho phèi gièng trong c¸c giai ®o¹n ®ñ dµi vµ sè bß cã chöa sÏ gi÷ l¹i ®Ó trong ®µn. Kh¶ n¨ng sinh s¶n Sinh s¶n ë bß c¸i lµ tÊt c¶ hoÆc kh«ng cã nghÜa lµ 1 bß c¸i trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh cã thÓ ®Î ®−îc 1 bª hoÆc kh«ng ®Î bª nµo c¶. MÆc dï hÖ sè di truyÒn vÒ sinh s¶n thÊp sinh s¶n cã ®é lÆp l¹i cao vµ ®¬n gi¶n lµ gi÷ l¹i nh÷ng bß c¸i sinh s¶n cã bª cai s÷a sÏ n©ng cao ®−îc kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña ®µn. Chän läc kh¸ch quan chØ cã thÓ thùc hiÖn ®−îc khi cã th«ng tin vÒ hÖ ph¶ hoÆc c¸c th«ng tin vÒ cha mÑ lý t−ëng nhÊt lµ chän läc vÒ kh¶ n¨ng sinh s¶n theo gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh (EBVs) ®−îc tr×nh bµy ë Ch−¬ng 4. Nh− phÇn lín c¸c tÝnh tr¹ng, c¶i tiÕn vÒ mÆt di truyÒn nhanh nhÊt lµ th«ng qua chän läc ®ùc gièng nh−ng th«ng th−êng ®iÒu nµy chØ thùc hiÖn ®−îc ë tr¹i gièng hoÆc trªn ®µn h¹t nh©n cã c¸c sè liÖu ®−îc ghi chÐp ®Çy ®ñ. NÕu khã hoÆc dÔ ®Î lµ vÊn ®Ò th× cã thÓ c¶i thiÖn vÒ mÆt di truyÒn tÝnh dÔ ®Î th«ng qua viÖc chän läc nh÷ng bß c¸i t¬ cã khung x−¬ng chËu lín. §Ó lµm ®−îc viÖc nµy cÇn ph¶i ®o phÝa trong khung x−¬ng chËu b»ng th−íc ®o chuyªn dïng (pelvimeter) vµ kh«ng thÓ ®¸nh gi¸ b»ng m¾t th−êng th«ng qua ®é réng gi÷a x−¬ng h«ng vµ x−¬ng m«ng. Khung x−¬ng chËu cã hÖ sè di truyÒn kh¸ cao vµ trong t−¬ng lai gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh EBVs cña tÝnh tr¹ng nµy sÏ ®−îc sö dông. Ngµy nay, sö dông nh÷ng sè liÖu th« vÉn thu ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ cã Ých (khi sö dông c¸ch nµy, hiÖu chØnh sè liÖu víi tuæi cña gia sóc lµ cÇn thiÕt). Khung x−¬ng chËu lín h¬n so víi tuæi th× phèi gièng sÏ dÔ h¬n. Nh÷ng bß c¸i t¬ nµy cã thÓ sÏ an toµn vµ dÔ dµng trong khi ®Î h¬n. Ng−êi lµnh nghÒ kh¸m bªn trong c¬ quan sinh dôc ®¸nh gi¸ kÝch th−íc buång trøng vµ tö cung cã thÓ biÕt ®−îc nh÷ng bß c¸i t¬ nµo thµnh thôc vÒ tÝnh trong thêi gian chän läc vµ cã nhiÒu c¬ héi nhÊt trong thô thai khi phèi gièng. ViÖc kh¸m bªn trong c¬ quan sinh dôc còng cho phÐp biÕt nh÷ng bß c¸i t¬ ®· cã chöa, biÕt ®−îc bß c¸i nµy bÊt toµn vµ l−ìng tÝnh (nöa ®ùc-nöa c¸i) vµ c¸c yÕu tè kh¸c ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng sinh s¶n. TÝnh nÕt TÝnh nÕt cña bß c¸i rÊt quan träng vÒ mÆt kinh tÕ bëi v× nh÷ng bß hiÒn lµnh th−êng dÔ dµng, an toµn trong vËn chuyÓn vµ Ýt bÞ stress tr−íc khi giÕt mæ (vµ v× vËy thÞt cña bß nµy mÒm h¬n). §¸ng tiÕc lµ hiÖn nay vÉn ch−a cã mét ph−¬ng ph¸p thùc tÕ ®¸ng tin cËy nµo ®Ó x¸c ®Þnh tÝnh tr¹ng nµy. Nh÷ng ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ tÝnh nÕt bß chØ lµ nh÷ng ph−¬ng 24
  8. ph¸p dùa vµo viÖc quan s¸t khi bß ch¹y ra khái rãng nhèt. Tuy nhiªn, tÝnh tr¹ng nµy cã hÖ sè di truyÒn t−¬ng ®èi cao (>0.7) nªn chóng vÉn th−êng ®−îc quan t©m ®¸nh gi¸. CÊu tróc c¬ thÓ CÊu tróc c¬ thÓ ®µn c¸i sinh s¶n lµ tÝnh tr¹ng liªn quan tíi viÖc kÐo dµi thêi gian sèng, søc khoÎ. Bß cã cÊu trøc hîp lý khi vç bÐo sÏ cho hiÖu qu¶ cao. §¸nh gi¸ tr−íc khi phèi gièng lµ hîp phÇn t−¬ng ®èi nhá vµ nªn tËp trung vµo nh÷ng khuyÕt ®iÓm sÏ cã ¶nh h−ëng tíi gia sóc vµ ®Õn c¸c chøc n¨ng ph¸t triÓn b×nh th−êng cña con c¸i chóng. NÕu nh÷ng khuyÕt ®iÓm lµ trÇm träng hoÆc cã vÎ trÇm träng chóng sÏ ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng cña bß c¸i t¬ vµ nªn lo¹i th¶i nh÷ng gia sóc nµy. Nh÷ng khuyÕt ®iÓm trÇm träng nh− ch©n tr−íc yÕu, ch©n vßng kiÒng, mãng kh«ng ®Òu, d¸ng ®i kh¸c th−êng, hµm trªn hoÆc hµm d−íi qu¸ ng¾n hay qu¸ dµi, m¾t ®á, cã nh÷ng u ë m¾t v.v. th× nªn lo¹i th¶i. Tèc ®é sinh tr−ëng Tèc ®é sinh tr−ëng kh«ng thÓ ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c b»ng c¸ch nµo kh¸c h¬n lµ dïng chØ sè vÒ khèi l−îng gia sóc. Ph−¬ng ph¸p tèt nhÊt cã thÓ sö dông ®Ó c¶i thiÖn tèc ®é sinh tr−ëng lµ dïng gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh (EBVs) vÒ sinh tr−ëng cña ch−¬ng tr×nh BREEDPLAN hoÆc Group BREEDPLAN. Th−êng chóng cã hiÖu qu¶ gÊp 2 lÇn so víi dïng tû lÖ khèi l−îng hoÆc sè liÖu th« (®−îc t×nh bµy ë ch−¬ng 4- C¸c c«ng cô qu¶n lý ®µn) nh−ng EBV nµy kh«ng ph¶i lµ lùa chän cho qu¶n lý ®µn th−¬ng phÈm. §¸nh gi¸ tèc ®é sinh tr−ëng b»ng m¾t kh«ng thµnh c«ng v× trong phÇn lín c¸c tr−êng hîp nã chØ ®¬n thuÇn x¸c ®Þnh nh÷ng gia sóc cã khèi l−îng lín vµo thêi ®iÓm chän läc. T¹i thêi ®iÓm cai s÷a, cã thÓ cã mét sè bª cã khèi l−îng lín chóng cã thÓ lµ nh÷ng bª sinh sím nhÊt hoÆc chóng ®−îc nu«i tõ nh÷ng bß cã s¶n l−îng s÷a tèt nh−ng kh«ng nhÊt thiÕt nh÷ng bª nµy cã tiÒm n¨ng tèt nhÊt vÒ sinh tr−ëng. Th«ng th−êng chän läc t¨ng träng sau khi cai s÷a quan träng h¬n chän läc bª cai s÷a. Chän läc t¨ng träng sau cai s÷a sÏ nhanh x¸c ®Þnh ®−îc nh÷ng gia sóc phï hîp víi nh÷ng ®ßi hái vÒ m«i tr−êng vµ thÞ tr−êng. S÷a mÑ lµ yÕu tè quan träng trong qu¸ tr×nh sinh tr−ëng cña bª tr−íc khi cai s÷a. Bß cã tèc ®é sinh tr−ëng nhanh lµ ®iÒu mong muèn cña c¸c nhµ ch¨n nu«i v× chóng sÏ ®¹t ®−îc khèi l−îng theo yªu cÇu cña thÞ tr−êng lóc cßn non. §©y lµ nh©n tè quan träng vÒ chÊt l−îng thÞt. H¬n n÷a nu«i bß cã tèc ®é sinh tr−ëng nhanh th× hiÖu qu¶ kinh tÕ cao h¬n. Tuy nhiªn, tèc ®é sinh tr−ëng cao kh«ng cã nghÜa lµ cã khèi l−îng tr−ëng thµnh qu¸ lín tuy vËy trong nhiÒu tr−êng hîp nh÷ng gia sóc lín h¬n cã tèc ®é sinh tr−ëng cao h¬n. Tèc ®é sinh tr−ëng chØ lµ chØ tiªu cã lîi vÒ kinh tÕ cho ®Õn khi gia sóc ®¹t ®−îc khèi l−îng theo yªu cÇu cña thÞ tr−êng víi mét líp mì d−íi da x¸c ®Þnh. Sinh tr−ëng sau thêi gian nµy kh«ng cã lîi vµ trong vµi tr−êng hîp cã thÓ bÊt lîi. Bß c¸i cã khèi l−îng cao h¬n lóc tr−ëng thµnh còng ®ßi hái nhu cÇu duy tr× cao h¬n. BREEDPLAN vµ Group BREEDPLAN (tr×nh bµy ë ch−¬ng 4) cña mét sè gièng hiÖn t¹i ®· cã gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh (EBVs) vÒ khèi l−îng ë tuæi tr−ëng thµnh, chóng cho phÐp c¸c nhµ t¹o gièng chän läc theo tèc ®é sinh tr−ëng mµ kh«ng cÇn t¨ng khèi l−îng lóc tr−ëng thµnh. Chän läc sau khi phèi gièng Chän läc sau khi phèi gièng lµ vÊn ®Ò quan t©m hµng ®Çu ®Ó x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña bß c¸i. N÷ng bß c¸i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt tèt nhÊt lµ nh÷ng bß c¸i s¶n xuÊt ®−îc nhiÒu bª cai s÷a nhÊt (tinhs b»ng kg) víi chi phÝ Ýt nhÊt. §Ó lµm ®−îc viÖc nµy chóng ph¶i ®Î ®Òu (tèt nhÊt lµ 365 ngµy hoÆc thÊp h¬n) vµ nu«i bª ®¹t khèi l−îng lín lóc cai s÷a. Khèi l−îng bª nu«i trong 1 ®êi bß dao ®éng lín theo nh÷ng ®iÒu kiÖn ch¨m sãc nu«i d−ìng vµ qu¶n lý. ë vïng Nam Australia trong ®iÒu kiÖn thuËn lîi vµ 25
  9. nu«i th©m canh, mçi n¨m bß cÇn cai s÷a ®−îc 250 kg bª hoÆc cao h¬n, ®Ó ®−îc xÕp vµo lo¹i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cao. ë vïng nhiÖt ®íi, bß c¸i cã ®−îc 450 kg bª cai s÷a (150 kg x 3 con) = 450 kg) trong 4 n¨m (3 bª) ®−îc coi lµ cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cao. ChØ cã mét sè lÇn trong n¨m cã thÓ ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña bß c¸i. Kho¶ng thêi gian tèt nhÊt ®Ó thùc hiÖn viÖc nµy lµ thêi ®iÓm cai s÷a vµ lóc kh¸m thai. ViÖc qu¶n lý trë nªn dÔ h¬n nÕu bß cã thÓ ®−îc kh¸m thai lóc cai s÷a hoÆc sau khi cai s÷a bª. Nh÷ng vÊn ®Ò nh− bß mÑ nh¶y khi kh¸m vµ n»m ú rÊt dÔ gi¶i quyÕt. Nh÷ng thñ tôc nµy trªn ®µn bß th¶ ®ùc gièng h¹n chÕ dÔ lµm h¬n trªn ®µn bß th¶ ®ùc quanh n¨m. Kh¶ n¨ng sinh s¶n Nh÷ng bß c¸i kh«ng chöa ®−îc, ®Æc biÖt nÕu chóng kh«ng cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt s÷a vµ kh«ng thÓ nu«i bª ®Õn khi cai s÷a lµ lo¹i cÇn th¶i. Trong tr−êng hîp ch¨n nu«i th©m canh bß ®Î tËp trung trong mét kho¶ng thêi gian ng¾n, bß mÑ s¶n xuÊt ra bª nhÑ c©n hoÆc cã chÊt l−îng thÊp còng sÏ bÞ lo¹i th¶i. CÊu tróc c¬ thÓ Lo¹i th¶i nh÷ng bß c¸i hung d÷, cã cÊu tróc c¬ thÓ kh«ng phï hîp cho sinh s¶n nh− nóm vó h×nh chai cÇn ®−îc lµm liªn tôc trong suèt ®êi bß c¸i. Kh¶ n¨ng lµm mÑ Kh¶ n¨ng lµm mÑ lµ kh¶ n¨ng thu nhËn thøc ¨n vµ ch¨m sãc bª cña bß c¸i. Mét vµi bß mÑ bá con ngay sau khi sinh hoÆc t¸ch rêi khái bª con ngay sau ®ã. Kh¶ n¨ng b¶o vÖ con tr−íc nh÷ng ®éng vËt ¨n thÞt còng lµ yÕu tè trong kh¶ n¨ng lµm mÑ. CÇn lo¹i th¶i nh÷ng bß mÑ trôc trÆc khi nu«i bª. Lîi Ých cña phèi gièng theo mïa Chän läc nh÷ng bß c¸i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cao h¬n vµ v× vËy thu ®−îc nh÷ng c¶i tiÕn vÒ di truyÒn trong ®µn sÏ ®−îc thùc hiÖn dÔ dµng h¬n b»ng c¸ch h¹n chÕ thêi gian th¶ bß ®ùc vµo ®µn bß c¸i. NÕu bª ®−îc ®Î trong cïng kho¶ng thêi gian th× tèc ®é sinh tr−ëng cña bª cã thÓ cã gi¸ trÞ khi so s¸nh víi nhau vµ cã thÓ ®¸nh gi¸ ®−îc kh¶ n¨ng lµm mÑ cña bß c¸i. Phèi gièng h¹n chÕ trong mét thêi gian ng¾n lo¹i trõ viÖc so s¸nh nh÷ng bª kh«ng sinh ra cïng mïa vµ cho phÐp ng−êi qu¶n lý dÔ dµng x¸c ®Þnh nh÷ng bß c¸i ®Î ®Òu cho s÷a tèt. NhiÖm vô kh¸c trong qu¶n lý nh− ®¸nh sè, cai s÷a vµ tiªm vac xin cã thÓ ®−îc tiÕn hµnh tËp trung chØ mét hoÆc hai lÇn trong n¨m, bª ph¸t triÓn ®ång lo¹t th× dÔ dµng h¬n trong qu¶n lý vµ b¸n ra thÞ tr−êng. Phèi gièng h¹n chÕ cã thÓ cho phÐp kh¸m thai trong kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh, võa chÝnh x¸c võa tèt cho gia sóc. ThuËn lîi nhÊt lµ kh¸m thai vµo tuÇn thø 13 sau khi chuyÓn ®ùc gièng ®i. Tuy nhiªn, ë nh÷ng n¬i ch¨n nu«i qu¶ng canh cã nh÷ng ®iÒu kiÖn dinh d−ìng nghÌo h¬n th× phèi gièng theo mïa lµ kü thuËt nh»m h¹n chÕ thÊp nhÊt sè bß mÑ nu«i con vµo mïa kh«. Do ®ã th¶ ®ùc gièng vµo ®µn bß c¸i sinh s¶n trong vßng 6-8 th¸ng cã thÓ phï hîp h¬n. C−êng ®é chän läc bß c¸i sÏ thay ®æi tõ: • gi÷ l¹i tÊt c¶ nh÷ng bß c¸i cã chöa vµ bß ®ang nu«i con ë nh÷ng vïng qu¸ kh¾c nghiÖt • chØ gi÷ nh÷ng bß c¸i ®ang nu«i con • chØ gi÷ l¹i nh÷ng bß c¸i cã chöa hoÆc ®ang tiÕt s÷a, nh÷ng bß c¸i nµy sÏ ®Î bª trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Chän läc nh÷ng bß c¸i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cao sÏ khã kh¨n h¬n trong nh÷ng ®µn bß c¸i cho phèi gièng quanh n¨m bëi v×: • th«ng th−êng nh÷ng ®µn bß ®−îc phèi quanh n¨m cã kho¶ng c¸ch gi÷a 2 løa ®Î lín h¬n 365 ngµy. §iÒu nµy chñ yÕu lµ do chÊt l−îng thøc ¨n kÐm. KÕt qu¶ lµ nhiÒu bª sinh ra vµo cuèi n¨m ngay c¶ nÕu qu¶n lý tèt bª t¬ vµo thêi ®iÓm thÝch hîp. 26
  10. • khi bß ®Î vµo kho¶ng thêi gian kh«ng thÝch hîp th× c¬ héi cho chóng phèi l¹i sÏ gi¶m vµ tû lÖ chÕt cã nguy c¬ cao h¬n. • cã nh÷ng sai sè tiÒm Èn bëi nh÷ng gia sóc cã chöa d−íi 4-6 tuÇn kh«ng thÓ kh¸m qua trùc trµng. Tuy nhiªn, nh÷ng nhµ s¶n xuÊt, b¸c sü thó y vµ nh÷ng chuyªn gia ph¸t triÓn cã thÓ ®¶m b¶o: • phÇn lín bß c¸i cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt ®−îc chän läc; • phÇn lín nh÷ng bß thÝch hîp cho lo¹i th¶i sÏ ®−îc ®Þnh râ nh»m t¨ng lîi nhuËn, tr¸nh ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña ®µn trong t−¬ng lai vµ nh÷ng rñi ro; • tÝnh hiÖu qu¶ trong dinh d−ìng vµ bæ sung thøc ¨n; • gi¶m yªu cÇu vÒ ®ùc gièng vµ t¨ng hiÖu qu¶ sö dông ®ùc gièng HÖ thèng qu¶n lý bß c¹n s÷a Ch−¬ng tr×nh nµy cã thÓ sö dông cho bÊt cø ®µn bß c¸i phèi gièng suèt n¨m nµo. NÕu hÖ thèng qu¶n lý bß c¸i t¬ ®· sö dông tr−íc ®©y cho bß c¹n s÷a th× hÖ thèng nµy sÏ sö dông víi bß sinh s¶n ®Î lÇn thø 2 trë ®i Tr−íc hÕt, chuyÓn nh÷ng bß c¹n s÷a ®i vµ ®−a bß ®ang nu«i con ®Õn ®ång cá thÝch hîp. Nhãm nh÷ng bß ®ang nu«i con gåm c¶ nh÷ng bß cã bª con võa cai s÷a hoÆc s¾p cai s÷a. Nh÷ng bß c¸i nµy sÏ ®−îc c¹n s÷a ë vßng thø 2 cho ®Õn khi ®Î vµo cuèi n¨m. Lo¹i th¶i nh÷ng bß c¸i cã ngo¹i h×nh kh«ng phï hîp víi sinh s¶n hoÆc nh÷ng bß c¸i hung d÷. Kh¸m thai nh÷ng bß c¹n s÷a khi ®ñ sè l−îng. Nh÷ng bß kh«ng chöa cho lo¹i th¶i hÕt vµ nh÷ng bß cã chöa ®· ®−îc ®−a vµo c¸c nhãm. ViÖc nhãm bß cã chöa dùa trªn c¬ së vÒ t×nh tr¹ng mang thai cña ®µn, diÖn tÝch b·i ch¨n, ®iÒu kiÖn mïa vô vµ thêi gian trong n¨m. B·i ch¨n th¶ nh÷ng bß cã chöa ph¶i ®ñ thøc ¨n vµ thøc ¨n bæ sung. VÝ dô vÒ ch¨n th¶ bß c¹n s÷a vµ qu¶n lý bß cã chöa B¶ng 7 cho mét vÝ dô vÒ c¸ch qu¶n lý thÝch hîp nh÷ng bß cã chöa ë c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau nh− thÕ nµo B¶ng 7: C¸c nhãm bß vµ ngµy dù kiÕn ®Î cña bß cã chöa ë c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau tÝnh tõ ngµy 1 th¸ng 5 Nhãm bß T×nh tr¹ng mang thai lóc ngµy Dù kiÕn ngµy ®Î mïng 1 th¸ng 5 (th¸ng) 1 P1 9/1 P2 10/12 P3 10/11 2 P4 11/10 P5 11/9 P6 12/8 3 P7 13/7 P8 13/6 P9 14/5 Nhãm 1: bß cã chöa 1-3 th¸ng Nhãm nµy ®Î bª muén nhÊt, bª con kh«ng thÓ cai s÷a n¨m nay vµ v× thÕ chóng cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt kÐm so víi bß cã chöa kh¸c. Th«ng th−êng nh÷ng bß nµy cã thÓ tr¹ng c¬ thÓ tèt, khèi l−îng thÞt xÎ cao vµ v× vËy chóng lµ nhãm bß b¸n lý t−ëng. Cã chöa sím th−êng ¶nh h−ëng tíi tû lÖ thÞt xÎ. Trong tr−êng hîp gi÷ l¹i nh÷ng gia sóc nµy vµ kh«ng thÓ chia chóng ra thµnh nh÷ng nhãm ®Ó ch¨n th¶ riªng, cã thÓ ®−a chóng vµo nhãm bß ®ang nu«i con v× chóng còng sÏ ®Î cïng thêi ®iÓm. 27
  11. Nhãm 2: bß cã chöa 4-6 th¸ng Nhãm bß nµy còng kh«ng thÓ cai s÷a bª vµo n¨m nay trõ khi cai s÷a chóng rÊt sím. B»ng viÖc chia chóng thµnh tõng nhãm ch¨n th¶ riªng, bª cã thÓ ®−îc ph©n lo¹i vµo cuèi thêi kú cai s÷a lÇn 2 nh»m tr¸nh hiÖn t−îng cã sè l−îng lín bª cai s÷a qu¸ gÇy vµo n¨m tiÕp sau. Nh÷ng bß c¸i nµy phÇn lín gÆp rñi ro trong nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¾c nghiÖt v× chóng tiÕt s÷a trong mét thêi kú dµi nhÊt ë mïa kh« vµ ®iÒu nµy cÇn l−u ý khi nu«i d−ìng chóng vµ cÇn ph¶i cã kÕ ho¹ch bæ sung thøc ¨n. NÕu cÇn cã mét sè l−îng bß lín h¬n ®Ó b¸n do ®ßi hái cña thÞ tr−êng th× ®©y lµ nhãm cã thÓ b¸n ®−îc. Trong ®iÒu kiÖn kh« h¹n tèt nhÊt lµ b¸n chóng ®Ó tr¸nh gi¶m khèi l−îng vµ gi¶m thiÓu chi phÝ thøc ¨n bæ sung. NÕu kh«ng b¸n ®−îc ph¶i rÊt quan t©m ®Õn nh÷ng gia sóc nµy v× chóng lµ nhãm dÔ gÆp rñi ro nhÊt. Th¶ ®ùc vµo ®µn bß c¸i nµy vµo th¸ng 12 lµ thêi ®iÓm thÝch hîp nhÊt. Nhãm 3: bß cã chöa 7-9 th¸ng Nhãm nµy cã thÓ cai s÷a bª vµo giai ®o¹n 2 trong n¨m vµ cã thÓ cai s÷a sím nÕu cÇn thiÕt nh»m gi¶m c¸c strees m«i tr−êng cho nh÷ng bß mÑ. Nh− ë nhãm 2, cã thÓ th¶ ®ùc vµo ®µn bß c¸i nµy vµo th¸ng 12 ®Ó ®Î bª ®óng thêi gian. Nh÷ng hÖ thèng qu¶n lý bß c¹n s÷a cã thÓ cho phÐp dÔ dµng ®Þnh râ ®−îc nh÷ng gia sóc cÇn lo¹i th¶i. Nh÷ng bß c¸i kh«ng ®Î vµ nu«i bª do bÊt cø lý do nµo ®Òu tù ®−îc x¸c ®Þnh v× chóng lµ bß c¹n s÷a trong khi c¸c con kh¸c ®ang nu«i con. Tuæi lo¹i th¶i Do hÖ thèng qu¶n lý bß c¹n s÷a liªn tôc lo¹i th¶i nh÷ng bß sinh s¶n kÐm, bß cã tuæi lµ bß c¸i ®· thÝch nghi vµ sinh s¶n tèt. NhiÒu bß cã tuæi trong sè nµy cã thÓ gi÷ l¹i trªn 10 n¨m trong ®iÒu kiÖn b×nh th−êng. C¸ch thÝch hîp nhÊt ®Ó xem xÐt nh÷ng nh÷ng bß c¸i nµy khi chóng ®Õn tuæi lo¹i th¶i 8-10 n¨m lµ kiÓm tra mét ®¸nh gi¸ ngo¹i h×nh, t×nh tr¹ng mang thai. HÖ thèng nµy cho phÐp qu¶n lý ®µn m«t c¸ch mÒm dÎo. V× nh÷ng gia sóc cã ®é rñi ro cao sÏ ®−a vµo vßng 1, nhãm bß c¹n s÷a, chóng sÏ ®−îc x¸c ®Þnh vµ b¸n sím trong n¨m. ChuyÓn nh÷ng bß ®ùc khái ®µn c¸i giµ 1 n¨m tr−íc khi lo¹i th¶i nh»m dÔ dµng lo¹i bá viÖc bß ®Î ngoµi kÕ ho¹ch vµ chuÈn bÞ cho b¸n lo¹i th¶i. §iÒu nµy còng ®Ó gi¶i phãng ®ùc vµ dïng ®ùc ë n¬i kh¸c. Cai s÷a sím tr−íc 3 th¸ng tuæi sÏ gi¶m tû lÖ lo¹i th¶i. Chän läc bß c¸i víi c−êng ®é cao Chän läc víi ¸p lùc chän läc lín nhÊt nªn ¸p dông trªn bß c¸i trong tr−êng hîp bß c¸i dïng ®Ó s¶n xuÊt ®ùc gièng dïng lµm h¹t nh©n hay chóng lµ ®µn h¹t nh©n hoÆc mét phÇn h¹t nh©n trong ®µn th−¬ng phÈm. Nh÷ng yªu cÇu tèi thiÓu cho bß c¸i lo¹i nµy lµ: • Chóng ph¶i ®Î ®Òu hµng n¨m (nÕu sinh s¶n lµ tÝnh tr¹ng chñ yÕu) • DÔ dµng trong khi ®Î (kh«ng cÇn trî gióp khi ®Î thËm chÝ ®Î lÇn ®Çu tiªn) • Bª cai s÷a ph¶i ®¹t khèi l−îng trªn trung b×nh cña ®µn • Bª cã kh¶ n¨ng t¨ng träng sau cai s÷a trªn trung b×nh • Cã cÊu tróc c¬ thÓ hoµn thiÖn vµ bª ®Î ra hoµn thiÖn • HiÒn lµnh vµ bª ®Î ra còng hiÒn lµnh Kh¶ n¨ng thÝch nghi víi m«i tr−êng cô thÓ lµ yªu cÇu ®Çu tiªn cho tÊt c¶ ®µn h¹t nh©n vµ nh÷ng n¬i cã thÓ, kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña chóng nªn ®−îc ph©n tÝch mét c¸ch kh¸ch quan nh− trong BREEDPLAN ®Ó cã thÓ t×m ra sù thay ®æi tèt nhÊt nh»m t¨ng tiÕn bé di truyÒn ®Õn møc cao nhÊt. 28
  12. Tãm l¹i Chän läc bß c¸i ph¶i dùa trªn nh÷ng tÝnh tr¹ng kinh tÕ quan träng. Chóng bao gåm: kh¶ n¨ng thÝch nghi víi m«i tr−êng, kh¶ n¨ng sinh s¶n, tèc ®é sinh tr−ëng, tÝnh t×nh, thÞt xÎ vµ cÊu tróc c¬ thÓ. TÇm quan träng thø tù quan träng nh÷ng tÝnh tr¹ng nµy phô thuéc vµo vÞ trÝ cña trang tr¹i vµ c¬ cÊu di truyÒn cña ®µn bß hiÖn cã. Chän läc bß c¸i nªn tËp trung vµo hai thêi ®iÓm chÝnh: tr−íc vµ sau khi phèi gièng. Tr−íc phèi gièng chän läc ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng gia sóc cã tiÒm n¨ng tèi ®a cho viÖc chöa ®Î vµ chän läc sau phèi gièng ®Ó x¸c ®Þnh ®−îc gia sóc ®· chöa. Trong qu¸ tr×nh chän läc cã mét sè c«ng cô dïng ®Ó trî gióp qu¸ tr×nh chän läc vµ ®−îc tr×nh bµy ë ch−¬ng tiÕp theo. 29
Đồng bộ tài khoản