Dịch tễ học phân tích : Các phương pháp nghiên cứu dịch tễ học phân tích

Chia sẻ: poseidon04

Nghiên cứu dịch tễ có các loại chính: miêu tả: tổng hợp triệu chứng, biến chứng của bệnh. phân tích: chứng minh liên hệ giữa nguyên nhân và hậu quả của bệnh. thử nghiệm: tổ chức các cuộc thử nghiệm để lập thống kê về y tế lâm sàng hay trong cộng đồng hoặc hiệu lực của phương thức chữa trị.

Bạn đang xem 7 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Dịch tễ học phân tích : Các phương pháp nghiên cứu dịch tễ học phân tích

CHƯƠNG 7

CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C U D CH T H C
PHÂN TÍCH

M c ích chung c a d ch t h c là nh m xác nh y u t nguy cơ có liên quan
n b nh t ó ưa ra cách phòng b nh thích h p. Do ó, ph i thi t l p hay b trí m t
quan sát hay m t thí nghi m th t t t k t qu s giúp chúng ta tr l i câu h i trên. Như
v y, chương này s gi i thi u v m t phương pháp và các d ng nghiên c u d ch t
thư ng ư c s d ng.


1. Phân lo i các nghiên c u

Trong nghiên c u d ch t h c, ngư i ta chia 2 lo i là nghiên c u mô t và
nghiên c u phân tích. Nghiên c u mô t cho th y tình tr ng b nh, s c kho c a m t
qu n th kh o sát. Trong nghiên c u này, không so sánh gi a các nhóm (thí d nhóm có
s d ng thu c v i nhóm không s d ng thu c) và k t qu không nêu ư c k t lu n v
m i quan h gi a các y u t v i b nh. Nghiên c u mô t bao g m: báo cáo ca b nh, báo
cáo lo t ca b nh, tình hình d ch b nh, i u tra chung (survey).
Bên c nh ó nghiên c u phân tích là nghiên c u mà trong ó ph i b trí thí
nghiêm và ti n hành so sánh gi a các nhóm thú nghiên c u. Phép so sánh này cho phép
nhà nghiên c u k t lu n v m i liên quan gi a các y u t kh o sát v i s xu t hi n b nh.
Nghiên c u phân tích ư c chia thành 2 nhóm là nghiên c u th nghi m (trial) và nghiên
c u quan sát (observational).
Nghiên c u th nghi m là nghiên c u mà trong ó ngư i nghiên c u ki m soát
vi c ch n thú và ưa vào t ng nhóm c th , ví d nhóm có cho u ng thu c, và nhóm
không s d ng thu c, nhóm tiêm phòng v c-xin và nhóm không tiêm phòng. Trái l i,
trong nghiên c u quan sát, ngư i nghiên c u s không tác ng vào vi c quy t nh con
thú thu c nhóm tính ch t nào. Nh ng tính ch t ó ư c quy nh khách quan theo t
nhiên. Ví d quan sát m i quan h gi a tình tr ng g y, béo c a bò n b nh ketosis thì
tình tr ng này do chính b n thân t nhiên c a con thú quy t nh.
Vi c ch n l a m t trong hai lo i nghiên c u còn tùy thu c r t nhi u v b n thân
nghiên c u và i u ki n th c t . M i lo i nghiên c u u có giá tr c th . Tuy nhiên
các th nghi m thư ng ư c ưu tiên s d ng n u các y u t khác nh hư ng n nghiên
c u có th d dàng ki m soát ch ng h n như vi c s d ng v c-xin hay b trí thí nghi m
hi u qu c a m t lo i thu c nào ó. M t i u ti n l i c a các th nghi m là kh năng
kh ng ch các y u t nhi u (confounder). Còn nh ng nghiên c u quan sát thư ng thích
h p khi các y u t nguy cơ quan tâm trong nghiên c u khá ph c t p và r t khó ki m soát,
ho c vì lý do th c ti n, o c, kinh t ... Các nghiên c u quan sát có l i i m là s a


1
d ng v các y u t kh o sát và nh ng gi thi t c n ư c ch ng minh, bên c nh ó các
ơn v thí nghi m có th ư c coi như ã ư c nh s n thu c nhóm có hay không có ti p
xúc v i y u t nguy cơ. c bi t các nghiên c u kh o sát này r t thích h p cho các
nghiên c u d ch t h c trên ngư i khi mà vi c xác nh y u t nguy cơ và tình tr ng b nh
không th ư c b trí theo ch quan c a ngư i nghiên c u.


Nghiên c u
phân tích



Nghiên c u Nghiên c u
quan sát th nghi m



Nghiên c u Nghiên c u Nghiên c u Th nghi m Phòng thí
c t ngang oàn h b nh-ch ng lâm sàng nghi m


Sơ 10.1 Các nghiên c u d ch t

Nghiên c u th nghi m có th ư c phân lo i chung thành 2 d ng là th
nghi m phòng thí nghi m (laboratory study) và th nghi m lâm sàng (clinical trial).
Nh ng nghiên c u th nghi m trong phòng thí nghi m dĩ nhiên ư c ti n hành trong môi
trư ng mô hình và ư c ki m soát nghiêm kh c các y u t khác. Thu n l i c a các
nghiên c u này chính là kh ng ch các y u t nh hư ng n k t qu thí nghi m ch ng
h n s d ng nh ng thú không mang trùng, ki m soát i u ki n môi trư ng t i h o...
Nh ng b ng ch ng thu ư c t các th nghi m này có giá tr r t t t trong vi c xác nh
m i liên quan c a các y u t n b nh. Tuy nhiên nh ng th nghi m này v b n ch t
sinh h c thì có giá tr nhưng khi ưa vào th c ti n có khi không hoàn toàn như v y.
Trong ph n này, s không c p n các nghiên c u trong phòng thí nghi m mà ch
quan tâm n các th nghi m lâm sàng, m t lo i th nghi m ư c th c hi n trong i u
ki n “th t” và cũng có s ki m soát nh t nh các y u t nh hư ng n k t qu nghiên
c u. Chi ti t c a các th nghi m này s ư c trình bày ph n sau.
Nghiên c u phân tích - quan sát bao g m nghiên c u c t ngang (cross-sectional
study), nghiên c u oàn h (cohort study), nghiên c u b nh-ch ng (case-control study).
Nghiên c u phân tích - quan sát thích h p khi nh ng ơn v thí nghi m ã ti p xúc v i
y u t nguy cơ r i và có th ưa vào nghiên c u. Do ó, b n thân thú s thu c nhóm có
hay không có y u t kh o sát r i, ngư i nghiên c u ch c n quan sát v vi c xu t hi n
b nh trong các nhóm này.


B ng 10.1 So sánh các d ng nghiên c u ư c trình bày trong b ng dư i ây



2
Lo i nghiên c u Mc M c ki m m nh c a M c liên h
khó soát c a ngư i k t lu n v m i v i th c ti n
nghiên c u liên quan
Mô t
Báo cáo ca b nh r td r t th p Không th p n cao
Báo cáo lo t ca b nh d r t th p Không th p n cao
i u tra va va Không cao

Th nghi m
Phòng thí nghi m va r t cao r t cao th p
Lâm sàng va cao r t cao cao

Quan sát
C t ngang va th p th p va
oàn h khó cao cao cao
B nh-ch ng va va va cao



Như ư c c p trên thì các nghiên c u mô t d ch t ư c thi t k mà
không có m c ích so sánh và ánh giá các m i quan h gi a m t y u t quan tâm và
b nh. Tuy nhiên, các nghiên c u mô t ôi khi thu th p s li u và th c hi n m t s ki m
nh gi thi t cơ b n. Nh ng d ng nghiên c u này cũng có th ư c xem là m t d ng
phân tích. Có 3 lo i nghiên c u mô t : báo cáo ca b nh (case report); nghiên c u lo t ca
b nh (case series) và i u tra (survey).
Báo cáo ca b nh thư ng ư c dùng mô t m t tình tr ng ho c b nh hi m
g p. Vi c nghiên c u này có th ch d a trên m t ít ca b nh c bi t, do ó n i dung c a
báo cáo có th mô t chi ti t nhi u v n liên quan n ca b nh nhưng không th c hi n
m t phương pháp th ng kê nào. Trong m t s báo cáo ca b nh, m t s tác gi ôi khi
cũng rút ra k t lu n v s liên quan gi a y u t nguy cơ và b nh, tuy nhiên ây cũng ch
là d oán, không có s li u i u tra ch ng minh. Nh ng mô t này có th s là
nh ng thông tin c n thi t cho nh ng nghiên c u phân tích v sau.
Nghiên c u lo t ca b nh mô t nh ng c i m chung c a m t lo i b nh nào ó.
ôi khi dùng mô t nh ng ca b nh i n hình trong qu n th . Nh ng mô t này có vai
trò quan tr ng trong vi c ch n oán b nh lâm sàng cũng như là ti n cho nh ng m i
quan tâm trong d ch t h c phân tích.
Nghiên c u i u tra ư c th c hi n v i s ánh giá chính xác v t n s xu t
hi n b nh trong qu n th và nh ng phân b khác liên quan n b nh trong qu n th . Khi
th c hi n i u tra này, c n lưu ý 2 v n , ó là l y m u và cách th c i u tra. i u này
có nghĩa là ch n cá th nào l y m u, cách ch n sao cho mang tính i di n cho qu n
th ; ng th i ti n hành i u tra như th nào sau khi ã ch n ư c cá th (ch tiêu, o
lư ng...). N u m t nghiên c u i u tra ư c th c hi n kh o sát t n su t c a m t b nh
nào ó ng th i kh o sát c y u t liên quan n b nh trên cùng cá th thì có th nói
i u tra này ã tr thành m t d ng c a d ch t h c phân tích, và nghiên c u này có tên là
nghiên c u c t ngang (cross-sectional study).



3
2. Nghiên c u phân tích – quan sát
Nh ng nghiên c u quan sát phân tích (analytic observational study) như ã nh
nghĩa là thông qua nh ng quan sát thu th p s li u th c t (không ph i trong phòng thí
nghi m hay mô hình) kh o sát nh ng nhóm khác nhau và ưa ra k t lu n v m i quan
h (so sánh th ng kê).


2.1 Tiên c u và h i c u
D a vào th i gian thu th p s li u mà ngư i ta chia các nhóm nghiên c u phân
tích thành 2 lo i là tiên c u (prospective) và h i c u (retrospective). Trong các nghiên
c u tiên c u, nh ng c tính kh o sát, hay nh ng y u t ư c cho là y u t nguy cơ x y
ra trong th i gian kh o sát và ngư i nghiên c u s ph i ch nh n ư c nh ng k t qu ,
ho c s xu t hi n b nh trong th i gian k ti p (tương lai). Ngư c l i, i v i nghiên c u
h i c u, c y u t nguy cơ và s xu t hi n b nh u ã x y ra. Ngư i nghiên c u ch
vi c thu th p nh ng s li u s n có phân tích. ây cũng chính là i m m nh c a cách
nghiên c u h i c u, tuy nhiên do s d ng s li u có s n nên chính xác và kh năng
thay i c a các ch tiêu, cũng như y u t quan tâm là v n h n ch . M t l n n a cho
th y vi c l a ch n ki u nghiên c u nào thích h p cho i u ki n th c t r t quan tr ng.
Nh ng l ch l c trong phương pháp h i c u


Ba ngu n gây nên l ch l c trong h i c u. ó là ch n l a nhóm thú theo dõi, o
lư ng m c ti p xúc v i tác nhân gây b nh và m i quan h v th i gian (gi a nguyên
nhân và h u qu ) ư c ư c oán.

(1) L ch l c trong vi c ch n nhóm thú theo dõi

H i c u ư c b trí xem xét s khác bi t ý nghĩa gi a nhóm b nh và nhóm
i ch ng khi chúng ã ti p xúc v i y u t gây nguy cơ. Vì th c n ph i ch n l a thú
c hai nhóm u có cùng cơ h i ti p xúc v i y u t gây nguy cơ. i u này giúp cho ta
phát hi n ư c y u t nào có liên quan ý nghiã v i b nh x y ra. L nh l c trong ch n l a
nhóm thú có th gi m b ng cách: (1) b t c p thú b nh v i thú không b nh d a trên nh ng
y u t ã ư c bi t là có quan h n b nh, và (2) ch n nhi u nhóm thú i ch ng hơn
(thư ng ư c ch n các v trí i lý khác nhau).

(2) L nh l c trong o lư ng m c ti p xúc v i y u t gây nguy cơ

L ch l c trong o lư ng có th x y ra vì s hi n di n c a k t qu nh hư ng n
vi c thu th p l i (ho c o lư ng l i) y u t gây nguy cơ. L ch l c này có th gi m b ng
cách: (1) s d ng các ngu n khác thu th p cùng m t lo ïi thông tin, (2) gi kín m c
ích cơ b n c a nghiên c u khi ph ng v n.




4
(3) M i quan h v th i gian ư c ư c oán

Phương pháp h i c u thư ng ư c theo dõi trong m t th i gian, nhưng m u l i
ư c l y th i i m nh t nh. Do ó khó có th ch ng minh m i quan h v th i gian
gi a y u t gây nguy cơ và h qu .

Ví d v tiên c u và h i c u trong vi c ánh giá nh hư ng c a v c-xin ng a
b nh viêm thanh khí qu n truy n nhi m bò (infectious bovine rhinotracheitis, IBR) lên
s b c phát b nh viêm s ng k t m c truy n nhi m c a bò (infectious bovine
keratoconjunctivitis, IBK) .
:
Phương pháp tiên c u: nghiên c u ư c th c hi n các tr i và ph i theo dõi cho
n khi s ca b nh IBK.
Có b nh IBK
Ch ng ng a IBR
Không b nh IBK

Bò không nhi m IBK Có b nh IBK
Không ch ng ng a
IBR Không b nh IBK


Phương pháp h i c u: nhà nghiên c u ph i tìm nh ng bò có b nh IBK. Ca b nh
có th tìm trong b nh án b nh xá. B i vì ch có nh ng ca b nh tr m tr ng m i ư c lưu
ý, do ó có th không có nh ng ca b nh nh hay nh ng ca t lành b nh. M t nhóm thú
i ch ng cũng ph i ư c ch n l a sao cho t tiêu chu n là không có b nh IBK trư c
ó; ngoài ra chúng cũng ph i tương ng v i nhóm i ch ng v gi ng, gi i tính, tu i,
cách qu n lý, quy trình ã ch ng ng a. Trái ngư c v i tiên c u, phương pháp h i c u xác
nh m i nguy cơ c a vi c ch ng ng a IBR lên IBK b ng cách d a vào trí nh hay b nh
án trong quá kh ; i u này có th làm sai l ch k t qu .

Ch ng ng a IBR
Bò b nh IBK
Không ch ng ng a IBR

Ch ng ng a IBR
Bò không b nh IBK
Không ch ng ng a IBR


Bên c nh ó, m t d ng nghiên c u phân tích mà trong ó thú nghiên c u ư c
ch n xác nh cùng m t lúc t l b nh và t n s c a các y u t nguy cơ trong nhóm
thú ó. D ng nghiên c u này ư c g i là nghiên c u c t ngang. Không gi ng như tiên
c u và h i c u, nghiên c u này còn ư c xem như là “vô hư ng”.




5
2.2 Nghiên c u oàn h và nghiên c u b nh-ch ng
D a theo cách b trí kh o sát là b t u v i y u t nguy cơ hay là b nh, ng
th i căn c cào cách ch n thú kh o sát mà ngư i ta chia nghiên c u phân tích thành hai
lo i khác ó là nghiên c u oàn h và nghiên c u b nh-ch ng.
Nghiên c u oàn h (cohort study), ôi khi g i là nghiên c u thu n t p; trong
ó ngư i ta xác nh nhóm thú, qu n th thú ưa vào kh o sát. Trong qu n th ó,
ngư i ta i u tra t n s su t hi n các y u t nguy cơ và sau ó xác nh s xu t hi n b nh
theo th i gian. Danh t oàn h ây ám ch nhóm thú ưa vào kh o sát không ph i là
ng u nhiên b t c âu, mà chúng ph i cùng m t qu n th xác nh rõ và nghiên c u b t
u v i vi c kh o sát s ti p xúc (exposure) v i nh ng y u t nguy cơ, do ó ôi khi
ngư i ta ng nh t nghiên c u này v i tiên c u. Tuy nhiên n u vi c ghi nh n, s sách
ghi chép y thì cũng có th liên h v i quá kh xác nh s xu t hi n b nh, trong
trư ng h p này nghiên c u oàn h ư c th c hi n d ng h i c u.
Trong khi ó, nghiên c u b nh-ch ng là nghiên c u mà ngư i ta ch n nh ng
con thú có b nh kh o sát ng th i v i nh ng con thú không b nh tương ng. Sau ó
vi c kh o sát ư c th c hi n xác nh t n s có ti p xúc v i các y u t nguy cơ quan
tâm trong nhóm thú ó và tính toán m i quan h . Chính vì v y, nghiên c u b nh-ch ng
ôi khi ư c xem như m t d ng c a nghiên c u h i c u.
Chi ti t v 2 lo i nghiên c u này s ưc c pk chương sau.


2.3 Nghiên c u c t ngang
Do vi c th c hi n nghiên c u c t ngang khá ơn gi n hơn so v i các nghiên c u
phân tích khác nên nhi u nhà nghiên c u ch n phương pháp này. Chúng có m t s v n
sau:
Nghiên c u ư c b trí trong m t kho ng th i gian nh t nh do ó các t l thu
ư c ch có giá tr t c th i. C th là các b nh quan sát ư c ch d ng t l nhi m
(prevalence), ôi khi không th ch c ch n ư c r ng b nh có th x y ra trư c khi con thú
có ti p xúc y u t nguy cơ. Chính vì v y, ôi khi k t lu n m i quan h không ư c
m nh.
Vi c ch n thú ưa vào kh o sát r t quan tr ng, chúng có th làm cho k t qu
sai l ch hoàn toàn khi các y u t nhi u không ư c ki m soát. Do ó khi b trí kh o sát
này, phương pháp l y m u c n ư c ch n thích h p. Ngoài ra, m t s b nh hi m g p s
làm cho các nghiên c u c t ngang c n s lư ng m u nghiên c u khá l n.
Ví d v nghiên c u c t ngang: xác nh m i liên quan gi a vi c s d ng
th c ăn viên t ng h p lo i X v i tình tr ng s i bàng quang, ngư i ta kh o sát 300 con
chó. S d ng phương pháp siêu âm ki m tra s hi n di n c a s i, ng th i i u tra
xem th c ăn c a chó có ph i là th c ăn viên t ng h p lo i X không. Do vi c thu th p s
li u v y u t nguy cơ (ăn th c ăn viên) và b nh (s i bàng quang) ư c th c hi n ng
th i, nên ây có th ư c xem như là m t d ng c a nghiên c u c t ngang. K t qu kh o
sát ghi nh n như sau:




6
B ng 10.2 B ng 2x2 liên quan gi a vi c ăn th c ăn viên và s i bàng quang trên chó
Y u t kh o sát

Ăn th c ăn t ng Không có ăn (E-) T ng
h p X (E+)

K t qu B nh 30 26 56
Không b nh 64 408 472
T ng 94 434 528

B ng k t qu t ph n m m WinEpiscope cho th y giá tr OR t 4,087 n
13,240 nghĩa là có s liên quan gi a vi c ăn th c ăn t ng h p v i b nh s i bàng quang.
M c dù k t qu cho th y m c liên quan ch t nhưng ây là nghiên c u c t ngang nên
ngư i ta s tv n n s chính xác c a nghiên c u, li u là con thú b s i trư c khi
chuy n sang ăn th c ăn t ng h p, ho c là còn nhi u y u t khác có th nh hư ng n s i
bàng quang.
Các v n nh hư ng n k t qu nghiên c u c a nghiên c u c t ngang cũng
tương t như nghiên c u oàn h , do ó có th tham kh o thêm ph n nghiên c u oàn
h ư c trình bày chương sau.




Hình 10.1 Episcope phân tích quan gi a vi c ăn th c ăn viên và s i bàng quang trên chó
2.4 Ch n l a các nghiên c u thích h p


7
M i lo i b trí nghiên c u kh o sát d ch t h c phân tích có c i m riêng
trong vi c làm sáng t nguyên nhân gây b nh. S l a ch n lo i b trí nghiên c u tùy
thu c vào các y u t liên quan n tình tr ng b nh, t l b nh, kho ng th i gian t khi
ti p xúc v i m m b nh cho n khi phát b nh, và tính ch t c a y u t nguy cơ.
Thông thư ng, khi thông tin v nguyên nhân gây b nh chưa ư c nhi u thì nên
s d ng phương pháp h i c u tìm s liên quan có ý nghĩa th ng kê. Khi m t y u t
ư c ch ng minh là quan tr ng trong m t ho c hai t h i c u, nên ti n hành tiên c u
kh ng nh nguyên nhân.
T l m c b nh là y u t quan tr ng n quy t nh ch n l a lo i b trí nghiên
c u. nh ng b nh hi m g p, RR g n b ng OR, và c n m t s lư ng l n thú kh o sát
có nh ng ca b nh, do ó ngư i ta thư ng dùng phương pháp h i c u ho c nghiên c u
b nh-ch ng.
Kho ng th i gian t khi ti p xúc v i y u t nguy cơ cho n khi m c b nh càng
ng n thì các nghiên c u tiên c u hay nghiên c u oàn h càng d ư c áp d ng. Ngư c
l i, khi nghiên c u v b nh ung thư, phương pháp h i c u nên ư c áp d ng vì th i gian
phát b nh khá lâu, có th nhi u năm.
M t y u t khác c n lưu ý khi ch n l a lo i b trí nghiên c u, ó là nh ng
thông tin có s n v y u t nghi ng . N u thông tin ho c s li u có tính khách quan và ã
có s n thì phương pháp h i c u t ra thích h p hơn.
Dù ch n l a lo i phương pháp nào, c n lưu ý nhóm thú b nh và nhóm i
ch ng ph i tương ng lo i b các y u t gây nhi u như gi ng và tu i. Nh ng y u t
gây nhi u này s ư c c p chương sau.
B ng 10.3 Thu n l i và h n ch c a 3 phương pháp nghiên c u d ch t h c.
Phương pháp Thu n l i H n ch
* Nghiên c u c t - Th c hi n tương i nhanh - V i các b nh hi m òi h i s
ngang - Ít t n kinh phí, s d ng ít ng lư ng l n
v t nghiên c u - Không ánh giá t l phát b nh
- Có th dùng các s ki n ã có c a nhóm ti p xúc và nhóm
sn không ti p xúc
- K t qu có tin c y không cao

* Nghiên c u b nh- - D th c hi n i v i các b nh - Không ánh giá ư c t l b nh
ch ng hi m c a qu n th
- Có k t qu tương i nhanh, - D có nh ng sai l ch v thông
kinh phí ít, ít s d ng ng v t tin ghi chép, thông tin không th
kh o sát ki m ch ng ư c
- Có th s d ng các s li u có - Khó ch n nhóm i ch ng
sn - Không ánh giá ư c t l phát
- Có th nghiên c u nhi u y u t b nh gi a nhóm ti p xúc và nhóm
- Th i gian nghiên c u ng n không ti p xúc

* Nghiên c u oàn - Có th tính ư c t l phát - Khó th c hi n v i các b nh
h b nh chính xác và nguy cơ tương hi m vì c n lư ng thú nhi u


8
i kh o sát
- Có th nghiên c u nh hư ng - Có th r t t n kém
c a nhi u y u t và thông tin thu
th p y , chính xác và ph n
ánh ư c hi n tr ng
- chính xác cao
- Tránh ư c sai s




9
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản