Giáo trình cây ăn trái - chương 4

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:35

0
169
lượt xem
97
download

Giáo trình cây ăn trái - chương 4

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình cây ăn trái - chương 4', khoa học tự nhiên, nông - lâm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình cây ăn trái - chương 4

  1. 108 CHÆÅNG 4. CÁY CHUÄÚI (Musa spp.) A. GIAÏ TRË, NGUÄÖN GÄÚC, PHÁN LOAÛI VAÌ GIÄÚNG TRÄÖNG. 1. GIAÏ TRË. 1.1. Dinh dæåîng. Chuäúi laì cáy àn traïi nhiãût âåïi cung cáúp nhiãöu nàng læåüng, chæïa nhiãöu cháút âæåìng bäüt, caïc loaûi vitamin...dãù tiãu hoaï. Tuy nhiãn, chuäúi chæïa êt protein, lipid...nãn âæåüc duìng nhæ mäüt loaûi thæïc àn bäø sung thãm dinh dæåîng trong kháøu pháön àn. Hiãûn nay trãn thãú giåïi coï 1/2 saín læåüng chuäúi âæåüc duìng àn tæåi, 1/2 coìn laûi âæåüc sæí duûng dæåïi daûng náúu chên vaì chãú biãún thaình caïc loaûi thæûc pháøm khaïc. Baíng 12. Thaình pháön dinh dæåîng tênh trãn 100g àn âæåüc (FAO, 1976). Thaình pháön Haìm læåüng Thaình pháön Haìm læåüng Næåïc 79,2 g Sàõt 1,3 mg Protein 1,8 g Natrium 18,0 mg Lipid 0,2 g Potassium 435,0 mg Glucid 18,0 g Vitamine A 80,0 UI Cellulose 0,2 g Riboflavin 0,04 mg Tro 0,8 g Niacin 0,6 mg Calcium 10,0 mg Vitamine C 8,0 mg Phosphore 24,0 mg Nàng læåüng 72,0 calo 1.2. Cäng duûng. Chuäúi trãn thãú giåïi âæåüc tiãu thuû dæåïi daûng náúu àn laìm thæûc pháøm chênh åí mäüt vaìi quäúc gia Phi Cháu vaì duìng âãø àn tæåi. Ngoaìi ra, chuäúi coìn âæåüc duìng chãú biãún thaình caïc daûng thæûc pháøm khaïc nhæ bäüt chuäúi, baïnh, mæït, keûo, chuäúi khä, laìm ræåüu, laìm giáúm hoàûc trêch láúy tinh dáöu...Chuäúi cuîng coìn duìng laìm thæïc àn gia suïc, láúy saïp åí caïc giäúng chuäúi ræìng (thuäüc loaìi Acuminata), láúy såüi åí giäúng Musa textilis (chuäúi såüi Abaca)... 2. NGUÄÖN GÄÚC. Truyãön thuyãút vãö lëch sæí cáy chuäúi âæåüc cho laì xuáút phaït tæì væåìn cuía Eden (Paradise, thiãn âæåìng), do âoï tãn Musa paradisiaca coï nghéa laì "traïi cuía thiãn âæåìng" (fruit of paradise). Tæì "taïo cuía thiãn âæåìng" (apple of paradise) hay "traïi vaí cuía
  2. 109 Adam" (Adam's fig) âæåüc goüi âáöu tiãn cho âãún khi âæåüc thay thãú bàòng tæì "banana" båíi nhæîng ngæåìi thuäüc bäü täüc African Congo. Tæì "banana" dæåìng nhæ âæåüc duìng âãø chè chuäúi duìng àn tæåi coìn tæì " plantain " duìng âãø chè chuäúi âæåüc náúu chên âãø àn, tuy nhiãn hiãûn nay viãûc phán biãût caïc tæì náöy khäng coìn khaïc biãût roî. Chuäúi laì loaûi cáy àn traïi åí vuìng nhiãût âåïi, âæåüc träöng khàõp ÁÚn Âäü, phêa nam Trung Quäúc, Maî Lai... caïc næåïc thuäüc Âäng Phi, Táy Phi, cháu Myî... Caïc loaìi hoang daûi âæåüc tçm tháúy ráút nhiãöu åí caïc næåïc thuäüc Âäng Nam AÏ. Nhiãöu taïc giaí cho ràòng chênh tæì âáy chuäúi âæåüc phaït taïn âãún caïc nåi trãn thãú giåïi. 3. PHÁN LOAÛI CHUÄÚI VAÌ CAÏC GIÄÚNG CHUÄÚI TRÄÖNG TROÜT. 3.1. Phán loaûi. Cáy chuäúi thuäüc bäü Scitaminales, hoü Musaceae, hoü phuû Musoidae. Træåïc âáy, theo Linneï, chuäúi träöng troüt âæåüc chia thaình caïc nhoïm: - Musa sapientum L. chè nhoïm chuäúi traïi chên ngoüt, àn tæåi. - Musa parasidiaca L. chè nhoïm chuäúi khi chên phaíi náúu måïi àn âæåüc. - Musa corniculata Rumph. laì giäúng chuäúi Taï-quaû, traïi ráút to, daìi, thæåìng âæåüc náúu chên âãø àn. Buäöng coï êt naíi, träø hãút hoa trãn buäöng, khäng coìn bàõp chuäúi nhæ caïc giäúng thäng thæåìng. - Musa sinensis (Musa cavendish, Musa nana) chè nhoïm chuäúi giaì luìn. Tæì nàm 1948, Cheesman âaî phán biãût hai nguäön gäúc chênh cuía caïc giäúng chuäúi träöng troüt laì Musa acuminata Colla vaì Musa balbisiana Colla. Trong hoü phuû Musoidae coï 2 giäúng laì Ensete vaì Musa. Baíng 13. Giäúng Ensete vaì Musa. Giäúng Säú nhiãøm Chi Phán bäú Säú Sæí duûng sàõc thãø loaìi Ensete 9 Táy Phi âãún Tán 7-8 Såüi, rau Guinea 10 Australimusa Queensland âãún 5-6 Såüi, traïi Phi Luáût Tán 10 Callimusa Âäng Dæång vaì 5-6 Cáy caính Musa Indonesia 11 Eumusa Nam ÁÚn Âäü âãún 9-10 Traïi, såüi, rau Nháût vaì Samoa
  3. 110 11 Rhodochlamys ÁÚn Âäü âãún Âäng 5-6 Cáy caính Dæång - Giäúng Ensete: Coï khoaíng 7-8 loaìi, caïc loaìi trong giäúng náöy laì daûng hoang daûi åí cháu Phi, cuîng coï vaìi loaìi åí cháu AÏ nhiãût âåïi. Âoï laì nhæîng cáy ráút giäúng chuäúi vãö bäü laï nhæng thán ngáöm khäng âeí nhaïnh, êt nháút laì trong âiãöu kiãûn tæû nhiãn. Caïc loaìi náöy chè sinh saín bàòng häüt. Theo Simmonds, caïc loaìi trong giäúng Ensete coï laï bàõc vaì hoa dênh liãön våïi nhau vaìo cuäúng buäöng, trong khi âoï caïc loaìi thuäüc giäúng Musa thç laï bàõc vaì hoa coï thãø ruûng âäüc láûp. - Giäúng Musa: Gäöm caïc loaìi sinh saín bàòng häüt vaì caïc loaìi träöng coï traïi khäng häüt. Caïc loaìi sinh saín bàòng häüt âæåüc biãút nhiãöu åí ÁÚn Âäü, Nepal, Miãún Âiãûn, baïn âaío Âäng Dæång, Maî Lai, Indonesia, Philippines, Tán Guinea vaì vaìi quáön âaío phêa âäng Thaïi Bçnh Dæång. Caïc loaìi sinh saín bàòng häüt âæåüc xãúp vaìo 2 nhoïm: Nhoïm 1: Coï säú nhiãøm sàõc thãø 2n= 20, gäöm 2 chi: - Chi Australimusa: Gäöm 5-6 loaìi coï häüt håi troìn, leïp, trong chi náöy chè coï mäüt loaìi coï giaï trë kinh tãú laì Musa textilis, coï nguäön gäúc åí Philippines, träöng âãø láúy såüi. Mäüt säú loaìi trong chi náöy coï nhæûa maìu vaì traïi coï maìu sàûc såí. - Chi Callimusa: Gäöm 5-6 loaìi, nhoí cáy, phaït hoa moüc âæïng, thæåìng gàûp åí Maî Lai, Indonesia vaì Âäng Dæång, chè coï giaï trë vãö màût nghiãn cæïu. Nhoïm 2: Coï säú nhiãøm sàõc thãø 2n=22, caïc âiãøm khaïc biãût våïi nhoïm 1 laì laï bàõc coï gán doüc phêa ngoaìi vaì näøi saïp maìu xanh luûc, nhoïm náöy coï 2 chi: - Chi Rhodochlamys: Gäöm 5-6 loaìi, phaït hoa moüc âæïng vaì coï ráút êt hoa trong mäùi laï bàõc. - Chi Eumusa: Coï khoaíng 9-10 loaìi, âáy laì chi quan troüng. Caïc loaìi trong chi náöy coï phaït hoa moüc êt nhiãöu cuûp xuäúng, ngang hay håi ngang, buäöng thoíng nghiãn hay âæïng, coï traïi nhiãöu åí mäùi naíi vaì xãúp thaình 2 haìng. Theo caïc nghiãn cæïu vãö nhiãøm sàõc thãø vaì di truyãön thç caïc thæï chuäúi träöng laì taûp chuíng giæîa Musa acuminata vaì Musa balbisiana. Caí 2 loaìi âãöu laì thaình viãn cuía chi Eumusa. Chuäúi acuminata thán nhoí, maính khaính cao âäü 3-4m, moüc thaình buûi nhiãöu cáy vaì traïi cho häüt gieo moüc âæåüc. Chuäúi balbisiana thç thán cao to hån, thán xanh, traïi to nhæng ngàõn hån. Chuäúi àn âæåüc thuäüc chi Eumusa coï 22, 33 hoàûc 44 nhiãøm thãø, säú nhiãøm thãø càn baín trong chi náöy laì n=11, vç váûy goüi laì læåîng bäüi, tam bäüi vaì tæï bäüi, trong âoï tam bäüi chiãúm âa säú vaì tæï bäüi ráút hiãúm.
  4. 111 3.2. Phán loaûi chuäúi träöng theo caïc âàûc âiãøm ngoaûi hçnh. Tæì nàm 1955, Simmonds vaì Shepherd âaî dæûa vaìo säú âiãøm âaïnh giaï 15 âàûc âiãøm ngoaûi hçnh cuía chuäúi âãø qui âënh mæïc âäü lai cuía caïc giäúng träöng troüt âäúi våïi 2 doìng maïu acuminata vaì balbisiana. Baíng 14. Phán loaûi chuäúi theo caïc âàûc âiãøm ngoaûi hçnh. Âàûc âiãøm M. acuminata M. balbisiana 1. Maìu thán giaí - Nhiãöu maìu náu hoàûc âäúm - Âäúm êt hoàûc khäng coï âen 2. Raînh cuäúng laï - Meïp thàóng hoàûc beì ra våïi - Båì meïp kheïp chung quanh, nhæîng caïnh phêa træåïc, khäng khäng coï caïnh phêa dæåïi, äm äm siãút thán giaí siãút thán giaí 3. Cuìi buäöng - Thæåìng coï läng tå - Nhàón 4. Cuäúng traïi - Ngàõn - Daìi 5. Noaîn saìo - Hai haìng âãöu nhau åí mäùi - Bäún haình báút thæåìng åí mäùi ngàn ngàn 6. Båì vai laï mo - Coï tyí säú < 28 - Thæåìng > 0,30 7. Sæû cuäúng laï mo - Laï mo phaín chiãúu, cuäún troìn - Laï mo náng lãn nhæng khi måí ra khäng ngàn cuäúng 8. Hçnh daûng laï - Muîi giaïo hoàûc træïng heûp, - Hçnh træïng räüng, nhoün êt mo nhoün nhiãöu tæì båì vai 9. Âènh laï mo - Nhoün - Tuì 10. Maìu sàõc laï mo - Âoí, âoí tháøm måì hoàûc vaìng - Bãn ngoaìi âoí têa, náu nhaût bãn ngoaìi, bãn trong maìu roî bãn trong âoí tháøm saïng häöng, âoí tháøm âuûc hoàûc vaìng 11. Phai nhaût maìu - Bãn trong phai nhaût âãún vaìng - Bãn trong liãn tuûc bãn trong laï mo 12. Vãút theûo laï mo - Läöi lãn - Êt khi läöi 13. Phiãún hoa tæû - Gåün soïng bãn dæåïi âènh - Êt khi råün soïng do cuía hoa âæûc 14. Maìu hoa âæûc - Kem tràõng - Âoí bæìng thay âäøi våïi häöng 15. Maìu næåïm - Cam hoàûc vaìng nhiãöu - Kem, vaìng nhaût hoàûc häöng nhuûy nhaût
  5. 112 Caïch tênh âiãøm: - Nãúu âäöng yï mäüt âàûc âiãøm cuía loaìi M. acuminata thç ghi 1 âiãøm. - Nãúu âäöng yï mäüt âàûc âiãøm cuía loaìi M. balbisiana thç ghi 5 âiãøm. - Caïc âàûc âiãøm trung gian âæåüc ghi laì 2, 3 hoàûc 4, tuìy theo mæïc âäü biãøu hiãûn. Phán loaûi: - Säú âiãøm: 15-24 laì thuäüc loaìi M. acuminata, gäöm coï læåîng bäüi AA, tam bäüi AAA, tæï bäüi AAAA. - Säú âiãøm tæì 25 tråí âi laì caïc loaìi lai giæîa M. acuminata vaì M. balbisiana. * Tæì 25-46 : Tam bäüi AAB. * Tæì trãn 46 âãún 54 : Læåîng bäüi AB. * Tæì 55-64 : Tam bäüi ABB. * Tæì 65-74 : Tæï bäüi ABBB. 3.3. Phán loaûi chuäúi träöng åí Viãût Nam theo di truyãön. Vaìo nàm 1967-1968, Vakili âaî dæûa theo Simmonds âãø phán loaûi caïc giäúng chuäúi träöng troüt åí Viãût nam trãn càn baín di truyãön nhæ sau: - Nhoïm AA (luåîng bäüi): Chuäúi coï laï vaìng luûc, traïi ngàõn, voí moíng, thët traïi ráút ngoüt. Gäöm coï ba thåm, cau tràõng, moïng chim, giaì deío (coìn goüi laì Xi-mon, cäø âoíng), tràm naíi, chuäúi ræìng, chuäúi thæåüng, chuäúi chaì, chuäúi tiãu. - Nhoïm AAA (tam bäüi): Gäöm giaì cui, giaì hæång, giaì luìn, nanh heo, cau, chuäúi læía, la baì, máût moüi, cåm. - Nhoïm ABB (tam bäüi): Gäöm chuäúi xiãm (chuäúi sæï), chuäúi laï, chuäúi dong, chuäúi laï máût, chuäúi bom (chuäúi chaì), chaì to. - Nhoïm AAB (tam bäüi): Gäöm chuäúi taï quaû (taï hoaí), chuäúi máût. - Nhoïm BB (læåîng bäüi): Chuäúi häüt. 3.4. Mäüt säú giäúng chuäúi åí Viãût Nam. Âàûc tênh cuía mäüt säú giäúng chuäúi träöng troüt åí Viãût Nam nhæ sau: - Giaì luìn: Traïi cong vaì coìn xanh khi chên, choïp traïi hçnh cäø chai ngàõn, âáöu traïi bàòng phàóng. Quaìy êt läng hay läng trung bçnh, daûng hçnh noïn cuût, cuäúng quaìy coìn soït nhiãöu laï mo chæa ruûng hãút.
  6. 113 - Giaì hæång: Traïi håi cong vaì coìn xanh khi chên, âáöu traïi loîm vä roî rãût. Quaìy coï êt läng hay trung bçnh, hçnh làng truû, cuäúng quaìy khäng coï mo khä vç ruûng hãút. Voìi noaîn khä cuîng ruûng hãút. - Giaì cui: Traïi håi cong vaì coìn xanh khi chên, âáöu traïi bàòng phàóng hay håi loîm vä. Quaìy êt läng hay trung bçnh, quaìy håi coï hçnh noïn cuût vç coï mäüt naíi moüc xa ra. Mo khä khäng ruûng hãút åí quaìy nhæng coìn laûi êt hån giaì luìn. Voìi noaîn khä coìn soït åí traïi. - Cau màón: Traïi troìn nhæng thàóng, coï voí laïng boïng vaì maìu vaìng khi chên, traïi ráút nhoí vaì ngàõn. Quaìy êt läng hay läng trung bçnh. - Cau quaíng: Giäúng nhæ cau màón, nhæng traïi daìi vaì låïn hån. - Cau táy (bom): Giäúng nhæ cau màón nhæng låïn hån caí cau quaíng. - Chuäúi ngæû (dong): Traïi coï caûnh to, traïi thàóng vaì låïn, âáöu traïi håi läöi mäüt chuït. Quaìy khäng läng. Voìi noaîn khä coìn soït nhiãöu åí traïi. - Chuäúi xiãm âen: Traïi êt caûnh, âáöu traïi läöi, traïi håi ngàõn, kêch thæåïc trung bçnh, cuäúng håi ngàõn khoaíng 2,5cm, choïp traïi hçnh cäø chai. Voí traïi chên coï âäúm mäúc. Quaìy khäng läng. Voìi noaîn khä ruûng gáön hãút. - Chuäúi xiãm tràõng: traïi êt caûnh, âáöu traïi läöi, traïi daìi hån vaì låïn hån xiãm âen, cuäúng traïi daìi khoaíng 4cm, choïp hçnh äø chai daìi. Voí traïi chên coï maìu låüt hån xiãm âen, khäng âäúm mäúc. Quaìy khäng läng. Voìi noaîn khä ruûng gáön hãút. Chuäúi Ximon: Ruäüt traïi maìu häöng khi coìn non, voí vaìng tràõng låüt khi chên vaì àn coï vë chua. 3.5. Âàûc tênh caïc giäúng chuäúi giaì coï khaí nàng xuáút kháøu. - Giaì cui (träöng åí Tiãön Giang): Thán cao 2,3m, âæåìng kênh khoaíng 16-18cm. Beû têm häöng coï vãût âen, kêch thæåïc laï L/l = 2,2 - 2,3 (L laì chiãöu daìi vaì l laì chiãöu räüng laï). Tæì khi träöng âãún khi träø buäöng laì 9-9,5 thaïng. Quaìy hçnh noïn cuût, naíi nháút moüc xa cuäúng quaìy. Mäùi naíi coï tæì 14-20 traïi (naíi nháút âãún 20 traïi) vaì mäùi traïi nàûng 120-180g. Mäùi naíi nàûng tæì 1,17kg âãún 3,6kg. Mäùi quaìy trung bçnh (âiãöu kiãûn åí Thuí Âæïc) nàûng 19,8kg. Nàng suáút trung bçnh 19,8 táún/ha (máût âäü 1000 cáy/ha). Nàng suáút náöy coìn tæång âäúi tháúp so våïi næåïc ngoaìi. Chuäúi giaì cui Tán Phong (Tiãön Giang) coï nhiãöu âàûc tênh thæûc váût cuía giäúng Grande Naine theo hçnh thãø quaìy, traïi, mo coìn soït laûi åí cuäúng quaìy khi träø hãút naíi âæûc, voìi noaîn khä cuîng coìn soït laûi. Tuy nhiãn, cuäúng åí trãn bàõp laûi cong nhæ Poyo thay vç thàóng nhæ Grande Naine.
  7. 114 - Giaì cui (träöng åí Cáön Thå): Thán maìu häöng låüt trong beû nhæng bãn ngoaìi thç gäöm hai loaûi: loaûi beû coï vãût âen vaì loaûi beû coï vãút têm häöng. Cáy cao 2,5-3,1m, âæåìng kênh gäúc tæì 22-30cm, kêch thæåïc laï L/l = 2,8-2,86. Quaìy hçnh noïn cuût, traïi cäø chai roî rãût, bàõp coï soüc xaïm nhaût vaì láùn maìu têm, mo cong coìn soït laûi åí cuäúng quaìy, voìi noaîn coìn soït åí traïi khi âäún quaìy, cuäúng trãn bàõp cong. Mäùi quaìy coï 7-9 naíi. - Giaì luìn (träöng åí Thuí Âæïc): Thán maìu häöng låüt coï soüc tràõng, coï vãût âen phiaï trãn beû, thán chè cao 1.6m vaì coï âæåìng kênh åí gäúc låïn 20-25cm. Kêch thæåïc laï L/l = 2,2-2,3 vaì âàûc biãût laì meïp cuäúng ráút räüng khoaíng 5,5cm so våïi 3,5 cm åí giaì cui. Cáy träø håi såïm hån giaì cui 1-2 tuáön. Quaìy hçnh noïn trung bçnh. Âáöu traïi bàòng phàóng, choïp traïi hçnh cäø chai ngàõn hån giaì cui. Säú naíi coï thãø tæì 9 - 10 naíi. Naíi nháút coï âãún 24 traïi. Traïi låïn hån giaì cui åí âiãöu kiãûn tæång tæû vaì nàûng tæì 150g - 200g. ÅÍ âáút täút, traïi giaì luìn coìn to, nàûng hån næîa vaì säú traïi åí naíi nháút trãn 30 traïi. Traïi cong hån caïc chuäúi giaì khaïc. Giaì luìn hay Ba luìn (tãn goüi åí miãön Trung) thêch håüp cho cao nguyãn, miãön Trung vç chëu âæûng laûnh gioíi hån caïc giäúng chuäúi giaì khaïc. 3.6. Caïc giäúng chuäúi coï triãøn voüng trãn thãú giåïi. Ngæåìi ta thæåìng gheïp giäúng chuäúi Gros Michel våïi chuäúi giaì hæång, chuäúi Grande Naine hay Poyo (Robusta) våïi chuäúi giaì cui vaì chuäúi Naine våïi chuäúi giaì luìn. Trong thæûc tãú thç caïc giäúng chuäúi trãn hoaìn toaìn khäng giäúng hàón våïi caïc giäúng chuäúi giaì cui åí Viãût Nam. Caïc giäúng chuäúi träöng xuáút kháøu hiãûn nay trãn thãú giåïi gäöm coï: - Gros Michel: Coï nguäön gäúc åí Viãût Nam, Maî Lai. - Lacatan: Laì chuäúi thán cao nháút cuía nhoïm Cavendish. - Poyo: Coìn goüi laì chuäúi Robusta, Tall Mons Mari, Valery. - Grande Naine: Coìn goüi laì Giant Cavendish, Mons Mari. - Naine: Coìn goüi laì Dwarf Cavendish, Cavendish, Petite Naine.
  8. Baíng 15. Mäüt säú âàûc tênh cuía caïc thæï chuäúi träöng xuáút kháøu åí næåïc ngoaìi. Âàûc âiãøm Gros Michel Lacatan Poyo Grade Naine Naine 1. Chiãöu cao thán giaí 4-8m 4-6m Tháúp hån 2,5-2,75m 1,8-2,1m 2. Maìu beû laï Xanh låüt coï vaìi Maìu xanh coï nhuäüm maìu Maìu xanh coï nhuäüm maìu vãút häöng häöng náu häöng náu 3. Phiãún laï - Daìi 4m 3m 2,08-2,34m 1,64m 1,76m - Räüng 1,1m 0,8 0,78-0,82m 0,72m 0,78m - Tyí säú 3,65 3,6-3,8 2,6-2,9 2,3 2,0 4. Hçnh daûng buäöng Truû Truû Truû Noïn cuût Noïn cuût 5. Traïi - Säú naíi/buäöng 10-14 - - - - - Säú traïi/naíi 16-22 - - - - -Haìng phiaï trong naíi 3/4 thàóng 3/4 thàóng 1/2 thàóng 1/3 thàóng Cong 1 Cäø chai Troìn Troìn Troìn Troìn - Choïp traïi To Nhoí Nhoí Trung bçnh Trung bçnh - Cuäúng traïi 6. Chu kyì sinh 13-15 13-14 12 11 11 træåíng (thaïng)
  9. 7. Chäúng chëu -Dãù nhiãøm bãûnh -Khaïngbãûnh -Tæång âäúi -Chëu laûnh Panama Panama khaïng bãûnh khaï täút - Chëu haûn keïm -Dãù âäø ngaî Panama - Êt âäø ngaî -Dãù bë thäúi - Ráút dãù quaìy khi täön nhiãøm bãûnh træî Sigatoka
  10. 1 B. ÂÀÛC TÊNH THÆÛC VÁÛT. 1. HÃÛ THÄÚNG RÃÙ. Rãù chuäúi så cáúp cuía cáy con träöng bàòng häüt thæåìng chãút såïm vaì âæåüc thay thãú bàòng hãû thäúng rãù hæîu hiãûu. Cáy chuäúi con träöng bàòng cuí coï hãû thäúng rãù hæîu hiãûu ngay tæì nhæîng rãù âáöu tiãn. Caïc rãù caïi thæåìng moüc thaình tæìng nhoïm 3-4 rãù åí bãö màût truûc trung tám cuía cuí chuäúi, træåïc tiãn coï maìu tràõng vaì håi mãöm sau âoï tråí nãn cæïng. Âæåìng kênh rãù caïi tæì 5-10mm. Säú læåüng rãù thay âäøi tuìy theo tçnh traûng sinh træåíng cuía cáy, cuí chuäúi maûnh coï khoaíng 200 âãún 300 rãù caïi âaî tæåüng hay âaî daìi quaï cuí. Mäüt cáy chuäúi âang säúng coï täúi âa laì 500 rãù caïi, luïc träø buäöng chè coìn khoaíng 200-300 rãù caïi coìn säúng åí cáy meû. Tæì luïc träöng âãún khi chãút cáy chuäúi coï täøng cäüng khoaíng 600-800 rãù caïi. Trong âiãöu kiãûn thuáûn låüi, mäùi ngaìy rãù caïi coï thãø væån daìi 2-4,2cm. Chuïng thæåìng moüc nhiãöu åí pháön trãn cuía cuí, dæåïi mäüt chuït chäù tiãúp giaïp våïi beû laï. Tæì vë trê náöy chuïng phaït triãøn theo hæåïng nàòm ngang trong táöng âáút màût, caïc rãù caïi moüc ra åí pháön dæåïi cuía cuí thæåìng coï khuynh hæåïng moüc theo chiãöu thàóng âæïng. Tuy nhiãn khäng coï sæû khaïc biãût roî raìng giæîa 2 loaûi rãù naìy. Rãù caïi coï thãø phaït triãøn daìi 5-10m vaì sáu 75cm, âäi khi xuäúng trãn 1,2m. Rãù caïi moüc nhiãöu nháút tæì thaïng thæï 5 sau khi träöng. Tæì caïc rãù caïi seî moüc ra nhiãöu rãù nhaïnh ngang coï âæåìng kênh nhoí hån rãù caïi, tæì 1-2mm, daìi täúi âa khoaíng 15cm, mäùi ngaìy væån daìi khoaíng 1-2cm. Rãù nhaïnh ngang coï nhiãöu rãù läng âãø huït næåïc vaì dæåîng liãûu nuäi cáy, nãn thæåìng âæåüc goüi laì rãù dinh dæåîng. Rãù nhaïnh ngang thæåìng moüc caûn trong táöng âáút tæì 15-30cm vaì moüc åí pháön cuäúi cuía rãù caïi, vç váûy khi boïn phán khäng nãn boïn gáön gäúc. 2. THÁN. Cuí chuäúi hay coìn goüi laì thán tháût nàòm dæåïi màût âáút, khi phaït triãøn âáöy âuí coï thãø räüng âãún 30cm (åí giäúng Gros Michel). Pháön bãn ngoaìi chung quanh cuí chuäúi âæåüc bao phuí båíi nhæîng vãút seûo tæì beû laï coï daûng troìn. ÅÍ âaïy mäùi beû laï âãöu coï mäüt chäöi máöm nhæng chè caïc chäöi åí tæì pháön giæîa cuí âãún ngoün cuí laì phaït triãøn âæåüc, coï khuynh hæåïng moüc träöi dáön lãn. Caïc seûo beû laï moüc ráút gáön nhau laìm thaình khoaíng caïch loïng ráút ngàõn. Pháön mä phán sinh åí ngoün cuí cho ra caïc laï chuäúi ngay tæì khi cáy coìn nhoí. Khi cáy træåíng thaình, âiãøm tàng træåíng åí cuí chuäúi chuyãøn daûng thaình mäüt phaït hoa. Træåïc tiãn laì laìm heûp thán tháût tæì 30cm nhoí laûi coìn 5-8cm sau âoï væån daìi ra khoíi thán giaí cuìng våïi mäüt phaït hoa. Pháön bãn trong cuí chuäúi coï 2 vuìng chênh laì truûc trung tám vaì voí cuí, rãù chuäúi phaït sinh tæì hãû thäúng maûch tiãúp giaïp giæîa voí cuí vaì truûc trung tám.
  11. Sau khi taïch khoíi cáy meû, cuí chuäúi phaït triãøn theo chiãöu ngang êt âi, caïc chäöi máöm nhanh choïng phaït triãøn lãn khoíi màût âáút thaình láûp mäüt thán måïi goüi laì thán giaí. Thán giaí cao tæì 2-8m tuìy giäúng, âæåüc hçnh thaình do caïc beû laï äúp saït vaìo nhau. Maìu sàõc thán giaí thay âäøi tuìy giäúng. 3. CHÄÖI. Caïc cáy chuäúi con luïc måïi moüc thç thàóng goïc våïi thán tháût (cuí chuäúi), sau âoï måïi ngoïc âáöu lãn. Khi thán cáy con cao âæåüc 0,6-0,8m thç pháön dênh våïi cuí teo laûi. Cáy meû coï aính hæåíng caín sæïc låïn cuía caïc phiãún laï trãn cáy chuäúi con, do âoï caïc laï âáöu tiãn cuía cáy con thæåìng coï phiãún ráút nhoí våïi gán chênh, caïc cáy con naìy goüi laì "chäöi laï læåîi maïc". Khi taïch cáy con ra khoíi gäúc cáy meû, caïc laï moüc sau seî coï phiãún laï xanh roî rãût. Nhæîng cáy con cao 15-30cm maì âaî coï phiãún laï xanh thæåìng laì nhæîng cáy âaî taïch råìi gäúc meû quaï såïm, máút sæû ngàn caín cuîng nhæ sæû nuäi dæåîng cuía cáy meû, goüi laì "chäöi laï baìng". Chäöi væìa loï ra khoíi màût âáút goüi laì "ngoï". Ngoï chè coï laï vaíy. 4. BEÛ VAÌ LAÏ. Theo Champion (1961) tæì khi träöng âãún khi âäún quaìy cáy chuäúi moüc ra chæìng 25 âãún 35 laï coï phiãún. Theo Summerville (1944), chuäúi träöng tæì chäöi laï læåîi maïc cho ra âäü 10 laï våïi phiãún chè räüng 5cm, sau âoï måïi coï 35-40 laï phiãún låïn. Nãúu tênh luän 10 laï vaíy, laï læåîi maïc træåïc âoï, thç mäüt cáy chuäúi coï täøng cäüng khoaíng 60-70 laì. Caïc loaûi laï trãn cáy gäöm coï: - Laï vaíy: Moüc trãn chäöi luï coìn nhoí, chè coï beû vaì gán laï. - Laï maïc: Laï coï beû våïi phiãún laï ráút nhoí, hçnh læåîi maïc. - Laï mo (laï bàõc): Moüc trãn phaït hoa (cuìi buäöng) vaì trãn buäöng hoa (bàõp chuäúi). - Laï cåì: Chè coï mäüt laï cåì, xuáút hiãûn baïo hiãûu cáy sàõp träø hoa. Phiãún laï to, ngàõn, cuäúng laï ráút räüng. - Laï baìng: Laì loaûi laï chênh cuía cáy, cáúu taûo gäöm beû laï, cuäúng laï, phiãún laï våïi gán chênh vaì caïc gán phuû. - Âoüt xç gaì: Laì giai âoaûn phiãún laï chæa nåí ra, váùn coìn cuäün troìn laûi. 4.1. Beû laïï. Moüc tæì thán tháût, væån daìi ra trãn màût âáút. Càõt ngang beû tháúy coï daûng hçnh læåîi liãöm giæîa phçnh to 2-3cm, moíng dáön vãö 2 bãn. Trong beû coï nhæîng läø häøng to chæïa âáöy khäng khê, chiãúm gáön hãút diãûn têch våïi caïc vaïch ngàn laì caïc boï libe gäù. Khi beû laï
  12. phêa ngoaìi giaì, seî bë caïc beû non bãn trong nong ra laìm daûng læåîi liãöm cuía thán beû caìng måí räüng. Trãn thán giaí, caïc beû laï xãúp thaình voìng xoàõn äúc chãnh nhau mäüt goïc tæì 150-170 âäü. Chán beû måí räüng bao quanh cuí, khi chãút âãø laûi seûo bë suberin hoaï. Ngoaìi viãûc âãúm laï coìn xanh âãø biãút chuäúi moüc täút hay xáúu, viãûc quan saït caïc beû chuäúi maì phiãún laï âaî khä seî biãút chuäúi moüc maûnh hay yãúu. ÅÍ caïc cáy chuäúi moüc maûnh thç caïc beû náöy coï khuynh hæåïng taïch nghiãn ra khoíi thán giaí, beû dênh saït vaìo thán khi cáy moüc yãúu. Beû laï thæåìng säúng láu hån phiãún, moüc theo hçnh xoàõn äúc, daìi täúi âa 30cm mäùi ngaìy. 4.2. Phiãún laï. Ráút räüng, moüc âäúi xæïng qua gán chênh, coï daûng hçnh træïng keïo daìi. Phiãún laï dáöy 0,35-1mm, coï caïc gán phuû song song nhau vaì thàóng goïc gán chênh. Tuìy giäúng maì gán phuû näøi roî lãn hay khäng. Træåïc khi träø, laï chuäúi cuäún laûi coìn goüi laì âoüt xç gaì, khi träø thç phiãún bãn traïi måí ra træåïc. Khi nhiãût âäü >25oC våïi âáöy âuí næåïc vaì dæåîng liãûu, âoüt xç gaì coï thãø væån daìi 17cm/ngaìy, (phaït triãøn maûnh nháút vaìo ban âãm). Khi âiãöu kiãûn thåìi tiãút thuáûn låüi thç khoaíng 5-9 ngaìy seî nåí mäüt laï (giäúng Naine vaì Poyo), 8-11 ngaìy åí giäúng Gros Michel. Nhiãût âäü tháúp seî keïo daìi thåìi gian nåí laï, åí nhiãût âäü 25oC laï nåí bçnh thæåìng. Kêch thæåïc phiãún laï hay tyí säú chiãöu daìi/chiãöu räüng laï (L/l) âæåüc duìng âãø qui âënh mäüt säú giäúng chuäúi giaì träöng troüt. Chiãöu daìi phiãún laï thæåìng thay âäøi nhiãöu hån chiãöu räüng. Kêch thæåïc phiãún laï coìn tuìy thuäüc caïc thåìi kyì tàng træåíng cuía cáy chuäúi, cháút dinh dæåîng, caïc yãúu täú khê háûu (nháút laì nhiãût âäü). Mäüt säú laï træåíng thaình xong mäüt thåìi gian thç chãút. Mäüt cáy chuäúi âang phaït triãøn täút thæåìng coï khoaíng 10-15 laï baìng, trong âoï 4-5 laï trãn ngoün laì quang håüp maûnh nháút. Nãúu chuäúi moüc tháût täút thç coï thãø coï 20 laï baìng. Khi quaìy sàõp chên thç säú laï baìng coìn âäü 6-8 laï trãn cáy. Nhæ váûy, khi chæa coï buäöng mäüt cáy chuäúi cáön coï khoaíng 10 laï xanh måïi xem laì sinh træåíng taûm âæåüc. ÅÍ næåïc ta, chuäúi träöng êt khi âaût âæåüc säú laï noïi trãn vç mæïc âäü thám canh thæåìng tháúp, sáu bãûnh nhiãöu... - Cuäúng laï: Âènh beû heûp dáön vaì dáöy lãn taûo thaình cuäúng laï, caïc boï såüi trong beû xãúp chàût hån nhæng váùn coìn caïc läø thäng khê. Cuäúng laï thæåìng dai chàõc âãø mang näøi phiãún laï. Âäúi våïi cuäúng laï thç hãù caìng moüc sau caìng daìi ra hån. Khoaíng caïch giæîa 2 cuäúng laï trãn thán giaí goüi laì loïng giaí, loïng caìng ngàõn biãøu hiãûn cáy moüc keïm. Phiãún laï chuäúi låïn dáön maîi cho âãún khi chuäúi sàõp träø buäöng.
  13. - Gán chênh: Cuäúng laï keïo daìi vaì nhoí dáön coï mang phiãún laï 2 bãn. ÅÍ pháön gán chênh coï 1 táöng tãú baìo âàûc biãût âãø træång næåïc. Chuäúi thiãúu næåïc thç seî heïo vaì phiãún laï cuäún cong vaìo åí táöng náöy âãø giaím båït sæû thoaït håi næåïc. - Khê khäøng: ÅÍ màût dæåïi phiãún laï thæåìng nhiãöu gáúp 5 láön màût trãn. ÅÍ giäúng Gros Michel, mäùi mm2 màût dæåïi phiãún laï chæïa 220 khê khäøng, màût trãn laì 50. Mæïc âäü thoaït håi næåïc hay quang täøng håüp åí màût dæåïi låïn hån màût trãn 4 âãún 8 láön. Viãûc âãúm säú khê khäøng åí laï chuäúi giuïp phán biãût âæåüc giäúng chuäúi träöng laì læåîng bäüi, tam bäüi hay tæï bäüi. Giäúng læåîng bäüi thæåìng moüc yãúu hån. Summreville chia thåìi kyì tàng træåíng cuía giäúng chuäúi Gros Michel ra laìm 2 giai âoaûn, mäùi giai âoaûn âäü 3 thaïng. ÅÍ giai âoaûn âáöu, kêch thæåïc laï låïn nhoí tuìy theo mæïc âäü cung cáúp dinh dæåîng trong âáút. ÅÍ giai âoaûn sau, kêch thæåïc laï tuìy thuäüc khê háûu, cháút dinh dæåîng khäng coìn taïc duûng nhiãöu trãn sæû phaït triãøn cuía laï næîa. Chênh nhiãût âäü vaì vuî læåüng laì 2 yãúu täú chênh âãø qui âënh sæû phaït triãøn laï åí giai âoaûn sau. Nháûn xeït náöy ráút quan troüng trong viãûc boïn phán giuïp cho laï phaït triãøn täút trong giai âoaûn âáöu. Caïc nghiãn cæïu cuía Lassoudieìre vaì Charpentier (1971) trãn chuäúi Poyo cho tháúy, caïc laï åí giai âoaûn âáöu coï taïc duûng giuïp cuí chuäúi låïn thãm. Bàõt âáöu åí giai âoaûn coï laï thæï 8 âãún laï thæï 10 thç laï chuäúi coï muûc âêch âãø nuäi buäöng. Trong âiãöu kiãûn nhiãût âåïi, åí giäúng Naine vaì Poyo, trung bçnh mäüt tuáön lãù mäüt laï seî nåí hoaìn toaìn. ÅÍ giäúng Gros Michel laì 8-11 ngaìy. Nhiãût âäü thêch håüp âãø laï nåí ra laì tæì trãn 25oC, nãúu nhiãût âäü tæì 20-25oC thç laï moüc cháûm. Nãúu nhiãût âäü trãn 28oC vaì dæåîng liãûu, næåïc âáöy âuí thç âoüt xç gaì seî daìi täúi âa laì 17cm mäùi ngaìy.Ban âãm âoüt daìi mau hån ban ngaìy.Viãûc thiãúu, thæìa næåïc cuîng laìm âoüt chuäúi ngæng moüc daìi ra. Thåìi gian mäüt laï chuäúi säúng tæì khi nåí âãún khi khä laì 100 âãún 200 ngaìy tuìy âiãöu kiãûn dinh dæåîng vaì sáu bãûnh. 5. HOA VAÌ TRAÏI. 5.1. Hoa. Summerville chia chu kyì sinh træåíng cuía chuäúi ra laìm 3 thåìi kyì: Thåìi kyì tàng træåíng: Gäöm 2 giai âoaûn nhæ âaî nãu åí trãn. Thåìi kyì tæåüng buäöng: Viãûc tæåüng buäöng åí chuäúi âæåüc bàõt âáöu tæì sæû chuyãøn daûng cuía voìm tàng træåíng trãn cuí chuäúi. ÅÍ giäúng chuäúi Naine, khi coï laï thæï 11 xuáút hiãûn bãn trong thán giaí thç tháúy âæåüc voìm tàng træåíng tæåüng buäöng bàòng kênh luïp. Nghéa laì åí cáy chuäúi xuáút hiãûn laï thæï 11 thç voìm tàng træåíng chuyãøn sang sinh saín. Theo Alexandroviez, biãøu thë âáöu tiãn laì âènh cuía voìm tàng træåíng coï hçnh choïp chæïng toí thán cuí âang væån lãn ráút nhanh, mäùi ngaìy coï thãø daìi 8cm. Hçnh thaïi bãn
  14. ngoaìi cuía cáy háöu nhæ khäng thay âäøi, nhæng nãúu âo tháût chênh xaïc thç tháúy caïc phiãún laï moüc ra trong khoaíng thåìi gian náöy tæång âäúi daìi hån caïc laï ra træåïc âoï, coï thãø laì do sæû væån daìi cuía truû trung tám. Trãn chuäúi Poyo, sæû phaït triãøn kên cuía buäöng hoa khoaíng 100 ngaìy. Trong suäút thåìi gian âoï, nhæîng hoa nguyãn thuyí phán hoaï khäng ngæìng vaì bàõt âáöu phaït triãøn, âäöng thåìi thán mang buäöng hoa táûn cuìng daìi ra âãø thoaït ra khoíi nhæîng laï cuäúi cuìng. Laï cuäúi cuìng ngàõn, räüng våïi gán laï trung tám khuyãút vaì räüng ra, laï náöy baïo hiãûu nhæîng beû khäng mang hoa nhuï ra tiãúp theo âoï (laï mo), nhæîng beû náöy coï daûng hçnh træïng, nhoün muíi, coï gán doüc, maìu vaìng âãún âoí têm coï näøi saïp åí màût ngoaìi, sau âoï heïo vaì ruûng såïm. ÅÍ giäúng Lacatan, thåìi gian âãø thán tháût væån daìi âáøy phaït hoa ra khoíi thán giaí keïo daìi khoaíng 1 thaïng. Thåìi kyì träø buäöng: Khi thán tháût âáøy phaït hoa ra khoíi thán giaí goüi laì träø buäöng, åí thåìi kyì náöy thán tháût tiãúp tuûc daìi ra thãm vaì âæåìng kênh nhoí hån næîa. Caïc hoa caïi (hçnh thaình traïi) khäng tæåüng ra næîa vaì buäöng hoa bàõt âáöu tæåüng hoa âæûc, âäöng thåìi phiãún laï moüc ra trong luïc náöy heûp âi vaì traïi bàõt âáöu phaït triãøn . ÅÍ mäüt säú giäúng träöng troüt thán nhoí coï thãø tháúy thán giaí håi phçnh ra vaì âoaïn âæåüc laì cáy sàõp träø buäöng. Tæì khi träø buäöng âãún khi traïi chên trung bçnh laì 3 thaïng. Nãúu tråìi khä haûn thç seî keïo daìi ra hån næîa, tæì 150-200 ngaìy. Buäöng hoa: Buäöng hoa laì mäüt phaït hoa, trãn buäöng, hoa moüc thaình tæìng chuìm (naíi hoa) trãn choïp cuía thán tháût, theo âæåìng xoàõn äúc. Nhæîng chuìm moüc sau coï säú hoa êt dáön vaì kêch thæåïc cuîng nhoí âi. Sau khi âiãøm sinh træåíng âaî cho ra mäüt säú chuìm hoa caïi thç coï sæû thay âäøi khaï âäüt ngäüt, säú læåüng hormone caïi âaî caûn. Khi âoï coï sæû xuáút hiãûn nhæîng chuìm hoa âæûc våïi säú læåüng thæåìng ráút nhiãöu. Trãn mäùi chuìm coï 2 haìng hoa, phaït triãøn tæì phaíi sang traïi luán phiãn nhau. Hoa caïi coï næåïm vaì voìi nhuûy låïn, caïnh hoa thæåìng coï maìu tràõng chia thaình 5 khêa åí âènh, nhë âæûc khäng coï tuïi pháún. Hoa âæûc coï noaîn saìo thoaïi hoïa, voìi nhuûy nhoí vaì nhë âæûc coï bao pháún, nhæng åí caïc giäúng träöng troüt thç êt khi bao pháún chæïa pháún hoa. Mäüt ngaìy sau khi nåí, hoa âæûc ruûng. Hoa caïi khäng coï táöng tãú baìo ruûng åí âaïy noaîn saìo nãn khäng ruûng. Âáöu næåïm nhuûy caïi coï máût hoa âãø thu huït ong, bæåïm, kiãún...Âäi khi ngæåìi ta coìn phán biãût hoa læåîng tênh, coï noaîn saìo nhoí nhæng khäng hçnh thaình traïi âæåüc. Caïch thæïc bàõp chuäúi moüc chè lãn tråìi, moüc ngang hay moüc thoìng xuäúng âáút âæåüc duìng âãø xãúp loaûi caïc giäúng chuäúi träöng troüt. Thäng thæåìng, khi måïi nåí hoa hæåïng lãn trãn nhæng trong 1-2 ngaìy sau thç quay xuäúng âáút.
  15. ÅÍ caïc giäúng chuäúi träöng troüt, nhæîng chuìm hoa åí gáön cuäúng bàõp chuäúi laì nhæîng hoa caïi, coìn nhæîng chuìm moüc sau laì nhæîng hoa âæûc. ÅÍ nhoïm chuäúi giaì, trung bçnh coï 9 âãún 10 chuìm hoa caïi (naíi), nãúu âiãöu kiãûn thuáûn låüi säú chuìm hoa coï thãø lãn âãún 13-15 chuìm (naíi) vaì khi thaình traïi mäùi buäöng coï thãø nàûng 15-18kg, nãúu täút coï thãø âaût âãún 30kg/buäöng. 5.2. Traïi. 5.2.1.Sæû phaït triãøn cuía traïi. ÅÍ caïc giäúng chuäúi hoang thç sæû thuû pháún giuïp cho traïi phaït triãøn vaì traïi træåíng thaình chæïa nhiãöu häüt maìu âen âæåüc bao boüc båíi mäüt êt thët coï vë ngoüt, phaït triãøn tæì vaïch cuía noaîn saìo. Nãúu ngàn cháûn khäng cho thuû tinh thç traïi teo laûi vaì ruûng âi sau vaìi tuáön. Troüng læåüng traïi tàng gáön nhæ tuyãún tênh âãún 80-90 ngaìy (thåìi âiãøm càõt âãø xuáút kháøu). Tyí lãû thët traïi/voí tàng âãöu trong suäút quaï trçnh tàng træåíng cuía traïi. Kêch thæåïc traïi trung bçnh giaím dáön tæì naíi thæï nháút âãún naíi choït vaì thæåìng traïi naíi choït chè âaût 55-60% so våïi naíi thæï nháút. Trong cuìng mäüt naíi cuîng coï sæû khaïc biãût vãö kêch thæåïc traïi, traïi åí haìng trãn låïn hån traïi åí haìng dæåïi. Sæû khaïc biãût náöy låïn nháút åí naíi thæï nháút (15%) vaì giaím dáön âãún naíi cuäúi cuìng thç khäng coï sæû khaïc biãût næîa. ÅÍ giäúng chuäúi Gros Michel coï khoaíng 22 traïi trãn naíi låïn nháút. Trongkhi åí giäúng giaì luìn, Naine, säú traïi coï thãø lãn âãún 30 åí nhæîng naíi låïn nháút vaì naíi thæï nhç thæåìng låïn hån naíi thæï nháút. Caïc giäúng chuäúi giaì cui åí Viãût Nam thæåìng coï 7-9 naíi/quaìy, åí caïc naíi låïn nháút êt khi coï trãn 20 traïi. 5.2.2. Säú häüt åí traïi. Traïi cuîng coï thãø phaït triãøn khäng cáön sæû thuû pháún. Chuäúi träöng åí Viãût Nam thæåìng phaït triãøn theo caïch náöy, goüi laì trinh quaí sinh. Ruäüt chuäúi phaït sinh tæì låïp tãú baìo bãn trong voí chuäúi hay tæì caïc ngàn muïi chæï khäng phaíi tæì noaîn saìo vaì khäng thuû tinh âæåüc vç noï laì tam nhiãøm, coï leî do coï sæû báút thuû caïc di tæí åí noaîn saìo hay vç nhë âæûc khäng coï pháún. Giäúng chuäúi giaì Gros Michel laì mäüt giäúng tam nhiãùm, nhë âæûc khäng coï pháún, nhæng nãúu träöng xen keí våïi mäüt giäúng coï pháún nhiãöu nhæ chuäúi ræìng thç mäùi quaìy coï thãø coï mäüt hai häüt, âäi khi coï vaìi chuûc häüt. Nguäön gäúc sinh lyï cuía trinh quaí sinh laì do caïc kêch thêch täú (Auxin hay Cytokinin) nhæng cuîng chæa âæåüc roî làõm.
  16. C. CAÏC YÃU CÁÖU NGOAÛI CAÍNH. 1. KHÊ HÁÛU. Sæû phán bäú caïc vuìng träöng chuäúi trãn thãú giåïi cho tháúy hiãûn nay chuäúi âæåüc träöng âãún vé âäü 30 Bàõc vaì Nam åí khê háûu aï nhiãût âåïi, muìa âäng tråìi khaï laûnh. Mäüt vaìi vuìng canh taïc chuäúi nàòm xa xêch âaûo gäöm coï New South Wales, Âaìi Loan, bàõc ÁÚn Âäü, Ai Cáûp, Queenland(UÏc Cháu), Natal (Nam Phi), Sao Paulo (Braxin) vaì Israel. Nhæîng vuìng nàòm trong giåïi haûn trãn cuîng coï nhiãöu chãú âäü khê háûu khaïc nhau (coï vuìng thuáûn låüi nhæng cuîng coï vuìng khäng thêch håüp cho chuäúi phaït triãøn). Caïc væåìn chuäúi träöng trong khê háûu aï nhiãût âåïi thæåìng coï nàng suáút cao hån caïc væåìn chuäúi åí khê háûu nhiãût âåïi nhæ Viãût Nam, tuy ràòng åí vuìng aï nhiãût âåïi coï nhiãût âäü tháúp vaìo muìa âäng laìm chuäúi ngæng tàng træåíng caí thaïng. Caïc væåìn chuäúi vuìng nhiãût âåïi thæåìng coï nhæîng khuyãút âiãøm laì: - Nhiãût âäü vaì áøm âäü cao nãn sáu bãûnh nhiãöu. - Dãù bë thiãúu næåïc trong muìa khä hoàûc mæa nhiãöu trong muìa mæa laìm cháút dinh dæåîng bë træûc di nãn âáút keïm maìu måí. - Tuäøi thoü khäng cao. 1.1. Nhiãût âäü. Nhiãût âäü trung bçnh hàòng nàm täúi haío âãø chuäúi phaït triãøn laì 20-25oC. Nhiãût âäü täúi thiãøu laìm chuäúi Poyo ngæng tàng træåíng laì 16oC, trong khi åí giäúng Naine (tæång âæång giäúng giaì luìn) laì 11oC. Vç váûy träöng giäúng Naine åí miãön Bàõc thêch håüp hån nhæîng giäúng chuäúi khaïc. ÅÍ vuìng aï nhiãût âåïi, cæï lãn cao 100m thç thåìi gian thu hoaûch keïo daìi thãm 45 ngaìy. ÅÍ vuìng nhiãût âåïi, cæï lãn 300m thç thåìi gian thu hoaûch keïo daìi cuîng âäü 45 ngaìy. Chuäúi sau khi ngæng tàng træåíng seî moüc tråí laûi khi nhiãût âäü tàng lãn. Nhiãût âäü täúi âa cuîng laìm chuäúi bë thiãût haûi. Nãúu chuäúi chæa tæåüng buäöng, gàûp nhiãût âäü tháúp thç säú laï seî ra nhiãöu hån (40-45 laï thay vç 30-35 laï), thåìi gian laï xuáút hiãûn láu hån, nghéa laì láu thu hoaûch, do âoï chuäúi träöng åí Âaì Laût, Baío Läüc láu thu hoaûch hån åí ÂBSCL. Nãúu chuäúi bàõt âáöu tæåüng buäöng maì gàûp laûnh thç buäöng seî hæ haûi, caïc hoa chuäúi coï êt hån 5 nhë âæûc, báöu noaîn êt hån 3 ngàn, cuäúng quaìy ngàõn laìm cho caïc naíi moüc khêt, traïi nhoí meïo moï. Sau khi träø buäöng maì gàûp tråìi laûnh thç thåìi gian chên coï thãø keïo daìi âãún 6 thaïng, ruäüt chuäúi bë vaìng âi, voí bë báöm, dãù thäúi, pháøm cháút xáúu. Âäöng bàòng säng Cæíu Long nàòm trong vé âäü tæì 8 âäü 30 phuït âãún 10 âäü 40 phuït, tæïc laì nàòm trong vuìng thuáûn låüi cho chuäúi phaït triãøn. Chãnh lãûch nhiãût âäü giæîa caïc thaïng thæåìng khäng quaï 3oC, êt khi nhiãût âäü trung bçnh ngaìy xuäúng dæåïi 20oC. Thaïng
  17. giãng laì thaïng coï nhiãût âäü tháúp nháút cuîng trãn dæåïi 25oC, coìn caïc thaïng khaïc trong nàm laì tæì 26-28oC, do âoï ÂBSCL ráút thêch håüp âãø träöng chuäúi. 1.2.Vuî læåüng vaì næåïc. Diãûn têch laï chuäúi Naine thoaït håi næåïc täúi âa mäùi ngaìy laì 5mm khi nhiãût âäü lãn âãún 38oC vaì áøm âäü tæång âäúi cuía khäng khê nhoí hån 50% Nãúu täøng bæïc xaû màût tråìi låïn laìm nhiãût âäü cao hån vaì áøm âäü tæång âäúi cuía khäng khê tháúp hån trãn thç laï chuäúi seî uäún cong vaì heïo vaìo ban træa do rãù chuäúi khäng âuí sæïc huït quaï 5mm næåïc mäùi ngaìy. ÅÍ ÂBSCL coï nåi bäúc håi âãún 6mm/ngaìy (thoaït håi coìn cao hån) trong muìa nàõng laìm chuäúi cháûm phaït triãøn nãúu khäng cung cáúp âuí næåïc. ÅÍ miãön nhiãût âåïi, mäùi thaïng nàõng cáön tæåïi trãn 180mm måïi âuí thoía maîn nhu cáöu vãö bäúc thoaït håi næåïc cho chuäúi giäúng Naine. Trong muìa mæa, vuî læåüng cáön 1500- 2000mm, phán bäú âãöu, laì âuí cho nhu cáöu cuía chuäúi. Viãût Nam coï khê háûu gioï muìa, vuî læåüng phán bäú khäng âãöu trong nàm. Muìa nàõng keïo daìi khoaíng 6 thaïng, læåüng mæa khäng âaïng kãø vaì åí vuìng âáút cao, thuíy cáúp trong âáút ruït xuäúng sáu, chuäúi bë thiãúu nhiãöu næåïc cáön phaíi âæåüc tæåïi. Nhoïm chuäúi giaì khi bë thiãúu næåïc thç cáön âãún 3-4 tuáön måïi nåí mäüt laï (thay vç mäùi tuáön 1 laï). Beû chuäúi ngàõn âi vaì chuäúi nhæ bë chuìn ngoün. Cuäúng laï coï khuynh hæåïng xãúp theo hçnh reî quaût. Caïc laï giaì mau khä, caïc laï xanh thç cuäún laûi vaì ruî xuäúng. Chuäúi cháûm träø buäöng. Naíi moüc khêt laûi trãn cuäúng quaìy vç cuäúng quaìy ngàõn laûi vaì chuäúi coï thãø träø ngang häng. Giäúng chuäúi xiãm thç tæång âäúi khaïng haûn hån vç khaí nàng bäúc thoaït håi næåïc tháúp. Thæìa næåïc laìm rãù chuäúi bë ngäüp. Caïc tãú khäøng trong âáút phaíi chæïa êt nháút 25- 35% khäng khê thç rãù chuäúi måïi moüc täút âæåüc. Thæìa næåïc keïo daìi trong 15 ngaìy thç âoüt chuäúi khäng moüc daìi ra næîa. Hiãûn tæåüng thæìa næåïc laìm laï chuäúi bë vaìng, laï ra cháûm, chuìn ngoün, quaìy ngàõn, naíi khêt, ruäüt traïi bë vaìng. ÅÍ ÂBSCL, læåüng mæa táûp trung vaìo muìa mæa kãút håüp våïi næåïc luî cao nãn åí âáút thoaït thuíy keïm hoàûc lãn lêp tháúp laìm âáút bë uïng næåïc, rãù chuäúi bë thäúi âi laìm cáy sinh træåíng cháûm, nãúu keïo daìi seî laìm cáy chãút. Vuìng träöng chuäúi haìng hoaï phaíi choün nåi êt bë aính hæåíng luî vaì phaíi lãn lêp âuí cao. 1.3. AÏnh saïng. Táút caí caïc giäúng chuäúi âãöu cáön nhiãöu aïnh saïng màûc duì chuäúi khäng coï quang kyì tênh. AÏnh saïng ráút cáön thiãút cho quang täøng håüp. Caïc khê khäøng màût dæåïi cuía laï chuäúi bàõt âáöu måí âãø quang håüp khi cæåìng âäü aïnh saïng bàõt âáöu tæì 1.000 lux vaì tàng
  18. dáön tæì 2.000-10.000 lux, cháûm dáön tæì 10.000 âãún 30.000 lux, sau âoï seî coï hiãûn tæåüng baîo hoaì aïnh saïng. Màût trãn cuía laï chuäúi êt quang håüp hån vç caïc khê khäøng åí màût trãn laï cáön cæåìng âäü aïnh saïng tæì 20.000 lux âãø måí. Vaìo muìa mæa, nhiãöu ngaìy aïnh saïng dæåïi 30.000 lux seî khäng âuí cho sæû quang täøng håüp täúi âa, nháút laì trãn nhoïm chuäúi giaì. ÅÍ nhæîng væåìn chuäúi thiãúu aïnh saïng thç cáy con âåìi sau thæåìng cao hån âåìi træåïc khoaíng 50cm. Laï maìu vaìng tràõng khi cáy bë thiãúu quaï nhiãöu aïnh saïng. Khäng nãn âãø buûi chuäúi coï quaï nhiãöu cáy con gáy caûnh tranh dinh dæåîng vaì aïnh saïng. 1.4. Gioï. Gioï baîo vaì bàng giaï laì hai yãúu täú khê háûu gáy thiãût haûi væåìn chuäúi khoï khàõc phuûc nháút. ÅÍ næåïc ta khäng coï bàng giaï, nhæng gioï baîo cáön phaíi âæåüc quan tám khi láûp væåìn. Væåìn chuäúi khäng träöng cáy chàõn gioï seî laìm laï raïch nhiãöu, aính hæåíng âãún quang håüp, giaím nàng suáút sau náöy. Gioï låïn laìm troïc gäúc, gaîy thán, gaîy beû, laìm hæ hãû thäúng rãù, taûo âiãöu kiãûn cho bãûnh Panama phaït triãøn. 2. ÂÁÚT ÂAI. Saín xuáút chuäúi haìng hoïa phaíi choün nhæîng vuìng âáút bàòng phàóng, coï låüi âiãøm laì váûn chuyãøn dãù daìng. Âáút khäng bë xoïi moìn vaì dãù dáùn thuíy. Âáút ÂBSCL coï thãø thoía maîn yãu cáöu trãn, tuy nhiãn âáút thæåìng coï mæûc thuíy cáúp cao, hay bë luî luût haìng nàm, haìm læåüng seït trong âáút cao, coï nåi bë pheìn vaì màûn. Choün âáút träöng chuäúi cáön càn cæï vaìo caïc yãúu täú sau âáy: 2.1.Yãúu täú lyï hoüc. Coï 3 tênh cháút chênh phaíi khaío saït laì: - Bãö sáu cuía tràõc diãûn. - Âäü thäng khê. - Khaí nàng giæî, thoaït næåïc. Rãù chuäúi coï thãø moüc sáu âãún 75-120cm, nãn bãö sáu cuía tràõc diãûn träöng troüt cáön khoaíng 0,6-1m, khäng coï âaï cæïng hay mæûc næåïc ngáöm hiãûn diãûn mäüt thåìi gian naìo âoï trong nàm. Vaìo muìa mæa háöu hãút âáút ÂBSCL âãöu bi ngáûp, nãúu khäng thç mæûc thuíy cáúp trong âáút cuîng ráút gáön màût âáút (ngoaûi træì âáút thäø cæ, chán nuïi vaì phuì sa cäø). Âaìo mæång lãn lêp laì biãûn phaïp laìm tàng bãö sáu tràõc diãûn âuí âãø bäü rãù chuäúi phaït triãøn. Nhæîng vuìng ngáûp sáu khäng nãn träöng chuäúi haìng hoïa, vç phaíi lãn lêp cao,
  19. trong muìa nàõng khäng âuí næåïc tæåïi, chuäúi bë häúc, hån næîa thènh thoaíng bë luût laìm thiãût haûi nghiãm troüng væåìn chuäúi. Nhæîng dáúu hiãûu khi âáút thoaït thuíy keïm laì: - Nhiãöu âäúm ré vaìng hay âoí trong pháøu diãûn. - Vaìo muìa mæa láúy coüc áún sáu vaìo âáút æåït khi nhäø lãn nghe tiãúng kãu bç boîm nhæ måí nuït chai. - Rãù chè moüc caûn åí låïp âáút bãn trãn hoàûc choïp rãù bë thäúi nhiãöu. - Laï chuäúi khäng xanh tæåi, coï veí vaìng uïa. Âáút nhiãöu seït coï khaí nàng giæî næåïc täút, nhæng thoaït thuíy ráút keïm, khi tæåïi dãù bë âoïng vaïng trãn màût laìm næåïc chaíy traìn khäng tháúm vaìo âáút âæåüc, khàõc phuûc bàòng caïch boïn thãm cháút hæîu cå cho væåìn chuäúi. 2.2. Yãúu täú hoïa hoüc. Chuäúi chëu âæûng âæåüc 300-350mg NaCl hoìa tan/lêt, âäü màûn täøng cäüng phaíi dæåïi 2mmho/cm. Tæåïi næåïc quaï màûn, laï chuäúi seî coï nhiãöu vãút soüc náu. Nhæîng vuìng âáút maì kinh raûch bë nhiãøm màûn trong muìa nàõng phaíi coï kinh mæång træî næåïc ngoüt hoàûc âaìo "cáy næåïc" âãø tæåïi cho chuäúi. Sæû ngäü âäüc Fe vaì Al hoìa tan trong âáút chua coï pH tháúp åí cáy chuäúi thç chæa âæåüc biãút roî vç caïc væåìn chuäúi täút trãn thãú giåïi âãöu träöng åí âáút coï pH cao. Khi lãn lêp träöng chuäúi åí ÂBSCL cáön chuï yï khäng âæa táöng pheìn hoaût âäüng (nháút laì pheìn tiãöm taìng) lãn màût lêp. Nhæîng nàm âáöu sau khi lãn lêp coï thãø träöng chuäúi xiãm, coï leî âáy laì giäúng chëu âæåüc Fe vaì Al täút hån caïc giäúng chuäúi khaïc?, váún âãö náöy cáön âæåüc nghiãn cæïu thãm. Chuäúi coï thãø âæåüc träöng trong âáút coï pH tæì 4,5-8,5, tuy nhiãn thêch håüp nháút laì khoaíng 6. Noïi chung, âáút träöng chuäúi khäng âæåüc quaï chua, cáön nhiãöu cháút hæîu cå, coï tyí lãû N cao, P væìa phaíi vaì âáöy âuí K. 3. CHÁÚT DINH DÆÅÎNG. 3.1. Caïc nguyãn täú âa læåüng. 3.1.1. Cháút âaûm (N). Chuäúi háúp thu N suäút thåìi gian sinh træåíng. Hai thaïng âáöu sau khi träöng mæïc háúp thu N coìn êt nhæng seî tàng dáön maîi sau âoï âãún 2 thaïng træåïc khi träø buäöng. Luïc träø buäöng laï chuäúi ra cháûm vaì mæïc háúp thu N giaím båït. Tuy nhiãn, chuäúi váùn coìn háúp thu N cho âãún giæîa thåìi kyì traïi chên (thåìi gian tæì khi träø buäöng âãún khi âäún quaìy). Do âoï, cáön cung cáúp N vaìo khoaíng 1,5 thaïng sau khi träöng cho âãún 1 thaïng træåïc khi träø buäöng.
  20. Caïc nghiãn cæïu cuía Martin-Preïvel (1965) åí chuäúi Poyo, Naine, Grande Naine cho biãút ràòng mäùi táún quaìy chuäúi láúy âi 2kg N. Nãúu tênh ràòng væåìn chuäúi giaì åí Viãût Nam cho nàng suáút 5-10 táún quaìy/ha thç âaî láúy âi 10-20 kgN/ha mäùi muìa. Nãúu âaût nàng suáút 20-30 táún quaìy/ha thç láúy âi 40-60kgN/ha vaì nãúu thám canh cho nàng suáút cao 40-50 táún/ha thç phaíi láúy âi tæì 80-100kgN/ha, coï khi âãún 200-250kgN/ha mäùi muìa. Phán têch laï chuäúi, näöng âäü N phaíi trãn 2,6-3% cháút khä, chuäúi måïi khäng coï phaín æïng våïi phán N. ÅÍ näöng âäü 1,5%N, laï chuäúi coï dáúu hiãûu thiãúu N roî rãût. Âáút träöng chuäúi nãn chæïa täúi thiãøu 2% cháút hæîu cå tråí lãn. Nãúu êt hån mæïc náöy thç phaíi bäöi dæåîng cháút hæîu cå ngay tæì nàm âáöu tiãn. ÅÍ ÂBSCL, ngoaûi træì âáút caït giäöng, phuì sa cäø vaì chán nuïi, thç háöu hãút âáút coìn laûi coï haìm læåüng hæîu cå cao. Tuy nhiãn sau mäüt vaìi nàm träöng chuäúi cáön phaíi buì âàõp laûi cho âáút viãûc máút cháút hæîu cå, cháút N do ræía träi. Cáy thiãúu N seî moüc yãúu, cáy nhoí, laï coï maìu xanh vaìng nhaût, sinh træåíng bë cháûm laûi do giaím täúc âäü ra laï vaì giaím kêch thæåïc laï måïi ra. Nhæîng laï giaì cuîng baûc maìu dáön, âãún giai âoaûn cuäúi meïp laï coï thãø bë chãút khä, chuäúi âeí chäöi êt, êt träø buäöng, nàng suáút keïm. Boïn âáöy âuí N giuïp cáy sinh træåíng nhanh, träø buäöng såïm hån, diãûn têch laï tàng laìm tàng khaí nàng quang håüp, troüng læåüng trung bçnh cuía buäöng tàng, traïi låïn hån thãø hiãûn qua viãûc tàng tyí lãû giæîa troüng læåüng buäöng so våïi säú læåüng naíi. Hiãûn tæåüng thæìa N mäüt caïch khäng cán âäúi seî laìm cáy máùn caím hån âäúi våïi caïc bãûnh do náúm vaì coï thãø laìm aính hæåíng xáúu âãún pháøm cháút traïi. 3.1.2. Cháút kali (K). Chuäúi háúp thu êt K vaìo 2 thaïng âáöu sau khi träöng nhæng sau âoï gia tàng ráút maûnh. Trong 4-5 thaïng kãú tiãúp, sæû háúp thu K tàng lãn 20-30 láön. Näöng âäü K åí laï chuäúi coï thãø lãn âãún 20% cháút khä (ráút êt loaûi cáy coï thãø háúp thu K nhiãöu nhæ váûy). Sau khi träø buäöng chuäúi khäng coìn háúp thu K næîa, nhæng buäöng chuäúi seî sæí duûng K têch tuû åí thán, beû, cuäúng laï âãø phaït triãøn. Do âoï cáön cung cáúp K vaìo caïc thaïng træåïc khi träø buäöng vç luïc náöy chuäúi cáön nhiãöu K nháút. ÅÍ vuìng nhiãût âåïi, sæû træûc di cháút K trong muìa mæa ráút cao, coï thãø lãn âãún 200- 300kg K2O mäùi máùu. Nhiãöu nhaì nghiãn cæïu cho ràòng âáút phaíi coï trãn 2 meq K/100g måïi khoíi cáön boïn phán K (trãn 1meq/100g laì âáút giaìu K), âiãöu náöy êt tçm tháúy åí âáút âai Viãût Nam. ÅÍ ÂBSCL, âáút coï K trao âäøi cao laì âáút ven biãøn cuîng chè âaût 0,7 meq/100g. Do âoï, cáön phaíi boïn phán kali cho væåìn chuäúi ngay tæì khi bàõt âáöu träöng. Thiãúu K thç nhæîng laï giaì ngaî maìu vaìng ráút nhanh, xuáút hiãûn nhæîng näút hoaûi thæ åí rça laï. Trãn laï coï nhæîng vãút náu sáùm åí gán laï, nhæîng vãút næït åí gán, cuäúng laï, sau
Đồng bộ tài khoản