Ebook Văn hóa phi vật thể Thăng Long: Tập 1 - Đinh Tiến Hoàng

Chia sẻ: Pham Minh Tân | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:40

0
196
lượt xem
75
download

Ebook Văn hóa phi vật thể Thăng Long: Tập 1 - Đinh Tiến Hoàng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Cuốn "Văn hóa phi vật thể Thăng Long: Tập 1" là tài liệu tham khảo hữu ích cho bạn đọc muốn tìm hiểu về Văn hóa phi vật thể Việt Nam nói chung và những đặc trưng của Văn hóa phi vật thể Thăng Long nói riêng, những đặc trưng của Văn hóa phi vật thể Thăng Long được tổng hợp qua các bài viết về: hát ả đào xuất xứ từ đất Thăng Long, xẩm Bờ Hồ, hát xẩm chợ đêm Đồng Xuân, tranh truyền thần, hát chèo, những điệu múa lắng hồn Hà Nội,...Mời bạn đọc cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Ebook Văn hóa phi vật thể Thăng Long: Tập 1 - Đinh Tiến Hoàng

  1. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Vaên Hoaù phi vaät theå Thaêng long T p1 Ch u trách nhi m: Đinh Ti n Hoàng | Biên t p: Nguy n Th Khuyên | Hi u ñính: Bùi Quang Tú 2010 www.100hanoi.com 1 Haø Noäi Toâi Yeâu
  2. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Hà N i luôn là m t ñ a danh văn hóa, kinh t , chính tr c a c nư c. Tìm hi u các thông tin v kinh t , văn hóa, gi i trí….c a Hà N i luôn là m t nhu c u thi t y u c a nhi u t ng l p nhân dân. Bên c nh ñó, năm 2010 là năm quan tr ng, v i r t nhi u nh ng d p l k ni m l n, ñ c bi t là ñ i l 1000 năm Thăng Long. Đây là m t c t m c văn hóa, l ch s ñư c quan tâm c a c trong và ngoài nư c. Đó chính là lí do chúng tôi l a ch n ch ñ v Hà N i ñ ñ nh hư ng n i dung cho d án chu i website Hà N i. D án chu i website v Hà N i mang tên Hà N i Tôi Yêu ñư c công ty CP ĐT Hoàng Đ t tri n khai th c hi n t tháng 2 năm 2010. V i nh ng n l c, tâm huy t và tình yêu dành cho Hà N i, các thành viên ban d án ñã cho ra nh ng s n ph m văn hóa gây ñư c n tư ng v i ñ c gi yêu Hà N i. Đ i L 1000 năm Thăng Long ñang ñ n r t g n, d án cũng ñang ñi vào giai ño n g p rút hoàn thành ñ hòa chung không khí c a ngày Đ i L . D án là m t b c tranh t ng th , ñi t nh ng s ki n g n v i Đ i L , cũng như nh ng góc sâu trong tâm h n Hà N i, nh ng n p s ng, nh ng c m xúc c a ngư i Hà N i. Bên c nh vi c xây d ng và hoàn thi n chu i website v Hà N i, Ban d án còn cho ra m t nh ng n ph m v Hà N i. Chúng tôi ñã dành nhi u tâm huy t ñ xây d ng T sách Hà N i v i nh ng n ph m ñi n t ñư c t ng mi n phí cho quý b n ñ c. Chúng tôi hi v ng nh ng tâm huy t này s mang l i cho quý b n ñ c yêu Hà N i nh ng ñi u thú v . Tư li u chúng tôi s d ng ñ th c hi n nh ng n ph m này hoàn toàn ñư c sưu t m và biên t p t các ngu n trên Internet nên không tránh ñư c nh ng thi u sót. M t s tư li u do l y các ngu n th c p, nên chúng tôi không th trích d n ngu n ñ y ñ . Chúng tôi mong nh n ñư c s thông c m t các tác gi . Xin chân thành c m ơn và mong nh n ñư c nh ng góp ý t phía b n ñ c! Ban d án www.100hanoi.com 2 Haø Noäi Toâi Yeâu
  3. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå M cL c Thư ng ..................................................................................................................................... 2 Hát ñào xu t x t ñ t Thăng Long ....................................................................................... 3 X m B H ................................................................................................................................ 6 Hát x m ch ñêm Đ ng Xuân ................................................................................................. 10 Tranh truy n th n .................................................................................................................... 14 Neo câu ca trù l i b n Thăng Long ......................................................................................... 18 Thánh thót ca trù...................................................................................................................... 23 Hát chèo .................................................................................................................................. 28 Nh ng ñi u múa l ng h n Hà N i ........................................................................................... 32 Hà n i v i múa r i nư c.......................................................................................................... 35 Phư ng múa r i nư c làng Đào Th c .................................................................................... 38 www.100hanoi.com 3 Haø Noäi Toâi Yeâu
  4. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Hát ñào xu t x t ñ t Thăng Long Hát ñào hay còn ñư c g i là ca trù hi n nay ñư c m i ngư i bi t ñ n như m t th lo i nh c dân gian nhưng dành cho các t ng l p quý t c xưa. Tr i qua m t th i gian t m l ng, thông qua “Liên hoan âm nh c dân gian truy n th ng Châu Á – Thái Bình Dương”, th gi i ñã bi t ñ n ngh thu t hát ñào c a nư c ta. Theo sách “Đ i Vi t s ký toàn thư” v ngu n g c lo i nh c này có vi t: “Mùa thu, tháng 7 năm t S u (1025) ñ i Lý Thái T … Đ nh l i các kho n qu n giáp. Ch con hát m i ñư c g i là qu n giáp. Khi y có con hát là Đào th , gi i ngh hát, thư ng ñư c thư ng, ngư i b y gi hâm m ti ng c a Đào Th , cho nên phàm con hát ñ u g i là ñào nương”. Như v y, có th th y ngư i con gái hát gi i kia là h Đào. Sau này ai làm ngh ñó ñ u ñư c g i là “Đào hát”. “Đào nương” hay “ Đào” ñ u có nghĩa ám ch ngư i con gái làm ngh hát xư ng. Có th có nhi u tên g i cho ngh thu t hát này t ng ñ a phương, t ng th i ñi m như hát ca trù còn g i là hát ñào, hát cô ñ u, hay hát nhà tơ… Tuy nhiên, dù có t n t i d ng tên g i nào thì s t n t i c a ca trù luôn g n li n v i các ñào nương “ không có ñào nương b t thành ca trù, khi nói ñ n ca trù không th không nói t i ñào nương”. Đ tr thành m t ñào nương cũng không ph i là chuy n d , ph i h i ñư c nhi u tiêu chu n kh t khe như gi ng hát, năng khi u âm nh c (th m âm, gõ phách), tri th c âm nh c và văn thơ, lòng ñam mê và kiên trì… s t n t i c a ca trù ñư c quy t ñ nh b i chính các ñào nương. Các ñào nương chính là nh ng ngư i truy n t i và th hi n nh ng cái hay, cái ñ p, cái ñ c ñáo c a ca trù, giúp ca trù t n t i cho ñ n ngày nay. www.100hanoi.com 4 Haø Noäi Toâi Yeâu
  5. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Theo s sách ghi chép l i, ñư c dân gian th a nhân thì h n b môn ngh thu t này ph i ñư c nuôi dư ng t bao ñ i. N u theo sách s thì ngh hát Đào xu t x t ñ t Thăng Long – nơi h i t nh ng b c vương tôn, công t , khách phong lưu v i nh ng nhu c u hư ng th ñ i s ng tinh th n phong phú. Kinh thành có th là nơi xu t x ho c ít nh t nơi ñây cũng là m nh ñ t màu m làm cho ngh thu t hát này ñư c thăng hoa. Trong nh ng tên g i cho môn ngh thu t hát này thì tên hát ñào và hát ca trù ñư c m i ngư i bi t ñ n nhi u hơn c . Cái tên ñào ñư c ra ñ i t ban ñ u v i ý nghĩa là g i tên nh ng ngư i theo nghi p ca xư ng còn tên ca trù thì có th gi i thích theo l i tri t t : “ca” nghĩa là hát còn “trù” nghĩa là tre. Ngày xưa gi y bút ghi ñi m còn hi m. Nh ng ngư i thư ng th c ñào hát mà thư ng là vương tôn, công t , quý t c, phú hào có trong tay m i ngư i m t bó th tre do ch ñoàn hát mang t i. Khi ñào hát t i ch hay mà ngư i nghe tâm ñ c thì tùy theo ý và s hào phóng c a t ng ngư i mà ném th thư ng. Sau khi tàn canh hát, ñào c ñem th c a mình vào nơi t ch c cu c vui mà lĩnh thư ng. N u quy ñ nh m i th m t ti n, thì 60 th ñư c lĩnh m t quan ti n. Đó chính là xu t x c a ca trù và sau ngày ngư i ta dùng luôn nó ñ nói v ngh thu t hát ñào nhưng nó ch mang ý nghĩa phi m ch ch không ñúng v i ngu n g c hình thành ngh thu t hát này. Ngay t xa xưa, hát ñào còn ñư c dùng vào lo i hát th th n mà thư ng g i là hát “c a ñình”. Trong nh ng ngày l h i, bên trong ñình, ñ n, các viên quan ti n hành cu c t l còn ngoài c a ñình thì các phư ng c múa hát. Ngày xưa các ñào hát ph i bi t múa và cu c hát này không ch ph c v cho th n linh mà còn ph c v cho c ngư i xem. Cu c hát cũng ph i có bài b n ñ ăn nh p v i n i dung c a cu c t , th hi n ñư c s thành kính c a con ngư i ñ i v i các v th n linh thiêng. Chính v y m i th hi n ñư c th n – ngư i hòa h p, th n g n bó m t thi t v i con ngư i. Ngh thu t này không ch s d ng trong hát “c a ñình” mà ñã ñư c v i vào hát trong cung ñình, nhi u nhà giàu có hi u h cũng ñón phư ng hát v nhà. Đ c bi t ñ i v i các gi i tri th c, quý t c có nhu c u thư ng th c thơ ñã ñón phư ng hát v nhà ho c l p ra h n m t ban hát, vi t l i cho ñào hát ñ bi u di n thư ng xuyên ngay trong dinh th như Chiêu Văn Vương Tr n Nh t Du t ho c Chiêu Qu c Vương Tr n Ích T c th i nhà Tr n. www.100hanoi.com 5 Haø Noäi Toâi Yeâu
  6. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå X mB H Khi sân kh u hát x m xu t hi n trên khu ph ñi b Hàng Đào - Đ ng Xuân t ñ u tháng 4-2006, b ng nhiên ngư i ta th y x m v n còn duyên và m n mà l m. X m là âm nh c ñư ng ph . Nhưng t i sao nó không g n v i m t cái ñuôi khác mà l i g n v i B H ? L i có ngư i g i “X m tàu ñi n”? Th c ra cách g i khác nhau nhưng cơ s ñ g i l i không khác: Tàu ñi n mu n ch y ñi ñâu thì cũng b t ñ u t B H và t ñâu v thì cũng d ng B H . T i sao nh ng ngư i hát x m không ch n ga Hàng C cũng là b n Tàu còn ñông ñúc hơn b n tàu ñi n? Gi n ñơn là tàu ñi n tuy ch t i ña có 3 toa, ch ít khách hơn nhưng liên t c chuy n ñi chuy n v nên khách luôn luôn m i. Còn tàu h a l i không ñi v liên t c, hơn n a, xu ng tàu là ngư i ta v nhà hay ñ n ngay nơi c n ñ n. Do v y, b n tàu ñi n là nơi ki m ti n thu n ti n hơn ch khác, vì th dân gian g n x m v i tàu ñi n. Trong nh ng ngư i hát x m, không có nh ng quy ư c v lãnh ñ a, nhóm này ng i ch này thì nhóm kia t bi t ñi ch khác. Gi a h không bao gi có u ñ tranh giành ch hát, vì h r t hi u câu nói “Đ ng c nh tương lân”. Truy n thuy t k r ng, vào th k XIII, Hoàng t Tr n Qu c Đĩnh b ngư i em trai ñâm mù m t gi a r ng xanh, ño t ng c quý ñ chi m ngôi vua. Trong cơn mê s ng, Đĩnh mơ th y mình ñư c ca hát v i m t b y tiên n trong ti ng nh c tưng b ng… T nh d y, Hoàng t m i bi t là mình ñư c nh ng ngư i dân quê thôn dã h t lòng chăm sóc. Qua cơn ho n n n và nh l i gi c mơ, Đĩnh ñã l n mò t tay ch tác cây ñàn b ng m t ng tre dài, có c n m m ñ n n ti ng ch nh âm, l i có dây xe b ng v cây và có que ñ b t, gõ thành ti ng nh c. Chàng còn so n ra c nh ng bài thơ ñ hát, k l tâm tình c a mình, c a ñ i, mang ni m vui ñ n v i m i ngư i, m i nhà, tay ñàn mi ng hát kh p m i nơi, t b n sông, bãi ch , sân ñình… Ti ng tăm c a chàng ca sĩ mù vang ñ n t n kinh thành, Thái Thư ng hoàng cho v i vào cung, m i hay ñó chính là Hoàng t m t tích năm nào… T ñ y, Đĩnh ra s c d y d cho m i ngư i ñàn hát, nh t là nh ng ngư i khi m th , v a là ñ vui ñ i, v a là nghi p mưu sinh… www.100hanoi.com 6 Haø Noäi Toâi Yeâu
  7. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Nh ng lo i nh c c trong môn ngh thu t hát x m V y x m ra ñ i t khi nào? Có nhà nghiên c u cho r ng, có th x m ra ñ i trư c khi có hát chèo, là m t trong nhi u ngu n góp ph n c u thành hát chèo. Ho c x m ch là b n sao v ng v c a hát chèo trong ñi u ki n và hoàn c nh r t ư h n ch c a l p ngư i t t nguy n; ho c ñây là m i liên quan ru t rà t t y u không ai ch i cãi gi a hai lo i hình, b i chính ngh nhân x m x p hát x m và chèo cùng lo i trung ca, trong khi tu ng vào lo i võ ca, ca trù vào lo i văn ca. Các nghiên c u v x m cho ra k t qu : Hát x m là m t th lo i khan xu t hi n Hà N i vào nh ng năm cu i th k XIX, ñ u th k XX. Ban ñ u ch có x m Hà N i, sau ñó ñã “loang” ra ñ có nh ng ñi u x m Ninh Bình, Nam Đ nh, Hưng Yên… X m có r t nhi u bài, nhưng có 7 bài ñ c trưng là X m ch , Chênh bong, Ri m huê, Ba b c nh p b ng, Ph n huê, Hát v i ai và X m th p ân v i nh ng làn ñi u X m ch , X m th p ân, X m tàu ñi n... Các bài x m v Hà N i thư ng nh m ñ n hai ñích, gi i thi u v i ngư i quê v ñô th ph n hoa này và “n nh” ngư i dân th thành, nơi h ng ngày h nai lưng ki m s ng. Trong bài “ Hà N i 36 ph phư ng” có ño n: Hà N i như ñ ng tiên sa Sáu gi t t h t ñèn xa ñèn g n Vui nh t có ch Đ ng Xuân Mùa nào th c n y xa g n xem mua…. Trong bài “Vui nh t Hà Thành” có câu: B c kỳ vui nh t Hà Thành Ph phư ng s m u t văn minh r p tr i www.100hanoi.com 7 Haø Noäi Toâi Yeâu
  8. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Thanh tao l ch s ñ mùi Cao lâu r p hát vui chơi ñ ñ y Đâu ñâu kh p h t ñông tây Thăng Long th ng ñ a xưa nay ti ng ñ n Cũ th i băm sáu ph phư ng Ngày nay m r ng ñ n hàng vài trăm Ngư i ñi xe ch y m m Đua chen thương m i b i ph n hơn xưa Nh t vui là c nh B H Nh ng năm 30 c a th k trư c, bãi An Dương có xóm x m. S dĩ có tên như v y b i xóm có ch ng 10 nóc nhà g m toàn nh ng ngư i hát x m. Ban ngày h ñi hát, t i l i v n u nư ng ng ñây. Xóm t n t i ñ n năm 1954, sau ñó thì m i ngư i m t nơi. S lư ng ngư i hát x m ñông nh t là th i kỳ Pháp thu c và nh ng năm ñ u c a cu c kháng chi n ch ng Pháp. Song tưng b ng nh t l i là năm 1954. Sau khi nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ra ñ i, x m còn ñư c “th i s hóa”. Ch ng h n ñ hư ng ng phong trào bình dân h c v , các ngh nhân x m ñã sáng tác bài “Ti u tr gi c d t” (ñư c trình di n chi u x m Đ ng Xuân v i l i m i “Ti u tr tham nhũng”). Sau Hi p ñ nh Giơ-ne-vơ, Nhà nư c v n ñ ng nhi u nhóm hát x m, c ngư i vi t bài hát và ñ n di n các vùng duyên h i mi n B c nh m ch ng l i phong trào di cư vào Nam do th c dân Pháp lôi kéo. Vài ba ch c ngh nhân hát x m H i Dương, Ninh Bình, Nam Đ nh, B c Giang, Hà N i… ñã tham gia cu c v n ñ ng này. Nhà văn Thanh T nh ñư c giao ph trách m t nhóm hát x m g m 23 anh ch em khi m th , v vùng Bùi Chu, Phát Di m ñ hát v i m c ñích trên. Hòa bình l p l i mi n B c, t i b n tàu ñi n B H v n có khá nhi u ngư i khi m th hát x m, có m t c p v ch ng lùn t t hát r t hay và h ki m s ng ñây cho ñ n khi M ném bom Hà N i thì d t díu nhau ñi ñâu không rõ. Nh ng năm 70, lo i hình ngh thu t này mai m t r i ñi d n vào quên lãng. K t ñó nh ng ngư i hát x m không còn ñư c hành ngh n a, hát x m tư ng ch ng như ñã th t truy n. Khi sân kh u hát x m xu t hi n trên khu ph ñi b Hàng Đào - Đ ng Xuân t ñ u tháng 4-2006, b ng nhiên ngư i ta th y x m v n còn duyên và m n mà l m. Nh c s Thao Giang, ch nhi m chương trình âm nh c dân gian “Hà N i 36 ph phư ng” và cũng là ngư i có công sưu t m, khôi ph c l i ngh thu t hát x m cho r ng, cách buôn bán, các c a hàng có th thay ñ i nhưng h n c a bài hát v n trong tâm th c m i ngư i khi h www.100hanoi.com 8 Haø Noäi Toâi Yeâu
  9. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå nghe x m. Đ ph c v cho chương trình này, nhóm “X m Hà N i” ñã sưu t m ñư c kho ng 20 ñi u. Ngoài nh ng ñi u ñư c ph t thơ c a Nguy n Khuy n, Á Nam Tr n Tu n Kh i, Nguy n Bính, như: M c h vô nhân, Anh khóa, L bư c sang ngang, Trăng sáng vư n chè… thì còn nhi u ñi u khác, trong ñó khá ñ c s c chính là “X m tàu ñi n” do ngh sĩ Mai Tuy t Hoa trình bày. “X m tàu ñi n” ñ c s c b i ñây chính là ñi u x m c a riêng Hà N i. N u ca trù, hát cô ñ u là “ñ c trưng” c a ph Khâm Thiên, thì hát x m là ñ c trưng c a ch Đ ng Xuân và ph c . Nh ng ngh sĩ yêu x m ph i k ñ n NSƯT Xuân Ho ch (Nhà hát Ca múa nh c Vi t Nam), Văn Tý (Vi n Văn hóa dân gian), Thanh Ngoan (Nhà hát Chèo Vi t Nam), Đoàn Thanh Bình (Trư ng Đ i h c Sân kh u - Đi n nh), cô “x m tr ” Mai Tuy t Hoa (Vi n Âm nh c)… cùng các nh c s H nh Nhân, H ng Thái, Lê Cương, T Cư ng… ñã t p h p v Trung tâm Phát tri n ngh thu t âm nh c Vi t Nam c a Giáo sư, Ti n sĩ Ph m Văn Khang và nh c s Thao Giang t năm 2003. Đó là nh ng tín hi u t t cho m t tương lai c a x m trong văn hóa ñư ng ph c a Thăng Long - Hà N i. Và ch c là s không b ru ng r y như m t th i... www.100hanoi.com 9 Haø Noäi Toâi Yeâu
  10. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Hát x m ch ñêm Đ ng Xuân Sau nh ng bi n c c a l ch s , hát x m trong ti m th c ngư i Hà N i dư ng như d n ñi vào quên lãng gi a nh ng b n b c a cu c s ng. Nhưng gi ñây, x m không ch tr l i b i dăm ba câu hát bên ñư ng mà nó ñã th c s tr thành b môn ngh thu t v i ni m ñam mê không d t c a nh ng ngư i ñã trót m t l n nghe x m. Trung tâm nghiên c u và Phát tri n Âm nh c Vi t Nam là m t trong nh ng cái nôi ñào t o hát x m hi n nay và ñã thu hút ñư c s ñông h c viên theo h c, trong ñó ph n l n là các b n tr ñ n t kh p m i mi n. M t l p h c hát x m ñ c bi t ñư c khai gi ng do Trung tâm nghiên c u và Phát tri n Âm nh c Vi t Nam t ch c ñã thu hút ñư c m i t ng l p trong xã h i, ñ c bi t là các b n tr . H h c hát x m có th vì thú vui, vì thích nhưng ñi u quan tr ng hơn c là h ñã ý th c ñư c vi c lưu gi dòng nh c kén ngư i nghe này ñ không b mai m t. Ch Nguy n Th Hà, sinh viên trư ng Đ i h c Sư ph m Hà N i cho bi t: “ Lúc ñ u em không thích nghe hát x m nhưng khi ñ n ñây vài l n ñư c các anh ch c a Trung tâm d y cho vài làn ñi u. Th r i, em mê hát x m t lúc nào không bi t”. Nh c sĩ Thao Giang, Phó Giám ñ c Trung tâm nghiên c u và Phát tri n Âm nh c Vi t Nam cho bi t: “Sau khi hát x m ñư c khôi ph c và bi u di n vào m i t i th 7 ch ñêm Đ ng Xuân, ñã có r t nhi u ngư i ñ n Trung tâm xin theo h c và chi m ph n l n là các b n tr ”. www.100hanoi.com 10 Haø Noäi Toâi Yeâu
  11. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Nh ng ngày ñ u m l p, c Trung tâm v a m ng v a lo. M ng vì ñông ngư i theo h c nhưng l i lo không bi t h có theo ñư c ñ n cũng hay không. N u ñư c ñào t o t t và thêm m t chút ñam mê thì ñây s là nh ng h t gi ng n i ti p th h ñi trư c gìn gi m t lo i hình âm nh c ñ c ñáo. Nhưng l i lo không bi t h c viên có th “bám tr ” ñư c v i l p bao lâu. NSƯT Văn Ty cho bi t: “Trung tâm m l p h c hát x m mi n phí nh m thu hút m i ngư i ñ n v i x m, cũng ch duy nh t v i m c ñích lưu truy n l i nó”. Tuy l p h c ñư c t ch c hoàn toàn mi n phí nhưng c th y và trò ñ u r t nghiêm túc, do ph n l n s lư ng h c viên ñ u ñang ñi h c, ñi làm nên th i gian h c ch y u th y ph i ph thu c vào trò. Nh ng h c viên l n tu i ñ n Trung tâm như ñ tìm l i m t chút gì ñó ngày xưa c a Hà N i, cô Đinh Th Hi n, Khu ñô th m i Linh Đàm cho hay: “ T nhà lên l p h c hơi xa, nhưng ñ n ñây ñư c h c x m, cũng th y ñ bu n nên con cháu cũng ng h cho lên h c”. www.100hanoi.com 11 Haø Noäi Toâi Yeâu
  12. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Còn bác H Th Th y, mãi t n T Liêm nh ng cũng l n l i ñi xe bus sang l p h c: “ L p h c mi n phí nhưng ch t lư ng, tôi ñang ñ nh r m y bà hàng xóm cùng ñi h c cho vui”. Không ch các cô bác l n tu i mà có nh ng em nh như Nguy n Ng c Anh, 10 tu i quê Thái Bình nhân d p ngh hè lên nhà bác chơi, ñư c ñi ch ñêm nghe hát x m cũng n ng n c ñòi bác cho ñ n h c hát. Nguy n H ng Đăng là con gái ngh nhân x m Nguy n Văn Gia cũng quy t h c x m ch ñơn gi n ñ “ thay ñ i ñ nh ki n là xư ng ca vô loài”. X m có 8 ñi u nhưng trư c h t h c viên s ñư c làm quen v i các ñi u d như x m tàu ñi n r i ñ n các ñi u khó hơn như huê tình, x m th p ân..Đ hát ñư c x m không ch ñòi h i năng khi u mà còn c n ñ n s kh luy n c a ngư i h c, ph i n m ñư c ý t c a bài hát. Hát x m ph i luy n láy, t p trung cao ñ nghe nh c ñ m cho chính xác. X m khó ch khi m i ch nghe thì th y r t d b i vì ca t m c m c ñơn sơ nhưng ñi u ñó không ñ ng nghĩa v i vi c nó b n năng vô h n, ch khi hát m i có th hi u ñư c cái tinh t c a các www.100hanoi.com 12 Haø Noäi Toâi Yeâu
  13. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå ngh nhân nên x m ph i có nh ng n t tô ñ m ñ nh n, b c l ñ oc tình c m trong t ng câu ch c a m i bài hát. “Chúng tôi không thu ti n h c phí l p hát x m, nhưng cũng không có thù lao. L p h c do các ngh s trong Trung tâm ñ ng l p truy n d y cho h c viên m t cách bài b n nh t, và ph i b ng chính ni m say mê v i x m m i có th giúp chúng tôi m i làm ñư c ñi u này”. Ngh sĩ Thao Giang cho bi t. Sau m t th i gian ñào t o, h c viên nào ñáp ng ñư c nhu c u và có ch t gi ng t t s ñư c bi u di n cùng v i các ngh s ch ñêm hay các chương trình mà Trung tâm tham gia. Ti ng lành ñ n xa, các trư ng h c trên ñ a bàn thành ph cũng g i ñ n Trung tâm nh ng b n tr có kh năng ca hát ñ thành l p nhóm hát x m. Trung tâm cũng ñ t ra các tiêu chí ñ tuy n ch n và ñào t o s h c viên t các trư ng h c, các nhà văn hóa c a các qu n huy n, y u t ñ u tiên là ni m ñam mê v i x m sau ñó Trung tâm s ñào t o nh ng kĩ năng khác ñ các b n th c s là nh ng truy n nhân cho nh ng b n tr khác. Trư ng ñ i h c FPT là m t trong s ít các trư ng ñ i h c ñã thành l p ñư c CLB hát x m và có nh ng ho t ñ ng thư ng xuyên thu hút ñư c thêm nhi u b n tr tham gia. Đây là thành công bư c ñ u c a Trung tâm cũng như là cánh c a m ra ni m hy v ng m i cho s tr l i c a x m. www.100hanoi.com 13 Haø Noäi Toâi Yeâu
  14. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Tranh truy n th n L c gi a con ph Hàng Ngang s m u t và r c r s c màu c a các c a hàng qu n áo, có m t góc nh thâm tr m v i hai màu ñen – tr ng, ñó là c a hi u v tranh truy n th n hi m hoi còn sót l i ph c Hà Thành. Đã có m t th i ngh này phát tri n m nh, t o nên m t giá tr văn hóa ñ c trưng c a ñ t Hà Thành. Nhưng v i s phát tri n như vũ bão c a khoa h c công ngh , gi ñây nh k thu t s ñã chi m ngôi tranh truy n th n, ngh v tranh truy n th n s p ch còn ñư c k l i trong nh ng câu chuy n c a các c già Tràng An. L p h a sĩ cũ ña ph n ñã ra ñi, không có ngư i k th a b i ngh này không th làm giàu ñư c khi n tranh truy n th n d n b mai m t. H a sĩ truy n th n Nguy n B o Nguyên (47 Hàng Ngang) là m t trong s ít nh ng h a sĩ truy n th n hi m hoi còn l i và ngày ngày v n say sưa gi h n cho tranh. www.100hanoi.com 14 Haø Noäi Toâi Yeâu
  15. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Th i hoàng kim c a tranh truy n th n Tranh truy n th n ra ñ i t th k XIX, khi mà nhi p nh còn là môn ngh thu t xa x , không ph i ai cũng có ti n ñ phóng m t b c nh. Ban ñ u ngư i h a sĩ v theo ngư i m u th t sau ñó là v theo trí tư ng tư ng c a ngư i k . Đ n th p niên 30 c a th k XX ngh thu t v truy n th n d n phát tri n theo m t hư ng m i. Ngh thu t v tranh theo trư ng phái n tư ng Pháp nhanh chóng phát tri n trong các phòng v c a nh ng h a sĩ ñ u tiên t t nghi p trư ng M thu t Đông Dương, các hi u nh tân kỳ cũng b t ñ u xu t hi n các thành ph l n v i nh ng t m nh rõ nét, ngh truy n nh ra ñ i. Ngư i h a sĩ dùng m c Tàu mài ra nư c v l i nh ng b c nh ñã ch p theo yêu c u c a khách. Nhưng th i kỳ c c th nh c a ngh thu t truy n th n này l i là nh ng năm 1960 – 1970. Nguyên nhân ch y u là do th i kỳ chi n tranh, nhi u ngư i ra ñi không bao gi tr l i. T t c nh ng gia ñình còn lưu gi ñư c ch là m t t m hình nh xíu có khi ñã b hư h i hay ch p chung v i nhi u ngư i khác, m t ngư i ch to b ng h t ñ . Nh ng t m nh ñó ñư c truy n th n phóng to và ñ t lên bàn th c a ngư i ñã khu t. C a hàng nh truy n th n c a h a sĩ B o Nguyên n i ti ng ñ t kinh kỳ vào th i ñó (t năm 1956). Trong ký c c a ông, Hà N i nh ng năm 60-70, th nh truy n th n ñông l m, có t i www.100hanoi.com 15 Haø Noäi Toâi Yeâu
  16. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå hàng trăm ngư i v i vài ch c c a hi u l n nh . Truy n th n lúc b y gi là m t ngh “c c th nh”. Ông Nguyên cho bi t, ñ tr thành th v truy n th n ph i m t ít nh t 3-4 năm, thành ngư i lành ngh kho ng 5-10 năm, có khi ph i theo ñu i c ñ i. Đó là ngh ñòi h i lòng kiên trì, c n m n, m c ñ t p trung cao, có năng khi u h i h a và hi u bi t nh t ñ nh v gi i ph u h c. Theo ông Nguyên, v truy n th n là ph i truy n ñư c cái “th n” c a b c nh. Cái “th n” y là ph n h n, có th ñôi m t, khoé mi ng hay chi c áo, ñôi tay c a ngư i trong nh. Ngư i th nhìn b c nh s n có, b t l y cái “th n” và th hi n dư i m t b c v khác. Đ hoàn thành m t b c nh truy n th n, ngư i th ph i th c hi n nhi u công ño n công phu. Trư c h t, ph i ch n ñư c lo i gi y canson (căng-xông) c a Pháp ñ i v i th i trư c, và bây gi là lo i gi y x p Đ c có ñ dày v a ph i, “b t” thu c, t y ñư c. Bút v cũng ñư c ch t o m t cách r t th công: vót th t nh n m t thanh tre (ho c thư ng là ñũa), ch gi a r i c m vào m t ñ u tăm làm ngòi bút. Nghe có v ñơn gi n nhưng chưa ai có th s n xu t hàng lo t bút này. M i h a sĩ có bí quy t riêng trong vi c làm bút và ai v thì t t o l y bút riêng cho mình. Thu c v là mu i ñèn d u. Lo i thu c này có ưu ñi m m n, lên hình nét, rõ. Đ l y ñư c mu i ñèn cũng khá là v t v , ngư i h a sĩ ph i v n ñèn d u th t to, qu n gi y b n t o thành ph u h ng mu i ñèn, h ng ñư c m t ít mu i ñèn thì qu n áo, ñ u tóc cũng l m lem h t c . Bây gi thu c v ñã có th mua ñư c lo i b t màu c a Ti p Kh c, Trung Qu c, nhưng ngư i h a sĩ v n thích dùng mu i ñèn d u ñư c ch th công hơn c . Đ v l i m t b c nh ñòi h i ngư i h a sĩ ph i kiên trì, c n m n và t p trung cao ñ , b c nh sao kho hoàn t t không ch gi ng v i nh ñư c ch p mà còn ph i truy n ñư c th n thái c a con ngư i ñó. Quan tr ng nh t ñó chính là ñôi m t c a ngư i ñư c v mà ngư i h a sĩ g i là “ñi m nhãn”, ñây là công ño n khó nh t, ph i v sao ñ truy n ñư c cái h n cho b c tranh. Đó chính là nét ñ c ñáo trong các b c tranh truy n th n mà không m t nhà nhi p nh nào th c hi n ñư c. www.100hanoi.com 16 Haø Noäi Toâi Yeâu
  17. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå D ng c v ñư c ch th công Nhưng ñó là nh ng chuy n c a m t th i xa v ng, ngh nào cũng ph i ph thu c vào nhu c u c a cu c s ng. Năm 1975 khi chi n tranh k t thúc, ñ t nư c tr l i hoà bình, r i ñ n th i ñ i m i, kinh t khá d n, nhi p nh ph bi n hơn thì cũng là lúc cái ch c năng “tranh th ” c a truy n th n thu h p l i. B t ñ u t ñây, tranh truy n th n có m t ý nghĩa m i, m t bư c ngo t, c nh ng ngư i s ng cũng mang nh c a mình ñ n c a hàng truy n th n ñ truy n. Lúc ñ u là ngư i nư c ngoài. Các b c tranh truy n th n v i b c c ông tây bà ñ m, m t xanh mũi lõ bên c nh nhau, hai ñ a con, m t trai m t gái gi a là ph bi n hơn c . Các c a hàng truy n th n trên ph Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đư ng r t ñông khách, khách Liên Xô, khách Th y Đi n, khách Pháp ñ n ñ t v nh ng b c truy n th n gia ñình như v y ñ lưu ni m. L i ñi nào cho tranh truy n th n trong th i ñ i m i? Cu c s ng phát tri n, công ngh s chi m lĩnh th trư ng, gi mu n ph c ch m t b c nh cũ ch m t vài gi ñ ng h , giá ti n cũng ch t 60-150 nghìn ñ ng trong khi mu n v m t b c tranh truy n th n ph i m t vài ngày v i giá khá cao, t 300 trăm ñ n 1 tri u ñ ng. Ưu th nhanh, ti n, r c a nh k thu t s ñã d n khi n tranh truy n th n m t ch ñ ng. Hà N i hi n nay nh ng c a hi u v tranh truy n th n ch còn ñ m ñư c trên ñ u ngón tay, 47 Hàng Ngang, 24 Hàng Đư ng, 51 Hàng Đào. Nhưng v i nh ng ngư i yêu ngh thu t thì tranh truy n th n v n là m t nét ñ p ñáng lưu gi và trân tr ng. M i ñây, vào tháng 2/2009, t i Gallery 39A – Lý Qu c Sư – Hà N i v a di n ra tri n lãm “Truy n th n”. Tri n lãm trưng bày 30 tác ph m (trong ñó có www.100hanoi.com 17 Haø Noäi Toâi Yeâu
  18. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå 26 b c trong b sưu t p tranh truy n th n do ho s Lê Thi t Cương sưu t p trong kho ng 10 năm g n ñây). Đây là tri n lãm v tranh truy n th n hi m hoi, có l vài ch c năm m i có. H a sĩ Lê Thi t Cương mu n gìn gi ngh thu t truy n th n b i theo ông: “ các nư c khác không th y có ngh thu t truy n th n và nư c mình thì dư ng như nó là “ñ c s n” c a mi n B c. Gi ñây, khi b nh k thu t s l n át, ngh thu t truy n th n mai m t d n. N u không có ngư i gi l i thì th h sau khó có th hình dung ñư c v truy n th n”. Tranh truy n th n bây gi có th trư ng m i, hư ng ñ n ngư i nư c ngoài. Khách du l ch nư c ngoài ñ n Hà N i coi truy n th n là “ñ c s n” c a h i ho Vi t Nam và mu n truy n th n các b c nh c a gia ñình ñ lưu ni m. Vi t ki u v nư c thích truy n th n m t s chân dung như: vua B o Đ i, Nam Phương hoàng h u, ho c các cô gái B c Kỳ t các bưu nh cũ. M t s ngư i khác ch n truy n th n chân dung các tài t ñi n nh, ngôi sao ca nh c, th thao, nh ng ngư i n i ti ng ñương th i. Th m chí, có nh ng ñôi uyên ương còn mang nh cư i, nh con cái m i sinh ñ n truy n th n. Ông Nguyên nh n ñư c r t nhi u “ñơn ñ t hàng” c a nh ng ngư i khách nư c ngoài qua e-mail và h ñ u bày t lòng c m kích khi ñư c nh n tác ph m ngh thu t ñ c ñáo do h a sĩ v . V n bi t ñ gìn gi ngh này trong th i ñ i s hóa hi n nay là r t khó khăn, song nh ng ngư i ñam mê v i ngh v tranh truy n th n c m t ñ i như h a sĩ B o Nguyên thì v n l c quan l m, ông ñang truy n cái ngh ñáng quý này cho con trai là anh Nguy n B o Lân và hàng ngày mi t mài v i giá v , dù bên ngoài cu c s ng ph phư ng v n xô b ch y qua. Neo câu ca trù l i b n Thăng Long Đ n v i ca trù như cái duyên ñ t tr i ñ nh s n, ca nương Ph m Th Hu ñã dành h t ni m ñam mê, vư t qua nhi u khó khăn trong cu c s ng ñ h c ñàn, h c hát. Tâm nguy n c a ch là gi l i cho ñ i sau câu hát c a ngư i xưa… D c ngang “t m sư h c ñ o” www.100hanoi.com 18 Haø Noäi Toâi Yeâu
  19. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå T t nghi p Nh c vi n Hà N i, Ph m Th Hu ñ ng trư c nh ng l a ch n l n c a cu c ñ i: ñi làm kinh doanh, ra nư c ngoài h c th c s , ñi theo dòng nh c “th trư ng” ñ ki m s ng…? Nhưng cu i cùng ch tr thành gi ng viên môn ñàn Tì bà t i Nh c vi n Hà N i và b t ñ u chinh ph c ni m ñam mê Ca trù. Ch ñã bi t ñ n Ca trù t th i còn theo hoc Nh c vi n, nhưng ñ n năm 2001 m i g p ñư c ngh nhân Nguy n Th Chúc Bích Câu ñ o quán (Câu l c b Ca trù Hà N i). Nh bà Chúc ch l i quen bà Kim Đ c, m t ñào nương c a Hà N i. Ch thư ng xuyên ñ n thăm bà và xin ñư c bà truy n d y Ca trù. Nhưng bà Kim Đ c ñã có h c trò chân truy n nên không nh n ch n a. Ph m Th Hu kiên trì lui t i, h c “l m” trong nh ng cu c t h p hát hò. Bà Đ c ñã “ñ ng lòng” trư c s quy t tâm c a ch nên bà nh n d y ch hát m t bài Chèo v i nh ng k thu t thanh nh c r t g n Ca trù. “Bí quy t thanh nh c” c a bà Kim Đ c chính là v n li ng ít i ban ñ u c a ch . T ñó ch càng d n thân sâu hơn vào con ñư ng chinh ph c Ca trù. Sau ñó ch ñã tìm ñ n danh ca Ngãi C u – Nguy n Th Chúc (Hà Tây) và ti p t c dùng chiêu “ngoan c ” ñ bám tr và xin theo h c. Cu i cùng bà Chúc cũng xiêu lòng trư c ni m ñam mê c a Ph m Th Hu và truy n ngh cho ch . Đư c h c hát r i ch l i mu n h c ñàn, nên theo l i ngư i quen, ti p t c xu ng H i www.100hanoi.com 19 Haø Noäi Toâi Yeâu
  20. www.100hanoi.com Vaên Hoaù phi vaät theå Dương t m sư h c ñ o. Nh có t ch t ngh thu t, m i c m ñàn ñã bi t g y, nên ch ñư c danh c m T Kỳ - Nguy n Phú Đ nh n làm h c trò. Sau nh ng năm tháng mi t mài như con thoi ñi v gi a Hà Tây – Hà N i – H i Dương, ch ñã h c ñư c cái tinh hoa c a nh ng làn ñi u Ca trù. Tháng 8- 2006 ch ñư c các th y t ch c l M xiêm y, ñây là “l t t nghi p” cho ca nương hành ngh ñ u tiên c a làng Ca trù sau g n m t th k v ng bóng. Sau ñó ch l i trăn tr làm như th nào ñ có th ñưa Ca trù ñ n v i nhi u ngư i? Đ th c hi n tâm nguy n ñó ch ñã cho ra ñ i Câu l c b Ca trù Thăng Long. Câu l c b Ca trù Thăng Long t ch ch có vài thành viên, ñ n nay ñã ñào t o ñư c nhi u khóa, thư ng xuyên có hơn 20 h c viên tham gia. Hơn 2 năm nay, Câu l c b duy trì ñư c sinh ho t ñ u ñ n v i m i tu n m t bu i ch truy n d y Ca trù cho các h c viên, m i tháng m t bu i bi u di n vào th B y tu n ñ u tiên trong tháng. Ni m ñam mê Ca trù c a Ph m Th Hu có v r t suôn s v i nh ng thành công không nh . Nhưng ñ ñ t ñư c k t qu ñó, ch và các h c sinh c a mình ñã ph i vư t qua không ít nh ng khó khăn. Câu l c b v n “h c ké sân ñình” và duy trì ho t ñ ng b ng chính ngu n l c c a mình. “Đ b o t n v n quý này c a cha ông, t ng cá nhân không ñ s c làm, c n có s ñ u tư c a Nhà nư c, s giúp ñ c a các M nh Thư ng Quân” ca nương Ph m Th Hu chia s . Đào kép ca trù Ngh thu t hát ñào th c s ñã tr thành m t môn ngh thu t ñáng t hào c a dân t c. Trong dân gian v n còn nh c t i giai tho i m t ñào hát dùng ti ng hát c a mình ñ gi t ch t k thù xâm lư c. Đó là vào ñ u th k 15, vùng Hưng Yên ngày nay có m t ñào hát n i ti ng. Bà m ca quán cùng t u quán. Khi gi c Minh vào quán, bà hát cho chúng nghe, chu c rư u cho chúng u ng say. Gi ng hát ti ng ñàn quy n rũ cùng v i nh ng hũ rư u ngon t m ñ c ñã khi n cho quân gi c g c ngã hàng lo t. Bà sai www.100hanoi.com 20 Haø Noäi Toâi Yeâu
Đồng bộ tài khoản