Chương 7: Tính toán kinh tế trong quản lý chất thải

Chia sẻ: Nguyen The Anh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:28

0
129
lượt xem
99
download

Chương 7: Tính toán kinh tế trong quản lý chất thải

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu tham khảo về tính toán kinh tế trong quản lý chất thải

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Chương 7: Tính toán kinh tế trong quản lý chất thải

  1. 7 TÝnh to¸n kinh kÕ trong qu¶n lý chÊt th¶i NguyÔn ThÕ Chinh 7.1. Tµi chÝnh cho Qu¶n lý chÊt th¶i Trong qu¶n lý chÊt th¶i, vÊn ®Ò tµi chÝnh lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n n©ng cao hiÖu qu¶ qu¶n lý hoÆc gi¶m sót n¨ng lùc qu¶n lý. V× ®éng c¬ tµi chÝnh lµm cho c¸c ®èi t−îng liªn quan ®Õn chÊt th¶i sÏ tù ®iÒu chØnh hµnh vi cña m×nh, ®Æc biÖt lµ trong bèi c¶nh vËn hµnh cña c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng. Xem xÐt tõ c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn ho¹t ®éng cña qu¶n lý chÊt th¶i cho thÊy nh÷ng vÊn ®Ò tµi chÝnh liªn quan ®Õn qu¶n lý chÊt th¶i bao gåm nh÷ng néi dung c¬ b¶n sau ®©y. 7.1.1. Trî cÊp cho qu¶n lý chÊt th¶i Trî cÊp cho qu¶n lý chÊt th¶i lµ nguån tµi chÝnh ®−îc cÊp bëi chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng, hay mét tæ chøc nµo ®ã cho ®èi t−îng thùc hiÖn qu¶n lý chÊt th¶i tõ thu gom ®Õn vËn chuyÓn vµ xö lý chÊt th¶i. H×nh thøc trî cÊp cã thÓ lµ toµn phÇn hay mét phÇn. Tr−íc ®©y ë c¸c n−íc cã nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung, h×nh thøc trî cÊp th−êng lµ toµn phÇn. Trong bèi c¶nh cña nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi hay kinh tÕ thÞ tr−êng h×nh thøc nµy tá ra kh«ng hiÖu qu¶ bëi lÏ kh«ng cã t¸c dông thay ®æi hafnh vi cña ng−êi t¹o ra chÊt th¶i, mÆt kh¸c ®èi víi ®èi t−îng thùc hiÖn qu¶n lý kh«ng cã t¸c dông kÝch thÝch ph¸t huy tÝnh chñ ®éng s¸ng t¹o vµ h−íng tíi ®¹t hiÖu qu¶ tèt h¬n trong viÖc thùc hiÖn qu¶n lý chÊt th¶i. §èi víi h×nh thøc trî cÊp mét phÇn ®−îc thùc hiÖn trªn c¬ së lÊy thu bï chi. VÒ nguyªn t¾c c¸c ®èi t−îng thùc hiÖn qu¶n lý chÊt th¶i bï ®¾p ®ñ nh÷ng chi phÝ ho¹t ®éng cña m×nh bao gåm c¶ chi phÝ cè ®Þnh vµ chi phÝ biÕn ®æi. 155
  2. Nguån tµi chÝnh bï ®¾p ®ã th−êng ®−îc thu th«ng qua phÝ hay thuÕ ®èi víi ®èi t−îng t¹o ra chÊt th¶i. Th«ng th−êng ®èi víi c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn, møc sèng ng−êi d©n cßn thÊp, tr×nh ®é nhËn thøc ch−a cao nguån thu nµy kh«ng ®ñ so víi chi phÝ bá ra ®Ó thùc hiÖn qu¶n lý chÊt th¶i, phÇn thiÕu hôt nµy chÝnh lµ trî cÊp cña chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng. VÝ dô ë phÇn lín c¸c thµnh phè cña ViÖt Nam hiÖn nay c©n ®èi tµi chÝnh gi÷a nguån thu vµ chi bá ra cho qu¶n lý chÊt th¶i r¾n ®« thÞ (Municipal Solid Waste), chÝnh quyÒn thµnh phè th−êng ph¶i trî cÊp thªm 70%. Nguån thu phÝ tõ MSW chØ ®¸p øng ®−îc 30% so víi chi phÝ bá ra. Trong nhiÒu tr−êng hîp, trî cÊp mét phÇn còng cã thÓ diÔn ra d−íi h×nh thøc viÖn trî kh«ng hoµn l¹i nh»m t¨ng n¨ng lùc cho qu¶n lý chÊt th¶i. H×nh thøc nµy th−êng kh«ng phæ biÕn vµ chØ ë quy m« nhá. VÝ dô tæ chøc Mü - ¸ d−íi h×nh thøc nµy ®· trang bÞ cho mét sè th«n ë lµng nghÒ ®å gç vµ phun s¬n ë V©n Hµ, §«ng Anh, Hµ Néi c¸c xe ®Èy ®ùng r¸c. Víi sù trang bÞ nµy ®· t¨ng n¨ng lùc cho thu gom vµ vËn chuyÓn r¸c vÒ khu vùc tËp kÕt trong lµng. 7.1.2. Cho vay víi l·i suÊt −u ®·i Cho vay víi l·i suÊt −u ®·i lµ h×nh thøc gióp ®ì tµi chÝnh trong hoµn c¶nh qu¶n lý chÊt th¶i thiÕu nguån vèn ®Ó ®Çu t− trang thiÕt bÞ vµ c«ng nghÖ cho qu¶n lý chÊt th¶i. H×nh thøc nµy th−êng diÔn ra víi c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn trong qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa nhanh, ¸p lùc chÊt th¶i qu¸ lín kh«ng ®ñ nguån lùc ®Ó tæ chøc thu gom, vËn chuyÓn vµ xö lý chÊt th¶i. H×nh thøc cho vay cã thÓ lµ dµi h¹n hay ng¾n h¹n, th«ng th−êng lµ cho vay dµi h¹n víi l·i suÊt −u ®·i hoÆc b»ng kh«ng nh−ng ph¶i b¶o ®¶m hoµn vèn. Nh÷ng tæ chøc cho vay nµy th−êng lµ c¸c tæ chøc tµi chÝnh lín nh− Ng©n hµng thÕ giíi (WB), Ng©n hµng ph¸t triÓn Ch©u ¸ (ADB). Tæ chøc hîp t¸c quèc tÕ cña c¸c n−íc ph¸t triÓn nh− JIC - NhËt B¶n, SIDA - Thôy §iÓn, CIDA - Canada, DANIDA - §an M¹nh, EU - Céng ®ång Ch©u ¢u... Th«ng th−êng c¸c nguån nµy ®−îc t¨ng lªn trong tr−êng hîp qu¶n lý chÊt th¶i ®¶m b¶o hiÖu qu¶. Ng−îc l¹i nÕu qu¶n lý kh«ng hiÖu qu¶ sÏ bÞ c¾t gi¶m hoÆc hñy bá. 7.1.3. Cho thuª tμi chÝnh ®èi víi Qu¶n lý chÊt th¶i Cho thuª tµi chÝnh ®èi víi qu¶n lý chÊt th¶i lµ h×nh thøc mét tæ chøc tµi chÝnh cho thuª tµi chÝnh th«ng qua cung cÊp trang thiÕt bÞ phôc vô cho qu¶n lý chÊt th¶i trªn c¬ së tháa thuËn cña hai bªn, bªn vay vµ bªn cho vay. H×nh thøc 156
  3. nµy hiÖn nay mÆc dï ch−a thËt phæ biÕn trong qu¶n lý chÊt th¶i nh−ng xÐt vÒ nguyªn t¾c tµi chÝnh hoµn toµn cã thÓ thùc hiÖn ®−îc vµ ®¶m b¶o tÝnh hiÖu qu¶ còng nh− tÝnh rµng buéc cña c¸c ®èi t¸c liªn quan. 7.1.4. §Çu t− tμi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i §Çu t− tµi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i lµ viÖc tËp trung nguån vèn cho qu¶n lý chÊt th¶i ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nhÊt trªn c¬ së tÝnh to¸n vµ ph©n tÝch tµi chÝnh cña dù ¸n ®Çu t− qu¶n lý chÊt th¶i. Nh÷ng ®èi t−îng tham gia ®Çu t− tµi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i th−êng lµ c¸c tæ chøc hay c¸ nh©n cã nguån lùc vÒ tµi chÝnh vµ hä tÝnh to¸n ®−îc lîi Ých thu vÒ cña viÖc ®Çu t− ®ã. VÝ dô ë ViÖt Nam, c¸c chñ doanh nghiÖp thu gom c¸c chÊt th¶i nµy, v× mang l¹i lîi Ých kinh tÕ cho hä. Hay c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n Huy Hoµng ë L¹ng S¬n s½n sµng ®Çu t− tµi chÝnh kh¸ lín cho thu gom, vËn chuyÓn vµ ch«n lÊp chÊt th¶i ë thµnh phè L¹ng S¬n vµ mét sè thÞ trÊn trong tØnh, v× chñ doanh nghiÖp tÝnh ®−îc lîi Ých mang l¹i cho doanh nghiÖp nµy trªn c¬ së chÕ trao quyÒn cho doanh nghiÖp cña UBND tØnh. Trong qu¶n lý chÊt th¶i, ®Çu t− tµi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i trong mét sè tr−êng hîp mang tÝnh chÊt ®Çu t− c«ng céng, ch¼ng h¹n nh− ®Çu t− cho ch«n lÊp hay xö lý chÊt th¶i. Víi nh÷ng lo¹i ®Çu t− ®ã th−êng ®¹i diÖn lµ chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng hay Nhµ n−íc thùc hiÖn th«ng qua ®Çu t− trùc tiÕp hay liªn doanh, liªn kÕt. Nh− vËy chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng hay Nhµ n−íc còng ph¶i tÝnh to¸n ®−îc thêi gian hoµn vèn vµ hiÖu qu¶ cña viÖc ®Çu t−. HiÖu qu¶ ë ®©y th−êng ®−îc tÝnh tíi c¶ hiÖu qu¶ kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr−êng. 7.1.5. C¬ chÕ tμi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i C¬ chÕ tµi chÝnh cho qu¶n lý chÊt th¶i lµ viÖc sö dông c¸c biÖn ph¸p vµ c«ng cô tµi chÝnh, nh»m khuyÕn khÝch c¸c ®èi t−îng liªn quan ®Õn qu¶n lý chÊt th¶i tù nguyÖn vµ tÝch cùc tham gia vµo qu¶n lý chÊt th¶i ®¹t hiÖu qu¶ cao nhÊt. Liªn quan ®Õn biÖn ph¸p tµi chÝnh nh− giao quyÒn tù chñ cho tæ chøc hay c¸ nh©n trong viÖc h¹c to¸n tµi chÝnh cña viÖc qu¶n lý chÊt th¶i, gi¶m bít c¸c kh©u trung gian. BiÖn ph¸p tµi chÝnh nh»m ph¸t huy vµ khuyÕn khÝch t− nh©n tham gia vµo qu¶n lý chÊt th¶i, t¹o ra thÞ tr−êng c¹nh tranh trong qu¶n lý chÊt th¶i. H¹n chÕ ®éc quyÒn vµ tiÕn tíi lo¹i bá trî cÊp Nhµ n−íc cho qu¶n lý chÊt th¶i. 157
  4. Sö dông c¸c c«ng cô tµi chÝnh trong qu¶n lý chÊt th¶i nh− phÝ, thuÕ ®Ó ®iÒu chØnh c¸c hµnh vi vµ ®Þnh h−íng c¸c ho¹t ®éng trong qu¶n lý chÊt th¶i. Cã chÕ tµi th−ëng ph¹t phï hîp víi thùc tiÔn kh¸ch quan cña vËn hµnh trong nÒn kinh tÕ vµ nhËn thøc cña x· héi vÒ qu¶n lý chÊt th¶i. Ph¸t huy tèi ®a nguyªn t¾c ng−êi g©y « nhiÔm ph¶i tr¶ tiÒn vµ ng−êi h−ëng lîi chÊt l−îng m«i tr−êng tèt còng ph¶i tr¶ tiÒn. 7.2. PhÝ th¶i r¸c 7.2.1. M« h×nh thÞ tr−êng cho dÞch vô qu¶n lý chÊt th¶i r¾n ®« thÞ Trong thÞ tr−êng cho dÞch vô qu¶n lý chÊt th¶i r¾n ®« thÞ (Municipal Solid Waste - MSW), c¸c hµng hãa cã liªn quan thùc sù lµ kÕt hîp cña mét vµi ho¹t ®éng ®Æc tr−ng riªng biÖt - bao gåm thu gom, vËn chuyÓn vµ ph©n hñy r¸c th¶i ®« thÞ. Dùa vµo c¬ së x¸c ®Þnh ®Çu ra nµy, chóng ta x©y dùng mét m« h×nh thÞ tr−êng c¸c dÞch vô MSW theo h×nh 7.1, trong ®ã sö dông ®−êng cÇu gi¶ thuyÕt (D: Demand) hoÆc ®−êng lîi Ých c¸ nhËn cËn biªn (MPB: Marginal Private Benefits) vµ ®−êng cung (S: Supply) hoÆc ®−êng cung chi phÝ c¸ nh©n cËn biªn P S'=MPC' S=MPC Pc' Pc D=MPB Qc' Qc Q: L−îng cña dÞch vô MSW H×nh 7.1. M« h×nh thÞ tr−êng cho dÞch vô r¸c th¶i ®« thÞ. 158
  5. (MPC: Marginal Private Costs). Hai ®−êng nµy x¸c ®Þnh gi¸ c©n b»ng c¹nh tranh hoÆc chi phÝ cho dÞch vô MSW, Pc vµ l−îng c©n b»ng Qc. - §−êng cung c¸c dÞch vô MSW §−êng cung cña thÞ tr−êng dÞch vô MSV lµ ®−êng ®¹i diÖn c¸c quyÕt ®Þnh vÒ s¶n xuÊt cña c¸c c«ng ty theo hîp ®ång ®· ký víi c¸c thµnh phè vµ thÞ trÊn hoÆc chÝnh quyÒn c¸c khu ®« thÞ n¬i cung cÊp c¸c dÞch vô nµy trùc tiÕp cho céng ®ång. Trong thÞ tr−êng nµy, c¸c chi phÝ cho s¶n xuÊt ph¶n ¸nh bao gåm chi phÝ thu gom r¸c, vËn hµnh ®éi xe chë r¸c, ch«n lÊp r¸c th¶i, xö lý hoÆc thiªu hñy r¸c th¶i, qu¶n lý b·i r¸c vµ chi tr¶ nh©n c«ng trong lÜnh vùc nµy. Theo gi¶ ®Þnh th«ng th−êng vÒ s¶n xuÊt vµ hoµn tr¶ chi phÝ gi¶m dÇn, ®−êng MPC cã d¹ng dèc lªn. Trong c¸c yÕu tè phi gi¸ c¶ ¶nh h−ëng tíi ®−êng cung trong thÞ tr−êng nµy cã c¶ diÖn tÝch ®Êt cho tËp kÕt vµ ch«n lÊp chÊt th¶i vµ quy ®Þnh cña ChÝnh phñ. VÝ dô: Do diÖn tÝch ®Êt cho lÊp r¸c th¶i ë ®« thÞ h¹n chÕ, buéc thµnh phè ph¶i c¾t gi¶m c¸c b·i ch«n lÊp r¸c vµ ph¶i vËn chuyÓn ®i xa, do vËy gi¸ c¶ cho viÖc ch«n lÊp r¸c sÏ buéc ph¶i t¨ng lªn, h×nh 7.1 cho thÊy kÕt qu¶ thÓ hiÖn trªn m« h×nh lµ viÖc dÞch chuyÓn lªn trªn cña ®−êng MPC, vµ ®· lµm t¨ng møc gi¸ lªn ®iÓm P'c vµ gi¶m l−îng c©n b»ng xuèng Q'c. - §−êng cÇu c¸c dÞch vô MSW §−êng cÇu cña thÞ tr−êng dÞch vô MSW ®¹i diÖn c¸c quyÕt ®Þnh b»ng lßng chi tr¶ (WTP: Willing To Pay) gi¸ cña c¸c c¬ së t¹o ra r¸c th¶i MSW. Trong bèi c¶nh nµy, l−îng cÇu ph¶n ¸nh c¸c thay ®æi vÒ gi¸ c¶ sÏ cã mét ý nghÜa quan träng cho thÊy r¸c th¶i ®−îc qu¶n lý nh− thÕ nµo. §Ó hiÓu ®−îc ®iÒu nµy, chóng ta cïng xem xÐt l¹i viÖc gi¶m l−îng cÇu tõ Qc ®Õn Q'c do viÖc t¨ng gi¸ g©y ra bëi quy ®Þnh cña chÝnh quyÒn thµnh phè nh− ®· nªu ra ë trªn. VËy lµm thÕ nµo ®Ó c¸c c¬ së t¹o ra r¸c th¶i cã kh¶ n¨ng thay ®æi hµnh vi cña hä ®Ó ®¹t ®−îc viÖc gi¶m l−îng r¸c th¶i vÒ møc nµy? Mét kh¶ n¨ng cã thÓ x¶y ra lµ hä vÉn t¹o ra mét l−îng r¸c th¶i nh− vËy nh−ng cÇn Ýt c¸c dÞch vô h¬n bëi v× hä sÏ t¸i chÕ r¸c th¶i. Cuèi cïng, hä còng cã thÓ duy tr× ®−îc møc ®é s¶n sinh r¸c th¶i nh− cò vµ mét møc t¸i chÕ t−¬ng ®−¬ng víi mét khèi l−îng m = Qc - Q'c. Thùc tÕ cho thÊy còng cã thÓ x¶y ra hiÖn t−îng khi chi phÝ dÞch vô MSW qu¸ cao, c¸ nh©n hay doanh nghiÖp sÏ tiÕn hµnh tiªu hñy r¸c th¶i kh«ng ®óng theo quy ®Þnh cña luËt ph¸p, hiÖn t−îng nµy ®· tõng x¶y ra ë mét sè doanh nghiÖp cña ViÖt Nam lµ viÖc ®èt r¸c trong bøc t−êng rµo cña doanh nghiÖp s¶n 159
  6. xuÊt. VËy gi¶i ph¸p nµo ®−îc chän phô thuéc vµo tÝnh s½n cã cña nã ®èi víi c¬ së s¶n xuÊt sinh ra r¸c th¶i vµ c¸c møc gi¸ cña c¸c gi¶i ph¸p ®ã t−¬ng ®−¬ng hay ngang b»ng víi møc gi¸ dÞch vô MSW. NhËn ra ®−îc ph¶n øng thÞ tr−êng tù nhiªn cña c¸c c¬ së cã nhu cÇu ®èi víi c¸c dÞch vô MSW gi¸ cao h¬n, chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng cã thÓ khuyÕn khÝch t¸i chÕ b»ng c¸ch ®−a ra mét ch−¬ng tr×nh chi phÝ hiÖu qu¶ cho d©n c− ë khu vùc ®ã. NÕu thiÕu mét ch−¬ng tr×nh nh− vËy, mét sè c¬ së s¶n sinh ra r¸c th¶i cã thÓ cã ®éng c¬ tiªu hñy r¸c th¶i cña hä mét c¸ch bÊt hîp ph¸p. §−êng cÇu hay MPB, cña c¸c dÞch vô r¸c th¶i ®« thÞ còng cã ph¶n øng víi sù thay ®æi phÝ gi¸ c¶ nhÊt ®Þnh. VÝ dô, nh÷ng c¸ nh©n giµu cã ë ®« thÞ cã xu h−íng sinh ra mét l−îng r¸c th¶i lín h¬n, v× hä mua nhiÒu s¶n phÈm hµng hãa h¬n vµ thay ®æi chóng th−êng xuyªn h¬n. Nh− vËy, cÇu vÒ dÞch vô MSW cã thÓ sÏ dÞch chuyÓn sang bªn ph¶i khi thu nhËp cña céng ®ång t¨ng lªn, víi ®iÒu kiÖn c¸c yÕu tè kh¸c gi÷ nguyªn. Mét nh©n tè phi gi¸ c¶ kh¸c cña nhu cÇu lµ së thÝch vµ thÞ hiÕu. Khi c¸c c¬ së s¶n sinh, r¸c th¶i cã tr¸ch nhiÖm h¬n víi m«i tr−êng, chóng ta cã thÓ hy väng nhu cÇu ña hä vÒ c¸c dÞch vô nµy sÏ gi¶m, v× hä ®iÒu chØnh mua b¸n nh÷ng s¶n phÈm Ýt cÇn bao gãi h¬n. Nãi tãm l¹i, c¸c c¬ së s¶n sinh r¸c th¶i ë mçi céng ®ång cã thÓ sÏ cã mét ®−êng cÇu víi h×nh d¸ng cña riªng m×nh theo nh÷ng thay ®æi vÒ gi¸ vµ phi gi¸ c¶. NÕu c¸c thÞ tr−êng MSW thùc sù hµnh ®éng theo m« h×nh nµy vµ nÕu kh«ng cã ngo¹i øng, chóng ta cã thÓ kÕt luËn r»ng thÞ tr−êng MSW sÏ ®¹t ®−îc gi¶i ph¸p hiÖu qu¶ t¹i ®iÓm mµ MPC = MPB. Tuy nhiªn, ph¶i ch¨ng trong thÞ tr−êng MSW nh÷ng ®iÒu kiÖn nµy hoµn toµn cã thÓ bÞ vi ph¹m. KÕt qu¶ sù ph©n bæ sai c¸c nguån lùc vµ hËu qu¶ do nã g©y ra lµ mét vÊn ®Ò quan träng ®ßi hái cÇn ph¶i cã thªm c¸c cuéc ®iÒu tra vµ nghiªn cøu phï hîp víi tõng quèc gia, vïng l·nh thæ vµ ®Þa ph−¬ng. 7.2.2. PhÝ r¸c th¶i VÒ nguyªn t¾c, trong bèi c¶nh cña c¬ chÕ kinh tÕ thÞt r−êng, mét møc phÝ ®¹t hiÖu qu¶ lµ møc phÝ t¹i ®ã cung dÞch vô r¸c th¶i b»ng víi cÇu dÞch vô r¸c th¶i. Nh− m« h×nh lý thuyÕt ®· xem xÐt ë h×nh 7.1 ®èi víi dÞch vô MSW cã hai tr−êng hîp x¶y ra cho x¸c lËp møc phÝ hiÖu qu¶ dùa trªn c¬ së cña ho¹t ®éng thÞ tr−êng. Thø nhÊt lµ møc phÝ cho mét ®¬n vÞ dÞch vô MSW b»ng víi Pc trong tr−êng hîp diÖn tÝch ®Êt ch«n lÊp r¸c ®« thÞ kh«ng h¹n chÕ. Thø hai lµ møc phÝ ?? P'c cho mét ®¬n vÞ dÞch vô MSW trong tr−êng hîp diÖn tÝch ®Êt ch«n lÊp r¸c ®« thÞ bÞ h¹n chÕ do ph¶i di chuyÓn r¸c ®i xa. 160
  7. Trong thùc tÕ, phÝ thu gom MSW th−êng ®−îc quy ®Þnh bëi chÝnh quyÒn thµnh phè. Tuy nhiªn viÖc quy ®Þnh nµy còng ph¶i dùa trªn c¬ së thùc tiÔn cña dÞch vô thu gom, vËn chuyÓn vµ xö lý MSW vµ kh¶ n¨ng ®¸p øng tµi chÝnh gi÷a cung vµ cÇu. Thùc tÕ còng cho thÊy mçi quèc gia hay thµnh phè cã nh÷ng quy ®Þnh riªng cho møc phÝ thu gom r¸c th¶i. Ch¼ng h¹n ë ViÖt Nam chÝnh quyÒn thµnh phè th−êng quy ®Þnh møc ®ång nhÊt cho mét c¸ nh©n hay mét hé gia ®×nh ®ãng gãp hµng th¸ng. VÝ dô ë Hµ Néi mçi ng−êi d©n néi thµnh ®ãng gãp 1.000 ®ång/ng−êi/th¸ng; ë ngo¹i thµnh møc ®ãng gãp lµ 500 ®ång/ng−êi/th¸ng, møc phÝ nµy thùc sù ch−a khuyÕn khÝch c¸ nh©n cã ý thøc trong qu¶n lý chÊt th¶i vµ dÞch vô r¸c th¶i tõ phÝa cung còng ch−a tèt. Trong khi ®ã ë Tokyo, NhËt B¶n phÝ r¸c th¶i ®−îc thu th«ng qua viÖc mua tói ®ùng r¸c th¶i, dÞch vô thu gom r¸c th¶i ®èi víi hé gia ®×nh chØ thùc hiÖn khi r¸c th¶i ®ùng trong nh÷ng tói ®ã, nghÜa lµ ng−êi ta c¨n cø vµo l−îng th¶i t¹o ra, nh− vËy ®¶m b¶o tÝnh c«ng b»ng vµ hiÖu qu¶ h¬n. 7.3. Ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých qu¶n lý chÊt th¶i 7.3.1. Kh¸i niÖm vÒ ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých trong qu¶n lý chÊt th¶i Ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých (CBAL Cost - Benefit Analysis) lµ mét kü thuËt trong viÖc ra quyÕt ®Þnh nh÷ng chÝnh s¸ch hîp lý trong viÖc qu¶n lý chÊt th¶i ®¹t hiÖu qu¶ tõ thu gom ®Õn vËn chuyÓn, t¸i chÕ, t¸i sö dông vµ xö lý chÊt th¶i. 7.3.2. Tr×nh tù tiÕn hμnh ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých C¸c b−íc chÝnh ®−îc thùc hiÖn trong chi phÝ - lîi Ých ®−îc tãm t¾t th«ng qua s¬ ®å trªn h×nh 7.2. a. X¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p cã thÓ X¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p kh¸c nhau cho mét quyÕt ®Þnh chÝnh s¸ch trong qu¶n lý chÊt th¶i gióp chóng ta cã c¬ héi nh×n nhËn mét c¸ch toµn diÖn h¬n c¸c gi¶i ph¸p cã thÓ thay thÕ cho nhau, h¬n n÷a ®©y còng lµ c¬ héi ®Ó chóng ta cã thÓ so s¸nh lùa chän gi¶i ph¸p nµo lµ hiÖu qu¶ nhÊt. b. Ph©n ®Þnh chi phÝ vµ lîi Ých ViÖc ph©n ®Þch r¹ch rßi toµn bé c¸c chi phÝ vµ lîi Ých t¸c ®éng ®Õn mçi thµnh viªn liªn quan trong mét néi dung qu¶n lý chÊt th¶i. Trong b−íc nµy 161
  8. chóng ta cÇn ph¶i lËp mét danh môc ®Çy ®ñ vÒ c¸c kho¶n chi phÝ vµ lîi Ých vµ X¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p lùa chän xem xÐt cho tõng gi¶i ph¸p ®· ®−îc lùa chän ë b−íc mét. X¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p lùa chän Ph©n ®Þnh chi phÝ vµ lîi Ých §¸nh gi¸ chi phÝ vµ lîi Ých TÝnh to¸n gi¸ trÞ c¸c chØ tiªu liªn quan (gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng, tû lÖ lîi Ých - chi phÝ vµ hÖ sè hoµn vèn néi bé) S¾p xÕp thø tù c¸c gi¶i ph¸p lùa chän H×nh 7.2. C¸c b−íc lùa chän ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých. - Danh môc liÖt kª ®èi víi c¸c kho¶n chi phÝ bao gåm: • Vèn ®Çu t− • TiÒn l−¬ng vµ chi phÝ bæ trî kh¸c cho c¸c ®èi t−îng tham gia vµo quy tr×nh qu¶n lý chÊt th¶i. • Nh÷ng chi phÝ m«i tr−êng nh− chi phÝ ®Òn bï ®Êt ®ai, chi phÝ xö lý « nhiÔm do n−íc th¶i b·i r¸c, chi phÝ trång c©y sau khi ®ãng cöa b·i r¸c... - Danh môc liÖt kª c¸c kho¶n lîi Ých bao gåm: • Lîi Ých thu vÒ tõ phÝ r¸c thu tõ c¸c hé gia ®×nh hay doanh nghiÖp. 162
  9. • Lîi Ých tõ c¸c kho¶n trî cÊp chÝnh quyÒn hay c¸c tæ chøc tµi trî cho qu¶n lý chÊt th¶i. • Lîi Ých tõ b¸n phÕ liÖu trong chÊt th¶i, b¸n khÝ ga sau ch«n lÊp, thu ho¹ch phÕ liÖu kh«ng ph©n hñy sau ch«n lÊp... c. §¸nh gi¸ chi phÝ vµ lîi Ých Trong b−íc nµy, mçi kho¶n chi phÝ vµ lîi Ých cña c¸c gi¶i ph¸p ®· ®−îc x¸c ®Þnh ë b−íc tr−íc cÇn ph¶i ®−îc ®Ýnh gi¸ b»ng tiÒn. §èi víi nh÷ng s¶n phÈm hay dÞch vô ®−îc trao ®æi trªn thÞ tr−êng, cã gi¸ trÞ thÞ tr−êng, viÖc quy vÒ gi¸ trÞ tiÒn tÖ ®¬n gi¶n b»ng c¸ch nh©n sè l−îng cña s¶n phÈm hay dÞch vô ®ã víi gi¸ thÞ tr−êng cña nã. Tuy nhiªn do tÝnh "quy luËt sè l−îng lÉn gi¸" ®Ó −íc tÝnh gi¸ thÞ tr−êng kh«ng ®óng do thÞ tr−êng th−êng xuyªn kh«ng hoµn h¶o. ChØ khi thÞ tr−êng ®èi víi mét mÆt hµng cã tÝnh c¹nh tranh th× gi¸ trÞ tr−êng cña mÆt hµng ®ã míi ®−îc xem lµ mét chØ sè tèt ®èi víi gi¸ trÞ x· héi. ChÝnh v× vËy, theo kh¶ n¨ng cã thÓ, chóng ta nªn sö dông gi¸ trÞ tr−êng thÕ giíi lµ phï hîp h¬n. Bëi v× thÞ tr−êng thÕ giíi cã tÝnh c¹nh tranh m¹nh h¬n nhiÒu so víi thÞ tr−êng trong n−íc, cho nªn gi¸ thÕ giíi lµ nh÷ng chØ sè tèt h¬n vÒ mÆt gi¸ trÞ. H¬n n÷a, do tÝnh l¹m ph¸t hiÖn thêi cho nªn viÖc ®¸nh gi¸ th−êng ®−îc dù tÝnh trªn c¬ së gi¸ thùc hoÆc gi¸ cè ®Þnh. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ gi¸ c¶ ph¶i ®−îc thÓ hiÖn trªn c¬ së nguyªn t¾c chung vµ ®−îc ®iÒu chØnh b»ng mét chØ sè gi¸. §èi víi nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng kh«ng cã gi¸ thÞ tr−êng, ®Ó ®¸nh gi¸ chóng th−êng ng−êi ta ph¶i sö dông gi¸ tham kh¶o (Shadow Price). d. TÝnh to¸n gi¸ trÞ c¸c chØ tiªu liªn quan Trªn c¬ së ®¸nh gi¸ c¸c gi¸ trÞ liªn quan ë b−íc ba, c¨n cø vµo c¸c chØ tiªu chóng ta sÏ tÝnh to¸n c¸c gi¸ trÞ ®Ó phôc vô cho xem xÐt so s¸nh gi÷a c¸c gi¶i ph¸p ®· nªu ra ë b−íc mét. Th−êng nh÷ng chØ tiªu th«ng dông nhÊt ®−îc sö dông trong viÖc ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých lµ gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (NPV: Net Presen Values); tû suÊt lîi Ých - chi phÝ (BCR: Benefit - Cost Rate) vµ hÖ sè hoµn vèn néi bé (IRR: Inturanl Rate of Return). e. S¾p xÕp thø tù c¸c gi¶i ph¸p thay thÕ Trªn c¬ së c¸c chØ tiªu ®· tÝnh to¸n ë b−íc bèn, chóng ta sÏ s¾p xÕp thø tù −u tiªn cña c¸c gi¶i ph¸p ®· ®Ò ra ë b−íc mét. Sù s¾p xÕp nµy c¨n cø vµo: 163
  10. - §èi víi chØ tiªu NPV, th«ng th−êng chóng ta thÝch dïng gi¶i ph¸p mang l¹i gi¸ trÞ d−¬ng vµ s¾p xÕp c¸c gi¶i ph¸p nµo cã NPV cao nhÊt lªn ®Çu. - §èi víi chØ tiªu BCR, th−êng chung ta dïng gi¶i ph¸p nµo cã tû suÊt lín h¬n 1 vµ s¾p xÕp gi¶i ph¸p nµo cã BCR cao nhÊt lªn ®Çu. - §èi víi chØ tiªu IRR, s¾p xÕp −u tiªn lªn ®Çu ®èi víi nh÷ng hÖ sè hoµn vèn néi bé lín h¬n tû lÖ chiÕt khÊu lµ hîp lý. 7.3.3. ChiÕt khÊu vμ biÕn thêi gian Do tÝnh chÊt ®Æc biÖt quan träng cña viÖc x¸c ®Þnh thêi gian vµ hÖ sè chiÕt khÊu trong ph©n tÝch dù ¸n qu¶n lý chÊt th¶i, cho nªn d−íi ®©y sÏ ®Ò cËp ®Õn c«ng thøc tÝnh to¸n chuÈn vµ mét sè c«ng cô trî gióp cho viÖc tÝnh to¸n. a. Chän biÕn thêi gian thÝch hîp VÒ mÆt lý thuyÕt, ph©n tÝch kinh tÕ c¸c dù ¸n qu¶n lý chÊt th¶i ph¶i ®−îc kÐo dµi trong kho¶ng thêi gian võa ®ñ ®Ó cã thÓ bao hµm hÕt mäi lîi Ých vµ chi phÝ cña dù ¸n. Trong viÖc lùa chän biÕn thêi gian thÝch hîp, cÇn l−u ý ®Õn hai nh©n tè quan träng sau ®©y: - Thêi gian tån t¹i h÷u Ých dù kiªn (Expeted Useful Life) cña dù ¸n ®Ó t¹o ra c¸c s¶n phÈm ®Çu ra vµ c¸c lîi Ých kinh tÕ c¬ së mµ dùa vµo ®ã dù ¸n ®−îc thiÕt kÕ. - Tû lÖ chiÕt khÊu ®−îc sö dông trong ph©n tÝch kinh tÕ cña dù ¸n. §èi víi nh©n tè thø nhÊt, khi lîi Ých ®Çu ra trë nªn rÊt nhá, th× thêi gian sèng h÷u Ých dù kiÕn cña dù ¸n cã thÓ xem nh− ®· kÕt thóc. §èi víi hÖ sè chiÕt khÊu (Discunt Rate), nÕu gi¸ trÞ chän lùa nµy cµng lín, th× thêi gian sèng h÷u Ých dù kiÕn sÏ gi¶m ng¾n. b. ChiÕt khÊu §Ó so s¸nh c¸c lîi Ých vµ chi phÝ xuÊt hiÖn ë c¸c thêi gian kh¸c nhau b»ng c¸ch g¾n chóng víi mét träng sè ®Ó quy ®æi vÒ c¸c gi¸ trÞ hiÖn t¹i t−¬ng ®−¬ng. Mçi träng sè lµ mét hµm sè cña tû lÖ chiÕt khÊu vµ thêi gian x¶y ra cña kÕt qu¶. Tû lÖ chiÕt khÊu lµ l·i suÊt luü tÝch (cßn gäi lµ l·i kÐp - tÝnh theo tû lÖ phÇn tr¨m) dïng ®Ó ®iÒu chØnh ®−a c¸c lîi Ých vµ chi phÝ trong t−¬ng lai vÒ gi¸ trÞ hiÖn t¹i t−¬ng ®−¬ng. Qu¸ tr×nh ®iÒu chØnh nµy gäi lµ "ChiÕt khÊu". 164
  11. Nh− vËy chiÕt khÊu lµ mét c¬ chÕ mµ nhê nã ta cã thÓ so s¸nh lîi Ých vµ chi phÝ ë c¸c thêi ®iÓm kh¸c nhau trªn trôc thêi gian. §©y lµ mét kh¸i niÖm th−êng dÔ bÞ lÇm lÉn nhÊt trong ph©n tÝch kinh tÕ. §Ó hiÓu h¬n vÊn ®Ò nµy chóng ta h·y xem xÐt ë b¶ng 7.1. B¶ng 7.1. Mèi quan hÖ gi÷a tû lÖ chiÕt khÊu vµ thêi gian lùa chän Thêi gian, n¨m Tû lÖ chiÕt khÊu (%) n¨m 2 5 8 10 15 0 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 10 82,03 61,39 46,32 38,55 24,71 20 67,30 37,69 21,45 14,86 7,56 25 60,95 39,53 14,60 9,23 7,05 40 45,29 14,20 4,6 2,21 0,57 60 30,48 5,35 0,99 0,33 0,04 100 13,80 0,76 0,05 0,01 c. Tû lÖ chiÕt khÊu thÝch hîp ThÕ nµo lµ mét tû lÖ chiÕt khÊu thÝch hîp ®−îc sö dông trong ph©n tÝch kinh tÕ? §©y lµ mét vÊn ®Ò kh«ng ®¬n gi¶n. CÇn chó ý ®Õn mét sè ®iÒu kiÖn sau ®©y: - Trong mét phÐp ph©n tÝch kinh tÕ, chØ ®−îc sö dông mét tû lÖ chiÕt khÊu, mÆc dï khi ph©n tÝch cã thÓ thùc hiÖn lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu gi¸ trÞ kh¸c nhau cña tû lÖ chiÕt khÊu (phÐp ph©n tÝch ®é nh¹y). - Tû lÖ chiÕt khÊu kh«ng ph¶n ¸nh l¹m ph¸t, mäi gi¸ c¶ sö dông trong ph©n tÝch lµ thùc hoÆc gi¸ ®« la lµ kh«ng ®æi. Tû lÖ chiÕt khÊu thùc = Tû lÖ chiÕt khÊu danh nghÜa - Tû lÖ l¹m ph¸t Trong tÝnh to¸n, dï sö dông ®ång tiÒn thùc hay ®ång tiÒn danh nghÜa th× kÕt qu¶ cuèi cïng ph¶i gièng nhau th«ng qua tû lÖ chiÕt khÊu phï hîp. VÝ dô chóng ta xem xÐt dù ¸n ®Çu t− cho xe t¶i chë r¸c th«ng qua b¶ng 7.2 trong qu¶n lý chÊt th¶i. 165
  12. B¶ng 7.2. Gi¸ trÞ hiÖn t¹i thùc cña viÖc ®Çu t− vµo c¸c xe t¶i chë r¸c míi Chi phÝ vµ lîi Ých hµng n¨m Chi phÝ vµ lîi Ých hµng n¨m Sù kiÖn (b»ng ®ång ®«la thùc) (b»ng ®ång ®«la danh nghÜa) 0. Mua -500.00 -500.00 0. TiÕt kiÖm hµng n¨m 100.000 100.000 1. TiÕt kiÖm hµng n¨m 100.000 104.000 2. TiÕt kiÖm hµng n¨m 100.000 108.160 3. TiÕt kiÖm hµng n¨m 100.000 112.486 4. Thanh lý 200.000 233.972 NPV 28.252* 28.252** * Sö dông mét tû lÖ chiÕt khÊu thùc: 5,769231% ** Sö dông mét tû lÖ chiÕt khÊu danh nghÜa: 10%. Trong vÝ dô nµy, còng gi¶ ®Þnh r»ng tÊt c¶ c¸c lîi Ých (vµ chi phÝ) x¶y ra vµo ®Çu mçi n¨m. Bëi vËy, tÊt c¶ c¸c lîi Ých cña n¨m ®Çu tiªn xuÊt hiÖn b©y giê (t = 0), tÊt c¶ c¸c lîi Ých cña n¨m thø hai xuÊt hiÖn trong mét n¨m (t = 1), v.v... VÒ lý thuyÕt, tû lÖ chiÕt khÊu cã thÓ lµ d−¬ng, "0" hoÆc ©m. Trong ph©n tÝch kinh tÕ, l·i suÊt (Interest Rate) ®−îc sö dông ®Ó ph¶n ¶nh mét tû lÖ thÞ tr−êng ®èi víi ®Çu t− vµ ®ång tiÒn ho¹t ®éng, v× vËy, nã nh¹y c¶m víi tû lÖ l¹m ph¸t hiÖn t¹i hay dù kiÕn cho t−¬ng lai, lÖ chiÕt khÊu. §ã lµ: Nh÷ng ng−êi ph©n tÝch dù ¸n cÇn thiÕt t×m sù h−íng dÉn cña c¬ quan ra quyÕt ®Þnh cña Nhµ n−íc ®èi víi tû lÖ chiÕt khÊu ®ang ®−îc sö dông. Trong tr−êng hîp kh«ng cã c¸c h−íng dÉn cô thÓ, khi thùc hiÖn c¸c ph©n tÝch dù ¸n cã thÓ sö dông c¸c tû lÖ chiÕt khÊu vµ ®ang ®−îc sö dông trong n−íc ®èi víi c¸c dù ¸n ®Çu t− cña t− nh©n hay c«ng céng. 7.3.4. C¸c chØ tiªu sö dông khi ®¸nh gi¸ mét dù ¸n Mét khi mèc thêi gian thÝch hîp vµ hÖ sè chiÕt khÊu ®· ®−îc lùa chän, nh÷ng tÝnh to¸n thùc tÕ cã thÓ c¨n cø vµo nhiÒu d¹ng c«ng thøc kh¸c nhau. Trong phÇn nµy, sÏ tr×nh bµy mét sè c«ng thøc th−êng dïng. 166
  13. - Gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (NPV) C«ng thøc hay sö dông nhÊt trong ph©n tÝch kinh tÕ lµ gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (Net Present Value) cña mét dù ¸n qu¶n lý chÊt th¶i. §¹i l−îng nµy x¸c ®Þnh gi¸ trÞ lîi nhuËn rßng hiÖn thêi khi chiÕt khÊu dßng lîi Ých vµ chi phÝ trë vÒ víi n¨m c¬ së b¾t ®Çu (n¨m thø nhÊt). Hai c«ng thøc ®−îc sö dông: n Bt − Ct NPV = ∑ (1 + r ) t =0 t hoÆc n Bt n Ct NPV = ∑ (1 + r ) ∑ (1 + r ) t =0 t − t =0 t Trong ®ã: r - tû lÖ chiÕt khÊu ; n - sè n¨m trªn trôc thêi gian; t - thêi gian t−¬ng øng, th−êng lµ 1, 2, ..., n; Bt - lîi tÝch t¹i n¨m t; B Ct - chi phÝ t¹i n¨m t (vèn, chi phÝ vËn hµnh, b¶o d−ìng, thay thÕ thiÕt bÞ); Σ - tæng trong kho¶ng thêi gian tõ n¨m thø nhÊt ®Õn n¨m thø n. B¶ng 7.4. VÝ dô vÒ tÝnh gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng víi r = 10% N¨m 0 1 2 3 4 Chi phÝ ($) 1000 100 100 100 Lîi nhuËn 0 600 700 800 700 Nh©n tè chiÕt khÊu (1+r) 1,0 1,1 1,21 1,331 1,46 NPV -1000 455 496 526 410 Gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng = -1000 + 455 + 496 + 526 + 410 = 867$ 167
  14. - Tû sè lîi Ých - chi phÝ (BCR) Tû suÊt lîi Ých - chi phÝ lµ tû lÖ cña tæng gi¸ trÞ hiÖn t¹i cña lîi Ých so víi tæng gi¸ trÞ hiÖn t¹i cña chi phÝ n ⎛ Bt ⎞ ∑ ⎜ ⎜ (1 + r )t ⎟ ⎟ BCR = t =0 ⎝ ⎠ n ⎛ Ct ⎞ ∑ ⎜ ⎜ (1 + r )t ⎟ ⎟ t =0 ⎝ ⎠ Tû suÊt nµy so s¸nh lîi Ých vµ chi phÝ ®· ®−îc chiÕt khÊu. - HÖ sè hoµn vèn néi bé (IRR) HÖ sè hoµn vèn néi bé k (k = IRR) ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lµ hÖ sè mµ qua ®ã gi¸ trÞ hiÖn thêi cña lîi Ých vµ chi phÝ lµ b»ng nhau. HÖ sè k t−¬ng ®−¬ng víi tû lÖ chiÕt khÊu (r), cã thÓ x¸c ®Þnh b»ng c¸ch suy diÔn khi tháa m·n biÓu thøc sau: n ⎛ Bt − Ct ⎞ ∑ ⎜ ⎜ (1 + k )t ⎟ ⎟ t =0 ⎝ ⎠ HoÆc n Bt n Ct ∑ (1 + k ) ∑ (1 + r ) t =0 t = t =0 t IRR ®−îc c¸c tæ chøc tµi chÝnh sö dông réng r·i. Gi¸ trÞ IRR sau khi tÝnh to¸n sÏ ®−îc so s¸nh víi l·i suÊt vÒ tµi chÝnh hoÆc tû lÖ chiÕt khÊu ®Ó xem xÐt møc ®é hÊp dÉn vÒ tµi chÝnh hoÆc kinh tÕ cña dù ¸n. Trong nhiÒu tr−êng hîp, th«ng qua viÖc x¸c ®Þnh (IRR), ng−êi ta cã thÓ suy ®o¸n c¸c chØ tiªu kh¸c cña dù ¸n hoÆc ch−¬ng tr×nh nh− gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (NPV), tû suÊt lîi Ých vµ chi phÝ (B/C). Mèi liªn hÖ cña 3 ®¹i l−îng nµy ®−îc thÓ hiÖn nh− sau: NPV Tû suÊt B/C IRR NÕu > 0 th× > 1 vµ > r NÕu < 0 th× < 1 vµ < r NÕu = 0 th× = 1 vµ = r 168
  15. NÕu chØ xÐt mèi quan hÖ gi÷a gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (NPV) vµ tû lÖ chiÕt khÊu, còng nh− hÖ sè hoµn vèn néi t¹i IRR, ta cã thÓ xem ë ®å thÞ h×nh 7.3. NP IRR = r 0 Tû lÖ chiÕt khÊu H×nh 7.3. Mèi quan hÖ gi÷a NPV vμ tû lÖ chiÕt khÊu (r) ®èi víi lîi nhuËn rßng d−¬ng vμ ©m. Ba ®¹i l−îng tr×nh bµy trªn ®Òu c¨n cø vµo gi¸ trÞ hiÖn t¹i (Present Value) cña dßng lîi Ých vµ chi phÝ. Gi÷a chóng cã mèi liªn hÖ kh¨ng khÝt víi nhau. 7.4. Dù tÝnh nh÷ng lîi Ých kinh tÕ tõ viÖc thay ®æi ch«n lÊp chÊt th¶i th«ng qua t¸i chÕ vµ s¶n xuÊt ph©n h÷u c¬ Thay v× viÖc ch«n lÊp chÊt th¶i nh− truyÒn thèng ng−êi ta cã thÓ sö dông h×nh thøc t¸i chÕ vµ s¶n xuÊt ph©n h÷u c¬ phôc vô cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Sö dông c¸c h×nh thøc nµy xÐt vÒ mÆt kinh tÕ sÏ mang l¹i nh÷ng lîi Ých c¬ b¶n sau ®©y. 7.4.1. TËn dông vËt chÊt sau s¶n xuÊt hay tiªu dïng lμm t¨ng doanh thu ViÖc tËn dông vËt chÊt sau s¶n xuÊt hay tiªu dïng sÏ lµm t¨ng doanh thu so víi sö dông c¸c nguån tµi nguyªn míi lµm nguyªn liÖu ®Çu vµo. TÝnh to¸n lîi Ých nµy hoµn toµn cã thÓ thùc hiÖn ®−îc dùa trªn c¬ së gi¸ trÞ thÞ tr−êng cña thu gom, vËn chuyÓn, lµm s¹ch nguyªn liÖu t¸i chÕ tõ chÊt th¶i. Trªn c¬ së ®ã cã thÓ so s¸nh víi viÖc sö dông c¸c nguyªn liÖu ®Çu vµo ch−a qua t¸i chÕ. 169
  16. 7.4.2. Gi¶m chi phÝ thu gom vËn chuyÓn chÊt th¶i tíi b·i r¸c Do viÖc t¸i chÕ thùc hiÖn tèt nªn h¹n chÕ ®−îc c¸c ®Çu t− thu gom vµ vËn chuyÓn r¸c th¶i nh− c¸c ph−¬ng tiÖn thu gom, « t« chë r¸c, nh©n c«ng. ChÝnh v× vËy chi phÝ cËn biªn cho qu¶n lý mét ®¬n vÞ r¸c th¶i sÏ gi¶m. Gi¶m chi phÝ nµy chÝnh lµ lîi Ých thu vÒ tõ t¸i chÕ, t¸i sö dông hay chÕ biÕn chÊt th¶i. 7.4.3. Gi¶m chi phÝ ph¶i vøt bá r¸c th¶i Nh÷ng chi phÝ vøt bá th−êng liªn quan ®Õn chi phÝ x· héi, ch¼ng h¹n nh− ch«n lÊp hay g©y ra nh÷ng t¸c h¹i cho m«i tr−êng kh«ng chØ tr−íc m¾t mµ cßn tån ®äng l©u dµi. Tr¸nh ®−îc nh÷ng chi phÝ nµy chÝnh lµ nh÷ng lîi Ých cho x· héi. ViÖc tÝnh to¸n c¸c lo¹i chi phÝ nµy th−êng khã kh¨n h¬n. 7.4.4. Nh÷ng lîi Ých kh¸c Nh÷ng lîi Ých kh¸c tïy thuéc vµo ®Æc tr−ng cña tõng quèc gia, tõng ®Þa ph−¬ng hay tõng thµnh phè, ®èi víi nh÷ng n¬i cã chi phÝ ®Êt ®ai cho b·i ch«n lÊp lín, viÖc t¸i chÕ vµ t¸i sö dông chÊt th¶i sÏ tiÕt kiÖm ®¸ng kÓ ®èi víi chi phÝ ®Êt ®ai. ViÖc tÝnh to¸n lîi Ých nµy kh¸ dÔ dµng, chØ viÖc lÊy diÖn tÝch ®Êt tiÕt kiÖm ®−îc nh©n víi gi¸ ®Êt thÞ tr−êng t¹i thêi ®iÓm tÝnh to¸n. §èi víi nh÷ng chÊt th¶i ®−a vµo lµm ph©n h÷u c¬, lîi Ých kinh tÕ cßn ®−îc x¸c ®Þnh th«ng qua gi¸ ph©n ®−îc thÞ tr−êng ph©n bãn n«ng nghiÖp thõa nhËn. §Ó thÊy râ tÝnh to¸n lîi Ých cña viÖc t¸i chÕ, chóng ta xem xÐt vÝ dô trong hép 7.1. Hép 7.1. T¸i chÕ ë Lewisburg, Pennsylvania Lewisburg, Pennsylvania lµ mét thÞ trÊn cã kho¶ng 6000 d©n sinh sèng, lµ ®Þa ph−¬ng ®· thµnh c«ng trong viÖc thùc hiÖn mét ch−¬ng tr×nh t¸i chÕ. Trong n¨m 1991 ®¸p øng ch−¬ng tr×nh cña Nhµ n−íc, Lewisburg, Pennsylvania ®· giíi thiÖu mét ch−¬ng tr×nh t¸i chÕ nhá mang tÝnh chÊt ®Þa ph−¬ng thùc hiÖn trong mét th¸ng thu nhÆt giÊy b¸o, nh«m, kim lo¹i, nhùa vµ thñy tinh. Mét nghiªn cøu vÒ ch−¬ng tr×nh nµy sau ®ã ®· ®−îc thùc hiÖn vµ dù tÝnh ®−îc lîi Ých vµ chi phÝ mang l¹i cña ch−¬ng tr×nh t¹i Lewisburg 170
  17. Trong n¨m 1995 (Kinn©mn, 2000). Trong tÝnh to¸n sö dông ®¬n vÞ ngµn ®« la vaod thêi ®iÓm n¨m 1997, cô thÓ nh− sau: Lo¹i Lîi Ých (+) hoÆc chi phÝ (-) Doanh thu thu håi vËt liÖu +9,5 Gi¶m chi phÝ vøt bá chÊt th¶i +16,3 Gi¶m chi phÝ thu gom chÊt th¶i r¾n +1,6 Chi phÝ thu gom chÊt t¸i chÕ -4,2 Chi phÝ vËn hµnh vµ l−u tr÷ -11,5 Chi phÝ kinh doanh vµ hµnh chÝnh -13,9 B»ng lßng chi tr¶ thùc cña c¸c hé gia ®Þnh cho t¸i chª +234,1 Tæng sè +231,9 Cã hai lý do kh¸c ®Ó cã c¬ së xem xÐt. Thø nhÊt lµ ng−êi d©n ë Lewisburg thÝch t¸i chÕ vµ v× vËy hä chi tr¶ toµn bé ®Ó thùc hiÖn, chÝnh v× vËy viÖc ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých ®−îc tiÕn hµnh dÔ dµng. Thø hai lµ trung b×nh c¸c hé ë Lewisburg gÇn nh− ch¾c ch¾n r»ng kh«ng b»ng lßng trö 100 $ cho mét n¨m nÕu ®iÒu ®ã ph¶i ®Æt tiÒn cho hä, v× vËy sù ph©n tÝch cã thÓ thÊt b¹i. Nguån: Ch−¬ng 9, Kinh tÕ häc cña t¸i chÕ. S¸ch "Kinh tÕ häc cña chÊt th¶i". Richard C. Porter, 1616 Street, NW, Washington, DC 20036-1400, 2002. 7.5. Kü thuËt ph©n tÝch ®Çu vµo - ®Çu ra cho ®¸nh gi¸ t¸c ®éng kinh tÕ Ngµy nay, trªn thÕ giíi ®· cã nhiÒu nghiªn cøu vÒ mèi liªn kÕt gi÷a kinh tÕ vµ m«i tr−êng nh»m l−îng hãa vµ ®¸nh gi¸, ph©n tÝch mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ m«i tr−êng, chÊt th¶i; nhiÒu m« h×nh ®· ®−îc ¸p dông nh− m« h×nh d¹ng tæng cung cña Cobb - Douglash, m« h×nh cña Sollow, m« h×nh Input - Output cña Wasilly Leontief; trong ®ã m« h×nh Input - Output cña Wasilly Leontief ®−îc quan t©m nhÊt vµ ®· ®−îc IGBP/LOICZ xem nh− m« h×nh tiªu chiÓu ®Ó ®¸nh gi¸ vÒ t¸c ®éng qua l¹i kinh tÕ - m«i tr−êng. Ngay trong m« h×nh Intput - Output còng cã nhiÒu c¸ch tiÕp cËn vÊn ®Ò, c¸ch tiÕp cËn cña c¬ quan thèng kª Liªn Hîp Quèc, c¸ch tiÕp cËn cña Leontief Miller vµ Blair, c¸ch tiÕp cËn më réng m« h×nh I/O cña mét nhãm nghiªn cøu ViÖt Nam trong nghiªn cøu vÒ mèi liªn hÖ gi÷a kinh tÕ vµ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng nh− chÊt th¶i ra 171
  18. n−íc, ®Êt, kh«ng khÝ vµ nguån tµi nguyªn. (C¸ch tiÕp cËn nµy ®· ®−îc ®¨ng trong T¹p chÝ cña c¬ quan sinh-®Þa-quyÓn toµn cÇu, sè 17, n¨m 2001). ë hÇu hÕt c¸c n−íc ph¸t triÓn vµ mét sè n−íc ®ang ph¸t triÓn nh− Th¸i Lan, Malaysia, Philippin, Trung Quèc còng ®· lËp thö nghiÖm c¸c m« h×nh liªn kÕt kiÓu nµy. M« h×nh liªn kÕt gi÷a kinh tÕ vµ m«i tr−êng tõ b¶ng I/O ®−îc c¬ quan sinh-®Þa quyÓn toµn cÇu (IGBP) xem nh− mét ph−¬ng ph¸p chÝnh thèng. C¸c m« h×nh liªn kÕt tõ b¶ng I/O, dï víi c¸ch tiÕp cËn nµo ®Òu lÊy b¶ng I/O lµ trung t©m; do ®ã c¸c quan hÖ c¬ b¶n vµ c¸c kÕt cÊu cña b¶ng I/O ®Òu ®−îc xem nh− nÒn t¶ng cña c¸c kiÓu liªn kÕt. 7.5.1. Giíi thiÖu vÒ nguån gèc cña b¶ng I/O B¶ng Input - Output (hoÆc cßn gäi lµ b¶ng c©n ®èi liªn ngµnh) ®−îc x©y dùng do nhu cÇu ph©n tÝch mét c¸ch tæng hîp toµn bé c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trong mét nÒn kinh tÕ vµ theo ng«n ng÷ cña c¸c nhµ kinh tÕ lµ ph©n tÝch vÜ m« nÒn kinh tÕ. ViÖc ph©n tÝch vÜ m« nµy ®−îc thùc hiÖn ®Çu tiªn bëi Karl Marx n¨m 1857 trong cuèn "T− b¶n". Trong t¸c phÈm nµy, Marx ®· ph©n tÝch nÒn kinh tÕ thµnh 2khu vùc: Khu vùc s¶n xuÊt ra t− liÖu s¶n xuÊt vµ khu vùc s¶n xuÊt vËt phÈm tiªu dïng. ViÖc chia nÒn kinh tÕ thµnh hai khu vùc kh¸c nhau nh»m ph©n tÝch sù liªn hÖ qua l¹i vµ ®ång thêi tËp trung ph©n tÝch vai trß cña bèn trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ. Trong khi ph©n tÝch qu¸ tr×nh s¶n xuÊt s¶n phÈm, Marx ®· t×m thÊy mèi quan hÖ trùc tiÕp theo quy luËt kü thuËt gi÷a c¸c yÕu tè tham gia qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, ®ã lµ mèi liªn hÖ cã tÝnh chÊt to¸n häc gi÷a sè l−îng s¶n phÈm vµ sè lao ®éng x· héi cÇn thiÕt theo c¸c nhãm s¶n phÈm cã chÊt l−îng vµ c«ng dông kh¸c nhau. Wassily Leontief, trong thêi gian cßn sèng ë Liªn X« ®· b¾t ®Çu suy nghÜ vÒ c¸ch ph¸t triÓn t− t−¬ng cña Marx vµo kÕ ho¹ch hãa. Sau ®ã, «ng ®· to¸n häc hãa toµn diÖn mèi quan hÖ vÒ c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt trong nÒn kinh tÕ, kh«ng ph©n biÖt s¶n phÈm lµ t− liÖu s¶n xuÊt hay s¶n phÈm lµ vËt phÈm tiªu dïng hoÆc vËt phÈm lµ dÞch vô, dùa vµo ®ã x©y dùng hÖ thèng th«ng tin kinh tÕ nh»m m« t¶ nh÷ng mèi liªn hÖ qua l¹i nµy b»ng b¶n Input - Output. ý t−ëng c¬ b¶n cña Leontief lµ coi mçi c«ng nghÖ s¶n xuÊt mét s¶n phÈm nµo ®ã lµ sù quan hÖ tuyÕn tÝnh gi÷a sè l−îng s¶n phÈm s¶n xuÊt ra (®Çu ra) vµ c¸c s¶n phÈm vËt chÊt vµ dÞch vô lµ ®Çu vµo (chi phÝ s¶n xuÊt). Trong nÒn kinh tÕ sù liªn hÖ nµy ®−îc biÓu diÔn bëi mét hÖ thèng hµm tuyÕn tÝnh, víi nh÷ng hÖ sè ®−îc quyÕt ®Þnh bëi c«ng nghÖ. ThËt ra tr−íc ®ã ®· rÊt l©u (n¨m 1874) cung vµ 172
  19. cÇu ®èi víi thÞ tr−êng vµ gi¸ c¶ cña nÒn kinh tÕ ®· ®−îc Leon Walras viÕt thµnh mét hÖ thèng ph−¬ng tr×nh nhiÒu Èn sè, qua ®ã Leon Walras cho r»ng khi nÒn kinh tÕ héi tô ë mét ®iÓm, lóc ®ã ta cã lêi gi¶i thÝch cho sù cung cÇu vµ gi¸ c¶ cña tõng mÆt hµng trªn thÞ tr−êng. ?? «ng cho r»ng cã lêi gi¶i v× tæng sè Èn b»ng tæng sè ph−¬ng tr×nh. Leontief kh«ng chØ ®Õm sè ph−¬ng tr×nh vµ Èn sè mµ «ng ®−a thªm gi¶ thiÕt vÒ sù tuyÕn tÝnh, tõ ®ã cã thÓ thu thËp th«ng tin, hÖ thèng thµnh b¶ng Input - Output vµ dùa vµo ph−¬ng tr×nh ma trËn ®Ó ph©n tÝch, l−îng hãa c¸c mèi quan hÖ trong nÒn kinh tÕ. Tr−íc khi cã b¶n Input - Output, c¸c m« h×nh to¸n kinh tÕ nh− m« h×nh t¨ng tr−ëng d¹ng hµm s¶n xuÊt cña Cobb - Douglas vµ M« h×nh Harrod - Domar chØ nghiªn cøu c¸c quan hÖ vÒ tæng cung, tøc lµ nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña c¸c yÕu tè vÒ lao ®éng hoÆc ®Çu t− víi s¶n xuÊt, hoÆc quan hÖ vÒ tæng cÇu cña Keneys, n¨m 1936 khi ph©n tÝch t×nh h×nh kinh tÕ cña thêi kú khñng ho¶ng n¨m 1930 ®· trë thµnh ng−êi ®Çu tiªn ®−a ra nh÷ng ý t−ëng vÜ m« nh− tiªu dïng cuèi cïng, tÝch luü tµi s¶n GDP, sù liªn hÖ nµy ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng tæng cÇu nh− sau: GDP = C + I + X - M Trong ®ã C lµ tiªu dïng cuèi cïng (bao gåm tiªu dïng cuèi cïng cña hé gia ®×nh vµ tiªu dïng cuèi cïng cña Nhµ n−íc); I lµ tÝch luü gép tµi s¶n (gåm c¶ khÊu hao vµ tµi s¶n cè ®Þnh); X lµ xuÊt khÈu hµng hãa vµ dÞch vô; M lµ nhËp khÈu hµng hãa vµ dÞch vô. Quan hÖ trªn cña Keneys chØ xÐt vÒ mÆt tæng cÇu. M« h×nh Input - Output trë thµnh m« h×nh toµn diÖn nhÊt thÓ hiÖn sù liªn hÖ gi÷a cung vµ cÇu. 7.5.2. M« h×nh I/O rót gän M« h×nh I/O lµ m« h×nh to¸n kinh tÕ, kÕt hîp gi÷a b¶ng ph©n tÝch kinh tÕ cña Prancois Quesnays vµ s¬ ®å t¸i s¶n xuÊt cña Marx thµnh m« h×nh ph©n tÝch m« pháng mèi quan hÖ gi÷a s¶n xuÊt vµ sö dông cña c¸c ngµnh trong nÒn kinh tÕ. M« h×nh I/O tËp trung m« pháng quan hÖ cña sè lín c¸c ngµnh trong nÒn kinh tÕ cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ sö dông s¶n phÈm trong n−íc vµ s¶n phÈm nhËp khÈu theo mét hÖ thèng hµm tuyÕn tÝnh. Hµm nµy thÓ hiÖn mèi quan hÖ vÒ c«ng nghÖ s¶n xuÊt vµ sö dông s¶n phÈm trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. Trong s¬ ®å kh¸i qu¸t ®−îc cÊu tróc bëi c¸c ngµnh theo cét, ®−îc coi lµ c¸c ngµnh cung 173
  20. (s¶n xuÊt); C¸c ngµnh theo dßng, ®−îc coi lµ c¸c ngµnh cÇu (sö dông). M« h×nh tæng qu¸t cña b¶ng I/O ®−îc thÓ hiÖn nh− sau: C¸c ngµnh s¶n xuÊt Sö dông Tæng sö dông cuèi cïng (Output) F Y C¸c ngµnh Tiªu dïng trung gian s¶n phÈm X ¤I ¤ II VA Gi¸ trÞ t¨ng thªm ¤ III Tæng ®Çu vµo (gross intput X H×nh 7.4. M« h×nh I/O rót gän. ¤ I: ThÓ hiÖn chi phÝ trung gian cña c¸c ngµnh bao gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt ra s¶n phÈm vËt chÊt vµ c¸c ngµnh s¶n xuÊt ra s¶n phÈm dÞch vô; phÇn tö Fij cña ma trËn F thÓ hiÖn ngµnh j sö dông s¶n phÈm i lµm chi phÝ trung gian trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt s¶n phÈm j. ¤ II: Nh÷ng s¶n phÈm vËt chÊt vµ dÞch vô ®−îc sö dông cho nhu cÇu sö dông cuèi cïng, bao gåm ®−îc sö dông cho nhu cÇu tiªu dïng cuèi cïng, tÝch luü tµi s¶n, xuÊt khÈu vµ nhËp khÈu. ¤ III: ThÓ hiÖn gi¸ trÞ t¨ng thªm cña c¸c ngµnh bao gåm thu nhËp cña ng−êi lao ®éng, thuÕ s¶n xuÊt, khÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh, vµ thÆng d− s¶n xuÊt. Quan hÖ hµm sè c¬ b¶n cña m« h×nh I/O cã d¹ng: A.X + Y = X (7.1) hoÆc: X = (I - A)-1 Y (7.2) 174

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản