Ebook Lễ hội Hà Nội: Tập 2 - Đinh Tiến Hoàng

Chia sẻ: Pham Minh Tân | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:39

0
163
lượt xem
74
download

Ebook Lễ hội Hà Nội: Tập 2 - Đinh Tiến Hoàng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Cuốn "Lễ hội Hà Nội: Tập 2" là tài liệu tham khảo hữu ích cho bạn đọc muốn tìm hiểu về lễ hội truyền thống Việt Nam nói chung và những đặc trưng của lễ hội Hà Nội nói riêng, lễ hội Hà Nội được tổng hợp qua các bài viết: lễ hội hào khí Thăng Long - Hà Nội 1000 năm, lễ tết Hà Nội, hội Chùa Hương, lễ rước nước độc đáo của người Hà Nội, lễ hội đền Chúa xã Cổ Nhuế, lễ hội làng Triều Khúc,...Mời bạn đọc cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Ebook Lễ hội Hà Nội: Tập 2 - Đinh Tiến Hoàng

  1. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Leã Hoäi Haø Noäi T p2 Ch u Trách Nhi m Đinh Ti n Hoàng Biên T p Nguy n Th Khuyên Hi u Đính Ph m Văn Hi p Thi t K Nhóm thi t k Ban D án Hà N i Tôi Yêu ® HDINVESTMENT.JSC Đ i L 1000 năm Thăng Long 2010 www.100hanoi.com 1 Haø Noäi Toâi Yeâu
  2. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Hà N i luôn là m t ñ a danh văn hóa, kinh t , chính tr c a c nư c. Tìm hi u các thông tin v kinh t , văn hóa, gi i trí….c a Hà N i luôn là m t nhu c u thi t y u c a nhi u t ng l p nhân dân. Bên c nh ñó, năm 2010 là năm quan tr ng, v i r t nhi u nh ng d p l k ni m l n, ñ c bi t là ñ i l 1000 năm Thăng Long. Đây là m t c t m c văn hóa, l ch s ñư c quan tâm c a c trong và ngoài nư c. Đó chính là lí do chúng tôi l a ch n ch ñ v Hà N i ñ ñ nh hư ng n i dung cho d án chu i website Hà N i. D án chu i website v Hà N i mang tên Hà N i Tôi Yêu ñư c công ty CP ĐT Hoàng Đ t tri n khai th c hi n t tháng 2 năm 2010. V i nh ng n l c, tâm huy t và tình yêu dành cho Hà N i, các thành viên ban d án ñã cho ra nh ng s n ph m văn hóa gây ñư c n tư ng v i ñ c gi yêu Hà N i. Đ i L 1000 năm Thăng Long ñang ñ n r t g n, d án cũng ñang ñi vào giai ño n g p rút hoàn thành ñ hòa chung không khí c a ngày Đ i L . D án là m t b c tranh t ng th , ñi t nh ng s ki n g n v i Đ i L , cũng như nh ng góc sâu trong tâm h n Hà N i, nh ng n p s ng, nh ng c m xúc c a ngư i Hà N i. Bên c nh vi c xây d ng và hoàn thi n chu i website v Hà N i, Ban d án còn cho ra m t nh ng n ph m v Hà N i. Chúng tôi ñã dành nhi u tâm huy t ñ xây d ng T sách Hà N i v i nh ng n ph m ñi n t ñư c t ng mi n phí cho quý b n ñ c. Chúng tôi hi v ng nh ng tâm huy t này s mang l i cho quý b n ñ c yêu Hà N i nh ng ñi u thú v . Tư li u chúng tôi s d ng ñ th c hi n nh ng n ph m này hoàn toàn ñư c sưu t m và biên t p t các ngu n trên Internet nên không tránh ñư c nh ng thi u sót. M t s tư li u do l y các ngu n th c p, nên chúng tôi không th trích d n ngu n ñ y ñ . Chúng tôi mong nh n ñư c s thông c m t các tác gi . Xin chân thành c m ơn và mong nh n ñư c nh ng góp ý t phía b n ñ c! Ban d án www.100hanoi.com 2 Haø Noäi Toâi Yeâu
  3. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com M cL c Thư Ng ...............................................................................................................................2 Ban d án ............................................................................................................................2 L h i hào khí Thăng Long - Hà N i 1000 năm ..................................................................4 L T t Hà N i.......................................................................................................................8 H i chùa Hương ................................................................................................................12 L rư c nư c ñ c ñáo c a ngư i Hà N i.........................................................................21 L h i ñ n Chúa xã C Nhu ............................................................................................23 H i chùa Trăm Gian và l ñánh c ngư i.........................................................................25 L h i làng Tri u Khúc.......................................................................................................30 L h i ñ c ñáo: Phong Chúa, rư c Vua............................................................................34 H i làng Yên N i................................................................................................................36 www.100hanoi.com 3 Haø Noäi Toâi Yeâu
  4. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com L h i hào khí Thăng Long - Hà N i 1000 năm Đúng vào d p ñón b ng công nh n di tích l ch s và ki n trúc ngh thu t c p Qu c gia, sáng nay t i Khu trung tâm Hoàng thành ñã di n ra l h i vinh danh hào khí Thăng Long - Hà N i 1000 năm. Đây là m t n i dung trong chương trình H i xuân Hoàng thành Thăng Long 2008 chào T t M u Tý. L h i tái hi n nh ng hình nh v th ñô Thăng Long xưa b t ñ u t quê hương Đình B ng (B c Ninh) v i hơn 200 ngư i rư c ki u và c hi u Lý Bát ñ v t h i trư c sân R ng ñi n Kính Thiên, khu di tích Hoàng Thành Thăng Long. L h i còn là d p ñ tư ng nh ñ c Thái t Tri u Lý ñã ban chi u d i ñô t Hoa Lư v Thăng Long, m ra n n văn hi n Thăng Long - Hà N i 1000 năm. Đoàn rư c b t ñ u t ñ n Đô, Đình B ng, T Sơn (B c Ninh) v khu di tích Hoàng Thành Thăng Long www.100hanoi.com 4 Haø Noäi Toâi Yeâu
  5. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com R ng, bi u tư ng c a ñ t Thăng Long ngàn năm văn hi n. Đoàn rư c ti n vào Th m R ng. L rư c ki u vua Lý Thái T . www.100hanoi.com 5 Haø Noäi Toâi Yeâu
  6. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Các ngh sĩ ñoàn ngh thu t Tu ng Đình B ng ñóng vai các v Vua t i l h i. L th p bái tiên t c a ban t ñ n Đô. www.100hanoi.com 6 Haø Noäi Toâi Yeâu
  7. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Các ñ i bi u thành ph Hà N i làm l dâng hương. L th chim k t thúc l h i. www.100hanoi.com 7 Haø Noäi Toâi Yeâu
  8. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com L T t Hà N i T t âm L ch là d p l t t l n nh t trong t t c các ngày l ti t truy n th ng c a ngư i Vi t. Đón t t là kéo theo m t lo t các nghi th c và ho t ñ ng chu n b cho nh ng ngày T t: tr ng nêu, gói bánh chưng, trang hoàng nhà c a, quét vôi cho các g c cây, th m chí còn v thành nh ng hình cung n trong ngõ nhà ñ phòng ñu i ma trong ñêm tr t ch... Dân ta có câu: Th t m dưa hành câu ñ i ñ Nêu cao pháo n bánh chưng xanh. Mu i dưa hành và gói bánh chưng là công vi c b t bu c ph i chu n b cho ngày t t. V n là món ăn truy n th ng c a ngư i dân Vi t Nam dưa hành không ch là món ăn ngon, mà còn có tác d ng ñi u ti t tiêu hoá. Bánh chưng là s n ph m c a văn hoá m th c nông nghi p, nó nh c nh chúng ta nh v c i ngu n th a Hùng Vương d ng nư c và câu chuy n c m ñ ng v t m lòng hi u nghĩa c a chàng trai Lang Liêu. Vì th , trong ngày t t dân ta không bao gi quên gói bánh chưng ñ cúng t tiên, t t m lòng không quên c i r c a con dân nư c Vi t. Nêu v n ñư c coi là “cây vũ tr ”, tr ng nêu trong ngày t t có ý nghĩa l y dương khí c a vũ tr truy n to xu ng lòng ñ t âm, nh m xua tan cái l nh c a mùa ñông còn sót l i và làm cho âm dương giao hoà, v n v t sinh sôi phát tri n. T t ñ n rõ nh t và s m nh t v n là các ch . H ng năm c vào kho ng t ngày 23 - 27 tháng Ch p thì ch nào cũng g i là Ch T t, còn phiên 28, 29 g i là phiên áp t t. www.100hanoi.com 8 Haø Noäi Toâi Yeâu
  9. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Nh ng ngày này h t th y m i ngư i ñ u ñi mua s m, m i m t hàng ph c v cho t t ñ u ñem bán. T hoa qu , qu n áo, tơ l a, ñ trang s c, tranh treo t t ñ n vàng hương, ñ th ... cho ñ n các lo i lương th c, th c ph m v i s lư ng nhi u g p b i và cũng h t s c ña d ng phong phú hơn h n ngày thư ng. Ngư i ta ñi ch t t nhi u khi không ch ñ mua s m, mà còn ñi chơi ch , ñ thư ng th c ch , ng m hàng hoá ch . Do ñó, ch t t bao gi cũng r t ñông. Dân gian có câu: vui như ch t t, ñông như ch t t, ñ p như ch t t và cũng ñ t như ch t t! T t ñư c tính t ngày 23 tháng Ch p - ngày Táo quân lên ch u tr i. Nhà nhà ñ u ph i s a l ti n ông Táo lên tr i. Ông Táo g m ba v (2 nam, 1 n ) còn g i là “ông ñ u rau”, “ông b p núc” hay còn g i m t cách tôn kính hơn là “Vua B p”, ho c “Táo Công” hay “Táo Quân’. Dân ta v n g i t t là “ông Công”. "Đ t có Th Công, sông có Hà Bá". Như v y Th công là th n trông coi m i vi c trong vùng ñ t c a t ng gia ñình, ñư c suy tôn là “ñ nh t gia chi ch ”. Đó là v th n không ch ñ nh ño t may r i, phúc ho mà còn ngăn c m ma qu nơi khác t i, gi bình yên cho nhân gia. Trong tâm th c ngư i dân c ñ n ngày 23 tháng Ch p Táo quân l i lên tr i ñ báo cáo v i thiên ñình v tình hình gia ch . Do v y c ñ n ngày này, nhà nhà ñ u s m mũ, áo m i ñ “hoá” cho Táo quân và t ng thêm b ba cá chép còn s ng. Cá này sau khi cúng l ñem phóng sinh sông h v i ni m tin cá s hoá r ng ñ ñưa Táo lên ch u tr i. Đ n ngày 30 tháng Ch p, Táo l i tr v tr n gian b t ñ u công vi c c a năm m i mà T t Nguyên Đán là ngày m ñ u linh thiêng và long tr ng. T t Nguyên Đán là g i theo âm Hán Vi t. “Nguyên” là b t ñ u, “Đán” là bu i s m mai, vì th T t Nguyên Đán là t t m ñ u cho m t năm m i. www.100hanoi.com 9 Haø Noäi Toâi Yeâu
  10. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Dân ta g i là t t c . T t C là t t c a cư dân nông nghi p. Xưa kia, khi qua m t chu trình s n xu t - t c là m t vòng tr ng c y, thì ñây chính là th i ñi m m ñ u m t vòng quay m i c a vũ tr sau b n mùa chu chuy n. Đó là lý do ñ ngư i nông thôn, nông nghi p l y ñó làm m c cho ho t ñ ng s n xu t- ngh ngơi c a mình, vì th m i có l h i xuân - thu nh kỳ, ñi u ñó lý gi i t i sao ch trong d p T t C , toàn th c ng ñ ng m i c u chúc nhau toàn di n: c u “Phong ñăng hoà c c” v i nông dân; “M mang trăm ngh ” v i th th công; “Đ ñ t hi n vinh” v i nho sinh, giáo sĩ; “M t v n b n l i” v i thương nhân... và c ñà y “Bách niên giai lão” v i ngư i già; “Hay ăn chóng l n” v i tr nh ; “H nh phúc vuông tròn” v i l a ñôi; “Có con” v i ngư i hi m mu n; “Kho m nh” v i ngư i ñau y u; và v i m i ngư i bình thư ng thì s c kho và bình yên! Cũng vào d p này ñ o lý làm ngư i ñư c nh c l i ñ in sâu trong m i quan h nhi u chi u tr n v n gi a cháu con v i ông bà, gi a trò và th y, gi a b nh nhân v i th y thu c gi a v ch ng v i anh em b n bè thân quy n. Và như v y, phong t c này cũng chính là s th hi n m t l i s ng chu ñáo, m t l i ng x văn minh và tràn ñ y lòng nhân ái. T t C ñư c ch n vào ñúng th i kh c 2 năm cũ m i g p nhau và ly bi t. Giao th a chính là ñi m h i t và phân ly y. Đó là th i ñi m thiêng liêng nh t c a m t năm, ñúng vào lúc chuy n ñ i t mùa ñông băng giá khô c n - bi u tư ng c a hu di t ch t chóc sang mùa xuân m áp ñâm ch i n y l c - bi u tư ng c a s s ng ti n tri n sinh sôi. Vì th , ñúng lúc giao th a, ngư i xưa có nhi u hành ñ ng tư ng trưng ñ ư c v ng l i chúc thành hi n th c: Đoàn tr nh hát “súc s c súc s ” chúc m ng m i gia ñình; t c “g i g o”; l “gi l a qua ñêm Giao th a - gi s s ng t năm cũ sang năm m i”; l “Tr m t - chém ch ” ñ truy n võ công cho trai ñinh c a các dòng h trong làng; "b cành hái l c - rư c s s ng m i vào cho gia ñình"... T t là ñ i m i, nên trong nh ng ngày t t ngư i ta thư ng ti n hành nh ng hành ñ ng mang tính bi u trưng, m ñ u cho m i vi c trong năm m i tăng ti n, khá gi t t ñ p hơn năm cũ. B ng hành vi riêng l hay nghi th c t p th t ng ngành, t ng ngh , t ng gi i cũng m ñ u m t hành ñ ng sao cho chu ñáo và t t ñ p, hoàn ch nh và ñ ng b : L ñ ng th (Khai canh) cho nhà nông (xưa trong th i phong ki n cũng có riêng m t kho nh ñ t trong kinh thành ñ dành cho nhà vua làm l “t ch ñi n”); L khai bút (vi t câu văn, làm bài thơ ñ u tiên c a th y ñ nho); Ngư i làm r ng có l khai sơn (l m c a r ng). Dân chài lư i có l c u ngư - ñi ki m m cá ñ u tiên l y may; Quan l i có l khai n. Ngh th công có l khai nghi p... T t c nh ng l ñó g i là l khai xuân, l m ñ u ho t ñ ng c a t ng ngành ñ u mùa xuân ñ c u may m n cho c năm. www.100hanoi.com 10 Haø Noäi Toâi Yeâu
  11. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Tóm l i, trong d p T t C , con ngư i s ng trong l th c tôn nghiêm cùng ñ o ñ c c ng ñ ng, r i ngay sau ñó l i chan hoà vào các cu c vui chơi, các h i thi tài ñ gi i to và quên ñi m i n i nh c nh n c a cu c s ng ñ i thư ng năm cũ. Đ ng th i v a c u mong t tiên và các v th n linh âm phù ñ con cháu bư c vào năm m i t t ñ p, may m n hơn nhi u l n năm ngoái. Do ñó dù là l hay h i trong d p T t C cũng ñ u là nh ng m t c, nó b c l lòng nhân ái v i ñ ng lo i, cùng ñ o lý u ng nư c nh ngu n ñư c khơi d y v i tinh th n c ng ñ ng sâu s c, có tác d ng như m i dây liên k t b n v ng gi a m i gia ñình và k cương xã h i. www.100hanoi.com 11 Haø Noäi Toâi Yeâu
  12. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com H i chùa Hương Ngư i Vi t Nam, m y ai l i không bi t t i h i chùa Hương. Phan Huy Chú m t h c gi l i l c ñ u th k XIX t ng ñánh giá h i chùa Hương là h i vui b c nh t cõi tr i Nam H i chùa di n ra trên ñ a bàn xã Hương Sơn, trong ñ a ph n huy n M Đ c, TP Hà N i, Xã g m sáu thôn (Tiên Mai, Phú Yên, H i Xá, Đ c Khê, Y n Vĩ, H Đo n). Đ u th k XIX, các thôn này thu c t ng Phù Lưu thư ng, huy n Hoài An, tr n Sơn Nam thư ng(1). Hương Sơn nay là xã l n nh t c a huy n M Đ c, dân s ch ng 1,2 v n ngư i, di n tích kho ng 30km2, chi u dài 6km, b r ng 5km, n m ven b sông Đáy, có dãy núi ñá vôi Hương Tích nh p nhô, nh ng dòng su i ch y men chân núi, nh ng cánh ñ ng màu m m r ng trông ra châu th . C nh thiên nhiên y th t như ca dao ñ a phương miêu t : M t vùng non nư c bao la R ng ñây l c qu c hay là Đào Nguyên Hương sơn là ch n non tiên B ng lai mà th y mi n nhân gian Hàng năm, khách th p phương (trong ñó có r t nhi u ñoàn khách qu c t ) tr y h i v qu n th di tích Hương Sơn t i hàng ch c v n ngư i (2). Nh ng hôm cao ñi m khách v h i t i v n ngư i. Đi u ñó, ph n ánh s c hút c a h i chùa ñ n như ng nào. www.100hanoi.com 12 Haø Noäi Toâi Yeâu
  13. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com H i tr i dài trên ba tuy n: + Tuy n Hương Tích (tuy n chính) + Tuy n Tuy t Sơn + Tuy n Long Vân 1. H i chùa Hương, l h i dài nh t nư c Ngày xưa, các c nói h i chùa t m và t ñóng. Thư ng là sau t t Thư ng Nguyên (r m tháng giêng) khách ñã ñông ñúc v h i ñ n kho ng r m tháng ba thì vãn khách. Ngày nay, h i chùa m s m hơn, Ban t ch c h i l y ngày m ng sáu tháng giêng ñ khai h i. Ngày này v n là ngày l khai sơn (l m c a r ng) c a ngư i làng Y n Vĩ và Phú Yên. L m c a r ng c a làng Y n Vĩ t ch c ñ n Ngũ Nh c, xưa, ñ n th sơn th n (ông H ), m t tín ngư ng linh v t. Sau ñó có s hòa tr n v i nhân th n ñ ra ñ i v th n tên là Hùng Lang con ông Hùng An m t v tư ng th i Hùng Vương có công d p gi c Ân tr b o cho nư c (3). Còn làng Phú Yên làm l m c a r ng ñ n H cũng th sơn th n. L khai sơn v n là nghi l nông nghi p c a ngư i Vi t c t th n núi, t chúa sơn lâm mong trong năm làm ăn g p nhi u may m n, mưa gió thu n hòa, con ngư i an khang tráng ki n, không b thú d ăn th t. Nay l này còn sót l i m t s vùng ngư i Mư ng. Đ i v i cư dân ñ ng b ng, l khai sơn không còn n a mà có l h cây nêu (m ng b y tháng giêng) ch m d t m t tu n vui t t ñ b t tay vào mùa làm ăn m i. Mâm l c a làng Y n Vĩ dâng sơn th n ph i có m t m t l n c o s ch ñ s ng, còn làng Phú Yên là con chó thui, ch nh ng khi không ki m ñư c chó thì thay b ng khúc c l n, ñ y là nh ng th sơn th n hay ăn. Sau nh ng nghi th c cúng t , làng Y n Vĩ c m t c ông (v ch ng ăn thu n hòa, ñã t ng sinh con ñ cái mau ăn chóng l n) bư c vào r ng c m dao ch t ñ t m t cành cây, vài s i dây leo; làng Phú Yên cũng c m t c ông ñ p lão, có kinh nghi m làm r ng, dùng dao ch t ñ t m t cành cây r ng. Sau l khai sơn, dân chúng hai thôn m i chính th c ñi r ng. Ngày nay, nghi th c m c a r ng hàm ch a ý nghĩa m i, ñ ng nghĩa v i m c a chùa. Do bi n ñ ng v ñ a lý nên ñ n Trình c a chùa Hương, xưa là ñình c a làng Đ c Khê, g n con sông Đáy, nay chuy n vào ñ n Ngũ Nh c c a thôn Y n Vĩ (nơi di n ra l m c a r ng) và có tên g i m i là ñ n Trình. Ngày m ng sáu tháng giêng là l khai h i; khách du l ch, các tín ñ r t ñông. Ngày h i có l dâng hương tư ng nh v tư ng c a vua Hùng do nhà ch c trách ñ a phương ñ m nhi m. Hôm y, dân Y n Vĩ t ch c múa r ng sân ñ n Trình, bơi thuy n múa r ng trên dòng su i Y n. www.100hanoi.com 13 Haø Noäi Toâi Yeâu
  14. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Sau l m c a chùa du khách tr y h i trên ba tuy n ñó ñông d n, mà cao ñi m nh t là ngày 18 tháng hai âm l ch. Tương truy n là ngày khánh ñ n Đ c Quan Th Âm, nghĩa là ngày sinh c a bà Chúa Ba chùa Hương. H i c ñông vui t p n p ñ n tháng ba. Khi cái n ng ñ u hè oi b c thì cái thú leo núi ch ng còn h p d n du khách n a, h i vãn d n. C theo ti n trình y thì h i chùa Hương di n ra su t ba tháng xuân, h t quí ñ u c a vòng luân h i Xuân - H - Thu - Đông c a tr i ñ t. Nói th , g i là khép h i chùa, ch l chùa, du l ch th ng c nh Hương Sơn thì ñâu ñã h t. M ng m t, hôm r m và các ngày ch nh t nh ng tháng sau ñó, khách v n thư ng lui t i v i ñ t danh th ng Hương Sơn. 2. Qu n th Hương Sơn, m t ñ i kỳ quan c a ñ t nư c Trư c h t ph i ghi nh n chùa Hương là m t danh th ng n i ti ng. T o hóa khéo bày ñ t vùng này nh ng dãy núi ñá g gh bên c nh s m m m i c a các dòng su i. Màu s c xám ñanh, già d n, dãi d u c a ñá trơ ra bên màu xanh non tơ c a cây lá. Qu n th núi non t o ra nh ng dáng hình kỳ thú. Dáng núi t a hai con r ng ñá tranh hòn Ng c c cánh ñ ng Đ c Khê. Núi n i trên cánh ñ ng nư c g n ñ n Trình t o thành hình b n con v t (r ng, sư t , rùa, phư ng) linh thiêng trong tâm th c ngư i Vi t. L i có núi ông Sư và Vãi, núi Mâm Xôi, núi Con Gà. Tuy n Tuy t Sơn có dãy núi như chi c thuy n r ng, như ñ u sư t . S h p d n c a Hương Sơn không ch b ngoài, mà còn bên trong. Đó là v ñ p sâu l ng, giàu tri t lý dân gian c a các hang ñ ng. www.100hanoi.com 14 Haø Noäi Toâi Yeâu
  15. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Du khách ñ n chùa Hương có cái thú ng i thuy n chiêm ngư ng b u tr i, c nh b t, khoái c m nhìn sông ng m núi như th y m t góc c a non sông ñ t nư c v a thơ, v a th c thu g n trong t m m t và cũng o huy n như l c vào cõi b ng lai tiên c nh. Sau ñ y là thú vui trèo núi, th t dân dã trong tay cây g y l i, c theo con ñư ng núi l m t m hoa d i, lây lan thơm g i mùi hoài c , l l m m t dáng cây, tho ng nghe ti ng chim r ng, u ng m t bát chè lão mai, ăn m t qu mơ ñ c s n c a Hương Sơn, th t như ng mình ñang thoát th c ñ t n hư ng ñ n viên mãn cái ñ p c a thiên nhiên ñ t nư c, ñ thêm yêu cu c ñ i. Hang ñ ng Hương Sơn là y u t c u thành quan tr ng ñ qu n th Hương Sơn tr thành danh th ng n i ti ng. Đây là m t hình th c b t ngu n t th i kỳ t i c c a loài ngư i, d n d n hình th c này h i nh p v i tôn giáo thích ng ñ bi n thành m t mi n thánh ñ a. Hi n nay c ngư i Kinh và ngư i mi n núi cũng còn s d ng nhi u hang làm chùa - như nhi u chùa Mư ng, r i chùa Bà Đen (Tây Ninh), chùa Non Nư c (Đà N ng)... C ba tuy n du l ch (Hương Tích, Long Vân, Tuy t Sơn) ñ u khai thác các v trí ñ ng ñá ñ thu hút khách. Ven su i có hang Sơn Th y H u Tình, hang Long Vân, hang Cá. Trên núi có hang H ng Sơn, hang Sũng Sàm, hang Trú Quân, có ñ ng Tiên, ñ ng Tuy t Sơn, ñ ng Hương Tích. Hương Sơn thư ng chùa ñi li n v i hang, hay g i ñúng tên là chùa hang (chùa trong hang) như chùa Tuy t Sơn, chùa Cá, chùa Cây Kh , chùa Hinh B ng, chùa Tiên, chùa Gi i Oan... Trong t t c các hang ñ ng, n i b t hơn c là ñ ng Hương Tích và ñ ng Tuy t Sơn. Đ ng Hương Tích ñã to l i r ng. Ngư i xưa coi ñ ng Hương Tích là mi ng con r ng. Theo quan ni m dân gian, ñã ñi chùa Hương mà chưa t i ñ ng Hương Tích coi như chưa t i chùa Hương. www.100hanoi.com 15 Haø Noäi Toâi Yeâu
  16. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Du khách ñ n Hương Tích l ng ngư i chiêm ngư ng nh ng nhũ ñá - nh ng tác ph m tuy t m mà t o hóa ph i th m l ng hàng tri u năm b i hoàn m i thành kh i, thành hình l lùng ñ n th . B i v y vào năm Canh D n (1770) Tĩnh Đô vương Tr nh Sâm, ngư i có tài văn chương tu n thú qua vùng Hương Sơn, ñ thơ ñ ng chùa Tiên, sau lên thăm ñ ng Hương Tích ñã ñ t bút cho kh c năm ch : "Nam thiên ñ nh t ñ ng" (ñ ng ñ p nh t tr i Nam). Đi u ñó, ch ng t không ph i ngày hôm nay mà cách ñây hơn hai th k non nư c Hương Sơn ñã n i ti ng. Sau ñ ng Hương Tích là ñ ng Tuy t Sơn. Đ ng này Phan Huy Chú ñã t ng gi i thi u trong sách L ch tri u hi n chương lo i chí: "Tuy t Sơn huy n Hoài An, có nhi u l p núi cao, trong núi có ñ ng r t ñ p. Trong ñ ng có nhũ ñá nh xu ng, trùng tr p hi n ra, coi như v y r ng. Trên ng n núi có tư ng ph t b ng ñá, l i có nh ng cây thông m c t ng hàng, coi như m t dãy tán. C nh trí xanh t t, âm u". Ch nhũ ñá như r ng ñư c ñ t tên là ñ ng Ng c Long. Chúa Tr nh Sâm ñã thăm thú nơi này, c m tác hai bài thơ (m t Hán, m t Nôm) t c ñ c a ñ ng. Chùa Tuy t ñư c xác l p vào năm Giáp Tu t (1694) do bà Qu n phu nhân Hoàng Ng c Hương b ti n ra tu ch nh. Bia Chính Hòa năm 24 (1703) chùa Tuy t có ghi v vi c này (1) Không ph i ng u nhiên các b c tao nhân m c khách c a nhi u th i ñã tìm ñ n Hương Sơn và ñ l i nhi u bài thơ hay, l ng sâu trong trái tim b n ñ c, s ng mãi v i th i gian, góp ti ng nói ñưa Hương Sơn tr thành danh th ng không c a m t vùng mà c a c nư c (2). Cũng không ph i ng u nhiên, ca dao - tâm tư tình c m c a ngư i lao ñ ng - ñư c sưu t m Hương Sơn, l i dành nhi u câu ca ng i v ñ p c a Hương Sơn như th (3). Do ñó, tuy du khách ñ n chùa Hương có nhi u m c ñích khác nhau nhưng m c ñích tích c c nh t là ñ n chùa Hương ñ ng nghĩa ñ n v i cái thi n, cái ñ p, ph n ánh s khao khát c a con ngư i hư ng t i ư c v ng t hoàn thi n b n thân mình. Y u t này t o nên s c thái văn hóa du l ch c a h i chùa Hương. 3. Trong tâm th c c a ngư i Vi t, Hương Sơn là cõi Ph t N u ch là c nh ñ p không thôi, thi u bàn tay con ngư i t o d ng và bi t t i thì ý nghĩa c a c nh ñ p y cũng có ph n h n ch . Tìm ra ñ ng Hương Tích, d ng th o am Thiên Trù là do ba v hòa thư ng, th i vua Lê Thánh Tông (1442-1497) (4) k ti p gây d ng. Sau ñó vào n a cu i th k XVII th i Lê Trung Hưng, hòa thư ng Tr n Đ o Viên Quang Chân nhân ñã ch n hưng cõi Ph t Hương Sơn (5). Cho ñ n ñ u th k XX, toàn khu th ng c nh Hương Sơn ñã m c d y trên m t trăm nóc chùa, trong ñó có nh ng ngôi chùa ñư c xây d ng có qui mô l n, ngh thu t tinh x o, như chùa Tam B o, ñ n nhà t Thiên Trù thành tòa ñi n Ph t tráng l . www.100hanoi.com 16 Haø Noäi Toâi Yeâu
  17. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com K t ñó t i nay, công vi c ki n t o chùa có lúc hưng, lúc th nh nhưng chùa Hương không b lãng quên trong tâm trí nhân dân. Đi u này ph n ánh vai trò c a ñ o Ph t trong vi c gây d ng, phát tri n Hương Sơn thành m t ñ i kỳ quan c a ñ t nư c. Ngu n tư li u th hai ñáng chú ý là Ph t tho i. Theo cu n Nam H i Quán Th Âm (1) m t truy n nôm ra ñ i vào kho ng th k XVIII - XIX thì chùa Hương là nơi lưu d u tu hành c a công chúa Di u Thi n con vua Di u Trang Vương nư c Hưng Lâm. Dân gian quen g i công chúa Di u Thi n là Bà Chúa Ba. Bà tu hành chín năm ñ ng Hương Tích ñ c ñ o tr thành Đ c Quán Th Âm b tát, sau tr v di t tr cái ác, ñáp hi u cha m , ph ñ chúng sinh. Ph t tho i truy n mi ng còn phong phú hơn. Các c bô lão làng Phú Yên (làng qu n lý tuy n Tuy t Sơn) thì k : Khi mãnh h cõng Bà Chúa Ba ñ n núi Hương Sơn, ban ñ u bà tu hành chùa H a Quang, nay là n n ñình làng Phú Yên, sau ñó bà lên núi ñ tĩnh tâm, tu hành ñ ng Tuy t Sơn. ít lâu sau, bà ngư c hư ng B c tu ñ ng Hương Tích. Ph t tho i do các c làng Y n Vĩ k cho bi t: khi Ng c Hoàng sai th n linh hóa h ñ n c u bà Di u Thi n (vì quy t chí tu hành, không tuân theo l i cha, nên b vua cha sai lính gi t), mãnh h cõng bà vào núi Hương Sơn. Ch bà xu ng ñ u tiên là hang Thánh M u, còn g i là am Ph t Tích, tương truy n trong hang còn d u m t bàn chân bà in trên ñá. Am Ph t Tích (d u tích nhà Ph t) có tên t ñó. ñ y bà sang m t vũng nư c trong hang bên c nh t m g i r a n i oan c b i tr n. Ch ñó sau thành chùa Gi i Oan, có gi ng Gi i Oan (g i là Thiên Nhiên Thanh Trì). Trư c c a hang có dòng su i g i là su i Gi i Oan. Ngư i xưa quan ni m ai oan c ñi u gì, thành kính ñ n nơi ñây l Ph t, u ng nư c gi ng Gi i Oan coi như ñã gi i ñư c n i u n khúc trong lòng. V y là trong tâm th c c a nhân dân ñ u cho r ng bà Chúa Ba ñã tu hành ñ c ñ o núi r ng Hương Sơn. Câu chuy n v bà Chúa Ba là câu chuy n nhà Ph t sáng tác d a trên các kinh ñi n ñ o Ph t. Nam H i Quán Th Âm b tát là bi u tư ng ñ p ñ c a s chân tu gi ñ o c u ñ i, tr thành hình tư ng g n gũi, thân thương, c m thông sâu s c n i b t h nh c a con ngư i và dân chúng. Ngu n Ph t tho i trên ñư c dân gian hóa ñ m ñà màu s c ñ a phương nên có nhi u chi ti t sinh ñ ng, c th hóa v s nghi p tu hành c a bà Chúa Ba. Ngư i xưa ñã ñ l i tư ng bà Nam H i Quán Th Âm b tát hi n ñ t trên b th Ph t ñ ng Hương Tích. Theo bài ký: "Linh quang vô c c linh nghiêm b o tư ng ký" kh c ñá ñ ng Hương Tích thì t trư c ñ ng ñã có m t tòa tư ng Ph t b ng ñ ng, ñ n năm Bính Ng (2) g p n n binh h a, các khí v t b ng ñ ng ñây ñ u m t. www.100hanoi.com 17 Haø Noäi Toâi Yeâu
  18. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com T i năm Quí S u (1793) ñ u niên hi u C nh Th nh tri u Tây Sơn dân chúng m Ph t thành Thăng Long ñã quyên góp ti n c a t c tư ng Quan Âm b ng ñá và kính c n rư c vào ñ ng. Văn bia vi t vào năm Gia Long th năm (1806). Đây là pho tư ng khá ñ p, nét ch m r n r i mà thanh thoát. Hình tư ng Ph t Bà g n gũi v i ngư i lao ñ ng. Bà ng i tư th m t chân co, m t chân buông, tay c m viên ng c minh châu, m t khép h , gương m t ñôn h u như ñang thi n ñ nh. Ngoài ra, tuy n Hương Tích còn có năm pho tư ng b ng ñá tr ng ñ t trong ñ ng chùa Tiên. Theo văn bia núi Tiên thì tư ng ñư c làm vào năm Đinh Mùi (1907), th hi n c nh xum v y c a gia ñình bà chúa Ba sau bao năm gian nan, ñau kh . Bà chúa Ba ng i gi a; phía sau là b , m ; phía trư c là hai ch . Ch c Di u Thanh cư i con sư t xanh, ch hai Di u Âm cư i con voi tr ng. D a vào Ph t tho i bà chúa Ba, nh ng ngư i th Ki n Khê (Hà Nam) ñã t o nên nh ng tác ph m ngh thu t trên. Do v y, ñ n v i Hương Sơn là cu c hành hương vào nơi tu hành c a bà chúa Ba. Vào Hương Sơn là vào cõi Ph t nên ph i x s theo cách ng x c a các tín ñ ñ o Ph t. Ngư i ñi k l i, g p nhau chào h i, câu c a mi ng là Nam Mô A di ñà Ph t. Trong cách nói dân gian, ngư i ta b o ñi chùa Hương, ít ai nói ñi du l ch Hương Sơn. Đ o Ph t ñã ng m vào lòng ngư i, kh ng ñ nh v trí Hương Sơn mà h qu là ñư c tri n khai trong m t không gian ba tuy n, v i h th ng chùa chi n, tư ng ñài có nhà sư tr trì, làm công vi c truy n ñ o và hành l , d n t i các sinh ho t cũng mang ñ m phong cách nhà Ph t. Ngư i Vi t ph n nhi u theo ñ o Ph t thì vi c hàng năm ñông ngư i ñi h i cũng là ñi u d hi u, t o nên s c thái m t mùa h i chùa (h i tôn giáo) ñ t Hương Sơn. 4. Dung n p nhi u y u t tín ngư ng ñáp ng lòng mong m i c a cư dân Vi t Văn hóa dân gian th hi n nh ng n i dung dân t c. Tư tư ng c a m t t c ngư i có th tìm th y qua n n văn hóa ñó. N u như m t làng Vi t, tam giáo Nho, Ph t, Đ o ñ ng hành phát tri n thì Hương Sơn, ñ o Nho bi u hi n tư tư ng c a giai c p th ng tr th i phong ki n mà c t lõi là tam cương, ngũ thư ng không tìm ñư c ch ñ ng. Đ t h i Hương Sơn không d gì ch p nh n tính gia trư ng, tr ng nam khinh n , s phân chia ñ ng c p c a Nho giáo, nên v ng b t văn ch th Kh ng T . Đ o giáo ngo i lai mà bi u hi n c a nó là th Ng c Hoàng, Nam Tào, B c Đ u, Thái Thư ng Lão Quân cũng không ñư c chu ng như m t s nơi khác. Như bà chúa thơ nôm H Xuân Hương ñã c m tác "Ngư i quen cõi Ph t chen chân x c, K l b u tiên m i m t dòm", b i có c nh, có ngư i có không khí h i nên ai cũng thích thú cu c chơi núi c a mình. www.100hanoi.com 18 Haø Noäi Toâi Yeâu
  19. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com Cu c leo núi y t o ra trong con ngư i tâm lý kỳ v ng, mu n vươn lên ñ n cái ñ nh c a cái ñ p (nơi y là hang ñ ng). Và, s kỳ v ng cái ñ p h n s làm con ngư i thêm ph n s ng khoái tin yêu cu c ñ i này. 5. Ngày h i c a các chi u hát chèo, hát văn: Hương Sơn là ñ t Ph t. Ph n nhi u ngư i ñi chiêm ngư ng thiên nhiên và l Ph t thư ng ưa phong thái tĩnh nên nh ng gì thái quá ñ u b t c p. Vì th , h i chùa nh n nh p mà không náo nhi t. Thông thư ng các tín ñ ñ o Ph t vào chùa Hương ñi thành ñoàn. Sau l Ph t, các vãi thư ng m t nơi và nhóm d y hình th c sinh ho t vui là hát chèo ñò. Hát chèo ñò ñư c th c hi n b t c ch nào, ñông vui hơn c là sân chùa, sân nhà t . Các vãi có gi ng hay ñ ng d y làm ñ ng tác như chèo ñò và hát nh ng ño n văn trên sáu dư i tám liên quan ñ n tích nhà Ph t g i là k h nh. Các vãi già nghe hát, ch p tay thành kính và xư ng l i l i con hát như th th c hát - hò. Đây là m t sinh ho t r t ñư c các vãi hâm m . Khi y, nh ng ñoàn tín ñ theo tín ngư ng Tam Ph , T Ph ñ n l các Thánh M u các ñ n, ñi n th , như ñi n trư c chùa Gi i Oan, ñi n Cô g n ñ ng Tuy t Sơn, ñ n M c Võng th bà Chúa Thư ng Ngàn... nh ng nơi này thư ng có h u bóng kèm theo múa. R i hát văn. Th y cung văn hát có tr ng ch u, b nh c c ñàn, sáo, nh , h dân t c ph tr . L i hát văn nhi u ch khó hi u nhưng nh p ñi u hát l i luy n láy, g i c m, ăn nh p v i nh c c dân t c. Tín ngư ng Tam Ph , T Ph và các l th c kèm theo là m t v n ñ lý thú ñang ñư c gi i nghiên c u văn hóa dân gian quan tâm lu n gi i. www.100hanoi.com 19 Haø Noäi Toâi Yeâu
  20. Leã Hoäi Haø Noäi www.100hanoi.com 6. Đi h i chùa Hương chiêm ngư ng nh ng di s n văn hóa ñ c s c: Hương Sơn không ch h p d n du khách v ñ p thiên t o, nơi ñây còn gi l i d u tích văn hóa c a nhi u giai ño n l ch s . Đó là nh ng s n ph m vô giá k t tinh tài năng trí tu , tâm tư tình c m c a nhân dân lao ñ ng, ph n ánh tư tư ng c a các th i ñ i. Cho t i hôm nay không k nh ng t ng văn hóa ( c, ñá, xương thú) c a ngư i nguyên th y phát hi n hang Sũng Sàm (tuy n Long Vân) có niên ñ i trên m t v n năm (1) mang truy n th ng ñá cu i, g ch n i văn hóa Hòa Bình và văn hóa B c Sơn (2) thì c v t ghi niên ñ i s m nh t Hương Sơn là qu chuông ñ ng có tên là "B o Đài Hương Tích Sơn h ng chung" (3). Chuông cao 1m24, ñư ng kính ñáy 0,63m, thân chuông có sáu vú l i chia ra b n góc, hai góc ñ i x ng, m i góc hai vú. Xung quanh m i vú là nh ng ch m tròn t o nên s khác bi t so v i chuông cùng th i. Niên ñ i ghi trên chuông là th i h u Lê. D a vào tên t , ñ a ch nh ng ngư i cúng ti n ch m kh c trên chuông ñư c bi t th i y danh th ng chùa Hương ñã lan t a kh p x B c Kỳ nên nhi u n i cung, phó tư ng, ñ ñ c, qu n phu nhân... và các tín thí ñ ng quê ñã góp công c a ñúc nên chi c chuông này. Đây là qu chuông khá ñ p hi n treo trong ñ ng Hương Tích có niên ñ i C nh Hưng 27 t c năm 1766. Đáng lưu ý là qu chuông ñúc th i Tây Sơn niên hi u C nh Th nh nh niên (1793) trư c treo trong ñ ng Hương Tích, nay treo nhà t chùa Thiên Trù. Văn kh c trên chuông cho bi t công lao c a nhà sư t H i Viên ñã ñi ph khuy t th p phương ñúc nên qu chuông này. Chuông cao 1m02, ñư ng kính ñáy là 0,56m. Thân chuông có g chia làm b n múi. B n góc n i b n vú chuông, xung quanh vú là h t tròn trông như hình bông cúc. Chuông chùa như khí c t linh khí núi sông và phát ti ng ngân vang v ng như nh ng ñ t mưa th m nhu n vào chúng sinh. Ngoài giá tr c a tư ng Ph t như ñã nói ph n trên thì chùa Hương c v t b ng ñá khá nhi u. Đi n hình là bia ñá. Lo t bia d t, bia tr (t tr , l c tr ...), bia ma nhai (bia mài kh c trên vách ñá) theo th ng k sơ b có kho ng 60 ñơn v (4). Trong ñó bia có niên ñ i s m nh t là bia Thiên Trù t bi ký hi n d ng nhà bia trên ñư ng t b n Thiên Trù vào chùa. Bia có niên ñ i Chính Hòa th b y (1686). Nh bia này ngư i ñ i sau bi t ñư c th i y hòa thư ng Viên Quang "m t lòng thanh khi t, tinh thông tam b o, trong tu s a ñ ng báu Hương Tích, ngoài m Ph t c nh Thiên Trù". Đây là t m bia ñá l n, di m bia ñư c ngư i ngh sĩ ch m ñ o công phu, các nét ch m bay bư m mà kh e kho n ñưa ñư c hơi th c a cu c s ng dân dã lên m t bia qua hình tư ng các con v t như voi, cua, trâu, v t... r t có giá tr ph n ánh tư tư ng c a ñương th i. www.100hanoi.com 20 Haø Noäi Toâi Yeâu
Đồng bộ tài khoản