Ebook Hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS - Bộ Y tế

Chia sẻ: Than Kha Tu | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:81

1
543
lượt xem
167
download

Ebook Hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS - Bộ Y tế

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Cuốn sách Hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS là tài liệu dùng để hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS tại gia đình và cộng đồng. Sách là tài liệu tham khảo cho sinh viên, giảng viên ngành Điều dưỡng và những gia đình có bệnh nhân ung thư và AIDS.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Ebook Hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS - Bộ Y tế

  1. Bé Y TÕ
  2. Bé y tÕ H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS Nhµ xuÊt b¶n y häc Hµ Néi - 2006
  3. chñ biªn: TS. NguyÔn ThÞ Xuyªn Thø tr­ëng Bé Y tÕ Phã chñ biªn: TS. Lý Ngäc KÝnh Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ TS. L­¬ng Ngäc Khuª Phã Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ PGS.TS. NguyÔn B¸ §øc Gi¸m ®èc BÖnh viÖn K PGS.TS. NguyÔn §øc HiÒn ViÖn tr­ëng ViÖn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm vµ nhiÖt ®íi Quèc gia Héi ®ång chyªn m«n PGS.TS. NguyÔn B¸ §øc Gi¸m ®èc BÖnh viÖn K PGS.TS. NguyÔn §øc HiÒn ViÖn tr­ëng ViÖn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm vµ nhiÖt ®íi Quèc gia GS.TS. Tr­¬ng ViÖt Dòng Vô tr­ëng Vô Khoa häc vµ §µo t¹o - Bé Y tÕ PGS.TS. NguyÔn Thanh Liªm Gi¸m ®èc BÖnh viÖn Nhi Trung ­¬ng TS. Lý Ngäc KÝnh Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ ThS. TrÇn Quang Trung Ch¸nh Thanh tra - Bé Y tÕ ThS. NguyÔn Huy Quang Phã Vô tr­ëng Vô Ph¸p chÕ - Bé Y tÕ TS. Cao Minh Quang Côc tr­ëng Côc Qu¶n lý D­îc ViÖt Nam - Bé Y tÕ BS. Hµ Th¸i S¬n Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ (Th­ ký) Ban biªn so¹n TS. L­¬ng Ngäc Khuª Phã Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ ThS. Lª V¨n Kh¶m Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ ThS. NguyÔn TiÕn L©m ViÖn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm vµ nhiÖt ®íi Quèc gia ThS. Ph¹m §øc Môc Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ TS. §ç ThÞ Ph­¬ng Bé m«n Y häc cæ truyÒn - §¹i häc Y Hµ Néi ThS. Ph¹m ThÞ Thanh Thñy Khoa TruyÒn nhiÔm - BÖnh viÖn B¹ch Mai BS. NguyÔn ThÞ Phi YÕn Khoa §iÒu trÞ ®au - BÖnh viÖn K BS. NguyÔn ThÞ Minh Ngäc C¬ quan ph¸t triÓn quèc tÕ Hoa Kú ThS. Kimberly Green Tæ chøc søc kháe gia ®×nh quèc tÕ TS. Eric Krakauer §¹i Y khoa Havard Hoa Kú Tham gia biªn so¹n vµ cè vÊn chuyªn m«n DS. NguyÔn Ph­¬ng Ch©m Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ TS. Bïi §øc D­¬ng Phã Gi¸m ®èc BÖnh viÖn Lao vµ BÖnh phæi Trung ­¬ng ThS. V­¬ng ¸nh D­¬ng Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ ThS. Ng« ThÞ BÝch Hµ Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ §D. NguyÔn ThÞ HiÒn BÖnh viÖn K TS. Bïi Vò Huy Phã Tr­ëng khoa TruyÒn nhiÔm - BÖnh viÖn Nhi Trung ­¬ng BS. NguyÔn ThÞ Huúnh Côc phßng chèng HIV/AIDS ViÖt Nam - Bé Y tÕ CN. §ç Trung H­ng Vô Ph¸p chÕ - Bé Y tÕ TS. NguyÔn Duy H­ng ViÖn Da liÔu Quèc gia TS. Bïi ThÕ Khanh Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ ThS. NguyÔn V¨n KÝnh P. Côc tr­ëng Côc phßng chèng HIV/AIDS ViÖt Nam - Bé Y tÕ PGS. TS TrÇn ViÕt NghÞ ViÖn tr­ëng ViÖn Søc kháe t©m thÇn BÖnh viÖn B¹ch Mai ThS. Phan Thu Ph­¬ng Tæ chøc søc kháe gia ®×nh quèc tÕ ThS. Lª V¨n Qu¶ng BÖnh viÖn K §D. NguyÔn ThÞ Thôc ViÖn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm vµ nhiÖt ®íi Quèc gia ThS. NguyÔn §øc TiÕn Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ TS. D­¬ng B¸ Trùc BÖnh viÖn Nhi Trung ­¬ng C¸c chuyªn gia trong n­íc vµ quèc tÕ Th­ ký ThS. Lª V¨n Kh¶m Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ BS. Hµ Th¸i S¬n Vô §iÒu trÞ - Bé Y tÕ “ H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS” ®­îc x©y dùng, hoµn thµnh, in Ên vµ ph¸t hµnh víi sù hç trî cña C¬ quan ph¸t triÓn quèc tÕ Hoa Kú-USAID, Tæ chøc søc kháe gia ®×nh quèc tÕ FHI vµ Health Policy Initiative. I
  4. Bé Y tÕ Sè: 3483 / Q§-BYT Céng hßa x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam §éc lËp - Tù do - H¹nh phóc Hµ Néi, ngµy 15 th¸ng 9 n¨m 2006 QuyÕt ®Þnh VÒ viÖc ban hµnh “H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS” Bé tr­ëng Bé Y tÕ C¨n cø NghÞ ®Þnh sè 49/2003/N§-CP ngµy 15/5/2003 cña ChÝnh phñ quy ®Þnh chøc n¨ng, nhiÖm vô, quyÒn h¹n vµ c¬ cÊu tæ chøc Bé Y tÕ; C¨n cø Biªn b¶n häp Héi ®ång chuyªn m«n nghiÖm thu H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ cho ng­êi bÖnh ung th­ vµ HIV/AIDS ngµy 14/9/2006 ®­îc thµnh lËp theo QuyÕt ®Þnh sè 2601/Q§-BYT ngµy 24/7/2006 cña Bé tr­ëng Bé Y tÕ; Theo ®Ò nghÞ cña Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ- Bé Y tÕ, QuyÕt ®Þnh: §iÒu 1. Ban hµnh kÌm theo QuyÕt ®Þnh nµy “H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµAIDS”. §iÒu 2. “H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS” ®­îc ¸p dông trong tÊt c¶ c¸c c¬ së kh¸m, ch÷a bÖnh c«ng lËp vµ ngoµi c«ng lËp. §iÒu 3. “H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS” lµ tµi liÖu ®­îc sö dông ®Ó h­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS t¹i gia ®×nh vµ céng ®ång. §iÒu 4. QuyÕt ®Þnh nµy cã hiÖu lùc sau 15 ngµy kÓ tõ ngµy ký, ban hµnh. §iÒu 5. C¸c «ng, bµ: Ch¸nh V¨n phßng, Vô tr­ëng Vô §iÒu trÞ, Ch¸nh Thanh tra, Vô tr­ëng c¸c Vô vµ Côc tr­ëng c¸c Côc thuéc Bé Y tÕ, Gi¸m ®èc c¸c bÖnh viÖn vµ ViÖn tr­ëng c¸c ViÖn cã gi­êng bÖnh trùc thuéc Bé Y tÕ, Gi¸m ®èc Së Y tÕ c¸c tØnh, thµnh phè trùc thuéc Trung ­¬ng vµ Thñ tr­ëng y tÕ c¸c ngµnh chÞu tr¸ch nhiÖm thi hµnh QuyÕt ®Þnh nµy. N¬i nhËn: KT. Bé tr­ëng - Nh­ §iÒu 4; Thø tr­ëng - V¨n phßng ChÝnh phñ (Vô V¨n x·); - BT. TrÇn ThÞ Trung ChiÕn (®Ó b¸o c¸o); (§· ký) - C¸c Thø tr­ëng (®Ó biÕt) - L­u VT, §Tr. NguyÔn ThÞ Xuyªn II
  5. Môc lôc PhÇn I- Giíi thiÖu vÒ ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi 1 ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS I. Kh¸i niÖm 1 II. Nguyªn t¾c 1 1. C¸c nguyªn t¾c chung 1 2. Nguyªn t¾c hÖ qu¶ kÐp 2 III. TiÕp cËn ch¨m sãc gi¶m nhÑ 2 1. TiÕp cËn triÖu chøng 2 2. TiÕp cËn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ë trÎ em 3 PhÇn II. Thùc hµnh ch¨m sãc gi¶m nhÑ 4 I. KiÓm so¸t ®au 4 1. Kh¸i niÖm ®au 4 2. Ph©n lo¹i ®au vµ nguyªn nh©n 4 2.1. Ph©n lo¹i ®au 4 2.2. Nguyªn nh©n ®au 4 3. §¸nh gi¸ ®au 4 4. Xö trÝ ®au ë ng­êi lín vµ trÎ em 6 4.1. §iÒu trÞ ®au b»ng thuèc 6 4.1.1. Nguyªn t¾c chung 6 4.1.2. Thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid 8 4.1.3. §iÒu trÞ gi¶m ®au b»ng opioid 10 4.1.3.1. Mét sè kh¸i niÖm cÇn chó ý 10 4.1.3.2. C¸c thuèc opioid cã t¸c dông kÐo dµi 11 4.1.3.3. C¸c thuèc opioid 11 4.1.3.4. T¸c dông kh«ng mong muèn cña thuèc opioid 13 4.1.3.5. L­u ý khi dõng ®iÒu trÞ opioid 14 4.1.4. C¸c thuèc hç trî trong ®iÒu trÞ ®au 14 4.2. §au ë ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS cã nghiÖn ma tóy 16 4.2.1. §au ë ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS cã nghiÖn ma tuý 16 4.2.2. §iÒu trÞ ®au ë ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS cã nghiÖn 17 ma tuý II. Xö trÝ triÖu chøng 18 1. Buån n«n vµ n«n 18 2. Tiªu ch¶y 19 3. T¸o bãn 21 4. §au miÖng vµ nuèt ®au 21 5. Khã thë 22 6. Ho 23 7. YÕu, mÖt mái 24 8. Sèt 24 III
  6. 9. MÊt ngñ 25 10. KÝch ®éng, bån chån 26 11. TrÇm c¶m, lo ©u 26 12. Ngøa 27 13. LoÐt do n»m l©u 28 III - Ch¨m sãc t©m lý x· héi cho ng­êi bÖnh vµ ng­êi 30 ch¨m sãc 1. Nh÷ng vÊn ®Ò chung 30 2. Néi dung ch¨m sãc t©m lý x· héi 30 2.1. Ng­êi ch¨m sãc t©m lý x· héi 30 2. 2. PhÈm chÊt cÇn thiÕt khi ch¨m sãc t©m lý x· héi 30 2.3. Ph­¬ng thøc t­ vÊn 31 2.4. C¸c can thiÖp ch¨m sãc t©m lý x· héi 32 2.4.1. X©y dùng mèi quan hÖ hîp t¸c ®iÒu trÞ 32 2.4.2. C¸c t×nh huèng t­ vÊn th­êng xuyªn trong qu¸ 32 tr×nh ch¨m sãc 2.4.3. ChuyÓn tiÕp dÞch vô 32 3. Ch¨m sãc t©m lý x· héi cho trÎ em 33 4. Ch¨m sãc t©m lý x· héi ®èi víi ng­êi ch¨m sãc 33 4.1. §¸nh gi¸ nhu cÇu 34 4.2. NhËn biÕt c¸c dÊu hiÖu cÇn can thiÖp 34 4.2.1. Qu¸ t¶i c«ng viÖc 34 4.2.2. C¸c dÊu hiÖu cña sù kiÖt søc 34 4.3. C¸c can thiÖp ch¨m sãc t©m lý x· héi 34 4.3.1. C¸c dÞch vô hç trî 35 4.3.2. Phßng ngõa t×nh tr¹ng kiÖt søc 35 4.3.3. §èi víi gia ®×nh ng­êi bÖnh 35 PhÇn iii. Ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh AIDS 36 ®iÒu trÞ b»ng thuèc kh¸ng HIV (ARV) I. Hç trî t©m lý 36 1. C¸c biÓu hiÖn t©m lý 36 2. T­ vÊn hç trî 36 II. Hç trî tu©n thñ ®iÒu trÞ 36 1. C¸c yÕu tè ¶nh h­ëng tíi sù tu©n thñ 36 2. C¸c biÖn ph¸p gióp ng­êi bÖnh tu©n thñ 37 III. Xö trÝ t¸c dông kh«ng mong muèn cña thuèc ARV 38 1. N«n vµ buån n«n 38 2. N«n, buån n«n kÌm theo ®au bông, sèt 38 3. Sèt vµ ph¸t ban 38 4. Tiªu ch¶y 38 IV
  7. 5. Tª b× ch©n tay 39 6. ThiÕu m¸u 39 7. Sái thËn, ®¸i m¸u 39 8. ¸c méng, chãng mÆt 39 9. Vµng da, vµng m¾t 40 10. Ph¶n øng phô nÆng 40 PhÇn IV. Ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh 42 ung th­ I. Ng­êi bÖnh ®iÒu trÞ b»ng tia x¹ 42 1. C¸c biÕn chøng 42 2. Ch¨m sãc ng­êi bÖnh ®ang x¹ trÞ 42 II. Ng­êi bÖnh ®iÒu trÞ b»ng ho¸ chÊt 43 1. C¸c biÕn chøng 43 2. Xö trÝ 43 III. Ng­êi bÖnh ®iÒu trÞ b»ng phÉu thuËt 44 PhÇn V. ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi trÎ em 45 I. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn 45 II. Kh¸m, ®¸nh gi¸ triÖu chøng 46 III. Xö trÝ mét sè triÖu chøng giai ®o¹n cuèi 47 IV. TrÎ bÞ mÊt cha mÑ, ng­êi th©n 48 PhÇn VI. Ch¨m sãc ng­êi bÖnh giai ®äan cuèi 50 I. Hç trî tinh thÇn 50 II. Gi¶m bít sù ®au ®ín 50 III. Ch¨m sãc ®iÒu d­ìng 50 IV. Ch¨m sãc lóc qua ®êi 51 PhÇn VII. Phô lôc 53 Phô lôc 1: Danh môc c¸c thuèc gi¶m ®au vµ c¸c biÖt d­îc 53 th­êng gÆp Phô lôc 2: Qu¶n lý sö dông thuèc gi¶m ®au g©y nghiÖn 55 Phô lôc 3 : B¶ng hái tãm t¾t ®¸nh gi¸ ®au 57 Phô lôc 4 : §¸nh gi¸ t©m lý 60 Phô lôc 5: Phßng ngõa nhiÔm khuÈn khi ch¨m sãc ng­êi 63 nhiÔm HIV/AIDS t¹i nhµ vµ céng ®ång Phô lôc 6: Ch¨m sãc gi¶m nhÑ b»ng y häc cæ truyÒn 65 V
  8. Bé y tÕ Céng hßa x· héi chñ nghÜa viÖt nam §éc lËp - Tù do - H¹nh phóc H­íng dÉn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ aids (Ban hµnh kÌm theo QuyÕt ®Þnh sè 3483 /Q§-BYT ngµy 15/9/2006 cña Bé tr­ëng Bé Y tÕ ) PhÇn i Giíi thiÖu vÒ ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS I. kh¸i niÖm Ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi m¾c bÖnh ung th­ vµ ng­êi bÖnh AIDS lµ phèi hîp c¸c biÖn ph¸p nh»m c¶i thiÖn chÊt l­îng cuéc sèng cña ng­êi bÖnh b»ng c¸ch phßng ngõa, ph¸t hiÖn sím, ®iÒu trÞ ®au vµ xö trÝ c¸c triÖu chøng thùc thÓ, t­ vÊn vµ hç trî gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò t©m lý - x· héi mµ ng­êi bÖnh vµ gia ®×nh hä ph¶i chÞu ®ùng. II. Nguyªn t¾c 1. C¸c nguyªn t¾c chung a) Dµnh cho tÊt c¶ nh÷ng ng­êi m¾c bÖnh ung th­ vµAIDS; b) TiÕn hµnh ngay tõ khi ph¸t hiÖn bÖnh vµ duy tr× trong suèt qu¸ tr×nh diÔn biÕn cña bÖnh (h×nh 1); c) Phèi hîp víi c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu; d) Thóc ®Èy viÖc tu©n thñ c¸c ph­¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu vµ gi¶m bít t¸c dông kh«ng mong muèn cña c¸c ph­¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®ã; ®) Hç trî ng­êi bÖnh sèng tÝch cùc ®Õn cuèi ®êi; e) Coi cuéc sèng vµ c¸i chÕt lµ mét tiÕn tr×nh b×nh th­êng, kh«ng cè ý ®Èy nhanh hoÆc tr× ho·n c¸i chÕt; g) Ch¨m sãc vÒ t©m lý - x· héi lµ yÕu tè quan träng trong ch¨m sãc gi¶m nhÑ; h) Hç trî gia ®×nh ng­êi bÖnh trong thêi gian ng­êi bÖnh ®au èm vµ khi qua ®êi; i) X©y dùng m« h×nh ch¨m sãc gi¶m nhÑ theo h×nh thøc “Nhãm ch¨m sãc ®a thµnh phÇn”, trong ®ã ng­êi bÖnh lµ trung t©m, cã sù tham gia cña nh©n viªn y tÕ, gia ®×nh ng­êi bÖnh, nh©n viªn x· héi, ng­êi t×nh nguyÖn .v.v.; k) Thùc hiÖn t¹i c¸c c¬ së y tÕ, t¹i gia ®×nh vµ céng ®ång. §iÒu trÞ ®Æc hiÖu theo bÖnh Ch¨m sãc gi¶m nhÑ Ph¸t hiÖn bÖnh ChÕt H×nh 1: Ch¨m sãc gi¶m nhÑ trong tiÕn tr×nh bÖnh 1
  9. 2. Nguyªn t¾c “HÖ qu¶ kÐp” a) Mäi ph­¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®Òu cã thÓ cã nh÷ng t¸c dông kh«ng mong muèn. Ng­êi bÖnh ë giai ®o¹n cuèi bÞ ®au vµ cã c¸c triÖu chøng khã chÞu, nÕu cã nguyÖn väng th× cã thÓ sö dông c¸c thuèc ®iÒu trÞ víi môc ®Ých ®¬n thuÇn lµ gióp hä dÔ chÞu h¬n mÆc dï cã thÓ x¶y ra c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn cña thuèc. b) Nguyªn t¾c nµy th­êng ®­îc ¸p dông trong ch¨m sãc giai ®o¹n cuèi ®Ó c©n nh¾c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ tèt nhÊt khi mµ c¸c biÖn ph¸p ®Òu cã nguy c¬ g©y ra c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn. VÝ dô, ng­êi bÖnh ung th­ giai ®o¹n cuèi cã ®au nÆng kÌm theo khã thë vÉn cã thÓ dïng opioid liÒu cao mÆc dï viÖc ®iÒu trÞ cã thÓ cã nguy c¬ g©y ngñ, gi¶m huyÕt ¸p, rèi lo¹n h« hÊp. c) Bèn ®iÒu kiÖn ¸p dông nguyªn t¾c “HÖ qu¶ kÐp“, bao gåm: - QuyÕt ®Þnh biÖn ph¸p ®iÒu trÞ ph¶i ®¶m b¶o tÝnh ®¹o ®øc; - Môc ®Ých duy nhÊt cña ®iÒu trÞ lµ nh»m mang l¹i t¸c dông nh­ gi¶m ®au vµ gi¶m khã chÞu cho ng­êi bÖnh ®ang hÊp hèi; - Kh«ng ®­îc coi t¸c dông kh«ng mong muèn cña thuèc (cã thÓ g©y tö vong) lµ c¸ch ®Ó ®¹t ®­îc t¸c dông tèt (gióp ng­êi bÖnh dÔ chÞu); - C¸c lîi Ých tÝch cùc do thuèc ®em l¹i ph¶i v­ît tréi so víi c¸c t¸c dông xÊu kh«ng mong muèn cã thÓ x¶y ra. III. TiÕp cËn ch¨m sãc gi¶m nhÑ 1. TiÕp cËn triÖu chøng a) C¸c triÖu chøng g©y khã chÞu rÊt hay gÆp ë ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS. C¸c triÖu chøng cã thÓ xuÊt hiÖn ë nh÷ng giai ®o¹n kh¸c nhau cña bÖnh, do tiÕn triÓn cña bÖnh hoÆc t¸c dông kh«ng mong muèn cña c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ. CÇn chñ ®éng, tÝch cùc ph¸t hiÖn sím c¸c triÖu chøng nµy, ch¨m sãc ®Çy ®ñ ®Ó gióp ng­êi bÖnh bít khã chÞu, c¶i thiÖn chÊt l­îng cuéc sèng vµ hç trî ®iÒu trÞ bÖnh. b) Mçi triÖu chøng g©y khã chÞu th­êng liªn quan ®Õn nh÷ng nguyªn nh©n nhÊt ®Þnh vÒ thùc thÓ hoÆc t©m lý. CÇn khai th¸c kü bÖnh sö , kh¸m cÈn thËn, ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ xÐt nghiÖm vµ thùc hiÖn c¸c th¨m dß cÇn thiÕt ®Ó x¸c ®Þnh nguyªn nh©n. c) NhiÒu triÖu chøng lµ tr¶i nghiÖm riªng cña ng­êi bÖnh, kh«ng thÓ chØ dùa vµo kh¸m l©m sµng vµ xÐt nghiÖm. Nh©n viªn y tÕ cÇn t«n träng nh÷ng g× ng­êi bÖnh m« t¶ h¬n lµ dùa trªn ®¸nh gi¸ chñ quan cña m×nh. NhiÒu khi viÖc ®¸nh gi¸ triÖu chøng gÆp khã kh¨n h¬n víi trÎ em ch­a biÕt nãi, hoÆc ng­êi lín bÞ thiÓu n¨ng trÝ tuÖ v× ng­êi bÖnh kh«ng thÓ m« t¶ l¹i triÖu chøng vµ møc ®é khã chÞu. Trong tr­êng hîp nµy, cÇn dùa trªn c¸c dÊu hiÖu t×m thÊy qua th¨m kh¸m vµ m« t¶ cña ng­êi ch¨m sãc. d) CÇn x¸c ®Þnh møc ®é cña triÖu chøng ®Ó xö trÝ kÞp thêi vµ tÝch cùc. Trong mét sè tr­êng hîp, cÇn xö trÝ ngay b»ng nh÷ng thuèc phï hîp víi c¨n nguyªn cã nhiÒu triÖu chøng hç trî chÈn ®o¸n nhÊt, mµ kh«ng cÇn ph¶i chê kÕt qu¶ c¸c xÐt nghiÖm kh¼ng ®Þnh. C¸c néi dung chÝnh trong ®¸nh gi¸ triÖu chøng Hái bÖnh sö -TiÕn triÓn cña triÖu chøng: thêi ®iÓm b¾t ®Çu, tÇn suÊt xuÊt hiÖn, c­êng ®é, ®Æc ®iÓm, c¸c yÕu tè lµm cho triÖu chøng t¨ng lªn hay gi¶m ®i, t¸c ®éng cña triÖu chøng ®Õn c¸c chøc n¨ng cña c¬ thÓ. CÇn ghi nhËn ý kiÕn cña ng­êi bÖnh vÒ nguyªn nh©n g©y ra triÖu chøng). 2
  10. - §iÒu trÞ tr­íc ®©y vµ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ; - C¸c yÕu tè x· héi: gia ®×nh (c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh, hoµn c¶nh sèng…), t¸c ®éng cña bÖnh tËt vµ triÖu chøng ®èi víi cuéc sèng gia ®×nh vµ chÊt l­îng cuéc sèng cña c¸ nh©n ng­êi bÖnh, tiÒn sö l¹m dông c¸c chÊt g©y nghiÖn; - TiÒn sö dÞ øng thuèc; - C¸c thuèc hiÖn t¹i ®ang sö dông. Kh¸m thùc thÓ - Th¨m kh¸m toµn diÖn, chó ý ®Õn c¸c bé phËn c¬ thÓ bÞ ¶nh h­ëng - §¸nh gi¸ ¶nh h­ëng cña triÖu chøng ®Õn chøc n¨ng vµ bé phËn c¬ thÓ bÞ ¶nh h­ëng, bao gåm c¶ t×nh tr¹ng t©m lý vµ tinh thÇn cña ng­êi bÖnh - §¸nh gi¸ møc ®é nÆng vµ møc ®é cña triÖu chøng - S¬ bé x¸c ®Þnh nguyªn nh©n g©y ra c¸c triÖu chøng. §¸nh gi¸ c¸c kÕt qu¶ xÐt nghiÖm vµ th¨m dß cËn l©m sµng §­a ra c¸c chÈn ®o¸n ph©n biÖt ®) Xö trÝ triÖu chøng cã hiÖu qu¶ nhÊt khi ®iÒu trÞ ®­îc nguyªn nh©n g©y ra triÖu chøng ®ã. Trong nhiÒu tr­êng hîp, c¸c triÖu chøng sÏ gi¶m ®i khi ng­êi bÖnh ®­îc ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu (ng­êi bÖnh AIDS ®­îc ®iÒu trÞ b»ng thuèc ARV hoÆc thuèc kh¸ng sinh ®iÒu trÞ nhiÔm trïng c¬ héi, ng­êi bÖnh ung th­ ®­îc ®iÒu trÞ b»ng hãa chÊt). Ch¨m sãc gi¶m nhÑ cã thÓ lµm gi¶m bít triÖu chøng mét c¸ch nhanh chãng vµ hiÖu qu¶ tr­íc khi ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu cã t¸c dông. e) C¸c biÖn ph¸p ch¨m sãc vµ ®iÒu trÞ ph¶i dùa trªn c¬ së tù nguyÖn cña ng­êi bÖnh, phï hîp víi t×nh tr¹ng bÖnh vµ hoµn c¶nh cô thÓ cña tõng ng­êi bÖnh. g) CÇn n¾m râ c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn hay ®éc tÝnh tiÒm tµng cña c¸c thuèc ®iÒu trÞ ®Ó kiÓm so¸t vµ gi¶m thiÓu tèi ®a c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn nµy. 2. TiÕp cËn ch¨m sãc gi¶m nhÑ ë trÎ em Trong thùc hµnh ch¨m sãc gi¶m nhÑ cho trÎ em, cÇn chó ý ®Õn c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn vÒ thÓ chÊt, trÝ tuÖ, tinh thÇn cña trÎ vµ cÇn cã kü n¨ng th¨m kh¸m, ®¸nh gi¸ phï hîp. RÊt nhiÒu trÎ em nhiÔm HIV cã thÓ ®· mÊt cha hoÆc mÑ hoÆc mÊt c¶ cha vµ mÑ. Do ®ã, viÖc ch¨m sãc hç trî trÎ em ®· mÊt ng­êi th©n lµ mét néi dung rÊt quan träng vµ cÇn thiÕt. 3
  11. PhÇn II Thùc hµnh ch¨m sãc gi¶m nhÑ ®èi víi ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS I. kiÓm so¸t §au 1. Kh¸i niÖm ®au §au lµ c¶m gi¸c khã chÞu ë mét ng­êi do tæn th­¬ng m« hiÖn cã hoÆc tiÒm tµng, hoÆc ®­îc m« t¶ gièng nh­ cã tæn th­¬ng m« thùc sù mµ ng­êi ®ã ®ang ph¶i chÞu ®ùng. 2. Ph©n lo¹i vµ nguyªn nh©n ®au 2.1. Ph©n lo¹i ®au: Cã 2 kiÓu ®au chÝnh, gåm: a) §au c¶m thô: §au do kÝch thÝch c¸c ®Çu mót thô c¶m cña c¸c d©y thÇn kinh cßn nguyªn vÑn ch­a bÞ tæn th­¬ng. §au c¶m thô ®­îc chia thµnh hai nhãm lµ ®au th©n thÓ vµ ®au t¹ng. - §au th©n thÓ: C¸c ®Çu mót thÇn kinh t¹i da, m« c¬ x­¬ng khíp bÞ kÝch thÝch, th­êng lµ ®au khu tró. §au t¹i da th­êng cã c¶m gi¸c buèt, báng r¸t, nhãi nh­ bÞ ®©m. §au c¬ x­¬ng khíp th­êng cã c¶m gi¸c nhøc, ©m Ø. - §au t¹ng (t¹ng ®Æc vµ t¹ng rçng): C¸c ®Çu mót thÇn kinh t¹i c¸c t¹ng bÞ kÝch thÝch do th©m nhiÔm, chÌn Ðp, to hoÆc c¨ng c¸c t¹ng. §au th­êng kh«ng khu tró vµ cã c¶m gi¸c gièng nh­ bÞ chÌn Ðp hay bÞ siÕt chÆt. b) §au do bÖnh lý thÇn kinh: §au do tæn th­¬ng c¸c m« thÇn kinh ngo¹i vi hoÆc trung ­¬ng. §au th­êng cã c¶m gi¸c báng r¸t, nh­ bÞ ®iÖn giËt, tª b×, hay t¨ng c¶m (®au chØ do ®éng ch¹m nhÑ g©y nªn) t¹i nh÷ng vïng bÞ chi phèi bëi c¸c d©y thÇn kinh bÞ tæn th­¬ng. 2.2. Nguyªn nh©n ®au a) Tæn th­¬ng m« thùc sù: §au do nhiÔm khuÈn, ph¶n øng viªm, khèi u, thiÕu m¸u côc bé, chÊn th­¬ng, c¸c thñ thuËt can thiÖp y tÕ, ®éc tÝnh cña thuèc v.v… b) Tæn th­¬ng m« tiÒm tµng: Cã bÖnh lý kh«ng cã tæn th­¬ng m« nh­ng vÉn g©y ®au, vÝ dô nh­ ®au sîi c¬ (fibromyalgia). c) C¸c yÕu tè t©m lý-x· héi: - C¸c rèi lo¹n t©m thÇn nh­ trÇm c¶m hay tr¹ng th¸i lo l¾ng, bån chån cã thÓ g©y ra ®au hoÆc lµm cho t×nh tr¹ng ®au thùc thÓ nÆng thªm; vµ ng­îc l¹i, ®au thùc thÓ còng cã thÓ g©y ra c¸c rèi lo¹n t©m thÇn nh­ trÇm c¶m hoÆc lo ©u. - C¸c héi chøng t©m lý kh¸c cã thÓ dÉn ®Õn ®au m¹n tÝnh, nh­ ®au t©m lý kÐo dµi dÉn ®Õn ®au thùc thÓ hãa, rèi lo¹n do chuyÓn ®æi, rèi lo¹n do chÊn ®éng t©m lý sau chÊn th­¬ng, chøng hoang t­ëng vµ rèi lo¹n c¶m gi¸c ®au do bÖnh t©m thÇn. C¸c héi chøng t©m lý cã thÓ g©y nªn ®au hoÆc lµm ®au nÆng thªm. - Trong mét sè tr­êng hîp, ®iÒu trÞ gi¶m ®au sÏ kh«ng cã kÕt qu¶ nÕu kh«ng chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ ®­îc nguyªn nh©n c¬ b¶n nh­ c¸c tr¹ng th¸i trÇm c¶m, lo ©u hoÆc c¸c vÊn ®Ò t©m lý kh¸c. 3. §¸nh gi¸ ®au a) TiÒn sö ®au: §au tõ bao giê, kÐo dµi bao l©u, yÕu tè nµo lµm cho ®au t¨ng lªn hoÆc gi¶m ®i, vÞ trÝ ®au, ®au cã lan hay kh«ng, c­êng ®é, tÝnh chÊt ®au, c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ ®· dïng, tiÒn sö c¸c bÖnh liªn quan. 4
  12. b) §¸nh gi¸ kiÓu ®au: (Xem phÇn 2.1) c) T×m nguyªn nh©n ®au: - Kh¸m thùc thÓ ph¸t hiÖn c¸c bÖnh hoÆc c¸c héi chøng; - §¸nh gi¸ tæng thÓ c¸c yÕu tè t©m lý, x· héi, tinh thÇn, tÝn ng­ìng, thãi quen sinh ho¹t. d) §¸nh gi¸ møc ®é ®au: - Møc ®é ®au ®­îc ®¸nh gi¸ dùa trªn c¬ së bÖnh nh©n tù ®¸nh gi¸. - §Ó cã thÓ theo dâi, so s¸nh tiÕn triÓn ®au, nªn sö dông cïng mét thang ®¸nh gi¸ trong mäi lÇn kh¸m. Cã thÓ sö dông mét trong c¸c c«ng cô d­íi ®©y ®Ó ®¸nh gi¸. L­u ý: So s¸nh thang ®iÓm, møc ®é ®au gi÷a c¸c lÇn kh¸m chØ cã gi¸ trÞ trªn tõng ng­êi bÖnh, kh«ng cã gi¸ trÞ so s¸nh gi÷a c¸c ng­êi bÖnh víi nhau. C«ng cô sè 1: Thang ®iÓm c­êng ®é ®au - C«ng cô nµy thÝch hîp víi ng­êi lín; cã thÓ dïng ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é ®au c¶ ë lÇn kh¸m hiÖn t¹i vµ nh÷ng lÇn ®au tr­íc ®©y. - Cã thÓ gi¶i thÝch b»ng lêi c¸c møc ®é ®au tõ 0-10 cho ng­êi bÖnh hoÆc vÏ l¹i c«ng cô ra giÊy ®Ó sö dông. Ghi l¹i møc ®é ®au do ng­êi bÖnh tù ®¸nh gi¸ ®Ó ®­a ra quyÕt ®Þnh ®iÒu trÞ vµ theo dâi, so s¸nh gi÷a c¸c lÇn kh¸m. Thang ®iÓm c­êng ®é ®au 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kh«ng §au §au khñng ®au võa khiÕp nhÊt C«ng cô sè 2: Thang ®¸nh gi¸ ®au theo “NÐt mÆt Wong-Baker“ -C«ng cô nµy ®¬n gi¶n, thÝch hîp cho trÎ em vµ thÝch hîp ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é ®au cña lÇn kh¸m hiÖn t¹i. - Gi¶i thÝch cho ng­êi bÖnh vÒ tõng khu«n mÆt thÓ hiÖn ®ang vui vÎ v× kh«ng ®au hay ®ang ®au hoÆc rÊt ®au: biÓu hiÖn b»ng ®é cong vµ chiÒu cong cña miÖng, cung mµy, ¸nh m¾t. - §Ò nghÞ ng­êi bÖnh tù chän khu«n mÆt m« t¶ ®óng nhÊt møc ®é ®au hiÖn t¹i. Ghi l¹i sè møc ®é ®au do ng­êi bÖnh tù ®¸nh gi¸ ®Ó ®­a ra quyÕt ®Þnh ®iÒu trÞ vµ theo dâi, so s¸nh gi÷a c¸c lÇn kh¸m. Thang ®¸nh gi¸ ®au theo nÐt mÆt Wong-Baker 5
  13. 0 1 2 3 4 5 Kh«ng H¬i H¬i §au §au Cùc kú ®au ®au ®au h¬n h¬n n÷a nhiÒu ®au - KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ møc ®é ®au Thang ®iÓm Thang ®¸nh gi¸ ®au theo Møc ®é ®au c­êng ®é ®au “NÐt mÆt Wong-Baker” §au nhÑ 1-3 H¬i ®au H¬i ®au h¬n §au võa 4-6 §au h¬n n÷a §au h¬n nhiÒu §au nÆng trªn 7 vµ cùc kú ®au ®) B¶ng hái Tãm t¾t ®¸nh gi¸ ®au (Phô lôc 3) còng lµ mét c«ng cô th­êng ®­îc dïng trong c¸c nghiªn cøu ®au ë ng­êi bÖnh ung th­ vµ AIDS t¹i c¸c c¬ së ®iÒu trÞ khi muèn ®¸nh gi¸, theo dâi t¸c ®éng cña ®au lªn c¸c khÝa c¹nh cña chÊt l­îng cuéc sèng. e) L­u ý: TrÎ nhá vÉn c¶m thÊy ®au vµ khã chÞu ngay c¶ khi trÎ kh«ng cã biÓu hiÖn ra ngoµi lµ ®ang bÞ ®au. TrÎ nhá th­êng kh«ng kªu ®au ®­îc, do vËy khi ®¸nh gi¸ ®au cÇn quan s¸t kü trÎ vµ dùa vµo lêi kÓ cña ng­êi ch¨m sãc. 4. Xö trÝ ®au ë ng­êi lín vµ trÎ em a) Ng­êi bÖnh bÞ ®au cÇn ®­îc xö trÝ nh»m gi¶m ®au vµ c¶i thiÖn chÊt l­îng cuéc sèng cña hä trong mäi giai ®o¹n cña bÖnh. b) Xö trÝ ®au lµ gi¶m c­êng ®é ®au vµ ng¨n chÆn ®au t¸i ph¸t. Xö trÝ ®au cã kÕt qu¶ lµ khi ng­êi bÖnh thÊy hÕt ®au, tho¶i m¸i vµ cã thÓ duy tr× ®­îc c¸c ho¹t ®éng b×nh th­êng. c) Xö trÝ ®au cã thÓ ®­îc tiÕn hµnh t¹i c¸c c¬ së y tÕ, t¹i nhµ, céng ®ång. d) T«n träng vµ ghi nhËn m« t¶ cña ng­êi bÖnh vÒ c¶m gi¸c ®au vµ hiÖu qu¶ gi¶m ®au cña c¸c biÖn ph¸p can thiÖp, kÓ c¶ khi ng­êi bÖnh ®ang sö dông chÊt g©y nghiÖn. ®) Kh«ng chØ sö dông c¸c biÖn ph¸p xö trÝ b»ng thuèc mµ ph¶i kÕt hîp c¶ c¸c biÖn ph¸p kh«ng dïng thuèc vµ lu«n chó ý ®Õn c¸c vÊn ®Ò vÒ t©m lý. e) C¸c biÖn ph¸p gi¶m ®au vµ liÒu l­îng thuèc ®­îc sö dông tuú thuéc vµo tõng ng­êi bÖnh. 4.1. §iÒu trÞ ®au b»ng thuèc 4.1.1. Nguyªn t¾c chung a) §­êng dïng: ¦u tiªn sö dông ®­êng uèng trõ khi ng­êi bÖnh kh«ng thÓ uèng ®­îc hoÆc ®au qu¸ møc cÇn ®­îc kÞp thêi xö trÝ nhanh chãng vµ tÝch cùc. b) Mçi ng­êi bÖnh cã liÒu thuèc gi¶m ®au kh¸c nhau, liÒu ®óng lµ liÒu ®ñ ®Ó khèng chÕ ®au. 6
  14. c) Theo dâi: Ph¶i chó ý theo dâi s¸t ®¸p øng víi ®iÒu trÞ cña ng­êi bÖnh ®Ó b¶o ®¶m hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ lµ cao nhÊt mµ t¸c dông kh«ng mong muèn l¹i Ýt nhÊt. d) Sö dông Thang gi¶m ®au ba bËc cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi (h×nh 2): - §au nhÑ: Dïng c¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid, cã thÓ dïng thªm thuèc hç trî gi¶m ®au; - §au võa: Dïng c¸c thuèc gi¶m ®au opioid nhÑ, kÕt hîp víi c¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid, cã thÓ dïng thªm thuèc hç trî gi¶m ®au; - §au nÆng: Dïng c¸c thuèc gi¶m ®au opioid m¹nh, kÕt hîp víi c¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid, cã thÓ dïng thªm thuèc hç trî gi¶m ®au. 3 Thuèc opioid §au dai d¼ng m¹nh +/- thuèc hoÆc t¨ng lªn §au nÆng hç trî 2 Thuèc opioid §au dai d¼ng nhÑ +/- thuèc hoÆc t¨ng lªn §au võa hç trî 1 Thuèc kh«ng opioid +/- thuèc §au nhÑ hç trî H×nh 2 : Thang gi¶m ®au ba bËc cña Tæ chøc y tÕ thÕ giíi đ) LiÒu l­îng § LiÒu ®Òu ®Æn theo giê: Dïng thuèc gi¶m ®au th­êng xuyªn, ®Òu ®Æn theo giê, theo tõng kho¶ng thêi gian cè ®Þnh, liÒu tiÕp sau ph¶i dïng tr­íc khi liÒu tr­íc hoµn toµn hÕt t¸c dông. § LiÒu ®ét xuÊt: Lµ nh÷ng liÒu bæ sung thªm vµo liÒu th­êng xuyªn ®Ó khèng chÕ c¸c c¬n ®au ®ét xuÊt (cßn gäi lµ liÒu “cøu hé”). - C¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid (nh­ paracetamol, thuèc gi¶m ®au kh«ng steroid) chØ ®­îc dïng liÒu l­îng tèi ®a nhÊt ®Þnh trong mét ngµy v× cã thÓ cã c¸c ph¶n øng cã h¹i nÆng nÕu v­ît qu¸ liÒu quy ®Þnh. Do ®ã, c¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid cã t¸c dông rÊt h¹n chÕ trong khèng chÕ c¸c c¬n ®au cÊp tÝnh. - Kh«ng nªn dïng c¸c thuèc hç trî gi¶m ®au trong ®au do bÖnh lý thÇn kinh ®Ó ®iÒu trÞ c¸c c¬n ®au ®ét xuÊt. - Khi sö dông c¸c thuèc gi¶m ®au opioid t¹i c¸c c¬ së ®iÒu trÞ ngo¹i tró, liÒu khèng chÕ c¬n ®au ®ét xuÊt xÊp xØ 10% tæng liÒu opioid cho c¶ ngµy. VÝ dô: Ng­êi bÖnh sö dông morphin ®­êng uèng 10mg/lÇn x 4giê/lÇn: - Tæng liÒu dïng trong ngµy lµ 10mg x 6 lÇn = 60mg - LiÒu khèng chÕ c¬n ®au ®ét xuÊt lµ: 10% X 60mg = 6mg/c¬n ®au ®ét xuÊt, dïng 2- 4giê mét lÇn theo nhu cÇu 7
  15. - Khi ph¶i dïng nhiÒu liÒu ®ét xuÊt trong ngµy, cÇn bæ sung thªm tæng liÒu ®ét xuÊt hµng ngµy vµo liÒu th­êng xuyªn theo giê. VÝ dô: Ng­êi bÖnh dïng morphin 10mg/lÇn x 4giê/lÇn CÇn dïng liÒu “cøu hé” khèng chÕ c¬n ®au ®ét xuÊt 6mg/lÇn vµ dïng 5 lÇn trong ngµy. - Tæng l­îng liÒu “cøu hé” lµ: 6mg/lÇn x 5lÇn/ngµy = 30mg/ngµy - VËy ph¶i t¨ng liÒu th­êng xuyªn theo giê tõ 10mg lªn 15mg/lÇn x 4giê/lÇn. - Víi c¸c c¬n ®au ph¸t sinh do sinh ho¹t nh­ khi t¾m röa, ®i l¹i,... nªn cho dïng thuèc gi¶m ®au 20-30 phót tr­íc khi tiÕn hµnh ho¹t ®éng ®ã. 4.1.2. Thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid B¶ng 1: C¸c thuèc gi¶m ®au kh«ng opioid vµ c¸ch sö dông Tªn thuèc vµ LiÒu Kho¶ng c¸ch LiÒu tèi L­u ý §­êng dïng b¾t ®Çu gi÷a c¸c lÇn ®a hµng dïng thuèc ngµy C¸c thuèc ®­îc khuyÕn c¸o: Acetaminophen Ng­êi lín: 4-6 giê/ lÇn 4000mg - Gi¶m liÒu hoÆc kh«ng (Paracetamol viªn 500 1000 dïng cho ng­êi bÞ bÖnh nÐn, xi-r« dµnh mg gan. cho trÎ em hµm - Dïng qu¸ liÒu cã thÓ l­îng tuú theo g©y ngé ®éc víi gan. tõng nhµ s¶n xuÊt) TrÎ em: TrÎ em : 10-15mg/kg Kh«ng §­êng uèng qu¸ 60mg/kg Thuèc chèng viªm kh«ng steroid (NSAIDs) Ibuprofen Ng­êi lín: 6-8 giê / lÇn Ng­êi lín: - NÕu dïng kÐo dµi ph¶i (Viªn nÐn c¸c 400-800mg 2400mg dïng kÌm c¸c thuèc dù lo¹i 200, 300, phßng c¸c ph¶n øng cã h¹i 400, 600, 800mg; cña thuèc nµy ®èi víi d¹ xi-r« dµnh cho dµy, ruét (ch­íng bông, trÎ em hµm l­îng buån n«n, n«n, ch¶y m¸u TrÎ em: TrÎ em: tuú theo tõng nhµ d¹ dµy ruét, loÐt d¹ dµy 5-10mg/kg kh«ng s¶n xuÊt) tiÕn triÓn) dïng - Dïng liÒu thÊp ë ng­êi qu¸ liÒu §­êng uèng bÞ bÖnh gan nÆng quy ®Þnh C¸c thuèc cã thÓ c©n nh¾c lùa chän kh¸c 8
  16. Choline Ng­êi lín: 8 -12 giê/ lÇn Ng­êi lín: - Kh«ng cã t¸c dông huû magnesium 500- 3000mg tiÓu cÇu trisalicylate 1000mg - Ýt ®éc tÝnh ®èi víi d¹ dµy, ruét h¬n c¸c thuèc §­êng uèng TrÎ em: TrÎ em: NSAIDS kh¸c 25mg/kg kh«ng - Ph¶i gi¶m liÒu ë ng­êi dïng qu¸ bÞ suy thËn liÒu quy ®Þnh. Diclofenac Ng­êi lín: 8 -12 giê/ lÇn 200mg - NÕu dïng kÐo dµi ph¶i (d¹ng gi¶i 25-75mg dïng kÌm thuèc dù phßng phãng nhanh) c¸c ph¶n øng cã h¹i cña thuèc nµy ®èi víi d¹ dµy, §­êng uèng ruét - Gi¶m liÒu khi cã suy gi¶m chøc n¨ng thËn Diflunisal Ng­êi lín: 12 giê/ lÇn 1000mg 500mg §­êng uèng Etodolac Ng­êi lín: 8 giê/ lÇn 1200mg (d¹ng gi¶i 200-400mg phãng nhanh) §­êng uèng Fenoprofen Ng­êi lín: 6 giê/ lÇn 3200mg 200mg §­êng uèng - Kh«ng nªn dïng kÐo dµi Ketoprofen Ng­êi lín: 6-8 giê/ lÇn 225mg qu¸ 5 ngµy. (d¹ng gi¶i 25-75mg - NÕu dïng kÐo dµi ph¶i phãng nhanh) dïng kÌm thuèc dù phßng c¸c ph¶n øng cã h¹i cña §­êng uèng thuèc nµy ®èi víi d¹ dµy, ruét - Gi¶m liÒu khi cã suy gi¶m chøc n¨ng thËn Ketorolac Ng­êi lín: 6 giê/ lÇn - Tiªm: - Cã nguy c¬ g©y xuÊt huyÕt Tiªp b¾p/ tÜnh - Tiªm liÒu 120mg d¹ dµy, ruét m¹ch cao lÇn ®Çu - ChØ dïng ®­îc trong thêi 30-60mg, gian ng¾n (tèi ®a 5 ngµy). sau ®ã - Nªn sö dông thuèc dù 15-30mg; phßng c¸c ph¶n øng cã h¹i hoÆc - Uèng: ®èi víi d¹ dµy, ruét. §­êng uèng 40mg - Gi¶m liÒu ë ng­êi bÞ suy - Uèng: gi¶m chøc n¨ng thËn 10mg 9
  17. Meloxicam Ng­êi lín: 24 giê/ lÇn 30mg - NÕu dïng kÐo dµi ph¶i 7,5-15mg dïng kÌm thuèc dù §­êng uèng phßng c¸c ph¶n øng cã h¹i cña thuèc nµy ®èi v í i d ¹ d µ y, r u é t - Gi¶m liÒu khi cã suy gi¶m chøc n¨ng thËn Piroxicam Ng­êi lín: 24 giê/ lÇn 20mg - Nguy c¬ g©y xuÊt huyÕt 20mg d¹ dµy, ruét. §­êng uèng - NÕu dïng kÐo dµi ph¶i dïng kÌm thuèc dù phßng c¸c ph¶n øng cã h¹i cña thuèc nµy ®èi víi d¹ dµy, ruét. - Gi¶m liÒu khi cã suy gi¶m chøc n¨ng thËn - Tr¸nh dïng cho ng­êibÞ bÖnh gan. Thuèc gi¶m ®au t¸c dông kiÓu opioid Tramadol Ng­êi lín: 4-6 giê/ lÇn Lµ mét thuèc gi¶m ®au t¸c 50-100mg ®éng gièng opioid nhÑ. §­êng uèng Dù phßng c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn th­êng gÆp cña c¸c thuèc chèng viªm kh«ng steroid: § LoÐt d¹ dµy: - NÕu cã tiÒn sö xuÊt huyÕt tiªu ho¸, loÐt d¹ dµy, hay cã ®au vïng th­îng vÞ kh«ng râ nguyªn nh©n th× chØ sö dông paracetamol ®Ó gi¶m ®au. Khi cÇn sö dông thuèc thuéc nhãm chèng viªm gi¶m ®au kh«ng steroid, lu«n dïng cïng thuèc ®èi kh¸ng H2 (omeprazol) vµ dïng lo¹i thuèc cã Ýt ®éc tÝnh víi d¹ dµy, ruét nhÊt (choline magnesium trisalicylate). - Ngõng thuèc nÕu thÊy ®au th­îng vÞ, c¶m gi¸c khã tiªu, ph©n ®en hoÆc lÉn m¸u. § Suy gi¶m chøc n¨ng gan: Kh«ng dïng kÐo dµi cho ng­êi bÞ bÖnh gan; § Suy thËn: ThËn träng víi nh÷ng ng­êi bÖnh suy thËn hay ®ang sö dông thuèc ®iÒu trÞ bÖnh thËn. § Ch¶y m¸u: NÕu ng­êi bÖnh cã tiÓu cÇu thÊp, mÊt chøc n¨ng tiÓu cÇu hoÆc ®ang bÞ ch¶y m¸u, dïng paracetamol hoÆc choline magnesium trisalicylate ®Ó gi¶m ®au. 4.1.3. §iÒu trÞ gi¶m ®au b»ng opioid 4.1.3.1. Mét sè kh¸i niÖm cÇn l­u ý: a) Dung n¹p opioid lµ hiÖn t­îng khi dïng kÐo dµi mét lo¹i thuèc víi liÒu cè ®Þnh th× t¸c dông cña thuèc sÏ gi¶m dÇn, do ®ã ph¶i t¨ng liÒu ®Ó duy tr× ®­îc t¸c dông gi¶m ®au. 10
  18. Dung n¹p thuèc x¶y ra khi ®iÒu trÞ opioid kÐo dµi vµ kh«ng ph¶i lµ mét biÓu hiÖn bÖnh lý. b) Phô thuéc opioid lµ t×nh tr¹ng khi ngõng mét lo¹i thuèc ®ét ngét hoÆc dïng thuèc ®èi kh¸ng tranh chÊp opioid th× ng­êi sö dông sÏ xuÊt hiÖn héi chøng cai nghiÖn. Phô thuéc thuèc x¶y ra khi ®iÒu trÞ opioid kÐo dµi vµ kh«ng ph¶i lµ mét biÓu hiÖn bÖnh lý. c) NghiÖn opioid lµ rèi lo¹n cã ®Æc tÝnh b¾t buéc ph¶i sö dông mét lo¹i thuèc dÉn ®Õn t×nh tr¹ng ng­êi sö dông bÞ mÊt chøc n¨ng thùc thÓ, tinh thÇn vµ x· héi mµ vÉn tiÕp tôc sö dông bÊt chÊp c¸c t¸c h¹i ®ã. d) NghiÖn gi¶ t¹o lµ hµnh vi t×m c¸ch ®Ó cã thuèc do kh«ng ®­îc ®iÒu trÞ ®au ®óng møc vµ hµnh vi nµy chÊm døt sau khi ®­îc ®iÒu trÞ ®au tho¶ ®¸ng. CÇn ph©n biÖt hiÖn t­îng nghiÖn gi¶ t¹o víi nghiÖn thùc sù lµ khi ng­êi bÖnh vÉn t×m c¸ch cã thuèc mÆc dï ®· ®­îc gi¶m ®au tho¶ ®¸ng. 4.1.3.2. C¸c thuèc opioid cã t¸c dông kÐo dµi a) NÕu s½n cã, nªn sö dông c¸c thuèc opioid cã t¸c dông kÐo dµi ®Ó ®iÒu trÞ ®au m¹n tÝnh do c¸c thuèc nµy cã thÓ duy tr× nång ®é æn ®Þnh trong m¸u, do ®ã cã thÓ gi¶m ®au æn ®Þnh h¬n c¸c thuèc opioid cã t¸c dông ng¾n. b) C¸c thuèc opioid d¹ng uèng cã t¸c dông kÐo dµi bao gåm morphine, oxycodone, hydromorphone d¹ng uèng 12 giê mét lÇn, miÕng d¸n da fentanyl cã t¸c dông kÐo dµi 72 giê. c) C¸c thuèc opioid cã t¸c dông kÐo dµi chØ nªn sö dông ®Òu ®Æn theo giê, kh«ng sö dông ®Ó ®iÒu trÞ c¸c c¬n ®au ®ét xuÊt. Nªn dïng mét lo¹i opioid cã t¸c dông nhanh, tèt nhÊt lµ d¹ng t¸c dông nhanh cña opioid cã t¸c dông kÐo dµi, ®Ó ®iÒu trÞ c¬n ®au ®ét xuÊt. 4.1.3.3. C¸c thuèc opioid B¶ng 2: C¸c thuèc opioid nhÑ vµ c¸ch sö dông Tªn thuèc vµ LiÒu b¾t ®Çu Kho¶ng c¸ch L­u ý §­êng dïng gi÷a c¸c lÇn dïng thuèc Codein Ng­êi lín: 3 - 4giê/ lÇn - Kh«ng dïng qu¸ 360mg/ngµy; (Viªn nÐn 30mg 30-60mg trÎ em kh«ng dïng qu¸ 6 d¹ng ®¬n chÊt, lÇn/ngµy hoÆc phèi hîp víi - Cã thÓ g©y t¸o bãn thuèc gi¶m - Th­êng g©y buån n«n ®au kh«ng opioid - Gi¶m liÒu víi ng­êi suy thËn nh­ aspirin, paracetamol) TrÎ em: 0,5 - 1mg/kg §­êng uèng Dextropropoxy -phene Ng­êi lín 4 giê/ lÇn G©y rèi lo¹n chuyÓn hãa §­êng uèng 65mg 11
  19. Tªn thuèc vµ LiÒu b¾t ®Çu Kho¶ng c¸ch L­u ý §­êng dïng gi÷a c¸c lÇn dïng thuèc Morphine sulfate Ng­êi lín: dß liÒu tõ Sau khi cã Cã thÓ t¨ng liÒu lªn 1,5-2 d¹ng t¸c dông 2-5 mg, sau 15-30 liÒu x¸c ®Þnh, lÇn sau mçi ngµy nÕu vÉn nhanh phót ®¸nh gi¸ l¹i, cã dïng 4 giê/ lÇn ®au dai d¼ng. thÓ t¨ng lªn ®Õn 10mg §­êng uèng TrÎ em: dß liÒu tõ 0,15mg, cã thÓ lªn ®Õn 0,3mg/kg Morphine sulfate Ng­êi lín: 12giê/ lÇn d¹ng t¸c dông 10-15mg kÐo dµi §­êng uèng Morphine Ng­êi lín: 3-4 giê/ lÇn clohydrate 2 - 5mg Tiªm tÜnh m¹ch hoÆc tiªm d­íi da TrÎ em: 0,05 - 0,1mg/kg Oxycodone Ng­êi lín 5-10mg 3-4 giê/ lÇn Lµ thuèc cã hiÖu lùc m¹nh d¹ng t¸c h¬n morphine. dông nhanh §­êng uèng TrÎ em: 0,1mg/kg Oxycodone Ng­êi lín 10mg 12giê/ lÇn d¹ng t¸c dông kÐo dµi (Oxycontin) TrÎ em: 0,1mg/kg §­êng uèng Hydromorphone Ng­êi lín: 3-4 giê/ lÇn Lµ thuèc cã hiÖu lùc m¹nh 1 - 3mg h¬n morphine. §­êng uèng Hydromorphone Ng­êi lín: 0,5 - 1mg Tiªm tÜnh m¹ch hoÆc tiªm d­íi da 12
  20. Fentanyl Ng­êi lín: D¸n 72 giê/ mét - ChØ dïng trong ®au m¹n tÝnh, d¹ng miÕng d¸n 25mcg/giê miÕng t¹i vïng kh«ng dïng cho c¬n ®au ®ét ngÊm qua da ngùc vµ ®ïi xuÊt. (Duragesic) - Kh«ng dïng khi ng­êi bÖnh ®ang sèt, ra nhiÒu må h«i, thÓ tr¹ng gÇy. - ThuËn tiÖn trong xö trÝ ®au cho ng­êi bÖnh qu¸ yÕu, kh«ng thÓ uèng hay tiªm thuèc th­êng xuyªn. - CÇn dïng thªm thuèc gi¶m ®au t¸c dông nhanh cho ®Õn khi miÕng d¸n ph¸t huy t¸c dông sau 12-18giê. - Thuèc cã gi¸ thµnh cao, khã b¶o qu¶n ë ®iÒu kiÖn khÝ hËu nãng Èm. B¶ng 4 : Qui ®æi liÒu c¸c opioid kh¸c B¶ng 5: Qui ®æi morphin tiªm sang morphin sang Fentanyl d¸n Tõ opioid uèng kh¸c Tõ opioid tiªm kh¸c Morphin clohydrate Fentanyl d¸n sang morphine uèng sang morphine tiªm tiªm (mg/24giê) (mcg/giê) 18-35 25 Hydromorphone x 4 Hydromorphone x 6,7 36-59 50 60-83 75 Codein x 0,15 Codein x 0,08 84-107 100 108-131 125 Oxycodone x 2 Fentanyl x 100 132-156 150 4.1.3.4. T¸c dông kh«ng mong muèn cña c¸c thuèc opioid Nguy c¬ vÒ c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn nghiªm träng cña opioid lµ rÊt thÊp nÕu tu©n thñ chÆt chÏ c¸c quy ®Þnh chuÈn mùc vÒ kª ®¬n. a) Nªn dïng liÒu thÊp nhÊt mµ vÉn cã thÓ t¹o ®­îc t¸c dông gi¶m ®au hoµn toµn hoÆc gi¶m ®au ®Õn møc ng­êi bÖnh chÊp nhËn ®­îc. b) T¸o bãn lµ mét trong c¸c t¸c dông phô th­êng gÆp, còng cã thÓ g©y ®au vµ khã chÞu. Do ®ã, ng­êi bÖnh ®iÒu trÞ ®au b»ng opioid nÕu kh«ng bÞ tiªu ch¶y cÇn ®­îc ®iÒu trÞ dù phßng t¸o bãn. c) An thÇn lu«n x¶y ra tr­íc khi cã suy gi¶m h« hÊp. V× vËy, vÉn ph¶i ®iÒu trÞ ®au tÝch cùc b»ng opioid cho ®Õn khi cã t¸c dông an thÇn x¶y ra. Buån ngñ x¶y ra ngay sau khi b¾t ®Çu ®iÒu trÞ hay khi t¨ng liÒu opioid kh«ng ph¶i lu«n lu«n do t¸c dông an thÇn cña opioid g©y ra. NhiÒu ng­êi bÖnh bÞ ®au liªn tôc hoÆc th­êng xuyªn kh«ng thÓ ngñ ®­îc sÏ ngñ ®­îc sau khi ®­îc gi¶m ®au tho¶ ®¸ng. CÇn 13

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản