Đánh giá nông thôn-dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ

Chia sẻ: Nguyen Minh Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:131

0
131
lượt xem
59
download

Đánh giá nông thôn-dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Đánh giá nông thôn-dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Đánh giá nông thôn-dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ

  1. Bé N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRiÓN N¤NG TH¤N CôC KHUYÕN N¤NG Vµ KHUYÕN L¢M dù ¸N T¡NG C−êNG KH¶ N¡NG T− VÊN CÊP bé (MRDP) PH−¬NG PH¸P §¸NH GI¸ N¤NG TH¤N Cã NG−êI D¢N THAM GIA (PRA) tRoNg Ho¹T §éNG kHUYÕN N«Ng kHuYÕN L¢M NHµ XUÊT B¶N N«NG NGHiÖp Hµ NéI - 1998
  2. Ban biªn tËp: Lª H−ng Quèc (Tr−ëng ban) §ç V¨n NhuËn Chu ThÞ H¶o Ph¹m §øc TuÊn NguyÔn V¨n Nghiªm Tham gia biªn so¹n: Bïi §×nh To¸i NguyÔn B¸ Ng·i NguyÔn H÷u Hång NguyÔn ViÕt Khoa Phan Thanh Ngä Lª thÞ HiÖp H¸n V¨n Kho¸t ¶nh: Bïi §×nh To¸i Bardolf Paul NguyÔn B¸ Ng·i 2
  3. Môc lôc LêI GIíI THIÖU ....................................................................................................................6 Ch−¬ng I - KHUYÕN N¤NG KHUYÕN L¢M Vµ VAI TRß CñA ng−êi D¢N.....7 1. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n ..7 1.1. T¹i sao cÇn ph¶i khuyÕn n«ng khuyÕn l©m .................................................................7 1.2. Quan hÖ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víÝ n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n nh− thÕ nµo? .....................................................................................................................................7 1.3. Sù quan t©m cña §¶ng vµ ChÝnh phñ ®èi víi c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.......9 2. ThÕ nµo lµ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cã sù tham gia cña ng−êi d©n ..........................9 2.1. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ........................................9 2.2. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cã ng−êi d©n tham gia ......................................12 2.3. N«ng d©n tham gia nh− thÕ nµo trong c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ......13 Ch−¬ng 2 - PH−¬NG PH¸P §¸NH GI¸ N¤NG TH¤N Cã NG−êi D¢N THAM GIA (PRA) ..............................................................................................................................17 1. Kh¸i niÖm vÒ PRA ...........................................................................................................17 1.1. PRA lµ g×? .................................................................................................................17 1.2. Khi nµo cÇn thùc hiÖn PRA? .....................................................................................17 1.3. PRA cã thÓ ®−îc ¸p dông vµo lÜnh vùc nµo? .............................................................18 1.4. PRA cã nh÷ng −u ®iÓm nµo?.....................................................................................18 2. Tãm t¾t lÞch sö ph¸t triÓn PRA vµ thùc tÕ ¸p dông ë ViÖt Nam ...............................18 2.1. Tãm t¾t lÞch sö ph¸t triÓn PRA trªn thÕ giíi..............................................................18 2.2. Thùc tÕ ¸p dông PRA ë ViÖt Nam.............................................................................19 3. Bé c«ng cô cña PRA, mét sè nguyªn t¾c vµ kü thuËt c¬ b¶n khi sö dông c«ng cô cña PRA ...............................................................................................................................20 3.1. Bé c«ng cô cña PRA lµ g×?........................................................................................20 3.2. Mét sè chØ dÉn khi sö dông c«ng cô PRA .................................................................20 3.3. Mét sè kü thuËt c¬ b¶n khi sö dông c«ng cô PRA ....................................................21 3
  4. 4. Giíi thiÖu vµ h−íng dÉn sö dông mèt sè c«ng cô chñ yÕu cña PRA trong ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ...................................................................................................27 C«ng cô 1: L−îc sö th«n, b¶n............................................................................................27 C«ng cô 2: X©y dùng sa bµn cña th«n, b¶n .......................................................................29 C«ng cô 3: VÏ s¬ ®å th«n, b¶n ..........................................................................................30 C«ng cô 4: X©y dùng biÓu ®å h−íng thêi gian..................................................................32 C«ng cô 5: §iÒu tra theo tuyÕn vµ x©y dùng s¬ ®å mÆt c¾t ...............................................37 C«ng cô 6: Ph©n tÝch lÞch mïa vô......................................................................................40 C«ng cô 7: Ph©n lo¹i hé gia ®×nh (HG§) ..........................................................................42 C«ng cô 8: Ph©n tÝch kinh tÕ hé gia ®×nh...........................................................................50 C«ng cô 9: Ph©n lo¹i, xÕp h¹ng cho ®iÓm .........................................................................55 C«ng cô 10: Ph©n tÝch tæ chøc vµ x©y dùng s¬ ®å quan hÖ cña c¸c tæ chøc (s¬ ®å VENN) víi céng ®ång th«n b¶n .....................................................................................................59 5. Ph©n tÝch, tæng hîp kÕt qu¶ PRA vµ viÕt b¸o c¸o.......................................................64 5.1. KÕt qu¶ PRA..............................................................................................................64 5.2. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch vµ tæng hîp kÕt qu¶ PRA .....................................................66 5.3. ViÕt b¸o c¸o kÕt qu¶ PRA .........................................................................................67 Ch−¬ng 3 - Sö DôNG PRA TRONG HO¹T §éNG KHUYÕN N¤NG Vµ KHUYÕN L¢M ........................................................................................................................................72 A. Quy ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt l©m nghiÖp cã ng−êi d©n tham gia .................72 1. Sù tham gia trong quy ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt l©m nghiÖp ...............................72 2. C¸c h×nh thøc cña sù tham gia......................................................................................72 3. Nh÷ng yÕu tè cÇn biÕt tr−íc khi tiÕn hµnh c¸c biÖn ph¸p kü thuËt nh»m l«i cuèn sù tham gia .............................................................................................................................73 4. Mét vµi ®Ò xuÊt nh»m n©ng cao sù cïng tham gia cña ng−êi d©n................................73 5. Nh÷ng c«ng cô PRA cÇn ®−îc sö dông trong ho¹t ®éng QHSD§ Vµ G§LN .............74 6. C¸c b−íc c«ng viÖc chÝnh trong qu¸ tr×nh qui ho¹ch sö dông ®Êt víi sù tham gia vµ mét sè biÖn ph¸p nh»m t¨ng c−êng sù tham gia cña ng−êi d©n ........................................79 7. Mét sè l−u ý khi tiÕn hµnh QHSD§ vµ G§LN cã sù tham gia ....................................82 B. X©y dùng kÕ ho¹ch ho¹t ®éng khuyÕn n«ng & khuyÕn l©m th«n, b¶n cã ng−êi d©n tham gia (PVEP) ................................................................................................................83 1. Môc ®Ých, yªu cÇu ........................................................................................................83 4
  5. 2. C¸c b−íc tiÕn hµnh trong qu¸ tr×nh lËp kÕ ho¹ch khuyÕn n«ng, khuyÕn l©m th«n b¶n b»ng ph−¬ng ph¸p PRA.....................................................................................................83 C. Nghiªn cøu øng dông cã sù tham gia cña ng−êi d©n .................................................94 I. Mét sè vÊn ®Ò tån t¹i trong quan hÖ gi÷a nghiªn cøu øng dông vµ s¶n xuÊt ................94 II. Sö dông PRA trong nghiªn cøu øng dông n«ng l©m nghiÖp........................................95 D. Sö dông PRA trong viÖc ®¸nh gi¸ nhu cÇu tÝn dông vµ x©y dùng kh¶ n¨ng sö dông vèn cã hiÖu qu¶ ë céng ®ång th«n b¶n............................................................................101 §Æt vÊn ®Ò........................................................................................................................101 Sö dông PRA ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng vµ nhu cÇu tÝn dông ë th«n b¶n .................................102 E. Sö dông PRA trong ®µo t¹o vµ chuyÓn giao kiÕn thøc cho ng−êi n«ng d©n..........110 1. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý trong ®µo t¹o vµ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n ...........110 2. X¸c ®Þnh nhu cÇu ®µo t¹o vµ chuyÓn giao kiÕn thøc cña n«ng d©n ............................111 3. X¸c ®Þnh néi dung ®µo t¹o vµ x©y dùng ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o ...................................113 4. Ph−¬ng ph¸p ®µo t¹o vµ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n ...................................114 Ch−¬ng 4 - MéT Sè Kü N¡NG CÇN Cã TRONG QU¸ TR×NH TIÕN HµNH PRA Vµ TRONG LËP KÕ HO¹CH KHUYÕN N¤NG KHUYÕN L¢M..............................119 1. Mét sè kü n¨ng trong qu¸ tr×nh tiÕn hµnh PRA .......................................................119 1.1. Kü n¨ng trong giao tiÕp ...........................................................................................119 1.2. Kü n¨ng trong qu¸ tr×nh thu thËp vµ xö lý th«ng tin ...............................................120 1.3. KiÓm tra th«ng tin ...................................................................................................122 1.4. Kü n¨ng tæ chøc cuéc häp nhãm .............................................................................122 2. Mét sè kü n¨ng trong lËp kÕ ho¹ch khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n ...............123 2.1. C¸c kü n¨ng .............................................................................................................123 2.2. H−íng dÉn x©y dùng kÕ ho¹ch khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n........................127 5
  6. LêI GIíI THIÖU Tõ khi NghÞ ®Þnh 13 / CP cña ChÝnh phñ qui ®Þnh vÒ c«ng t¸c khuyÕn n«ng ®−îc ban hµnh, c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ngµy cµng gãp phÇn vµo sù nghiÖp ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n ë n−íc ta. C«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ngµy cµng ®−îc chó ý hoµn thiÖn c¶ vÒ néi dung vµ ph−¬ng ph¸p. Mét ph−¬ng ph¸p khuyÕn n«ng ®ang ®−îc thö nghiÖm vµ øng dông ë mét sè ®Þa ph−¬ng lµ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã ng−êi d©n tham gia (PRA). Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam-Thôy §iÓn thuéc Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n ®· sö dông ph−¬ng ph¸p PRA trong c¸c ho¹t ®éng lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn th«n b¶n, ho¹t ®éng phæ cËp vµ nghiªn cøu øng dông, ho¹t ®éng tÝn dông n«ng th«n, ho¹t ®éng giao ®Êt,... tõ nh÷ng n¨m 1993 ®Õn nay vµ ®· thu ®−îc mét sè kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh. Nh÷ng kinh nghiÖm cã ®−îc tõ c¸c ho¹t ®éng phæ cËp cña Ch−¬ng tr×nh cÇn ®−îc phè biÕn réng r·i ®Ó c¸c ®Þa ph−¬ng vµ ®¬n vÞ kh¸c häc tËp. Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m ®· phèi hîp víi Dù ¸n t¨ng c−êng kh¶ n¨ng t− vÊn cÊp Bé cho xuÊt b¶n cuèn s¸ch "Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã ng−êi d©n tham gia (PRA) trong ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m" nh»m giíi thiÖu víi c¸c Trung t©m khuyÕn n«ng, c¸c ®¬n vÞ vµ c¸ nh©n lµm khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vÒ mét sè øng dông cña ph−¬ng ph¸p PRA trong ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. Cuèn s¸ch nµy ®−îc nhiÒu c¸n bé hiÖn tr−êng cã kinh nghiÖm cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam-Thuþ §iÓn vµ c¸c chuyªn gia cña Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m tham gia biªn so¹n vµ biªn tËp. Tuy nhiªn cuèn s¸ch kh«ng ph¶i lµ mét cÈm nang b¾t buéc thùc hiÖn c¸c b−íc c«ng viÖc mét c¸ch cøng nh¾c mµ chØ nªu c¸c kinh nghiÖm ®· cã ®−îc thùc hiÖn ë vïng dù ¸n 5 tØnh miÒn nói phÝa B¾c. Khi øng dông cÇn vËn dông linh ho¹t phï hîp víi ®iÒu kiÖn kinh tÕ-x· héi cô thÓ ë tõng ®Þa ph−¬ng. Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m xin giíi thiÖu cuèn s¸ch cïng b¹n ®äc c¶ n−íc vµ mong r»ng ®©y lµ mét tµi liÖu gióp ®−îc cho nh÷ng ng−êi ®ang ho¹t ®éng trong lÜnh vùc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m mét ph−¬ng ph¸p ho¹t ®éng míi. Cuèn s¸ch ®−îc xuÊt b¶n lÇn ®Çu kh«ng thÓ tr¸nh ®−îc nh÷ng thiÕu sãt, mong b¹n ®äc gãp ý kiÕn söa ch÷a ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau hoµn thiÖn h¬n. Mäi ý kiÕn ®ãng gãp xin göi trùc tiÕp vÒ Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m cña Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n, sè 2 Ngäc Hµ - Hµ Néi. Côc tr−ëng Côc khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m PTS. Lª H−ng Quèc 6
  7. Ch−¬ng I KHUYÕN N¤NG KHUYÕN L¢M Vµ VAI TRß CñA ng−êi D¢N 1. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n 1.1. T¹i sao cÇn ph¶i khuyÕn n«ng khuyÕn l©m KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn g¾n liÒn víi ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp nh»m môc ®Ých x· héi ho¸ nÒn s¶n xuÊt n«ng l©m. V× vËy mäi quèc gia ®Òu cã c¸c ch−¬ng tr×nh, ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc chÊt lµ mäi cè g¾ng cña ChÝnh phñ, céng ®ång, n«ng d©n trong viÖc khuyÕn khÝch, më réng ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ ng− nghiÖp. ë n−íc ta, 80% d©n sè sèng ë c¸c vïng n«ng th«n víi 70% lao ®éng x· héi ®Ó s¶n xuÊt ra nh÷ng n«ng s¶n thiÕt yÕu cung cÊp cho toµn bé x· héi nh− l−¬ng thùc, thùc phÈm, nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp chÕ biÕn vµ dÞch vô... chiÕm 37% gi¸ trÞ s¶n phÈm x· héi. Vai trß cña n«ng th«n vµ n«ng nghiÖp rÊt to lín trong qu¸ tr×nh x©y dùng l¹i ®Êt n−íc. Nh−ng ë nhiÒu vïng n«ng th«n, møc sèng vµ tr×nh ®é d©n trÝ cßn rÊt thÊp, c¬ së h¹ tÇng yÕu kÐm, tr×nh ®é s¶n xuÊt cßn l¹c hËu. §©y lµ nh÷ng th¸ch thøc lín trong ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi lµ mét trong nh÷ng con ®−êng ®Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng th¸ch thøc ®ã. N«ng d©n lu«n g¾n liÒn víi n«ng nghiÖp, lµ bé phËn cèt lâi cña n«ng th«n vµ còng lµ chñ thÓ trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n. Nh−ng trong mèi quan hÖ víi bªn ngoµi céng ®ång nh− c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, c¸c c¸n bé chuyªn m«n, c¸c c¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n, c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m... hä bÞ nh÷ng hµng rµo vÒ kiÕn thøc, phong tôc, giíi tÝnh, ng«n ng÷, thÓ chÕ chÝnh s¸ch... ng¨n c¸ch. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m lµ b¾c nhÞp cÇu v−ît qua c¸c hµng rµo ng¨n c¸ch ®ã ®Ó n«ng d©n vµ nh÷ng ng−êi bªn ngoµi céng ®ång cã c¬ héi häc hái, chuyÓn giao kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm ®Ó cïng ph¸t triÓn s¶n xuÊt vµ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m cßn t¹o ra c¬ héi cho n«ng d©n trong céng ®ång cïng chia xÎ, häc hái kinh nghiÖm, truyÒn b¸ kiÕn thøc vµ gióp ®ì hç trî lÉn nhau vµ ph¸t triÓn céng ®ång cña hä. C«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ngµy cµng trë nªn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc ë mçi ®Þa ph−¬ng, mçi lµng b¶n vµ ®èi víi tõng hé n«ng d©n. V× vËy khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn ph¶i ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vµ ph¸t triÓn. 1.2. Quan hÖ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víÝ n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n nh− thÕ nµo? C¸c s¬ ®å sau m« t¶ vÞ trÝ vµ mèi quan hÖ gi÷a khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víi c¸c lÜnh vùc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n. 7
  8. S¬ ®å 1.1. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m nh− lµ nhÞp cÇu nèi gi÷a n«ng d©n víi nh÷ng ng−êi bªn ngoµi céng ®ång S¬ ®å 1.2. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m nh− lµ m¾t xÝch trong d©y chuyÒn cña hÖ thèng ph¸t triÓn n«ng th«n (S¬ ®å 1 vµ 2: M« pháng theo Chanoch Jacobsen, 1996) Nh− vËy gi÷a khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víi ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n cã mèi quan hÖ chÆt chÏ. Trong mèi quan hÖ nµy khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi nh− lµ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ph¸t triÓn n«ng th«n vµ còng lµ mét c«ng cô, ph−¬ng tiÖn h÷u hiÖu ®Ó ph¸t triÓn n«ng 8
  9. nghiÖp. §Ó khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc sù trë thµnh cÇu nèi v÷ng ch¾c, mét c«ng cô ph¸t triÓn vµ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn th× c¸c ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã ng−êi d©n tham gia còng gi÷ mét vai trß hÕt søc quan träng trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. 1.3. Sù quan t©m cña §¶ng vµ ChÝnh phñ ®èi víi c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y §¶ng vµ Nhµ n−íc ®Æc biÖt chó träng ®Õn c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, ®· ph¶n ¸nh râ vai trß vµ tÇm quan träng cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n. Ngµy 2/3/1993 ChÝnh phñ ban hµnh NghÞ ®Þnh sè 13/CP vÒ "Quy ®Þnh c«ng t¸c khuyÕn n«ng" vµ Th«ng t− liªn bé 03/LBTT ra ngµy 2/8/1993, trong ®ã quy ®Þnh râ vÒ viÖc x©y dùng hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ trung −¬ng ®Õn ®Þa ph−¬ng, khuyÕn khÝch thµnh lËp c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tù nguyÖn, quy ®Þnh râ nguån ng©n s¸ch nhµ n−íc cho ho¹t ®éng, khuyÕn khÝch c¸c nguån vèn hç trî vµ quy ®Þnh râ chÕ ®é chÝnh s¸ch ®èi víi ng−êi lµm c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. N¨m 1995 thµnh lËp Côc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thuéc bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n cã nhiÖm vô qu¶n lý nhµ n−íc vÒ trång trät (trõ trång rõng), ch¨n nu«i vµ chØ ®¹o thùc hiÖn c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trªn toµn quèc. §Õn nay tÊt c¶ c¸c tØnh thµnh trong c¶ n−íc ®· thµnh lËp c¸c Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vµ h¬n 70% sè huyÖn trong c¶ n−íc thµnh lËp Tr¹m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. C¸c tæ chøc khuyÕn l©m cÊp c¬ së (x·, th«n, b¶n) ®−îc khuyÕn khÝch thµnh lËp ë nhiÒu n¬i víi nhiÒu h×nh thøc kh¸c nhau. Tæng sè c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m chuyªn tr¸ch tõ cÊp trung −¬ng ®Õn huyÖn gÇn 3000 ng−êi. NhiÒu h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®ang ®−îc thö nghiÖm ë nhiÒu n¬i do c¸c tæ chøc quèc tÕ, phi chÝnh phñ thùc hiÖn. C¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®· vµ ®ang ®em l¹i nhiÒu kÕt qu¶. Th¸ng 11 n¨m 1997, héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n tæ chøc víi sù phèi hîp trî gióp cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam - Thôy §iÓn nh»m tæng kÕt hÖ thèng tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, ph−¬ng ph¸p vµ néi dung cña ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vµ ®Ò xuÊt chÝnh s¸ch cho ph¸t triÓn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ë n−íc ta. Nh×n chung khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®· gÆt h¸i ®−îc nhiÒu thµnh c«ng song còng ®ang gÆp nhiÒu th¸ch thøc míi ®ßi hái ph¶i gi¶i quyÕt nhiÒu vÊn ®Ò lý luËn, ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn vµ thùc tiÔn. 2. ThÕ nµo lµ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cã sù tham gia cña ng−êi d©n 2.1. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m Ng−êi ta th−êng cho r»ng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lµ hÖ thèng ®µo t¹o kh«ng chÝnh quy nh»m cung cÊp nh÷ng th«ng tin h÷u Ých vµ thùc tiÔn phôc vô cho s¶n xuÊt cña n«ng d©n vµ gia ®×nh hä. B»ng nh÷ng ph−¬ng ph¸p vµ kü thuËt thÝch hîp cho phÐp n«ng d©n thu thËp ®−îc kiÕn thøc, kü n¨ng vµ th¸i ®é ®Ó ®¹t ®−îc môc ®Ých víi nh÷ng ®iÒu kiÖn s½n cã. Nh− vËy tiÕp cËn khuyÕn n«ng vµ khuyÕn l©m thùc chÊt lµ xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a n«ng d©n vµ nh÷ng ng−êi bªn ngoµi céng ®ång nh−: c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, c¸c nhµ nghiªn cøu, c¸c nhµ 9
  10. chuyªn m«n, nh÷ng ng−êi lµm c«ng t¸c ph¸t triÓn n«ng th«n, khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn... Cho ®Õn nay cã mét sè c¸ch tiÕp cËn nh− sau: • C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" Tr−íc ®©y c¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" rÊt phæ biÕn. Ng−êi ta th−êng thÊy c¸c kh¸i niÖm nh−: chuyÓn giao kiÕn thøc, chuyÓn giao c«ng nghÖ hay kü thuËt... cho n«ng d©n. §©y lµ mét h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m mang nhiÒu yÕu tè mét chiÒu, cã nhiÒu nh−îc ®iÓm ngay ®èi víi nhËn thøc cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vµ qu¸ tr×nh thùc hiÖn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. S¬ ®å (1.3) chØ ra mèi quan hÖ thÓ hiÖn c¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" chøng tá tÝnh mét chiÒu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. S¬ ®å 1.3. TiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" TiÕp cËn theo m« h×nh nµy th−êng béc lé nh÷ng h¹n chÕ c¬ b¶n nh− ¸p ®Æt kh«ng dùa vµo nhu cÇu n«ng d©n, c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m coi qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y cho n«ng d©n h¬n lµ cïng häc hái vµ chia xÎ. • C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn §©y lµ c¸ch tiÕp cËn theo h−íng lÊy n«ng d©n lµm trung t©m ®−îc ph¸t triÓn vµo cuèi nh÷ng n¨m 70 nh»m l«i cuèn n«ng d©n vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt míi ngay trªn ®ång ruéng cña hä. S¬ ®å sau m« t¶ mèi quan hÖ gi÷a nghiªn cøu, thö nghiÖm vµ khuyÕn n«ng theo ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn lÊy n«ng d©n lµm trung t©m. 10
  11. S¬ ®å 1.4. C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn Theo c¸ch tiÕp cËn nµy, vai trß cña ng−êi d©n ®−îc chó träng tõ viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu, thùc hiÖn, chÊp nhËn vµ phæ cËp. Qu¸ tr×nh nµy cho phÐp vÞ trÝ cña n«ng d©n ngµy cµng cao trong qu¸ tr×nh khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. • C¸ch tiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng §©y lµ c¸ch tiÕp cËn dùa trªn c¸ch tiÕp cËn: Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n, b¾t ®Çu ®−îc ¸p dông tõ n¨m 1984. Tõ n¨m 1995 Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam - Thôy §iÓn ®· thö nghiÖm vµ ¸p dông khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng ë mét sè tØnh miÒn nói phÝa B¾c dùa trªn h×nh thøc khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n. Ph−¬ng ph¸p nµy ®ang gãp phÇn kh¾c phôc nh÷ng tån t¹i chÝnh hiÖn nay cña hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhµ n−íc lµ ch−a cã kh¶ n¨ng víi tíi ®−îc tÊt c¶ c¸c th«n b¶n. KhuyÕn n«ng lan réng dùa vµo viÖc huy ®éng n«ng d©n vµ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng tham gia vµo viÖc më réng c«ng t¸c khuyÕn c¸o vµ dÞch vô hç trî s¶n xuÊt n«ng nghiÖp th«ng qua m¹ng l−íi ho¹t ®éng ë ®Þa ph−¬ng. S¬ ®å (1.5) m« t¶ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng ®−îc Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam - Thôy §iÓn ®ang ¸p dông. 11
  12. S¬ ®å 1.5. TiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng Theo c¸ch tiÕp cËn nµy, vai trß cña ng−êi d©n, céng ®ång lµ trung t©m trong c¸c ho¹t ®éng phæ cËp, më réng, ®Æc biÖt lµ kh¶ n¨ng tù qu¶n lý vµ ®iÒu hµnh c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cña ng−êi d©n vµ céng ®ång. H×nh thøc tiÕp cËn nµy ®ßi hái ph¶i t¨ng c−êng ®µo t¹o cho n«ng d©n, h×nh thµnh c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n nh−: nhãm qu¶n lý, nhãm së thÝch. Trong giai ®o¹n ®Çu yªu cÇu ph¶i lùa chän c¸c th«n ®iÓm, ph¸t ®éng qu¸ tr×nh lan réng tõ th«n nµy sang th«n kh¸c vµ lu«n tæng kÕt vµ bæ sung kinh nghiÖm. 2.2. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cã ng−êi d©n tham gia HiÖn nay ®ang tån t¹i hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lµ: - HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo cÊu tróc chiÒu däc §©y lµ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m chÝnh thøc cña nhµ n−íc theo quan hÖ thø bËc tõ trung −¬ng (Côc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m), tØnh (Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m), tíi huyÖn (Tr¹m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m). Mét sè n¬i ®ang h×nh thµnh tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m chÝnh thøc x· hoÆc côm x·... - HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m quan hÖ chiÒu ngang §©y lµ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m kh«ng chÝnh thøc. HÖ thèng nµy dùa trªn c¬ së cña sù hiÓu biÕt vÒ th«ng tin, trao ®æi kinh nghiÖm vµ hç trî lÉn nhau gi÷a n«ng d©n víi nhau, gi÷a gia ®×nh víi nhau, tõ th«n nµy ®Õn th«n kh¸c víi sù hç trî cña c¸c c¬ quan, tæ chøc bªn ngoµi céng ®ång. ë mét sè n¬i trong vïng cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói, hÖ thèng nµy ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vµ ®· h×nh thµnh tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n (Xem s¬ ®å 1.6). 12
  13. Hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn ph¶i ®−îc liªn kÕt víi nhau nh»m h−íng tíi c¸c hé n«ng d©n vµ céng ®ång cña hä th«ng qua chÝnh sù tham gia cña n«ng d©n. S¬ ®å 1.6. Tæ chøc khuyÕn n«ng th«n b¶n trong Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam - Thôy §iÓn (Theo héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, th¸ng 11 n¨m 1997) 2.3. N«ng d©n tham gia nh− thÕ nµo trong c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m C¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÊp th«n b¶n rÊt ®a d¹ng vµ phong phó, gåm nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau: tõ x¸c ®Þnh nhu cÇu, lËp kÕ ho¹ch, thùc hiÖn, gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ vµ më réng phæ biÕn. N«ng d©n võa lµ ®èi t−îng cña c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, hä lµ ng−êi h−ëng lîi cña c¸c ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng vµ còng lµ ng−êi tham gia vµo qu¸ tr×nh thùc hiÖn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng. Sù tham gia cña c¸c n«ng d©n vµo c¸c ch−¬ng tr×nh hay ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc hiÓu nh− lµ mét qu¸ tr×nh cïng h−ëng øng ®Ó tiÕp nhËn c¸c dÞch vô khuyÕn n«ng tõ bªn ngoµi, thùc hiÖn vµ phæ biÕn cho c¸c n«ng d©n kh¸c trong céng ®ång vµ ngoµi céng ®ång. 13
  14. Kinh nghiÖm ë nhiÒu n¬i, ®Æc biÖt lµ ë mét sè tØnh MiÒn nói phÝa B¾c, n¬i thùc hiÖn Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói cho thÊy c¸c h×nh thøc tham gia cña n«ng d©n trong c¸c ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng khuyÕn l©m g¾n víi ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn th«n b¶n theo chu kú nh− sau: a. §¸nh gi¸ n«ng th«n cã ng−êi d©n tham gia (PRA vßng 1) ®Ó t×m ra nh÷ng khã kh¨n, gi¶i ph¸p chung cña th«n b¶n tõ ®ã x¸c ®inh nhu cÇu khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vµ x©y dùng kÕ ho¹ch hµnh ®éng chung cña th«n, trong ®ã cã khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. b. X©y dùng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn th«n b¶n, trong ®ã cã c¸c kÕ ho¹ch vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nh− lµ mét néi dung vµ còng lµ ph−¬ng ph¸p ®Ó n«ng d©n thùc hiÖn kÕ ho¹ch. c. Thµnh lËp c¸c tæ chøc tù nguyÖn cña th«n b¶n, trong ®ã mçi tæ chøc ®Òu cã chøc n¨ng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. d. TiÕp nhËn c¸c ho¹t ®éng ®µo t¹o tõ bªn ngoµi, ®Æc biÖt lµ ®µo t¹o vÒ qu¶n lý. e. TiÕp nhËn vµ thùc hiÖn c¸c dÞch vô khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c kÕ ho¹ch cña th«n b¶n. f. TiÕn hµnh gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸ chu kú ho¹t ho¹t ®éng b»ng ph−¬ng ph¸p PRA ( PRA vßng 2) g. §iÒu chØnh vµ x©y dùng kÕ ho¹ch cho chu kú 2 S¬ ®å sau m« t¶ sù tham gia cña n«ng d©n th«ng qua PRA trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam-Thôy §iÓn (s¬ ®å 1.7). 14
  15. S¬ ®å 1. 7. Thùc hiÖn ph−¬ng thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n (Theo Bïi §×nh To¸i, 1997) Ghi chó : KHSB : KÕ ho¹ch s¬ bé. KHCT: KÕ ho¹ch chÝnh thøc. PRA1 ..., PRA4: §¸nh gi¸ n«ng th«n cã ng−êi d©n tham gia vßng 1..., vßng 4. N«ng d©n tham gia vµo c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n theo c¸c h×nh thøc chñ yÕu sau: * C¸c c©u l¹c bé cña n«ng d©n. §©y lµ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh MiÒn nam. C¸c c©u l¹c bé ho¹t ®éng vµ tån t¹i dùa vµo c¸c thµnh viªn tù nguyÖn, huy ®éng vèn ho¹t ®éng tõ c¸c thµnh viªn vµ lùa chän ®¹i diÖn ®Ó tham gia tËp huÊn vµ lµ ng−êi liªn l¹c cho c©u l¹c bé gi÷a c¸c thµnh viªn víi nhau vµ gi÷a c©u l¹c bé víi c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhµ n−íc... ë mét sè ®Þa ph−¬ng ®· thµnh lËp mét sè c©u l¹c bé sau: • C©u l¹c bé thuéc héi n«ng d©n. • C©u l¹c bé do chÝnh n«ng d©n lËp ra. 15
  16. • C©u l¹c bé thµnh lËp víi sù hç trî cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhµ n−íc. * Nhãm n«ng d©n cïng së thÝch. §©y lµ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh MiÒn b¾c ®−îc h×nh thµnh trªn c¬ së cïng chung mét quan t©m hay ®iÒu kiÖn kh¶ n¨ng cña c¸c n«ng d©n trong th«n b¶n, nh− c¸c nhãm së thÝch sau: • Nhãm sá thÝch vÒ trång rõng vµ qu¶n lý b¶o vÖ rõng. • Nhãm së thÝch vÒ c©y ¨n qu¶. • Nhãm së thÝch vÒ ch¨n nu«i. • Nhãm qu¶n lý tÝn dông th«n b¶n. • Nhãm sö dông n−íc. • Nhãm s¶n xuÊt theo cïng ngµnh nghÒ. • Nhãm s¶n xuÊt theo dßng hä hay côm d©n c−... Mçi nhãm së thÝch th−êng chän ra mét nhãm tr−ëng lµm nhiÖm vô liªn l¹c gi÷a c¸c thµnh viªn cña nhãm vµ c¸c c¸n bé, tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m bªn ngoµi. 16
  17. Ch−¬ng 2 PH−¬NG PH¸P §¸NH GI¸ N¤NG TH¤N Cã NG−êi D¢N THAM GIA (PRA) 1. Kh¸i niÖm vÒ PRA 1.1. PRA lµ g×? PRA lµ ch÷ viÕt t¾t cña ba tõ tiÕng Anh: Participatory Rural Appraisal, nghÜa lµ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n. PRA bao gåm mét lo¹t c¸ch tiÕp cËn vµ ph−¬ng ph¸p khuyÕn khÝch, l«i cuèn ng−êi d©n n«ng th«n cïng tham gia chia sÎ, th¶o luËn vµ ph©n tÝch kiÕn thøc cña hä vÒ ®êi sèng vµ ®iÒu kiÖn n«ng th«n ®Ó hä lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn. PRA gióp cho c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m: - Häc hái tõ ng−êi d©n, cïng ng−êi d©n vµ b»ng ng−êi d©n. - Lµ ng−êi thóc ®Èy ®Ó gióp ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng tù ph©n tÝch, lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn. PRA cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chñ yÕu sau: • Ph−¬ng ph¸p luËn PRA ®−îc x©y dùng dùa trªn kiÕn thøc vµ n¨ng lùc vèn cã cña n«ng d©n vÒ x¸c ®Þnh vÊn ®Ò, ra quyÕt ®Þnh, huy ®éng nguån lùc, tæ chøc thùc hiÖn... ®Ó cïng ph¸t triÓn céng ®ång. • PRA sö dông c¸c kü thuËt thu hót sù tham gia cña ng−êi d©n vµ kü n¨ng thóc ®Èy vµ t¹o ®iÒu kiÖn cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. • PRA t¹o ®iÒu kiÖn cho ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng tham gia tù nguyÖn, s¸ng t¹o vµo mäi qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh vÊn ®Ò, x¸c ®Þnh môc tiªu, ra quyÕt ®Þnh, thùc hiÖn, gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸. • C¸c ho¹t ®éng cña PRA chñ yÕu tËp trung vµo ph¸t triÓn céng ®ång mét c¸ch bÒn v÷ng th«ng qua sù nç lùc cña chÝnh céng ®ång. • PRA lu«n ®Ò cao th¸i ®é häc hái, chia sÎ, trao ®æi vµ thóc ®Èy cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. 1.2. Khi nµo cÇn thùc hiÖn PRA? PRA cÇn ®−îc thùc hiÖn khi: • Ng−êi d©n cÇn cã c¸c gi¶i ph¸p thùc tiÔn, cïng tham gia ®Ó ph¸t triÓn céng ®ång cña hä. • CÇn x¸c ®Þnh l¹i c¸c nhiÖm vô vµ néi dung ho¹t ®éng cña c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. • CÇn cã c¸c chñ ®Ò, ®Ò tµi nghiªn cøu ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. • CÇn cã c¸c biÖn ph¸p ®Ó kh¾c phôc nh÷ng khã kh¨n sÏ x¶y ra hoÆc kÕ ho¹ch cña c¸c ho¹t ®éng tiÕp theo. 17
  18. Tãm l¹i: PRA cÇn dïng cho nhiÒu lÜnh vùc cã cïng ®iÓm xuÊt ph¸t tõ ng−êi d©n lÊy d©n lµm gèc, lÊy céng ®ång th«n b¶n lµm c¬ së. 1.3. PRA cã thÓ ®−îc ¸p dông vµo lÜnh vùc nµo? PRA cã thÓ ¸p dông cho tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc liªn quan ®Õn ph¸t triÓn n«ng th«n nh−: trång trät, l©m nghiÖp, ch¨n nu«i, thó y, y tÕ, gi¸o dôc, giíi, an toµn l−¬ng thùc, tÝn dông, kÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh... 1.4. PRA cã nh÷ng −u ®iÓm nµo? - PRA lµm thay ®æi th¸i ®é vµ ph−¬ng ph¸p luËn vÒ ®¸nh gi¸ vµ ph¸t triÓn n«ng th«n tr−íc ®©y. - PRA t¹o ra qu¸ tr×nh cïng häc hái cña c¶ hai phÝa: c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m vµ ng−êi d©n. - PRA cho phÐp mçi nhãm ng−êi sèng trong lµng b¶n tù ®Ò ra c¸c gi¶i ph¸p phï hîp víi chÝnh hä ®Ó cã thÓ thùc hiÖn vµ ®¹t ®−îc lîi Ých. - Th«ng qua PRA, mçi thµnh viªn trong lµng b¶n nhËn thÊy tiÕng nãi cña m×nh ®−îc l¾ng nghe vµ ghi nhËn ®Ó cïng thóc ®Èy sù ®ãng gãp chung. - Th«ng qua PRA c¶ ng−êi d©n vµ c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®Òu ®−îc thö th¸ch ®Ó cïng ph¸t triÓn th«n b¶n. - Nh÷ng ng−êi nghÌo, Ýt ®−îc häc hµnh hoÆc nh÷ng nhãm ng−êi "thÊp kÐm" trong th«n, b¶n ®−îc thu hót mét c¸ch tÝch cùc tham gia vµo lËp kÕ ho¹ch, thùc hiÖn, gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸, t¹o ra sù c«ng b»ng d©n chñ trong viÖc tham gia ph¸t triÓn n«ng th«n. 2. Tãm t¾t lÞch sö ph¸t triÓn PRA vµ thùc tÕ ¸p dông ë viÖt nam 2.1. Tãm t¾t lÞch sö ph¸t triÓn PRA trªn thÕ giíi Vµo gi÷a thËp kû 80, ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n (RRA) ®−îc sö dông réng r·i vµo c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n. Nh−ng ph−¬ng ph¸p nµy ®· béc lé mét sè h¹n chÕ c¬ b¶n lµ: - C¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n thu thËp th«ng tin tõ ng−êi d©n th«ng qua mét lo¹t c¸c bµi tËp vµ pháng vÊn. C¸c sè liÖu thu ®−îc hä tù xö lý, l−u gi÷, kh«ng chia xÎ cïng víi ng−êi d©n. - C¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n dïng kÕt qu¶ RRA cho môc ®Ých lËp kÕ ho¹ch th«n, b¶n theo kiÓu can thiÖp tõ bªn ngoµi b»ng c¸c dù ¸n hay ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu. Ng−êi ta nhËn thÊy cÇn ph¶i thay ®æi th¸i ®é vµ c¸ch øng xö trong c¸ch tiÕp cËn h−íng tíi ng−êi d©n trong RRA sang qu¸ tr×nh häc hái tõ ng−êi d©n ®Ó thu thËp th«ng tin vµ cïng ng−êi d©n ph©n tÝch vµ lËp kÕ ho¹ch. Tõ nhËn thøc trªn, vµo cuèi thËp kû 80, Gordon Conway, Robert Chambers vµ nhiÒu ng−êi kh¸c ®· x©y dùng ph−¬ng ph¸p PRA tõ c¸c ph−¬ng ph¸p RRA nh−: RRA th¨m dß, RRA chñ ®Ò, RRA gi¸m s¸t, RRA cïng tham gia. RRA cïng tham gia lµ nhÞp cÇu nèi gi÷a RRA sang PRA vµ lÇn ®Çu tiªn ¸p dông ë Kenya vµ Ê n §é vµo n¨m 1988. 18
  19. Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 90 lµ cuéc bïng næ sö dông PRA ë Ê n §é vµ c¸c n−íc kh¸c ë ch©u ¸, ch©u Phi vµo c¸c dù ¸n ph¸t triÓn n«ng th«n. TiÕp sau ®ã lµ sù tiÕp nhËn PRA cña c¸c tæ chøc quèc tÕ vµ phi chÝnh phñ cña c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n t¹i c¸c n−íc ph¸t triÓn. §Õn nay ®· cã 2 héi th¶o quèc tÕ vÒ PRA ®−îc tæ chøc t¹i Ê n §é, hµng n¨m nhiÒu héi th¶o vÒ PRA ë møc ®é quèc gia vµ khu vùc ®−îc tæ chøc, h¬n 30 quèc gia sö dông PRA vµo ph¸t triÓn c¸c lÜnh vùc: qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn, n«ng nghiÖp, c¸c ch−¬ng tr×nh x· héi vµ xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, y tÕ vµ an toµn l−¬ng thùc... PRA vÉn ®ang tiÕp tôc ph¸t triÓn vµ ®−îc sö dông réng r·i. 2.2. Thùc tÕ ¸p dông PRA ë ViÖt Nam PRA ®−îc coi lµ c«ng cô lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng−êi d©n lÇn ®Çu tiªn ®−îc ¸p dông trong Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam - Thôy §iÓn (HTLNVN-T§) do SIDA tµi trî vµo cuèi n¨m 1991. §©y lµ ch−¬ng tr×nh sö dông PRA mét c¸ch hÖ thèng, trªn mét ®Þa bµn réng trong thêi gian dµi. Trong giai ®o¹n 1991-1994, Ch−¬ng tr×nh HTLNVN-T§ ®· sö dông PRA cho lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn ë 70 th«n, b¶n cña 5 tØnh: VÜnh Phó, Tuyªn Quang, Yªn B¸i, Lao Cai vµ Hµ Giang. Tõ cuèi n¨m 1994 ®Õn nay, Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói cña 5 tØnh phÝa B¾c do SIDA tµi trî tiÕp tôc sö dông PRA cho lËp kÕ ho¹ch, thùc hiÖn, gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸ c¸c dù ¸n cÊp th«n, b¶n cho gÇn 200 céng ®ång. Ph−¬ng ph¸p PRA ngµy cµng ®−îc hoµn thiÖn ®Ó phï hîp víi ®iÒu kiÖn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, PRA ®−îc c¸c ch−¬ng tr×nh cña chÝnh phñ, c¸c tæ chøc quèc tÕ, c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ n−íc ngoµi ¸p dông trong c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n liªn quan ®Õn ph¸t triÓn n«ng th«n ë ViÖt Nam vµ ®· mang l¹i nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh trong viÖc khai th¸c vµ ph¸t huy c¸c nguån lùc cña céng ®ång vµo ph¸t triÓn kinh tÕ v¨n hãa x· héi n«ng th«n miÒn nói, b¶o vÖ tµi nguyªn thiªn nhiªn... nh−: dù ¸n "LËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt l©m nghiÖp cã sù tham gia cña ng−êi d©n" t¹i Qu¶ng Ninh, Thõa thiªn HuÕ (FAO/020/Italy), dù ¸n "Qu¶n lý ®Çu nguån cã sù tham gia cña ng−êi d©n t¹i Hoµnh Bå - Qu¶ng Ninh" (FAO/Belgium), Ch−¬ng tr×nh PAM 5322 t¹i 5 tØnh miÒn nói phÝa B¾c, dù ¸n ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng n«ng th«n quy m« nhá t¹i tØnh Qu¶ng Nam vµ thµnh phè §µ N½ng (UNCDF-Liªn Hîp Quèc), dù ¸n Ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi S«ng §µ (GTZ-CHLB §øc)... vµ c¸c dù ¸n cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ nh−: C¸c tæ chøc OXFAM, Helvetas, IFAD, CIDSE... Thùc tÕ ¸p dông PRA ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m qua nh− sau: - PRA ®−îc sö dông nh− lµ mét ph−¬ng ph¸p chñ yÕu cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®Ó t×m kiÕm vµ hiÓu biÕt ®iÒu kiÖn th«n, b¶n tr−íc khi hä thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng hç trî. C¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cïng n«ng d©n häc sö dông PRA vµ hä sÏ cã ®−îc sù hiÓu biÕt cao h¬n sau mçi lÇn nh− vËy. - Cuèi mçi ®ît PRA, mét b¶n kÕ ho¹ch ph¸t triÓn th«n, b¶n ®−îc x©y dùng dùa trªn ®iÒu kiÖn thùc tÕ vµ mong muèn cña céng ®ång. §iÒu nµy t¹o cho ng−êi d©n c¶m nhËn s©u s¾c vÒ nghÜa vô vµ lîi Ých cña hä trong thùc hiÖn. - PRA ®−îc sö dông cho ph©n tÝch chñ ®Ò cña tõng lÜnh vùc cô thÓ nh−: trång trät, ch¨n nu«i, l©m nghiÖp, tÝn dông, thÞ tr−êng... PRA cßn ®−îc sö dông nh− lµ c¸c yÕu tè gi¸n tiÕp lµm thay ®æi c¸ch suy nghÜ cña mçi c¸ nh©n hay tæ chøc céng ®ång nh− ph¶i lµm g× vµ lµm thÕ nµo cho th«n, b¶n. - PRA ®−îc sö dông cho gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸ hµng n¨m ®Ó chØ ra ®iÓm m¹nh, ®iÓm yÕu cña ho¹t ®éng t¹i th«n, b¶n, tõ ®ã ®iÒu chØnh vµ lËp c¸c ho¹t ®éng chi tiÕt trong n¨m sau. 19
  20. - PRA ®−îc sö dông nh− mét qu¸ tr×nh häc hái cña ng−êi d©n th«n, b¶n. Qu¸ tr×nh nµy t¹o ra kh¶ n¨ng tù qu¶n lý, ®iÒu hµnh vµ thùc hiÖn b»ng chÝnh n¨ng lùc cña céng ®ång. Tuy nhiªn, PRA còng cã mét sè khã kh¨n khi tæ chøc thùc hiÖn nh− sau: - Thêi gian thùc hiÖn PRA t−¬ng ®èi dµi kÓ tõ khi chuÈn bÞ, thùc hiÖn d−íi th«n, b¶n ®Õn khi tæng hîp vµ viÕt b¸o c¸o. - Khi thùc hiÖn PRA t¹i th«n, b¶n ®ßi hái nhiÒu n«ng d©n tham gia cã thÓ lµm ¶nh h−ëng ®Õn s¶n xuÊt nÕu PRA ®−îc tæ chøc vµo ®óng mïa vô gieo trång hay thu ho¹ch. - Tæ c¸n bé PRA gåm nhiÒu ng−êi cho nªn gÆp khã kh¨n trong viÖc tæ chøc thùc hiÖn PRA d−íi th«n, b¶n. - Thêi tiÕt, mïa vô, nh÷ng sù kiÖn kinh tÕ x· héi, phong tôc tËp qu¸n trong th«n, b¶n lu«n lµ nh÷ng trë ng¹i khi thùc hiÖn PRA t¹i th«n, b¶n. 3. Bé c«ng cô cña PRA, mét sè nguyªn t¾c vµ kü thuËt c¬ b¶n khi sö dông c«ng cô cña PRA 3.1. Bé c«ng cô cña PRA lµ g×? C«ng cô PRA lµ c¸ch lµm hay kü n¨ng sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p kh¸c nhau nh»m thu hót ng−êi d©n vµo qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸, ph©n tÝch vµ lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn céng ®ång. Cho ®Õn nay cã kho¶ng gÇn 20 c«ng cô kh¸c nhau th−êng ®−îc cïng sö dông khi thùc hiÖn PRA gäi lµ bé c«ng cô cña PRA. Mçi c«ng cô PRA th−êng bao gåm 1 hay nhiÒu ph−¬ng ph¸p kh¸c nhau, VÝ dô: c«ng cô ®iÒu tra tuyÕn hay ®i l¸t c¾t lµ sù kÕt hîp nhiÒu ph−¬ng ph¸p trong cïng thêi gian vµ ®Þa ®iÓm nh− kh¶o s¸t hiÖn tr−êng, pháng vÊn, th¶o luËn nhãm... §©y chÝnh lµ ®Æc ®iÓm cña c«ng cô PRA ®ßi hái ng−êi sö dông ph¶i cã kinh nghiÖm, kü n¨ng sö dông c«ng cô PRA. Cã thÓ ph©n chia c¸c c«ng cô PRA nh− sau: - C¸c c«ng cô ph©n tÝch vÒ kh«ng gian: x©y dùng sa bµn, vÏ s¬ ®å th«n, b¶n, ®iÒu tra tuyÕn (®i l¸t c¾t), ... - C¸c c«ng cô ph©n tÝch theo thêi gian: lËp c¸c biÓu ®å h−íng thêi gian (biÓu ®å trßn, biÓu ®å cét, biÓu ®å d¹ng ®å thÞ...), lËp b¶ng l−îc sö th«n, b¶n... - C¸c c«ng cô ph©n tÝch c¬ cÊu: lËp c¸c b¶ng biÓu, biÓu ®å c¬ cÊu.... - C¸c c«ng cô ph©n tÝch ¶nh h−ëng vµ quan hÖ: lËp biÓu ®å h×nh c©y, biÓu ®å quan hÖ, x©y dùng lÞch mïa vô, s¬ ®å VENN, s¬ ®å c¬ héi... - C¸c c«ng cô ph©n tÝch quyÕt ®inh: th¶o luËn nhãm, häp d©n,... 3.2. Mét sè chØ dÉn khi sö dông c«ng cô PRA C¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m sö ®ông c«ng cô PRA ®Ó cïng ng−êi d©n häc hái, chia xÎ kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm. Vai trß cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m khi sö dông c«ng cô PRA lµ thùc hiÖn chøc n¨ng thóc ®Èy vµ t¹o ®iÒu kiÖn n¨ng lùc cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong thu thËp th«ng tin, ph©n tÝch, lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn. V× vËy c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn hiÓu râ vµ thÊm nhuÇn nh÷ng nguyªn t¾c sau ®©y khi sö dông c¸c c«ng cô PRA: 20

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản