Giáo trình cây ăn trái - chương 3

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:34

0
215
lượt xem
120
download

Giáo trình cây ăn trái - chương 3

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình cây ăn trái - chương 3', khoa học tự nhiên, nông - lâm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình cây ăn trái - chương 3

  1. 74 CHÆÅNG 3. CÁY KHOÏM (Ananas comosus (L.) Merr.) A. GIAÏ TRË, NGUÄÖN GÄÚC, PHÁN LOAÛI VAÌ GIÄÚNG TRÄÖNG 1. GIAÏ TRË. 1.1. Dinh dæåîng. Khoïm laì loaûi cáy àn traïi nhiãût âåïi coï giaï trë dinh dæåîng cao, âæåüc tiãu thuû räüng raîi trãn thë træåìng thãú giåïi. Toaìn bäü traïi coï chæïa: - 80-85% næåïc. - 12-15% âæåìng (2/3 daûng Sucrose, coìn laûi laì daûng Glucose vaì Fructose). - 0,4% protein. - 0,5% tro (chuí yãúu laì K). - 0,1% cháút beïo. - Mäüt êt cháút såüi vaì mäüt vaìi loaûi vitamin (chuí yãúu laì C vaì A). Haìm læåüng vitamin C thay âäøi tæì 8-30mg/100g àn âæåüc. Næåïc khoïm coìn coï chæïa men Bromelin coï taïc duûng phán huíy prätein laìm kêch thêch tiãu hoïa. Ngoaìi ra næåïc khoïm coìn cung cáúp nhiãöu nàng læåüng, 1ml næåïc khoïm cho 1 calori. Toaìn bäü traïi khoïm coï 60% pháön àn âæåüc. 1.2. Cäng duûng. Pháön låïn viãûc saín xuáút khoïm trãn thãú giåïi âæåüc duìng âoïng häüp, caïc saín pháøm chênh gäöm coï: xàõt khoanh vä häüp, næåïc khoïm häüp. Caïc daûng khaïc laì xy rä, ræåüu, næåïc giaíi khaït hay trêch acid citric, men bromelin... Ngoaìi chãú biãún, viãûc xuáút kháøu traïi tæåi cuîng khaï quan troüng. Ngoaìi viãûc àn tæåi vaì âoïng häüp, caïc phuû pháøm khaïc cuía khoïm coìn âæåüc sæí duûng âãø: - Chãú biãún thæïc àn gia suïc: Sau khi eïp láúy næåïc, baí traïi duìng chãú biãún thæïc àn gia suïc (1 táún traïi cung cáúp âæåüc 30kg thæïc àn khä). Thán cáy khoïm coï chæïa tinh bäüt cuîng laì mäüt nguäön thæïc àn täút cho gia suïc. - Dãût vaíi: Laï khoïm coï chæïa nhiãöu såüi tràõng, dai chàõc, âæåüc duìng laìm chè may quáön aïo (åí Philippines vaì Âaìi Loan). Nãúu duìng cho muûc âêch náöy thç khoïm âæåüc träöng dáöy trong maït vaì loaûi boí traïi. - Bäüt giáúy: Thán laï khoïm cuîng coï thãø duìng laìm nguyãn liãûu chãú biãún bäüt giáúy. - Phán hæîu cå: Xaïc baí traïi sau chãú biãún âæåüc âem uí khoaíng mäüt nàm coï chæïa khoaíng 1,27% N, 0,09% P2O5 vaì 0,18% K2O cuîng laì mäüt nguäön phán hæîu cå täút. Màût
  2. 75 khaïc sau khi hãút chu kyì saín xuáút, coï thãø duìng caìy, bæìa nghiãön naït thán laï khoïm, träün thãm väi, chän vaìo âáút âãø cung cáúp cháút hæîu cå. 2. TÇNH HÇNH SAÍN XUÁÚT TRÃN THÃÚ GIÅÏI. Hiãûn nay mæïc saín xuáút khoïm trãn thãú giåïi khoaíng 10 triãûu táún. Cháu AÏ coï saín læåüng khoïm hàòng nàm cao nháút, chiãúm 60% saín læåüng khoïm trãn thãú giåïi. Tuy nhiãn, so våïi 10 nàm træåïc âáy thç saín læåüng håi suût giaím do mæïc saín xuáút giaím, trong khi mæïc saín xuáút cuía cháu Myî tàng maûnh vaì mæïc saín xuáút åí cháu Phi håi tàng. Mæåìi næåïc coï saín læåüng khoïm nhiãöu trãn thãú giåïi gäöm coï Thaïi Lan, Philippines, ÁÚn Âäü, Brazil, Häöng Käng, Trung Quäúc, Viãût Nam, Indonesia, Mexico vaì Kenya. Caïc næåïc Nháût, Phaïp, Hoa Kyì, YÏ, Âæïc, Táy Ban Nha, Anh, Haì Lan, Bè vaì Canada hàòng nàm phaíi nháûp kháøu nhiãöu khoïm. Vãö xuáút kháøu khoïm, coï 10 quäúc gia laì Philippines, Ivory Coast, Costa Rica, Cäüng hoìa Dominic, Honduras, Malaysia, Brazil, Mexico, Haì Lan vaì Bè. Màûc duì Viãût Nam laì mäüt trong nhæîng næåïc coï saín læåüng khoïm cao trãn thãú giåïi nhæng khäng âæåüc xãúp haûng trong viãûc xuáút kháøu do pháøm cháút traïi, khaí nàng chãú biãún keïm... 3. NGUÄÖN GÄÚC VAÌ PHÁN BÄÚ. Lëch sæí cuía cáy khoïm coï thãø xem laì âæåüc bàõt âáöu vaìo nàm 1493 khi äng Christophe Colomb (Kha Luán Bäú) vaì âäöng âäüi laì nhæîng ngæåìi cháu Áu âáöu tiãn tçm tháúy vaì àn thæí traïi khoïm khi âäø bäü xuäúng âaío Guadeloupe trong Thaïi Bçnh Dæång (Nam Myî). Luïc âoï cáy khoïm âaî phaït triãøn räüng raîi åí cháu Myî nhiãût âåïi vaì laì mäüt nguäön thæïc àn quan troüng cuía dán da âoí baín xæï. Nàm 1535 cáy khoïm âæåüc mä taí láön âáöu tiãn trong quyãøn Historia General y Natural de Las Indias båíi Gonzalo Fernandez, mäüt âàûc phaïi viãn cuía vua Táy Ban Nha. Træåïc âáy ngæåìi ta æåïc âoaïn ràòng, nhæîng ngæåìi ÁÚn Tupi Guarami trong vuìng biãn giåïi cuía Brazil, Argentina vaì Paraguay hiãûn nay âaî du nháûp vaì laìm cáy khoïm thêch nghi trong canh taïc. Mäüt vaìi loaìi Ananas spp. vaì nhæîng giäúng coï liãn quan âaî âæåüc gàûp trong daûng hoang daûi åí âoï (Collins, 1960). Tuy nhiãn, Brucher (1977) coï yï kiãún laì thæï träöng Ananas Sativusvar. "Cayenne" coï nguäön gäúc åí cao nguyãn Guiana vaì nhæîng loaìi, giäúng coï liãn quan âaî moüc lãn gáön cæía säng Amazon, åí Brazil (gáön Sao Paulo) vaì åí Paraguay. Mäüt vaìi loaìi náöy âaî âæåüc träöng âãø láúy såüi. Ngæåìi ta æåïc âoaïn laì cuäúi thãú kyí thæï 17 cáy khoïm âaî âæåüc phaït taïn âãún khàõp caïc vuìng nhiãût âåïi trãn thãú giåïi båíi caïc du khaïch (vç chäöi ngoün vaì caïc bäü pháûn cuía cáy coï thãø chëu âæûng âæåüc khä haûn ráút täút nãn dãù mang theo). Ngoaìi caïc vuìng nhiãût âåïi, khoïm cuîng âæåüc träöng åí
  3. 76 mäüt vaìi vuìng thuáûn låüi trong khê háûu aï nhiãût âåïi hoàûc trong nhaì kênh nhæ åí Azores (38 âäü N). Viãûc träöng khoïm âaûi traì thæåìng táûp trung trong mäüt khoaíng caïch tæì xêch âaûo vaì coï æu thãú hån åí doüc duyãn haíi phêa nam cuía luûc âëa (åí phêa táy thç quaï laûnh) hoàûc trãn nhæîng âaío giao tiãúp våïi nhiãût âåïi (Hawaii, Âaìi Loan). Viãûc saín xuáút khoïm coìn gàûp trong vuìng xêch âaûo nhæ Kenya åí âäü cao 500-800m trãn mæûc næåïc biãøn (5-20 âäü N). Viãûc träöng troüt åí nhæîng vuìng âáút tháúp, nhiãût âåïi áøm nhæ Malaysia, Thaïi Lan thæåìng tiãún haình trãn âáút than buìn våïi giäúng träöng thæåìng laì "Singapore Spanish". ÅÍ duyãn haíi Ivory thç saín xuáút chuí yãúu laì Cayenne. Hawaii laì mäüt vuìng saín xuáút khoïm chiãúm hån 1/2 saín læåüng cuía thãú giåïi, tuy nhiãn âãún âáöu nàm 1960 thç saín læåüng suût giaím vaì hiãûn nay âæïng haìng thæï 5 trãn thãú giåïi. Hiãûn nay, mäüt säú næåïc cháu AÏ coï saín læåüng khoïm tàng nhanh choïng, âàûc biãût laì Thaïi Lan vaì Philippines. Naville æåïc læåüng khoaíng 28% saín læåüng khoïm trãn thãú giåïi âæåüc duìng âoïng häüp (1972) vaì khoaíng 5% âæåüc xuáút kháøu tæåi. Khäúi Cäüng Âäöng Cháu Áu (EEC: European Economic Community) laì thë træåìng tiãu thuû khoïm häüp vaì tæåi låïn nháút trãn thãú giåïi. 4. PHÁN LOAÛI. Cáy khoïm thuäüc hoü Bromeliaceae, coï tãn khoa hoüc laì Ananas comosu (L.) Merr. Hoü Bromeliaceae coï 2 täüc laì Pseudananas vaì Ananas. Theo L.B. Smith (1939), täüc Ananas coï 5 loaìi nhæ: - Ananas bracteatus - Ananas fritzmuelleri - Ananas comosus - Ananas erectifolius - Ananas ananassoides Ngoaìi loaìi Ananas comosus ra, caïc loaìi khaïc chè coï giaï trë trong viãûc lai giäúng. Loaìi Ananas comosus bao gäöm táút caí caïc giäúng träöng hiãûn nay vaì trong hoü Bromeliaceae chè coï täüc Ananas laì coï chäöi ngoün trãn traïi maì thäi. Vãö màût hçnh thaïi thæûc váût, Ananas comosus laì mäüt âån tæí diãûp âa niãn coï hoa vaì traïi åí cuäúi ngoün. Sau khi cho traïi xong thç tiãúp tuûc säúng nhåì caïc máöm åí naïch laï moüc thaình chäöi våïi hãû thäúng mä phán sinh måïi åí choïp. Caïc chäöi náöy säúng nhåì thán chênh vaì cuîng cho hoa vaì traïi åí cuäúi ngoün, sau âoï tiãúp tuûc caïc chu kyì nhæ thãú. Traïi cuía caïc thãú hãû sau thæåìng nhoí dáön di.
  4. 77 5. GIÄÚNG TRÄÖNG. Khoïm träöng trãn thãú giåïi coï nhiãöu tãn goüi khaïc nhau, duì coï thãø chè laì mäüt giäúng. Ngoaìi ra vç ngáøu biãún thãú hãû (Mutation somatique) quaï nhiãöu nãn trong cuìng mäüt giäúng cuîng coï thãø coï nhiãöu âàûc âiãøm khaïc nhau. Hiãûn nay viãûc phán loaûi thæûc váût cho caïc giäúng träöng troüt coìn nhiãöu haûn chãú, chuí yãúu laì phán chia thaình caïc nhoïm nhæ sau: 5.1. Nhoïm Cayenne. Âæåüc träöng ráút phäø biãún trãn thãú giåïi, âäöng thåìi âæåüc æa chuäüng nháút âãø âoïng häüp. Giäúng tiãu biãøu laì Smooth Cayenne (Cayenne lisse). - Âàûc tênh âoïng häüp: Ráút täút. - Àn tæåi: Täút. - Xuáút kháøu tæåi: Khaï. Caïc âàûc âiãøm vãö hçnh thaïi: - Laï: Gáön nhæ khäng gai, chè coï mäüt êt gai åí choïp laï. - Chäöi: Êt chäöi. - Daûng traïi: Hçnh truû, màõt deûp, caûn. - Troüng læåüng traïi: Trung bçnh 2-2,5kg. - Loíi (cuìi): Trung bçnh. - Maìu voí traïi khi chên: Vaìng da cam. - Maìu ruäüt khi chên: Vaìng låüt âãún vaìng. - Hæång vë: Ngoüt, håi chua, êt xå, nhiãöu næåïc, mãöm. - Tênh khaïng: Máùn caím våïi triãûu chæïng heïo khä âáöu laï (Wilt). - Nàng suáút: Cao. Caïc giäúng träöng thuäüc nhoïm Cayenne gäöm coï: - Hawaiian Smooth Cayenne. - Hilo: Khäng coï chäöi cuäúng, nhiãöu chäöi thán, traïi nhoí. - Cayenne Guadeloupe: Coï tênh khaïng Wilt täút hån nhæng traïi xáúu. - Cayenne Martinique. - Smooth Guatemalian. - Typhon. - Saint Michael. - Boronne de Rothschild: Laï coï gai.
  5. 78 5.2 Nhoïm Queen. Laì nhoïm âæåüc träöng chuí yãúu åí næåïc ta hiãûn nay. - Âàûc tênh âoïng häüp: Keïm - Àn tæåi: Ráút täút - Xuáút kháøu tæåi: Ráút täút Caïc âàûc âiãøm vãö hçnh thaïi: - Laï: Âáöy gai, laï ngàõn hån Cayenne. - Chäöi: Nhiãöu chäöi cuäúng, chäöi nhoí. - Daûng traïi: Hçnh noïn, màõt sáu. - Troüng læåüng traïi: Trung bçnh 1 kg. - Loíi: Nhoí. - Maìu voí khi chên: Vaìng. - Maìu ruäüt khi chên: Vaìng. - Hæång vë: Ngoüt hån Cayenne, êt chua, êt xå, xå ngàõn, cong, thå. Thêch håüp cho tiãu thuû tæåi. - Tênh khaïng: Máùn caím våïi bãûnh Wilt. - Nàng suáút: Keïm. Caïc giäúng träöng thuäüc nhoïm Queen gäöm coï: - Natal Queen: Goüi laì Hoaìng háûu Quã hæång. - "Z" Queen: Coï leî laì mäüt ngáùu biãún cuía Natal Queen. - Ripley Queen. - Mac-Greïgor: Cáy to, chäöi thán låïn. - Alexandra: Âæåüc choün loüc tæì Queen Natal, cáy to vaì chäöi thán låïn nhæ Cayenne. - Queen Nam phi. 5.3. Nhoïm Spanish (Táy Ban Nha). - Âàûc tênh âoïng häüp: Keïm - Àn tæåi: Ráút täút - Xuáút kháøu tæåi: Ráút täút Caïc âàûc âiãøm vãö hçnh thaïi: - Laï: Daìi, heûp, coï gai. - Chäöi: Nhiãöu chäöi cuäúng. - Daûng traïi: Håi troìn (Truû báöu), màõt räüng, deûp. - Troüng læåüng traïi: Trung bçnh 1,2-1,5kg.
  6. 79 - Loíi: Ráút låïn. - Maìu voí khi chên: Cam. - Maìu ruäüt khi chên: Tràõng âãún vaìng. - Hæång vë: Ngoüt, håi coï vë cay chua, nhiãöu xå. - Tênh khaïng: Khaïng bãûnh Wilt. - Nàng suáút: Keïm. Caïc giäúng träöng thuäüc nhoïm Spanish gäöm coï: - Red Spanish: Nàng suáút muìa gäúc cao hån muìa tå. - Singapore Spanish: Laï khäng gai, âoïng häüp täút. - Selangor Green: Laì giäúng âäüt biãún tæì Singapore Spanish. - Puerto Rico 1-67: Traïi to (2,7kg), nàng suáút cao (>70 táún/ha ), thët tràõng. Ngoaìi ra coìn coï giäúng Puerto-Rico 1-56 cuîng cho nàng suáút cao. - Castilla. - Cabezona: Âáy laì giäúng tam nhiãøm duy nháút trãn thãú giåïi, traïi to (coï thãø nàûng âãún 6-7kg). Nàng suáút keïm, vç traïi quaï to nãn khoï âoïng häüp. Viãûc choün loüc tæì quáön thãø giäúng Singapore Spanish åí Maî lai cuîng âaî choün âæåüc mäüt giäúng måïi, âoï laì Masmerah, coï sæïc säúng cao, nhiãöu laï, cáy thàóng vaì cho traïi to hån cáy cha meû (Wee,1974). 5.4 Nhoïm Abacaxi: êt phäø biãún, coìn goüi laì Brazilian. - Âàûc tênh âoïng häüp: Xáúu - Àn tæåi: Täút - Xuáút kháøu tæåi: Keïm Caïc âàûc âiãøm vãö hçnh thaïi: - Laï: Âáöy gai. - Chäöi: Nhiãöu chäöi cuäúng. - Daûng traïi: Hçnh thaïp (choïp). - Troüng læåüng traïi: Trung bçnh 1,5kg. - Loíi: Nhoí âãún ráút nhoí. - Maìu voí khi chên: Vaìng. - Maìu thët khi chên: Vaìng låüt âãún tràõng. - Hæång vë: Ngoüt, mãöm, nhiãöu næåïc. - Tênh khaïng: Khaïng Wilt khaï. - Nàng suáút: Keïm. Caïc giäúng träöng thuäüc nhoïm Abacaxi gäöm coï: - Abacaxi: Voí traïi moíng, chên nhanh (coï thãø coìn xanh luïc chên).
  7. 80 - Pernambuco (Perola): Thët tràõng. - Abalka: Giäúng nhæ Pernambuco nhæng traïi to hån vaì thët vaìng. - Sugar Loaf: Traïi nhoí, nhiãöu næåïc, êt xå. - Euleuthera. - Venezolano. Ngoaìi 4 nhoïm trãn, Leal vaì Soule (1977) coìn âãö nghë thãm mäüt nhoïm måïi laì Maipure. Caïc giäúng trong nhoïm náöy hoaìn toaìn khäng coï gai åí laï, nhæ Perolera, Monte Lirio, Bumanguesa. Traïi coï hçnh truû âãún báöu duûc, loíi nhoí, thët maìu ngaì, khaï nhiãöu xå. Cháút læåüng khäng cao khi duìng xuáút tæåi vaì âoïng häüp, chè thêch håüp cho tiãu thuû taûi chäù. Tiãu chuáøn choün giäúng: - Sæïc säúng cao. - Ngàõn ngaìy. - Khaïng bãûnh (nháút laì bãûnh Wilt). - Laï khäng gai, ngàõn, räüng. - Traïi hçnh truû, màõt deûp. - Maìu traïi âeûp. - Cuäúng traïi ngàõn, chàõc. - Êt laï. - Thët traïi chàõc, maìu âeûp, khäng xå, haìm læåüng cháút khä cao, læåüng acid trung bçnh, haìm læåüng vitamin C cao. - Thaình láûp chäöi cuäúng, chäöi thán såïm nhæng êt (1-2 chäöi). Caïc giäúng träöng trong næåïc: ÅÍ miãön Bàõc: - Dæïa hoa Phuï thoü (Natal Queen): Coìn goüi laì Victoria. - Dæïa hoa Na hoa (Queen Nam phi): Coìn goüi laì Paris, Yellow Mauritius. - Dæïa hoa Nam bäü (Nam phi Queen): Coìn goüi laì khoïm, thåm ta. - Dæïa ta (Red Spanish): Coìn goüi laì thåm beû âoí, thåm læía, dæïa Saìn, dæïa Buäüm, Tam dæång. - Âäüc bçnh khäng gai (Cayenne): Coìn goüi laì thåm táy, Sarawak, Häöng Käng. ÅÍ miãön Nam: Khoïm träöng chuí yãúu laì nhoïm Queen, táûp trung åí mäüt säú tènh nhæ: Cáön Thå, Kiãn Giang, Baûc Liãu, Long An, Tiãön Giang vaì thaình phäú Häö Chê Minh, gäöm coï caïc giäúng Singapore Canning, Alexandra, Mac-greïgor...Nhoïm Cayenne âæåüc träöng nhiãöu åí Baío Läüc (Lám Âäöng).
  8. 81 B. ÂÀÛC TÊNH THÆÛC VÁÛT. 1. THÁN. Cáy træåíng thaình cao khoaíng 1-1,2m, coï daûng con cuì âaïy beût, âæåìng kênh taïn räüng 1,3-1,5m. Boïc laï ra coï thán nàòm bãn trong daìi khoaíng 20-30cm våïi pháön gáön ngoün thán to nháút coï âæåìng kênh 5,5-6,5cm, cuäúi thán räüng 2-3,5cm. Pháön thán trãn thæåìng cong, pháön thán dæåïi coï thãø cong nãúu chäöi âem träöng laì chäöi cuäúng hay chäöi thán vaì thàóng nãúu chäöi âem träöng laì chäöi ngoün. Trãn thán coï chia nhiãöu loïng vaì âäút. ÅÍ âäút thán (nåi laï âênh vaìo) coï mang nhæîng máöm nguí. Caïc loïng tæì pháön giæîa thán daìi khoaíng 1-10cm tuìy theo giäúng, âiãöu kiãûn mäi træåìng... Caïc loïng tæì pháön giæîa thán tråí lãn daìi hån caïc loïng bãn dæåïi. Bãn trong thán khoïm chia laìm 2 pháön goüi laì voí vaì trung truû. Nåi tiãúp giaïp giæîa voí vaì trung truû coï mäüt hãû thäúng maûch ráút moíng, chuí yãúu gäöm caïc tãú baìo gäù vaì mäüt êt tãú baìo libe. Mä maûch khäng liãn tuûc, bë thuíng nhiãöu chäø, qua âoï caïc boï maûch chaûy daìi âãún laï. Chênh hãû thäúng maûch náöy âaî taûo ra caïc rãù phuû moüc ra trãn thán. Trung truû gäöm mäüt khäúi tãú baìo nhu mä coï nhiãöu haût tinh bäüt vaì tinh thãø, trong âoï caïc boï maûch xãúp thaình voìng xoàõn äúc xuyãn qua nhau laìm thaình mäüt maûng læåïi ráút phæïc taûp. 2. LAÏ. Säú læåüng laï trãn cáy thay âäøi tuìy theo giäúng träöng troüt. ÅÍ nhoïm Táy Ban Nha coï khoaíng 35-40 laï. Nhoïm Hoaìng Háûu 40-50 laï. Nhoïm Cayenne 70-80 laï. Laï âæåüc xãúp theo hçnh xoàõn äúc, laï non åí giæîa, laï giaì ngoaìi cuìng. Kiãøu xãúp laï thæåìng tháúy laì 5/12-5/13 (phaíi qua 5 âæåìng xoàõn äúc trãn thán måïi gàûp laûi 2 laï cuìng nàòm trãn mäüt âæåìng thàóng, trong khoaíng âoï âãúm âæåüc 12-13 laï). Hçnh daûng laï thay âäøi tuìy theo vë trê cuía chuïng trãn thán, tæïc theo tuäøi laï. Theo Py vaì Tisseau (1965), coï thãø chia laìm caïc loaûi nhæ sau: Laï A: Laì nhæîng laï phêa ngoaìi âaî phaït triãøn âáöy âuí khi chäöi âæåüc âem âi träöng. Laï coï chäù thàõt laûi roî rãût åí gáön âaïy laï. Laï B: Laì nhæîng laï chæa phaït triãøn âuí khi chäöi âæåüc âem träöng, coï mäüt khoaíng thàõt laûi nàòm åí vë trê cao hån so våïi laï A. Laï C: Laì nhæîng laï giaì nháút phaït triãøn sau khi chäöi âaî âæåüc träöng, trãn laï coï mäüt chäù thàõt laûi nhæng khäng roî. Caïc loaûi laï A,B,C thæåìng moüc tæì khoaíng giæîa thán tråí xuäúng. Khi cáy ra hoa thç thæåìng chè coìn laûi laï C (laï A, B âaî heïo chãút). Laï D: Laì laï âaî phaït triãøn âáöy âuí, moüc åí pháön giæîa thán, âênh vaìo thán mäüt thaình mäüt goïc 45 âäü (theo dáy cung 2 âáöu laï). Âáy laì nhæîng laï låïn vaì daìi nháút trãn
  9. 82 cáy, loaûi laï D ráút quan troüng vç troüng læåüng laï coï tæång quan chàût cheí våïi troüng læåüng traïi. Viãûc phán têch tçnh traûng dinh dæåîng cuía cáy thæåìng âæåüc thæûc hiãûn trãn laï D. Laï E: Laì nhæîng laï âaî phaït triãøn âuí, moüc ra åí pháön "vai" cuía thán, hçnh muíi lao, gáön 1/2 laï khäng coï diãûp luûc. Laï F: Laì nhæîng laï choït cuía cáy, moüc thàóng tæì pháön âènh thán, hçnh muíi lao, trãn 1/2 laï khäng coï diãûp luûc. Caïc âàûc âiãøm chung cuía laï khoïm gäöm coï: - Gai laï: Laï coï nhiãöu hay êt gai thay âäøi tuìy giäúng träöng. Laï caïc giäúng thuäüc nhoïm Hoaìng Háûu, Táy Ban Nha vaì Táy Phi coï gai doüc 2 bãn meïp laï. ÅÍ nhoïm Cayenne, laï chè coï mäüt êt gai åí âènh. - Táöng mao bäü: Bao bãn ngoaìi laï giäúng nhæ mäüt låïp saïp moíng tràõng, màût dæåïi laï coï nhiãöu hån màût trãn. - Táöng tãú baìo chæïa næåïc: Nàòm åí pháön giæîa laï, gäöm mäüt säú tãú baìo hçnh cäüt phêa dæåïi låïp biãøu bç. Táöng tãú baìo náöy giuïp laï træí næåïc khi khä haûn. - Boï såüi åí laï: Nàòm giæîa laï, bao boüc båíi caïc maûch libe vaì gäù. Tãú baìo såüi daìi, chàõc, coï thãø duìng láúy såüi dãût vaíi. - Daûng hçnh maïng xäúi: Laï coï daûng hçnh maïng xäúi giuïp cáy nháûn âæåüc næåïc hæîu hiãûu, chëu âæûng khä haûn täút. 3. CHÄÖI. Cáy khoïm coï caïc loaûi chäöi nhæ sau: - Chäöi ngoün: Moüc ra åí âáöu ngoün traïi, mang nhiãöu laï, laï nhoí, êt cong loìng maïng, gäúc chäöi thàóng. Träöng bàòng chäöi ngoün láu thu hoaûch (khoaíng 18 thaïng). Coï thãø duìng máöm nguí trãn chäöi ngoün âãø nhán giäúng (phæång phaïp nhán giäúng bàòng laï). - Chäöi thán: Moüc ra tæì máöm nguí trãn thán, thæåìng xuáút hiãûn sau khi cáy meû âaî ra hoa, coï 1-2 chäöi. Chäöi to khoeí, êt laï, laï daìi cæïng, taïn chäöi goün. Gäúc chäöi deûp (do bë âaïy laï eïp laûi), håi cong. Chäöi thán duìng âãø thay thãú cáy meû åí muìa gäúc (tæì vuû 2). Träöng chäöi thán mau thu hoaûch, khoaíng 12 thaïng. - Chäöi cuäúng: Moüc ra tæì máöm nguí trãn cuäúng traïi, ngay saït dæåïi âaïy traïi. Hçnh daûng håi giäúng chäöi thán nhæng nhoí hån, gäúc chäöi cong, phçnh to (giäúng daûng traïi). Trong saín xuáút låïn thæåìng duìng loaûi chäöi náöy vç coï säú læåüng nhiãöu (tæì >3 chäöi /cáy). Træoìng håüp khäng duìng nhán giäúng thç coï thãø beí boí såïm âãø traïi phaït triãøn täút hån. Thåìi gian tæì träöng dãún thu hoaûch khoaíng 16-18 thaïng. - Chäöi ngáöm (chäöi rãù, chäöi âáút): Moüc ra tæì pháön thán dæåïi màût âáút hoàûc nåi cäø rãù. Chäöi coï laï daìi, heûp, moüc yãúu do bë caïc laï bãn trãn che aïnh saïng. Träöng láu thu hoaûch, khoaíng 18-20 thaïng.
  10. 83 4. RÃÙ.Ù Krauss chia rãù khoïm laìm 3 nhoïm. - Rãù så cáúp: Phaït sinh tæì phäi cuía häüt, chè tháúy âæåüc khi träöng khoïm bàòng häüt. - Rãù phuû: Laì loaûi rãù quan troüng nháút cuía cáy. Moüc trãn thán, phaït sinh tæì hãû thäúng maûch giæîa voí vaì trung truû. Caïch choïp thán khoaíng 1cm âaî coï rãù phuû moüc ra, maìu tràõng nhæng khäng roî, caìng xuäúng bãn dæåïi thán rãù caìng moüc daìi ra vaì hoaï náu dáön. Caïc rãù moüc åí pháön thán trãn màût âáút thæåìng êt phán nhaïnh vaì thæåìng deûp (do caïc âaïy laï eïp laûi), vaì chè moüc voìng quanh thán. Nãúu khi laï bë taïch ra taûo khoaíng träúng thç rãù coï thãø moüc xuäúng âáút âæåüc. Caïc rãù moüc ra tæì pháön thán dæåïi màût âáút thç troìn hån vaì phán nhaïnh nhiãöu. - Rãù thæï cáúp (rãù nhaïnh): Laì nhæîng rãù nhoí moüc ra tæì caïc rãù phuû. Noïi chung laì rãù khoïm moüc caûn vaì tæång âäúi êt âám nhaïnh. Rãù coï thãø moüc daìi 1- 2m caïch gäúc trong âiãöu kiãûn mäi træåìng thuáûn låüi. Háöu hãút rãù táûp trung trong låïp âáút màût tæì 0-15cm. Rãù åí pháön thán trãn màût âáút cuîng huït âæåüc næåïc vaì dinh dæåîng. Do sæû sàõp xãúp cuía laï nãn táút caí caïc naïch laï trãn thán coï thãø chæïa âæåüc khoaíng 80-100ml næåïc, do âoï coï thãø tæåïi næåïc hay dung dëch phán lãn cáy. 5. HOA. Khoïm coï hoa læåîng tênh, hoa gäöm coï 1 laï bàõc, 3 laï âaìi máûp, 3 caïnh hoa coï maìu têm näúi liãön thaình mäüt äúng, 6 nhë âæûc vaì 1 voìi nhuûy caïi. Báöu noaîn chia laìm 3 ngàn våïi vaïch ngàn dáöy. Trãn traïi hoa xãúp theo 2 voìng xoàõn äúc. Voìng xoàõn theo chiãöu däúc nhiãöu chæïa khoaíng 8-10 haìng, chiãöu däúc êt chæïa khoaíng 11-13 haìng. Hoa thæåìng nåí buäøi saïng, khoaíng 5-10 hoa mäùi ngaìy nãn máút 15-20 ngaìy måïi nåí hãút hoa trãn traïi. Hoa trong cuìng mäüt giäúng träöng troüt thç khäng thuû tinh âæåüc, træì khi lai våïi giäúng khaïc. Nãúu thuû tinh, mäùi traïi khoïm coï thãø cho âãún 3.000 häüt (Pickersgill, 1976). Coï khoaíng 100-200 hoa trãn mäùi traïi. Theo A. Silvy, thê nghiãûm trãn nhoïm Cayenne bàòng caïch xæí lyï dung dëch Acethylene âãø kêch thêch viãûc phán hoïa hoa tæû cho tháúy caïc giai âoaûn hçnh thaình hoa tæû nhæ sau: - Giai âoaûn 1: 4 ngaìy sau khi xæí lyï, mä phán sinh táûn cuìng måí räüng. - Giai âoaûn 2: 8 ngaìy sau khi xæí lyï, hçnh thaình nhæîng laï bàõc âáöu tiãn. - Giai âoaûn 3: 12 ngaìy sau khi xæí lyï, hçnh thaình hoa vaì caïc laï âaìi. - Giai âoaûn 4: 18 ngaìy sau khi xæí lyï, thán traïi daìi ra. - Giai âoaûn 5: 23 ngaìy sau khi xæí lyï, chäöi ngoün hçnh thaình. - Giai âoaûn 6: 29 ngaìy sau khi xæí lyï, chäöi ngoün tiãúp tuûc hçnh thaình.
  11. 84 - Giai âoaûn 7: 36 ngaìy sau khi xæí lyï, coìn goüi laì giai âoaûn thàõt laûi, âáöu ngoün laï bàõc coï maìu häöng, chäöi ngoün chæa coï luûc laûp. - Giai doaûn 8: 46 ngaìy sau khi xæí lyï, hoa tæû xuáút hiãûn, chäöi ngoün coï maìu âoí tæåi. Taïc duûng cuía kêch thêch täú trãn sæû ra hoa: Gowing giaíi thêch cå chãú ra hoa cuía khoïm nhæ sau: Trong mä phán sinh táûn cuìng cuía thán cáy coï cháút auxin laì IAA (Indol Acetic acid) do cáy täøng håüp tæì caïc acidamin vaì triptophan, chênh näöng âäü auxin náöy coï taïc duûng gáy nãn sæû ra hoa. Muäún cáy ra hoa, haìm læåüng cuía auxin trong mä phán sinh táûn cuìng cáön âæåüc duy trç trong mäüt thåìi gian giæîa 2 mæïc âäü. Khi xæí lyï cho cáy ra hoa bàòng kêch thêch täú nhæ NAA seî coï taïc duûng laìm giaím båït haìm læåüng IAA hoaût tênh trong mä phán sinh táûn cuìng, tuy nhiãn caïc enzyme oxydase seî phaï huíy dáön dáön NAA, do âoï haìm læåüng IAA laûi tæì tæì tàng lãn. Cáy seî ra hoa âæåüc nãúu näöng âäü IAA giæî væíng trong mäüt thåìi gian khaï âuí cho sæû phán hoaï máöm hoa. Nãúu duìng læåüng NAA cao, cáy seî ra hoa cháûm vç phaíi chåì haìm læåüng auxin tàng dáön lãn âãø coï thãø giuïp cáy phán hoaï máöm hoa. Trong âiãöu kiãûn tæû nhiãn, coï 2 yãúu täú quyãút âënh sæû ra hoa cuía cáy khoïm laì phaíi traíi qua giai âoaûn sinh træåíng âáöy âuí tæïc åí vaìo thåìi kyì thaình thuûc våïi bäü laï âæåüc hçnh thaình hoaìn chènh (khoaíng 28-30 laï åí caïc giäúng khoïm vaì 50-60 laï åí caïc giäúng thåm); thåìi tiãút phaíi åí nhiãût âäü tháúp vaì ngaìy ngàõn. ÅÍ vuìng xêch âaûo, nhiãût âäü vaì quang kyì laì 2 yãúu täú khê háûu aính hæåíng quan troüng âãún sæû ra hoa tæû nhiãn. Trong âiãöu kiãûn ÂBSCL, cáy khoïm ra hoa tæû nhiãn vaìo 2 vuû trong nàm: - Vuû chênh tæì thaïng 6-7 dl. - Vuû phuû tæì thaïng 12-1 dl. 6. TRAÏI. Traïi khoïm laì loaûi traïi keïp gäöm nhiãöu traïi con (100-200 traïi con hay hoa). Sau khi thuû pháún, caïnh hoa, nhë âæûc vaì voìi nhuûyñ caïi taìn heïo âi. Gäúc laï bàõc máûp ra, cong uïp lãn che caïc laï âaìi. Caïc laï âaìi tråí nãn coï thët vaì håüp laûi taûo thaình nuïm, khi traïi gáön chên chuïng deût xuäúng tråí thaình "màõt" cuía traïi. Caïc traïi con âênh vaìo mäüt truûc phaït hoa goüi laì cuìi traïi (loíi), cuìi khoïm keïo daìi ra bãn ngoaìi goüi laì cuäúng traïi. Hçnh traïi thay âäøi tuìy giäúng träöng, tæì báöu troìn, hçnh truû âãún choïp cuût. Maìu thët traïi khi chên thay âäøi tæì tràõng âãún vaìng âáûm. Maìu voí tæì xanh, vaìng, vaìng cam âãún âoí. Muìi thåm cuía traïi âæåüc cho laì cuía cháút Ethyl Butyrate vaì Amyl Butyrate. Trong traïi haìm læåüng âæåìng giaím dáön tæì âaïy lãn ngoün. Pháön àn âæåüc cuía traïi laì pháön
  12. 85 mä åí gäúc caïc laï bàõc, caïc laï âaìi, voìi nhuûyñ, báöu noaîn vaì cuìi traïi âãún hçnh thaình traïi. Thåìi gian tæì khi träø hoa âãún thu hoaûch keïo daìi khoaíng 3 thaïng (nhoïm Queen). C. CAÏC YÃU CÁÖU NGOAÛI CAÍNH. 1. KHÊ HÁÛU. 1.1. Nhiãût âäü. Laì mäüt yãúu täú quan troüng quyãút âënh tyí lãû sinh træåíng cuía caïc bäü pháûn khaïc nhau trãn cáy, do âoï quyãút âënh sæû phaït triãøn cuía cáy. Giåïi haûn sæû phán bäú cuía khoïm laì åí vé âäü giæîa 25 âäü Nam vaì Bàõc, tuy nhiãn coï mäüt vaìi ngoaûi lãû nhæ åí Assam (30 âäü B) vaì Nam phi (33 âäü N). Theo Nightingale åí Hawaii vaì Watanabe åí Nháût, nghiãn cæïu cho tháúy rãù vaì laï khäng phaït triãøn âæåüc åí nhiãût âäü < 16oC vaì> 35oC. Sæû sinh træåíng âaût täút nháút åí nhiãût âäü tæì 20-27oC, cáy chãút åí nhiãût âäü laûnh tæì 5-7oC. Noïi chung sæû sinh træåíng cháûm laûi vaì chu kyì sinh træåíng keïo daìi hån khi caìng xa xêch âaûo, hoàûc åí cuìng vé âäü nháút âënh thç khi âi lãn vuìng cao. Tuìy theo nhiãût âäü trung bçnh åí tæìng nåi maì cáy coï nhæîng kiãøu hçnh khaïc nhau, âäi khi bë láöm láøn laì nhæîng giäúng träöng khaïc nhau. Nhæîng cáy moüc trong vuìng liãn tuûc noïng vaì áøm (miãön tháúp gáön xêch âaûo) coï âàûc âiãøm sinh træåíng laì chäöi laï moüc maûnh, sum xuã, laï thæåìng räüng, mãöm, caïc rça laï coï khi gåün soïng trong thåìi kyì âáöu cuía cáy, säú chäöi cuäúng thæåìng êt vaì hiãûn tæåüng di truyãön "voìng chäöi" (coï 6-10 chäöi cuäúng trãn traïi) êt roî raìng, caïc chäöi thán nàòm åí vë trê cao trãn cáy. Traïi tæång âäúi to, thët saïng âuûc, ráút ngoüt, êt chua, låïp biãøu bç traïi thæåìng êt maìu sàõc, chäöi ngoün ráút to, mãöm vaì dãù bë thäúi. Cáy träöng trong nhæîng miãön coï nhiãût âäü tæång âäúi tháúp (vuìng cao nhiãût âåïi) thæåìng phaït triãøn keïm, laï heûp, cæïng, ngàõn hån. Chäöi ngoün chàõc vaì nhoí, säú chäöi cuäúng thç nhiãöu vaì hiãûn tæåüng "voìng chäöi" roî hån. Traïi thæåìng nhoí, màõt läöi, thët âuûc, êt maìu sàõc nhæng biãøu bç traïi thç sáùm hån, âäü chua cao, âäü âæåìng tháúp vaì êt thåm. Giæîa hai kiãøu hçnh trãn coìn coï nhæîng kiãøu hçnh trung gian tæång æïng våïi caïc vuìng khê háûu trung bçnh khaïc nhau. Træåìng håüp nhiãût âäü cao keìm theo áøm âäü khäng khê tàng lãn nhæ thæåìng tháúy åí cuäúi muìa khä thæåìng laìm xuáút hiãûn nhæîng âäúm náu nhaût åí vuìng noaîn khäøng (màõt traïi) do vi khuáøn xám nhiãøm, goüi laì bãûnh "hoaï náu màõt", laìm giaím suït nghiãm troüng pháøm cháút traïi. Màût khaïc, nhiãût âäü cao coï thãø âäút chaïy biãøu bç gáy hiãûn tæåüng "caím nàõng". Py vaì Tisseau (1965) cho ràòng, åí nhiãût âäü 25oC laì täúi thêch cho traïi chên trong âiãöu kiãûn åí Guinea vaì Hawaii (biãn âäü nhiãût giæîa ngaìy vaì âãm laì 12oC åí Guinea vaì håi keïm hån åí Hawaii). Nhiãût âäü cao coìn laìm læåüng acid vaì âæåìng giaím. Khi traïi chên vaìo thåìi kyì laûnh vaì áøm, âäü aïnh saïng yãúu, traïi thæåìng bë náu trong ruäüt.
  13. 86 2.2 Vuî læåüng vaì næåïc. Khoïm laì cáy âoìi hoíi êt vãö næåïc, do caïch xãúp laï vaì daûng cong loìng maïng cuía laï giuïp cáy coï thãø sæí duûng âæåüc næåïc mäüt caïch hæîu hiãûu. ÅÍ nhæîng vuìng coï læåüng mæa phán bäú âãöu quanh nàm thç vuî læåüng khoaíng 1000-1500mm âæåüc xem laì thêch håüp nháút. Nhu cáöu næåïc hàòng ngaìy tæång æïng våïi læåüng næåïc khoaíng 1,25-2mm (tæïc khoaíng 12,5-20m3/ha). Âãø coï thãø cung cáúp læåüng næåïc hæîu hiãûu cho khoïm ngæåìi ta coï thãø bäú trê träöng åí nhæîng vuìng âáút tháúp, coï mæûc næåïc ngáöm luän luän cao, tuy nhiãn phaíi læu yï viãûc thoaït næåïc. Cáön læu yï thoaït næåïc cho væåìn khoïm trong nhæîng thaïng coï vuî læåüng cao vç khi ngáûp uïng cáy thæåìng bë náúm kyï sinh trong âáút gáy haûi. Khi bë thiãúu næåïc, cáy seî säúng nhåì læåüng næåïc dæû træî trong táöng tãú baìo chæïa næåïc åí laï. Khi nguäön næåïc náöy caûn cáy seî coï triãûu chæïng heïo: laï chuyãøn sang maìu vaìng räöi âoí, rça laï cuäún voìng xuäúng màût dæåïi, goüi laì giai âoaûn "dáy". Noïi chung viãûc chëu âæûng haûn haïn cuía cáy thay âäøi theo caïc giai âoaûn sinh træåíng. Sau khi träöng, chäöi âaî häöi phuûc, nãúu gàûp haûn haïn 4-6 thaïng thç chu kyì sinh træåíng cuía cáy thæåìng bë keïo daìi thãm mäüt êt vaì khäng aính hæåíng nhiãöu âãún nàng suáút. Traïi laûi, nãúu cáy bë thiãúu næåïc trong giai âoaûn bàõt âáöu phán hoïa hoa tæû, hçnh thaình traïi seî gáy aính hæåíng nghiãm troüng âãún nàng suáút. Nãúu chuí âäüng âæåüc chu kyì sinh træåíng thç coï thãø giaím nheû taïc haûi cuía haûn haïn bàòng caïch bäú trê träöng nhæ thãú naìo âãø haûn råi vaìo thåìi kyì sinh træåíng êt bë taïc haûi nháút. Thê duû, åí Guinea ngæåìi ta âaût âæåüc kãút quaí täút bàòng caïch bäú trê träöng khoïm vaìo giæîa muìa mæa (muìa khä tiãún âãún sau khi chäöi âaî häöi phuûc) vaì thu hoaûch traïi vaìo khoaíng thaïng 2-3 dl (giæîa muìa khä nàm sau) sau khi âaî xæí lyï kêch thêch täú taûo hoa vaìo thaïng 7-8 dl nàm træåïc. 2.3. AÏnh saïng. Âäü chiãúu saïng coï taïc âäüng ráút roî âãún nàng suáút. Sideris vaì ctv âaî chæïng minh ràòng cæï mäùi láön giaím bæïc xaû màût tråìi 20% thç tæång æïng giaím nàng suáút 10% (W.G. Sanford cho ràòng âiãöu náöy nháút âënh coï liãn quan âãún sæû täøng håüp Hydrat Carbon trong laï vaì sæû sæí duûng N trong cáy). Âäü chiãúu saïng coï aính hæåíng âãún sæû thaình láûp laï, maìu sàõc traïi (åí nåi tháúp vaì aïnh saïng yãúu, cáy ra nhiãöu laï hån, traïi coï maìu täúi khäng thêch håüp cho baïn tæåi). Tuy nhiãn, nãúu cæåìng âäü aïnh saïng quaï cao seî laìm chaïy caïc mä biãøu bç taûo vãút boíng ngoaìi da vaì thët traïi.
  14. 87 Ngoaìi ra, âäü daìi ngaìy coìn quyãút âënh âãún sæû ra hoa. Gowing chæïng minh ràòng khoïm (nhoïm Cayenne) laì cáy ngaìy ngàõn, tæïc coï sæû kãú tiãúp nhiãöu thåìi kyì boïng täúi måïi dáùn âãún sæû ra hoa vaì chè cáön chiãúu saïng 1 giåì trong âãm täúi cuîng laìm máút taïc duûng ra hoa. Tuy nhiãn viãûc keïo daìi nhán taûo thåìi gian cuía ngaìy cuîng khäng thãø ngàn caín sæû ra hoa. Do âoï ngæåìi ta cho ràòng khoïm khäng phaíi laì cáy ngaìy ngàõn nghiãm ngàût. Nãúu keïo daìi thåìi kyì boïng täúi âi âäi våïi viãûc giaím tháúp nhiãût âäü thç sæû phán hoaï hoa tæû âæåüc såïm hån, âiãöu náöy giaíi thêch taûi sao khoïm träöng åí vuìng cao thæåìng ra hoa såïm hån vuìng gáön biãøn. Ngoaìi thåìi gian chiãúu saïng, máy muì cuîng coï aính hæåíng âãún sæû ra hoa do aính hæåíng âãún cæåìng âäü aïnh saïng. Vaìo luïc ngaìy ngàõn maì coï máy muì nhiãöu thç cáy khoïm tæåüng hoa såïm hån. 2.4. Gioï. Cáy khoïm êt laìm caín gioï nhæng khäng chëu âæåc baío. Nightingale quan saït cáy träöng trong dung dëch tháúy ràòng coï gioï trong mäüt thåìi gian daìi màûc duì sæïc gioï än hoìa cuîng coï thãø laìm giaím suït thán hçnh cáy 25% so våïi cáy träöng trong cuìng âiãöu kiãûn nhiãût âäü, aïnh saïng nhæng âæåüc che gioï. Nãúu coï gioï keìm theo mæa nhiãöu thç dãù laìm laï bë xáy saït vaì náúm xám nhiãùm gáy bãûnh. Caïc loaûi gioï khä noïng nhæ gioï Laìo laìm cáy máút nhiãöu næåïc vaì âáöu laï bë khä heïo. 2. ÂÁÚT ÂAI. 2.1. Âàûc tênh lyï hoüc. Khoïm coï bäü rãù àn caûn vaì moíng maính nãn chè phaït triãøn dãù daìng trong âiãöu kiãûn âáút tåi xäúp, thoaïng (thët pha caït), haût âáút troìn. Ngoaìi ra caïc loaûi âáút pheìn, âáút than buìn cuîng coï thãø träöng khoïm âæåüc. Rãù khoïm chëu ngáûp keïm, do âoï chuí âäüng âæåüc næåïc trong canh taïc laì váún âãö quan troüng. Nãúu âáút khäng thoaït næåïc täút, cáy dãù bë thäúi rãù do náúm kyï sinh trong âáút. Do âoï viãûc träöng khoïm thæåìng haûn chãú trong nhæîng vuìng coï mæa nhiãöu, âáút chàût. Nãúu träöng trong nhæîng vuìng coï læåüng mæa tháúp thç tyí lãû seït trong âáút cao seî coï låüi âãø giæî næåïc täút. Täút nháút laì nãn laìm âáút kyí træåïc khi träöng vaì coï hãû thäúng mæång tiãu næåïc thæìa. Nhæîng thê nghiãûm trong mäi træåìng nhán taûo cuía P. Martin- Prevel cho tháúy, rãù moüc khoï khàn trong mäi træåìng haût quaï nhoí vaì coï caûnh sàõc. Thê nghiãûm duìng mäi træåìng haût nhán taûo nhoí (cháút Polistiren) coï âæåìng kênh 1-8mm, dãù neïn, thç rãù phaït triãøn ráút täút.
  15. 88 Màût khaïc, mæûc næåïc ngáöm gáön màût âáút, kãút cáúu âáút xáúu... seî laìm haûn chãú phaûm vi hoaût âäüng cuía bäü rãù. 2.2. Âàûc tênh hoïa hoüc. Trong thæûc tãú viãûc sæía chæîa mäüt kãút cáúu âáút xáúu thæåìng gàûp nhiãöu khoï khàn hån bäöi dæåîng cháút dinh dæåîng cho âáút. Do âo âäúi våïi khoïm, màût lyï hoüc âáút âæåüc xem nàûng hån. Noïi chung laì cáy khoïm khäng thêch âáút nhiãöu väi, âáút màûn, âáút nhiãöu Mn. Âäü pH thêch håüp thay âäøi tuìy giäúng, âäúi våïi nhoïm Queen laì tæì 4,5-5,5, Smooth Cayenne laì 5-6 (coï thãø träöng åí pH 7,5 nhæng phaíi boïn thãm Fe), Red Spanish träöng åí pH=5 laì thêch håüp. 3. DINH DÆÅÎNG. Khi nghiãn cæïu aính hæåíng cuía caïc cháút dinh dæåîng lãn sæû phaït triãøn cuía cáy nãn biãút roî cáy cáön nhæîng cháút gç âãø phaït triãøn âáöy âuí vaì âaî mang âi mäüt khäúi cháút æïng våïi säú traïi thu hoaûch vaì caí chäöi næîa. Säú chãnh lãûch giæîa thu vaìo vaì mang âi vãö nguyãn tàõc phaíi âæåüc traí laûi cho âáút (tênh caí pháön ræía träi). ÅÍ Guinea, mäùi heïc ta träöng 38.500 cáy khoïm Cayenne, thu hoaûch 55 táún traïi xuáút kháøu tæåi. Martin-Preïvel âaî xaïc âënh âæåüc sæû huy âäüng cháút dinh dæåîng nhæ sau. Baíng 8. Dinh dæåîng trong mäüt vuû thu hoaûch (kg/ha). N P2O5 K2O CaO MgO Säú læåüng täøng cäüng/ha 205,0 58,0 393,0 121,0 42,0 Säú læåüng láúy âi do 38.500 chäöi 24,5 8,0 43,0 10,0 6,2 Säú læåüng láúy âi do traïi 43,0 16,5 131,0 17,0 10,0 Kãút quaí cho tháúy cáy âaî huy âäüng nhiãöu N, K2O vaì Ca. ÅÍ duyãn haíi Ivory, träöng giäúng S. Cayenne, máût âäü 60.000 cáy/ha, âãø xuáút kháøu traïi tæåi, ngæåìi ta âaî boïn 4-2-11-2g/cáy (N-P2O5-K2O-MgO). Âãø saín xuáút traïi cho chãú biãún thç tàng læåüng N vaì K2O lãn tæì 8-14g N vaì 10-12 K2O/cáy.
  16. 89 3.1. Caïc nguyãn täú âa læåüng. 3.1.1. Cháút âaûm (N). Khi thiãúu N cáy sinh træåíng cháûm laûi, cáy luìn vaì laï coï maìu vaìng låüt. Laï coï daûng maïng xäúi roî hån. Cáy êt moüc chäöi thán, chäöi cuäúng. Traïi nhoí, pháøm cháút giaím. Hiãûn nay, ngæåìi ta khäng boïn riãng leí N maì thæåìng kãút håüp N vaì K vç âáy laì 2 nguyãn täú chênh cho cáy khoïm. ÅÍ âáút coï âáöy âuí K nhæng thiãúu N, nãúu boïn thãm N thç traïi caìng to, säú laï cuîng gia tàng, trong læåüng laï D tàng. Tiãún trçnh tàng træåíng cuía cáy khoïm laì mäüt biãøu âäö hçnh chæî S. Trong 4 thaïng âáöu cáy khoïm chè háúp thu N bàòng 1/2 cuía 4 thaïng sau vaì bàòng 1/4 N báút âäüng cuía toaìn chu kyì sinh træåíng. Vaìo giai âoaûn âáöu, sæû tàng træåíng cháûm laûi vaì viãûc thiãúu N êt quan troüng hån giai âoaûn sau. Thiãúu N vaìo luïc tàng træåíng maûnh (sau 4 thaïng) cáy seî láu ra traïi, traïi nhoí. Màûc khaïc, nãúu âæåüc cung cáúp nhiãöu aïnh saïng vaì nhiãût âäü cao hån thç sæû háúp thu N seî låïn hån (vç khi quang håüp cao seî taûo nhiãöu Glucid, maì tyí lãû Glucid/Protid ráút quan troüng âãø taûo cháút khä trong cáy). Nãúu boïn êt N khi cáy sàõp ra traïi vaì khi sàõp phun kêch thêch täú thç traïi ra âãöu vaì låïn hån. ÅÍ giai âoaûn âaî ra traïi thç nhu cáöu N tæång âäúi êt. Tháût ra cáy khoïm cho âãún giai âoaûn sàõp phun kêch thêch täú váùn coï thãø háúp thuû ráút nhiãöu N nhæng pháön låïn laì xa xè. Caïc taïc haûi khi duìng nhiãöu N åí giai âoaûn náöy nhæ sau: Boïn nhiãöu N åí giai âoaûn 2 thaïng sau khi tæåüng hoa thç coï aính hæåíng âãún cuäúng traïi, cuäúng dãù gaîy dãù bë nàõng laìm báöm traïi. Boïn N luïc traïi gáön chên thç N khäng coï aính hæåíng laìm tàng troüng læåüng maì thæåìng laìm traïi bë næït neí. Tuy nhiãn boïn N åí giai âoaûn náöy thç laìm chäöi moüc täút, chu kyì muìa sau seî ngàõn laûi, thu hoaûch såïm hån. Caïc træåìng håüp boïn N quaï cháûm thæåìng laìm traïi bë báöm ruäüt, chua. Do âoï chè nãn boïn N åí giai âoaûn 2 thaïng âáöu sau khi tæåüng hoa trong træåìng håüp cáy moüc yãúu maì thäi. Baíng 9. AÍnh hæåíng cuía N trãn caïc âàûc tênh traïi (Martin-Preïvel). Liãöu læåüng Âäü acid Cháút khä Âæåìng kênh Âæåìng kênh Troüng N (g/cáy) (%) traïi (cm) cuäúng (cm) læåüng traïi (kg) No = Og 7,77 12,6 11,7 2,51 1,22 N1 = 2g 7,36 13,2 12,1 2,55 1,43 N3 = 4g 6,93 13,1 12,4 2,72 1,54
  17. 90 Kãút quaí trãn cho tháúy, boïn N khäng haûi âãún pháøm cháút vaì laìm tàng nàng suáút. Tuy nhiãn viãûc laûm duûng N nhiãöu åí vuìng coï khê háûu noïng laìm traïi dãù bë hæ, ruäüt bë tràõng. Ngoaìi ra, viãûc phán têch laï (laï D) cho biãút mæïc âäü thiãúu thæìa dinh dæåîng cuía cáy. Baíng 10. Mæïc âäü dinh dæåîng täúi haío åí laï D (% cháút khä) (khoïm träöng åí Puerto Rico). Dinh dæåîng Giäúng Spanish Giäúng Smooth Cayenne Âaûm 1,7-2,2 1,6-1,9 Lán 0,2-0,25 0,16-0,20 Kali 3,5-4,0 1,8-2,5 Viãûc sæí duûng N coìn aính hæåíng âãún sæû háúp thu caïc nguyãn täú khaïc nhæ: - ÅÍ âáút giaìu N nãúu boïn caìng nhiãöu N thç cáy moüc maûnh thãm vaì háúp thu nhiãöu K laìm âáút ngheìo dáön K. - ÅÍ âáút thiãúu K thç sæû háúp thu N giaím âi nháút laì trong âiãöu kiãûn khê háûu báút låüi. - Coï hiãûn tæåüng têch tuû N åí chäöi khoïm khi thiãúu P. 3.1.2. Cháút lán. Triãûu chæïng thiãúu lán bàõt âáöu xuáút hiãûn åí laï giaì räöi dáön lãn laï non (vç P trong cáy di chuyãøn tæì laï giaì lãn laï non). Hiãûn tæåüng thiãúu lán tæång tæû thiãúu næåïc. Âáöu tiãn, pháön giæîa laï coï maìu häöng âoí räöi âoí náu, sau âoï vaìng nhaût vaì khä tæì ngoün tråí xuäúng. Traïi nhoí (0,5-0,7 kg/traïi thay vç 1,2-2,0 kg/traïi). Vaìo âáöu muaì nàõng gàõt, åí âáút thiãúu lán cáy cho traïi coï maìu vaìng såïm, âàûc biãût laì vaìng åí ngoün traïi vaì coï thãø khä hàón trãn ngoün. Tæì giai âoaûn 3 thaïng sau khi âàût chäöi nãúu âæåüc cung cáúp lán thç sæû gia tàng laï nhiãöu hån. - ÅÍ giai âoaûn 3,5-4,5 thaïng: ra 4-5 laï /thaïng - ÅÍ giai âoaûn 6,5-7,5 thaïng: ra 5-6 laï /thaïng - ÅÍ giai âoaûn 7,5-8,5 thaïng: ra 6-7 laï /thaïng Nãúu thiãúu P åí giai âoaûn 3,5 thaïng sau khi träöng tråí âi thç mäùi thaïng cáy chè moüc âæåüc 2-3 laï. Khi boïn P âáöy âuí thç laï D tàng træåíng dáön tæì giai âoaûn 3,5 thaïng tråí âi vaì nàûng 28g/laï åí giai âoaûn 3,5 thaïng, âãún 6 thaïng thç nàûng 50g/laï, vaì nàûng 80g/laï åí giai âoaûn 8 thaïng. Nãúu thiãúu P thç âãún thaïng thæï 8 laï D chè nàûng 40g /laï. Ngoaìi ra viãûc
  18. 91 cung cáúp âáöy âuí P coìn laìm troüng læåüng traïi tàng, cáy cao, âæåìng kênh thán tàng vaì säú chäöi cuäúng cuîng tàng. Tuy nhiãn viãûc boïn thæìa P seî laìm giaím troüng læåüng traïi. Cung cáúp âuí P giuïp cáy háúp thu nhiãöu K. Thiãúu P sæû háúp thu Ca, Mg giaím. Cháút P trong sæí duûng thæåìng khäng tæång quan âãún N. 3.1.3. Cháút kali. Cáy khoïm coï khaí nàng háúp thu nhiãöu K, vaì trong thåìi gian tàng træåíng, chênh näöng âäü N háúp thu seî qui âënh nhu cáöu K. Tuy nhiãn âiãöu náöy coìn tuìy thuäüc vaìo sæû âäúi khaïng Ca, Mg. Cáy khäng boïn âuí K seî yãúu åït ngay khi coìn nhoí. Laï ngàõn, heûp, ngaí daìi. ÅÍ phiãún laï xuáút hiãûn nhæîng âäúm maìu vaìng hoüp laûi thaình nhæîng âaïm låïn hoàûc nhæîng bàng såì tháúy läöi loîm. Traïi nhoí, khäng coï âäü chua, khäng thåm. Nãúu âáút coï âáöy âuí K hoàûc boïn âuí K thç nhu cáöu K åí laï D tàng dáön tæì khi träöng âãún 6 thaïng hoàûc 8 thaïng, sau âoï giaím dáön âãún khi cáy träø hoa. Nãúu cáy moüc khoeí thç chè âäü 6 thaïng laì näöng âäü K seî täúi âa åí laï D. Âáút thiãúu K hay khäng âæåüc boïn thãm K thç K åí laï D seî giaím sau 4 thaïng thay vç sau 6 hay 8 thaïng. Viãûc cán âäúi giæîa N vaì K ráút quan troüng, quyãút âënh sæû sinh træåíng vaì nàng suáút. Thæåìng cháút N qui âënh nhu cáöu K åí cáy khoïm. Nãúu cung cáúp nhiãöu N thç cáy seî háúp thu nhiãöu K hån nhåì phaït triãøn thán, laï, rãù. Tuy nhiãn tyí lãû háúp thu N vaì K thæåìng bàòng 1 (K2O/N = ). ÅÍ kyî thuáût boïn phán bçnh quán coï tyí lãû K2O/N = 2,5 hoàûc 3... laì coï sæû háúp thu xa xè K. Nãúu thæìa N maì thiãúu K (K2O/N < ) thç coï aính hæåíng âãún pháøm cháút traïi nhæ laìm giaím âäü chua, cháút khä. 3.1.4. Cháút Mg vaì Ca. Cháút Mg: Triãûu chæïng thiãúu Mg âæåüc quan saït khi träöng cáy trong dung dëch, thæåìng xuáút hiãûn tæì thaïng thæï 6 sau khi träöng. Trãn laï coï nhæîng vãút ráút nhaût maìu, daìy âàûc theo rça laï. Khi phán hoïa hoa tæû caïc vãút náöy biãún hoïa nhanh choïng, näúi laûi våïi nhau vaì màût ngoaìi gäúc laï coï mäüt maìu lam âàûc biãût xuáút hiãûn, laï bàõt âáöu heïo nhanh. Näöng âäü cæûc troüng cuía Mg åí laï D laì 0,18-0,2% cháút khä. Nãúu âáút thiãúu Mg thç nhiãûm vuû cuía Mg seî âæåüc K thay thãú mäüt pháön. Nãúu laï thiãúu K thç Mg coï thãø thay thãú nhiãûm vuû cuía K åí laï. Âáút coï nhiãöu K hay âæåüc boïn nhiãöu K thç K seî caín tråí viãûc háúp thu Mg åí rãù. Trong træåìng håüp âáút coï quaï nhiãöu K (K/Mg = 0,76 chàóng haûn) thç nãn boïn Mg vaìo gäúc laï âãø cung cáúp Mg cho cáy. Nãúu âáút quaï ngheìo Mg, nháút laì åí âáút cao, thç nãn
  19. 92 boïn MgO våïi liãöu læåüng 2,5g MgO/cáy åí chu kyì sinh træåíng ngàõn vaì 5g MgO/cáy åí chu kyì daìi. Boïn MgO coï thãø boïn càn baín nhæ boïn P. Cháút Ca: Triãûu chæïng thiãúu Ca thæåìng khoï phaït hiãûn, tuy nhiãn ngæåìi ta cho ràòng nhæîng âæåìng vàòn, nhæîng âaïm phai maìu åí giæía phiãún laï, nhæîng chäø räüp åí màût dæåïi laï vaì laï bë khä ngoün laì nhæîng biãøu hiãûn cuía triãûu chæïng thiãúu Ca. Mäüt säú taïc giaí khaïc cho ràòng, thiãúu Ca âæåüc biãøu hiãûn bàòng nhæîng âæåìng næït neí trãn laï vaì bäü rãù bë suy nhæåüc (âäü baïm giæî âáút yãúu khi nhäø cáy) vaì åí muìa gäúc, chäöi thæåìng phaït triãøn khäng bçnh thæåìng. Nhu cáöu Ca cuía cáy khoïm thæåìng tháúp. ÅÍ caïc væåìn khoïm thæåìng êt xaíy ra triãûu chæïng thiãúu Ca. Näöng âäü Ca åí laï D > 0,18% cháút khä laì täúi haío. Cáy caìng låïn thç näöng âäü Ca åí laï D caìng giaím tæång tæû kali. Boïn Ca thæåìng êt bë âäúi khaïng båíi K hån so våïi Mg. 3.2. Caïc nguyãn täú vi læåüng. 3.2.1. Cháút sàõt. Cáy thiãúu sàõt coï laï vaìng ráút såïm tæì caïc laï non. Laï coï maìu vaìng xanh vaì maìu häöng åí cuäúi laï. Sau 2 thaïng thç caí cáy bë vaìng âäöng âàûc biãût vaì cáy moüc yãúu. Cáy träø hoa cháûm vaì hoa bë khä. ÅÍ cáy con, khi thiãúu Fe laï maìu xanh låüt nhæng gán laï sáûm hån vaì coï nhæîng soüc âáûm thàóng goïc våïi gán laï taûo hçnh læåïi. Cáy khoïm háúp thu sàõt dæåïi daûng Fe2+ nhiãöu hån Fe3+. Sæû háúp thu náöy theo Sideris (1949) laì tuìy theo näöng âäü H+ åí gáön rãù. Cáy khoïm khäng háúp thu âæåüc Fe åí âáút kiãöm coï chæïa nhiãöu CaCO3, âáút êt thoaït thuíy hoàûc åí caïc loaûi âáút acid chæïa nhiãöu Mn hoaïn chuyãøn, do åí caïc âáút náöy Fe thæåìng åí thãø Fe3+ nãn ráút khoï háúp thu. Màût khaïc, Cu, Zn, Co vaì nháút laì Mn coï thãø vä hiãûu Fe åí caïc Enzyme bàòng caïch di chuyãøn Fe cuía caïc Enzyme náöy âãø vaìo thãú chäø. Nãúu thiãúu Fe thç caïc luûc laûp seî nhoí âi. Ngoaìi ra, Fe coìn coï quan hãû trong sæû hä háúp (laì thaình pháön cuía Cytochrome trong tãú baìo cháút). Nãúu thiãúu K, P, Ca thç cuîng coï thãø thiãúu Fe. Tyí lãû quán bçnh giæîa Mn/Fe ráút quan troüng trong viãûc háúp thu Fe, nãúu Mn/Fe >2 thç laï bë oaíi vaìng (chlorosis) do thiãúu Fe. Âãø cung cáúp Fe, coï thãø phun FeS04 lãn laï ,liãöu læåüng khoaíng 10kg/ha âãø traïnh MnO vä hiãûu Fe, hoàûc phun Chelat Fe.
  20. 93 3.2.2. Cháút Mn. Êt khi tháúy triãûu chæïng thiãúu Mn åí caïc væåìn khoïm, triãûu chæïng tæång tæû nhæ thiãúu Fe nhæng caïc gán laï bë vaìng chæï khäng xanh nhæ thiãúu Fe. Vuìng coï nhiãöu aïnh saïng thç dáúu hiãûu thiãúu caìng roî (nhæ åí Hawaii). ÅÍ Cameroun, giäúng Smooth khäng coï dáúu hiãûu thiãúu Mn, trong khi giäúng G.32-33 thç thiãúu Mn roî rãût, nhæ váûy coï aính hæåíng cuía giäúng trong viãûc háúp thu Mn. Trong âáút, Mn åí daûng MnO thç hoìa tan vaì hoaïn chuyãøn âæåüc khi ngoaûi háúp åí seït muìn. Triãûu chæïng thiãúu Mn thæåìng xaíy ra åí âáút coï pH >6, âáút baío hoìa Ca laìm Mn khäng hoìa tan âæåüc, hoàûc trãn caïc loaûi âáút træûc di quaï låïn vaì uïng thuíy. Âáút coï quaï nhiãöu cháút hæîu cå cuîng laìm Mn êt hoìa tan. Thiãúu Mn thç quang håüp giaím, caïc tãú baìo seî sæí duûng nhiãöu NH4+ hån NO3-, vç sæû khæí NO3- laì do Enzyme khæí Hydroxylaminase gáy ra vaì quaï trçnh náöy chè hæîu hiãûu khi coï Mn (theo Somers,1942). Khi thiãúu Mn thç Fe3+ seî tráöm hiãûn åí gán laï, thæìa Mn thç coï thãø thiãúu Fe åí laï, nhæ váûy coï sæû âäúi khaïng giæía Fe vaì Mn. Ngæåìi ta duìng MnSO4, liãöu læåüng 25-100kg/ha âãø boïn cho cáy khi thiãúu Mn. Træåìng håüp thæìa Mn thç boïn väi hay phosphate âãø cäú âënh. 3.2.3. Cháút âäöng. Triãûu chæïng thiãúu Cu thæåìng xaîy ra trãn âáút caït nhæng chæa âæåüc mä taí trãn khoïm. Triãûu chæïng "cäø cong" laì do thiãúu Zn luïc âáöu räöi sau âoï laì thiãúu Cu. Quan saït khoïm träöng trong dung dëch cho tháúy, triãûu chæïng âáöu tiãn xuáút hiãûn åí laï træåíng thaình âãún khaï giaì. Laï maìu xanh låüt, heûp, bça gåün soïng, laï næït neí, uäún cong nhiãöu voìng. Vaìo luïc thu hoaûch traïi, laï bë gaîy nhiãöu vaì coï maìu âoí ræåüu chaït nåi vãút gaîy. Rãù ngàõn, êt âám nhaïnh, cáy càòn cäùi, yãúu åït. Triãûu chæïng thiãúu Cu thæåìng xaîy ra khi âáút coï pH cao. Tuy nhiãn trãn âáút acid, caït nhiãöu vaì ngheìo Cu, hay âáút coï nhiãöu cháút hæîu cå laìm tráöm hiãûn Cu (âáút than buìn) thç cáy váùn bë thiãúu Cu. Cáy khoïm háúp thu Cu åí thãø Cu2+ âãø tham gia thaình láûp diãûp luûc täú åí caïc luûc laûp, màûc khaïc coìn âãø kêch thêch sæû hæîu hiãûu cuía Enzyme nhæ Polyphenoloxydase. Triãûu chæïng thæìa Cu cuîng âæåüc ghi nháûn laì laï daìi ra, xanh låüt coï nhiãöu vuìng æíng âoí. Traïi maìu âoí, nheû cán. 3.2.4. Cháút keîm. Triãûu chæïng thiãúu Zn thæåìng thay âäøi theo vuìng. ÅÍ Hawaii, laï cáy khoïm thiãúu Zn coï mang nhiãöu soüc tràõng, màût trãn laï phäöng lãn. Caïc laï khäng coï soüc tràõng thç cong roî rãût, cáy ráút cháûm cho traïi. ÅÍ Cäte D’Ivoire thç soüc tràõng trãn laï báút thæåìng, laï bë vaìng cam åí nhiãöu nåi hoàûc åí gáön bça ngoün laï chaïy khä våïi vaìi âæåìng næït neí.
Đồng bộ tài khoản