Địa lý kinh tế Việt Nam - Ts Trần Văn Thông

Chia sẻ: hoalanrung90tn

Hoạt động kinh tế là bộ phận quan trọng nhất cấu thành nên xã hội loài người, hoạt đó không thể xảy ra ngoài không gian sống của con người, đó chính là môi trường địa lý. Lãnh thổ và hoạt động kinh tế của con người luôn có mối quan hệ qua lại với nhau. Bởi vậy hoạt động kinh tế không thể thiếu sự hiểu biết và nghiên cứu lãnh thổ nơi diễn ra các hoạt động kinh tế đó.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Địa lý kinh tế Việt Nam - Ts Trần Văn Thông

1
L I NÓI U

a lý kinh t Vi t Nam là m t trong nh ng môn h c i cương, là n n t ng ki n th c
cho sinh viên h c các môn phân vùng kinh t , kinh t u tư, kinh t qu c t ,…, c bi t i v i
sinh viên các ngành H th ng thông tin Kinh t . Môn h c a lý kinh t thư ng ư c ưa vào
chương trình i cương c a sinh viên kỳ I năm th nh t.
Cho n nay ã có m t s giáo trình a lý kinh t Vi t Nam ư c xu t b n. Song tuỳ
theo t ng trư ng, n i dung giáo trình ư c thay i cho phù h p v i m c tiêu và i tư ng ào
t o.

Thông qua giáo trình này, sinh viên ngành H th ng thông tin Kinh t cũng như các c
gi có quan tâm t i a lý kinh t c a Vi t Nam s có ư c nh ng ki n th c y v các
ngu n l c ch y u phát tri n kinh t xã h i c a Vi t Nam, hi n tr ng và phương hư ng t
ch c lãnh th các ngành Kinh t : công nghi p, nông - lâm - ngư nghi p, d ch v Vi t Nam.
V i a lý kinh t Vi t Nam, v n t ch c lãnh th có vai trò c bi t quan tr ng và
g n v i quá trình công nghi p hoá, hi n i hoá t nư c. Vì v y t ch c lãnh th là v n
xuyên su t giáo trình này.
Giáo trình “ a lý kinh t Vi t Nam” do t p th các cán b gi ng d y B môn H th ng
thông tin Kinh t , Khoa Công ngh thông tin, i h c Thái Nguyên biên so n dư i s ch biên
c a ThS. Nguy n Văn Huân cùng v i các tác gi Nguy n Th H ng, Tr n Thu Phương và Tr n
Th Tâm.
Trong quá trình biên so n m c dù g p không ít khó khăn nhưng chúng tôi c g ng n
m c cao nh t giáo trình m b o tính khoa h c hi n i, ti p c n v i nh ng thông tin c p nh t
v kinh t , xã h i c a t nư c, c a khu v c ông Nam á và trên th gi i.
Chúng tôi hy v ng r ng ây là chu n m c t i thi u v ph n ki n th c n n t ng c a b c
ih c các trư ng i h c, Cao ng áp d ng nh m nâng d n m t b ng ki n th c ngang t m
v i các nư c trong khu v c và th gi i.
Giáo trình “ a lý kinh t Vi t Nam” ch c ch n không tránh kh i nh ng thi u sót nhưng
chúng tôi hy v ng nó s là tài li u b ích i v i ông o sinh viên cũng như nh ng ngư i quan
tâm t i v n này Vi t Nam. Chúng tôi chân thành c m ơn các ý ki n óng góp, phê bình c a
các nhà khoa h c, các b n ng nghi p và b n c giáo trình này ư c hoàn thi n hơn n a.


T p th tác gi




2
M CL C

M C L C .................................................................................................................................. 3
CHƯƠNG 1 ................................................................................................................................ 5
I TƯ NG, NHI M V VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C U C A A LÝ KINH T ...... 5
1.1. i tư ng nghiên c u c a a lý Kinh t .......................................................................... 5
1.1.1. i tư ng nghiên c u: ............................................................................................... 5
1.1.2. V trí c a môn h c trong h th ng các ngành h c : ..................................................... 6
1.3. Phương pháp nghiên c u............................................................................................... 7
1.3.1. Phương pháp kh o sát th c a .................................................................................. 7
1.3.2. H th ng thông tin a lý (GIS) .................................................................................. 7
1.3.3. Phương pháp b n .................................................................................................. 8
1.3.4. Phương pháp vi n thám ............................................................................................. 8
1.3.5. Phương pháp d báo .................................................................................................. 8
1.3.6. Phương pháp phân tích chi phí - l i ích ...................................................................... 8
CHƯƠNG 2 ................................................................................................................................ 9
CÁC NGU N L C PHÁT TRI N KINH T - XÃ H I ..................................................... 9
2.1. Các ngu n l c t nhiên c a Vi t Nam .............................................................................. 9
2.1.1. Nh ng c i m và i u ki n t nhiên c áo c a Vi t Nam ................................... 9
2.1.2. Các ngu n tài nguyên thiên nhiên c a Vi t Nam ...................................................... 11
2.2.Tài nguyên nhân văn ....................................................................................................... 20
2.2.1. Nh ng v n lý lu n v phát tri n, phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng ...... 20
2.2.2. Dân cư ..................................................................................................................... 22
Bi u 4.1. Dân s Vi t Nam qua các năm ( ơn v tính: tri u ngư i) ....................................... 23
Bi u 4.3. Ch s phát tri n con ngư i c a các nư c ................................................................... 25
2.2.3. Phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng.............................................................. 34
2.2.4. Ngu n lao ng ....................................................................................................... 37
CHƯƠNG 3 .............................................................................................................................. 41
T CH C LÃNH TH NGÀNH S N XU T CÔNG NGHI P .............................................. 41
3.1. V trí ngành s n xu t công nghi p trong phát tri n và phân b s n xu t ....................... 41
3.2. c i m t ch c lãnh th ngành s n xu t công nghi p............................................... 42
3.2.1. c i m chung ................................................................................................... 42
3.2.2. c i m t ch c lãnh th c a m t s ngành công nghi p ch y u....................... 43
3.3. Nh ng nhân t nh hư ng n s phát tri n và phân b công nghi p .......................... 45
3.3.1. Nhân t l ch s -xã h i .......................................................................................... 45
3.3.2. S phân b c a các ngu n tài nguyên thiên nhiên ................................................ 46
3.3.3. Cơ s kinh t -xã h i ............................................................................................. 46
3.4. Tình hình phát tri n và phân b công nghi p Vi t Nam ............................................... 46
3.4.1. Tình hình chung ................................................................................................... 46
3.4.2. Tình hình phân b các ngành công nghi p ........................................................... 48
CHƯƠNG 4 .............................................................................................................................. 55
T CH C LÃNH TH NGÀNH NÔNG-LÂM-NGƯ NGHI P .............................................. 55
A. NÔNG NGHI P ......................................................................................................... 56
A4.1. Nh ng c i m c a s n xu t nông nghi p .......................................................... 56
A4.2. Các nhân t nh hư ng n phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p ............. 63
A4.3. Th c tr ng phân b và phát tri n nông nghi p Vi t Nam...................................... 64
A4.4. nh hư ng phân b và phát tri n nông nghi p Vi t Nam .................................... 73
B. LÂM NGHI P............................................................................................................ 76
B4.1. Vai trò c a lâm nghi p ......................................................................................... 76
B4.2. c i m phân b và phát tri n lâm nghi p Vi t Nam .......................................... 77
B4.3. Các y u t nh hư ng n phân b và phát tri n lâm nghi p ................................ 77

3
B4.4. Hi n tr ng - nh hư ng phân b và phát tri n lâm nghi p Vi t Nam ................... 78
C. NGƯ NGHI P............................................................................................................ 80
C4.1. Vai trò c a ngư nghi p ......................................................................................... 80
C4.2. c i m phân b và phát tri n ngư nghi p.......................................................... 80
C4.3. Các y u t nh hư ng t i phát tri n và phân b ngư nghi p ................................. 81
C4.4. Hi n tr ng và nh hư ng phân b , phát tri n ngành ngư nghi p Vi t Nam .......... 82
CHƯƠNG 5 .............................................................................................................................. 86
T CH C LÃNH TH D CH V VI T NAM ....................................................................... 86
5.1. Vai trò c a d ch v trong i s ng kinh t xã h i ........................................................ 86
5.2. c i m c a t ch c lãnh th d ch v ........................................................................ 86
5.2.1. Khái ni m d ch v ................................................................................................ 86
5.2.2. Phân lo i d ch v ................................................................................................. 86
5.2.3. c i m t ch c lãnh th d ch v ....................................................................... 87
5.3. Hi n tr ng phát tri n và phân b m t s ngành d ch v ch y u .................................. 88
5.3.1. Ngành giao thông v n t i ..................................................................................... 88
5.3. 2. Ngành thông tin liên l c ....................................................................................... 94
5.3.3. Thương m i ......................................................................................................... 96
5.3.4. Du l ch................................................................................................................. 99




4
CHƯƠNG 1
I TƯ NG, NHI M V VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C U
C A A LÝ KINH T


Cung c p cho sinh viên nh ng ki n th c cơ b n v i tư ng, nhi m v và phương pháp
nghiên c u c a a lý kinh t .



1.1. i tư ng nghiên c u c a a lý Kinh t
1.1.1. i tư ng nghiên c u:
Ho t ng kinh t là b ph n quan tr ng nh t c u thành nên xã h i loài ngư i,
ho t ng ó không th x y ra ngoài không gian s ng c a con ngư i, ó chính là môi
trư ng a lý.
Lãnh th và ho t ng kinh t c a con ngư i luôn có m i quan h qua l i l n nhau.
B i v y ho t ng kinh t không th thi u s hi u bi t và nghiên c u lãnh th nơi di n ra
các ho t ng kinh t ó.
“ a lý kinh t " ( LKT) ra i cùng v i s hình thành các ngành s n xu t Nông
nghi p khi con ngư i bi t gieo tr ng và thu ho ch.
Kinh nghi m mà con ngư i tích lu ư c khi phân bi t h t gi ng gieo lãnh th
này thì t t, lãnh th kia thì x u chính là n n móng ban u c a LKT.
Theo quan i m ngày nay, LKT là môn khoa h c xã h i, nghiên c u các h
th ng lãnh th kinh t xã h i nh m rút ra nh ng c i m và quy lu t hình thành và ho t
ng c a chúng v n d ng vào t ch c không gian (lãnh th ) t i ưu các ho t ng kinh
t xã h i trong th c ti n.




5
i tư ng nghiên c u ch y u c a LKT là h th ng Lãnh th - Kinh t - Xã h i
(LKX). LKX là m t h th ng có c u trúc ph c t p, bao g m i u ki n t nhiên và i u
ki n xã h i c a lãnh th liên quan t i ho t ng s n xu t, ngh ngơi c a con ngư i cùng
v i vi c b o v môi trư ng s ng.
V th c ch t LKX ư c xác nh b i các y u t t nhiên b i m c phát tri n
c a các ngành kinh t , phân b kinh t trên lãnh th , b i các i u ki n xã h i chính tr . Vì
th nó s khác bi t r t l n gi a các qu c gia, các vùng ho c các khu v c có c i mt
nhiên, s phát tri n kinh t , hình thái xã h i khác nhau.

1.1.2. V trí c a môn h c trong h th ng các ngành h c :
a lý kinh t là m t môn khoa h c c l p nhưng nó luôn có m i quan h ch t
ch v i các môn khoa h c khác.
a lý kinh t nghiên c u không gian a lý nơi di n ra ho t ng kinh t xã h i
c a con ngư i. Vì v y a lý kinh t s d ng h u h t các khái ni m, các ki n th c c a
các môn: a ch t h c, a v t lý, sinh v t, lý, hoá… M t khác môn h c l i liên quan
nhi u t i các ki n th c kinh t - xã h i: chính tr , kinh t , lu t, dân t c h c… Do ó mu n
lĩnh h i t t ki n th c môn h c LKT c n ph i có ki n th c t ng h p cơ b n c a nhi u
môn h c khác nhau.
a lý kinh t ph i gi i quy t v n quan h gi a môi trư ng a lý và n n s n
xu t xã h i. ó là m i quan h mang tính tri t h c gi a con ngư i và t nhiên.
1.2. Nhi m v c a a lý kinh t
Nghiên c u a lý kinh t nh m th c hi n nhi m v quan tr ng v m t lý lu n -
phương pháp lu n, phương pháp cũng như th c ti n t ch c không gian kinh t xã h i.
thúc y s phát tri n kinh t xã h i c a t nư c, LKT Vi t Nam t p trung nghiên
c u và xu t các gi i pháp chi n lư c cho các v n ch y u sau:

- ánh giá th c tr ng và nh hư ng phát tri n c a phân công lao ng xã h i theo
lãnh th c a Vi t Nam, kh năng h i nh p c a Vi t Nam vào ti n trình phân công lao
ng khu v c và qu c t .

- Ho ch nh chính sách và chi n lư c qu c gia v phát tri n kinh t xã h i theo
lãnh th (theo vùng) nh m t o ra nh ng chuy n d ch cơ c u kinh t lãnh th m nh m và
có hi u qu theo hư ng công nghi p hoá, hi n i hoá.

- Phương pháp lu n và phương pháp phân vùng kinh t , quy ho ch t ng th kinh t
xã h i, phân b l c lư ng s n xu t.



6
- Nh ng c i m, quy lu t hình thành và ho t ng các h th ng lãnh th ch c
năng (các ngành và lĩnh v c kinh t ), các h th ng lãnh th t ng h p a ch c năng (các
vùng kinh t , các a bàn kinh t tr ng i m …).

- Phương pháp lu n và phương pháp l a ch n vùng ( a bàn) a i m c th cho
phân b và u tư phát tri n các lo i hình cơ s s n xu t kinh doanh.

- M i quan h gi a nâng cao hi u qu và b o m công b ng theo chi u ngang
(theo vùng) trong quá trình công nghi p hoá, hi n i hoá t nư c; m i quan h h u cơ
gi a phát tri n kinh t xã h i v i b o v môi trư ng, m b o cân b ng sinh thái.

- M i quan h gi a k ho ch hoá và qu n lý theo ngành v i k ho ch hoá và

qu n lý theo lãnh th , gi a qu n lý vĩ mô và qu n lý vi mô v m t lãnh th .



1.3. Phương pháp nghiên c u
x ng áng v i v trí c a môn h c và hoàn thành t t các nhi m v trên, a lý
kinh t s d ng r ng rãi các quan i m, các phương pháp nghiên c u truy n
th ng cũng như hi n i.
a lý kinh t nghiên c u các lãnh th kinh t xã h i, các LKX thư ng khá r ng
l n có liên quan n nhi u v n , nhi u khía c nh, có quy mô và b n ch t khác nhau
nhưng l i tương tác ch t ch v i nhau. Vì v y nghiên c u t t v n ó, các nhà a lý
kinh t ph i s d ng thư ng xuyên nh t quán các quan i m ti p c n, h th ng và t ng
h p. Hơn n a các L.K.X không ng ng v n ng trong không gian và bi n i theo th i
gian vì v y nh hư ng úng n s phát tri n tương lai c a chúng c n ph i có quan
i m ng và quan i m l ch s .
a lý kinh t cũng có phương pháp nghiên c u chung như nhi u môn khoa h c
khác: Thu th p tài li u, s li u th ng kê… song v i a lý kinh t còn có m t s phương
pháp c trưng sau:

1.3.1. Phương pháp kh o sát th c a
Kh o sát th c a là phương pháp truy n th ng c trưng c a a lý kinh t . i u
căn b n c a a lý kinh t là vi c nghiên c u L.K.X mu n v y ph i tai nghe, m t th y.
Vì v y vi c xem xét, c m nh n, mô t trên th c a là cái không th thi u.
S d ng phương pháp này giúp các nhà a lý kinh t tránh ư c nh ng k t lu n,
quy t nh ch quan, v i vàng, thi u cơ s th c ti n.

1.3.2. H th ng thông tin a lý (GIS)

7
GIS là m t cơ s d li u trên máy tính, hi n ư c s d ng r ng rãi lưu gi ,
phân tích, x lý và hi n th các thông tin v không gian lãnh th .

1.3.3. Phương pháp b n
Phương pháp b n là phương pháp truy n th ng ư c s d ng ph bi n trong
nghiên c u a lý t nhiên, a lý nhân văn, a lý kinh t và nhi u môn h c khác. Lãnh
th c n ph i nghiên c u c a a lý kinh t thư ng r t l n: Thành ph , t nh, mi n, qu c
gia. Vì th n u không s d ng b n thì chúng ta không th có m t t m nhìn bao quát
lãnh th trong s nghiên c u c a mình.
B i v y các nghiên c u a lý kinh t ư c kh i u b ng b n và k t thúc b ng
b n , nó chính là “ngôn ng ” t ng h p, ng n g n, súc tích, tr c quan c a i tư ng
nghiên c u.

1.3.4. Phương pháp vi n thám
Vi n thám là phương pháp ngày càng ư c s d ng r ng rãi trong nhi u môn khoa
h c c bi t là các môn khoa h c v trái t. Nó cho ta m t cách nhìn t ng quát nhanh
chóng hi n tr ng c a i tư ng nghiên c u, phát hi n ra nh ng hi n tư ng, nh ng m i
liên h khó nhìn th y trong kh o sát th c a.

1.3.5. Phương pháp d báo
Phương pháp d báo giúp ngư i nghiên c u nh hư ng chi n lư c, xác nh các
m c tiêu và k ch b n phát tri n trư c m t và lâu dài c a các i tư ng nghiên c u m t
cách khách quan, có cơ s khoa h c phù h p v i các i u ki n và xu th phát tri n c a
hi n th c.

1.3.6. Phương pháp phân tích chi phí - l i ích
Phương pháp phân tích chi phí - l i ích giúp các nhà nghiên c u ra quy t nh
m i c p (qu c t , qu c gia, vùng…) m t cách h p lý, s d ng b n v ng và có hi u qu
các ngu n l c, l a ch n các chương trình, k ho ch, d án phát tri n trên cơ s so sánh
chi phí v i l i ích.




8
CHƯƠNG 2
CÁC NGU N L C PHÁT TRI N KINH T - XÃ H I


Cung c p cho sinh viên nh ng ki n th c cơ b n v các ngu n l c phát tri n kinh t – xã
h i.
Các ngu n l c t nhiên bao g m: nh ng c i m và i u ki n t nhiên c áo c a Vi t
Nam, các ngu n tài nguyên thiên nhiên như tài nguyên r ng, nư c, bi n, khoáng s n,…
Các tài nguyên nhân văn, dân cư, ..


2.1. Các ngu n l c t nhiên c a Vi t Nam
2.1.1. Nh ng c i m và i u ki n t nhiên c áo c a Vi t Nam
2.1.1.1. V trí a lý
Lãnh th toàn v n c a nư c C ng hoà xã h i ch nghĩa Vi t Nam là m t kh i th ng
nh t, bao g m c vùng t li n, vùng bi n và vùng tr i.
Tính riêng ph n t li n, nư c ta có hình ch S và ư c xác nh b i h to a lý
như sau:
o o
- i m c c B c vĩ 23 22’ B c, 105 20’ kinh ông, n m trên cao nguyên
ng Văn, xã Lũng Cú, huy n ng Văn, t nh Hà Giang.
o o
- i m c c Nam vĩ 8 30’ B c, 104 50’ kinh ông; n m t i xóm Mũi, xã
R ch Tâu, huy n Năm Căn, t nh Cà Mau.
o o
- i m c c ông vĩ 12 40’ B c, 109 24’ kinh ông, n m trên bán o Hòn
G m thu c huy n V n Ninh, t nh Khánh Hoà.
o o
- i m c c Tây vĩ 22 24’ B c, 102 10’ kinh ông, n m trên nh núi Phan
La San khu v c ngã ba biên gi i Vi t Nam - Lào - Trung Qu c, thu c xã Apa Ch i,
huy n Mư ng Tè, t nh Lai Châu.
Toàn b di n tích t nhiên c a ph n l c a c a ta là 32.924,1 nghìn ha (Niên giám
th ng kê năm 2001), thu c lo i nư c có quy mô di n tích trung bình trên th gi i ( ng
th 56). Biên gi i trên t li n ti p giáp v i Trung Qu c phía B c có chi u dài là 1.306
km; phía Tây và Tây Nam ti p giáp v i Lào có chi u dài 2.069 km, ti p giáp v i
Cămpuchia có chi u dài 1137 km; còn l i toàn b phía ông và Nam ư c bao b c b i
3.260 km b bi n. Nhìn chung biên gi i trên t li n c a nư c ta v i các nư c láng gi ng
h u h t là d a theo núi, sông t nhiên, v i nh ng d i núi, h m núi hi m tr , ch có m t
ph n biên gi i v i Cămpuchia là vùng i th p và ng b ng. i u ó t o ra m t s

9
thu n l i nhưng cũng gây ra nh ng khó khăn cho quá trình phát tri n kinh t - xã h i và
b ov t nư c.
Vùng bi n c a nư c ta khá r ng l n. Phía ngoài lãnh th t li n, Vi t Nam có ph n
th m l c a khá r ng và có nhi u o, qu n o l n nh khác nhau, g n t li n nh t có
các o vùng v nh H Long, ra xa hơn là qu n o Hoàng Sa và Trư ng Sa trong vùng
bi n ông, cùng v i các o Phú Qu c và Th Chu v nh Thái Lan. Vùng bi n nư c ta
bao g m vùng lãnh h i, vùng ti p giáp lãnh h i và vùng c quy n kinh t có di n tích
2
r ng hơn 1 tri u km , bao g m: vùng n i thu (vùng nư c phía trong ư ng cơ s -
ư c dùng tính lãnh h i c a m t qu c gia); lãnh h i thu c ch quy n và quy n tài
phán r ng 12 h i lý tính t ư ng cơ s ; vùng ti p giáp lãnh h i ư c quy nh 12 h i lý
tính t ranh gi i phía ngoài c a lãnh h i (theo công ư c c a Liên H p Qu c v lu t bi n)
và vùng c quy n kinh t v i th m l c a thu c ch quy n r ng 200 h i lý tính t
ư ng cơ s . ó là m t ngu n l i to l n v nhi u m t c a nư c ta.
Vùng tr i c a Vi t Nam là toàn b kho ng không bao trùm trên lãnh th t li n và
toàn b vùng bi n c a t nư c.
Vi t Nam có v trí a lý khá c áo, c i m i u ki n t nhiên c a nư c ta r t a
d ng và phong phú, nói chung có nhi u i u ki n thu n l i cho các ho t ng kinh t -
văn hoá - xã h i phát tri n.
2.1.1.2. Vi t Nam n m v trí bao b c toàn b sư n ông c a bán o ông Dương,
g n trung tâm ông Nam á và ranh gi i trung gian ti p giáp v i các l c a và i
dương
Trong xu th h i nh p c a n n kinh t th gi i và toàn c u hoá, v trí a lý ư c xác
nh là m t ngu n l c quan tr ng v nhi u m t, nh ra hư ng phát tri n có l i nh t
trong s phân công lao ng và h p tác qu c t , trong quan h song phương ho c a
phương v i các nư c trong khu v c và trên th gi i.
Vi t Nam n m v trí trung tâm ông Nam á, tr thành c u n i gi a các nư c trong
khu v c, gi a các nư c trong l c a: Lào, Cămpuchia, Thái Lan, Mianma và các nư c
trên i dương: Philipin, In ônêxia.
V m t t nhiên, v i v trí trên ây, Vi t Nam tr thành nơi giao lưu và h i t c a
các lu ng di cư ng, th c v t t ông B c xu ng và t Tây Nam lên. i u ó không
nh ng ã t o cho nư c ta có t p oàn ng, th c v t a d ng và phong phú mà còn cho
phép chúng ta có th nh p n i và thu n dư ng các lo i cây tr ng, v t nuôi có ngu n g c
khác nhau trên th gi i.




10
V m t giao thông, v trí trên ây ã t o cho Vi t Nam nh ng i u ki n thu n l i
trong vi c giao lưu v i các nư c trong khu v c và trên th gi i v i các lo i giao thông
v n t i khác nhau: ư ng b , ư ng s t, ư ng thu , ư ng hàng không.
2.1.1.3. Vi t Nam n m trong khu v c có n n kinh t phát tri n năng ng nh t trên th
gi i
Nư c ta n m trong khu v c ti p giáp v i Trung Qu c, g n v i Nh t B n và nói r ng
hơn n a là n m trong khu v c châu á - Thái Bình Dương. Các nư c trong kh i ASEAN
và Trung Qu c trong nh ng th p k g n ây ã có t c tăng trư ng kinh t cao vào lo i
ng u th gi i. Trong khi t c tăng trư ng bình quân GDP c a th gi i là 3-5%, thì
trong khu v c ã t ư c t c bình quân là 6-9%. Các nư c và lãnh th : ài Loan,
H ng Kông, Hàn Qu c, Xinhgapo, sau th i gian phát tri n nhanh ã tr thành nh ng con
r ng c a châu á. V i v trí a lý như trên và v i th c tr ng n n kinh t ó c a các nư c
trong khu v c ã và ang t o ra cho nư c ta nh ng l i th quan tr ng và cơ h i l n trong
vi c h p tác và ti p thu nh ng kinh nghi m quý báu v phát tri n kinh t - xã h i. ng
th i nư c ta còn có th tranh th t i a ngu n v n, k thu t - công ngh tiên ti n và hi n
i t các nư c trong khu v c; m t khác, khu v c châu á - Thái Bình Dương còn là th
trư ng quan tr ng và r ng l n nh p kh u nhi u lo i hàng hoá c a nư c ta. ó là nh ng
thu n l i cơ b n và cơ h i l n Vi t Nam giao lưu và m r ng quan h h p tác kinh t -
xã h i v i các nư c trong khu v c và s m h i nh p vào th trư ng kinh t th gi i.

2.1.2. Các ngu n tài nguyên thiên nhiên c a Vi t Nam
2.1.2.1. Tài nguyên khí h u
V i v trí a lý ư c xác nh b i h th ng to nêu trên, Vi t Nam n m hoàn toàn
trong vành ai nhi t i B c bán c u. Vi t Nam có khí h u nhi t i, ch u nh hư ng c a
gió mùa ông Nam châu á, v i c trưng n ng, nóng, m. Trong năm có hai mùa gió tác
ng: gió ông B c v mùa ông gây ra rét, khô, l nh và gió ông Nam v mùa hè gây
ra nóng, m. Vi t Nam quanh năm nh n ư c lư ng nhi t r t l n c a m t tr i, s gi
n ng trung bình trong năm lên t i trên 2300 gi , nó ã cung c p lư ng b c x nhi t khá
2
l n (bình quân 100-130 kcal/cm /năm). Lư ng mưa trung bình hàng năm là 2.000 mm,
năm cao nh t lên t i trên 3.000 mm, năm th p nh t vào kho ng 1.600 - 1.800 mm. Lư ng
mưa ó phân b không u theo th i gian và không gian: nơi có lư ng mưa cao nh t là
vùng Thanh-Ngh -Tĩnh và à N ng (kho ng 3200 mm/năm) và nơi th p nh t là Phan
Rang (650-700 mm/năm); theo th i gian thì lư ng mưa phân b t p trung ch y u vào
các tháng trong mùa hè chi m t i 80% lư ng mưa c năm. m không khí cao, dao
ng trong kho ng 80% và thay i theo vùng, theo mùa trong năm. Nhi t bình quân
o o
trong năm luôn luôn trên 20 C, cao nh t vào các tháng 6 và 7 (nhi t kho ng 35-36 C,

11
o
cũng có năm nhi t lên t i 38-39 C) và th p nh t vào cu i tháng 12, tháng 1 (nhi t
o o
xu ng dư i 15 C, cũng có năm dư i 10 C, m t s nơi vùng núi cao nhi t xu ng t i
o
0 C ã x y ra hi n tư ng sương mu i, băng giá, nhưng cũng ch trong m t vài ngày). Tuy
nhi t bình quân chung như v y nhưng nó cũng khác nhau theo a hình, theo vùng c a
t nư c, c th là nhi t ó tăng d n theo a hình t cao xu ng th p và t B c vào
Nam.
i u ki n khí h u th i ti t nư c ta như v y ã t o ra nhi u thu n l i cho s phát tri n
c a n n kinh t qu c dân, c bi t i v i nông nghi p nó là cơ s chúng ta phát tri n
m t n n nông nghi p toàn di n, v i t p oàn cây tr ng, v t nuôi a d ng và phong phú;
có th phân b s n xu t nhi u vùng khác nhau c a t nư c v i nhi u mùa v s n xu t
trong năm; a d ng hoá s n ph m v i năng su t và ch t lư ng cao. Tuy nhiên, chính i u
ki n khí h u th i ti t ó cũng gây không ít khó khăn cho s n xu t và i s ng c a nhân
dân ta. Do n ng l m, mưa nhi u nhưng lư ng mưa ch y u t p trung vào mùa mưa; k t
h p v i a hình ph c t p, d c d n t B c xu ng Nam, t Tây sang ông, a hình các
t nh phía Nam l i th p trũng; h th ng sông ngòi dày c mà lòng sông thì h p và d c
theo a hình; l i ch u nh hư ng c a ch gió mùa châu á, do v y hàng năm thư ng
x y ra lũ l t và bão quét v mùa mưa, h n hán v mùa khô, gây ra bi t bao khó khăn và
thi t h i cho s n xu t, i s ng c a nhân dân ta. M t khác, khí h u nóng m cũng là i u
ki n thu n l i cho sâu, b nh, d ch h i v t nuôi và cây tr ng phát sinh và phát tri n, gây
thi t h i cho s n xu t nông nghi p nư c ta.
Chính vì nh ng i u trên, òi h i chúng ta ph i i u tra, phân tích k i u ki n khí
h u th i ti t c a t ng vùng, t ng a phương và n m v ng quy lu t di n bi n c a các hi n
tư ng t nhiên có nh ng bi n pháp h u hi u nh m khai thác t t nh ng tác ng tích
c c, nh ng thu n l i mà i u ki n khí h u mang l i, ng th i kh c ph c và h n ch
nh ng khó khăn, thi t h i do chính i u ki n ó gây ra cho s n xu t và i s ng.
2.1. 2.2.Tài nguyên t
Di n tích t ai nói lên quy mô lãnh th c a m t qu c gia, là tài s n quý c a m i
nư c. Nói chung, m i ho t ng kinh t - xã h i u c n t, song riêng trong nông
nghi p thì t ai là lo i tư li u s n xu t c bi t và ch y u không th thi u, không th
thay th ư c, n u như không có t thì không th có ngành s n xu t nông nghi p, ng
th i t ai còn là thành ph n c a môi trư ng s ng c a con ngư i.
Toàn b qu t ai t nhiên c a Vi t Nam có 32.924,1 nghìn ha (x p th 56 trên th
gi i), trong khi ó dân s nư c ta năm 2001 là 78.685,8 nghìn ngư i, cho nên bình quân
di n tích t t nhiên trên u ngư i r t th p (g n 0,42 ha/ ngư i). Qu t ai c a nư c
ta ư c phân b như bi u 3.1.

12
t ai nư c ta r t a d ng: n m trong vành ai B c bán c u v i vùng khí h u nhi t
i gió mùa (n ng l m, mưa nhi u, nhi t không khí cao, m không khí l n) nên các
quá trình trao i ch t x y ra m nh m , ó là i u ki n thu n l i cho s n xu t nông
nghi p.
Bi u 3.1. Hi n tr ng phân b và s d ng t năm 2000
Di n tích Cơ c u
Các lo i t
(nghìn ha) (%)
* T ng s c nư c 32.924,1 100,0
1. t nông nghi p 9.345,4 28,4
2. t lâm nghi p có r ng 11.575,4 35,2
3. t chuyên dùng 1.532,8 4,6
4. t 443,2 1,3
5. t chưa s d ng và sông, su i, núi á 10.027,3 30,5
Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
V lo i hình, do quá trình hình thành và phát tri n khác nhau nên t ai c a nư c ta
có 13 nhóm, g m 64 lo i khác nhau, vì v y nên có các hư ng khai thác và s d ng khác
nhau. Trong 13 nhóm t ó có 2 nhóm t quý, có giá tr kinh t cao ó là nhóm t phù
sa và t vàng. t phù sa ch y u t p trung hai vùng ng b ng B c B và Nam
B , ây là lo i t r t thích h p cho vi c gieo tr ng và phát tri n cây lúa nư c cũng như
các lo i cây rau màu khác. Trong nhóm t vàng, do quá trình phong hoá nhi t i và
g c á m khác nhau nên ã hình thành các lo i t vàng khác nhau, trong ó có hai
lo i t t t: t vàng Feralit, ư c phân b ch y u các vùng trung du và mi n núi
phía B c và m t s t nh vùng B c Trung B . Lo i t này r t thích h p cho vi c b trí và
phát tri n nhóm cây công nghi p dài ngày có ngu n g c nhi t i như chè và cà phê. c
bi t trong nhóm t vàng có hơn 2 tri u ha t Bazan t p trung ch y u vùng Tây
Nguyên và ông Nam B , t này là cơ s r t t t cho vi c phát tri n các cây công nghi p
nhi t i có giá tr kinh t cao như: cao su, cà phê, h tiêu, chè và các lo i cây ăn qu .
Ngoài các nhóm, các lo i t t t ó, trong t ng di n tích t t nhiên c a nư c ta có
t i 2/3 di n tích là t i núi, t d c, c ng v i ch canh tác cũ l c h u l i, lư ng
mưa hàng năm l n, cho nên hi n nay có t i 20% di n tích t nhiên b x u i do b xói
mòn, r a trôi ã gây ra hi n tư ng t b c màu, nghèo dinh dư ng. M t khác, ph n di n
tích b nhi m phèn, nhi m m n và sa m c hoá ang t n t i vùng ven bi n mi n Trung
và m t s vùng khác, ó là nh ng khó khăn l n i v i s n xu t nông nghi p nư c ta.


13
Do ó, trong quá trình phân b và phát tri n s n xu t òi h i i ôi v i s d ng và
khai thác nh ng l i th v ngu n l c t ai t o ra cho s n xu t, c n ph i tăng cư ng b o
v , c i t o và b i dư ng t ai không ng ng tái t o và nâng cao s c s n xu t c a lo i
tài nguyên quý giá và quan tr ng này.
2.1.2.3. Tài nguyên nư c
Nư c ư c coi là nh a s ng c a sinh v t trên trái t. Nư c ta có ngu n tài nguyên
nư c r t d i dào, v i y các lo i nư c khác nhau ư c phân b trên m t t và trong
lòng t: nư c m t, nư c ng m. i u ó ã t o ra cho chúng ta nh ng i u ki n thu n l i
và kh năng to l n trong vi c cung c p nư c s ch cho sinh ho t, c nư c khoáng gi i khát
và ch a b nh; cung c p nư c tư i cho cây tr ng, v t nuôi; phát tri n ngành khai thác và
nuôi tr ng thu s n, ngành công nghi p thu i n, ngành giao thông v n t i ư ng thu ,
ngành d ch v du l ch.v.v...
Ngu n nư c m t c a nư c ta r t phong phú, v i h th ng sông ngòi, kênh r ch khá
dày c và ư c phân b tương i ng u trong c nư c, trong ó, i di n cho ba
mi n B c, Trung, Nam có ba con sông l n, ó là sông H ng, sông C và sông C u Long.
Lư ng nư c trên các sông ph thu c ch y u vào lư ng nư c mưa theo mùa: v mùa
mưa ( mi n B c t tháng 4 n tháng 10, mi n Nam mu n hơn, t tháng 5 n tháng
11), trong th i gian này lư ng nư c mưa cung c p cho m t t t i 80% lư ng nư c mưa
3
c năm. Hàng năm các con sông c a nư c ta ra bi n t i 900 t m nư c. c i m
sông ngòi Vi t Nam có r t nhi u thu n l i i v i s n xu t và i s ng: ch t lư ng nư c
t t, hàm lư ng phù sa cao, khoáng hoá th p và ít bi n i, pH trung bình (7,2 - 8).
Nhưng bên c nh ó, do lư ng mưa hàng năm l n l i phân b không u trong năm, sông
ngòi dày c nhưng lòng sông h p và d c... cũng ã gây ra không ít khó khăn cho s n
xu t và i s ng. Do v y, c n ph i có nh ng bi n pháp tích c c phát huy, khai thác
nh ng l i th , ng th i kh c ph c, h n ch nh ng khó khăn, thi t h i do chính ngu n tài
nguyên nư c gây ra.
2.1.2.4. Tài nguyên r ng
R ng là ngu n tài nguyên thiên nhiên h u h n nhưng có kh năng ph c h i còn g i
là ngu n tài nguyên tái t o. Ngoài ý nghĩa v cung c p ngu n lâm s n: ng v t và th c
v t, r ng còn th hi n như m t y u t a lý không th thi u v ng ư c trong t ng th
môi trư ng t nhiên. R ng có tác d ng v nhi u m t: i u hoà khí h u, ch ng nguy cơ
lũ l t, ngăn ch n s phá hu c a các dòng thác lũ, ch ng xói mòn r a trôi b o v t, h n
ch s c phá hu c a gió bão, ch ng cát bay, làm tăng kh năng gi m c a t... b o v
s n xu t và i s ng.
Bi u 3.2. Tình hình bi n ng di n tích r ng Vi t Nam

14
( ơn v tính: nghìn ha)

N T R ng t nhiên R ng tr ng
ăm ng s
1 14 14000 0
943 000
1 11 11077 92
976 169
1 10 10486 422
980 608
1 98 9308 584
985 92
1 91 8430 745
990 75
1 93 8252 1050
995 02
2 11 - -
000 575,4
Ngu n: Niên giám th ng kê 2001
Di n tích r ng và t r ng c a nư c ta khá l n, kho ng 19 tri u ha, trong ó riêng
di n tích t có r ng năm 2000 có 11.575,4 nghìn ha (chi m t i 35,2 % di n tích t t
nhiên c a c nư c), nhưng di n tích có r ng c a nư c ta ch y u là r ng tái sinh và r ng
tr ng m i. Di n tích r ng và t r ng c a nư c ta ư c phân b t t c các d ng a
hình khác nhau và kh p các vùng mi n trong c nư c, nhưng các vùng có quy mô di n
tích r ng t p trung l n là: Tây Nguyên (2.993,2 nghìn ha), ông B c (2.673,9 nghìn ha),
B c Trung B (2.222,0 nghìn ha), Duyên h i Nam Trung B (1.166,3 nghìn ha), Tây B c
(1037,0 nghìn ha), ông Nam B (1.026,2 nghìn ha). Bên c nh di n tích có r ng nêu trên
thì di n tích t tr ng i núi tr c có kh năng tr ng r ng ư c còn khá l n.
R ng Vi t Nam ph n l n là r ng nhi t i, song bên c nh ó có các khu r ng ôn i
các vùng núi cao thu c các t nh phía B c và vùng Tây Nguyên. Do i u ki n khí h u
nhi t i: ánh sáng nhi u, nhi t lư ng l n, mưa nhi u, m cao... ã t o nhi u i u ki n
thu n l i cho nhi u ch ng lo i ng, th c v t r ng sinh trư ng và phát tri n m nh. Tài
nguyên r ng phong phú và a d ng v i t p oàn ng, th c v t r ng nư c ta có t i
hàng nghìn lo i th c v t, hàng trăm loài ng v t; trong các lo i cây l y g có các
nhóm t nhóm I ( inh, lim, s n, táu...) n các nhóm khác và các lo i tre, n a khác nhau
15
u có trong r ng Vi t Nam. Nhưng bên c nh nh ng thu n l i ó cũng có m t s khó
khăn trong vi c chăm sóc và b o v r ng vì r ng t p v i nhi u lo i cây, dây leo; sâu b nh
nhi u và phát tri n m nh.
V i nh ng thu n l i và khó khăn như v y, nên i ôi v i khai thác lâm s n, ph i tích
c c b o v , tu b , khoanh nuôi ph c h i và tái sinh r ng, ng th i ph i phát tri n và
m r ng di n tích tr ng r ng, có như v y m i m b o r ng thư ng xuyên cung c p lâm
s n, nguyên li u có ch t lư ng cao cho n n kinh t qu c dân và b o v t t ư c môi
trư ng sinh thái.
2.1.2.5. Tài nguyên bi n
Vi t Nam có hơn 3.260 km b bi n, chi m g n 50% chi u dài biên gi i c a t nư c
2
và v i di n tích trên 1 tri u km th m l c a, ó là m t th m nh quan tr ng c a nư c ta.
Bi n là cơ s t t phát tri n ngành ngư nghi p, là a bàn th c hi n vi c khai thác
và nuôi tr ng h i s n, t ó thúc y s phát tri n c a ngành công nghi p ch bi n th c
ph m. Bên c nh ó, tài nguyên bi n còn t o ra i u ki n thu n l i cho giao thông v n t i
ư ng thu và ngành công nghi p óng tàu thu , ngh mu i, ngành kinh t d ch v du
l ch phát tri n. c bi t, m t ngu n l i to l n và có giá tr kinh t cao mà bi n em l i
cho t nư c ph i k n ó là kho d u khí n m trong lòng i dương v i tr lư ng khá
cao.
a) V h i s n:
Bi n Vi t Nam là bi n nhi t i nên tài nguyên h i s n r t phong phú và a d ng.
o o
Nư c ta có v trí a lý khá c áo, lãnh th c a t nư c l i tr i dài t 8 30’ n 23 22’
vĩ B c nên có th nói r ng bi n Vi t Nam là nơi giao lưu và h i t c a các lu ng di cư
ng, th c v t bi n t ông B c xu ng và t Tây Nam lên. Trong các loài h i s n h u
như có g n y các lo i cá, tôm, cua, trai, c, ngao, sò.v.v... có nhi u lo i h i s n quý
có giá tr kinh t cao v i tr lư ng khá l n cũng có trong bi n Vi t Nam.
b) V mu i:
Nư c bi n Vi t Nam có m n trung bình trên th gi i v i n ng mu i bình quân
là 3,5%, nhi u nơi có i u ki n, kh năng và nhân dân r t giàu kinh nghi m, k thu t cao
trong ngh mu i, như: Thanh Hoá, Ngh An, Qu ng Ngãi, Khánh Hoà, Bình Thu n, Bà
R a... ó là nh ng th m nh cho ngh mu i c a nư c ta.

c) V du l ch ngh mát:

c i m khí h u th i ti t n ng nóng nư c ta c ng v i i u ki n bi n có nhi u nơi
du l ch ngh mát có v trí p và ý nghĩa l n, ây cũng ang là m t ngu n l c to l n i

16
v i ngành kinh t quan tr ng, có kh năng mang l i l i ích kinh t l n. Có nhi u khu du
l ch bi n ã và ang ư c nhi u du khách trong và ngoài nư c bi t n, như: H Long,
Bãi Cháy (Qu ng Ninh), Sơn (H i Phòng), ng Châu (Thái Bình), H i Th nh, Qu t
Lâm (Nam nh), S m Sơn (Thanh Hoá), C a Lò (Ngh An), Thiên C m, Th ch H i (Hà
Tĩnh), Nha Trang (Khánh Hoà), Vũng Tàu (Bà R a - Vũng Tàu).v.v... chính nh ng nơi ó
ã góp ph n quan tr ng trong quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a các a phương và
c nư c.

d) V d u khí:
ây là ngu n tài nguyên hàng u, góp ph n quan tr ng áng k vào vi c phát tri n
kinh t , hình thành nên n n công nghi p d u khí non tr c a nư c nhà. Theo d oán ban
u thì tr lư ng d u m có th t 5 - 6 t t n và tr lư ng khí t kho ng 180 - 330 t
3
m . Kh năng khai thác hàng năm t kho ng 23 - 25 tri u t n d u thô.

2.1.2.6. Tài nguyên nhiên li u, năng lư ng

Ngu n tài nguyên này nư c ta r t a d ng và phong phú v i tr lư ng tương i
l n, ch t lư ng t t. i u ó t o i u ki n cho ngành công nghi p nhiên li u, năng lư ng
phát tri n; có kh năng tho mãn nhu c u v nhiên li u, năng lư ng c a n n kinh t qu c
dân và tham gia h p tác kinh t v i nư c ngoài trong lĩnh v c này.

a) Than:

Ngu n tài nguyên than nư c ta có c than á, than nâu và than bùn. Than á có tr
lư ng l n kho ng 6 t t n ( ng u khu v c ông Nam á), ch y u t p trung Qu ng
Ninh (kho ng 5,5 t t n), ư c phân b t l thiên và vào sâu trong lòng t, tính t m t
t n sâu 300 m, có tr lư ng thăm dò là 3,5 t t n; t 300 n 900 m, có tr lư ng
thăm dò là 2 t t n. Ngoài Qu ng Ninh, than á còn có : Thái Nguyên (80 tri u t n);
L ng Sơn (hơn 100 tri u t n); Qu ng Nam (hơn 10 tri u t n)...

Than á Vi t Nam có ch t lư ng t t, ch y u là lo i Antraxit có t l cacbon cao, cho
nhi t lư ng cao (bình quân 8.120 - 8.650 kcal/1kg than).

Than nâu phân b t p trung vùng ng b ng sông H ng, t sâu 200m n
2.000m, tr lư ng d báo 900 tri u t n (hi n nay chưa có kh năng khai thác).

V i trên 100 i m có than bùn, vùng có tr lư ng l n nh t và t p trung là ng b ng
sông C u Long (kho ng 400 - 500 tri u t n).

b) D u khí.


17
Tr lư ng d u khí t p trung ch y u vùng th m l c a thu c a bàn phía Nam:
Hu , Bà R a - Vũng Tàu, Côn o, Phú Qu c.
3
Tr lư ng d báo kho ng 5 - 6 t t n d u và kho ng 180 n 330 t m khí t. Kh
năng m i năm có th khai thác ư c 23 - 25 tri u t n d u thô. Hi n nay nư c ta ang xây
d ng khu công nghi p hoàn ch nh Dung Qu t (Qu ng Ngãi) mà tr ng tâm là công nghi p
hoá d u và trong tương lai g n nư c ta s áp ng ư c nhu c u trong nư c v nhiên li u
l ng và khí t do chính nư c ta khai thác và ch bi n, ng th i s phát tri n ngành
công nghi p hoá ch t t o ra các lo i s n ph m i t g c hydrocacbon, như: phân m, s i
t ng h p, ch t d o... mà nguyên li u do ngành công nghi p hoá d u cung c p.
c) Ngu n thu năng:
Vi t Nam là m t trong 14 nư c gi u thu năng trên th gi i. T ng tr năng c a nư c
ta ư c tính kho ng 300 t kwh. Song ngu n tr năng này phân b không u gi a các
vùng trong nư c: vùng B c B 47%; vùng Trung B 15%, vùng Nam Trung B 28% và
vùng Nam B 10%. Trong ó, ch có m t s con sông có tr lư ng thu năng l n như:
Sông à 38,5%, sông ng Nai 14,1%, sông Xê Xan: 9,1%.
V i ti m năng to l n ó, ngành thu i n nư c ta ã và ang có bư c phát tri n áng
k . Nư c ta ã xây d ng và ưa vào ho t ng các nhà máy thu i n như: Thác Bà công
su t 108 MW, Hoà Bình công su t 1.920 MW, a Nhim công su t 160 MW, Tr An 400
MW, Yaly 700 MW và trên 200 tr m thu i n nh v i t ng công su t là 330 MW. Các
nhà máy thu i n ang xây d ng: Hàm Thu n 330 MW, Thác Mơ 120 MW, sông Hinh
60 MW, Vĩnh Sơn 60 MW... c bi t, ta ang gi i phóng m t b ng kh i công xây
d ng nhà máy thu i n Sơn La trên sông à, ây là nhà máy có quy mô l n nh t v i
công su t thi t k là 4.000 MW. Tuy v y, Vi t Nam m i ch khai thác hơn 10% tr năng
hi n có, trong khi ó các nư c: Th y S , Pháp, Na Uy, Th y i n, ý ã khai thác t i 70 -
90% tr năng mà h có.
Ngoài 3 lo i tài nguyên nhiên li u, năng lư ng ch y u ã và ang ư c khai thác có
hi u qu nêu trên, Vi t Nam còn có nhi u lo i năng lư ng khác chưa có i u ki n và kh
năng khai thác, như: năng lư ng m t tr i, năng lư ng thu tri u, năng lư ng gió, năng
lư ng h t nhân, nhi t năng trong lòng t... cũng là ti m năng l n c a nư c ta c n ư c
u tư nghiên c u t ch c khai thác và s d ng khi có i u ki n v v n, trang thi t
b k thu t và công ngh cho phép.
2.1.2.7. Tài nguyên khoáng s n
Ngu n tài nguyên khoáng s n c a nư c ta r t phong phú v ch ng lo i và a d ng v
lo i hình, trong ó có c khoáng s n kim lo i en, kim lo i màu, kim lo i quý hi m và có


18
c các lo i khoáng s n phi kim... Có nhi u lo i v i tr lư ng l n, song cũng có m t s
khoáng s n như: Th ch cao, kali tr lư ng h n ch .
Theo k t qu i u tra thăm dò a ch t và tìm ki m khoáng s n, Vi t Nam có hơn
3.500 m và i m qu ng c a 80 lo i khoáng s n khác nhau, trong ó chúng ta ã t ch c
khai thác 270 m và i m qu ng v i 30 lo i qu ng.
a) Các m qu ng kim lo i en:
M s t Thái Nguyên, Yên Bái, Hà Tĩnh (m s t Th ch Khê - Th ch Hà - Hà tĩnh
m i ư c phát hi n u th p k 60 th k XX v i tr lư ng thăm dò hàng trăm tri u t n,
nhưng hi n nay chưa có i u ki n khai thác). Ngoài s t còn có mangan, crom…
b) Các m và i m qu ng kim lo i màu:
- Qu ng boxit có Hà Giang, Cao B ng, L ng Sơn v i tr lư ng kho ng 50 tri u
t n, vùng cao nguyên mi n Trung ( c L c, Lâm ng) v i tr lư ng kho ng 10 t
t n.
- M thi c có Cao B ng, Vĩnh Phúc (Tam o) v i tr lư ng kho ng 140 ngàn t n.
- M k m có Hà Giang, B c C n, Thái Nguyên v i tr lư ng kho ng 4 tri u t n.
-M ng: Lào Cai, Sơn La.
- M chì l n b c: Cao B ng, Sơn La.
c) Các qu ng kim lo i quý hi m:
- Ăngtimoan: Cao B ng, Hà Giang.
- Vàng: B ng Miêu (Qu ng Nam) và d c sông H ng.
- Thu ngân: Cao nguyên ng Văn (Hà Giang).
d) Khoáng s n phi kim lo i: ư c chia thành 2 nhóm
- Nhóm làm nguyên li u cho ngành công nghi p hoá ch t s n xu t phân bón: Apatít
(có Lào Cai v i tr lư ng kho ng 2 t t n); Ph t pho (có L ng Sơn, Thanh Hoá).
- Nhóm làm nguyên li u cho s n xu t v t li u xây d ng và gia d ng:
+ Cát tr ng: có các t nh vùng Duyên h i Trung B (dùng làm nguyên li u ch t o
thu tinh, pha lê).
+ Cao lanh: có H i Dương, Móng Cái, Phú Th ( dùng s n xu t s ).
+ á vôi, t sét: có nhi u nơi (s n xu t vôi, xi măng).
+ á, cát, s i xây d ng ư c phân b kh p nơi trong t nư c.
+ Các lo i á hoa vân: Tràng Kênh, Hòn Gai, Ninh bình, Thanh Hoá...
19
e) Nư c khoáng: có nhi u nơi trong c nư c.
Nói chung ngu n tài nguyên khoáng s n c a Vi t Nam có nhi u d ng, lo i khác nhau
v i tr lư ng khá l n, ch t lư ng cao và phân b t p trung g n ngu n năng lư ng, ng
l c, cho nên có i u ki n phát tri n ngành công nghi p khai khoáng và luy n kim t
hi u qu cao.



2.2.Tài nguyên nhân văn
2.2.1. Nh ng v n lý lu n v phát tri n, phân b dân cư và s d ng ngu n lao
ng
2.2.1.1. M i quan h gi a dân cư, lao ng và ho t ng s n xu t xã h i
M t trong nh ng ngu n tài nguyên quý giá c a t nư c ó là tài nguyên nhân văn.
Có th hi u tài nguyên nhân văn bao g m s c lao ng c a con ngư i và nh ng giá tr
v t ch t, văn hoá, tinh th n do con ngư i sáng t o ra trong l ch s . Khai thác y và có
hi u qu l i th ti m năng ngu n tài nguyên này tăng trư ng kinh t , phát tri n xã h i
là các nh hư ng cơ b n, xu th t t y u c a th i i.
L ch s ã ch ng minh r ng: Dân cư - ngu n lao ng xã h i và ho t ng kinh t là
hai m t c a quá trình t o ra c a c i xã h i. Hai m t ó tác ng qua l i r t ph c t p, quy
nh và chi ph i l n nhau. S phát tri n kinh t xã h i xác nh nh ng c i m ch y u
c a s phân b dân cư và ngu n lao ng xã h i. Ngư c l i, s phân b dân cư và ngu n
lao ng xã h i l i là ti n , là ng l c quan tr ng c a s hình thành và phát tri n các
quá trình kinh t xã h i trong m t nư c, m t vùng.
Dân cư và ngu n lao ng không ch là l c lư ng s n xu t tr c ti p t o ra c a c i v t
ch t cho xã h i mà còn là l c lư ng tiêu th các s n ph m c a xã h i, kích thích quá trình
tái s n xu t m r ng c a xã h i, thúc y quá trình phân công lao ng xã h i.
Trong m i quá trình s n xu t dù gi n ơn hay ph c t p u không th thi u ngu n
lao ng. tăng doanh thu l i nhu n trong quá trình s n xu t thì các doanh nghi p
không th không quan tâm t i các v n : giá c s c lao ng, ti n lương, th t nghi p…
Rõ ràng trong h th ng t nhiên - dân cư - kinh t , chính dân cư là thành ph n năng
ng nh t, g n bó gi a t nhiên và kinh t nh nh ng thu c tính s n có c a mình. Toàn
b nh ng giá tr v t ch t tinh th n c n thi t cho xã h i u do lao ng c a con ngư i t o
ra.
2.2.1.2. Nh ng v n c n quan tâm khi nghiên c u v dân cư lao ng
* Dân s và m t dân s


20
Dân s là ngu n l c quan tr ng phát tri n kinh t xã h i. Dân s ông cũng ng
nghĩa v i ngu n lao ng d i dào và còn là th trư ng tiêu th r ng l n.
2
M t dân s : là s lư ng ngư i trên m t ơn v di n tích (1km ). M t dân s
ph n ánh m c t p trung dân cư trên lãnh th . Trong th c t , dân s và m t dân s
các nư c, các vùng có s khác nhau. i u ó nh hư ng t i s phát tri n kinh t xã h i
c a m i nư c, m i vùng. Tuy nhiên, dân s và m t dân s không ph i là m t ch tiêu
hoàn h o v ngu n lao ng.
*. L a tu i, gi i tính
K t c u dân s theo tu i và gi i là v n c n quan tâm khi nghiên c u v dân cư,
lao ng.
K tc u tu i c a dân cư có nh hư ng tr c ti p t i s lư ng và ch t lư ng lao
ng. T l ngư i có kh năng lao ng trong tu i lao ng cao hay th p có nh
hư ng t i vi c hình thành các ngành ngh thu hút nhi u hay ít lao ng. m i tu i,
dân cư có kh năng làm vi c khác nhau ng th i nhu c u, th hi u tiêu dùng cũng khác
nhau. i u ó nh hư ng r t l n t i kh năng s n xu t và nhu c u tiêu dùng chung c a xã
h i.
Nam và n u có nhu c u v gi i khác nhau. Gi i tính c a ngư i lao ng nh
hư ng t i s s p x p ngành ngh cho ngư i lao ng, m b o s h p lý gi a s c kho
ngư i lao ng và m c òi h i c a công vi c ư c giao.
*. Ngh nghi p, trình h c v n, khoa h c, k thu t, truy n th ng s n xu t
Nghiên c u ngh nghi p, trình h c v n, khoa h c k thu t và truy n th ng s n
xu t c a ngư i lao ng có tác ng l n t i s hình thành các ngành s n xu t c a dân cư,
nh t là nh ng ngành s n xu t chuyên môn hoá.
Truy n th ng s n xu t v i t p quán tiêu dùng cũng nh hư ng t i vi c t ch c các
ngành s n xu t và d ch v trong vùng.
*. T su t gia tăng dân s t nhiên
T l sinh là s lư ng tr em sinh ra trung bình c a 1000 dân vào th i i m gi a năm
(30/6), tính theo công th c:




Trong ó : WUt: T l sinh c a năm t
Ut : S tr em sinh ra c a năm t

21
Lt: S dân gi a năm (30/6) c a năm t

T l t là s ngư i ch t trung bình c a 1000 dân th i i m gi a năm (30/6), tính
theo công th c:




Trong ó: WZt: T l t c a năm t

Zt : S ngư i ch t trong năm t
Lt: S dân gi a năm (30/6) c a năm t
T l gia tăng dân s t nhiên chính là hi u s gi a t su t sinh và t su t t c a dân
s trong năm. Nó cho bi t trung bình 1000 dân c a dân s m t lãnh th nào ó trong
m t năm có thêm (ho c b t i) bao nhiêu ngư i. ơn v tính c a t su t gia tăng dân s
t nhiên là ‰ (ho c i ra %). V cơ b n, gia tăng dân s t nhiên cũng chính là quá
trình tái s n xu t dân cư.
T l gia tăng dân s t nhiên:




*. S bi n ng cơ h c c a dân s
Di dân cùng v i s sinh và t là ba quá trình cơ b n c a dân s . S di chuy n dân cư
(ho c nh p cư) làm thay i s lư ng, ch t lư ng dân cư c a các vùng trong nư c ho c
gi a các nư c khác nhau trên th gi i. Chính vì v y, các nư c hàng năm tính dân s
hay các cu c t ng i u tra dân s bao gi cũng ph i quan tâm t i v n di dân gi a các
vùng và di dân qu c t . ó chính là m t trong nh ng cơ s xây d ng chi n lư c phát
tri n kinh t xã h i.

2.2.2. Dân cư
2.2.2.1. Dân cư
Dân cư là t p h p ngư i s ng trên lãnh th , ư c c trưng b i k t c u, m i quan h
qua l i v i nhau v m t kinh t , b i tính ch t c a vi c phân công lao ng và cư trú theo
lãnh th .
Vi t Nam là m t nư c ông dân. Theo s li u t ng i u tra dân s toàn qu c ngày
1/4/1999 c nư c có 76.327.953 ngư i (tăng 11,9 tri u ngư i so v i t ng i u tra dân s
ngày 1/4/1989).
V i dân s này, Vi t Nam ng th 13 trong t ng s hơn 220 qu c gia trên th gi i
sau Trung Qu c, n , Hoa Kỳ, Indonesia, Braxin, Liên bang Nga, Pakistan, Nh t B n,


22
Banglades, Nigiêria, Mêhico, C ng hoà liên bang c. N u tính trong khu v c ông
Nam á, dân s nư c ta ng th hai sau Indonesia.
So v i dân s th gi i theo th ng kê c a Liên H p Qu c (12/10/1999) t 6 t ngư i,
dân s Vi t Nam chi m g n 1,3%.
i v i t ng ơn v hành chính (t nh, thành ph ) dân s cũng có s khác nhau. Theo
niên giám th ng kê năm 2001 (Nhà xu t b n Th ng kê Hà N i), thành ph H Chí Minh
là ơn v có s dân l n nh t: 5.378.100 ngư i, Thanh Hoá là ơn v có s dân ng th
hai trong c nư c: 3.509.600 ngư i.
Các t nh có dân s t hai n ba tri u ngư i g m Ngh An (2.913.800 ngư i), Hà
N i (2.841.700 ngư i), Hà Tây (2.432.000 ngư i), An giang (2.099.400 ngư i) và ng
Nai (2.067.200 ngư i).
Có 29 t nh, thành ph v i s dân t 1 n 2 tri u ngư i ó là: Thành ph H i Phòng,
Vĩnh Phúc, H i Dương, Hưng Yên, Nam nh, Thái Bình, Thái Nguyên, Phú Th , B c
Giang, Qu ng Ninh, Hà Tĩnh, Th a Thiên Hu , Qu ng Nam, Qu ng Ngãi, Khánh Hoà,
Gia Lai, c L c, Lâm ng, Bình Thu n, Long An, ng Tháp, Ti n Giang, Vĩnh
Long, B n Tre, Kiên Giang, C n Thơ, Sóc Trăng và Cà Mau.
Có 23 t nh, thành ph còn l i, dân s t 0,5 n 1 tri u ngư i: B c Ninh, Hà Nam,
Ninh Bình, Hà Giang, Cao B ng, Lào Cai, L ng Sơn, Tuyên Quang, Yên Bái, Lai Châu,
Sơn La, Hoà Bình, Qu ng Bình, Qu ng Tr , à N ng, Phú Yên, Ninh Thu n, Bình
Phư c, Tây Ninh, Bình Dương, Bà R a - Vũng Tàu, Trà Vinh, B c Liêu.
Có 2 t nh, dân s dư i 0,5 tri u ngư i là B c C n (283.000 ngư i) và Kon Tum
(330.700 ngư i).
Dân s là ngu n l c quan tr ng phát tri n kinh t . V i dân s ông, nư c ta có
ngu n lao ng d i dào và còn là th trư ng tiêu th r ng l n. Trong i u ki n c th c a
Vi t Nam, dân s ông cũng là m t tr ng i l n cho vi c phát tri n kinh t , gi i quy t
vi c làm, nâng cao i s ng tinh th n và v t ch t cho nhân dân.
S thay i dân s Vi t Nam t nh ng năm u c a th k 19 cho n năm 2001
ư c th hi n qua bi u 4.1.
Bi u 4.1. Dân s Vi t Nam qua các năm ( ơn v tính: tri u ngư i)
Năm S dân Năm S dân
1802 – 1819 4,3 1970 41,0
1820 – 1840 5,0 1977 50,0
1841 – 1883 7,2 1979 52,5
1921 15,6 1985 60,0
1931 17,7 1989 64,4


23
1939 19,6 1995 73,9
1943 22,1 1999 76,3
1945 20,1 2000 77,6
1955 25,0 2001 78,6
1960 30,0
Ngu n: Niên giám th ng kê 2001
S li u trên ch ng t t c tăng dân s không gi ng nhau gi a các th i kỳ. Trong
su t th k XIX t su t tăng bình quân hàng năm kho ng 0,4 %. Vào u th k XX t
su t tăng hàng năm t 1,3%, c bi t th i kỳ 1943 - 1951. S dân có xu hư ng gi m
do nh hư ng c a chi n tranh và n n ói. T nh ng năm 50 tr l i ây, s dân nư c ta ã
tăng nhanh, trong ó có nhi u th i kỳ m c tăng trung bình năm vư t quá 3% (1954 -
1960 : 3,9%; 1960 - 1970 : 3,24%; 1970 - 1977: 3%).
Do k t qu c a vi c th c hi n chính sách dân s và k ho ch hoá gia ình, t c
tăng dân s hàng năm có xu hư ng gi m d n tuy còn ch m. Th i kỳ gi a hai cu c t ng
i u tra dân s (1979 -1989) m c tăng bình quân hàng năm là 2,1%. Th i kỳ 1989 -1993
m c tăng dân s bình quân có nhích lên (2,2%), t năm 1994 l i ti p t c gi m còn 1,7%.
M c tăng t nhiên c a dân s Vi t Nam có s phân hoá gi a thành th và nông
thôn, gi a các vùng kinh t và các t nh.
Thông thư ng thành th , m c gia tăng t nhiên th p (t 1,4 - 1,5%), nông thôn
m c gia tăng t nhiên cao hơn (trên 2%).
Dân s tăng nhanh ã t o nên s c ép r t l n i v i vi c phát tri n kinh t , xã h i c a
t nư c, i v i tài nguyên môi trư ng và vi c nâng cao ch t lư ng cu c s ng cho t ng
thành viên trong xã h i.
T c tăng dân s và t c phát tri n kinh t thư ng có quan h v i nhau và ư c
ph n ánh trong m c s ng c a dân cư cũng như kh năng s n xu t c a n n kinh t và ư c
th hi n qua các ch tiêu: GDP/ngư i/năm; các lo i s n ph m ch y u c a n n s n xu t xã
h i/ngư i/năm.
Hơn n a dân s tăng nhanh cùng v i quá trình công nghi p hoá và ô th hoá làm
tăng các ch t ph th i vào môi trư ng, làm ô nhi m t, nư c, không khí. i u ó có nh
hư ng r t l n t i tu i th c a con ngư i.
T năm 1990, Liên H p Qu c ã dùng ch s phát tri n con ngư i HDI (Human
Development Index) ánh giá m c phát tri n con ngư i các nư c và các vùng
lãnh th .

24
Ch s phát tri n con ngư i là thư c o t ng h p v s phát tri n c a con ngư i. Nó
o thành t u trung bình c a m t qu c gia trên ba phương di n c a s phát tri n con
ngư i:
- M t cu c s ng dài lâu và kho m nh ư c o b ng tu i th trung bình.
- Ki n th c ư c o b ng t l ngư i l n bi t ch và t l nh p h c các c p giáo d c
ti u h c, trung h c và i h c.
- M c s ng t t ư c o b ng GDP (PPP) u ngư i. (PPP: ngang b ng s c mua)
Áp d ng công th c tính chung sau:




Bi u 4.2. Các giá tr biên tính HDI
Ch tiêu Giá tr t i a Giá tr t i thi u
Tu i th (năm) 85 25
T l ngư i l n bi t ch (%) 100 0
T l các c p giáo d c (%) 100 0
GDP (PPP) u ngư i 40 000 100


D a vào các giá tr bi u và công th c trên ta tính ư c các ch s thư c o tu i th ,
ch s ti p thu giáo d c (= 2/3 ch s nh p h c các c p + 1/3 ch s ngư i trư ng thành
bi t ch ) và ch s GDP (PPP)/ u ngư i. Sau ó ch s phát tri n con ngư i HDI ư c
tính theo công th c sau:




Theo cách tính toán như trên, ch s HDI c a m t s nư c và m t s vùng lãnh th
như bi u 4.3.
Bi u 4.3. Ch s phát tri n con ngư i c a các nư c

Các nư c Ch s Ch
X p Ch s giáo Ch s
(x p h ng theo tu i s
h ng d c GDP(PPP)/ngư i
HDI) th HDI

25
1 Na Uy 0,89 0,98 0,94 0,939
2 Ôxtrâylia 0,90 0,99 0,92 0,936
3 Cana a 0,89 0,98 0,93 0,936
4 Th y i n 0,91 0,99 0,90 0,936
5 B 0,89 0,99 0,92 0,935
6 M 0,86 0,98 0,96 0,934
7 Aixơlen 0,90 0,96 0,94 0,932
8 Hà Lan 0,88 0,99 0,92 0,931

9 Nh t B n 0,93 0,93 0,92 0,928
10 Ph n Lan 0,87 0,99 0,91 0,925
50 Latvia 0,75 0,93 0,69 0,791
51 Mêhicô 0,79 0,84 0,74 0,790
52 Panama 0,81 0,86 0,68 0,784
53 Bêlarut 0,73 0,92 0,71 0,782

54 Bêlixê 0,81 0,86 0,65 0,776
55 Nga 0,69 0,92 0,72 0,775
56 Malaixia 0,79 0,80 0,74 0,774

57 Bungari 0,76 0,90 0,66 0,772
58 Rumani 0,75 0,88 0,68 0,772
101 Vi t Nam 0,71 0,84 0,49 0,682
127 Pakixtan 0,58 0,43 0,49 0,489
128 Tôgô 0,44 0,58 0,44 0,480
129 Nêpan 0,55 0,47 0,42 0,477
130 Butan 0,61 0,39 0,43 0,476
131 Lào 0,47 0,51 0,45 0,321
158 Êtiopia 0,32 0,34 0,31 0,320

159 Bu ckinaphaxô 0,35 0,23 0,38 0,309
160 Burundi 0,26 0,37 0,29 0,274

26
161 Nigiê 0,33 0,15 0,34 0,258
162 Xiêralêon 0,22 0,30 0,25


Ngu n:Báo cáo phát tri n con ngư i 2001 Công ngh m i vì s phát tri n con ngư i.
Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. Hà N i 2001.
Như v y v m t toán h c ch s HDI n m trong kho ng: 0 < HDI < 1
Các qu c gia có h s càng g n 1 thì m c phát tri n con ngư i c a h càng cao.
Ngư c l i các qu c gia có h s HDI càng g n 0 thì m c phát tri n con ngư i càng
th p.
2.2.2.2. K t c u dân s
*K t c u dân t c:
Khái ni m “các dân t c” Vi t Nam v n s d ng, th c ch t là ch các t c ngư i.
Vi n Dân t c h c sau nhi u l n trao i qua các h i th o khoa h c, gi i chuyên môn ã
th ng nh t v các tiêu chí xác nh thành ph n t c ngư i Vi t Nam là:
- S c ng ng v m t ngôn ng .
- Có các c i m chung v sinh ho t - văn hoá.
- Có ý th c t giác t c ngư i.
Căn c vào 3 tiêu chí này chúng ta có ư c b ng danh m c các thành ph n dân t c
Vi t Nam (Công b c a T ng c c trư ng T ng c c Th ng kê nư c CHXHCN Vi t Nam
ngày 2/3/1979). S lư ng các t c ngư i trong toàn qu c là 54, s p x p th t theo s
lư ng cư dân như sau:
1. Kinh (Vi t) 17. Chăm
(Chàm)
2. Tày 18. Sán dìu
3. Thái 19. Hrê
4. Hoa (Hán) 20. Mnông
5. Khơme 21. Raglai
6. Mư ng 22. Xtiêng
7. Nùng 23. Bru (Vân
ki u)



27
8. H’mông (Mèo) 24. Th
9. Dao 25. Giáy
10. Gia rai 26. Cơ tu
11. Ngái 27. Gié -
Triêng
12. Ê ê 28. M
13. Bana 29. Khơ mú
14. Xơ ăng 30. Co
15. Sán chay (Cao lan - Sán ch ) 31. Tà ôi
16. Cơ ho 32. Chơ ro


33. Kháng 44. Ch t
34. Xinh mun 45. M ng
35. Hà nhì 46. Pà thèn
36. Churu 47. Cơ lao
37. Lào 48. C ng
38. La ch 49. B y
39. Laha 50. Si la
40. Phù lá 51. Pu péo
41. La h 52. Brâu
42. L 53. Ơ u
43. Lô lô 54. Rơ măm
Các t c ngư i trong c ng ng dân t c Vi t Nam có nh ng c i m, phong t c t p
quán, truy n th ng s n xu t, t ch c xã h i, a bàn cư trú r t khác nhau. Nh ng c
i m ó nh hư ng nhi u n s phát tri n kinh t xã h i c a m i t c ngư i nói riêng và
c c ng ng Vi t Nam nói chung.
a) Ngư i Kinh:
ây là t c ngư i chi m 88% dân s c a c nư c, thu c ng h Nam á, nhóm ngôn
ng Vi t - Mư ng, phân b kh p 64 t nh, thành ph c a c nư c nhưng t p trung nhi u
nh t ng b ng. T xưa n nay, ngư i Vi t v n luôn gi vai trò ch o trong quá

28
trình phát tri n c a t nư c t t c các lĩnh v c kinh t , xã h i, chính tr , quân s , văn
hoá, ngo i giao.
Ngư i Vi t c ã sáng t o ra n n văn minh r c r v i n n nông nghi p lúa nư c là
ch o, chinh ph c châu th sông H ng. Bên c nh ó, ngư i Vi t còn phát tri n hàng
lo t ngh th công truy n th ng s n xu t nhi u hàng hoá c n thi t cho cu c s ng như cái
ăn, cái m c, nhà và các phương ti n s ng khác.
V t ch c xã h i, ngư i Vi t l y làng xã làm ơn v cư trú. Làng xã là c trưng n i
b t v văn hoá, cư trú và tiêu bi u cho thi t ch làng xã Vi t Nam.
b) Các t c ngư i thi u s phía B c:
Phía B c Vi t Nam là a bàn cư trú c a 32/54 t c ngư i Vi t Nam v i kho ng trên
50% s dân c a các t c ngư i thi u s trong toàn qu c. ây có nhi u t c ngư i v i ng
h khác nhau, t Nam á (nhóm Vi t - Mư ng, H’mông - Dao), Thái n ng h Hán -
T ng. S dân c a m i t c ngư i dao ng t vài trăm, vài nghìn n vài tri u ngư i.
- Ngư i Tày:
Ngư i Tày thu c ng h Tày - Thái v i kho ng 1,2 tri u ngư i. Ngư i Tày sinh s ng
vùng núi th p thu c mi n núi và trung du B c B nhưng t p trung nhi u Cao B ng,
L ng Sơn, B c C n, Thái Nguyên, B c Giang, Qu ng Ninh.
Kinh t nông nghi p c a ngư i Tày ch y u là lúa nư c v i trình k thu t ti n b ,
gi i chăn nuôi gia súc, gia c m, tr ng cây công nghi p (chè, h i), có truy n th ng s n
xu t ti u th công nghi p như d t th c m, an lát, làm bàn gh b ng trúc…
Cư trú t p trung thành b n chân núi, ngư i Tày n i ti ng v i hát lư n, hát then, àn
tính c áo.
- Ngư i Thái:
Có kho ng 1 tri u ngư i, thu c ng h Tày - Thái. Ngư i Thái s ng trong các
thung lũng và cánh ng mi n núi các t nh Sơn La, Lai Châu, Hoà Bình, Ngh An. H
thư ng s ng b ng nông nghi p: làm ru ng gi i, chăn nuôi gia súc, gia c m. Ngoài ra còn
có ngh th công an lát, làm m c , d t v i, làm g m, d t th c m. Ngư i Thái thích
hát, àn và múa. Múa xoè, múa s p, ném còn là nh ng i u múa, trò chơi tiêu bi u c a
ngư i Thái.




- Ngư i Mư ng:

29
Ngư i Mư ng có kho ng trên 90 v n, thu c nhóm ngôn ng Vi t - Mư ng. Ngư i
Mư ng cư trú thành m t d i t Nghĩa L v Hoà Bình, Tây Thanh Hoá, Tây Ngh An.
Kinh t c a ngư i Mư ng ch y u tr ng lúa nư c, chăn nuôi, c bi t ngư i Mư ng
có ngh rèn, ch t o công c có ti ng t lâu i. H thư ng qu n t trong các b n mư ng.
Ngư i Mư ng s ng trong nhà sàn và b p l a ư c coi là trung tâm sinh ho t gia ình.
Ngư i Mư ng có n n văn hoá dân gian phong phú v i nhi u truy n c n i ti ng. Nét
văn hoá c s c c a ngư i Mư ng là nh c c c ng chiêng v i hát xoè.
- Ngư i Nùng:
Hi n ngư i Nùng có hơn 70 v n, thu c ng h Thái. Ngư i Nùng cư trú t i các t nh
B c Giang, B c C n, Cao B ng, L ng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Kinh t ch y u
d a vào lúa nư c và lúa nương, tr ng ngô, cây công nghi p, c bi t là cây h i. Ngư i
Nùng có m t s ngh th công: d t, m c, an lát, rèn s t, g m s . H t p trung thành
t ng b n n m trên sư n i, phía trư c là ru ng nư c, phía sau là ru ng nương và vư n.
Nét c s c c a ngư i Nùng là hát Sli giao duyên c a nam n vùng L ng Sơn và hát then.
- Ngư i H’mông (còn g i là ngư i Mèo):
Ngư i H’mông có kho ng 60 v n thu c nhóm ngôn ng H’mông - Dao. H thư ng
t p trung vùng núi cao thu c các t nh Cao B ng, Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La,
Tuyên Quang, Yên Bái, Thanh Hoá, Ngh An. Kinh t ch y u c a h là nương r y, làm
ru ng b c thang, có k thu t d n nư c tư i cho ru ng b c thang tr ng lúa nư c. Ngoài
ra còn tr ng ngô, lúa m ch, tr ng lanh l y s i d t v i, tr ng cây dư c li u. Ngh th công
truy n th ng c a ngư i H’mông là d t v i, may m c, thêu thùa, rèn s t. Nh c c n i ti ng
c a h là khèn và àn môi.




- Ngư i Dao:
Ngư i Dao có g n 50 v n thu c nhóm ngôn ng H’mông - Dao. Ngư i Dao s ng
xen k v i m t s dân t c khác các t nh biên gi i Vi t - Trung, Vi t - Lào cho t i các
t nh trung du và ven bi n B c B . a bàn cư trú c a h là c vùng cao và vùng th p.
Kinh t ch y u là tr ng lúa nương, làm ru ng nư c, tr ng hoa màu, chăn nuôi gia súc,
tìm ki m lâm s n… Ngư i Dao n i ti ng v i ngh th công: d t v i, rèn, m c, làm gi y,
ép d u… Ph n Dao có trang ph c c trưng g i tên: Dao (có khăn i u màu
), Dao qu n ch t (m c qu n bó), Dao sơn u (tóc c t ng n ch i sáp ong).
c) Các t c ngư i thi u s Trư ng Sơn - Tây Nguyên:


30
a bàn Trư ng Sơn - Tây Nguyên là nơi cư trú c a nhi u t c ngư i: Các t c ngư i
thu c ng h Nam á v i nhóm ngôn ng Vi t - Mư ng (ngư i Ch t), nhóm ngôn ng
Môn - Khơ me (Ba na, Xơ ăng, Bru, Cơ tu…) và ng h Nam o v i các nhóm ngôn
ng Gia rai, Ê ê… Trong s các t c ngư i này, ngư i Gia rai, Ê ê, Ba na là ông nh t.
- Ngư i Gia rai:
Ngư i Gia Rai hi n có 25 v n thu c ng h Nam o, t p trung các t nh Gia Lai,
Kon Tum và phía B c c L c. Cu c s ng c a h ch y u d a vào r ng, làm r y tr ng
lúa, ngô v i k thu t ơn gi n: x i t b ng cu c, ch c l , tra h t, nuôi gia súc, gia c m,
c bi t là voi. Buôn c a ngư i Gia rai (plây hay bon) r i rác ven su i, lưng ch ng núi
ho c thung lũng. Ngư i Gia rai theo ch m u h , v ch ng l y nhau bên nhà v , con
cái l y h m .
Ngư i Gia rai n i ti ng v i b n trư ng ca am San, c ng chiêng, àn Tơ rưng, Tưng
nung, Klôngpút.
- Ngư i Ê ê:
Ngư i Ê ê thu c ng h Nam o v i kho ng 20 v n ngư i, t p trung các t nh
c L c, nam Gia Lai, Tây Phú Yên, Khánh Hoà. Ngư i Ê ê l y nương r y, chăn nuôi
làm kinh t chính. Ngư i Ê ê trong nh ng ngôi nhà dài trên nh ng qu i hay c nh
ư ng giao thông, k sông su i. Trong nhà chia thành nhi u ngăn, ngăn ti p khách có b p
l a, ngăn chiêng, ngăn rư u và ngăn . Ngư i Ê ê cũng theo ch m uh
như ngư i Gia rai. Trư c ây ngư i Ê ê có t c cà răng căng tai và quy nh m i ngư i
ph i c t c t 6 chi c răng c a hàm trên.
- Ngư i Ba na:
V i kho ng 14 v n, ngư i Ba na thu c ng h Nam á, nhóm ngôn ng Môn - Khơ
me. H t p trung Kon Tum, Gia Lai, c L c, mi n núi c a t nh Bình nh, Phú Yên.
Kinh t ch y u c a ngư i Ba na là làm nương r y và ru ng khô, tr ng ngô, lúa, hoa
màu. Ngh th công là d t v i, rèn, g m và an lát. Văn hoá dân gian phong phú, nh c c
n i ti ng là àn Tơ rưng, klôngpút, kơni, l h i
Ki n trúc c trưng là nhà Rông và tư ng nhà m b ng g .
- Ngư i Bru (Vân Ki u):
Ngư i Bru hi n có 4 v n thu c ng h Nam á trong nhóm ngôn ng Môn - Khơme.
a bàn cư trú c a h t p trung mi n núi các t nh Qu ng Bình, Qu ng Tr , Th a Thiên
Hu . Kinh t ch y u c a ngư i Bru là nương r y, m t s ít bi t làm ru ng nư c, chăn
nuôi gia súc. Ngư i Bru cũng gi ng như các t c ngư i khác Tây Nguyên, coi nhà Rông
là trung tâm văn hoá c a m i b n.

31
d) Các t c ngư i thi u s Nam Trung B và Nam B :
- Ngư i Hoa:
Ngư i Hoa có g n 1 tri u, thu c ng h Hán - T ng. Ngư i Hoa cư trú kh p các
t nh c nông thôn và thành ph nhưng ông nh t t i Ch L n (thành ph H Chí Minh).
M t s ngư i Hoa ã Vi t hoá hay lai v i ngư i Vi t. Ngư i Hoa sinh s ng b ng m i
ngh nhưng thành t nh t v n là thương m i và d ch v .
- Ngư i Khơ me:
V i kho ng 1 tri u, ngư i Khơ me thu c ng h Nam á, nhóm ngôn ng Môn - Khơ
me, s ng t p trung m t s t nh thu c ng b ng sông C u Long: An Giang, C n Thơ,
Sóc Trăng, Kiên Giang, Trà Vinh, Vĩnh Long.
Ngư i Khơ me ch y u tr ng lúa nư c v i trình thâm canh và làm thu l i khá
cao. H s ng trong các phum, sóc (gi ng như thôn c a ngư i Vi t). Ngư i Khơ me có
nhi u l h i, i n hình là Chôn Chơ Nam Thơ Mây (T t năm m i).
- Ngư i Chăm:
Ngư i Chăm hi n có kho ng 10 v n, thu c ng h Nam o, sinh s ng ch y u
vùng ng b ng duyên h i c c Nam Trung B (Ninh Thu n, Bình Thu n). M t s b
ph n s ng An Giang, Long Xuyên, ng Nai, Phú Yên, Bình nh và thành ph H
Chí Minh.
Kinh t ch y u c a ngư i Chăm là nông nghi p, th công nghi p và thương m i. H
thành th o k thu t làm ru ng nư c, p p ch a d n nư c vào ru ng.
Ngư i Chăm s ng t p trung theo t ng p g i là puk (v i 50 - 100 nóc nhà), nhi u
puk h p l i thành plây (làng). Ngư i Chăm còn th hi n m nét ch m u h . Nhi u
kho tàng ki n trúc ngh thu t Chăm ki t xu t như: Thánh a M Sơn, tháp Pônaga, tháp
Poklong… T c ngư i Chăm có nhi u l h i truy n th ng, tiêu bi u là l h i Mbăngkatê,
Pơh Mbangyang (l cúng u năm).
C ng ng dân t c Vi t Nam là m t c ng ng th ng nh t v i m t n n văn hoá
chung nhưng a d ng và hình thái bi u hi n do t nhi u ngu n sinh thái nhân văn t p h p
l i. Trong s th ng nh t này n i lên vai trò c bi t c a ngư i Vi t v i tư cách là h t
nhân t p h p các t c ngư i khác.
*K t c u sinh h c:
a) K t c u theo gi i:
K t c u theo gi i là t p h p nh ng ngư i ư c s p x p theo gi i (nam, n ). Thông
thư ng k t c u dân s theo gi i ư c bi u th b ng s nam trên 100 n . Nghiên c u k t

32
c u dân s theo gi i có ý nghĩa to l n trong s phân công lao ng xã h i và ho ch nh
chi n lư c phát tri n kinh t xã h i c a qu c gia và c a t ng vùng.
T s gi i tính không cân b ng và thư ng thay i theo các nhóm tu i, theo th i gian
và theo không gian. T s gi i tính trên toàn c u hi n nay là 98,6 (nghĩa là c 98,6 nam
thì có 100 n ). Tuy nhiên lúc m i sinh, s tr sơ sinh nam luôn cao hơn n (trung bình t
103 - 106 nam trên 100 n ). n tu i trư ng thành, t s này g n ngang nhau. T i l a
tu i già, s n cao hơn s nam.
Vi t Nam theo s li u t ng i u tra dân s l n th nh t (1/4/1979), t s gi i là
94,2 (nghĩa là có 94,2 nam trên 100 n ). T i th i i m t ng i u tra dân s l n 2
(1/4/1989), t s gi i là 94,7 và k t qu i u tra dân s toàn qu c l n th 3 (1/4/1999), t
s gi i là 96,7.
Theo th i gian và không gian, t s gi i nư c ta cũng có s thay i. Theo các s
li u th ng kê, t s gi i tính c a nư c ta ã liên t c tăng lên và t ư c m c 96,7 vào
năm 1999.
N u phân theo vùng, t s gi i có s khác nhau rõ r t. Tây Nguyên là vùng có t s
gi i cao nh t trong c nư c: 102,69, duyên h i Nam Trung B và ng b ng sông H ng
t s này là 95,2.
S dĩ có s khác bi t v t s gi i Vi t Nam là do h u qu c a các cu c chi n
tranh, do nam gi i ph i lao ng nhi u hơn, làm nh ng công vi c n ng nh c hơn nên tu i
th thư ng th p hơn so v i n . M t khác, vi c chuy n cư cũng nh hư ng t i t s gi i
gi a các vùng.
Nh ng t nh có t s nh p cư cao u có t s gi i tính cao. Nh ng t nh có t s gi i
tính cao như c L c (103,31), Gia Lai (101,69), Kon Tum (101,31), Lai Châu (101,10),
Sơn La (100,67), Hà N i (100,10).
Qu ng Ninh tuy không có t l nh p cư cao nhưng là vùng khai thác than và công
nghi p n ng nên có t s gi i cao nh t c nư c (104,20).
Thành ph H Chí Minh v i s nh p cư khá l n nhưng t s gi i l i th p nh t
(92,79) vì thành ph này có kh năng cung c p nhi u vi c làm cho n các ngành công
nghi p nh và d ch v .
S chênh l ch v gi i còn th hi n rõ theo nhóm tu i:
- tu i < 15 có t s gi i là 105/100.
-T tu i 15 n 65 s n vư t quá s nam. Tu i càng cao kho ng cách gi a s
nam và s n càng rõ.
b) K t c u theo tu i:
33
Nghiên c u dân s theo gi i và tu i trên ph m vi c nư c và trong t ng vùng có ý
nghĩa quan tr ng vì nó th hi n t ng h p tình hình sinh t , tu i th , kh năng phát tri n
dân s và ngu n lao ng.
K t c u dân s theo tu i và gi i tính ư c bi u hi n qua tháp dân s hay tháp tu i.
Hình d ng c a tháp tu i cho th y Vi t Nam là nư c có dân s tr .
Nghiên c u dân cư lao ng không th không quan tâm t i m i tương quan gi a t ng
s ngư i dư i tu i và trên tu i lao ng so v i s ngư i tu i lao ng ó chính là t s
ph thu c. Vi t Nam, t s ph thu c còn khá cao so v i các nư c phát tri n trên th
gi i và khu v c. Năm 1999 t s này là 68,6 (c 100 ngư i trong tu i lao ng ph i
nuôi 68,6 ngư i hai nhóm tu i kia).

2.2.3. Phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng
2.2.3.1. Phân b dân cư
*Tình hình chung:
S phân b dân cư ph thu c vào các nhân t t nhiên, kinh t - xã h i, l ch s …
Song chúng tác ng khác nhau tuỳ theo th i gian và không gian c th t o nên b c
tranh dân cư.
Theo s li u t ng i u tra dân s ngày 1/4/1999, v i dân s 76,3 tri u ngư i s ng
2 2
trên di n tích 330.000 km , m t dân s trung bình toàn qu c là 231 ngư i/km . M t
dân s nư c ta cao hơn m t dân s th gi i cùng năm 1999 là 5,7 l n và vư t xa các
2 2
nư c láng gi ng trong khu v c (Lào 23 ngư i/km ; Campuchia 61,2 ngư i/km ; Malaixia
2 2
67,6 ngư i/km ; Thái Lan 120 ngư i/km ).




Tính ch t không h p lý trong s phân b dân cư gi a các vùng
(s li u năm 1999)

S chênh l ch v m t
M t
Các vùng
So v i c nư c Gi a t nh có m t cao nh t và t nh có
2 2
(ngư i/km ) m t th p nh t (ngư i/km )
Tây B c 62 - 169 130



34
Hoà Bình 164
Lai Châu 34
ông B c 162 - 69 333
B c Giang 390
B cC n 57

ng b ng 1180 + 949 2246
sông H ng
Hà N i 2883
Ninh Bình 637

B c Trung 196 - 35 211
B
Thanh Hoá 310
Qu ng Bình 99
Duyên h i 195 - 36 416
Nam Trung à N ng 548
B
Qu ng Nam 132
Tây Nguyên 67 - 164 58

cL c 90
Kon Tum 32

ông Nam 285 + 54 2315
B
Tp. HCM 2410
Bình Phư c 95
BSCL 408 + 177 471
Ti n Giang 686
Cà Mau 215


* S phân b dân cư ng b ng:
ng b ng là nơi dân cư t p trung ông nh t, v i chưa y 1/4 di n tích t nhiên ã
t p trung hơn 3/ 4 dân s c a c nư c.




35
2
ng b ng sông H ng v i di n tích 14685,5 km (t năm 1999 v m t hành chính
bao g m c Vĩnh Phúc và B c Ninh) là a bàn cư trú c a 16.334.434 ngư i. Dân t p
2
trung ông nh t khu v c trung tâm (Hà N i 2883 ngư i/ km ; Hưng Yên 1201
2 2 2
ngư i/km ; Thái Bình 1183 ngư i/km ; H i Phòng 1113 ngư i/km ).
M t dân s cao có quan h tr c ti p v i n n nông nghi p thâm canh lúa nư c và
cơ c u ngành ngh a d ng. S hi n di n c a các thành ph , trung tâm công nghi p, d ch
v l n cũng góp ph n làm tăng m t dân s c a ng b ng.
V a lúa l n nh t c a c nư c - ng b ng sông C u Long v i di n tích 39.569,9
2
km là nơi cư trú c a 16.132.024 ngư i. Nh ng t nh có m t cao là Ti n Giang (686
2 2 2
ngư i/km ); Vĩnh Long (680 ngư i/km ); C n Thơ (611 ngư i /km ).
H th ng ng b ng duyên h i mi n Trung nh h p, ti m năng nông nghi p không
l n nên m t dân s th p hơn so v i ng b ng sông H ng và ng b ng sông C u
Long.
các ng b ng c a Vi t Nam t ai có h n, m t dân s cao ã gây r t nhi u
khó khăn trong vi c t o công ăn vi c làm, m b o các nhu c u i s ng và phúc l i
xã h i c a ngư i dân.


*. S phân b dân cư trung du và mi n núi:
Vi t Nam v i 3/4 di n tích là i núi, nơi ây dân cư còn thưa th t. ây là a bàn
cư trú c a các t c ngư i thi u s v i trình phát tri n kinh t còn th p so v i vùng ng
b ng t ch t ngư i ông. trung du mi n núi, g n như a hình càng lên cao thì dân s
càng th p.
2
ông B c, dân cư tương i ông úc như B c Giang (390 ngư i/km ); Phú Th
2
(361 ngư i/km ). Trong khi ó các t nh vùng cao dân thưa hơn như B c C n (57
2 2 2
ngư i/km ); Cao B ng (73 ngư i/km ); Hà Giang (77 ngư i/km ); Lai Châu (34
2
ngư i/km ). Tây Nguyên v i tài nguyên t bazan nhưng dân cư quá thưa th t, là nơi có
2
m t dân s th p nh t Vi t Nam (Kon Tum 32 ngư i/km ).
*S phân b dân cư thành th và nông thôn:
Vi t Nam là m t nư c nông nghi p hình thành t lâu i nhưng b ch th c dân
phong ki n th ng tr lâu dài, kìm hãm s phát tri n kinh t , m t khác ph i ch u chi n
tranh liên miên nên h th ng thành ph c a Vi t Nam v a ít l i v a ch m phát tri n.


36
Trư c năm 1975, m c ích và s hình thành ô th các t nh phía B c và phía Nam
hoàn toàn khác nhau. Phía B c, quá trình công nghi p hoá ã thúc y s phát tri n c a
m t s ô th . phía Nam dân cư d n v khu v c ô th lánh n n và làm ăn sinh s ng.
Vì v y vào th i i m trư c năm 1975, t l dân s ô th mi n B c là 21,3%, mi n
Nam là 31,3%.
Sau ngày th ng nh t t nư c, s dân thành th gi m nhanh do vi c h i hương
c a dân cư các thành ph l n mi n Nam, do i u ng lao ng và di cư i xây d ng
các vùng kinh t m i.
Vào u nh ng năm 1980 th k XX, cùng v i ư ng l i i m i, n n kinh t th c
hi n công nghi p hoá hi n i hoá t nư c làm cho dân s thành th tăng d n. T i th i
i m 1/4/1999, dân s s ng thành th là 23,5 %. Dân s nông thôn quá l n ph n ánh
trình th p c a quá trình công nghi p hoá và phát tri n ch m c a nhóm ngành kinh t
d ch v .
S phân b dân cư nông thôn và thành th cũng khác nhau gi a các vùng. ông Nam
B là vùng có s dân thành th cao nh t (49,98%) và B c Trung B là vùng có s dân
thành th th p nh t (12,31%).
M t s t nh thành ph có s dân t p trung ông thành th ó là: Thành ph H Chí
Minh (83,47%), à N ng (78,63%), Hà N i (57,56%), Bà R a - Vũng Tàu (41,56%),
Qu ng Ninh (44,14%). Ngư c l i m t s t nh thành có t l dân thành th quá th p so v i
dân nông thôn: Thái Bình (5,78%), Hà Nam (6,09%), Hà Tây (7,99%)…
Công nghi p hóa trong tương lai s t o i u ki n gi m d n s chênh l ch v phân b
dân cư gi a thành th và nông thôn.

2.2.4. Ngu n lao ng
2.2..4.1. S lư ng ngu n lao ng:
Do t su t gia tăng t nhiên c a dân s qua các th i kỳ Vi t Nam cao nên ngu n
lao ng tăng lên nhanh. Th i kỳ 1960 - 1975 t l tăng ngu n lao ng là 3,2 %, th i kỳ
1975 - 1980 (3,37%), th i kỳ 1980 - 1985 (3,36%), th i kỳ 1986 n nay (3,55%).
Ngu n lao ng tăng nhanh ã gây nhi u khó khăn cho v n gi i quy t vi c làm
cho ngư i lao ng. i u ó òi h i ph i có nh ng gi i pháp nh m s d ng có hi u qu
ngu n lao ng nư c ta hi n nay cũng như trong tương lai.
2.2.4.2. Ch t lư ng ngu n lao ng:
S phát tri n kinh t xã h i c a m i nư c, c a t ng vùng ph thu c vào quy mô dân
s ho t ng kinh t , ch t lư ng, tính n nh và s thư ng xuyên c a vi c làm. ó là cơ
s cho vi c ho ch nh chi n lư c phát tri n và các chính sách c a m i qu c gia.
37
Dân s ho t ng kinh t (l c lư ng lao ng) Vi t Nam, n chi m 50% (tính
trong c nư c) trong ó khu v c thành th là 48,6%, khu v c nông thôn là 50,37%. Dân
s ho t ng kinh t n u chia theo nhóm tu i thì nhóm trung niên ngày m t tăng nhanh,
nhóm lao ng tr và cao tu i ngày càng gi m.
V trình h c v n, chuyên môn k thu t c a l c lư ng lao ng trong c nư c
ngày càng ư c nâng cao. T l ngư i chưa bi t ch , chưa t t nghi p c p I gi m nhanh,
s ngư i t t nghi p c p II, III tăng lên liên t c. Nh ng chuy n bi n tích c c v trình
h c v n s t o nhi u thu n l i cho vi c y m nh các ho t ng ào t o ngh , gi i quy t
vi c làm, t o thêm vi c làm m i cho l c lư ng lao ng.
Tuy nhiên trình h c v n còn có s phân hoá gi a nông thôn và thành th , gi a các
vùng.
Trình chuyên môn k thu t c a l c lư ng lao ng Vi t Nam còn th p (s
ngư i có trình t sơ c p tr lên t i ti n sĩ chi m 13,11% trong l c lư ng lao ng).
khu v c thành th , quy mô và t c tăng s lao ng có trình chuyên môn k thu t
cao hơn h n khu v c nông thôn (chi m 33,7% trong l c lư ng lao ng, còn nông thôn
ch chi m 8,06%).
M c dù ch t lư ng ngu n lao ng c a nư c ta ngày càng ư c nâng cao, l c lư ng
lao ng có k thu t ngày càng tăng song trư c yêu c u c a công cu c i m i kinh t xã
h i thì l c lư ng lao ng trong các ngành kinh t qu c dân còn ít và còn y u, nhi u
ngành s n xu t ch y u lao ng k thu t còn chi m t tr ng th p.
2.2.4.3. Phân b và s d ng lao ng:
a) Phân b và s d ng ngu n lao ng theo các ngành kinh t :
Năm 2001, s lao ng làm vi c trong các ngành kinh t là 36.701.800 ngư i (năm
2000), thì 63,6% làm vi c trong khu v c nông lâm ngư nghi p; 12,5% trong công nghi p
và xây d ng; 24,1% trong các ngành d ch v . Như v y công cu c i m i ang t ng
bư c làm thay i vi c s d ng lao ng xã h i, nhưng s phân công lao ng theo
ngành nư c ta còn ch m chuy n bi n.
Vi c s d ng lao ng phân theo các thành ph n kinh t ã có chuy n bi n rõ r t.
Vi c a d ng hoá các hình th c s h u, các hình th c t ch c s n xu t t o ra các i u
ki n c n thi t cho s hình thành, t n t i và phát tri n m t n n kinh t nhi u thành ph n.
Lao ng trong thành ph n kinh t qu c doanh gi m, chuy n sang khu v c kinh t t p th
và tư nhân, cá th . S chuy n d ch lao ng gi a các thành ph n kinh t di n ra rõ nét
trong công nghi p và thương nghi p. Trong nông nghi p, v i “khoán 10”, giao quy n s
d ng t lâu dài cho các h nông dân, u th u, khoán ru ng t… ã xu t hi n các nông
tr i s n xu t nông s n hàng hoá. Nh ng chuy n bi n ó ã cho phép t o ra s phân công
38
lao ng m i nông thôn, t o ra nh ng thay i xã h i sâu s c trong nông thôn Vi t
Nam .
b) Phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng theo vùng:
T sau năm 1954, nh t là t sau ngày th ng nh t t nư c, chúng ta ã t ng bư c c i
t o s phân b dân cư và ngu n lao ng không h p lý gi a các vùng trong nư c b ng
cách phát tri n kinh t xã h i nh ng vùng ít dân, thi u lao ng song còn nhi u ti m
năng (mi n núi, trung du, cao nguyên), t o s c thu hút dân cư và ngu n lao ng t các
vùng ông dân, ít ti m năng (các t nh ng b ng, các thành ph ông dân). Cùng v i quá
trình phát tri n kinh t xã h i chung ta ã th c hi n các nh hư ng di chuy n dân cư ch
y u sau:
- Hư ng di chuy n dân cư t ng b ng lên mi n núi và cao nguyên.
Nhi u khu công nghi p m i, nhi u xí nghi p công nghi p hi n i, nhi u nông
trư ng, lâm trư ng và các khu kinh t m i ư c xây d ng cùng v i vi c phát tri n giao
thông v n t i, thương m i… mi n núi trung du ã thu hút hàng tri u lao ng t các
t nh ng b ng B c B , các thành ph lên Tây B c, Vi t B c ã làm cho m t dân s
nhi u t nh trung du, mi n núi tăng rõ r t.
- Hư ng di chuy n dân cư t ông sang Tây. ây là hư ng ph bi n trên ph m vi c
nư c, các t nh phía B c lu ng di chuy n này trùng v i lu ng chuy n dân t ng b ng
lên mi n núi. mi n Nam t sau ngày mi n Nam hoàn toàn gi i phóng, lu ng di chuy n
này nh m phát tri n kinh t Tây Nguyên và các t nh mi n Tây Nam B .
- Hư ng di chuy n dân cư t B c vào Nam ã hình thành t lâu i. T sau năm
1975, lu ng di chuy n này ã ư c xúc ti n m nh hơn khai thác các ngu n l c và phát
tri n kinh t các t nh phía Nam.
Ngoài ba hư ng ch y u trên còn có các hư ng di chuy n dân khác:
+ Di chuy n dân t nông thôn ra thành th do phát tri n c a ngành công nghi p và
d ch v .
+ Di chuy n dân cư t vùng núi cao xu ng vùng núi th p do th c hi n phong trào
nh canh nh cư i v i ng bào các t c ngư i thi u s .
+ Di chuy n dân cư t n i a ra vùng ven bi n và h i o khai thác các ti m năng
c a bi n.
c) Phương hư ng phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng:
Trong th i gian t i (năm 2010), vi c phân b dân cư và s d ng ngu n lao ng
nh m i u hoà s c lao ng gi a các vùng trong nư c là m t trong nh ng nhi m v quan
tr ng trong chi n lư c n nh và phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam . Di chuy n dân cư
39
n i vùng g n li n v i quá trình phân b l i l c lư ng s n xu t trong c nư c, chuy n d ch
cơ c u kinh t c a các vùng lãnh th .
- Hư ng phân b và s d ng lao ng nư c ta như sau:
+ Xu t phát t nhi m v và ti m năng c a s n xu t nông nghi p c n s d ng lao
ng theo hai hư ng: M t là thâm canh trên cơ s u tư thêm lao ng trên m t ơn v
di n tích, hai là tăng v trên nh ng di n tích có th tăng ư c ng th i t n d ng t i a
di n tích t có kh năng s n xu t nông nghi p t o thêm vi c làm và phân b l i lao
ng và dân cư.
+ Riêng ngành lâm nghi p, lao ng còn chi m t tr ng r t th p vì v y c n tăng
cư ng, b sung l c lư ng lao ng cho lâm nghi p (d ki n lao ng lâm nghi p ph i
chi m t i 15% l c lư ng lao ng xã h i). Tăng l c lư ng lao ng trong lâm nghi p có
ý nghĩa to l n phát tri n ngh r ng, nh canh nh cư có hi u qu i v i ng bào
các t c ngư i thi u s .
+ Phát tri n toàn di n kinh t bi n nh m khai thác các ti m năng to l n c a bi n ng
th i góp ph n gi i quy t vi c làm cho s lư ng lao ng chưa có vi c làm hi n nay.
+ Lao ng trong ngành công nghi p d ki n chi m kho ng 17% lao ng toàn xã
h i. Vi c tăng cư ng l c lư ng lao ng trong công nghi p có ý nghĩa quan tr ng trong
công cu c công nghi p hoá, hi n i hoá c a t nư c. Cùng v i s phát tri n c a n n
kinh t , kh i kinh t d ch v c n ư c u tư lao ng úng m c b i l ây là ngành thu
hút nhi u lao ng, là ngành có nhi u ưu th và hoàn toàn có i u ki n phát tri n Vi t
Nam hi n nay cũng như sau này.




40
CHƯƠNG 3
T CH C LÃNH TH NGÀNH S N XU T CÔNG NGHI P



3.1. V trí ngành s n xu t công nghi p trong phát tri n và phân b s n xu t
- Công nghi p là m t ngành s n xu t v t ch t quan tr ng, c trưng cho trình
phát tri n và v ng m nh c a n n kinh t qu c dân. Vai trò c a công nghi p i v i phát
tri n và phân b s n xu t ư c th hi n như sau:
- Phát tri n công nghi p là con ư ng t t y u và duy nh t c i t o và hi n i
hoá n n kinh t qu c dân; làm cho các ngành kinh t qu c dân ư c s n xu t, t ch c và
qu n lý theo phương pháp công nghi p v i hi u qu cao.
- Phát tri n và phân b công nghi p tác ng m nh m và sâu s c t i s phân b
c a các ngành s n su t khác, t i toàn b t ch c lãnh th c a m t xã h i, t i sinh thái
môi trư ng. Các i m công nghi p, các trung tâm công nghi p ư c phân b âu
thư ng làm bi n i theo nó s phân b c a nông nghi p, giao thông v n t i, các ngành
d ch v ... hình thành ó nh ng i m dân cư l n, t p trung, y m nh quá trình ô th
hoá, làm thay i rõ r t b m t xã h i và môi trư ng thiên nhiên.
- Phát tri n và phân b công nghi p s t o ra môi trư ng thu n l i y m nh
cách m ng khoa h c, công ngh và ng d ng nh ng thành t u c a nó vào phát tri n n n
kinh t qu c dân.
- Phát tri n và phân b công nghi p s t o ra môi trư ng thu n l i thu hút v n
u tư trong và ngoài nư c, m r ng các quan h kinh t - thương m i v i nư c ngoài.
- Phát tri n và phân b công nghi p h p lý còn góp ph n nâng cao ti m l c qu c
phòng và kh năng phòng th t nư c. Phát tri n và phân b công nghi p úng n em
l i nh ng hi u qu to l n cho toàn b xã h i, nh hư ng t i s hình thành các t ng th
s n xu t lãnh th c a các vùng, t i b m t kinh t -xã h i c a t nư c. Ngư c l i, sai
l m trong phân b công nghi p s gây nh ng tác h i lâu dài không ch cho b n thân các
xí nghiêp, cho ngành công nghi p mà còn tác h i t i các ngành s n xu t khác và i
s ng nhân dân, gây ô nhi m và phá ho i môi trư ng.
Nư c ta ang trong quá trình phát tri n công nghi p hoá, hi n i hoá, phân



41
b công nghi p tr thành m t b ph n quan tr ng trong t ch c n n kinh t -xã h i
theo lãnh th .

3.2. c i m t ch c lãnh th ngành s n xu t công nghi p
3.2.1. c i m chung
a). S n xu t công nghi p có kh năng th c hi n chuyên môn hoá s n xu t sâu và
hi p tác hoá s n xu t r ng:
Do i tư ng s n xu t c a ngành s n xu t công nghi p là nh ng v t vô sinh, s n
xu t ít ch u nh hư ng c a i u ki n t nhiên. Quá trình s n xu t công nghi p di n ra
liên t c, trình t s n xu t không b t bu c, m t khác s n xu t ra m t s n ph m công
nghi p hoàn ch nh òi h i ph i có s ph i h p c a nhi u lo i lao ng. Do ó mu n
nâng cao ch t lư ng s n ph m và hi u qu kinh t trong s n xu t, òi h i ph i th c hi n
s n xu t chuyên môn hoá sâu n t ng b ph n, t ng chi ti t c a s n ph m. Nhưng i
li n v i s n xu t chuyên môn hoá, òi h i ph i có s hi p tác hoá s n xu t là hai m t
không th tách r i trong s n xu t t o ra s n ph m cu i cùng. Cho nên, chuyên môn
hoá s n xu t và hi p tác hoá s n xu t là hai m t không th tách r i trong s n xu t công
nghi p. Chuyên môn hoá s n xu t càng sâu òi h i hi p tác hoá s n xu t càng r ng. T
c i m trên, trong phát tri n và phân b công nghi p ph i nghiên c u, l a ch n ư c
nh ng v trí phân b h p lý, t o thu n l i cho th c hi n chuyên môn hoá s n xu t và h p
tác hoá s n xu t nâng cao hi u qu kinh t trong s n xu t.

b) S n xu t công nghi p có xu hư ng phân b ngày càng t p trung cao theo
lãnh th :
Phân b t p trung theo lãnh th là quy lu t phát tri n c a s n xu t công nghi p th
hi n quy mô xí nghi p và m t s n xu t các xí nghi p công nghi p trên m t ơn v
lãnh th . Tính t p trung theo lãnh th c a s n xu t công nghi p có nhi u ưu i m, song
cũng có nhi u như c i m. Công nghi p phân b t p trung theo lãnh th hình thành
nh ng i m công nghi p, khu công nghi p, vùng công nghi p s t o ra nh ng i u ki n
thu n l i th c hi n chuyên môn hoá s n xu t và hi p tác hoá s n xu t, khai thác s
d ng có hi u qu các ngu n tài nguyên, tăng năng su t lao ng, h giá thành s n xu t,
ưa l i hi u qu kinh t xã h i cao. Tuy nhiên n u quy mô t p trung công nghi p theo
lãnh th quá m c,vư t quá s c ch a c a lãnh th , s gây ra r t nhi u khó khăn ó là: làm
hình thành nh ng khu công nhi p l n, nh ng trung tâm dân cư ông úc, nh ng thành
ph kh ng l , t o s c ép l n lên h th ng cơ s h t ng, gây khó khăn ph c t p cho t
ch c, qu n lý xã h i và môi trư ng. Vì v y c n nghiên c u toàn di n nh ng i u ki n t



42
nhiên, kinh t , xã h i trong t ng a phương; t ng vùng cũng như trên lãnh th c nư c
l a ch n quy mô phân b công nghi p cho phù h p.

c). S n xu t công nghi p có nhi u kh năng t ch c phân b thành lo i hình xí
nghi p liên h p nâng cao hi u qu s n xu t:
Trong n n công nghi p hi n i, nhi u cơ s s n xu t công nghi p có m i quan
h v i nhau trong quy trình công ngh s n xu t ó là: cùng s d ng chung lo i s n ph m
khác nhau. Vì v y trong phát tri n và phân b công nghi p, nh ng cơ s công nghi p có
m i quan h như trên c n ư c t ch c, phân b thành lo i hình xí nghi p liên h p
nâng cao hi u qu trong s n xu t. Xí nghi p liên h p có c trưng s th ng nh t v
quy trình công ngh s n xu t và v m t lãnh th c a các cơ s s n xu t n m trong cơ c u
c a xí nghi p liên h p. Gi a các cơ s s n xu t trong xí nghi p liên h p có nh ng m i
liên h tu n t v i nhau trong m t ơn v qu n lý hành chính, k thu t. Lo i hình xí
nghi p liên h p có ưu i m: gi m b t ư c chi phí u tư xây d ng cơ b n, cho phép s
d ng m t cách t ng h p và có hi u qu các ngu n nguyên, nhiên li u, v t li u, rút ng n
các chu kỳ s n xu t, gi m hao phí lao ng s ng, tăng năng su t lao ng, h giá thành
s n ph m, ưa l i hi u qu kinh t -xã h i cao.

3.2.2. c i m t ch c lãnh th c a m t s ngành công nghi p ch y u
a). Công nghi p i n l c:
Ngành công nghi p i n l c s n xu t ra m t lo i năng lư ng không th tích tr
t n kho ư c, nhưng có kh năng chuy n t i i xa b ng ư ng dây cao th , vì v y trong
phát tri n và phân b công nghi p i n l c c n chú ý t i phát tri n và phân b h p lý
m ng lư i i n qu c gia th ng nh t n i li n các cơ s s n xu t v i các cơ s tiêu
dùng i n, nh m i u hoà cung- c u v i n, t n d ng công su t các nhà máy i n, m
b o an toàn trong s d ng i n n t t c các vùng lãnh th , thúc y kinh t -xã h i c a
t nư c phát tri n.
- So v i nhà máy thu i n có cùng công su t, nhà máy nhi t i n có th i gian
xây d ng ng n hơn, v n u tư ban u l n hơn, nhưng khi i vào s d ng l i có giá
thành m t ơn v i n l c cao hơn so v i nhà máy thu i n. T c i m này trong phát
tri n và phân b công nghi p i n l c c n nghiên c u k t h p t t gi a các lo i hình nhà
máy i n cho phù h p v i kh năng, v n u tư và nhu c u tiêu dùng i n trong t ng
giai o n phát tri n kinh t -xã h i.




43
- Công su t nhà máy i n càng l n, công ngh càng hi n i, m ng lư i phân
ph i i n càng r ng thì giá thành m t ơn v i n l c s n xu t ra càng r . Do ó trong
phát tri n i n l c c n nghiên c u, phân tích toàn di n i u ki n t nhiên kh năng kinh
t -k thu t. Nên xây d ng nhà máy có quy mô công su t l n s có l i hơn xây d ng nhà
máy i n công su t nh .

b). Công nghi p luy n kim:
- Ngành công nghi p luy n kim s d ng nhi u nguyên li u, nhiên li u, năng
lư ng nên thư ng ư c phân b g n các vùng m kim lo i. Tuy nhiên, cũng có th phân
b g n các trung tâm cơ khí n ng áp ng yêu c u nguyên liêu, ho c g n vùng nhiên
li u l n.
- Ngành luy n kim en bao g m nhi u giai o n s n xu t ph c t p, òi h i ph i
ư c phân b thành m t lo i hình xí nghi p liên h p quy mô l n nh m nâng cao hi u
qu kinh t .
- Ngành công nghi p luy n kim m u, do hàm lư ng kim lo i trong qu ng thư ng
th p và r t th p, nên khi phân b thư ng có thêm công o n làm giàu qu ng trư c khi
tinh luy n, công o n này c n phân b ngay trong vùng khai thác qu ng: các xí nghi p
tinh luy n nên phân b g n nơi khai thác, làm giàu qu ng ho c nơi giàu nhiên li u năng
lư ng. a i m phân b còn tuỳ thu c vào k thu t và công ngh tinh luy n thích h p
v i m i lo i qu ng.



c). Công nghi p cơ khí:
Ngành cơ khí v a có yêu c u phân b t p trung, v a có yêu c u phân b phân tán.
Ph n l n các ngành cơ khí ư c phân b g n th trư ng tiêu th , g n trung tâm khoa h c,
g n nơi t p trung lao ng. Có th phân chia ngành cơ khí thành các nhóm phân b :
- Cơ khí n ng c n phân b g n ngu n nguyên li u.
- Cơ khí trung bình, máy móc, thi t b nên phân b g n nh ng nơi tiêu th l n.
- Cơ khí chính xác phân b g n trung tâm khoa h c- k thu t, g n ngu n lao
ng có k thu t, vùng t p trung dân cư có trình dân trí cao.
- Cơ khí s a ch a, l p ráp nên phân b r ng kh p thành m t h th ng, m ng lư i
trong c nư c.


44
d). Công nghi p hoá ch t:
- Nh ng cơ s s n xu t công nghi p hoá ch t s d ng nh ng hoá ch t c h i,
ho c s n xu t ra các hoá ph m c h i, gây ô nhi m môi trư ng và nh hư ng n s c
kho c a dân cư, c n ư c phân b xa các khu dân cư, xa ngu n nư c sinh ho t và
không ư c phân b trư c hư ng gió ch y u c a vùng.
- Nh ng cơ s s n xu t hoá ch t, s n xu t ra nh ng s n ph m chuyên ch i xa
không có l i và nguy hi m (ch t gây cháy n , hoá ch t cơ b n...), nên phân b g n nơi
tiêu th .
- i v i nh ng cơ s s n xu t hoá ch t có quan h v i nhau trong quy trình
công ngh s n xu t, trong phát tri n và phân b nên t ch c thành lo i hình xí nghi p
liên h p nâng cao hi u qu trong s n xu t.

e). Công nghi p s n xu t v t li u xây d ng:
S n ph m c a ngành công nghi p s n xu t v t li u xây d ng thư ng có kh i
lư ng l n, giá tr th p, v n chuy n i xa không kinh t , nên thư ng ư c phân b
nh ng vùng có s n nguyên li u ho c vùng tiêu th . Tuy nhiên trong phát tri n và
phân b , ngành này cũng ư c chia thành ba nhóm v i nh ng yêu c u phân b khác
nhau, ó là:
- i v i nh ng cơ s s n xu t v t li u xây d ng s d ng ngu n nguyên li u r
ti n, khó chuyên ch i xa so v i thành ph m (xi măng...) thư ng ư c phân b vùng
có s n nguyên li u.
- i v i nh ng cơ s s n xu t v t li u xây d ng s n xu t ra nh ng s n ph m có
kính thư c l n, c ng k nh, n ng n , khó chuyên ch i xa so v i nguyên li u (bê tông
úc s n) nên phân b g n nơi tiêu th .
- i v i nh ng cơ s s n xu t v t li u xây d ng quy mô nh , công ngh s n xu t
ơn gi n, s d ng ngu n nguyên li u r ti n có kh p m i nơi (s n xu t v t li u xây
d ng thông thư ng) nên phân b r ng kh p ph c v yêu c u tiêu dùng c a dân cư.

3.3. Nh ng nhân t nh hư ng n s phát tri n và phân b công nghi p
3.3.1. Nhân t l ch s -xã h i



45
S n xu t công nghi p òi h i m t cơ s v t ch t k thu t l n, nên lư ng v n u
tư ban u r t cao. Trong phát tri n và phân b công nghi p, ngư i ta thư ng d a vào
các cơ s công nghi p cũ ( ư c hình thành và phát tri n trong quá kh ), d a vào ó mà
m r ng quy mô, i m i công ngh s n xu t. Do ó, s phát tri n và phân b công
nghi p trong quá kh có nh hư ng r t l n n s phát tri n và phân b công nghi p
trong hi n t i và tương lai. Vì v y trong phát tri n và phân b công nghi p ngày nay, c n
ph i c bi t chú ý nghiên c u, l a ch n ư c v trí phân b h p lý (không nh ng trong
hi n t i mà c trong tương lai) nâng cao hi u qu s n xu t cho t ng cơ s s n xu t
công nghi p, cho toàn ngành và toàn b n n kinh t qu c dân.

3.3.2. S phân b c a các ngu n tài nguyên thiên nhiên
Tài nguyên thiên nhiên có ý nghĩa hàng u i v i các ngành công nghi p luy n
kim và ch bi n kim lo i, ch bi n nông-lâm-thu s n, s n xu t v t li u xây d ng... Vì
v y s phân b các ngu n tài nguyên thiên nhiên trên các vùng lãnh th c a t nư c có
nh hư ng n phát tri n và phân b công nghi p.

3.3.3. Cơ s kinh t -xã h i
N n công nghi p c a nư c ta hi n nay ã có ư c m t cơ s v t ch t, k thu t
nh t nh, k c h th ng cơ s h t ng (than, d u, thu i n, m ng lư i v n t i...) và
hàng lo t ngành công nghi p cơ b n... ã có i ngũ lao ng k thu t cao có tay ngh
và trình chuyên môn khá v ng vàng. Ví d ngành d u khí non tr ã có t i trên 2000
trong s trên 9000 lao ng có trình i h c và trên i h c. Quá trình công nghi p
hoá, hi n i hoá t nư c, cùng v i s phát tri n m nh m c a các ngành kinh t , kích
thích nhu c u tiêu dùng c a toàn xã h i ngày càng a d ng và phong phú hơn i v i s n
xu t công nghi p. Bên c nh ó, con ư ng liên doanh, h p tác v i nư c ngoài m ra th
trư ng r ng l n i v i công nghi p nư c ta, ng th i cũng t n n công nghi p nư c
ta trư c nh ng thách th c l n ph i vư t qua.

3.4. Tình hình phát tri n và phân b công nghi p Vi t Nam
3.4.1. Tình hình chung
Hi n nay, nư c ta ã hình thành m t h th ng công nghi p, bao g m các ngành
công nghi p n ng và các ngành công nghi p nh phong phú, a d ng. Công nghi p n ng
bao g m m t h th ng các ngành t năng lư ng (than, i n, d u khí), luy n kim (luy n
kim en, luy n kim m u), cơ khí (t cơ khí s a ch a l p ráp n cơ khí ch t o, công


46
nghi p i n t ), hoá ch t (hoá ch t cơ b n, hoá ch t phân bón, thu c tr sâu), v t li u
xây d ng (t khai thác n ch bi n), công nghi p khai thác, ch bi n g và lâm s n
khác... ngành công nghi p nh (k c công nghi p th c ph m, in, xà phòng, bóng èn,
phích nư c... n h th ng các xí nghi p ch bi n lương th c, th c ph m t các s n
ph m tr ng tr t (xay xát, ư ng, bia rư u, thu c lá, hoa qu h p) n h th ng các xí
nghi p ch bi n lương th c, th c ph m t các s n ph m chăn nuôi (th t h p, th t ông
l nh, s a...) s n ph m c a các ngành thu s n (nư c m m, tôm, cá h p, b t cá...).
Công nghi p trung ương và công nghi p a phương là hai lo i hình phân c p
qu n lý trong s n xu t công nghi p t n t i và h tr cho nhau phát tri n. Công nghi p
trung ương bao g m nh ng xí nghi p công nghi p thu c các ngành quan tr ng ư c
phân b nh ng vùng có i u ki n thu n l i, ng th i gi vai trò nòng c t và ch o
i v i toàn ngành công nghi p. Công nghi p a phương g m nhi u ngành (g m c ti u
th công nghi p) t o thành m t m ng lư i công nghi p t cơ khí s a ch a, cơ s ch
bi n nông s n, s n xu t v t li u xây d ng, nông c c i ti n, hàng tiêu dùng... trên cơ s
nguyên li u, lao ng và th trư ng a phương. H th ng các ngành công nghi p a
phương ã h tr cho công nghi p trung ương phát tri n và có tác d ng to l n trong vi c
khai thác ti m năng v tài nguyên, lao ng và th trư ng a phương, nâng cao trình
phát tri n t ng h p các ngành kinh t a phương.
Trong nh ng năm qua, các xí nghi p qu c doanh và cơ s ngoài qu c doanh ã
s n xu t hàng v n m t hàng, bao g m nhiên li u - năng lư ng, máy móc thi t b , kim
lo i, hoá ch t, phân bón, thu c tr sâu, xi măng và nhi u lo i s n ph m tiêu dùng áp
ng m t ph n nhu c u c a các ngành nông-lâm-ngư nghi p, nhu c u tiêu dùng trong c
nư c và xu t kh u. Giá tr s n xu t công nghi p năm 2002 tăng 14,4% so v i năm 2001.
C ba khu v c kinh t trong công nghi p u tăng trư ng khá, trong ó cao nh t là công
nghi p ngoài qu c doanh tăng 19,1%, công nghi p có v n u tư nư c ngoài tăng
13,9%, công nghi p khu v c nhà nư c tăng 11,7% (trong ó trung ương qu n lý tăng
12,6%) và gi v ng vai trò ch o v i t tr ng 40% t ng giá tr s n ph m toàn ngành.
áng chú ý là, khu v c doanh nghi p nhà nư c ang th c hi n ch trương c ph n hoá,
ã phát huy tác d ng tích c c trong i m i cơ c u u tư, c i ti n qu n lý và ng d ng
ti n b k thu t và công ngh m i vào s n xu t nâng cao ch t lư ng s n ph m, gi m
chi phí s n xu t, tăng s c c nh tranh trên th trư ng trong và ngoài nư c. T khi nư c ta
hoàn toàn th ng nh t n nay, cơ c u ngành và cơ c u lãnh th công nghi p nư c ta ã
bư c u có nh ng chuy n d ch theo hư ng ti n b . Nhi u i m công nghi p, c m công

47
nghi p, trung tâm công nghi p ư c hình thành và phát tri n. Trong ó b n thành ph
l n là: Hà N i, H i Phòng, thành ph H Chí Minh và à N ng chi m g n 50% t ng s
xí nghi p công nghi p. Các t nh có trên 100 xí nghi p công nghi p ang ho t ng ó là:
C n Thơ, ng Nai, Bình Dương, Bà R a-Vũng T u, Qu ng Ninh. Công nghi p n ng và
công nghi p s n xu t nguyên li u ư c phân b nhi u các t nh mi n B c. Ngư c l i
các t nh mi n Nam t p trung ch y u là công nghi p nh , công nghi p th c ph m và cơ
khí l p ráp. Hi n nay và nh ng năm ti p theo, nư c ta ang ti p t c phát tri n và hi n i
hoá công nghi p, ti p t c i u ch nh cơ c u ngành, cơ c u lãnh th và cơ c u thành ph n
kinh t cho phù h p v i yêu c u c a phát tri n kinh t -xã h i hi n nay và trong tương lai.

3.4.2. Tình hình phân b các ngành công nghi p
a). Công nghi p năng lư ng -nhiên li u:
Năng lư ng là cơ s c a s phát tri n các l c lư ng s n xu t , là ng l c thúc
y ti n b khoa h c k thu t, b o m cho vi c th c hi n cơ gi i hoá t d ng hoá các
quá trình s n xu t. Ngành năng lư ng-nhiên li u nh hư ng r t rõ nét t i s phân b các
ngành công nghi p khác , t i s phát tri n và hoàn thi n cơ c u s n xu t c a t ng vùng.
Công nghi p năng lư ng-nhiên li u g m hai ngành chính có liên quan ch t ch
v i nhau: công nghi p nhiên li u và công nghi p i n l c.
Công nghi p năng lư ng-nhiên li u hi n nay nư c ta ang chi m m t t tr ng
tương i l n trong t ng giá tr s n lư ng công nghi p. Nh ng cơ s công nghi p năng
lư ng-nhiên li u l n nư c ta hi n nay áng chú ý là: các xí nghi p khai thác than l n
t p trung vùng than Qu ng Ninh (Vàng Danh, C m Ph , Hòn Gai...) chi m g n 90%
s n lư ng than các lo i. Ngoài ra còn có nhi u m than khác, phân b r i rác m t s
khu v c ng b ng sông H ng, các t nh khu IV và vùng U Minh, Cà Mau.
a1). Công nghi p nhiên li u:
Nư c ta có nhi u ti m năng phát tri n ngành công nghi p quan tr ng này. Quá
trình tìm ki m và thăm dò d u khí nư c ta ã ti n hành t th p k 60 c hai mi n
Nam B c. Sau 7 năm thăm dò, năm 1979 m khí t nh Ti n H i, Thái Bình ã ư c
phát hi n. Năm 1986 l n u tiên nư c ta b t u khai thác ư c d u khí trên vùng bi n
Bà R a-Vũng Tàu. S n lư ng khai thác d u khí hàng năm tăng nhanh, tính n h t năm
2002 ã khai thác ư c trên 100 tri u t n d u thô. Nư c ta ã tr thành m t trong 44
nư c trên th gi i có khai thác d u khí và ng th 4 ông Nam á v s n lư ng khai


48
thác d u hàng năm. Cơ s l c d u u tiên ã ư c xây d ng Tuy H cách thành ph
H Chí Minh 15 km v phía ông ã ho t ng t năm 1988 v i công su t 40 v n t n
năm. Hi n nay ngành d u khí ang chu n b tích c c cho vi c xây d ng nhà máy l c d u
s 1 Dung Qu t (Quãng Ngãi) công su t 6,5 tri u t n/năm và ti p ó là nhà máy l c
d us 2 Nghi Sơn - Thanh Hoá.
Bên c nh vi c khai thác d u, vi c ưa khí ng hành t m B ch H và m R ng
vào b d ch y tu c bin khí nhà máy i n Th c (36 MW) và Bà R a (108 MW)
cũng là nh ng k t qu r t quan tr ng.
Công nghi p d u khí, tính n h t năm 2002 ã s d ng trên 9000 lao ng.
Tuy t i b ph n ư c ào t o có trình k thu t cao, trong ó trên 2000 cán b có
trình i h c và trên i h c, v i các chuyên gia u ngành (chi m g n 30% t ng s
lao ng).
a2) Công nghi p i n l c:
Trong g n 30 năm phát tri n (1975 -2002), công nghi p i n l c nư c ta ã t
ư c nh ng k t qu r t kh quan; chúng ta ã xây d ng ư c nhi u nhà máy i n l n,
nh v i các lo i hình khác nhau, trong ó áng chú ý là nhà máy thu i n Hoà Bình
công su t 1920 MW, nhà máy nhi t i n Ph L i 640 MW, nhà máy thu i n Yaly
công su t 720 MW, nhà máy thu i n Tr An 400 MW, nhà máy thu i n Hàm Thu n
400 MW, c ng c và c i t o các nhà máy thu i n ã có như a Nhim 160 MW, Thác
Bà 108 MW... ã ưa vào s d ng 83 tr m thu i n nh và v a v i t ng công su t 4,3
MW và trên 200 tr m thu i n t 10 -50 KW mi n núi.
Hình thành công nghi p thi t b i n và t gi i quy t vi c trang thi t b , tu c bin
cho nhà máy thu i n công su t t 04 d n 250 KW v i áp l c c t nư c t 10 - 130m.
Ngành công nghi p thi t b i n cũng ã t ch t o ư c các lo i bi n áp t 3500 KVA
n 100.000 KVA.
Thi t k và xây d ng quy ho ch i u ph i i n trong c nư c thành m t m ng
lư i th ng nh t, nh m kh c ph c tình tr ng m t cân i v i n năng gi a các vùng, v i
các tr m và ư ng dây t i có i n áp tương ng t 3,5 KV n 120 KV. Riêng mi n
B c có m t tr m bi n áp 220 KV, 31 tr m 110 KV, 7500 tr m trung gian phân ph i cho
8.000 bi n áp các lo i. Tuy n ư ng dây cao áp 500 KV (Hoà Bình – Phú Lâm) dài



49
1.487 km ư c hoàn thành năm 1994 ã ưa 5,6 t KW/h i n t mi n B c vào mi n
Trung và mi n Nam.
M t c i m quan tr ng c a ngành công nghi p i n l c nư c ta là thu i n
trong cơ c u i n l c ngày càng tăng, t 28% năm 1985 n h t năm 1995 thu i n
trong cơ c u i n năng ã chi m 72,5% (nhi t i n 16,8%, tu c bin khí 7,8%, iêzen
2,7%, ngu n khác 0,2%). Th c tr ng ó nói lên v trí c a thu i n hi n nay r t quan
tr ng. Các năm sau này, v trí ó còn ư c tăng thêm khi thu i n Nà Hang, Xê Xan,
Sơn La và nhi u nhà máy thu i n nh khác i vào ho t ng.
S phát tri n ngành công nghi p i n năng nư c ta theo d báo phân b hư ng
vào nh ng nơi tr c ti p cung c p ngu n l c (than, thác nư c) ho c n m nh ng vùng
tiêu th l n. ó là s phân b mang tính ch t ph thu c rõ r t. S i u ph i ch y u
thông qua h th ng t i i n hơn là s phân b các i m nhi t i n các i m thu n l i
chuyên ch than d u. Quá trình phân b y hình thành 3 vùng năng lư ng l n ó là:
- Vùng công nghi p năng lư ng B c B . Tính t ph m vi Thanh Hoá tr ra B c,
vùng này trư c m t có cơ s năng lư ng t hai ngu n than á và thác nư c. ây là m t
trong hai vùng tiêu th i n năng l n nh t c nư c.
- Vùng công nghi p năng lư ng Nam B . Tính t lưu v c sông ng Nai tr
xu ng, d a trên cơ s năng lư ng thu năng c a h th ng các sông vùng ông Nam B
và ngu n năng lư ng t khí ng hành c a công nghi p khai thác d u khí
- Vùng công nghi p năng lư ng Trung Trung B g m m t d i ven bi n t Ngh
An n Khánh Hoà và ba t nh B c Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, c L c). Công
nghi p năng lư ng vùng này phát tri n ch y u d a trên cơ s ngu n thu năng các h
th ng sông Tây Nguyên và h th ng sông khác trong vùng, cũng như m t s cơ s
nhiên li u khác.



b). Công nghi p luy n kim và ch bi n kim lo i:
Công nghi p luy n kim và ch bi n kim lo i nư c ta do i u ki n kinh t và chi n
tranh nên ch m phát tri n, t 1975 n nay ư c quan tâm chú ý phát tri n và ngành
ang hư ng m nh vào các lĩnh v c:




50
- Thăm dò, ánh giá tr lư ng, ưa vào khai thác và m r ng khai thác các m :
thi c, nhôm, crôm, titan, sa khoáng...
- Nh p k thu t m i, thông qua h p tác- u tư v i công ty thép nư c ngoài, c
g ng áp ng nhu c u trong nư c, h n ch nh p thép thành ph m t nư c ngoài.
- S p x p l i t ch c, nh m thích ng v i các ho t ng h p tác- u tư trong n n
kinh t th trư ng, theo nh hư ng XHCN.
Vi c khai thác và ch bi n kim lo i ư c phân b dư i hai hình th c:
+ Phân b ngay trong vùng nguyên li u như thi c Tĩnh Túc (Cao B ng), Sơn
Dương (Tuyên Quang), Quì H p (Ngh An).
+ Phân b th trư ng có nhu c u s d ng kim lo i như nhà máy cán thép H i
Phòng, à N ng, Bà R a-Vũng Tàu, Biên Hoà, Tp. H Chí Minh, C n Thơ... V i công
su t các nhà máy này t 120.000 t n n 200.000 t n/năm.

c). Công nghi p cơ khí:
Công nghi p cơ khí là ngành công nghi p m b o vi c s n xu t công c , thi t b ,
máy ng l c cho t t c các ngành s n xu t. Vì th , trư c yêu c u phát tri n c a s
nghi p công nghi p hoá và hi n i hoá, công nghi p cơ khí ph i s c m nh th c
hi n các n i dung c a cách m ng công nghi p, i m i công ngh cho các ngành kinh t
then ch t và th c hi n cách m ng k thu t. n nay, ngành công nghi p cơ khí nư c ta
có c i m:
- s c m nh ch t o nhi u lo i máy công c v a và nh , ch t o ư c nhi u
thi t b chuyên ngành như thi t b i n, thi t b khai thác m , máy kéo công su t 12cv,
máy bơm các lo i, thi t b xi măng lò ng 100.000 t n/năm máy g ch công nghi p t 1-
3 t viên/năm.
- Có i ngũ th l p ráp máy lành ngh , t n trình cao, s c l p ráp các
máy móc thi t b k thu t hi n i như: thi t b thu i n, nhi t i n l n, thi t b xi
măng, thi t b dàn khoan d u khí ngoài th m l c a, l p ráp xe hơi, tàu bi n hi n i,
các thi t b i n t , vi m ch ph c t p…
- C i t o, c ng c và b sung thi t b nâng cao năng l c c a ngành cơ khí mi n
Nam tr thành các trung tâm trang thi t b l n. B n trung tâm cơ khí theo th t ư c
xây d ng b sung g m: Thành ph H Chí Minh, Biên Hoà, à N ng, C n Thơ. Tuy


51
nhiên, công nghi p cơ khí cho n nay v n chưa phát tri n tương x ng v i vai trò c a
nó. S n ph m làm ra ch ph c v th trư ng trong nư c, ít có kh năng c nh tranh.
Nguyên nhân chính là: Ch m i m i công ngh , máy móc thi t b cũ k ; chương trình
ào t o và ào t o l i không còn thích ng v i nhu c u và s phát tri n c a k thu t;
chính sách phát tri n chưa phù h p. Quá trình xây d ng và phát tri n ngành công nghi p
cơ khí ã t o ra m t m ng lư i xí nghi p ư c phân b theo hai hư ng: v a t p trung
thành các trung tâm cơ khí óng vai trò “h t nhân” các thành ph l n v a tr i r ng và
u kh p các t nh nh m áp ng các yêu c u phát tri n s n xu t nông-lâm-ngư nghi p,
giao thông v n t i và s n xu t hàng tiêu dùng.

d). Công nghi p hoá ch t:
Ngành công nghi p hoá ch t nư c ta trư c ây phát tri n ch m, t sau ngày nư c
nhà hoàn toàn gi i phóng, chúng ta ã và ang chú ý t p trung phát tri n m nh m ngành
công nghi p này. Các xí nghi p hoá ch t quan tr ng và l n c a nư c ta hi n nay là
nh ng xí nghi p thu c nhóm ngành s n xu t phân bón, ch bi n cao su, s n xu t nh a
và dư c ph m như: apatit Lào Cai, supe ph t phát Lâm Thao, pirít Phú Th , phân m
Hà B c, phân lân nung ch y Văn i n, Hàm R ng, ph t phát Vĩnh Th nh, sunphát
Thanh Hoá, nhi u xí nghi p s n xu t phân bón h n h p ven thành ph H Chí Minh và
các t nh (như phân bón t ng h p sông Gianh…); cao su Sao Vàng (Hà N i), cao su Hóc
Môn, ng Nai, Bình L i, à N ng…; xí nghi p dư c ph m I (Hà N i), dư c ph m 22,
24, 26 thành ph H Chí Minh. Công nghi p hoá ch t s n xu t m t hàng nh a phát
tri n m nh m như Song Long… nhi u lo i hình hoá ch t khác như nhà máy hoá ch t
Vi t Trì, pin Văn i n.

e). Công nghi p s n xu t v t li u xây d ng:
Công nghi p s n xu t v t li u xây d ng trong nh ng năm g n ây ư c phát tri n
r t m nh m và phân b r ng rãi kh p nơi trên cơ s g n v i ngu n nguyên li u và th
trư ng tiêu th . Nhìn chung v phân b ngành công nghi p s n xu t v t li u xây d ng ã
hình thành nên các trung tâm s n xu t v t li u xây d ng quan tr ng nư c ta như sau:
e1). Vùng s n xu t v t li u xây d ng B c B :
T Thanh Hoá ra B c B có nhi u xí nghi p s n xu t xi măng l n, các xí nghi p
g ch công nghi p, g m eramic và s v sinh như: xi măng H i Phòng 0,4 tri u t n/năm;
Chinh-Fong H i Phòng 1,4 tri u t n/năm; Hoàng Th ch 1 và 2: 2,3 tri u t n/năm; 3 nhà



52
máy xi măng Qu ng Ninh 4,5 tri u t n/năm; Bút Sơn 1,4 tri u t n/năm; B m Sơn 2,4
tri u t n/năm; Nghi Sơn 2,3 tri u t n/năm; Hoàng Mai 1,4 tri u t n/năm và m t s nhà
máy xi măng có công su t nh hơn.
G ch, g m ceramic và s v sinh Hà N i, B c Ninh, H i Dương, Thái Nguyên,
Thái Bình v i 3 xí nghi p g ch g m công su t 1 tri u m2/năm m i xí nghi p. ây là
vùng s n xu t v t li u xây d ng l n nh t c nư c, v i trên 20 tri u t n xi măng, 5 tri u
m2 g ch g m, trên 1 tri u s n ph m s v sinh.
- Trong vùng còn có xí nghi p g ch ngói Gi ng áy l n nh t c nư c, công su t
t 3 - 4,5 tri u viên/năm; xí nghi p kính áp C u công su t t 30 tri u t n/năm.
e2). Vùng s n xu t v t li u xây d ng Nam B :
V xi măng có nhà máy xi măng Hà Tiên 1,3 tri u t n/năm; liên doanh Sao Mai
1,76 tri u t n/năm, là nh ng xí nghi p công su t l n; ngoài ra còn có m t s xí nghi p
nh khác như Vĩnh Long, C n Thơ, Vũng T u, Th c, thành ph H Chí Minh.
Phát huy ti m năng lao ng, vùng này ã khai thác nguyên li u t i ch , nh p kh u k
thu t m i và ưa vào s n xu t g ch g m và s v sinh thành ph H Chí Minh, Sông
Bé, ng Nai, Long An, C n Thơ.
e3). Vùng s n xu t v t li u xây d ng Trung B :
Trung b có nhi u ti m năng nguyên li u cho phát tri n công nghi p s n xu t v t
li u xây d ng như cát có hàm lư ng SiO2 cao, á granit. Hi n nay t Qu ng Bình n
Bình Thu n ch có 2 liên doanh xi măng Thành M (Qu ng Nam) 1,5 tri u t n/năm; Vân
Xa (Th a Thiên-Hu ) 0.5 tri u t n/năm, còn l i là 5 tr m nghi n clanhke nh . G ch men
ceramic và s v sinh ch có à N ng và Hu , v i 3 tri u m2/năm g ch g m s và
300.000 s n ph m s v sinh/năm.

f). Công nghi p ch bi n lương th c - th c ph m và s n xu t hàng tiêu dùng:
Ngành công nghi p ch bi n lương th c - th c ph m và s n xu t hàng tiêu dùng
có v trí quan tr ng, m b o cung c p dinh dư ng, thu n ti n cho i s ng sinh ho t,
góp ph n tái t o l i s c kho cho ngư i lao ng. Ngoài ra nó còn gi i phóng cho lao
ng n i tr thoát kh i nh hư ng ph thu c vào b p núc c ruy n; thông qua các ho t
ng ch bi n công nghi p làm cho các s n ph m nông-lâm-ngư nghi p d b o qu n,
v n chuy n, tiêu th , tăng kh năng c nh tranh trên th trư ng, nâng cao ư c hi u qu
kinh t . Nư c ta là m t nư c nông nghi p nhi t i, ti m năng cung c p ngu n nguyên


53
li u cho phát tri n ngành công nghi p này r t a d ng, phong phú. Ngành công nghi p
ch bi n lương th c - th c ph m và s n xu t hàng tiêu dùng c a nư c ta, n u phát tri n
t t s có cơ c u a d ng và óng góp áng k vào tích lu s n ph m xu t kh u. Nó r t
x ng áng ư c x p vào m t trong nh ng ngành mũi nh n c a nư c ta. Hi n nay, ngành
này m i năm chi m g n 40% giá tr t ng s n lư ng công nghi p, g n 50% giá tr kim
ng ch xu t kh u. Tuy nhiên ngành công nghi p ch bi n lương th c - th c ph m và s n
xu t hàng tiêu dùng hi n nay phát tri n ch m, chưa tương x ng v i ti m năng, chưa g n
k t ch t ch gi a các cơ s s n xu t công nghi p v i các cơ s s n xu t nguyên li u và
th trư ng tiêu th . Công ngh - k thu t và ch t lư ng lao ng còn nhi u h n ch , nh
hư ng n s c c nh tranh trên th trư ng, nên hi u qu kinh t s n xu t c a ngành còn
th p.




54
CHƯƠNG 4
T CH C LÃNH TH NGÀNH NÔNG-LÂM-NGƯ NGHI P



V trí, vai trò, ý nghĩa phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p, lâm
nghi p và ngư nghi p.
Nông nghi p - hi u theo nghĩa r ng và y c a nó bao g m c nông nghi p (có
tr ng tr t và chăn nuôi), lâm nghi p và ngư nghi p - có th nói nông nghi p là ngành có
v trí, vai trò và ý nghĩa c c kỳ quan tr ng i v i xã h i và n n kinh t qu c dân, nh t là
các nư c ang phát tri n như nư c ta ang trong giai o n “bư c i ban u c a s
nghi p công nghi p hoá và hi n i hoá t nư c”.
Trong n n kinh t qu c dân, nông nghi p là m t trong hai ngành s n xu t ra c a
c i v t ch t cho xã h i và nó có vai trò to l n i v i quá trình phát tri n kinh t - xã h i
c a t nư c và i s ng c a nhân dân, i u ó ư c th hi n trên các khía c nh ch y u
sau:
- áp ng nhu c u v lương th c, th c ph m cho toàn xã h i.
- Cung c p nguyên li u cho nhi u ngành s n xu t trong công nghi p, c công
nghi p n ng và công nghi p nh .
- T o ra ngu n hàng hoá thúc y s phát tri n ngành thương m i trong nư c và
xu t kh u.
- T o ra ti n v ng ch c th c hi n s phân công lao ng theo ngành và
theo lãnh th . ng th i nông nghi p, nông thôn còn là nơi cung c p l c lư ng lao ng
cho các ho t ng kinh t - xã h i khác c a t nư c, góp ph n quan tr ng gi i quy t v n
xã h i là lao ng v vi c làm hi n nay.
- Là th trư ng r ng l n tiêu th , s d ng các s n ph m hàng hoá, d ch v c a
công nghi p và các ho t ng kinh t - xã h i khác t o ra, thúc y các ngành trong n n
kinh t qu c dân cùng phát tri n.
- óng góp ph n quan tr ng trong vi c c ng c và tăng cư ng ti m l c qu c
phòng c a t nư c ngày càng v ng m nh.


55
- T o d ng môi trư ng sinh thái ti n b và b n v ng .
ó là nh ng óng góp tích c c c a nông nghi p, nông thôn trên h u h t các lĩnh
v c i s ng kinh t , chính tr , xã h i, an ninh qu c phòng, quan h h p tác qu c t và
b o v môi trư ng sinh thái. c bi t, i v i Vi t Nam t m t nư c nông nghi p i lên,
cùng v i nh ng l i th v các ngu n l c phát tri n nông nghi p thì ngành nông - lâm
- ngư nghi p c a nư c ta l i càng chi m gi vai trò và có ý nghĩa vô cùng quan tr ng i
v i quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a t nư c.

A. NÔNG NGHI P
Trư c khi i vào nghiên c u t ng ngành s n xu t c th trong nông nghi p, chúng
ta c n th y rõ s phát tri n cơ c u các ngành ó th hi n qua bi u 4.1.
Bi u 4.1. Cơ c u giá tr s n xu t nông nghi p




A4.1. Nh ng c i m c a s n xu t nông nghi p
A4.1.1. Nh ng c i m chung
a). S n xu t nông nghi p ư c phân b và phát tri n trên ph m vi không gian
r ng l n:


56
Trong nông nghi p quá trình s n xu t luôn luôn g n ch t v i t ai vì t ai là
tư li u s n xu t ch y u và c bi t không th thi u, không th thay th ư c c a s n
xu t nông nghi p. Do v y có th nói r ng âu có t có con ngư i thì ó u có th
phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p ư c, hay nói khác là: không có t thì
không th có ngành s n xu t nông nghi p. M t khác, i tư ng s n xu t c a nông nghi p
là các cây tr ng và v t nuôi có tính thích ng khá cao v i nh ng i u ki n t nhiên khác
nhau.
V i Vi t Nam, di n tích t nông nghi p ã ít l i có xu hư ng gi m d n do quá
trình công nghi p hoá - hi n i hoá và ô th hoá, nh t là các vùng ng b ng, do v y,
v n t ra òi h i quá trình phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p c n ph i quan
tâm gi i quy t, ó là:
- C n phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p t t c các nơi có i u ki n v
t ai; c n h t s c coi tr ng vi c s d ng y và h p lý, có hi u qu ngu n l c t
ai hi n có; ph i ti t ki m t ai, coi “t c t như t c vàng”. i v i nh ng vùng có
di n tích t nông nghi p v i quy mô l n như các vùng ng b ng châu th , các vùng
cao nguyên... c n ư c phân b và t ch c s n xu t t p trung, chuyên môn hoá cây, con
thích h p t o ra kh i lư ng nông s n hàng hoá l n v i ch t lư ng cao, giá thành h
cung c p cho nhu c u c a các vùng khác và cho nhu c u xu t kh u c a t nư c. i v i
các nơi t h p, quy mô di n tích t nông nghi p nh , c n ph i t n d ng kh năng c a
t và l a ch n cây tr ng, v t nuôi thích h p phân b và phát tri n s n xu t nông
nghi p có hi u qu nh m tho mãn nhu c u t i ch v các lo i nông s n ph m.
- Ví d : hai vùng ng b ng sông H ng và ng b ng sông C u Long c n t p
trung thâm canh cao s n xu t cây lúa nư c vì nhóm t phù sa màu m r t thích h p cho
cây lúa sinh trư ng phát tri n. Còn i v i vùng ông B c và vùng Tây B c thì t ai
ó cho phép t p trung phát tri n các lo i cây c s n như chè và các lo i cây ăn qu như
ào, táo, m n, lê và chăn nuôi i gia súc. i v i vùng Tây Nguyên và ông Nam B
r t giàu tài nguyên t bazan r t thích h p cho phát tri n cây công nghi p dài ngày
như cao su, cà phê...
b) S n xu t nông nghi p g n ch t v i môi trư ng t nhiên:
Trong s n xu t nông nghi p, i tư ng s n xu t là sinh v t, ó là nh ng cây
tr ng, v t nuôi - chính b n thân chúng ã là các y u t hoàn toàn t nhiên, là m t b
ph n quan tr ng c a môi trư ng t nhiên, cho nên quá trình sinh trư ng và phát tri n c a

57
chúng tuân theo nh ng quy lu t t nhiên riêng c a m i lo i sinh v t và quá trình ó
không th tách r i các i u ki n t nhiên. Do ó s n xu t nông nghi p có quan h ch t
ch và ph thu c r t nhi u vào môi trư ng t nhiên, trong ó c bi t là th i ti t, khí
h u, ngu n nư c và th như ng là nh ng i u ki n, các y u t t nhiên có tác ng, nh
hư ng nhi u nh t, tr c ti p và rõ r t nh t, th m chí có khi quy t nh n s phân b và
quá trình phát tri n c a s n xu t nông nghi p.
- Mu n phân b h p lý và phát tri n n n nông nghi p có hi u qu cao thì c n ph i
i u tra nghiên c u và phân tích c th , chi ti t các y u t , các i u ki n t nhiên c a
t ng a phương, c a m i vùng b trí cây tr ng, v t nuôi thích h p, gi i quy t t t và
tho mãn m i quan h : “ t - nư c - khí h u và th i ti t - cây tr ng và v t nuôi” trong
các vùng c th . M t khác, i ôi v i vi c khai thác t n d ng t i a nh ng th m nh và
thu n l i do t nhiên mang l i, ng th i ph i có k ho ch và bi n pháp tích c c, h u
hi u kh c ph c, h n ch nh ng khó khăn và thi t h i do chính môi trư ng t nhiên
gây ra i v i s n xu t nông nghi p. C n n m v ng quy lu t sinh trư ng và phát tri n t
nhiên c a t ng lo i cây tr ng và v t nuôi, trên cơ s ó có các bi n pháp tác ng thích
h p t o ra năng su t và ch t lư ng s n ph m cao nh t.
- C n phân b và phát tri n m t n n nông nghi p chuyên môn hoá k t h p v i
phát tri n t ng h p các ngành kinh t - nghĩa là a d ng hoá kinh t nông nghi p và nông
thôn nh m r i v s n xu t trong năm, gi m b t s căng th ng trong vi c s d ng các y u
t tham gia vào quá trình s n xu t, ng th i nâng cao hi u qu kinh t trong quá trình
s d ng chúng.
- C n nghiên c u và áp d ng các bi n pháp tích c c, nh ng ti n b khoa h c - k
thu t tác ng vào quá trình sinh trư ng và phát tri n c a cây tr ng, v t nuôi chúng t
th c hi n chu kỳ s n xu t t hi u qu cao.
c). S n xu t nông nghi p g n v i công nghi p ch bi n và tiêu th nông s n:
Ngành s n xu t nông nghi p t o ra các lo i s n ph m, nhìn chung có kh i lư ng
c ng k nh, ch a t l nư c khá cao và nhi u lo i có hàm lư ng dinh dư ng l n, cho nên
n u không gi i quy t t t khâu v n chuy n, tiêu th s n ph m và công ngh sau thu ho ch
thì s n ph m d b hư hao, gi m ph m c p. Do ó, c n phân b và phát tri n s n xu t
nông nghi p g n li n v i công nghi p ch bi n và tiêu th nông s n, t o thành các chu
trình s n xu t nông- công nghi p, hình thành các t ch c liên k t s n xu t nông - công
nghi p - d ch v phù h p v i t ng vùng, t ng a phương v các i u ki n và kh năng

58
c th . Gi i quy t t t yêu c u ó s có tác d ng tích c c v nhi u m t: mb o ư c
ch t lư ng và làm tăng giá tr c a nông s n ph m, nâng cao trình chuyên môn hoá k t
h p v i phát tri n t ng h p các ngành kinh t , gi m b t tính th i v và nâng cao hi u
qu trong vi c s d ng các y u t c a s n xu t nông nghi p. C th như vùng s n xu t
chè búp tươi nh t thi t ph i g n v i nhà máy ch bi n chè xanh ho c chè en ( Thái
Nguyên, Phú Th , Lâm ng...) u có mô hình xí nghi p công-nông nghi p này. Trong
chăn nuôi bò s a cũng v y, s a tươi thu ư c có hàm lư ng nư c cao, hàm lư ng m ,
ư ng l n r t d hư h ng, nên các vùng chăn nuôi bò s a ph i g n li n v i th trư ng
có nhu c u tiêu th s a tươi ho c g n li n v i các vùng ó là các cơ s ch bi n s a...

A4.1.2. Nh ng c i m c a m t s ngành s n xu t ch y u trong nông nghi p
a). Ngành s n xu t cây lương th c:
nư c ta có t p oàn cây lương th c khá phong phú và a d ng, ngoài cây lúa là
ch l c còn có nhóm cây hoa màu lương th c,như: ngô, s n, các lo i khoai, dong ri ng,
kê... Khi phân b và phát tri n s n xu t nhóm cây tr ng lương th c c n chú ý m t s c
i m chung sau:
a1). Cây lương th c có a bàn phân b r ng, thư ng trùng v i a bàn phân b dân
cư:
âu có t và có con ngư i sinh s ng thì ó t t y u có nhu c u v s n ph m
lương th c và do ó có th phát tri n và phân b s n xu t cây lương th c, ng th i h u
h t nhóm cây tr ng này có kh năng thích ng cao v i i u ki n ngo i c nh c a môi
trư ng t nhiên. Do ó, có th và c n ph i phân b , phát tri n s n xu t cây lương th c
r ng kh p tho mãn nhu c u t i ch , gi m chi phí v n chuy n s n ph m lương th c t
nơi này n nơi khác.
Tuy nhiên, c n ph i có quy ho ch và k ho ch c th phát tri n s n xu t lương
th c t p trung các vùng có i u ki n th c hi n chuyên môn hoá và thâm canh hoá
cao nh m t o ra kh i lư ng s n ph m nhi u v i ch t lư ng t t, giá thành h cung c p
cho nhu c u c a các vùng khó khăn trong s n xu t lương th c và cho nhu c u xu t kh u
c a t nư c.
a2). Cây lương th c (tr cây s n) u là các cây tr ng có th i gian s n xu t ng n:
Do có c i m này nên khi phân b và phát tri n s n xu t cây lương th c c n l a
ch n t p oàn và cơ c u cây lương th c thích h p v i i u ki n t nhiên, a hình c a


59
t ng vùng, ng th i c n chú ý th c hi n t t vi c luân canh, g i v , xen canh v i các cây
tr ng khác và thâm canh cao m b o vi c s d ng k t h p v i c i t o t ai và quá
trình s n xu t t ư c hi u qu cao.
a3). S n ph m cây lương th c thư ng khó b o qu n và chuyên ch , nh t là nhóm cây
hoa màu lương th c. ng th i cây lương th c có nhi u s n ph m ph có th cung c p
ngu n th c ăn cho chăn nuôi phát tri n:
Do v y, khi phân b và phát tri n s n xu t cây lương th c c n chú ý n vi c b o
qu n s n ph m, k t h p t t v i vi c phân b các cơ s ch bi n lương th c, m t khác c n
k t h p h p lý vi c phát tri n s n xu t cây lương th c v i phân b và phát tri n s n xu t
ngành chăn nuôi.
b). Ngành tr ng cây công nghi p:
Nhóm cây công nghi p s n xu t ra s n ph m ch y u cung c p ngu n nguyên
li u cho ngành công nghi p nên nó có tên g i như trên, ngoài ra, cũng có m t s tài li u
còn g i nhóm cây tr ng này là cây kinh t ho c cây k ngh chính là do các c i m
s n xu t c a chúng mà có.
Trong nhóm cây công nghi p ư c phân làm 2 lo i:
- Cây công nghi p ng n ngày (cây hàng năm) g m có: Bông, ay, gai, cói, l c,
u tương, mía, thu c lá...
- Cây công nghi p dài ngày (cây lâu năm) g m có chè, cao su, cà phê, d a,
i u, h tiêu...
M ts c i m chung c n lưu ý khi phân b và phát tri n s n xu t cây công
nghi p như sau:
b1). Cây công nghi p có nhi u lo i khác nhau, thích ng v i t ng i u ki n t nhiên,
sinh thái môi trư ng khác nhau:
Do v y, khi phân b s n xu t cây công nghi p c n nghiên c u k các i u ki n t
nhiên, nh t là t ai b trí cây tr ng sao cho thích h p t n d ng l i th so sánh
c a t ng a phương, t ng vùng nh m s d ng t ai có hi u qu cao và b n thân cây
công nghi p cho năng su t cao v i ch t lư ng t t và giá thành s n ph m th p.




60
b2). S n xu t cây công nghi p, nhìn chung òi h i s lư ng và ch t lư ng lao ng
cao hơn s n xu t cây lương th c, yêu c u i ngũ lao ng có tay ngh k thu t, có kinh
nghi m và t p quán s n xu t t ng lo i cây tr ng; i u ki n và kh năng cơ gi i hoá quá
trình s n xu t cây công nghi p khó khăn hơn s n xu t cây lương th c:
Vì th , khi phân b s n xu t cây công nghi p c n quan tâm xem xét n ngu n
lao ng m b o cân i c v s lư ng và ch t lư ng cho nhu c u phát tri n s n
xu t. Khi m r ng quy mô di n tích s n xu t cây công nghi p cũng c n tính n vi c
tho mãn nhu c u lao ng cho quy mô m i c v s lư ng, ch t lư ng và th i v s
d ng lao ng.
b3). S n xu t cây công nghi p lâu năm òi h i v n u tư l n, th i gian thu h i
v n lâu:
Do c i m ó cho nên khi phân b và phát tri n s n xu t cây công nghi p c n
i u tra, tính toán c th v các i u ki n cơ b n cũng như nhu c u v các y u t u vào
c a quá trình s n xu t, nh t là v n, lao ng sao cho m b o y và có hi u qu ;
ng th i ph i nghiên c u xem xét n quy ho ch t ng th và c th c a t ng vùng
b trí khu v c s n xu t cây công nghi p dài ngày ó ư c phát tri n n nh trong th i
gian dài, tránh gây lãng phí.
b4). S n ph m cây công nghi p s n xu t ra ph n l n là s n ph m hàng hoá, bên c nh
ó h u h t các lo i s n ph m này l i khó chuyên ch và b o qu n, d hư hao và gi m
ph m ch t, òi h i ph i ư c ch bi n k p th i:
Ví d : S n ph m chè búp tươi ho c trong s n xu t mía ư ng, ch t lư ng c a s n
ph m s gi m d n theo th i gian sau thu ho ch n u không ch bi n k p th i. Do v y, khi
phân b và phát tri n s n xu t cây công nghi p c n ph i m b o y m i i u ki n
và kh năng s n xu t ra kh i lư ng s n ph m hàng hoá l n v i ch t lư ng cao, áp
ng ư c nhu c u c a th trư ng trong nư c và qu c t ; ng th i i ôi v i vi c phân
b s n xu t cây công nghi p c n gi i quy t ng b vi c phân b và xây d ng các cơ s
ch bi n s n ph m theo hình th c liên k t nông - công nghi p a d ng và h p lý.
c). Ngành chăn nuôi:
c1). Ho t ng s n xu t c a ngành chăn nuôi di n ra liên t c, v a không mang tính
th i v như tr ng tr t nhưng l i v a ph thu c vào tính ch t th i v c a ngành tr ng
tr t:


61
Ngành chăn nuôi cung c p s c kéo và phân bón h u cơ cho tr ng tr t, ngư c l i
ngành tr ng tr t cung c p th c ăn (th c ăn thô và th c ăn tinh) là y u t quy t nh n
quy mô và t c phát tri n c a ngành chăn nuôi. Do v y nên khi phân b và phát tri n
ngành chăn nuôi c n xem xét k m b o cân i y các y u t u vào c a quá
trình s n xu t chăn nuôi, như: v n, lao ng, v t tư, gi ng, chu ng tr i, công tác phòng
ch ng d ch b nh. Trong các y u t ó, c bi t chú ý là kh năng cung c p ngu n th c
ăn, cho nên c n ph i b trí h p lý chăn nuôi v i tr ng tr t, gi i quy t t t khâu ch bi n
và d tr th c ăn cho chăn nuôi m b o t t các i u ki n cho chăn nuôi phát tri n
t hi u qu cao.
c2). Ngành chăn nuôi có quan h m t thi t và ch t ch v i ngành tr ng tr t, chúng t o
i u ki n thúc y nhau cùng phát tri n n u như vi cphân b s n xu t cân i h p lý và
ngư c l i:
Trong th c t tuỳ vào m c ích chăn nuôi s cho ta các s n ph m chăn nuôi có
giá tr khác nhau ho c cung c p s c kéo súc v t, ho c cung c p các lo i con gi ng, ho c
cung c p ngu n th c ph m giàu m như th t, tr ng, s a ho c cung c p nguyên li u cho
công nghi p như lông, da... Do c i m ó nên ng th i v i phân b và phát tri n
chăn nuôi c n ph i chú ý gi i quy t y và úng n m i quan h h u cơ gi a hai
ngành s n xu t quan tr ng này c hai ngành cùng phát tri n nh m em l i hi u qu
cao cho m i ngành và cho c n n nông nghi p.
c3). Ngành chăn nuôi cùng m t lúc có th t o ra nhi u lo i s n ph m v i nhi u giá tr
khác nhau, ph c v cho nhi u ngành s n xu t và i s ng c a nhân dân:
Vì th , gi i quy t m t v n cơ b n quan tr ng là “s n xu t cái mà xã h i c n”
thì khi phân b và phát tri n ngành chăn nuôi c n ph i căn c vào nhu c u c a các ngành
s n xu t khác; nhu c u c a th trư ng và kh năng tiêu dùng c a xã h i, ng th i cũng
c n xu t phát và căn c vào i u ki n t nhiên, kinh t - xã h i c a m i a phương, m i
vùng phân b chăn nuôi sao cho cân i, thích h p v i th c t v kh năng các y u t
u vào c a s n xu t ngành chăn nuôi b trí quy mô và cơ c u àn gia súc, gia c m
cho h p lý, nh m áp ng y nhu c u a d ng v s n ph m và nâng cao hi u qu s n
xu t ngành chăn nuôi.
c4). Các s n ph m là thương ph m c a ngành chăn nuôi s n xu t ra u khó b o
qu n, c n ph i ư c v n chuy n k p th i n nơi tiêu th s n ph m tươi s ng ho c ch
bi n gi ư c ph m c p c a nó:

62
Vì các lo i s n ph m mà ngành chăn nuôi cung c p là thương ph m có t l nư c
cao và hàm lư ng dinh dư ng l n cho nên r t d b các lo i vi khu n xâm nh p và làm
hư h i s n ph m. Do v y phân b và phát tri n chăn nuôi c n lưu ý k t h p v i vi c xây
d ng các cơ s ch bi n ho c b trí các phương ti n v n chuy n chuyên dùng thích h p
ho c b trí g n nơi tiêu th s n ph m, có v y m i mb o t ư c hi u qu cao trong
chăn nuôi.

A4.2. Các nhân t nh hư ng n phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p
A4.2.1. Nhóm nhân t t nhiên
Vì i tư ng s n xu t c a nông nghi p là nh ng sinh v t nên s n xu t nông
nghi p ph thu c ch t ch vào các i u ki n t nhiên. Hay nói cách khác là các i u ki n
t nhiên có nh hư ng tr c ti p, th m chí có khi quy t nh n vi c phân b và phát
tri n s n xu t nông nghi p. Trong các y u t c a t nhiên thì th i ti t - khí h u và th
như ng, ngu n nư c là có nh hư ng và tác ng nhi u nh t và chính vì th nên khi
phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p c n ph i quan tâm gi i quy t t t m i quan
h : “ t - nư c - khí h u và th i ti t - cây tr ng và v t nuôi”.
i u trên ây có th th y và ch ng minh b ng th c t r ng: cùng m t lo i cây
tr ng nhưng ư c phân b và phát tri n t ng vùng khác nhau, ch c ch n s cho năng
su t và ch t lư ng s n ph m không gi ng nhau. ó chính là nh hư ng tác ng c a
i u ki n t nhiên em l i. Do v y, vi c i u tra nghiên c u, phân tích và ánh giá úng
n i u ki n t nhiên, nh t là khí h u - th i ti t, ngu n nư c và t ai là ti n cho
vi c phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p h p lý có hi u qu .
i v i nư c ta, i u ki n khí h u nhi t i gió mùa cũng như v thu văn cũng
v y, có r t nhi u i u ki n thu n l i cho phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p,
song cũng không ít khó khăn b i tính ch t kh c nhi t c a i u ki n khí h u th i ti t và
thu văn ó gây ra. Do ó, khi phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p c n i u tra
phân tích y các y u t v khí h u th i ti t và thu văn m t cách chi ti t, chính xác
nh m t n d ng, khai thác tri t l i th c a nó mang l i, ng th i kh c ph c và h n
ch nh ng khó khăn, tác h i do chính nó gây ra.
V t ai, nư c ta 3/4 di n tích là t i núi d c, a hình ph c t p và lý hoá
tính c a t r t phong phú, a d ng; trong toàn b di n tích t t nhiên c a nư c ta hi n
ch có kho ng 11 tri u ha m b o s n xu t an toàn, nhưng di n tích này ã và ang có


63
xu hư ng b gi m i do các nhu c u khác c a quá trình công nghi p hoá - hi n i hoá và
ô th hoá. M t khác, dân s v n ang trong tình tr ng bi n ng tăng, cho nên bình
quân di n tích t nông nghi p trên u ngư i v n ã th p s còn b gi m xu ng n a. Do
v y, khi phân b và phát tri n s n xu t nông nghi p c n lưu ý th c hi n t t nguyên t c s
d ng t“ y và h p lý”.

A4.2.2. Nhóm nhân t kinh t - xã h i
Nhóm nhân t này bao g m nhi u lo i y u t khác nhau, trong ó có c các y u t
v t ch t và phi v t ch t ã tác ng, nh hư ng r t l n n quá trình phân b và phát
tri n s n xu t nông nghi p.
Th nh t: v i Vi t Nam, trư c h t ph i nói n m t y u t quan tr ng trong các
y u t phi v t ch t, ó là s i m i cơ ch qu n lý n n kinh t qu c dân nói chung và
kinh t nông nghi p nông thôn nói riêng, ã và ang là y u t có tác ng m nh m và
gi vai trò quy t nh i v i s phân b và phát tri n nông nghi p cũng như kinh t
nông thôn nư c ta, nó ã thúc y n n nông nghi p c a t nư c có bư c chuy n áng
k , ti n t i m t n n nông nghi p hàng hoá theo hư ng công nghi p hoá và hi n i hoá.
Th hai: các cơ s v t ch t, k thu t ph c v cho s n xu t nông nghi p và kinh t
nông thôn cũng ã và ang ư c nâng c p, tăng cư ng, như: thu l i hoá, cơ gi i hoá,
i n khí hoá, hoá h c hoá, h th ng và các phương ti n giao thông v n t i, thông tin liên
l c... cùng v i các ti n b khoa h c k thu t và công ngh m i; các gi ng cây tr ng, v t
nuôi m i v i các phương pháp nhân gi ng m i và s phát tri n c a ngành công ngh
sinh h c... ã có nh ng tác ng tích c c n quá trình phân b và phát tri n c a nông
nghi p.
Th ba: l c lư ng lao ng trong nông nghi p, nông thôn c a nư c ta ang còn
chi m trên 60% lao ng xã h i c a c nư c, ó cũng là m t y u t quan tr ng, m t
ngu n l c to l n có nh hư ng không nh c n ư c t n d ng, khai thác có hi u qu
phát tri n nông nghi p và kinh t nông thôn; ng th i góp ph n gi i quy t m t v n
xã h i quan tr ng c a t nư c ó là vi c làm cho lao ng.

A4.3. Th c tr ng phân b và phát tri n nông nghi p Vi t Nam
A4.3.1. Tình hình phân b và phát tri n các ngành s n xu t trong nông nghi p
a). Ngành tr ng tr t:



64
a1). Ngành tr ng cây lương th c và cây th c ph m:
Trong nhóm cây lương th c nư c ta thì cây lúa luôn luôn gi v trí hàng u và
vai trò ch o, nó ã i vào i s ng thư ng nh t c a nhân dân ta t hàng ngàn i nay.
Cây lúa ư c phân b t p trung v i quy mô di n tích l n vùng ng b ng sông H ng
(1046,7 nghìn ha) và vùng ng b ng sông C u Long (37.609 nghìn ha). Ngoài hai
vùng lúa l n và gi vai trò quan tr ng c a c nư c, còn có các d i ng b ng tuy quy mô
nh h p và không t p trung nhưng có vai trò to l n i v i các vùng mi n khác, ó là các
ng b ng: Thanh - Ngh - Tĩnh, Bình - Tr - Thiên, Nam - Ngãi - nh, Phú Yên -
Khánh Hoà, Ninh Thu n - Bình Thu n và m t s cánh ng lúa vùng ông B c:
Trùng Khánh, Qu ng Yên, ông Khê, Th t Khê; vùng Tây B c: Than Uyên, Nghĩa
L , i n Biên. Tình hình phát tri n cây lúa trong th i gian qua ư c tăng lên liên t c, c
di n tích và năng su t c 3 v : ông xuân, hè thu và v mùa, nên t ng s n lư ng thóc
không ng ng tăng lên trong 10 năm qua.
Cùng v i cây lúa thì các cây hoa màu lương th c có ý nghĩa r t quan tr ng trong
vi c cung c p m t ph n lương th c cho ngư i, th c ăn cho chăn nuôi và nguyên li u
cho công nghi p ch bi n phát tri n, trong nh ng năm v a qua di n tích các cây màu
lương th c dao ng trong kho ng 1 tri u n hơn 1,2 tri u ha và s n lư ng màu quy
thóc dao ng trong kho ng 2,2 tri u n 3,1 tri u t n. Trong nhóm cây màu lương th c
thì cây ngô ư c coi tr ng hơn c , so v i trư c khi i m i (1985) thì năm 2000 có di n
tích ngô tăng 1,84 l n và s n lư ng tăng 3,42 l n, qua các con s này cho ta th y r ng
năng su t ngô tăng lên áng k , chính là do vi c áp d ng các ti n b khoa h c k thu t,
ăc bi t là ưa các gi ng ngô m i, vào s n xu t trên quy mô i trà. Di n tích tr ng ngô
ư c phân b ch y u hai vùng: ông B c và ông Nam B , ti p sau là các vùng Tây
B c, B c Trung B và ng b ng sông H ng. Sau cây ngô là cây khoai lang và cây s n
trong nhóm các cây hoa màu lương th c nhưng di n tích tr ng chúng ã và ang có xu
hư ng gi m i như ng ch cho các cây tr ng khác em l i hi u qu cao hơn.
Bi u 4.2. Th c tr ng di n tích, s n lư ng lương th c th i kỳ 1990-2000




65
Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
V cây th c ph m, nư c ta có t p oàn cây tr ng khá phong phú và a d ng.
Tình hình s n xu t các lo i rau u có th ti n hành kh p nơi và nhi u mùa v trong
năm. Các vùng tr ng cây th c ph m ã và ang ư c hình thành và phát tri n, nh t là
các lo i rau s ch, áp ng nhu c u ngày càng tăng c a th trư ng v lo i th c ph m
này.




a2). Ngành tr ng cây công nghi p:

Trong ngành tr ng cây công nghi p ư c phân thành hai nhóm: cây dài ngày và
cây ng n ngày. nư c ta, i n hình cho cây công nghi p dài ngày có: Chè, Cà phê, Cao
su, D a..., cây ng n ngày có: Mía, L c, u tương, Thu c lá, Bông, Cói, ay... Trong
nh ng năm v a qua, nh t là t khi th c hi n i m i, ngành tr ng cây công nghi p ã
ư c y m nh phát tri n, các vùng chuyên canh v i quy mô di n tích l n ư c hình
thành nh m khai thác nh ng l i th s n có và áp ng cho nhu c u trong nư c và xu t
kh u v s n ph m cây công nghi p.




66
+ Cây mía ư c phân b t t c các vùng trong c nư c, di n tích l n nh t các
vùng ng b ng sông C u Long, ông Nam B , Duyên h i Nam Trung B .

+ Cây l c ư c tr ng ch y u B c Trung B và ông Nam B , ti p sau các
vùng ó là vùng ông B c, Duyên h i Nam Trung B , ng b ng sông H ng, r i n
Tây nguyên và ng b ng sông C u Long.

+ Cây u tương có th phân b t t c các vùng trong nư c ta, nhưng t p trung
nh t là vùng ông B c, ng b ng sông H ng; ti p sau là các vùng ông Nam B ,
ng b ng sông C u Long, Tây B c và Tây Nguyên.

+ Cây thu c lá có quy mô di n tích l n nh t là vùng ông Nam B , sau ó là
vùng ông B c và vùng Duyên h i Nam Trung B .

+ Cây bông ư c tr ng nhi u nh t là các t nh ng Nai (Vùng ông Nam B ) và
c L c (Vùng Tây nguyên).

Nhóm cây công nghi p hàng năm (cây ng n ngày) ư c tr ng v i di n tích nhi u
hơn c là mía, l c, u tương; r i n thu c lá, bông, cói, ay, dâu t m...




Bi u 4.3. Di n tích và s n lư ng m t s cây công nghi p hàng năm th i kỳ
1985-2000




67
Ngu n: Niên giám th ng kê năm 1990 - 2001
Nhóm cây công nghi p lâu năm (cây dài ngày) ch y u và có giá tr g m có cao
su, chè, cà phê, d a... Tình hình phát tri n m t s cây ch y u trong nhóm này ư c th
hi n trong bi u 4.4.
Bi u 4.4. Di n tích và s n lư ng m t s cây công nghi p lâu năm th i kỳ
1985-2000




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 1990 - 2001




68
+ Cây cao su có ngu n g c c n nhi t i nên a bàn thích h p hơn c là các t nh
phía Nam nư c ta, nó ư c phân b t p trung ch y u vùng ông Nam B , Tây
Nguyên và m t s t nh vùng B c Trung B cũng có ít di n tích tr ng cao su.
+ Cây cà phê là cây tr ng có ngu n g c nhi t i, ưa nhi t và ưa m. Di n tích cà
phê tăng lên tương i nhanh trong th i gian qua và có t i 3/4 di n tích cà phê c a c
nư c t p trung c L c (vùng Tây Nguyên). Cà phê Buôn Mê Thu t n i ti ng không
ch trong nư c mà c trên th trư ng qu c t . Di n tích tr ng cà phê còn l i ư c phân
b vùng ông Nam B và m t s vùng khác nhưng v i quy mô nh .
+ Cây chè cũng là lo i cây tr ng có ngu n g c nhi t i và c n nhi t i nên r t
thích h p v i nư c ta. Nhìn chung h u h t các vùng trong c nư c u có th tr ng chè
ư c, nhưng di n tích chè ch y u t p trung các t nh t Ngh An tr ra phía B c
(kho ng 90% di n tích chè c nư c khu v c này), sau ó là các t nh thu c vùng Tây
Nguyên.
a3). Ngành tr ng cây ăn qu :
Nư c ta có r t nhi u ti m năng cho ngành tr ng cây ăn qu phát tri n v i t p oàn
cây tr ng phong phú, có ngu n g c khác nhau và th c t nó ã ư c tr ng t lâu i
t t c các vùng trong c nư c. Nhi u s n ph m ã n i ti ng t xưa như bư i oan Hùng,
Phúc Tr ch, Biên Hoà; nhãn l ng Hưng Yên; cam Xã oài; xoài Lái Thiêu, Cao Lãnh;
ào Sa Pa, m n L ng Sơn... Tuy nhiên, tình hình phát tri n c a ngành này còn ch m và
thi u n nh do m t s nguyên nhân tác ng, trong ó có v n tiêu th , b o qu n và
ch bi n s n ph m ang còn nhi u khó khăn làm cho ngư i s n xu t chưa hoàn toàn yên
tâm s n xu t trên di n tích ã tr ng cũng như m r ng thêm quy mô di n tích tr ng m i.
a4). Ngành chăn nuôi:
S phát tri n ngành chăn nuôi c a nư c ta chưa tương x ng v i ti m năng s n có
v m i m t c a t nư c, chưa áp ng tho mãn cho nhu c u ngày càng tăng c a xã h i
v các lo i s n ph m. Trong các năm qua tuy quy mô àn gia súc, gia c m cũng như cơ
c u giá tr s n lư ng c a ngành chăn nuôi trong nông nghi p có tăng lên, song còn th p
và ch m.
- Chăn nuôi gia súc l n:
+ Chăn nuôi trâu ư c phát tri n theo nhi u hư ng khác nhau, như cung c p s c
kéo, th c ph m, s a, sinh s n và có a bàn phân b t p trung ch y u là hai vùng
ông B c và B c Trung B , sau ó n vùng Tây B c. Các t nh mi n Nam vi c chăn
nuôi trâu chưa ư c phát tri n.


69
+ Chăn nuôi bò ư c phân b và phát tri n tương i ng u các vùng trong
c nư c, song m i vùng khác nhau có quy mô và hư ng chăn nuôi không gi ng nhau.
àn bò ư c phân b t p trung nhi u nh t theo hư ng t ng h p (cày kéo, sinh s n, th t);
theo hư ng sinh s n ho c l y s a ư c phân b ch y u các vùng núi và cao nguyên
như Tây B c, Tây Nguyên, ngoài ra trong nh ng năm g n ây khu ven ô Hà N i và
thành ph H Chí Minh ã xu t hi n chăn nuôi bò s a; còn hai vùng ng b ng r ng l n
c a t nư c thì chăn nuôi bò theo hư ng cung c p s c kéo là ch y u.
Bi u 4.5. S lư ng àn gia súc, gia c m c a Vi t Nam th i kỳ 1985-2000




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
+ Ng a ư c nuôi ch y u các vùng mi n núi ph c v cho vi c v n chuy n
ngư i và hàng hoá trong khi các d ng lo i giao thông ây còn khó khăn, chưa phát
tri n. Tuy nhiên, chăn nuôi ng a nư c ta phát tri n chưa n nh, có xu hư ng gi m i
v s lư ng u con.
- Chăn nuôi gia súc nh :
Trong àn gia súc nh thì chăn nuôi l n là ngành chăn nuôi l y th t khá ph bi n
nư c ta có v trí quan tr ng nh t trong ngành chăn nuôi. Ngoài vi c cung c p th t cho


70
nhu c u tiêu dùng trong nư c và xu t kh u, nó còn t o i u ki n thu hút ngu n lao ng
trong nông thôn vào s n xu t, góp ph n nâng cao thu nh p cho nông dân và cung c p
m t ph n ngu n phân bón h u cơ cho ngành tr ng tr t. Nư c ta có nhi u gi ng l n,
trong nh ng năm qua nh vi c ch n l c và lai t o gi ng nên ch t lư ng àn l n và năng
su t chăn nuôi ngày càng tăng, c bi t, g n ây chăn nuôi l n hư ng n c khá phát tri n
nhi u nơi ã thu ư c k t qu kh quan. Quy mô àn l n tăng lên khá n nh trong
các năm qua, vùng chăn nuôi nhi u l n nh t là ng b ng sông H ng, B c Trung B và
ng b ng sông C u Long, r i n các vùng khác trong c nư c.
- Chăn nuôi gia c m ngày càng có vai trò to l n trong s n xu t và i s ng, nó
v a là ngu n cung c p th c ph m quý cho con ngư i, l i t n d ng ư c ngu n lao ng
và các lo i ph ph ph m c a tr ng tr t, em l i hi u qu kinh t cao. Các i u ki n và
ti m năng phát tri n chăn nuôi gia c m nư c ta r t l n nên trong nh ng năm v a
qua, quy mô àn gia c m tăng khá nhanh.
Chăn nuôi gà ư c phát tri n r ng kh p các vùng, mi n trong c nư c, ch y u
trong các h gia ình, ngoài ra các vùng ven ô th còn có m t s xí nghi p, trang tr i
l n chăn nuôi gà theo phương pháp công nghi p cung c p th t, tr ng cho khu v c. V t
ư c phân b và phát tri n t p trung ch y u vùng ng b ng sông C u Long. Ngan,
ng ng ư c nuôi nhi u các vùng tương i cao thu c ng b ng sông H ng và Duyên
h i Nam Trung B .



A4.3.2. M t s nh n xét chung v th c tr ng phân b và phát tri n nông nghi p
Vi t Nam
Nư c ta n m trong vành ai nhi t i b c bán c u nhưng có v trí a lý khá c
áo, riêng ph n l c a ư c tr i dài trên 15 vĩ nên mang y c i m c a khí h u
nhi t i gió mùa có pha tr n ít nhi u tính ch t ôn i, do v y n n nông nghi p nư c ta
ư c phát tri n v i t p oàn cây tr ng và v t nuôi r t phong phú và a d ng.
Th t v y, h u h t các cây tr ng và v t nuôi ư c phát tri n nư c ta có ngu n
g c nhi t i như:
- Cây lương th c: Lúa, ngô, khoai, s n...
- Cây công nghi p: Cao su, chè, cà phê... (cây dài ngày)
Mía, tương, thu c lá... (cây ng n ngày)


71
- Cây th c ph m: Rau mu ng, cà, mư p, xu xu, b u bí...
- Cây ăn qu : V i, nhãn, xoài, d a, mít, chu i...
- Các v t nuôi: Trâu, bò, l n, gà,...
Ngoài ra còn có m t s cây tr ng có ngu n g c á nhi t i ho c ôn i, như các
lo i cây th c ph m: Su hào, b p c i, c c i ư ng..., cây ăn qu : ào, táo, m n, lê...; v t
nuôi: C u.
V i v trí a lý và khí h u th i ti t ó ã cho phép n n nông nghi p Vi t Nam có
th tr ng c y quanh năm và thu ho ch b n mùa hoa trái cũng như chăn nuôi v i nhi u
lo i gia súc, gia c m khác nhau n u như bi t t n d ng và khai thác t t nh ng thu n l i,
ng th i kh c ph c và h n ch nh ng khó khăn do chính các i u ki n t nhiên ó nh
hư ng, tác ng n s phân b và phát tri n nông nghi p. Th c t n n nông nghi p Vi t
Nam ã kh i s c ti n b và bư c u ã t ư c thành t u áng khích l , c bi t là t
sau khi có Ngh quy t 10 NQ/Tw ngày 05/4/1988 c a B Chính tr v “ i m i qu n lý
kinh t nông nghi p nh m gi i phóng m nh m s c s n xu t trong nông thôn, trong t ng
h nông dân”.
i u ó ư c ch ng minh rõ nh t là t m t nư c ph i nh p kh u lương th c, n
nay không nh ng nư c ta ã m b o ư c chi n lư c an ninh lương th c trong c nư c
mà trong các năm g n ây bình quân m i năm nư c ta ã xu t kh u ư c trên dư i 4
tri u t n g o, ng hàng th hai trên th gi i (sau Thái Lan). Ngoài ra, nư c ta còn xu t
kh u nhi u lo i nông s n hàng hoá thu c nhóm cây công nghi p, cây th c ph m, cây ăn
qu , các lo i hoa và s n ph m chăn nuôi ra th trư ng các nư c trong khu v c và trên th
gi i, góp ph n quan tr ng trong t ng kim ng ch xu t kh u c a t nư c.
ng th i, m c dù xu t phát i m là t m t n n nông nghi p l c h u, c canh,
phân tán, năng su t và hi u qu th p, nhưng n nay chúng ta ã và ang chuy n d n
sang m t n n nông nghi p hàng hoá, phát tri n a d ng v i năng su t và hi u qu cao
hơn theo hư ng công nghi p hoá và hi n i hoá c trong tr ng tr t và chăn nuôi, t ng
s n ph m nông nghi p ngày càng tăng, i s ng nông dân ngày càng ư c c i thi n
hơn.
Bên c nh ó, trong nông nghi p ã và ang có s chuy n d ch cơ c u s n xu t t
c canh, thu n nông sang a canh t ng h p, phát tri n khá toàn di n các ngành c trong
tr ng tr t và c trong chăn nuôi, v i m c ích không ch tho mãn cho nhu c u c a nông
dân cũng như m i cư dân trong nông thôn mà còn cung c p nông s n hàng hoá cho xã
h i, nguyên li u cho công nghi p và ngu n hàng cho xu t kh u. K t qu c a quá trình

72
chuy n d ch cơ c u s n xu t nông nghi p ư c bi u hi n b ng các con s c th trong
bi u 4.6.
Bi u 4.6. Cơ c u các ngành s n xu t trong nông nghi p




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
T sau khi th c hi n i m i cơ ch qu n lý n n kinh t , nông nghi p nư c ta ã
thu ư c nh ng k t qu cơ b n bư c u r t quan tr ng, nó ã làm cho b m t kinh t -
xã h i trong khu v c nông thôn thay i áng k , góp ph n tích c c vào ti n b kinh t -
xã h i c a t nư c.
Tuy nhiên, bên c nh nh ng k t qu và ti n b ó, trong nông nghi p và kinh t
nông thôn v n còn b c l m t s t n t i, h n ch , như: cơ c u kinh t nông nghi p nông
thôn chuy n d ch còn ch m, v n còn tình tr ng m t cân i và b t h p lý trong cơ c u
ó; năng su t lao ng còn th p; nông s n hàng hoá còn ít chưa áp ng ư c y
cho nhu c u trong nư c và cho nhu c u xu t kh u òi h i ngày càng l n và a d ng. Do
ó, c n nghiên c u gi i quy t b ng các bi n pháp h u hi u nh m ti p t c th c hi n
phân b và phát tri n nông nghi p ngày càng h p lý hơn, thu ư c hi u qu toàn di n
ngày càng cao hơn, v n ph i ti p t c th c hi n tích c c quá trình chuy n d ch cơ c u
kinh t nông nghi p, nông thôn theo hư ng s n xu t hàng hoá, a d ng hoá, k t h p v i
quá trình ô th hoá nông thôn trong s nghi p công nghi p hoá và hi n i hoá t
nư c.

A4.4. nh hư ng phân b và phát tri n nông nghi p Vi t Nam



73
T th c tr ng nêu trên, k t h p v i i u ki n và ti m năng v các ngu n l c ph c
v cho s n xu t nông nghi p c a t ng a phương, t ng vùng và c nư c, ng th i
tho mãn cho nhu c u v nông s n ph m c a n n kinh t qu c dân và cho nhu c u xu t
kh u trong giai o n cách m ng m i c a t nư c, góp ph n cùng các ngành kinh t
khác trong c nư c ph n u n năm 2020 Vi t Nam tr thành m t nư c công
nghi p phát tri n, òi h i ph i xây d ng và phát tri n m t n n nông nghi p v i cơ c u
ngành h p lý gi a hai nhóm ngành tr ng tr t và chăn nuôi trong t ng th ngành nông
nghi p và trong n i b t ng nhóm ngành ó.
Trong t ng th toàn ngành nông nghi p c n tăng nhanh cơ c u ngành chăn nuôi
chăn nuôi th c s tr thành ngành s n xu t chính, cân i v i tr ng tr t.
Trong n i b t ng nhóm ngành c n y m nh quá trình chuy n d ch cơ c u cây
tr ng trong tr ng tr t và cơ c u v t nuôi, hư ng nuôi trong chăn nuôi.
Trong tr ng tr t, cây lương th c luôn luôn gi v trí hàng u và vai trò ch l c vì
nó có nhi m v c c kỳ quan tr ng trong vi c m b o an ninh lương th c c a qu c gia -
ó là cơ s v ng ch c cho m i quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a t nư c, i
s ng c a nhân dân và an ninh c a T qu c. Ngoài ra, nó còn óng góp ngu n nông s n
hàng hoá cho nhu c u xu t kh u c a n n kinh t qu c dân. Do ó, c n ph i tăng cư ng
u tư thâm canh cao trên toàn b di n tích s n xu t cây lương th c, nh t là cây lúa
nư c, hai vùng ng b ng l n B c B và Nam B , cũng như các d i ng b ng vùng
B c Trung B , Duyên h i Nam Trung B và các cánh ng các vùng ông B c, Tây
B c B c B và vùng ông Nam B .
Bên c nh cây lương th c, c n tăng nhanh quy mô và cơ c u ngành tr ng cây công
nghi p (c cây dài ngày và cây ng n ngày) , cây th c ph m, cây ăn qu , hoa và cây c nh
theo hư ng s n xu t hàng hoá áp ng nhu c u a d ng và phong phú v các lo i
nông s n cho tiêu dùng n i b và cho xu t kh u. V i nư c ta ti m năng v m i m t
phát tri n các nhóm cây tr ng này còn r t l n, song nhi u năm qua hưa ư c khai thác
y và h p lý. Do v y, hư ng t i c n ph i tăng cư ng y m nh phát tri n các nhóm
cây tr ng này nh ng nơi có các i u ki n t nhiên, kinh t và xã h i thích h p nh m
tăng nhanh giá tr s n xu t ngành tr ng tr t nói riêng và ngành nông nghi p nư c ta nói
chung.
Cây công nghi p dài ngày như cao su c n ư c m r ng di n tích các vùng
ông Nam B , Tây Nguyên và Duyên h i mi n Trung, ph n u n năm 2010 di n tích

74
s n xu t t 55 v n ha v i s n lư ng kho ng 45 v n t n m khô. Cây cà phê t p trung
các t nh thu c vùng Tây Nguyên, c n m r ng di n tích m i các vùng núi phía B c và
B c Trung B (Thanh Hoá, Ngh An). i v i cây chè, c n tăng cư ng thâm canh tăng
năng su t trên di n tích s n xu t chè hi n có các vùng trung du và mi n núi phía B c,
Lâm ng (Tây Nguyên) và các vùng khác; ng th i tr ng m i m r ng di n tích chè
m t s nơi có i u ki n như Thanh Hoá, phía Tây Ngh An (B c Trung B )... ph n u
n năm 2005 có 104 nghìn ha chè trong c nư c.
Cây ăn qu trong th i gian t i c n t p trung u tư và phát tri n các vùng s n xu t
có tính hàng hoá l n như xoài ông Nam B và ng b ng sông C u Long, cam
Ph Quỳ (Ngh An), m n B c Hà (Lào Cai), v i thi u L c Ng n (B c Giang)...
ng th i chú tr ng n khâu ch bi n và th trư ng tiêu th s n ph m s n xu t ra.
Trong chăn nuôi, c n phát tri n a d ng hoá các lo i gia súc, gia c m có th sinh
trư ng và phát tri n t t nư c ta theo các phương th c, các hư ng nuôi và ph c v cho
các m c ích chăn nuôi khác nhau. c bi t, c n m r ng quy mô và cơ c u àn gia súc,
gia c m cung c p thương ph m (th t, tr ng, s a, da) tho mãn cho nhu c u tiêu dùng
c a nhân dân, nguyên li u cho công nghi p, ngu n hàng cho xu t kh u; ng th i chú
tr ng phát tri n àn gia súc, gia c m sinh s n cung c p con gi ng cho hư ng chăn
nuôi toàn di n trong nông nghi p. Trong chăn nuôi gia súc l n c n ph n u trong
nh ng năm t i tăng quy mô àn trâu lên trên 3 tri u con; bò t trên 4 tri u con, trong ó
c n m r ng quy mô àn bò s a M c Châu (Sơn La), c Tr ng (Lâm ng) và ngo i
vi các thành ph l n (Hà N i, thành ph H Chí Minh...). Trong chăn nuôi gia súc nh ,
c n phát tri n m nh àn l n kh p các vùng, mi n, ph n u n năm 2010 ưa quy mô
àn l n c a c nư c t ư c 28 - 30 tri u con. Chăn nuôi gia c m c n y m nh phát
tri n r ng kh p n năm 2010 t quy mô àn t i 340 - 350 tri u con.
* th c hi n nh hư ng trên ây, c n ph i gi i quy t t t các v n ch y u
sau:
Trong tr ng tr t ph i chú tr ng c vi c m r ng di n tích b ng khai hoang, ph c
hoá và tăng v nh ng nơi còn kh năng và có i u ki n; ng th i tăng cư ng u tư
thâm canh tăng năng su t cây tr ng trên toàn b di n tích ang ti n hành s n xu t các
lo i cây tr ng. Trong ó c n c bi t chú ý tăng hàm lư ng “ch t xám” trong các lo i
s n ph m b ng cách áp d ng r ng rãi nh ng ti n b khoa h c k thu t và công ngh m i
vào s n xu t, t vi c s d ng các gi ng cây tr ng m i thích h p có năng su t và ch t


75
lư ng cao, n vi c áp d ng các phương pháp canh tác tiên ti n cùng v i vi c s d ng
các ch ph m phân bón và phòng tr sâu b nh cho cây tr ng do ngành công ngh sinh
h c mang l i, i u ó không ch nh m m c ích không ng ng nâng cao hi u qu s n
xu t mà nó còn t o ra và cung c p cho xã h i các lo i s n ph m s ch, an toàn cho i
s ng con ngư i, m b o cho môi trư ng trong lành và m t n n nông nghi p phát tri n
b n v ng.
Trong chăn nuôi ph i chú tr ng ng b các gi i pháp, i ôi v i vi c m r ng
quy mô àn gia súc, gia c m có cơ c u h p lý theo các hư ng chăn nuôi và phù h p v i
t ng vùng thì c n quan tâm gi i quy t cân i hàng lo t các y u t u vào khác, như:
con gi ng, th c ăn, chu ng tr i, lao ng, công c s n xu t và công tác phòng ch ng
d ch b nh cho gia súc, gia c m, cùng v i vi c tiêu th s n ph m s n xu t ra. c bi t c n
tăng cư ng áp d ng các phương pháp chăn nuôi tiên ti n v i các gi ng gia súc, gia c m
m i (l n siêu n c, ngan siêu gan, gà siêu tr ng, bò s a cao s n. v.v...), cùng v i các lo i
th c ăn giàu dinh dư ng, các lo i sinh t và khoáng ch t thích h p v i t ng lo i gia
súc, gia c m theo các hư ng nuôi trong chăn nuôi.



B. LÂM NGHI P
B4.1. Vai trò c a lâm nghi p
Ngành lâm nghi p hay ngh r ng i v i Vi t Nam có vai trò to l n trên nhi u
lĩnh v c, k c quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a t nư c, ph c v i s ng sinh
ho t c a nhân dân n v n an ninh qu c phòng và c vi c xây d ng, b o v môi
trư ng sinh thái ti n b .
Lâm nghi p cung c p ngu n nguyên li u cho nhi u ngành công nghi p và ti u
th công nghi p phát tri n; cung c p v t li u và nhiên li u cho ngành giao thông v n t i;
cung c p ngu n hàng hoá cho xu t kh u; cung c p nhi u lo i lâm s n ph c v cho nhu
c u dân sinh hàng ngày. Lâm nghi p phát tri n còn là i u ki n th c hi n s phân
công và thu hút ngu n lao ng tham gia vào quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a t
nư c, tăng thu nh p cho nhân dân - c bi t là ng bào dân t c ít ngư i các vùng sâu,
vùng xa, vùng cao c a T qu c. Bên c nh ó, r ng còn là m t y u t , m t b ph n
không th thi u trong t ng th môi trư ng t nhiên, có vai trò to l n trong vi c phòng




76
h , b o v s n xu t và i s ng c a con ngư i, xây d ng môi trư ng sinh thái ti n b và
b n v ng.

B4.2. c i m phân b và phát tri n lâm nghi p Vi t Nam
Vi t Nam có di n tích r ng r ng l n và ư c phân b r ng kh p trên các d ng
a hình khác nhau c a t nư c, trong ó có c r ng t nhiên và r ng tr ng m i, có c
r ng t p trung và r ng phân tán. Tuỳ t ng m c ích khác nhau mà ngành lâm nghi p
phân b và phát tri n r ng v i nh ng quy mô khác nhau trên nh ng vùng lãnh th khác
nhau.
R ng Vi t Nam ch y u là r ng nhi t i, ch có m t s ít di n tích r ng ôn i
nh ng vùng núi cao và vùng Tây Nguyên, ó chính là do i u ki n khí h u c a nư c ta
t o nên. V i c i m ó có r t nhi u thu n l i cho ngành lâm nghi p nư c ta phát tri n
v i t p oàn ng, th c v t r ng phong phú và a d ng, có kh năng cho năng su t cao,
cung c p nhi u lâm s n cho t nư c.

B4.3. Các y u t nh hư ng n phân b và phát tri n lâm nghi p
B4.3.1. Y u t t nhiên và tài nguyên thiên nhiên
Vì i tư ng s n xu t c a ngành lâm nghi p là sinh v t nên các y u t t nhiên có
tác ng và nh hư ng l n n quá trình phân b và phát tri n ngành lâm nghi p. V i
nư c ta, y u t khí h u nhi t i gió mùa có pha tr n ít nhi u tính ch t ôn i là i u
ki n r t thu n l i nhưng cũng chính nó gây ra không ít khó khăn cho s phân b và phát
tri n c a ngành lâm nghi p.
Tài nguyên r ng phong phú và a d ng, theo th ng kê c a các nhà lâm h c thì
r ng Vi t Nam có t i trên 7 nghìn loài th c v t v i khá y các nhóm cung c p g
(k c các lo i g quý, như: inh, Lim, S n, Táu, G , Mun, Lát...), cung c p nh a, cung
c p dư c li u, các lo i tre n a.v.v..; có t i 3 trăm loài thú l n nh và ng v t bò sát; 1,2
nghìn loài chim quý... Bên c nh ó, ngu n tài nguyên t v i kho ng 3/4 di n tích t t
nhiên là t i núi d c - ây chính là cơ s , là ngu n l c to l n cho s phát tri n c a
lâm nghi p nư c ta.
Tuy v y, trong nh ng năm qua vi c qu n lý và khai thác chưa t t nên hi u qu
chưa cao; n n khai thác và tàn phá r ng khá ph bi n, r ng ít ư c chăm sóc ã gây nên
h u qu không t t, ph n nào ã làm cho ngu n tài nguyên r ng b c n ki t. Vì v y, trong



77
th i gian t i c n ph i có phương hư ng và gi i pháp tích c c ph c h i và phát tri n
r ng và ngành lâm nghi p.

B4.3.2. Y u t kinh t - xã h i
phát tri n ngh r ng (c tr ng m i, chăm sóc tu b , b o v và khai thác) c n
òi h i cung c p m t l c lư ng lao ng thích h p c v s lư ng và ch t lư ng. Lao
ng nư c ta khá d i dào, tài nguyên r ng r ng l n, nhưng trong các năm qua u tư lao
ng cho ngành lâm nghi p còn quá ít, trong khi ó ngu n lao ng còn dôi dư thi u
vi c làm chi m t l tương i cao, nh t là trong khu v c nông thôn. Do ó, i v i
nư c ta, cùng v i ti m năng to l n v t nhiên, c n ph i khai thác th m nh v ngu n l c
quan tr ng này y m nh phát tri n ngành lâm nghi p nh m gi i quy t vi c làm và
c i thi n i s ng cho ngư i lao ng, ng th i tăng thêm thu nh p c a n n kinh t
qu c dân.
Bên c nh y u t lao ng thì nhu c u v các lo i lâm s n c a t nư c cùng v i
nhu c u dân sinh và nhu c u xu t kh u còn r t l n mà ti m năng c a ta còn nhi u, ó
cũng là m t y u t quan tr ng kích thích, thúc y ngành lâm nghi p ngày càng phát
tri n.
M t khác, các cơ s v t ch t k thu t ph c v ngành lâm nghi p và ngh r ng
ngày càng ư c tăng cư ng. Trình cơ gi i hoá trong lâm nghi p t khâu tr ng m i,
n khai thác, v n chuy n và ch bi n lâm s n không ng ng ư c c i ti n và hi n i.
ó là các nhân t tích c c t o i u ki n thu n l i cho ngành lâm nghi p phát tri n.
M t trong các y u t quan tr ng có nh hư ng to l n và tác ng tích c c i v i
s phát tri n lâm nghi p nư c ta ó là ch trương, ư ng l i, cơ ch và chính sách c a
ng và Nhà nư c ta. Cũng như trong nông nghi p, ây là m t y u t gi vai trò c c kỳ
quan tr ng i v i quá trình phân b và phát tri n c a ngành lâm nghi p Vi t Nam.




B4.4. Hi n tr ng - nh hư ng phân b và phát tri n lâm nghi p Vi t Nam
B4.4.1. Hi n tr ng
Giai o n trư c Cánh m ng Tháng 8 vi c khai thác lâm s n nư c ta, nh t là g ,
không có t ch c, tuỳ ti n, b t h p lý. Sau Cách m ng Tháng 8 và nh t là sau ngày gi i


78
phóng mi n Nam th ng nh t T qu c, nư c ta ã chú tr ng xây d ng, c ng c ngành
khai thác r ng; ng th i ã t ch c xây d ng hàng trăm lâm trư ng qu c doanh c
trung ương và a phương. Công tác khai thác r ng bư c u có k t qu , nhưng ch y u
ch là các lo i g và tre n a. i ôi v i vi c khai thác chúng ta ã tr ng m i hàng ch c
v n ha r ng. Song c vi c khai thác và tr ng r ng m i v n ch t m c th p, tr ng
m i chưa bù l i s lư ng khai thác, r ng u ngu n chưa ư c chú ý b o v ã gây ra
hi n tư ng xói mòn, r a trôi và lũ l t x y ra khá nghiêm tr ng. Trong nhi u năm qua
vi c chăm sóc tu b và b o v r ng nói chung chưa ư c quan tâm úng m c, ch y u
v n là khai thác. Ngay c nh ng khu r ng có giá tr kinh t cao v m t du l ch cũng
không ư c b o v ch t ch . Sau 1975 m i có quy ho ch các khu r ng c m và n năm
1992 Nhà nư c ã ti n hành xây d ng các khu b o t n t nhiên.
Ngay c trong nh ng năm trư c khi có ch trương và chính sách i m i cơ ch
qu n lý n n kinh t qu c dân nói chung và kinh t nông nghi p nông thôn cũng như lâm
nghi p nói riêng thì ngành lâm nghi p nư c ta chưa ư c quan tâm úng m c - k c
công tác khai thác lâm s n cũng như chăm sóc, tu b và b o v r ng cũng như nhi m v
tr ng m i r ng. Vi c khai thác, ch bi n g và lâm s n nhìn chung phát tri n không n
nh; công tác b o v r ng còn khó khăn và nhi u h n ch , hi n tư ng cháy r ng thư ng
xuyên x y ra, bên c nh ó vi c ch t phá r ng v n ti p di n ã d n n tình tr ng di n
tích r ng t nhiên liên t c b gi m i, ch riêng có di n tích r ng tr ng v i các m c ích
khác nhau (r ng s n xu t, r ng phòng h ,...) có xu hư ng tăg lên. c bi t, t khi th c
hi n i m i cơ ch qu n lý n n kinh t qu c dân, cùng v i nông nghi p, trong lâm
nghi p ã tri n khai vi c giao t giao r ng n nh lâu dài cho ngư i s n xu t (t i thi u
là 50 năm), cùng v i các ch trương chính sách khác c a ng và Nhà nư c: u tư cho
tr ng r ng (chương trình 327 - “ph xanh t tr ng i núi tr c”), cho nhân dân vay v n
và khuy n khích ngư i dân phát tri n lâm nghi p.v.v... thì ngh r ng ã ư c khôi ph c
và phát tri n khá m nh, vi c chăm sóc, tu b và b o v cùng v i vi c tr ng m i r ng
ư c y m nh. Hàng lo t mô hình kinh t nông - lâm k t h p ã ư c hình thành và
phát tri n t t, ã t hi u qu cao trên nhi u lĩnh v c: kinh t , xã h i và môi trư ng.

B4.4.2. nh hư ng phân b và phát tri n lâm nghi p
Trong th i gian t i, nh hư ng phân b và phát tri n s n xu t kinh doanh lâm
nghi p c n t p trung vào các n i dung ch y u sau:




79
- Ti p t c khai thác h p lý, có hi u qu các lo i lâm s n áp ng cho nhu c u
chung c a n n kinh t qu c dân; y m nh khôi ph c, khoanh nuôi, b o v và phát tri n
tài nguyên r ng gi gìn môi trư ng sinh thái, b o t n di n tích r ng t nhiên; ng
th i tăng cư ng tr ng m i r ng theo các hư ng, v i các m c ích khác nhau: r ng
nguyên li u, r ng ph c v xây d ng cơ b n và s n xu t g , r ng cung c p g tr m ,
r ng c s n, r ng dư c li u, r ng phòng h s n xu t và i s ng..., ph n u n 2005
tr ng m i thêm 5 tri u ha r ng n năm 2010 ph xanh h t di n tích t tr ng, i núi
tr c, ưa di n tích r ng c a c nư c lên kho ng 15 tri u ha v i che ph t ư c
45%. t ư c m c tiêu trên c n căn c vào a bàn c a t ng vùng phân b các
lo i cây tr ng thích h p v i t ng hình th c phát tri n r ng t p trung hay r ng phân tán,
b ng nhi u mô hình t ch c s n xu t khác nhau, trong ó, c n nhân r ng mô hình nông -
lâm k t h p.



C. NGƯ NGHI P

C4.1. Vai trò c a ngư nghi p
i v i nư c ta, phát tri n ngành ngư nghi p có ý nghĩa và vai trò to l n i v i
n n kinh t qu c dân và i s ng xã h i c a chúng ta. Ngư nghi p cung c p cho con
ngư i ngu n th c ph m r t ph thông, giàu m có ngu n g c ng v t nhưng d tiêu,
ngon, b và l i h p v i kh u v và th hi u c a h u h t m i ngư i, nó cung c p nguyên
li u cho ngành và ti u th công nghi p, ngu n hàng cho xu t kh u; nó là ngành s n xu t
em l i giá tr l n và hi u qu kinh t cao trên m t ơn v di n tích, nó cung c p ngu n
th c ăn giàu m cho ngành chăn nuôi gia súc, gia c m phát tri n, ng th i nó còn t o
i u ki n thu hút và phân công l i l c lư ng lao ng xã h i.

C4.2. c i m phân b và phát tri n ngư nghi p
Cũng như nông nghi p và lâm nghi p có i tư ng s n xu t là sinh v t, nhưng
trong ngư nghi p thì i tư ng ó l i s ng trong môi trư ng nư c, chúng r t phong phú
và a d ng v ch ng lo i; ph c t p v c tính sinh thái và phân b . Chính vì v y nên
c n ph i nghiên c u k c tính c a t ng lo i phân b h p lý và có các bi n pháp tác
ng thích h p khi phát tri n ngư nghi p nh m thu ư c hi u qu cao.
Các s n ph m c a ngành ngư nghi p s n xu t ra u là nh ng lo i có t l nư c
cao và hàm lư ng dinh dư ng l n cho nên khó b o qu n, r t d b hư h ng n u như

80
không chú ý n khâu tiêu th s n ph m. Do o, i ôi v i phân b và phát tri n s n
xu t ngành ngư nghi p c n ph i ng th i có hư ng và bi n pháp gi i quy t t t v n
tiêu th , b o qu n và ch bi n s n ph m k p th i.

C4.3. Các y u t nh hư ng t i phát tri n và phân b ngư nghi p
C4.3.1. Nhóm y u t t nhiên
Trư c h t, trong nhóm y u t này c n ph i nói n ngu n nư c, a i m và môi
trư ng phân b và phát tri n ngư nghi p - ó là di n tích m t nư c - nó là cơ s , i u
ki n u tiên không th thi u v ng ư c i v i ngành ngư nghi p.
Vi t Nam có di n tích m t nư c khá r ng l n và ư c phân b h u h t các vùng
c a t nư c, v i y các môi trư ng: nư c m n, nư c ng t và nư c l . Ch y d c
sư n ông và Nam c a ph n l c a nư c ta là 3.260 km b bi n, g n 1 tri u km2 th m
l c a; v i hàng ch c v n ha m t nư c trong t li n (39 v n ha m, h l n; 54 v n ha
vùng ng p nư c; 5,7 v n ha ao và 44 v n km sông ngòi, kênh r ch); v i hàng trăm c a
sông nư c ra bi n - nh ng d n li u trên ây ph n nào ã nói lên ti m năng to l n và
a d ng v môi trư ng ngành ngư nghi p phát tri n.
Bên c nh ó, v i c trưng c a khí h u nhi t i gió mùa ã t o cho ngành ngư
nghi p nư c ta nh ng i u ki n khá thu n l i, v i lư ng mưa bình quân hàng năm 1500
- 2000 mm ã cung c p m t lư ng nư c không nh cho s n xu t và i s ng c a nhân
dân ta; v nhi t bình quân hàng năm nhìn chung phù h p v i các lo i thu s n, nh t là
vùng ven bi n có nhi t tương i m áp và khá n nh quanh năm, ó là i u ki n
thích h p cho thu s n nư c m n, nư c l phát tri n.
ng th i, ngu n tài nguyên thu h i s n c a Vi t Nam r t phong phú và a
d ng, v i tr lư ng khá l n. Vùng bi n c a nư c ta là nơi giao lưu và h i t c a các
lu ng di cư c a các lo i h i s n t ông B c xu ng và t Tây Nam lên, v i hàng nghìn
loài cá bi n, hàng trăm loài cua bi n, tôm, trai, c, h n, rong bi n..., trong ó có nhi u
lo i nhóm c s n c a bi n.
Tuy r ng các y u t t nhiên ã t o ra r t nhi u thu n l i cho s phân b và phát
tri n ngành ngư nghi p t hi u qu cao, song b n thân các y u t ó cũng ã gây ra c
khó khăn cho ngư nghi p, như: lũ l t v mùa mưa và h n hán v mùa khô, nh t là các
t nh phía Nam.




81
C4.3.2. Nhóm y u t kinh t -xã h i
Lao ng nư c ta r t d i dào nhưng th c t u tư cho ngư nghi p chưa tương
x ng v i ti m năng phát tri n c a ngành ngư nghi p, d n n k t qu và hi u qu ngành
này còn th p, chưa áp ng y nhu c u v các lo i thu , h i s n cho tiêu dùng trong
nư c cũng như cho nhu c u xu t kh u. Do ó, trong th i gian t i c n ph i có bi n pháp
tích c c khai thác t t c hai ngu n l c quan tr ng này nh m y m nh phát tri n ngư
nghi p c a nư c ta.
Cơ s v t ch t k thu t ph c v cho ngư nghi p bư c u ư c chú ý tăng cư ng
u tư phát tri n, k c các cơ s h t ng nuôi tr ng thu s n nư c m n, nư c l ,
nư c ng t nhi u vùng trong c nư c; c các phương ti n tàu thuy n, ngư c ph c v
cho vi c khai thác h i s n; r i n các cơ s , trang thi t b , phương ti n v n chuy n, b o
qu n và ch bi n thu , h i s n...
Tuy nhiên, các phương ti n khai thác, ánh b t hi n i còn thi u, nên ã h n ch
kh năng ánh b t các lo i h i s n vùng bi n sâu và xa b , i u ó ph n nào ã nh
hư ng n s phát tri n c a ngành ngư nghi p.
Bên c nh các y u t thu c v ngu n l c ch y u c a ngành nêu trên thì m t y u
t không kém ph n quan tr ng i v i s phát tri n c a ngư nghi p nư c ta ó là nhu
c u v các lo i thu s n cung c p cho s n xu t và tiêu dùng trong nư c cũng như cho
nhu c u xu t kh u còn r t l n, chính nó s là y u t kích thích và òi h i ngư nghi p
Vi t Nam ph i ph n u vươn lên, y m nh phát tri n s n xu t tho mãn cho các
nhu c u ó.
ng th i, trong nh ng năm g n ây, các ch trương, chính sách c a ng và
Nhà nư c, c bi t là vi c thay i cơ ch qu n lý n n kinh t qu c dân, ã và ang là
y u t tích c c, ã tác ng m nh m n quá trình phân b và phát tri n ngành ngư
nghi p c a nư c ta.

C4.4. Hi n tr ng và nh hư ng phân b , phát tri n ngành ngư nghi p Vi t
Nam
C4.4.1. Hi n tr ng
a). V ánh b t thu h i s n:
Trư c Cách m ng Tháng 8, ngh cá nư c ta kém phát tri n, c v trình k thu t
cũng như ngư c th công, bên c nh ó các ch ngh cá l i thu thu c a ngư dân r t n ng


82
(t 1/2 n 2/3 s n lư ng). Ngay sau năm 1954 mi n B c và sau năm 1975 - gi i phóng
mi n Nam th ng nh t t nư c, ngh cá ư c c ng c và phát tri n, ngành ngư nghi p nư c
ta ã có nhi u i u ki n thu n l i phát tri n. S n lư ng cá ánh b t ư c hàng năm bình
quân t 50 - 60 v n t n (B c B 1/6, mi n Trung và Nam B 2/6, ông Nam B g n 2/6,
v nh Thái Lan 1/6 s n lư ng). Song ph n l n s n lư ng trên m i ch ư c khai thác trong
vùng ven bi n sâu dư i 20m. Tình hình khai thác h i s n nư c ta ã tr i qua nhi u
thăng tr m, giai o n 1976 - 1981 là th i kỳ khó khăn nh t trong quá trình phát tri n c a
ngư nghi p Vi t Nam do nhi u nguyên nhân, do ó ã làm cho s n lư ng h i s n khai thác
ư c gi m sút m nh và ch sau khi có ch trương, chính sách c a ng và Nhà nư c v i
m i cơ ch qu n lý n n kinh t qu c dân thì ngành ngư nghi p c a nư c ta m i ư c khôi
ph c và phát tri n m nh, trong ó, riêng khai thác h i
s n tăng lên áng k .
Bi u 4.7. S n lư ng thu s n c a Vi t Nam th i kỳ 1990 - 2000




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
Vi c phát tri n khai thác thu s n nư c l , nư c ng t ư c th c hi n trên các
sông C u Long và ng Nai; ngh khai thác tôm phát tri n hơn các vùng khác, hàng
năm chi m kho ng 2/3 s n lư ng thu s n nư c l và nư c ng t trong toàn qu c. Sau ó
n lưu v c sông H ng và sông Thái Bình, r i n lưu v c các sông mi n Trung (ch
y u là tôm cá nư c l ).




83
Nhìn chung, phân ngành khai thác, ánh b t thu h i s n trong ngư nghi p nư c
ta trong th i gian qua m i ch t ư c m c s n lư ng khiêm t n so v i ti m năng c a
t nư c, trong khi nhu c u c a s n xu t và tiêu dùng trong nư c, c bi t cho nhu c u
xu t kh u v các lo i s n ph m c a ngư nghi p còn r t l n, do v y òi h i c n tăng
cư ng u tư, y m nh ánh b t cùng v i phát tri n nuôi tr ng thu , h i s n trong th i
gian t i nh m khai thác ngày càng có hi u qu l i th so sánh v phát tri n ngành ngư
nghi p c a nư c ta, tho mãn các nhu c u trên c a n n kinh t qu c dân.
b). V nuôi tr ng thu s n:
Nuôi tr ng thu s n là m t ngh truy n th ng có t lâu i c a nhân dân ta h u
h t các vùng trong c nư c, song nhi u năm trư c ây ch y u nó ch ư c phát tri n
vùng ng b ng sông C u Long và ng b ng sông H ng v i quy mô nh và nuôi th
cá v i hình th c khai thác th c ăn thiên nhiên ho c bán thâm canh là chính. Trong nh ng
năm g n ây, nh t là sau khi i m i cơ ch qu n lý n n kinh t , ngành nuôi tr ng thu
s n ư c phân b khá r ng các vùng và phát tri n v i t c khá nhanh, nhưng ph n
l n di n tích m t nư c nuôi tr ng thu s n v n t p trung hai vùng ng b ng trên ây.
Bi u 4.8. Di n tích m t nư c nuôi tr ng thu s n c a các vùng




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001




84
Trong t ng di n tích nuôi tr ng thu s n c ba môi trư ng: nư c ng t, nư c
m n và nư c l , ngoài nuôi th cá còn có các lo i thu h i s n khác thích h p v i t ng
môi trư ng nư c, như: tôm, cua, c, ngao, sò, trai ng c, rong .v.v. và s n lư ng nuôi
tr ng thu ư c cũng có chi u hư ng tăng lên. Nh phát tri n nuôi tr ng thu h i s n ã
làm cho cơ c u kinh t nhi u vùng có nh ng chuy n d ch theo hư ng tích c c, thu
nh p c a ngư i lao ng ư c tăng lên, cu c s ng ư c c i thi n, góp ph n tăng thêm
s n ph m cho xã h i. Tuy nhiên, so v i ti m năng v di n tích m t nư c hi n có thì quy
mô di n tích ã ưa vào nuôi tr ng thu h i s n trên ây còn r t nh và quá trình nuôi
th v n ch y u là qu ng canh nên k t qu và hi u qu thu ư c còn th p.
C4.4.2. nh hư ng
Trong th i gian t i, y m nh ngành ngư nghi p, m t ngành kinh t mũi nh n
quan tr ng c a nư c ta, c n t p trung ch y u vào các hư ng l n ch y u sau:
a). Khai thác và ánh b t h i s n:
y m nh phát tri n khai thác h i s n v i các hình th c và quy mô khác nhau,
c n có các chính sách khuy n khích ngư dân t mua s m tàu thuy n, ngư c và t ch c
khai thác t t h i s n. ng th i Nhà nư c c n tăng cư ng u tư cho các cơ s qu c
doanh mua s m các trang thi t b : tàu thuy n, các phương ti n và ngư c ph c v cho
ánh b t h i s n, m r ng ngư trư ng, c bi t là các trang thi t b và ngư trư ng xa b
v a tăng s n lư ng h i s n khai thác ư c, v a tái t o ngu n tài nguyên h i s n
g n b cho tương lai. i ôi v i nh hư ng trên c n t ch c t t vi c thu mua, tiêu th
s n ph m; xây d ng và m r ng các cơ s b o qu n và ch bi n m b o ch t lư ng
c a s n ph m khai thác ánh b t ư c, nâng cao hi u qu kinh t c a ngành ngư nghi p.
b). Nuôi tr ng thu h i s n:
Gi i quy t t t các y u t u vào cho nuôi tr ng thu h i s n, c bi t là gi ng và
th c ăn th c hi n thâm canh cao trên toàn b di n tích ã và ang nuôi nh m em l i
hi u qu kinh t l n; ng th i m r ng thêm di n tích m t nư c nuôi tr ng thu h i s n
c ba môi trư ng: nư c ng t, nư c l và nư c m n. i v i t ng môi trư ng nư c c n
l a ch n loài và gi ng thu s n thích h p mà ang ư c th trư ng trong và ngoài nư c
ưa chu ng, có giá tr xu t kh u cao. Tăng cư ng công tác khuy n ngư, áp d ng nhi u
hình th c nuôi thích h p v i t ng vùng, t ng môi trư ng nư c và t ng lo i thu h i s n
khác nhau. Ngoài ra, c n tăng cư ng khuy n cáo i v i các h nông dân có i u ki n
c n phát tri n nuôi th cá, tôm v i mô hình VAC (vư n, ao, chu ng), trong th c t
nhi u nơi trong c nư c thì ây là m t trong nh ng mô hình kinh t mang l i hi u qu
kinh t cao và phát tri n khá v ng ch c trong khu v c nông thôn.


85
CHƯƠNG 5
T CH C LÃNH TH D CH V VI T NAM




5.1. Vai trò c a d ch v trong i s ng kinh t xã h i
Trong n n kinh t hi n i, d ch v tr thành m t m ng kinh t th c s , i tư ng
ho t ng c a m ng ngành này là khai thác m i ti m năng c a k t c u h t ng ph c
v cho n n s n xu t và i s ng xã h i.
Khác v i công nghi p và nông nghi p, d ch v là m t ngành không t o ra c a c i
v t ch t nhưng có ý nghĩa c bi t nh vi c làm tăng thêm giá tr c a hàng hoá.
Vai trò to l n c a ngành d ch v ư c th hi n như sau:
- Trư c h t kinh t d ch v tham gia vào vi c chu chuy n ho t ng kinh t xã
h i, thúc y s g n k t gi a các s n ph m c a h th ng v i nhau.
- Kinh t d ch v thúc y m i liên h gi a các ngành, liên vùng và làm cho giao
lưu thông su t, ch ng l i m i ách t c.
- c bi t kinh t d ch v thúc y vi c m mang kinh t i ngo i, t o ra s hoà
nh p hai chi u gi a nư c ta và th gi i.

5.2. c i m c a t ch c lãnh th d ch v
5.2.1. Khái ni m d ch v
D ch v là m t khu v c kinh t , nó bao g m m t t h p r ng rãi các ngành nh m
cung c p các s n ph m áp ng nhu c u c a s n xu t, c a i s ng v t ch t và tinh th n
c a dân cư, m b o s ho t ng bình thư ng, liên t c, u n và có hi u qu c a n n
kinh t .

5.2.2. Phân lo i d ch v
V cơ c u d ch v là m t t h p bao g m nhi u ngành. Nó r t a d ng, ph c t p
v tính ch t, c i m, i tư ng. D ch v có m t s ngành ch y u sau:
+ Ngành giao thông v n t i



86
+ Ngành thông tin liên l c, bưu chính vi n thông
+ Ngành thương nghi p (n i thương, ngo i thương)
+ Ngành du l ch
+ Ngành giáo d c
+ Ngành y t
+ Các ngành khác: ngân hàng, b o hi m, qu ng cáo, tư pháp, h i quan, thu quan,
văn h c ngh thu t, th thao, an ninh,…

5.2.3. c i m t ch c lãnh th d ch v
a) Trong ho t ng d ch v , ngư i s n xu t và ngư i tiêu dùng thư ng xuyên ti p
c n v i nhau, ph i h p v i nhau t o ra s n ph m, vì v y các cơ s d ch v ch có
th hình thành, ho t ng, phát tri n và phân b nh ng nơi có nhu c u d ch v ,
ngư i tiêu dùng d ch v . Ví d Vi t Nam, ông Nam B là vùng có n n kinh t phát
tri n nh t c nư c, nơi ây có m c s ng v t ch t, tinh th n ngày càng cao, do ó ông
Nam B chi m t i 60% th ph n mi n Nam. Thông thư ng ó là các trung tâm kinh t
l n, nh ng nơi t p trung dân cư ông úc, các ô th , chùm ô th .
b) Ho t ng d ch v thư ng có xu hư ng cá bi t hoá, hơn n a quá trình s n xu t
và tiêu dùng d ch v di n ra cùng m t lúc nên khó có th t ng hoá, ti n hành s n xu t
hàng lo t, khó có th t n kho… Vì v y các cơ s d ch v thư ng phát tri n và phân b
g n v i s n xu t, kinh doanh và sinh ho t c a s ông dân cư làm xu t hi n các i m
dân cư ô th .
c) D ch v hi n i ang có xu hư ng phát tri n trên cơ s các k thu t và công
ngh cao t o ra ngày càng nhi u s n ph m h n h p v a h u hình, v a vô hình như
các d ch v tin h c, bưu chính vi n thông… Do ó các ho t ng d ch v
thư ng ư c phát tri n và phân b nh ng nơi t p trung các ngành công nghi p k thu t
cao, các trung tâm khoa h c công ngh , các trung tâm văn hoá ào t o.




87
5.3. Hi n tr ng phát tri n và phân b m t s ngành d ch v ch y u
5.3.1. Ngành giao thông v n t i
H th ng giao thông v n t i c a Vi t Nam ã phát tri n toàn di n nhưng quy mô
chưa l n và ch t lư ng còn th p. Giao thông v n t i c a chúng ta bao g m: ư ng b ,
ư ng s t, ư ng sông, ư ng bi n, ư ng hàng không và ư ng ng.
a) ư ng ô tô:
M ng lư i ư ng ô tô phát tri n nh m áp ng nhu c u c a công cu c i m i c
v s lư ng và ch t lư ng. Cho n nay m ng lư i ư ng ô tô ã ph kh p các vùng v i
t ng chi u dài ư ng các lo i là 181.421 km t m t 55km/100 km2. Trong ó qu c
l chi m 10%, t nh l 14%, huy n l 24%, ư ng ô th 2,1%, ư ng chuyên dùng 5%
và s còn l i là ư ng làng xã chi m 44,9%. So v i các nư c trong khu v c ông Nam á
tuy m t ư ng c a chúng ta tương i d y nhưng ch t lư ng còn r t th p h u h t là
ư ng kh h p, m t s ít chưa tr i nh a ho c bê tông, v i nhi u c u phà, kh năng thông
hành kém.
ư ng ô tô có hai u m i l n nh t là Hà N i và thành ph H Chí Minh v i các
tuy n quan tr ng sau:
- Qu c l 1A tr i d c theo chi u dài t nư c t biên gi i Vi t - Trung thu c
L ng Sơn (H u Ngh Quan) cho t i mũi Cà Mau - t nh Cà Mau v i chi u dài hơn 2000
km. ây là tuy n ư ng dài nh t, quan tr ng nh t, có ý nghĩa c bi t i v i s phát
tri n kinh t xã h i, an ninh qu c phòng không ch trong nư c mà còn m r ng ra
các nư c trong khu v c.
- Qu c l s 2 n i Hà N i v i m t s t nh trung du và mi n núi ông B c i qua
Vĩnh Yên, Vi t Trì, th xã Tuyên Quang t i t n Mèo V c (Hà Giang). V i chi u dài
316km, nó c t qua các vùng giàu tài nguyên, các vùng chuyên canh cây công nghi p dài
ngày t o nên m i liên h kinh t gi a mi n ngư c và mi n xuôi.
- Qu c l s 3 t Hà N i qua Thái Nguyên, B c C n, Cao B ng t i Thu Kh u
(Cao B ng) và thông sang Trung Qu c. Trên chi u dài 382 km con ư ng xuyên qua
vùng kim lo i màu quan tr ng nh t c a ông B c.
- Qu c l s 4 là tuy n ư ng ngang ch y song song v i biên gi i Vi t Trung.
Dài 315 km t cao nguyên ng Văn (Hà Giang) qua Cao B ng, L ng Sơn, Móng Cái



88
và n Mũi Ng c Qu ng Ninh. ây là tuy n ư ng chi n lư c n i v i vùng biên gi i
phía B c. Tuy nhiên ch t lư ng ư ng còn th p.
- Qu c l 5 dài 103 km n i Hà N i v i thành ph H i Phòng. ó là huy t m ch
c t ngang trung tâm tam giác tăng trư ng kinh t phía B c (Hà N i - H i Phòng- Qu ng
Ninh) thu c vùng kinh t tr ng i m B c B . Vi c u tư nâng c p qu c l này t o i u
ki n thu n l i cho nó tr thành m t hành lang kinh t nh m y m nh t c tăng trư ng
kinh t c a toàn vùng. Hi n nay toàn b tuy n ư ng ã ư c xây d ng theo tiêu chu n
c p I ư ng ng b ng v i 4 làn xe cơ gi i, 2 làn xe thô sơ (khu v c Hà N i 6 làn xe cơ
gi i, 2 làn xe thô sơ) ch y qua 12 c u tương i hi n i, v i ch t lư ng ư ng t t nh t
trong các tuy n qu c l phía B c.
- Qu c l s 6 dài kho ng 500 km, n i th ô Hà N i v i vùng Tây B c. Tuy n
ư ng này i t Hà N i qua Hoà Bình, lên cao nguyên M c Châu, Yên Châu, Sơn La t i
th xã Lai Châu, vòng xu ng i n Biên, t i Mư ng Khoa và sang Lào. Nó có ý nghĩa
s ng còn i v i toàn vùng Tây B c c v kinh t , chính tr , xã h i và qu c phòng.
- Qu c l 10 t phía Qu ng Yên n i thành ph H i Phòng v i Thái Bình, Nam
nh, Ninh Bình. ây là tuy n ư ng i qua vùng lúa g o trù phú và dân cư ông vào
b c nh t c a ng b ng sông H ng. Ch t lư ng ư ng ã ư c nâng c p, c u Tân ã
i vào ho t ng.
- Qu c l 18 t B c Ninh qua Ph L i, ông Tri u, Uông Bí, thành ph H
Long, n C m Ph , Tiên Yên và g p qu c l s 4.
M t s tuy n ư ng Trung b :
- Qu c l 7 n i li n Xiêng Kho ng (Lào) v i Di n Châu và c ng C a Lò. ây là
m t trong nh ng tuy n ư ng quan tr ng nh t i ra bi n c a các t nh thu c ông B c
c a Lào.
- Qu c l 8 t Thà Kh t (Lào) qua Hương Sơn (Hà Tĩnh) n c ng Vũng áng (Hà
Tĩnh).
- Qu c l 9 là tuy n ư ng ngang quan tr ng n i Lào v i mi n ông. T
Xavanakhet (Lào) vư t qua èo Lao B o n ông Hà (Qu ng Tr ). Ngoài ý nghĩa chi n
lư c v quân s , con ư ng này còn có nhi m v n i li n vùng Trung và H Lào v i các
c ng c a Vi t Nam.


89
Ngoài ra còn có m t s tuy n ư ng khác theo hư ng ông - Tây như ư ng 217
n i Thanh Hoá v i biên gi i Vi t Lào sang S m Nưa; ư ng 19 t Quy Nhơn qua
Plâycu, c Cơ sang Campuchia; ư ng 26 t Nha Trang i Buôn Mê Thu t và m t s
tuy n ư ng n i hai tr c d c qu c l 1A, qu c l 14 v i nhau.
Nam B có m t s tuy n ư ng t thành ph H Chí Minh to ra nhi u tuy n
ư ng n các vùng ph c n có ý nghĩa trong vi c phát tri n kinh t xã h i và thúc y
các m i liên h qua l i gi a ông, Tây Nam B v i nhau và v i các nư c láng gi ng.
M t s tuy n quan tr ng bao g m:
- Qu c l 20 t thành ph H Chí Minh qua Xuân L c, B o L c (vùng chè và
dâu t m) i à L t. Tuy n này tương i nh n nh p v i các s n ph m rau qu , chè, cà
phê và dòng khách du l ch n Lâm ng.
- Qu c l 51 là tuy n xuyên su t tam giác tăng trư ng kinh t phía Nam (thành
ph H Chí Minh-Biên Hoà-Vũng Tàu).
- Ngoài ra còn nhi u tuy n khác như ư ng t thành ph H Chí Minh i M c
Bài (Tây Ninh) và th xã Tây Ninh qua c a kh u Xa Mát, tuy n phía B c sông Ti n và
ch y ven b sông sang Campuchia, tuy n Hà Tiên- R ch Giá (Kiên Giang) ch y d c b
bi n r i ngư c lên và vư t qua sông H u t i Vĩnh Long n i v i các tuy n khác…
b) ư ng s t:
Hi n nay t ng chi u dài ư ng s t c a nư c ta là 2528 km, m t trung bình cao
2
hơn nhi u nư c ông Nam á và t 0,8km /100km . Tr tuy n ư ng s t Th ng Nh t,
các tuy n còn l i h u h t t p trung mi n B c.
V ch t lư ng, 84% t ng chi u dài ư ng s t có kh r ng 1 mét, kho ng 7% là
ư ng có tiêu chu n qu c t r ng 1,435 m và 9% ư ng v a 1m v a 1,435m. Bao g m
m t s tuy n ch y u sau:
- Tuy n Hà N i - thành ph H Chí Minh: là tuy n quan tr ng nh t và có ý nghĩa
kinh t l n nh t (tuy n ư ng s t Th ng Nh t), là tuy n dài nh t Vi t Nam dài 1.730 km
ch y su t chi u dài t nư c, g n như song song v i ư ng qu c l 1A t o nên m t tr c
giao thông quan tr ng. Hơn 2/3 kh i lư ng hàng hoá và hành khách do ngành ư ng s t
m nhi m ư c chuyên ch trên tuy n ư ng này. Tuy n ư ng s t Th ng Nh t góp
ph n tích c c vào vi c t o nên m i liên h nhi u m t gi a các vùng, các a phương
trong nư c và gi a nư c ta v i các nư c trong khu v c và trên th gi i.



90
- Tuy n Hà N i - Lào Cai dài 285 km, n i Th ô v i vùng trung du mi n núi
phía B c giàu lâm s n, khoáng s n cùng v i các thành ph công nghi p và t i Vân Nam
(Trung Qu c). ây là tuy n ư ng quan tr ng nh t v i vi c khai thác có hi u qu ti m
năng c a thung lũng sông H ng và ph c n, ng th i nó còn mang ý nghĩa qu c t i
v i Vân Nam (Trung Qu c).
- Tuy n Hà N i - ng ăng dài 163km i qua m t s t nh ông B c n i Th
ô v i vùng có ti m năng v kinh t , qu c phòng và v i Trung Qu c.
- Tuy n Hà N i - H i Phòng dài 102km n i Hà N i và m t ph n ng b ng sông
H ng v i c a ngõ thông ra bi n. Tuy n ư ng này ch y u ph c v v n
chuy n hàng hoá xu t nh p kh u c a t nư c.
- Tuy n Hà N i- Quán Tri u dài 76km n i Hà N i v i các khu công nghi p cơ
khí, luy n kim quan tr ng c a t nư c.
- Tuy n Lưu Xá-Kép - Bãi B ng dài 155km n i Thái Nguyên v i vùng than
Qu ng Ninh và khu du l ch H Long.
c) M ng lư i ư ng sông:
ư ng sông ch y u t p trung hai h th ng sông H ng - Thái Bình và h lưu
sông ng Nai- Mê Kông. Các sông mi n Trung ng n ch khai thác ph n h lưu vào
m c ích giao thông i v i m t s sông tương i l n trong vùng.
Vi t Nam, ngoài h th ng sông t nhiên còn có nhi u kênh ào. Sông ngòi c a
chúng ta nhi u nhưng hi n nay ch có 11.000 km ư c s d ng vào m c ích giao thông,
m t trung bình là 136km/100km2.
- H th ng ư ng sông Nam B :
Lưu v c Nam B v i m ng lư i sông ngòi kênh r ch ch ng ch t, r t thu n l i cho
v n t i b ng ư ng sông. Các sông chính là sông Ti n, sông H u, sông Vàm C ông,
sông Soài Ráp, sông ng Nai. M ng lư i sông ngòi này không ch có ý nghĩa trong
nư c mà còn có ý nghĩa qu c t v i Lào và Cămpuchia.
C ng Sài Gòn n m sâu trong t li n 84km, tàu tr ng t i kho ng 3 v n t n có th
ra vào d dàng. M ng lư i sông ngòi t nhiên bao g m các sông chính như sông Vàm
C ông, Vàm c Tây, sông Sài Gòn, sông Xoài Ráp, sông Lòng Tàu… ông Nam
B và sông Ti n, sông H u v i các chi lưu c a chúng Tây Nam B là i u ki n h t s c



91
thu n l i phát tri n giao thông ư ng sông. Cùng v i các dòng sông t nhiên là h
th ng kênh r ch ư c phân b khá ng u theo lãnh th ó là các kênh Vĩnh T , Tri
Tân, R ch Giá, Cái Bè, Ph ng Hi p. u m i giao thông quan tr ng nh t là thành ph
H Chí Minh sau ó to i nhi u tuy n: Sài Gòn- Hà Tiên dài 395km, Sài Gòn - Cà Mau
dài 365km.
- H th ng ư ng sông B cB :
Giao thông ư ng sông ph n l n nh vào h th ng sông H ng và sông Thái
Bình. Hai h th ng sông này ư c n i v i nhau b ng sông u ng và sông Lu c. B c B
hình thành các tuy n v n t i ư ng sông: Hà N i - H i Phòng theo sông Lu c và sông
u ng; H i Phòng- B c Giang theo sông C u, sông Thương; H i Phòng- Nam nh theo
sông Lu c, sông ào Nam nh; Hà N i - Thái Bình; Hà N i - Vi t Trì; Hà N i - Hoà
Bình.
Trung B : ư ng sông b h n ch nhi u b i sông ng n và d c. Tuy v y ph n
h lưu có th khai thác phát tri n i v i m t s sông như sông Mã, sông C , sông
Gianh, sông Nh t L , sông Thu B n, sông Trà Khúc…
d) M ng lư i ư ng bi n:
V i 3260 km b bi n ch y dài t Mũi Ng c (Qu ng Ninh) n Hà Tiên (Kiên
Giang) cùng v i nhi u vũng v nh kín gió và nhi u o, qu n o ó là i u ki n thích
h p phát tri n ư ng bi n.
C nư c có 73 c ng bi n l n nh v i năng l c thông qua c ng là 31 tri u
t n/năm. Ph n l n các c ng t p trung mi n Trung và ông Nam B . mi n B c có
c ng H i Phòng, Cái Lân, C a Ông…
- H th ng c ng mi n B c:
+ C ng H i Phòng n m trên b Nam sông C m, ây là c ng c a sông cách bi n
39 km, là c ng quan tr ng nh t trong xu t nh p kh u các t nh phía B c.
+ C ng Cái Lân n m trên vũng C a L c, sâu và kín gió, trong tương lai ây là
c ng l n nh t mi n B c làm nhi m v v n t i t ng h p.
- H th ng c ng mi n Trung:
+ C ng à N ng n m trên c a sông Hàn v i m c nư c sâu trên 5m, phía ngoài
vùng à N ng có c ng nư c sâu 15m c nh bán o Sơn Trà.


92
+ C ng Cam Ranh là c ng có v trí h t s c quan tr ng n m trong vùng bi n kín gió,
xung quanh u có các núi b o v . Di n tích m t nư c ư c tính 40.000 ha trong ó 4.800 ha
có sâu trên 10m. Cam Ranh là m t trong nh ng c ng t nhiên t t nh t th gi i.
- H th ng c ng mi n Nam:
+ N i ti ng là c ng Sài Gòn, là c ng c a sông cách bi n 84 km. v ây có 3
l ch sông sâu là Lòng Tàu, ông Thành và Soài Ráp thu c h th ng sông ng Nai.
ây là c ng xu t nh p kh u quan tr ng c a Nam B .


e) M ng lư i ư ng hàng không:
Hi n nay Vi t Nam có kho ng 300 i m g i là sân bay trong ó 80 sân bay có
kh năng ho t ng, ã s d ng 17 sân bay dân d ng ng th i khai thác 24 ư ng bay
qu c t , 27 ư ng bay trong nư c v i nh ng lo i máy bay tương i hi n i.
Các ư ng bay trong nư c ư c khai thác trên cơ s u m i là Hà N i, thành
ph H Chí Minh, à N ng.
- T Hà N i có các ư ng bay t i à N ng (606 km), i n Biên Ph (301km),
thành ph H Chí Minh (1.138km), Hu (549km), Nà S n - Sơn La (145km), Nha Trang
(1.039km).
- T thành ph H Chí Minh có các ư ng bay t i Buôn Mê Thu t ( c L c)
260km, à L t 214 km, H i Phòng 1111km, Hu 630 km, Nha Trang 318km, Phú Qu c
300km…
- T à N ng có các ư ng bay i Buôn Mê Thu t 260km, à L t 467km, H i
Phòng 554km, thành ph H Chí Minh 603km…
- Các ư ng bay qu c t : T Hà N i i Băng C c 969km, Qu ng Châu 797km,
i H ng Kông 817km, i Xơun 2730km. T thành ph H Chí Minh có các ư ng bay
i Băng C c 742km, i Cao Hùng ( ài Loan) 1961km, i Kualalămpơ 1010km, Ôsaka
3945km, i Xitni 6849km….
- Hi n nay Vi t Nam có 3 sân bay qu c t : sân bay Tân Sơn Nh t là sân bay l n
nh t c nư c v i cơ s h t ng tương i hi n i, d dàng i m i và h i nh p v i qu c
t . ó là sân bay ra i s m nh t Vi t Nam nói riêng và ông Nam á nói chung ( u
th k 20). ây là c a ngõ giao lưu c a vùng kinh t tr ng i m phía Nam và cho c Tây


93
Nguyên, ng b ng sông C u Long và mi n Nam Trung B . Sân bay N i Bài (kh i
công ngày 1/5/1960), là c u n i c a vùng kinh t tr ng i m phía B c v i các vùng trong
nư c và qu c t . Sân bay à N ng là sân bay l n nh t mi n Trung, v i các t nh mi n
Trung ây là c a ngõ quan tr ng nh t ti p c n nhanh v i th gi i bên ngoài.


g) M ng lư i ư ng ng:
Hi n nay h th ng ư ng ng d n c a nư c ta ch y u t c ng d u B12 (Bãi
Cháy - H Long) ư ng kính 273mm và 159 mm, dài 275 km v n chuy n xăng d u vào
ng b ng B c B . Ngoài ra còn có m t vài tuy n khác. G n ây ư ng ng d n khí t
nơi khai thác d u khí ngoài th m l c a vào t li n ã ư c xây d ng.
Trong tương lai, ngoài h th ng ư ng ng d n nư c các thành ph , m ng lư i
ư ng ng s ư c phát tri n ph c v phát tri n công nghi p d u khí và nh t là công
nghi p hoá d u, góp ph n th c hi n th ng l i s nghi p công nghi p hoá và hi n i hoá
t nư c.

5.3. 2. Ngành thông tin liên l c
Thông tin liên l c là chìa khoá cho tương lai. Các phương ti n thông tin k thu t
cao ra i ã giúp cho m i ho t ng kinh t xã h i trên th gi i thoát ra nh ng h n ch
v kho ng cách và th i gian, giúp cho ngư i ta xích l i g n nhau cho dù trên th c t là
r t xa nhau.
Hơn th n a vi c qu c t hoá i s ng kinh t th gi i hi n nay ã thúc y nhu
c u thông tin nhanh, k thu t hi n i. i u ó làm cho vi c thu th p, x lý và lưu gi
thông tin có hi u qu t o i u ki n cho các d ki n thông tin ư c t p h p l i m t cách
có h th ng, thu n l i cho vi c khai thác các ngành kinh t , tài chính và các ho t ng
khác. Do ó hi n nay thông tin ư c coi m t d ng tài nguyên c bi t.
Thông tin liên l c ư c coi là i u ki n quan tr ng m i ngư i có th phát tri n
cá nhân cao hơn, nh n th c th gi i sâu thêm làm cho i s ng tinh th n phong phú
thêm.
Thông tin liên l c là m t ngành kinh t th c s v i ba lo i hình d ch v quan
tr ng: (1) cung c p các phương ti n thông tin, truy n thông, (2) truy n tin, (3) l p t,
duy tu, b o dư ng phương ti n.



94
a) M ng i n tho i: Bao g m m ng n i h t và m ng ư ng dài.
+ M ng n i h t là t ng th các ài, tr m i n tho i, h th ng truy n d n và các
máy i n tho i thuê bao trên ph m vi m t lãnh th hành chính. Hi n nay m ng này ư c
t ch c các thành ph , t nh l , th xã và các huy n trong toàn qu c. Năm 2000 c nư c
có 2904176 máy i n tho i.
+ M ng i n tho i ư ng dài: là t ng th các tr m i n tho i ư ng dài, các nút
chuy n m ch t ng và các kênh i n tho i tiêu chu n n i các tr m ư ng dài các nút
chuy n m ch v i nhau. nư c ta ã hình thành ba trung tâm thông tin ư ng dài c p
khu v c là Hà N i, thành ph H Chí Minh, à N ng và các trung tâm c a c p t nh, c p
huy n, th .
+ i n tho i qu c t có ba c a chính là Hà N i, thành ph H Chí Minh và à
N ng, v i nhi u kênh liên l c tr c ti p v i các nư c trên th gi i và trong khu v c.
+ M ng lư i i n tho i, s máy i n tho i Vi t Nam tăng v i t c nhanh. Tuy
nhiên s phân b l i không u và ph thu c vào tình hình phát tri n kinh t xã h i c a
m i vùng cũng như m i a phương.
Bi u 5.1. S máy i n tho i phân theo vùng




Ngu n: Niên Giám th ng kê năm 2001
b) M ng phi tho i ang ư c m r ng và phát tri n v i nhi u lo i hình d ch v
m i, k thu t tiên ti n. M t s m ng m i xu t hi n trong nh ng năm g n ây và phát



95
tri n v i t c nhanh. M ng Facimin m i ư c phát tri n t năm 1998 t i nay v i hai
hình th c fax công c ng và fax thuê bao.
c) M ng truy n trang báo trên kênh thông tin ang ư c s d ng cùng m t lúc
có th in báo nhi u nơi nh m gi m cư c phí v n chuy n. Hi n nay ã t ch c m ng
truy n trang báo trên kênh thông tin Hà N i- à N ng- thành ph H Chí Minh, ch y u
in báo Nhân Dân và báo Quân i ra hàng ngày t i ba nơi ó vào cùng m t lúc.
d) M ng truy n d n Là m ng dùng truy n toàn b các d ng tín hi u khác nhau
( i n tho i, phi i n tho i, tín hi u, phát thanh truy n hình và các d ng tín hi u chuyên
d ng khác) theo các hư ng mà ngư i s d ng yêu c u.
M ng truy n d n hi n nay s d ng r t nhi u phương th c khác nhau.
+ M ng d n tr n là phương th c truy n d n c truy n và ch y u c a Vi t Nam
m ng liên t nh và n i t nh.
+ M ng vô tuy n sóng ng n ư ng tr c liên t nh nư c ta ã ư c phương th c
truy n d n khác m nh n và hi n nay ch làm nhi m v d phòng.
+ M ng truy n d n viba trong nh ng năm g n ây ư c phát tri n m nh m . Hi n
nay ph n l n các t nh, thành ph ã có viba liên t nh xu t hi n t hai nút trung tâm Hà
N i và thành ph H Chí Minh, trong ó nhi u nơi ã ư c trang b k thu t m i v i
chi u dài tuy n hàng ngàn km.
+ M ng cáp s i quang g n ây ã ư c l p t, ch y u n i li n Hà N i v i
thành ph H Chí Minh và m t vài t nh khác. Năm 1995 l p t hoàn ch nh m ng cáp
quang qua bi n n i Thái Lan- Vi t Nam - H ng Kông v i dung lư ng 7.000 kênh m i
hư ng, dài 3.600 km khai trương ngày 8/2/1996.
5.3.3. Thương m i
Thương m i v i vai trò c bi t c a nó có th làm cho m i th hàng hoá
kh p nơi trên th gi i n ư c tay ngư i tiêu dùng.
N n kinh t th trư ng nói riêng và n n s n xu t ư c xã h i hoá nói chung òi h i ph i
có s cung ng và trao i thông su t, nhanh chóng các lo i s n ph m. Vì th thương
m i góp ph n thúc y quá trình chuyên môn hoá s n xu t. M i lãnh th , m i nư c u
có th chuyên môn hoá m t ho c m t vài lo i s n ph m phù h p v i các ngu n l c c
th c a mình trao i v i lãnh th khác, nư c khác. M t khác các lãnh th kia cũng có
nh ng s n ph m chuyên môn hoá cung c p tr l i. ã t lâu, thương m i ư c s quan
tâm c a Nhà nư c, c a t p th , c a các cá nhân và nó óng góp áng k vào GDP c a
m i t nư c. Có th nói thương m i ã góp ph n vào s phân công lao ng qu c t nói


96
chung và phân công lao ng theo lãnh th trong m i qu c gia nói riêng. Vì v y thương
m i mang l i l i ích cho t ng ngư i nói riêng và cho c xã h i nói chung.
a) N i thương:
S ra i và phát tri n c a n i thương là r t c n thi t, nó ph c v cho i s ng và
s n xu t c a nhân dân. Song ho t ng c a nó tuỳ thu c vào s phát tri n c a n n kinh
t và chính tr - xã h i trong t ng giai o n l ch s .
S phát tri n c a n i thương có th ư c th hi n t ng m c bán l hàng hoá c a
xã h i. Trên ph m vi c nư c, ho t ng n i thương di n ra không ng u theo các
vùng. Trên th c t các vùng có n n kinh t phát tri n ng th i cũng là nh ng vùng
buôn bán t p n p, có m c bán l hàng hoá cao. minh ch ng cho i u ó chúng ta hãy
xem nh ng s li u bi u 5.2.
Bi u 5.2. T ng m c bán l hàng hoá và doanh thu d ch v khu v c kinh t
trong nư c phân theo a phương




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
Hi n nay m ng lư i thương m i ang có xu hư ng i m i t p trung kinh
doanh nh ng m t hàng chi n lư c và nh ng a bàn kinh t quan tr ng. Vi c m các
siêu th m t s thành ph l n (Hà N i, thành ph H Chí Minh) là m t trong nh ng
minh ch ng c th .




97
b) Ngo i thương:
Vi t Nam, ngo i thương ch th c s phát tri n sau khi công cu c im i ư c
kh i xư ng, c bi t vào th p k 90 c a th k XX.
Th i kỳ u i m i, ho t ng ngo i thương c a chúng ta ch u nh hư ng b i s
tan rã c a các nư c ông Âu và s s p c a Liên Xô. Th trư ng truy n th ng b co
h p l i. Tuy v y trong th i gian ng n chúng ta ã tìm ư c m t s th trư ng m i, t ó
ho t ng c a ngo i thương có nh ng thay i rõ nét.
Trong mư i năm 1992-2001, xu t kh u ròng c a chúng ta luôn có giá tr âm, song
nh ng năm g n ây kho ng cách gi a xu t kh u và nh p kh u ã xích l i g n hơn, ó là
d u hi u t t cho n n kinh t . Trong ho t ng ngo i thương có nh ng i m i v cơ ch
qu n lý, ó là vi c m r ng quy n cho các ngành, các a phương và chuy n sang h ch
toán kinh doanh, tăng cư ng s qu n lý c a Nhà nư c b ng pháp lu t.
Bi u 5.3. T ng giá tr xu t kh u và nh p kh u




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
Cơ c u giá tr hàng xu t kh u: các nhóm hàng công nghi p nh và ti u th công
nghi p, công nghi p n ng và khoáng s n, nông s n...
i v i hàng nh p kh u ch y u là tư li u s n xu t, nguyên, nhiên, v t li u, thi t
b toàn b , d u khí và hàng tiêu dùng.




98
Chúng ta ch y u xu t kh u sang các nư c châu á, châu Âu. Hàng hoá chúng ta
nh p cũng nhi u nh t t các nư c châu á, trong ó quan tr ng nh t là Singapo, Hàn
Qu c, Nh t B n. Các nư c và lãnh th nh p nhi u hàng hoá c a Vi t Nam là Nh t B n,
Singapo, ài Loan.

5.3.4. Du l ch
Cùng v i xu hư ng phát tri n trên toàn c u cùng v i s phát tri n nhanh chóng v
kinh t xã h i, du l ch ã và ang tr thành nhu c u không th thi u ư c trong i s ng
c a m i ngư i.
Theo Pháp l nh du l ch do Ch t ch nư c C ng hoà XHCN Vi t Nam ký ngày
20/2/1999, du l ch là ho t ng c a con ngư i ngoài nơi cư trú thư ng xuyên c a mình
nh m tho mãn các nhu c u tham quan, gi i trí, ngh dư ng trong m t th i gian nh t
nh ( i m 1, i u 10, trang 8) .
V ý nghĩa kinh t , du l ch làm tăng GDP, v i ý nghĩa xã h i, du l ch t o thêm
vi c làm cho ngư i lao ng. Hơn th n a du l ch giúp ngư i ta thay i môi trư ng và
c m xúc m i, ng th i góp ph n m mang ki n th c áp ng lòng ham hi u bi t v
thiên nhiên và xã h i. Thông qua du l ch, giáo d c lòng yêu quê hương t nư c, gi gìn
và phát huy b n s c dân t c. Qua ó con ngư i hi u bi t l n nhau, hi u thêm v l ch s ,
văn hoá, phong t c t p quán c a dân t c. Rõ ràng du l ch góp ph n khai thác, b o t n các
di s n văn hoá và dân t c, b o v và tôn t o môi trư ng thiên nhiên, xã h i.
Tài nguyên du l ch c a Vi t Nam bao g m c nh quan thiên nhiên, di tích l ch s ,
di tích cách m ng, giá tr nhân văn, công trình lao ng sáng t o c a con ngư i. Tài
nguyên ó ư c s d ng tho mãn nhu c u du l ch. ó cũng là y u t cơ b n hình
thành các i m du l ch, khu du l ch nh m thu hút du khách trong và ngoài nư c.
Ngành du l ch nư c ta chính th c ra i ngày 9/7/1960 theo Ngh nh 26/CP c a
Chính ph .
S phát tri n c a ngành du l ch g n bó m t thi t v i dòng khách du l ch. Lư ng
khách du l ch qu c t n Vi t Nam th hi n qua bi u 5.4.




99
Bi u 5.4. Lư ng khách qu c t n Vi t Nam




Ngu n: Niên giám th ng kê năm 2001
Vi c xác nh phân hoá lãnh th du l ch và phân chia ra các vùng du l ch ư c
ti n hành Vi t Nam vào cu i nh ng năm 1980, u nh ng năm 1990. Phương án 3
vùng du l ch n m trong quy ho ch t ng th phát tri n du l ch Vi t Nam n năm 2010
ã t ư c Chính ph phê duy t năm 1995. ó là các vùng du l ch:
a) Vùng du l ch B c B :
Vùng ư c gi i h n t Hà Giang n Hà Tĩnh trong ó có Th ô Hà N i là trung
tâm c a c nư c, có tam giác tăng trư ng kinh t Hà N i- H i Phòng- Qu ng Ninh. ây
là vùng bi u hi n y và t p trung nh t các c i m v t nư c, con ngư i Vi t
Nam. C nh quan t nhiên ây th t phong phú a d ng và mang nhi u nét c áo c a
thiên nhiên nhi t i gió mùa nóng m.
Vùng du l ch B c B v i ti m năng phong phú, a d ng có kh năng áp ng
ư c các nhu c u c a nhi u lo i hình du l ch v i nhi u i tư ng du khách trong và
ngoài nư c.
Các khu v c du l ch tiêu bi u nh t c a vùng là:
- V nh H Long là di s n thiên nhiên th gi i, m t th ng c nh n i ti ng vùng
ông B c B c B , thu c t nh Qu ng Ninh cách Hà N i 151 km v phía ông.




100
- Tam o: N m trong cao tuy t i 879km, phong c nh núi non hùng vĩ có
kh năng bao quát c m t vùng r ng l n c a ng b ng B c B .
- Chùa Hương là m t th ng c nh n i ti ng Vi t Nam, cách Th ô Hà N i
60km v phía Nam. Nơi ây g m c núi, r ng, hang, ng, sông, su i n m trên a ph n
huy n M c t nh Hà Tây.
- Kim Liên-Nam àn: nơi ây g m các i m du l ch thu c làng Sen, quê n i c a
H Ch t ch, m bà Hoàng Th Loan, khu v c th tr n Nam àn có nhà c Phan B i
Châu…
b) Vùng du l ch Trung B :
Vùng này v trí trung gian c a c nư c. ây là m nh t ã ch ng ki n bi t bao
bi n ng trong su t chi u dài l ch s t nư c.
Nét c s c a d ng v thiên nhiên c a m nh t quá nhi u th thách qua các
bi n c l ch s c a dân t c ã t o cho vùng các lo i hình du l ch, tham quan, ngh mát,
i u dư ng, t m bi n, th thao mà trung tâm là Hu - à N ng.
M t vài khu du l ch c a vùng :
- ng Phong Nha n m trên a ph n t nh Qu ng Bình còn ư c g i là ng Tr i
hay chùa Hang, n m vùng núi á vôi K Bàng cách th xã ng H i 50km v phía Tây
B c, v i chi u dài 7.729 m ng g m 14 hang. Nơi ây còn b o t n ư c tính ch t
nguyên thu c a nó.
- C ô Hu là nơi t p trung nhi u i m du l ch c s c v c nh quan và di tích
văn hoá l ch s có giá tr .
- D i ven bi n t bán o Sơn Trà n vùng Non nư c - Ngũ Hành Sơn. Khu v c
này ư c du khách nói t i như m t d i ăng ten vi n rìa phía ông c a thành ph à
N ng.
- ô th c H i An là m t di tích ki n trúc ô th n m cách thành ph à N ng
30km v phía Nam . ây là m t di s n văn hoá c a nhân lo i.
c) Vùng du l ch Nam Trung B và Nam B :
Vùng này bao g m m t lãnh th r ng l n v i các i u ki n t nhiên, kinh t xã
h i r t a d ng.




101
So v i các vùng trong nư c, nơi ây có nhi u nét c trưng a d ng v t nhiên,
phong phú v s c thái dân t c song không ng u v trình phát tri n kinh t . Do l i
th v v trí, v i a hình a d ng vùng này có s c hút du khách r t l n.
Khu v c bãi bi n p nh t nư c ta kéo dài t i Lãnh qua v nh Văn Phong t i
Nha Trang. Ngoài ra còn có Quy Nhơn, Long H i, Vũng Tàu v i các bãi t m p.
- Các khu du l ch tiêu bi u c a vùng:
+ Nha Trang: Thành ph n i ti ng n m trên m t vùng bi n p, giàu h i s n nh t
Vi t Nam, v i chi u dài 7km b bi n toàn bãi t m p. B u tr i Nha Trang h u như
không m t g n mây khi n du khách t i ây nghĩ r ng mình ang ng dư i b u tr i a
Trung H i.
+ à L t: Thành ph trên cao nguyên cao tuy t i 1500 m g m các m t
b ng lư n sóng, tho i, r ng ư c c u t o ch y u b ng á phi n bi n ch t và á granit.
C nh quan thiên nhiên c a à L t vô cùng ngo n m c. T i à L t du khách luôn luôn
ư c s ng trong ti t tr i thu b t t n c a thành ph h .
+ o Phú Qu c là hòn o l n nh t nư c ta. Phú Qu c n i ti ng ư c bao
ph b i di n tích r ng nguyên sinh tương i l n. Phú Qu c v i các c nh quan núi-
sông - r ng - bi n. Còn ghi d u ngàn i tên tu i c a nhi u anh hùng, chi n s cách
m ng, các tù chính tr ã c ng hi n tr n i cho s nghi p u tranh ch ng xâm lư c c a
nhân dân Vi t Nam.




102
Tµi liÖu tham kh¶o

1. ChØ tiªu vµ chØ sè ph¸t triÓn con ng− êi. C¬ quan b¸o c¸o ph¸t triÓn con ng− êi Liªn
Hîp Quèc. NXB Thèng kª. N¨m 1995.
2. D©n sè häc vµ ®Þa lý d©n c− . NguyÔn Minh TuÖ, Lª Th«ng. Tr− êng §¹i häc S−
ph¹m I Hµ Néi. N¨m 1995.
3. D©n téc häc ®¹i c− ¬ng. Lª Sü Gi¸o (Chñ biªn). NXB Gi¸o dôc. N¨m 1997.
4. §Þa lý du lÞch. NguyÔn Minh TuÖ, Vò TuÊn C¶nh, Lª Th«ng, Ph¹m Xu©n HËu,
NguyÔn Kim Hång. NXB Thµnh phè Hå ChÝ Minh.N¨m 1996.
5. §Þa lý kinh tÕ häc. NguyÔn §øc TuÊn. NXB §ång Nai. N¨m 1998.
6. §Þa lý kinh tÕ ViÖt Nam. Lª Th«ng, NguyÔn Minh TuÖ, Ph¹m TÕ Xuyªn. NXB Hµ
Néi. N¨m 1997.
7. §Þa lý kinh tÕ ViÖt Nam. §Æng Nh− Toµn. NXB Hµ Néi. N¨m 1998.
8. §Þa lý kinh tÕ x· héi ViÖt Nam. NguyÔn ViÕt ThÞnh, §ç ThÞ Minh §øc. NXB Gi¸o
dôc. N¨m 2001.
9. §Þa lý kinh tÕ x· héi ViÖt Nam. Lª Th«ng, NguyÔn V¨n Phó, NguyÔn Minh TuÖ.
NXB Gi¸o dôc, 2001.
10. Niªn gi¸m thèng kª. Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam. Tæng côc Thèng kª. N¨m
1995-2007.
11. V¨n kiÖn §¹i héi §¹i biÓu toµn quèc cña §¶ng lÇn thø IX.




103
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản