Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 2

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:38

1
314
lượt xem
147
download

Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 2

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình chăn nuôi cơ bản - chương 2', khoa học tự nhiên, nông - lâm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 2

  1. z  Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 2
  2. CHƯƠNG II GI NG V T NUÔI Trong chương này, chúng ta s ñ c p ñ n nh ng khái ni m cơ b n v v t nuôi, gi ng, dòng v t nuôi. Trên cơ s các căn c phân lo i khác nhau, các gi ng v t nuôi ñư c phân lo i thành các nhóm nh t ñ nh. Các nhóm v t nuôi khác nhau trong cùng m t căn c phân lo i ñòi h i nh ng ñ nh hư ng s d ng, ñi u ki n chăn nuôi và qu n lý khác nhau. Ph n cu i cùng c a chương nh m gi i thi u sơ lư c v các gi ng v t nuôi ch y u hi n ñang ñư c s d ng trong s n xu t chăn nuôi nư c ta. ð tìm hi u chi ti t thêm v ngu n g c, năng su t, hư ng s d ng c a các gi ng v t nuôi này, có th tham kh o tài li u trong trang Web c a Vi n Chăn nuôi: www.vcn.vnn.vn I. M t s khái ni m cơ b n v v t nuôi 1.1. S thu n dư ng v t nuôi T t c nh ng loài gia súc, gia c m hi n nay ñ u có ngu n g c là ñ ng v t hoang dã và ñã ñư c thu n dư ng do ban tay và trí óc c a con ngư i. Trư c khi tr thành nh ng v t nuôi như hi n nay, nh ng ñ ng v t hoang rã ñã ph i tr i qua m t quá trình ch n l c, hu n luy n và c i ti n nuôi dư ng lâu dài. + Th i gian và nơi thu n dư ng v t nuôi. Theo c sinh v t h c và ñ a c s h c, loài chim và ñ ng v t có vú b c cao xu thi n vào ñ i trung sinh (125 tri u năm). L ch s thu n dư ng gia súc mãi v sau m i b t ñ u và g n li n v i l ch s văn hoá c a loài ngư i. Nghiên c u các b xương loài v t ñư c khai qu t, phân tích l p ñ t bao b c ho c các d u v t còn l i t xưa, ngư i ta có th bi t ñư c tu i c a nhi u loài v t, k c nh ng loài v t ñã ti t ch ng t hàng ch c v n năm nay Cũng do ñó mà ngư i ta bi t r ng th i ñ i ñ ñá cũ, lúc loài ngư i m i bi t dùng nh ng công c thô sơ b ng ñá, b ng xương và s d ng l a, thì chó là súc v t ñ u tiên ñư c thu n dư ng kho ng 1 v n ñ n 1 v n rư i năm nay. + Nh ng thay ñ i c a loài v t qua quá trình thu n dư ng. V t nuôi hi n nay ñã tr i qua m t quá trình thu n dư ng lâu dài. S thu n dư ng ñó không ph i là m t s ng u nhiên. S thu n dư ng v t nuôi lúc ñ u ch là m t vi c không có ý th c rõ r t, sau d n d n m i tr thành m t công vi c hoàn toàn có m c ñích có k ho ch, có phương pháp, có k thu t và tr i qua nhi u ñ i ñã tr thành m t vi c ch n l c có ý nghĩa l n trong ñ i s ng c a con ngư i. S thu n dư ng b t ñ u b ng vi c b t thú hoang hu n luy n , khai thác nó, bi n ñ i nó thành gia súc, gia c m và ngày nay ñã ñ n m t giai ño n cao là t o nên nh ng ph m gi ng gia súc, gia c m cao s n có hư ng s n xu t nh t ñ nh như cho th t, cho s a cho tr ng… - 51 -
  3. Tr i qua m t quá trình thu n dư ng lâu dài ñó, v t nuôi ñã b t ngu n t ñ ng v t hoang dã ñã có nh ng thay ñ i như sau: + Thay ñ i v kh năng s n xu t ðây là m t s thay ñ i quan tr ng và có ích nh t ñ i v i ñ i s ng con ngư i. Bò r ng là m t con v t to l n, nhưng s c tăng trong ch m, kh năng tích lu m kém, còn th t thì r t dai. S a c a nó cũng ch ñ cung c p cho con bú. Trái l i hi n nay có nh ng bò s a cho t 5000-6000kg s a m t chu kỳ có con cho ñ n 10.000-19.000kg trong m t năm. Có loài bò th t tăng tr ng nhanh ñ n m t năm tu i ñã ñ t 500kg và hơn. L n r ng thì l n ch m, ñ ít, còn l n nhà thư ng tăng tr ng nhanh ñ 12 con trung bình trong m t l a, có con ñ ñ n 14-18 con/l a. Gà r ng thì ñ ít, kho ng 50 tr ng 1 năm còn gà nhà hi n nay trung bình ñ trên, dư i 300 qu tr ng 1 năm. ðó là m t thành công l n trong vi c thu n dư ng v t nuôi. + S c s n xu t c a v t nuôi ti n theo hư ng nh t ñ nh Không nh ng s c s n xu t c a v t nuôi so v i ñ ng v t hoang dã ñư c thay ñ i, ñư c nâng cao rõ r t mà còn ñi vào nh ng hư ng nh t ñ nh, theo nhu c u ñ i s ng c a con ngư i. So v i th i kỳ m i b t ñ u thu n dư ng, ch y u ch nh m ñ ăn th t, sau ñó m i ñ cày, kéo và l y s a thì hi n nay v t nuôi ñã chia theo ph m gi ng, m i ph m gi ng có nh ng ñ c tính s n xu t và hư ng s n xu t riêng. Như hư ng bò s a, bò th t. L n hư ng m , hư ng n c và siêu n c. Gà v t ñ tr ng cho hư ng chuyên th t, chuyên tr ng… Ngoài nh ng thay ñ i cơ b n trên v t nuôi còn có nh ng thay ñ i v ngo i hình, tính tình và ch c năng c a các b ph n. Như ho t ñ ng c a b máy sinh d c c a gia súc cũng khác thú hoang. Thú hoang thư ng sinh s n theo mùa còn gia súc có th sinh s n quanh năm, có các chu kỳ ñ ng d c ñ u ñ n. M t s ñ c tính m i gia súc là tính thành th c s m, m c ñ v béo nhanh, kh năng s d ng và tiêu hoá các ch t dinh dư ng tăng, th i kỳ có ch a ng n, nhưng tính mi n d ch thì kém. ð c bi t s thu n dư ng ñã nh hư ng ñ n các ph n x th n kinh và tính tình con v t, như có th nuôi chu ng, th rông, ăn thô, ăn tinh, s ng vùng nóng, vùng l nh, làm vi c n ng, v béo l y m , l y th t… Có th nói r ng nh ng thay ñ i c a ñ ng v t hoãng dã ñ tr thành v t nuôi mà t n t i ñ n nay là do m t s y u t sau ñây. + Trong ñi u ki n s ng chung v i ngư i (th c ăn ñư c ngư i cung c p, khí h u ñi u hoà ñư c chu ng tr i…), v t nuôi nói chung ñã thay ñ i v ngo i hình l n th ch t và thích nghi v i hoàn c nh ñó. + Do con ngư i thư ng ch n l c nh ng con v t có ích phù h p v i nhu c u c a ñ i s ng thư ng xuyên ñào th i nh ng con v t không h p v i m c ñích nói trên, nên v t nuôi hi n nay có nh ng ngo i hình và ñ c tính khác nhau rõ r t như bò s a cao s n, l n siêu th t, gà hư ng tr ng, gà hư ng th t. - 52 -
  4. + Do con ngư i dùng v t nuôi ñ s n xu t, nên ngo i hình, ch c năng c a m t s b ph n cơ th ñã cơ b n thay ñ i, như bò s a cao s n có b u vú r t to. Gà ñ tr ng ñ u nh mình thanh. Nh ng thay ñ i này d n d n làm cho v t nuôi khác xa thu t c a chúng, ñáp ng ñư c nhu c u c a ñ i s ng con ngư i 1.2. Khái ni m v v t nuôi ch y u Khái ni m v t nuôi ñ c p ñây ñư c gi i h n trong ph m vi các ñ ng v t ñã ñư c thu n hoá và chăn nuôi trong lĩnh v c nông nghi p. Chúng ta cũng ch xem xét 2 nhóm v t nuôi ch y u là gia súc và gia c m. Các v t nuôi ngày nay ñ u có ngu n g c t các ñ ng v t hoang dã. Quá trình bi n các ñ ng v t hoang dã thành v t nuôi ñư c g i là quá trình thu n hoá, quá trình này ñư c th c hi n b i con ngư i. Các v t nuôi ñư c xu t hi n sau s hình thành loài ngư i, thu n hoá v t nuôi là s n ph m c a s lao ñ ng sáng t o c a con ngư i. Chúng ta c n phân bi t s khác nhau gi a v t nuôi và v t hoang dã. Theo Isaac (1970), nh ng ñ ng v t ñư c g i là v t nuôi khi chúng có ñ 5 ñi u ki n sau ñây: - Có giá tr kinh t nh t ñ nh, ñư c con ngư i nuôi v i m c ñích rõ ràng; - Trong ph m vi ki m soát c a con ngư i; - Không th t n t i ñư c n u không có s can thi p c a con ngư i; - T p tính ñã thay ñ i khác v i khi còn là con v t hoang dã; - Hình thái ñã thay ñ i khác v i khi còn là con v t hoang dã. Ngư i ta cho r ng, các quá trình thu n hoá v t nuôi ñã di n ra ch y u t i 4 lưu v c sông bao g m Lư ng Hà (Tigre và Euphrate), Nil, Indus và Hoàng Hà, ñây cũng chính là 4 cái nôi c a n n văn minh c xưa (bán ñ o Arap, Ai C p, n ð và Trung Qu c). Cho t i nay, các b ng ch ng kh o c h c phát hi n th y chó là ñ ng v t ñư c thu n hoá s m nh t, sau ñó là dê và c u, ng a là con v t ñư c thu n hoá sau cùng. 1.3. Khái ni m v gi ng, dòng v t nuôi 1.3.1. Gi ng v t nuôi Khái ni m v gi ng v t nuôi trong chăn nuôi khác v i khái ni m v gi ng trong phân lo i sinh v t h c. Gi ng v t nuôi thu c ñơn v phân lo i dư i c a loài. Gi ng v t nuôi là m t t p h p các v t nuôi có chung m t ngu n g c, ñư c hình thành do quá trình ch n l c và nhân gi ng c a con ngư i. Các v t nuôi trong cùng m t gi ng có các ñ c ñi m v ngo i hình, sinh lý, sinh hoá, l i ích kinh t gi ng nhau, các ñ c ñi m này di truy n ñư c cho ñ i sau. Trong th c t , m t nhóm v t nuôi ñư c coi là m t gi ng c n có nh ng ñi u ki n sau: - Có ngu n g c, l ch s hình thành rõ ràng; - Có m t s lư ng nh t ñ nh: S lư ng ñ c cái sinh s n kho ng vài trăm con ñ i v i trâu, bò, ng a; vài nghìn con ñ i v i l n; vài ch c nghìn con ñ i v i gà, v t; - Có các ñ c ñi m riêng bi t c a gi ng, các ñ c ñi m này khác bi t v i các gi ng khác và ñư c di truy n m t cách tương ñ i n ñ nh cho ñ i sau; - ðư c H i ñ ng gi ng v t nuôi qu c gia công nh n là m t gi ng. 1.3.2. Dòng v t nuôi Dòng là m t nhóm v t nuôi trong m t gi ng. M t gi ng có th vài dòng (kho ng 2 - 5 dòng). Các v t nuôi trong cùng m t dòng, ngoài nh ng ñ c ñi m chung c a gi ng còn có m t - 53 -
  5. vài ñ c ñi m riêng c a dòng, ñây là các ñ c ñi m ñ c trưng cho dòng. Tuy nhiên, trong th c t ngư i ta có nh ng quan ni m khác nhau v dòng. Các quan ni m ch y u bao g m: - Nhóm huy t th ng: Là nhóm v t nuôi có ngu n g c t m t con v t t tiên. - Nhóm v t nuôi ñ a phương: Là các v t nuôi trong cùng m t gi ng nhưng ñư c nuôi các ñ a phương khác nhau. - Dòng c n huy t: Bao g m các v t nuôi có ngu n g c t m t con v t t tiên. ð t o nên dòng c n huy t, ngư i ta s d ng phương pháp nhân gi ng c n huy t trong ñó các th h sau ñ u thu c huy t th ng c a ñ c ñ u dòng này. 1.4. Nh ng tính tr ng cơ b n c a v t nuôi Các tính tr ng (còn g i là ch tiêu hay ñ c ñi m) v ngo i hình, sinh trư ng, năng su t và ch t lư ng s n ph m chăn nuôi ñư c s d ng ñ mô t , ñánh giá m t gi ng v t nuôi cũng như t ng cá th v t nuôi. Các tính tr ng này thư ng là nh ng tiêu chu n ch n l c v t nuôi, gi chúng làm gi ng nh m t o ra ñ i sau phù h p v i mong mu n c a ngư i chăn nuôi. Thông thư ng các tính tr ng ngo i hình ñ u là các tính tr ng ch t lư ng, chúng b chi ph i b i m t vài gen nh t ñ nh, vi c di truy n các tính tr ng ch t lư ng này tuân th theo các quy lu t di truy n cơ b n c a Mendel. Trong khi ñó, các tính tr ng sinh trư ng, năng su t và ch t lư ng s n ph m, v n là các tính tr ng có giá tr kinh t cao l i là các tính tr ng s lư ng. Các tính tr ng này do r t nhi u gen chi ph i và ch u tác ñ ng sâu s c b i ñi u ki n ngo i c nh. 1.4.1. Tính tr ng v ngo i hình Ngo i hình c a m t v t nuôi là hình dáng bên ngoài c a con v t. Tuy nhiên, trên nh ng khía c nh nh t ñ nh, ngo i hình ph n nh ñư c c u t o c a các b ph n c u thành cơ th , tình tr ng s c kho cũng như năng su t c a v t nuôi. Ch ng h n, căn c vào hình dáng c a m t con trâu c y, n u th y nó to l n, v m v , gân gu c có th d ñoán nó có kh năng c y kéo t t; quan sát m t con bò cái s a, n u th y nó có b u vú l n, tĩnh m ch vú to và n i rõ có th d ñoán nó cho năng su t s a cao... ð ñánh giá ngo i hình v t nuôi, ngư i ta dùng m t ñ quan sát và dùng tay ñ s n n, dùng thư c ñ ño m t s chi u ño nh t ñ nh. Có th s d ng m t s phương pháp ñánh giá ngo i hình sau ñây: - Quan sát t ng b ph n và t ng th con v t, phân lo i ngo i hình con v t theo các m c khác nhau tuỳ thu c vào kinh nghi m c a ngư i ñánh giá. - Dùng thư c ño ñ ño m t s chi u ño trên cơ th con v t, mô t nh ng ñ c trưng ch y u v ngo i hình thông qua s li u các chi u ño này. S lư ng các chi u ño tuỳ thu c vào t m quan tr ng c a các b ph n cơ th ñ i v i m c ñích ch n l c và nhân gi ng. Ch ng h n, ñ ch n l c ngo i hình ng a ñua ngư i ta ph i s d ng r t nhi u chi u ño khác nhau, nhưng ñ ñánh giá ngo i hình l n nái ngư i ta ch c n xem xét m t vài chi u ño cơ b n. Trong tiêu chu n ch n l c gia súc c a nư c ta hi n nay, các chi u ño cơ b n c a trâu, bò, l n bao g m: + Cao vai (ñ i v i trâu bò còn g i là cao vây): Chi u cao t m t ñ t t i ñi m sau c a u vai (ño b ng thư c g y). + Vòng ng c: Chu vi l ng ng c t i ñi m ti p giáp phía sau c a xương b vai (ño b ng thư c dây). - 54 -
  6. + Dài thân chéo (ñ i v i trâu bò): Kho ng cách t phía trư c c a kh p b vai-cánh tay ñ n m m sau c a u xương ng i (ño b ng thư c g y). + Dài thân (ñ i v i l n): Kho ng cách t ñi m gi a c a ñư ng n i gi a 2 g c tai t i ñi m ti p giáp gi a vùng khum và vùng ñuôi (ño sát da, b ng thư c dây). Các chi u ño trên còn ñư c s d ng ñ ư c tính kh i lư ng c a con v t. Sau ñây là m t vài công th c ư c tính kh i lư ng trâu, bò, l n: Kh i lư ng trâu Vi t Nam (kg) = 88,4 (Vòng ng c)2 x Dài thân chéo Kh i lư ng bò vàng (kg) = 89,8 (Vòng ng c)2 x Dài thân chéo Kh i lư ng l n (kg) = [(Vòng ng c)2x Dài thân]/14.400 Trong các công th c trên, ñơn v tính chi u ño vòng ng c, dài thân chéo c a trâu bò là mét, ñơn v tính chi u ño vòng ng c, dài thân c a l n là cm. - Phương pháp ñánh giá ngo i hình hi n ñang ñư c s d ng r ng rãi nh t là ñánh giá b ng cho ñi m. Nguyên t c c a phương pháp này là hình dung ra m t con v t mà m i b ph n cơ th c a nó ñ u có m t ngo i hình ñ p nh t, ñ c trưng cho gi ng v t nuôi mà ngư i ta mong mu n. Có th nói ñó là con v t lý tư ng c a m t gi ng, các b ph n c a nó ñ u ñ t ñư c ñi m t i ña trong thang ñi m ñánh giá. So sánh ngo i hình c a t ng b ph n gi a con v t c n ñánh giá v i con v t lý tư ng ñ cho ñi m t ng b ph n. ði m t ng h p c a con v t là t ng s ñi m c a các b ph n. Trong m t s trư ng h p, tuỳ tính ch t quan tr ng c a t ng b ph n ñ i v i hư ng ch n l c, ngư i ta có th nhân ñi m ñã cho v i các h s khác nhau trư c khi c ng ñi m chung. Cu i cùng căn c vào t ng s ñi m ngo i hình ñ t ñư c ñ phân lo i con v t. 1.4.2. Tính tr ng v sinh trư ng Sinh trư ng là s tăng thêm v kh i lư ng, kích thư c, th tích c a t ng b ph n hay c a toàn cơ th con v t. Th c ch t c a sinh trư ng chính là s tăng trư ng và phân chia c a các t bào trong cơ th v t nuôi. ð theo dõi các tính tr ng sinh trư ng c a v t nuôi c n ñ nh kỳ cân, ño, ñong các cơ quan b ph n hay toàn cơ th con v t. Kho ng cách gi a các l n cân, ño, ñong này ph thu c vào lo i v t nuôi và m c ñích theo dõi ñánh giá. Ch ng h n: ð i v i l n con, thư ng cân kh i lư ng lúc sơ sinh, 21 ngày tu i, cai s a m . ð i v i l n th t, thư ng cân kh i lư ng khi b t ñ u nuôi, k t thúc nuôi và t ng tháng nuôi. ð bi u th t c ñ sinh trư ng c a v t nuôi, ngư i ta thư ng s d ng 3 ñ sinh trư ng sau ñây: ð sinh trư ng tích lu : Là kh i lư ng, kích thư c, th tích c a toàn cơ th hay c a t ng b ph n cơ th t i các th i ñi m sinh trư ng, nghĩa là các th i ñi m th c hi n các phép ño. ð sinh trư ng tuy t ñ i: Là kh i lư ng, kích thư c, th tích c a toàn cơ th hay c a t ng b ph n cơ th tăng lên trong m t ñơn v th i gian. Công th c tính như sau: V2 − V1 A= t 2 − t1 trong ñó, A: ñ sinh trư ng tuy t ñ i V2, t2: kh i lư ng, kích thư c, th tích t i th i ñi m t2 - 55 -
  7. V1, t1: kh i lư ng, kích thư c, th tích t i th i ñi m t1 ð sinh trư ng tương ñ i: Là t l ph n kh i lư ng, kích thư c, th tích c a cơ th hay t ng b ph n cơ th t i th i ñi m sinh trư ng sau tăng lên so v i th i ñi m sinh trư ng trư c. ð sinh trư ng tương ñ i thư ng ñư c bi u th b ng s ph n trăm, công th c tính như V 2 − V1 R (%) = x100 (V2 + V1 ) / 2 sau: trong ñó, R(%): ñ sinh trư ng tương ñ i (%) V2: kh i lư ng, kích thư c, th tích t i th i ñi m sau V1: kh i lư ng, kích thư c, th tích t i th i ñi m trư c Theo quy lu t chung, ñ th ñ sinh trư ng tích lu có d ng ñư ng cong hình ch S v i các pha sinh trư ng ch m, sinh trư ng nhanh, sinh trư ng ch m và cu i cùng là pha cân b ng. ð th ñ sinh trư ng tuy t ñ i có d ng ñư ng cong g n như hình parabon v i pha sinh trư ng nhanh, ñ t c c ñ i sau ñó là pha sinh trư ng ch m. ð th ñ sinh trư ng tương ñ i có d ng ñư ng cong g n như hình hyperbon: liên t c gi m d n theo l a tu i. Có th so sánh ñư ng cong sinh trư ng th c t v i ñư ng cong sinh trư ng lý thuy t ñ phân tích, tìm ra nh ng nguyên nhân nh hư ng c a các s sai khác. 1.4.3. Các tính tr ng năng su t và ch t lư ng s n ph m Năng su t và ch t lư ng s a ð i v i v t nuôi l y s a, ngư i ta theo dõi ñánh giá các tính tr ng ch y u sau: - S n lư ng s a trong 1 chu kỳ ti t s a: Là t ng lư ng s a v t ñư c trong 10 tháng ti t s a (305 ngày); - T l m s a: Là t l m s a trung bình c a 1 kỳ ti t s a. ð nh kỳ m i tháng phân tích hàm lư ng m s a 1 l n, căn c vào hàm lư ng m s a các kỳ phân tích và s n lư ng s a hàng tháng ñ tính t l m s a. - T l protein s a: Là t l protein trung bình c a 1 kỳ ti t s a. Cách xác ñ nh và tính toán tương t như ñ i v i t l m s a. ð so sánh s n lư ng s a c a các bò s a có t l m s a khác nhau, ngư i ta quy ñ i v s a tiêu chu n. S a tiêu chu n là s a có t l m 4%. Công th c quy ñ i như sau: SLSTC (kg) = 0,4 SLSTT (kg) + 15 F(kg) trong ñó, SLSTC: S n lư ng s a tiêu chu n (s a có t l m 4%), tính ra kg SLSTT: S n lư ng s a th c t , tính ra kg F : S n lư ng m s a (kg) 0,4 và 15: Các h s quy ñ i (m i kg s a ñã kh m tương ñương v i 0,4 kg s a tiêu chu n; m i kg m s a tương ñương v i 15 kg s a tiêu chu n). Do không th tr c ti p v t s a l n ñư c nên ñ ñánh giá kh năng cho s a c a l n ngư i ta s d ng kh i lư ng toàn l n con 21 ngày tu i. Lý do ñơn gi n là lư ng s a l n - 56 -
  8. m tăng d n t ngày ñ u tiên sau khi ñ , ñ t cao nh t lúc 3 tu n tu i, sau ñó gi m d n. M t khác, cho t i 21 ngày tu i, l n con ch y u s ng b ng s a m , lư ng th c ăn b sung thêm là không ñáng k . Năng su t và ch t lư ng th t ð i v i v t nuôi l y th t, ngư i ta theo dõi các tính tr ng ch y u sau: - Tăng tr ng trung bình trong th i gian nuôi: Là kh i lư ng tăng trung bình trên ñơn v th i gian mà con v t ñ t ñư c trong su t th i gian nuôi (thư ng tính là g/ngày). - Tiêu t n th c ăn cho 1 kg tăng tr ng: Là s kg th c ăn chi phí trung bình cho m i kg tăng tr ng mà con v t ñ t ñư c trong th i gian nuôi. - Tu i gi t th t: Là s ngày tu i v t nuôi ñ t ñư c kh i lư ng m th t theo quy ñ nh. - Các t l th t khi gi t th t: + L n: T l th t móc hàm (kh i lư ng con v t sau khi ñã lo i b máu, lông, ph t ng so v i kh i lư ng s ng), t l th t x (kh i lư ng con v t sau khi ñã lo i b máu, lông, ph t ng, ñ u, ñuôi, 4 bàn chân - g i là kh i lư ng th t x - so v i kh i lư ng s ng), t l n c (kh i lư ng th t n c so v i kh i lư ng th t x ). Trên con v t s ng, ngư i ta ño ñ dày m lưng v trí xương sư n cu i cùng b ng kim thăm ho c b ng máy siêu âm. Gi a ñ dày m lưng và t l n c c a thân th t có m i tương quan âm r t ch t ch , vì v y nh ng con l n có ñ dày m lưng m ng s có t l n c trong thân th t cao và ngư c l i. + Trâu bò: T l th t x (kh i lư ng con v t sau khi ñã lo i b máu, da, ph t ng, ñ u, ñuôi, 4 bàn chân so v i kh i lư ng s ng), t l th t tinh (kh i lư ng th t so v i kh i lư ng s ng). + Gia c m: T l thân th t (kh i lư ng con v t sau khi ñã lo i b máu, lông, ph t ng, ñ u, cánh, chân - g i là kh i lư ng thân th t- so v i kh i lư ng s ng), t l th t ñùi, th t ng c (kh i lư ng th t ñùi, th t ng c so v i kh i lư ng thân th t). Năng su t sinh s n ð i v i v t nuôi dùng ñ sinh s n, các tính tr ng năng su t ch y u bao g m: + Con cái: - Tu i ph i gi ng l a ñ u. - Tu i ñ l a ñ u. - Kho ng cách gi a hai l a ñ : S ngày t l a ñ trư c t i l a ñ sau. - T l th thai: S cái th thai so v i t ng s cái ñư c ph i gi ng. - T l ñ : S cái ñ so v i t ng s cái có kh năng sinh s n (v i trâu bò, dê, ng a). - S con ñ ra còn s ng sau khi ñ 24 gi , s con còn s ng khi cai s a, s l a ñ /nái/năm, s con cai s a/nái/năm (v i l n); t l ñ 1 con/l a, sinh ñôi, sinh ba (v i dê, c u). - Kh i lư ng sơ sinh, cai s a. + Con ñ c: - Tu i b t ñ u s d ng ph i gi ng. - 57 -
  9. - Ph m ch t tinh d ch: T ng s tinh trùng có kh năng th thai trong 1 l n ph i gi ng (ký hi u là: VAC). VAC là tích s c a 3 tính tr ng: lư ng tinh d ch bài xu t trong 1 l n ph i gi ng (dung tích: V); s lư ng tinh trùng/1ml tinh d ch (n ng ñ : C); t l tinh trùng có v n ñ ng th ng ti n (ho t l c: A). ð ñánh giá kh năng s n xu t tr ng gia c m, ngư i ta theo dõi các tính tr ng ch y u sau: - Tu i ñ qu tr ng ñ u tiên: Ngày tu i c a ñàn mái khi b t ñ u có 5% t ng s mái ñ tr ng. - S n lư ng tr ng/năm: S tr ng trung bình c a 1 mái ñ trong 1 năm. - Kh i lư ng tr ng: Kh i lư ng trung bình c a các qu tr ng ñ trong năm. - Các tính tr ng v ph m ch t tr ng (ñư ng kính dài, ñư ng kính r ng, ch s hình thái: r ng/dài, t l các ph n c u thành qu tr ng: lòng ñ , lòng tr ng, v ,...) Các tính tr ng theo dõi, ñánh giá v sinh trư ng, năng su t và ch t lư ng s n ph m nêu trên ñ u là các tính tr ng s lư ng, chúng ta c n hi u bi t rõ v b n ch t c a các tính tr ng này. 1.5. Nh ng quy lu t chung v sinh trư ng và phát d c c a v t nuôi ð ñánh giá ñúng ñ n s phát tri n c a v t nuôi, c n n m v ng nh ng quy lu t sinh trư ng, phát d c c a chúng như: 1.5.1. Quy lu t sinh trư ng phát d c không ñ u. - Không ñ u v kh năng tăng tr ng c a cơ th , lúc v t nuôi còn nh thì kh i lư ng tăng ch m, ít sau ñó thì kh i lư ng tăng nhanh d n và ñ n lúc trư ng thành thì kh năng tăng tr ng c a cơ th ch m l i r i d n d n n ñ nh và cu i cùng ch còn kh năng tích lu m n u nuôi dư ng t t. - Không ñ u v s phát tri n các h th ng xương, ñ i v i gia súc ăn c thì trong giai ño n bào thai, h th ng xương phát tri n chi u cao v i t c ñ nhanh. Sau khi ñ ra ngoài thì phát tri n m nh v chi u dài, chi u sâu và cu i cùng là phát tri n v chi u r ng. Gia súc ăn t p như l n thì trong bào thai phát tri n m nh v chi u r ng, sau khi ñ ra ngoài phát tri n m nh v chi u dài, chi u cao, chi u sâu. - Không ñ u v phát tri n các b ph n trong cơ th Giai ño n sau khi ñ ra ngoài 1 2 3 Giai 1 da, cơ xương, tim ru t ®o¹n 2 máu, d dày th n lách, lư i b o thai 3 d ch hoàn gan, ph i não - 58 -
  10. - Không ñ u v kh năng tích lu m , ñ u tiên m tích lu dư i da, r i ñ n 2 lá m d tr và m xen k các th th t và cu i cùng m bao quanh cơ quan n i t ng. B u vú c a gia súc cái cũng phát tri n không ñ u, ph thu c vào t ng th i kỳ sinh lý như gia súc có ch a, gia súc nuôi con thì b u vú l n hơn. S phát tri n không ñ u còng bi u hi n c thành ph n hoá h c c a cơ th gia súc ví d : Bê con lúc m i sinh ra thì t l v t ch t khô trong cơ th chi m 25,81%. Lúc ñư c 6 tháng tu i t l v t ch t khô chi m 30,93% và lúc 12 tháng tu i chi m 36,25%. 1.5.2. Quy lu t sinh trư ng, phát d c theo giai ño n ð nghiên c u và theo dõi và phát tri n v t nuôi ngư i ta chia làm 2 giai ño n. 1.5.2.1. Giai ño n trong cơ th m (giai ño n bào thai) giai ño n này thì cơ th ñư c n ñ nh v môi trư ng s ng như nhi t ñ , ñ pH. Dinh dư ng hoàn toàn ñư c cơ th m cung c p và trong giai ño n này dài hay ng n còn tuỳ thu c vào t ng gi ng v t nuôi. L n ch a 114 ngày Bò ch a 9 tháng 10 ngày Trâu ch a 11 tháng Chó ch a 61 ngày. Giai ño n bào thai ñư c chia làm 3 th i kỳ: + Th i kỳ phôi. Th i kỳ ph i b t ñ u t lúc tr ng th tinh cho ñ n khi h p t bám ch c vào t cung hay s ng t cung. ð c ñi m th i kỳ này là h p t phân chia r t nhanh như l n 22 ngày ñ u, bò 34 ngày ñ u. Ngu n dinh dư ng c a phôi thì d a vào noãn hoàng c a t bào tr ng và d ch t cung c a con m ti t ra. + Th i kỳ ti n thai: Th i kỳ ti n thai b t ñ u t lúc h p t ñã bám ch c vào t cung hay s ng t cung cho ñ n khi xu t hi n m m c a các cơ quan, th i kỳ này quá trình phát d c x y ra m nh m , ngu n dinh dư ng ñư c thông qua nhau thai vào bào thai nuôi con như: l n t ngày 23-38 bò t ngày 35-60 + Th i kỳ thai nhi: Th i kỳ thai nhi b t ñ u t khi k t thúc th i kỳ ti n thai cho ñ n khi ñ ra ngoài như l n t ngày 39-114 bò t ngày 61-280 - 59 -
  11. C n chú ý th i kỳ phôi, vì h p t chưa có màng b o v nên d b nh hư ng b i các y u t ngo i c nh. Do ñó th i kỳ phôi c n ph i chăm sóc, nuôi dư ng t t ñ tránh h p t b tiêu bi n ho c ñ y ra ngoài. Th i kỳ thai nhi cũng c n nuôi dư ng t t ñ gia súc cái có ch a khi ñ ñ t tr ng lư ng sơ sinh cao. 1.5.2.2. Giai ño n ngoài cơ th m (ñư c chia làm 4 th i kỳ) + Th i kỳ bú s a Th i kỳ bú s a tính t lúc ñ ñ n khi cai s a như: bò thư ng 6 tháng l n thư ng tính vào 28, 35, 42, 60 ngày + Th i kỳ thành th c (phát tri n sinh d c) B t ñ u t lúc cai s a ñ n khi thành th c v tính, th i kỳ này cơ quan tiêu hoá, cơ quan sinh d c phát tri n nhanh, con v t d thích nghi và d hu n luy n. + Th i kỳ trư ng thành Th i kỳ trư ng thành b t ñ u t lúc có hi n tư ng v tính ñ n khi cơ quan sinh d c và các ch c năng sinh lý khác ñã hoàn ch nh. th i kỳ này trao ñ i ch t cũng như toàn b cơ th c a con v t ñã n ñ nh, tính di truy n ñư c n ñ nh. + Th i kỳ già c i Th i kỳ già c i thì các kh năng s n xu t c a con v t d n d n gi m ñi r i m t h n. II. Các phương pháp ch n gi ng v t nuôi Ch n gi ng là m t n i dung quan tr ng c a công tác gi ng. Làm th nào ñ ch n ñúng ñư c nh ng con v t gi ng t t? Câu h i ñó là c m t v n ñ không ñơn gi n, b i vì các khái ni m v con gi ng t t cũng như các phương pháp ch n gi ng v t nuôi cũng thay ñ i theo th i gian và ngày càng ñư c hoàn thi n. 2.1. Khái ni m v ch n l c và lo i th i Ch n l c v t gi ng bao g m hai khâu cơ b n: - Quy t ñ nh l a ch n con v t làm gi ng ñư c g i là ch n l c v t gi ng. Quy t ñ nh này thư ng x y ra trong th i gian nuôi h u b các con ñ c và con cái (t khi tách m t i lúc chu n b ph i gi ng). Ví d , trong quá trình nuôi nh ng l n cái con t cai s a m t i lúc có th ph i gi ng, ngư i ta ti n hành các theo dõi ñánh giá ñ ch n l c m t s làm v t gi ng, s còn l i s ñư c nuôi th t. - Quy t ñ nh không ñ cho con v t ti p t c làm gi ng n a ñư c g i là lo i th i v t gi ng. Quy t ñ nh này thư ng x y ra sau m i chu kỳ s n xu t c a con v t, ch ng h n sau m i l a ñ c a l n nái, m i chu kỳ v t s a c a bò s a... ho c theo ñ nh kỳ v th i gian cũng như các ki m tra ñánh giá nh t ñ nh. Ngoài ra ngư i ta cũng có th bu c ph i lo i th i con v t khi nó g p m t tai bi n b t thư ng nh hư ng nghiêm tr ng t i s c kho , năng su t. - 60 -
  12. 2.2. Các phương pháp ch n l c - Ch n l c hàng lo t Là phương pháp ñ nh kỳ theo dõi, ghi chép các ch tiêu năng su t, ch t lư ng s n ph m mà v t nuôi ñ t ñư c ngay trong ñi u ki n c a s n xu t, căn c vào các k t qu theo dõi ñư c mà quy t ñ nh ti p t c s d ng hay lo i th i chúng. ðây là phương pháp ch n l c ñơn gi n, không t n kém, d th c hi n. Tuy nhiên, năng su t và ch t lư ng s n ph m c a con v t luôn ch u nh hư ng c a các ñi u ki n nuôi dư ng chăm sóc cũng như m t s nhân t khác, do v y ch n l c hàng lo t cũng là m t phương pháp có ñ chính xác kém. - Ki m tra năng su t (ki m tra cá th ) Phương pháp này thư ng ñư c ti n hành t i các cơ s chuyên môn hoá ñư c g i là các tr m ki m tra năng su t. Ki m tra năng su t ñư c ti n hành trong giai ño n h u b nh m ch n l c nh ng v t nuôi ñư c gi l i làm gi ng. ð lo i tr m t s nh hư ng c a môi trư ng, t o nh ng ñi u ki n thu n l i phát huy h t ti m năng di truy n c a con v t, ngư i ta nuôi chúng trong ñi u ki n tiêu chu n v chu ng nuôi, ch ñ dinh dư ng (cho ăn không h n ch )... Trong quá trình nuôi ki m tra, con v t ñư c theo dõi m t s ch tiêu nh t ñ nh. Các k t qu ñ t ñư c v các ch tiêu này ñư c s d ng ñ ñánh giá giá tr gi ng và căn c vào giá tr gi ng ñ quy t ñ nh ch n l c hay lo i th i con v t. Như c ñi m ch y u c a phương pháp này là không ñánh giá ñư c các ch tiêu theo dõi tr c ti p ñư c trên b n thân con v t, ch ng h n không ñánh giá ñư c s n lư ng s a, t l m s a.. bò ñ c gi ng, ph m ch t th t l n ñ c gi ng... Ki m tra năng su t hi n ñang ñư c s d ng khá r ng rãi trong chăn nuôi l n nhi u nư c. Các l n ñ c gi ng h u b ñư c nuôi ki m tra năng su t t lúc chúng có kh i lư ng t 25-30 kg cho t i 90-110 kg. Ba ch tiêu theo dõi chính bao g m: tăng tr ng trung bình (g/ngày) trong th i gian nuôi ki m tra, chi phí th c ăn trung bình cho m i kg tăng tr ng trong th i gian ki m tra (kg th c ăn/kg tăng tr ng) và ñ dày m lưng ño b ng máy siêu âm v trí xương sư n cu i cùng khi k t thúc ki m tra (mm). - Ki m tra ñ i con Phương pháp này ñư c s d ng ñ ñánh giá ch n l c các ñ c gi ng. ð ki m tra ñ i con, ngư i ta cho các ñ c gi ng tham d ki m tra ph i gi ng v i m t s lư ng cái gi ng nh t ñ nh. Khi các cái gi ng này sinh ra ñ i con, ngư i ta nuôi các con c a chúng t i các tr m ki m tra có các ñi u ki n tiêu chu n v chu ng nuôi, ch ñ dinh dư ng… gi ng như ñ i v i ki m tra năng su t. ð i con ñư c theo dõi nh ng ch tiêu nh t ñ nh v năng su t, căn c vào các ch tiêu ñ t ñư c ñ i con ñ ñánh giá giá tr gi ng c a con ñ c và quy t ñ nh ch n l c hay lo i th i các ñ c gi ng này. Phương pháp này có ñ chính xác cao, có th ñánh giá ch n l c ñư c c các tính tr ng mà ngư i ta không th theo dõi tr c ti p trên b n thân con v t c n ñánh giá. Tuy nhiên, ñây là m t phương pháp t n kém, ñòi h i ph i có m t th i gian theo dõi ñánh giá khá dài, do v y kho ng cách th h b kéo dài ra, nh hư ng ñ n hi u qu ch n l c. - 61 -
  13. - Ki m tra k t h p Là phương pháp k t h p gi a ki m tra năng su t và ki m tra ñ i con. Ch ng h n, ñ ki m tra k t h p nh m ch n l c l n ñ c gi ng ngư i ta ti n hành như sau: Cũng như ñ i v i ki m tra ñ i sau, cho các l n ñ c gi ng tham d ki m tra ph i gi ng v i m t s l n nái gi ng nh t ñ nh. ð i con c a chúng ñư c nuôi t i tr m ki m tra và ñư c theo dõi các ch tiêu năng su t v i 2 m c ñích: ki m tra năng su t c a ñ i con nh m ch n l c các l n ñ c gi ng h u b ñ ng th i căn c vào năng su t c a ñ i con ñ ch n l c l n ñ c gi ng là b c a chúng. - M t s phương pháp ch n gi ng trong gia c m Trong nhân gi ng gia c m, ngư i ta thư ng t ch c thành các gia ñình. Trong m i gia ñình có 1 con ñ c và m t s con cái, do ñó ñ i con c a chúng là các anh ch em cùng b khác m . + Ch n l c cá th : Là phương pháp căn c vào giá tr ki u hình c a chính b n thân con v t ñ ch n l c, không quan tâm ñ n giá tr trung bình c a gia ñình. + Ch n l c theo gia ñình: Là phương pháp căn c vào giá tr ki u hình trung bình c a t t c các cá th trong gia ñình ñ quy t ñ nh gi toàn b gia ñình ñó làm gi ng hay lo i th i toàn b gia ñình ñó. + Ch n l c trong gia ñình: Là phương pháp căn c vào s chênh l ch gi a giá tr ki u hình c a cá th so v i giá tr ki u hình trung bình gia ñình c a nó. + Ch n l c k t h p: Ch n l c k t h p trong trư ng h p này là phương pháp k t h p giá tr trung bình c a gia ñình v i giá tr chênh l ch gi a năng su t cá th so v i trung bình gia ñình. Như v y, th c ch t c a ch n l c k t h p chính là ch n l c cá th , nghĩa là căn c vào P ñ ch n l c. 2.3. Lo i th i v t gi ng Quy t ñ nh này ñư c th c hi n khi v t nuôi v a hoàn thành m t chu kỳ cho s n ph m (l n cái v a cai s a ñàn con, gà mái v a hoàn thành chu kỳ ñ tr ng...) ho c khi phát hi n th y s c kho , năng su t c a chúng b gi m sút (s và ch t lư ng tinh c a ñ c gi ng các tr m th tinh nhân t o...). III. Nhân gi ng v t nuôi Sau khi ch n l c ñư c các v t gi ng bao g m c con ñ c và con cái phù h p v i yêu c u, ngư i ta cho chúng ph i gi ng v i nhau nh m t o ñư c ñ i con có năng su t và ch t lư ng t t. Cách th c ph i gi ng gi a nh ng ñ c và cái gi ng ñư c g i là nhân gi ng v t nuôi. Có hai phương pháp nhân gi ng ñó là nhân gi ng thu n ch ng và lai gi ng. 3.1. Nhân gi ng thu n ch ng 3.1.1. Khái ni m Nhân gi ng thu n ch ng là phương pháp nhân gi ng b ng cách cho các ñ c gi ng và cái gi ng c a cùng m t gi ng giao ph i v i nhau. Do v y, th h con v n là gi ng thu n, nghĩa là ch mang các ñ c ñi m c a m t gi ng ban ñ u duy nh t. Ch ng h n: cho l n ñ c Móng Cái ph i gi ng v i l n cái Móng Cái, ñ i con v n là gi ng thu n Móng Cái. - 62 -
  14. 3.1.2. Nhân gi ng thu n ch ng theo dòng Nhân gi ng theo dòng là m t phương th c ñ c bi t c a nhân gi ng thu n ch ng nh m t o ñư c m t t p h p v t nuôi có chung các ñ c ñi m cơ b n c a gi ng nhưng l i hình thành và duy trì ñư c m t vài ñ c ñi m riêng bi t c a dòng. Trong quá trình nhân gi ng thu n ch ng ngư i ta xác ñ nh ñư c m t con gi ng có năng su t r t cao v m t tính tr ng nào ñó và ngư i chăn nuôi mu n duy trì ñ c ñi m t t này các th h sau. Nhân gi ng thu n ch ng theo dòng ñáp ng ñư c nhu c u này. M c tiêu c a nhân gi ng theo dòng là t o ñư c m t nhóm v t nuôi mà qua các th h , ngoài các ñ c ñi m chung c a gi ng, chúng v n gi ñư c ñ c ñi m t t c a con gi ng xu t s c ñó. Do con ñ c có vai trò truy n ñ t di truy n r ng rãi hơn con cái r t nhi u l n nên bư c kh i ñ u quan tr ng c a nhân gi ng theo dòng là ph i xác ñ nh ñư c ñ c gi ng có thành tích n i tr i. Con ñ c này ñư c g i là ñ c ñ u dòng. Trong các bư c ti p theo, ngư i ta thư ng s d ng giao ph i c n huy t m t m c ñ nh t ñ nh k t h p v i ch n l c nh m duy trì, c ng c ñ c ñi m t t c a ñ c ñ u dòng các th h sau. Các c p giao ph i c n huy t trong nhân gi ng theo dòng ch có m t t tiên chung duy nh t là con ñ c ñ u dòng. Dòng ñư c t o thành g i là dòng c n huy t. Trong s n xu t gia c m công nghi p, ngư i ta ñã t o ra m t s dòng c n huy t. 3.2. Lai gi ng 3.2.1. Khái ni m Lai gi ng là phương pháp nhân gi ng b ng cách cho các ñ c gi ng và cái gi ng thu c 2 qu n th khác nhau ph i gi ng v i nhau. Hai qu n th này có th là 2 dòng, 2 gi ng ho c 2 loài khác nhau. Do v y, ñ i con không còn là dòng, gi ng thu n mà là con lai gi a 2 dòng, gi ng kh i ñ u là b và m c a chúng. Ví d : cho l n ñ c yorkshire ph i gi ng v i l n cái Móng Cái, ñ i con là con lai Yorkshire x Móng Cái. 3.2.2. Ưu th lai Ưu th lai là hi n tư ng con lai có s c s ng, s c ch ng ñ b nh t t và năng su t cao hơn m c trung bình c a th h b m chúng. M c ñ ưu th lai c a m t tính tr ng năng su t ñư c tính b ng công th c sau: 1/2(AB + BA) - 1/2(A + B) H (%) = x 100 1/2(A+B) trong ñó, H: ưu th lai (tính theo %) AB: giá tr ki u hình trung bình c a con lai b A, m B BA: giá tr ki u hình trung bình c a con lai b B, m A A : giá tr ki u hình trung bình c a gi ng (ho c dòng) A B : giá tr ki u hình trung bình c a gi ng (ho c dòng) B Khi tính ưu th lai, n u ch s d ng năng su t c a m t lo i con lai, ch ng h n b gi ng A lai v i m gi ng B, chúng ta ñã b qua nh hư ng ngo i c nh m (s n lư ng s a, tính nuôi con khéo...) cũng như nh hư ng ngo i c nh b ñ i v i con lai. ð i v i các v t nuôi, nh hư ng ngo i c nh m thư ng quan tr ng hơn. C n phân bi t 3 bi u hi n sau ñây c a ưu th lai: - Ưu th lai cá th (ký hi u HI): Là ưu th lai do ki u gen c a chính con v t gây nên. - 63 -
  15. - Ưu th lai c a m (ký hi u HM): Là ưu th lai do ki u gen mà m con v t gây ra thông qua ñi u ki n ngo i c nh cung c p cho nó (ngo i c nh m ). Ch ng h n, n u b n thân m là con lai, thông qua s n lư ng s a, kh năng nuôi con khéo... mà con lai có ñư c ưu th lai này. - Ưu th lai c a b (ký hi u HB): Là ưu th lai do ki u gen mà b con v t gây ra thông qua ñi u ki n ngo i c nh cung c p cho nó (ngo i c nh b ). Ưu th lai c a b không quan tr ng b ng ưu th lai c a m . Có r t ít tính tr ng có ñư c ưu th lai c a b , song cũng có th th y r ng, kh năng th thai, tình tr ng s c kho c a con ñ c lai t o nên ưu th lai cho ñ i con c a nó. Các tính tr ng liên quan ñ n kh năng nuôi s ng và kh năng sinh s n có ưu th lai cao nh t. Các tính tr ng có h s di truy n th p thư ng có ưu th lai cao, vì v y ñ c i ti n các tính tr ng này, so v i ch n l c, lai gi ng là m t gi i pháp nhanh hơn, hi u qu hơn. Hai qu n th v t nuôi càng khác bi t v i nhau v di truy n bao nhiêu thì ưu th lai thu ñư c khi lai gi a chúng càng l n b y nhiêu. Ưu th lai cao nh t th h F1, ưu th lai th h F2 (giao ph i gi a F1 v i F1, ho c gi a F1 v i gi ng ho c dòng b , m kh i ñ u) ch b ng 1/2 ưu th lai c a F1. 3.2.3. Các phương pháp lai gi ng Lai kinh t - Khái ni m: Lai kinh t là phương pháp cho giao ph i gi a nh ng con ñ c và con cái khác gi ng, ho c khác dòng, con lai ñư c s d ng vào m c ñích thương ph m (nghĩa là ñ thu các s n ph m như th t, tr ng, s a...) mà không vào m c ñích gi ng. Ch ng h n: cho l n yorkshire ph i gi ng v i l n Móng Cái, con lai F1 yorkshire x Móng Cái ñư c nuôi l y th t; cho bò Holstein (Hà Lan) ph i gi ng v i bò Lai Sind, con lai F1 Holstein x Lai Sind ñư c nuôi ñ l y s a. - Các phương pháp lai kinh t + Lai kinh t ñơn gi n (gi a 2 gi ng, ho c 2 dòng) Sơ ñ lai như sau: Cái ð c Gi ng, dòng A Gi ng, dòng B Con lai F1(AB) Lai kinh t ñơn gi n gi a 2 gi ng, dòng t o ñư c con lai F1 mà t i m i locut ñ u có 2 gen c a 2 gi ng, dòng khác nhau, do ñó ưu th lai cá th là 100%. Lai kinh t ñơn gi n hi n ñang ñư c ng d ng r ng rãi h u h t các loài v t nuôi nư c ta. Ngư i ta thư ng dùng con ñ c thu c các gi ng nh p n i lai v i cái thu c các gi ng ñ a phương. Ch ng h n, lai l n ñ c yorkshire ho c Landrace v i l n cái Móng Cái, bò ñ c Holstein và bò cái Lai Sind, gà tr ng Rhode và gà mái Ri, v t ñ c Anh ðào v i v t cái C . Chúng ta cũng th c hi n vi c lai gi a các dòng như: gà tr ng Leghorn dòng BVX v i gà mái - 64 -
  16. Leghorn dòng BVY... Nhìn chung, các con lai ñ u có năng su t cao, kh năng ch ng b nh t t và mang l i hi u qu kinh t rõ r t cho s n xu t chăn nuôi. + Lai kinh t ph c t p (gi a 3, 4 gi ng, ho c 3, 4 dòng) Sơ ñ lai 3 gi ng như sau: Cái ð c Gi ng, dòng A Gi ng, dòng B Cái lai ð c F1(AB) Gi ng, dòng C Con lai F1(AB)C Như v y so v i lai ñơn gi n gi a 2 gi ng ho c dòng, lai gi a 3 gi ng ho c dòng do s d ng m lai (ho c b lai) nên con lai F1(AB)C ngoài ưu th lai cá th ra còn có ưu th lai c a m (ho c b ). Trong chăn nuôi l n nư c ta hi n nay, chúng ta ñang s d ng m t s công th c lai "3 máu". các t nh phía B c, dùng nái lai F1 (b Yorkshire, m Móng Cái) ph i gi ng v i ñ c Landrace ho c dùng nái lai F1 (b ñ c Landrace, m Móng Cái) ph i gi ng v i ñ c Yorkshire, các công th c này ñư c g i là lai "3 máu, 75% máu ngo i". các t nh phía Nam, dùng nái lai F1 gi a Yorkshire và Landrace ph i gi ng v i ñ c Duroc ho c Pietrain... ð i v i phương hư ng c i t o ñàn bò vàng Vi t Nam, bư c kh i ñ u là lai gi a bò ñ c Sind ho c Sahiwal v i bò cái vàng ñư c g i là "Sind hoá". Trong bư c ti p theo có th s d ng bò cái ñã ñư c "Sind hoá" theo 2 hư ng: lai v i bò ñ c hư ng s a (Holstein) nh m t o con lai nuôi l y s a, ho c lai v i bò ñ c hư ng th t (Charolaire, Brahman...) nh m t o con lai nuôi l y th t. Sơ ñ lai 4 gi ng như sau: Cái ð c Cái ð c Gi ng, dòng A Gi ng, dòng B Gi ng, dòng C Gi ng, dòng D Cái lai ð c lai F1(AB) F1(CD) Con lai F1(AB)(CD) Như v y, trong lai 4 gi ng ho c dòng, do c b và m ñ u là con lai nên con lai F1(AB)(CD) có ñư c ưu th lai cá th , ưu th lai c a m và ưu th lai c a b . Tuy nhiên, ñ - 65 -
  17. th c hi n ñư c lai 4 gi ng, dòng ngư i ta ph i có ñ 4 dòng gi ng ñ m b o ñư c yêu c u cho vi c lai gi ng. ði u này không ph i d dàng ñ i v i b t c ñi u ki n s n xu t nào. Hi n nay trong s n xu t gà công nghi p, chúng ta thư ng s d ng sơ ñ lai 4 gi ng ho c dòng này. ð s n xu t gà th t Hybro, lai gà tr ng dòng A v i gà mái dòng V1 t o tr ng lai AV1, lai gà tr ng dòng V3 v i gà mái dòng V5 t o mái lai V35, lai tr ng AV1 v i mái V35 t o gà th t lai thương ph m AV135. Tương t như v y, ñ s n xu t gà th t BE88, lai gà tr ng dòng B1 v i gà mái dòng E1 t o tr ng lai BE11, lai gà tr ng dòng B4 v i gà mái dòng E3 t o mái lai BE43, lai tr ng BE11 v i mái BE43 t o gà th t lai thương ph m BE1143. + Lai ph n giao Ti p theo lai kinh t ñơn gi n, ngư i ta có th s d ng con lai ph i gi ng v i m t trong 2 gi ng g c kh i ñ u, cách lai này g i là ph n giao (back cross). Sơ ñ lai ph n giao như sau: Cái ð c Cái ð c Gi ng, dòng A Gi ng, dòng B Gi ng, dòng A Gi ng, dòng B Cái lai ð c ð c lai Cái F1(AB) Gi ng, dòng F1(AB) Gi ng, dòng A (ho c B) A (ho c B) Con lai Con lai F2(AB)A ho c F2(AB)B F2(AB)A ho c F2(AB)B T i m i locut c a con lai ñ u có 1 gen thu c 1 trong 2 gi ng, dòng kh i ñ u, khi ph i gi ng v i 1 trong 2 gi ng, dòng kh i ñ u ñó, th h F2 s ch có 50% s gen t i các locut là thu c 2 gi ng, dòng khác nhau. Vì v y, ưu th lai cá th c a F2 ch b ng 1/2 ưu th lai c a F1. Tuy nhiên, do ưu th lai c a m quan tr ng hơn ưu th lai c a b nên trong ph n giao, ngư i ta thư ng s d ng con cái là con lai. Trong chăn nuôi l n m t s t nh phía B c nư c ta hi n nay, nhi u ñ a phương ñã dùng ñ c Yorkshire ti p t c ph i gi ng v i nái lai có b là yorkshire, m là Móng Cái t o nên con lai F2 75% "máu ngo i". Vi c dùng ñ c lai F1 gi a Yorkshire (ho c Landrace) và Móng Cái ph i gi ng v i nái Móng Cái cho con lai F2 75% "máu n i" ñã b c m s d ng. Lai luân chuy n - Khái ni m: Lai luân chuy n là bư c phát tri n ti p theo c a lai kinh t , trong ñó sau m i ñ i lai ngư i ta l i thay ñ i ñ c gi ng c a các gi ng ñã ñư c s d ng. - Các phương pháp lai luân chuy n Cũng như lai kinh t , lai luân chuy n có các phương pháp lai gi a 2 gi ng, 3 gi ng và 4 gi ng. - 66 -
  18. Sơ ñ lai luân chuy n 2 gi ng: Cái (A) ð c (B) Cái lai F1 (AB) ð c (A) Cái lai F2 (AB)A ð c (B) Cái lai F3 (ABA)B ð c (A) ... ... Cái lai F4 (ABAB)A Ưu ñi m n i b t c a lai luân chuy n là trong quá trình lai ñã t o ñư c ñàn cái gi ng ñ t thay th , ch c n nh p ñ c gi ng (ho c tinh d ch) t bên ngoài, không c n ph i ti p t c gi các gi ng, dòng thu n ban ñ u như trong lai kinh t . M t ưu ñi m quan tr ng c a lai luân chuy n là qua các ñ i lai v n có th duy trì ñư c ưu th lai m t m c ñ nh t ñ nh. Lai c i ti n Lai c i ti n ñư c s d ng trong trư ng h p m t gi ng v cơ b n ñã ñáp ng ñư c yêu c u, song còn m t vài như c ñi m c n ñư c c i ti n. Ch ng h n, m t gi ng l n có năng su t cao, ch t lư ng th t t t, thích ng v i ñi u ki n s n xu t ñ a phương, nhưng kh năng sinh s n l i kém, c n hoàn thi n tính tr ng này b ng pháp pháp lai c i ti n. ð th c hi n vi c lai c i ti n, ngư i ta lai gi ng ban ñ u này v i m t gi ng có ưu ñi m n i b t v tính tr ng c n ñư c c i ti n. Các th h ti p theo ñư c ph i gi ng tr l i v i chính gi ng ban ñ u. Trên cơ s lai tr ngư c và ch n l c qua các th h lai, như c ñi m c a gi ng ban ñ u d n d n ñư c kh c ph c. Khi ñã ñ t ñư c mong mu n m t th h lai nh t ñ nh (thư ng là F3), ngư i ta cho các con v t trong cùng th h này ph i gi ng v i nhau (t giao) ñ c ñ nh các ñ c ñi m c a gi ng v a m i ñư c hoàn thi n. - 67 -
  19. Sơ ñ lai c i ti n như sau: Cái (A) ð c (B) Cái F1 (1/2A) ð c (A) Cái F2 (3/4A) ð c (A) Cái lai F3 (7/8A) ð c lai F3 (7/8A) T giao F3 Lai c i t o Lai c i t o ñư c s d ng trong trư ng h p m t gi ng v cơ b n không ñáp ng ñư c yêu c u, có nhi u ñ c ñi m x u c n ñư c c i t o. Ch ng h n, m t gi ng ñ a phương năng su t th p, ch t lư ng s n ph m kém, hi u qu kinh t th p... c n kh c ph c các như c ñi m này. ð th c hi n vi c lai c i t o, ngư i ta ph i lai gi ng x u này v i m t gi ng có năng su t cao, ch t lư ng s n ph m t t, g i là gi ng cao s n. Trong các th h ti p theo, ti p t c cho con lai ph i gi ng tr l i v i gi ng cao s n. Các ñ c ñi m x u c a gi ng ban ñ u d n d n ñư c kh c ph c b ng cách ch n l c qua các th h lai. Khi ñã ñ t ñư c yêu c u m t th h lai nh t ñ nh (thư ng là F3), ngư i ta cho các con v t trong cùng th h này ph i gi ng v i nhau (t giao) ñ c ñ nh các ñ c ñi m t t c a gi ng. - 68 -
  20. Sơ ñ lai c i t o như sau: Cái (A) ð c (B) Cái F1 (1/2A) ð c (B) Cái F2 (1/4A) ð c (B) Cái lai F3 (1/8A) ð c lai F3 (1/8A) T giao F3 Lai t h p (lai gây thành) Là phương pháp lai gi a các gi ng v i nhau nh m t o m t gi ng m i mang ñư c các ñ c ñi m t t c a các gi ng kh i ñ u. H u h t các gi ng v t nuôi cao s n hi n nay ñ u là k t qu c a lai t h p. Công vi c t o gi ng này ph i xu t phát t nh ng ch ñ nh và m c tiêu c th , ñòi h i các khâu theo dõi, ch n l c, ghép ñôi giao ph i, chăn nuôi, qu n lý h t s c ch t ch và m t ti n trình th c hi n khá dài, vì v y c n m t s ñ u tư l n c v ngu n nhân l c l n kinh phí. Lai t h p có th bao g m 2, 3 ho c 4 gi ng kh i ñ u. Ch ng h n, ñ t o ñư c gi ng l n tr ng th o nguyên Ucraina, ngư i ta ch s d ng 2 gi ng ban ñ u là l n Yorkshire và l n ñ a phương Ucraina, th i gian th c hi n là 7 năm. ð t o gi ng ng a kéo Orlov, ngư i ta ñã lai gi a 4 gi ng ng a c a r p, Anh, ðan M ch, Hà Lan và ph i m t 50 năm m i hình thành ñư c gi ng m i. Lai xa Lai xa là lai gi a 2 loài khác nhau. Ch ng h n lai gi a ng a và l a, con lai là la; lai gi a ngan và v t, con lai có tên là mula (chúng ta v n quen g i là "v t pha ngan", ho c "v t lai ngan"). Con la là v t nuôi quen thu c các nư c Châu Âu, chúng có s c làm vi c cao, kh năng ch u ñ ng t t. Th t v t lai ngan hi n ñang là s n ph m chăn nuôi ñư c ưa chu ng th trư ng ðài Loan, H ng Công... Do s khác bi t l n v di truy n gi a b và m nên con lai có ưu th lai cao. Tuy nhiên, s khác bi t v s lư ng nhi m s c th c a 2 loài kh i ñ u thư ng gây nên hi n tư ng b t th (không có kh năng sinh s n) con lai. - 69 -
Đồng bộ tài khoản