Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 4

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:31

0
203
lượt xem
105
download

Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 4

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình chăn nuôi cơ bản - chương 4', khoa học tự nhiên, nông - lâm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 4

  1. CHƯƠNG IV CHĂN NUÔI L N Trong chương này ch y u ñ c p ñ n k thu t chăn nuôi các lo i l n. Ph n chăn nuôi l n ñ c gi ng, l n cái gi ng và l n th t ñ c p ñ n 2 v n ñ chính: - Nh ng ch tiêu ñánh giá s c s n xu t và nh ng y u t nh hư ng ñ n s c s n xu t c a t ng lo i l n. - Các bi n pháp k thu t nuôi dư ng, chăm sóc nh m nâng cao năng su t chăn nuôi các lo i l n. Ph n chăn nuôi l n con còn ñ c p ñ n nh ng ñ c ñi m cơ b n c a l n con ñ t ñó có bi n pháp k thu t nuôi dư ng, chăm sóc l n con phù h p và ñ t hi u qu cao. I. Chăn nuôi l n ñ c gi ng Chăn nuôi l n ñ c gi ng m c ñích là ñ ph i gi ng, s n sinh ra l n con v i s lư ng nhi u, ch t lư ng t t. L n ñ c gi ng có vai trò vô cùng quan tr ng trong vi c c i thi n di truy n các tính tr ng kinh t l n. M t năm có 800-5000 l n con nh n ñư c thông tin di truy n t m t l n ñ c gi ng (tuỳ theo ph i tr c ti p hay th tinh nhân t o) 1.1. Nh ng ch tiêu cơ b n ñánh giá s c s n xu t c a l n ñ c gi ng 1.1.1. Ph m ch t tinh d ch + Th tích tinh d ch (V): là lư ng tinh d ch ñư c xu t ra trong m t l n khai thác tinh. L n là loài gia súc có kh năng s n xu t tinh d ch nhi u nh t so v i các loài gia súc khác ; L n ñ c n i : 80-100 ml/l n L n ñ c ngo i : 250-300 ml/l n + N ng ñ tinh trùng (C): là s lư ng tinh trùng có trong 1 ml tinh d ch. Tinh d ch c a l n ñ c n i có 80-100 tri u/1ml Tinh d ch c a l n ñ c ngo i có 150-200 tri u/1ml + Ho t l c c a tinh trùng (A): Ch tiêu này ñư c ñánh giá b ng t l ph n trăm tinh trùng ti n th ng so v i t ng s tinh trùng quan sát ñư c. Yêu c u A ≥ 0,7 (≥ 70%). N u ho t l c c a tình trùng dư i 70% thì t l th thai s th p + S c kháng c a tinh trùng (R): Ch tiêu này nói lên s c ch ng ch u c a tinh trùng ñ i v i môi trư ng b t l i, thư ng ñư c ñánh giá b ng s c ch ng ch u c a tinh trùng v i dung d ch NaCl 1% Yêu c u: R c a tinh trùng l n ñ c n i ≥ 1500 l n. R c a tinh trùng l n ñ c ngo i ≥ 3000 l n. Nghĩa là m c ñ pha loãng tinh d ch b ng dung d ch NaCl 1% làm cho t t c tinh trùng trong tinh d ch b ch t. - 126 -
  2. + T l kỳ hình (K): Nói lên s lư ng tinh trùng có hình d ng không bình thư ng chi m bao nhiêu ph n trăm trong t ng s tinh trùng ñã quan sát ñư c. Ch tiêu này càng th p càng t t. Yêu c u: K ≤ 10%. + Ch tiêu VAC : ðây là ch tiêu t ng h p, ñư c ñánh giá k t h p b i 3 ch tiêu: th tích, ho t l c và n ng ñ tinh trùng. Ch tiêu này nói lên s lư ng tinh trùng ti n th ng trong m t l n xu t tinh. L n ñ c n i: VAC ñ t trung bình 6-10 t L n ñ c ngo i: VAC ñ t trung bình 25-30 t Trong th tinh nhân t o, ngư i ta căn c vào ch tiêu này ñ ñ nh ra t l pha loãng tinh d ch và tính toán s lư ng li u tinh. M t li u tinh c n ph i có 1-2 t tinh trùng ti n th ng, tùy theo ph i cho l n nái n i, l n nái lai hay l n nái ngo i: Ph i cho l n nái n i: yêu c u 1 t /li u (30-40 ml tinh pha) Ph i cho l n nái lai (ngo i x n i): yêu c u 1,5 t /li u (50-60 ml tinh pha) Ph i cho l n nái n i: yêu c u 2 t /li u (90-100 ml tinh pha) M i l n khai thác tinh l n ñ c n i có th cho 4-5 li u tinh, l n ñ c ngo i có th cho 20-25 li u tinh (n u ph i cho l n nái n i). + Màu s c c a tinh d ch: ph i có màu tr ng s a pH c a tinh d ch: 6,8-7,8 1.1.2. Kh năng ñ m nhi m ðư c ñánh giá b ng s lư ng l n cái mà l n ñ c ph i ñư c trong 1 năm. N u ph i tr c ti p thì m i l n ñ c ph i ñư c kho ng 50 l n cái/năm. N u th tinh nhân t o thì m i l n ñ c ph i ñư c kho ng 500 l n cái/năm. 1.1.3. Kh năng th thai ð ñánh giá kh năng th thai c a l n ñ c gi ng thì căn c v i nh ng l n cái ñư c ph i v i nó và ñư c xác ñ nh b ng t l th thai S l n cái có thai T l th thai = x 100 S l n cái ñư c ph i v i l n ñ c ñó 1.1.4. Kh năng ñ con Căn c vào nh ng ñàn con c a nh ng l n nái ñư c ph i v i l n ñ c ñó ñ ñánh giá, ch y u là d a vào 2 ch tiêu: - S con sơ sinh còn s ng/ - Kh i lư ng sơ sinh/con 1.2. Nh ng y u t nh hư ng ñ n s c s n xu t c a l n ñ c gi ng 1.2.1. Gi ng Gi ng có nh hư ng nhi u nh t ñ n ph m ch t tinh d ch. Các gi ng l n ngo i có kh năng s n xu t tinh d ch nhi u hơn l n n i và ch t lư ng t t hơn, rõ r t nh t là ch tiêu VAC, ch tiêu này c a tinh d ch l n ñ c n i là 6-10 t tinh trùng ti n th ng/l n khai thác. Trong khi ñó c a tinh d ch l n ñ c ngo i là 25-30 t . Kh năng ph i gi ng v i l n cái c a l n ñ c ngo i cũng cao hơn l n ñ c n i, nh t là khi dùng phương pháp th tinh nhân t o. Gi ng cũng nh - 127 -
  3. hư ng ñ n kh năng ñ con, kh i lư ng sơ sinh c a các gi ng l n ngo i cao hơn các gi ng l n n i. Kh i lư ng sơ sinh c a l n n i (l n Móng Cái): 0,5-0,6 kg/con Kh i lư ng sơ sinh c a l n ngo i : 1,3-1,4 kg/con 1.2.2. Th c ăn và dinh dư ng Th c ăn là ñi u ki n và ti n ñ ñ gi ng phát huy h t ti m năng v n có. Do ñó th c ăn có nh hư ng nhi u ñ n s c s n xu t c a l n ñ c gi ng, nh hư ng nhi u nh t là ñ n ph m ch t tinh d ch. N u cung c p cho l n ñ c gi ng thi u năng lư ng và thi u protein thì l n ñ c g y y u, gi m tính hăng, n ng ñ tinh trùng loãng, tinh trùng kỳ hình nhi u. N u thi u vitamin A, D, E thì làm tăng t l tinh trùng kỳ hình, tinh trùng có s c kháng th p. N u thi u các vitamin trên trong th i gian dài có th làm teo các tuy n sinh d c, l n ñ c d n d n m t ph n x sinh d c, tình tr ng này g i là "li t d c do ăn u ng". Nhưng n u cung c p cho l n ñ c gi ng quá th a năng lư ng thì l n ñ c s quá béo làm gi m tính hăng, ng i ph i gi ng, th i gian nh y giá không ñư c lâu vì 2 chân sau ph i ch u m t kh i lư ng n ng và ch t lư ng tinh d ch cũng kém. Ch t lư ng protein có nh hư ng nhi u ñ n ch t lư ng tinh d ch. N u các axit amin không thay th b thi u và không cân ñ i trong kh u ph n thì ch t lư ng tinh d ch s kém. Do ñó c n ưu tiên ngu n protein ñ ng v t cho l n ñ c gi ng v i hàm lư ng trong kh u ph n cao hơn ngu n protein th c v t. N u cho l n ñ c gi ng ăn nhi u th c ăn tinh thì n ng ñ tinh trùng ñ m ñ c hơn so v i khi cho ăn nhi u th c ăn thô xanh. 1.2.3. Cư ng ñ s d ng S d ng l n ñ c gi ng nhi u quá hay ít quá ñ u không t t, c 2 trư ng h p ñ u làm gi m s c kháng c a tinh trùng và làm tăng t l tinh trùng kỳ hình vì khi s d ng nhi u quá thì tinh trùng chưa k p bao b c b i l p lipoprotein nên s c kháng th p, còn n u ñ l n ñ c gi ng ngh quá 10 ngày thì tinh trùng l i trong d ch hoàn ph lâu quá s tiêu hao nhi u năng lư ng, tinh trùng s già và y u ñi. 1.2.4. Ch ñ v n ñ ng N u cho l n ñ c gi ng v n ñ ng ít quá thì l n s béo, gi m tính hăng và cơ năng s n xu t tinh trùng kém. Nhưng n u cho v n ñ ng nhi u quá s tiêu hao nhi u năng lư ng, l n b g y, cũng gi m tính hăng và ph m ch t tinh d ch kém. 1.2.5. Mùa v Mùa v có nh hư ng ñ n nhi t ñ và m ñ c a chu ng nuôi. Theo Signoret (1968) thì nhi t ñ thu n l i cho quá trình s n xu t tinh trùng là 17-18 oC. Cho nên nh ng tháng nóng ph m ch t tinh d ch c a l n ñ c gi ng kém hơn nh ng tháng mát. K t qu nghiên c u c a Nguy n T n Anh (1971) trên l n ñ c Landrace nuôi vùng Hà N i thì nh ng tháng nóng nh t c a mùa hè ch tiêu VAC ch ñ t 16-20 t , trong khi ñó nh ng tháng mùa ñông, VAC ñ t t i 50-55 t . Có trư ng h p nhi t ñ môi trư ng cao quá làm m t hoàn toàn ph n x sinh d c c a l n ñ c gi ng, trư ng h p này g i là "li t d c do khí h u". - 128 -
  4. 1.2.6. L a tu i Giai ño n có ph m ch t tinh d ch t t nh t c a l n ñ c n i là 1-2 năm tu i, c a l n ñ c ngo i là 2-3 năm tu i. Thư ng sau 4 năm tu i ph m ch t tinh d ch c a l n ñ c gi ng gi m ñi nhi u nên c n xem xét ñ lo i th i. 1.3. Bi n pháp k thu t nh m nâng cao s c s n xu t c a l n ñ c gi ng 1.3.1. Ch n l n ñ c làm gi ng ð ch n ñư c l n ñ c gi ng t t thì nư c ta thư ng ti n hành ch n các tr i ki m tra năng su t và thư ng dùng phương pháp "Ki m tra năng su t cá th " ñ i v i l n ñ c giai ño n h u b . Hi n nay nư c ta ch y u là dùng l n ñ c ngo i cho nên phương pháp này thư ng ñư c s d ng khi ch n l n ñ c ngo i làm gi ng. Phương pháp ñư c ti n hành như sau: ch n nh ng l n ñ c con có ngo i hình ñ c trưng c a gi ng, có thân hình cân ñ i, ñ t kh i lư ng lúc 2 tháng tu i cao hơn kh i lư ng trung bình c a ñàn. Nh ng l n này có lý l ch rõ ràng, ñư c sinh ra t c p b m t t, l n nhanh nhen, kh e m nh. Sau ñó ñư c nuôi trong m t ñi u ki n tiêu chu n v chu ng nuôi và dinh dư ng ñ h n ch các y u t nh hư ng. L n ñư c nuôi 1 con/ô và cho ăn t do. Th i gian nuôi ki m tra: tùy theo m c ñ tăng tr ng c a l n vì b t ñ u nuôi khi l n ñ t kh i lư ng 25 ± 2 kg và k t thúc nuôi ki m tra khi l n ñ t kh i lư ng 90 ± 2 kg. Các ch tiêu c n ki m tra: + Kh năng tăng tr ng (g/ngày): + Hi u qu s d ng th c ăn (tiêu t n th c ăn/kg tăng tr ng) + ð dày m lưng: ño b ng máy siêu âm v trí xương sư n cu i (ño kh i lư ng k t thúc nuôi) Tiêu chu n ch n gi ng (c a Vi n chăn nuôi Qu c gia): + Kh năng tăng tr ng: ≥ 650 g/ngày + Hi u qu s d ng th c ăn ≤ 2,9 kg TĂ/kg tăng tr ng + ð dày m lưng: ≤ 13 mm Khi l n ñ c h u b ñ t 3 ch tiêu trên thì ki m tra l i ngo i hình và t p cho nh y giá ñ ki m tra ph m ch t tinh d ch c a 3 l n khai thác ñ u. Yêu c u v ngo i hình: ñúng ñ c ñi m gi ng, thân hình cân ñ i, lưng dài và th ng, b ng g n, chân cao, th ng và ch c kh e, hai móng chân khít, hai d ch hoàn cân ñ i và l rõ, ít nh t có 12 vú. Con ñ c ph i phàm ăn, hi n lành nhưng không ch m ch p, tính d c hăng. Nh ng con ñ c không bi t nh y giá ho c ph m ch t tinh d ch kém thì lo i th i. 1.3.2. Nuôi dư ng t t l n ñ c gi ng * Nhu c u dinh dư ng: ð nâng cao s c s n xu t c a l n ñ c gi ng chúng ta c n cung c p cho l n ñ c gi ng ñ y ñ c v năng lư ng, protein, vitamin và ch t khoáng. + Năng lư ng: M c năng lư ng cung c p cho l n ñ c gi ng tuỳ t ng l a tu i và kh i lư ng l n. Nói chung, trong 1 kg th c ăn h n h p cho l n ñ c gi ng c n có 3100-3200 kcal ME. nư c ta ngu n năng lư ng chính cung c p cho l n g m có: ngô, s n, khoai lang, thóc, cao lương. - 129 -
  5. + Protein: M c protein cung c p cho l n ñ c gi ng tuỳ theo tu i và gi ng. L n ñ c còn non c n nhi u protein hơn l n ñ c ñã trư ng thành, l n ñ c ngo i c n cung c p protein nhi u hơn l n ñ c n i. Nói chung hàm lư ng protein thô trong kh u ph n ăn c a l n ñ c ngo i c n b o ñ m 16-17%, c a l n ñ c n i c n b o ñ m 14-15%. Nh ng ngày l n ñ c ph i gi ng ho c khai thác tinh nên có ch ñ b i dư ng thêm b ng cách cho ăn thêm 2 qu tr ng ho c 0,5 lit s a. Ngu n cung c p protein cho l n g m có b t cá, b t tôm, b t th t, ñ u tương, l c, bèo hoa dâu, n m men, axit amin công nghi p .... Trong kh u ph n ăn c a l n ñ c gi ng nên ưu tiên hàm lư ng protein ñ ng v t cao hơn protein th c v t. C n chú ý ch t lư ng protein, nghĩa là c n ñ y ñ và cân ñ i các axit amin không thay th , quan tr ng nh t là lyzin, methionin và tryptofan (lyzin 0,6%; methionin 0,16%; tryptofan 1,12% trong kh u ph n). + Vitamin: quan tr ng nh t là các vitamin A, D, E Nhu c u: vitamin A: 4000 UI/kg TĂ vitamin D: 200 UI/kg TĂ vitamin E: 44 UI/kg TĂ ð cung c p vitamin A cho l n ñ c gi ng thì ngoài các s n ph m ñ ng v t như b t cá, tr ng, s a thì còn có th cung c p d ng caroten (ti n vitamin A). Caroten có nhi u nh t trong các lo i th c ăn c qu màu ñ , màu vàng như: cà chua, bí ñ , cà r t. Vitamin D có nhi u trong các s n ph m ñ ng v t như b t cá, tr ng, s a nhưng cũng có th b sung cho l n d ng ti n vitamin D b ng cách cho l n v n ñ ng ngoài tr i và dùng rau xanh ñư c phơi dư i ánh sáng m t tr i ñi u ki n thích h p. Vitamin E có nhi u trong các th c ăn h t m c m m nên nh ng ngày l n ñ c ph i gi ng c n b sung thêm giá ñ ho c thóc m m. N u ph m ch t tinh d ch c a l n ñ c gi ng kém thì có th tiêm h n h p vitamin ADE. + Khoáng : Quan tr ng nh t ñ i v i l n ñ c gi ng là Ca, P. Khi cung c p Ca, P cho l n ñ c gi ng c n chú ý c v s lư ng và t l Ca/P. Trong kh u ph n ăn c a l n ñ c gi ng c n b o ñ m: 0,75% Ca và 0,6% P. T l Ca/P thích h p: 1,2 - 1,8. Ngu n cung c p: b t xương, b t v sò, v h n, ñá vôi. Trong nuôi dư ng l n ñ c gi ng c n chú ý không ñ cho l n quá béo, quá g y, không gây cho l n có b ng to s . Chúng ta có th tham kh o tiêu chu n ăn cho l n ñ c gi ng c a Vi t Nam và c a NRC (H i ñ ng nghiên c u qu c gia Hoa Kỳ): + Tiêu chu n dinh dư ng th c ăn h n h p l n (TCVN 1547 - 1994) L n ñ c gi ng Ch tiêu H ub Trư ng thành Năng lư ng trao ñ i (Kcal/kg) 3000 3000 Protein thô (%) 17 15 Xơ thô (%) 7 7 Canxi (%) 0,7 0,7 - 130 -
  6. Photpho (%) 0,5 0,5 Lyzin (%) 1,0 0,8 Methionin (%) 0,5 0,4 Mu i NaCl (%) 0,5 0,5 + Nhu c u dinh dư ng c a l n ñ c gi ng (NRC - 2000) Năng lư ng trao ñ i: 3265 Kcal/kg. Protein thô 13% Lysin 0,60% Methionine 0,16% Canxi 0,75% Photpho 0,60% Vitamin A 4000 UI Vitamin D3 200 UI Vitamin E 44 UI * K thu t nuôi dư ng: Tùy t ng gi ng và tùy t ng giai ño n tu i ñ có k thu t nuôi dư ng khác nhau. giai ño n h u b thì nên cho ăn t do ñ l n phát huy h t ti m năng tăng tr ng c a nó. Khi b t ñ u ph i gi ng thì nên cho ăn h n ch ñ l n không béo quá. Có th dùng th c ăn h n h p hoàn ch nh c a l n ñ c gi ng ho c c a l n nái ch a kỳ II ñ cho l n ñ c ăn. Cũng có th dùng th c ăn ñ m ñ c ñ tr n v i th c ăn tinh b t ho c mua nguyên li u ñ t ph i tr n. Nên cho l n ñ c ăn khô và cho u ng ñ nư c. Không nên cho l n ñ c ăn m t lúc quá no b ng cách cho ăn nhi u b a trong ngày và ch bi n t t ñ th c ăn có th tích nh . 1.3.3. Ch ñ s d ng L n ñ c thành th c v tính r t s m, nhưng chúng ta không nên cho ñi ph i gi ng s m khi l n chưa thành th c v th vóc. Khi l n ñ c ñư c 8 tháng tu i m i cho ñi ph i gi ng ñ không nh hư ng ñ n s phát tri n t m vóc c a l n và ñ ñàn con sinh ra có s c s ng cao. Cư ng ñ s d ng l n ñ c gi ng thích h p: Theo quy trình c a B : l n ñ c n i 4-5 ngày s d ng 1 l n, l n ñ c ngo i 3-4 ngày s d ng 1 l n. Nh ng con ñ c kho có th s d ng 2 ngày m t l n nhưng c n có ch ñ b i dư ng thêm. Không nên cho l n ñ c gi ng ngh quá 10 ngày, n u ngh lâu thì cơ năng s n xu t tinh trùng y u ñi, s c kháng c a tinh trùng s kém, l n ñ c gi m tính hăng. Nên cho ph i gi ng hay l y tinh vào bu i sáng s m hay bu i chi u mát. Sau khi ph i gi ng ho c khai thác tinh thì không nên cho l n ñ c t m ngay vì d b c m l nh và không nên cho ăn ngay mà sau kho ng 30 phút m i cho ăn. 1.3.4. Chăm sóc l n ñ c gi ng Công vi c quan tr ng nh t là cho l n ñ c gi ng v n ñ ng. Cho v n ñ ng thích h p thì có nhi u tác d ng : - Tăng cư ng phát tri n cơ b p, tăng th l c - H n ch béo, tăng tính hăng - 131 -
  7. - T ng h p vitamin D 3 - Thay ñ i môi trư ng không khí Có 2 hình th c cho l n ñ c gi ng v n ñ ng : - V n ñ ng t do: là hình th c th cho l n ñ c gi ng ra sân v n ñ ng và ñ l n t v n ñ ng. M i ngày nên cho v n ñ ng 2 l n, m i l n kho ng 1 gi . - V n ñ ng cư ng b c: là hình th c ngư i ñu i cho l n ñ c ch y trên sân v n ñ ng hay trên ñư ng v n ñ ng v i v n t c kho ng 4 km/h. V i hình th c này m i ngày ch nên cho v n ñ ng 1 l n v i th i gian 15-30 phút. Công vi c ti p theo là t m ch i cho l n ñ l n ñư c s ch s , tránh ñư c m t s b nh ngoài da, làm tăng l n ti p xúc v i ngư i ñ thu n l i cho vi c s d ng, nuôi dư ng l n ñ c. V mùa hè t m cho l n còn có tác d ng làm gi m nhi t ñ chu ng nuôi. Mùa hè nên t m cho l n 2 l n/ngày, nh ng ngày nhi t ñ cao quá nên làm mát cho l n b ng cách phun nư c lên mái chu ng ho c phun sương lên mình l n. C n ñ nh kỳ ki m tra ph m ch t tinh d ch và cân kh i lư ng l n ñ bi t ñư c ch ñ s d ng, nuôi dư ng và chăm sóc ñã h p lý chưa ñ ñi u ch nh l i. ð i v i l n ñ c gi ng yêu c u ph i r n ch c, không quá béo, quá g y. Khi l n ñ c h u b ñư c 6-7 tháng tu i thì nên t p cho nh y giá. Chu ng l n ñ c c n ñ r ng (4-5 m2/con) ñ l n có th ñi l i v n ñ ng tho i mái. II. Chăn nuôi l n cái gi ng 2.1. Cơ c u ñàn l n cái gi ng + L n cái h u b : là t khi ch n làm gi ng ñ n khi cho ñi ph i gi ng có ch a (thư ng t 2 tháng tu i cho ñ n h t 8 tháng tu i) + L n nái ki m ñ nh: là t khi ph i gi ng có ch a ñ n khi cai s a con l a 2 . Lo i này thư ng chi m kho ng 50% so v i ñàn nái cơ b n. + L n nái cơ b n: là t khi cai s a con l a 2 ñã ñ t tiêu chu n làm gi ng. Có 2 lo i nái cơ b n: - L n nái h t nhân: chuyên s n xu t ra con gi ng. - L n nái sinh s n nói chung: chuyên s n xu t ra l n nuôi th t. 2.2. M t s ch tiêu cơ b n ñánh giá s c s n xu t c a l n nái Căn c vào kh năng sinh s n và kh năng ti t s a c a l n nái ñ ñánh giá. 2.2.1. Kh năng sinh s n: ñư c ñánh giá qua nh ng ch tiêu sau: + Tu i ñ l a ñ u: Trung bình lúc 12 tháng tu i. + S con ñ ra /l a (tính c s thai ch t và s con ch t khi ñ ra) + S con còn s ng ñ n 24 gi (k t khi ñ xong con cu i cùng) T ch tiêu này có th ñánh giá t l s ng c a ñàn con S con còn s ng ñ n 24 gi T l s ng = ----------------------------------- x 100 S con ñ ra + S con cai s a /l a và s con cai s a /nái/năm T ch tiêu này có th ñánh giá t l nuôi s ng c a ñàn con : - 132 -
  8. S con cai s a T l nuôi s ng = ---------------------- x 100 S con ñ l i nuôi + Kh i lư ng sơ sinh c a ñàn con: ñư c xác ñ nh trư c khi cho l n con bú l n ñ u. Trong nghiên c u nên cân t ng con, trong s n xu t có th cân c . + Kh i lư ng cai s a c a ñàn con: Tính trung bình trên 1 l n con và trên 1 . Kh i lư ng c a con bé nh t + T l ñ ng ñ u c a ñàn con = ----------------------------------- x 100 Kh i lư ng c a con l n nh t + T l hao h t c a l n m : Trong quá trình nuôi con l n m b hao h t kh i lư ng cơ th nhi u hay ít KL l n m sau 24 gi ñ con - KL l n m khi cai s a con T l hao h t = ------------------------------------------------------------- x 100 KL l n m sau 24 gi ñ con T l này càng th p càng t t, trung bình là 15% 2.2.2. Kh năng ti t s a Có hai phương pháp xác ñ nh ñ ñánh giá kh năng ti t s a c a l n nái: - Căn c vào kh i lư ng c a toàn l n con lúc 21 ngày tu i, vì 21 ngày ñ u ngu n dinh dư ng ch y u c a l n con là s a m , l n con ñã bi t nh m nháp thêm nhưng không ñáng k , cho nên kh i lư ng toàn l n con lúc 21 ngày tu i cao ch ng t l n m ti t s a nhi u và ch t lư ng s a t t. - Xác ñ nh lư ng s a ti t ra trong c kỳ ti t s a (2 tháng). ð xác ñ nh lư ng s a thì cân kh i lư ng c a toàn l n con lúc sơ sinh và lúc 30 ngày tu i r i áp d ng công th c ñ tính: M = m1 + m2 M - lư ng s a ti t ra c kỳ m 1 : lư ng s a ti t ra tháng th nh t m 1 = ( KL 30 ngày - KL ss ) x 3 3 là h s , nghĩa là ñ tăng 1 kg kh i lư ng cơ th thì l n con c n kho ng 3 kg s a m m 2 : lư ng s a ti t ra tháng th hai m 2 = 4/5 m 1 2.3. Nh ng y u t nh hư ng ñ n s c s n xu t c a l n nái 2.3.1. Gi ng và di truy n Gi ng khác nhau thì kh năng sinh s n và kh năng ti t s a khác nhau. Gi ng có nh hư ng nhi u nh t ñ n kh i lư ng sơ sinh c a ñàn con. Kh i lư ng sơ sinh c a các gi ng l n ngo i thư ng cao hơn các gi ng l n n i KL SS c a l n ngo i : 1,3-1,4 kg KL SS c a l n n i (Móng Cái): 0,5-0,6 kg Kh năng ti t s a c a các gi ng l n ngo i cũng cao hơn các gi ng l n n i L n nái ngo i trung bình ti t 6 kg s a /ngày L n nái n i trung bình ti t 3,5 kg s a /ngày - 133 -
  9. l n con ñ ra có th có nh ng kỳ hình di truy n như kỳ hình b xương, không có chân hay h vòm mi ng, không có h u môn .... 2.3.2. Th c ăn và dinh dư ng N u cung c p cho l n nái không ñ các ch t dinh dư ng, ñ c bi t là khi thi u protein thì l n nái s không ñ ng d c hay ñ ng d c ch m, làm gi m l a ñ trong 1 năm. giai ño n có thai n u thi u protein thì kh i lư ng sơ sinh c a ñàn con th p, con ñ ra ít. giai ño n nuôi con n u thi u protein thì s n lư ng s a gi m, ñàn con còi c c. Thi u năng lư ng l n nái s g y, s không ñ ng d c hay ñ ng d c ch m, thai phát tri n kém, ñ c bi t là trong gian ño n nuôi con l n nái s b hao h t kh i lư ng r t nhi u. Nhưng n u quá th a protein trong giai ño n có thai thì s làm tăng t l ch t thai. N u quá th a năng lư ng trong th i gian dài thì s gây cho l n nái quá béo, d n ñ n không ñ hay ñ ít do s tr ng r ng ít. Thi u vitamin A s có hi n tư ng s y thai, ñ non. Thi u vitamin D, Ca, P ñàn con ñ ra còi c c, ch t lư ng s a kém, l n nái d b li t chân trư c ho c sau khi ñ . Ch t lư ng kh u ph n cũng nh hư ng, ñ c bi t là s ñ y ñ và cân ñ i các axit amin không thay th . N u ch t lư ng kh u ph n kém d n ñ n hi n tư ng tiêu thai. 2.3.3. ði u ki n khí h u ð i v i l n nái nhi t ñ thích h p là 18-210C. N u nhi t ñ chu ng nuôi trên 300C thì s làm gi m t l th thai và t l ch t phôi, ch t thai s cao, thai phát tri n kém. Trong giai ño n nuôi con nhi t ñ cao quá làm tăng t l ch t c a l n con do l n m ñè vì l n m ñ ng n m không yên và do l n m ăn ít nên thi u s a cho con bú. Do ñó mùa hè t l th thai và s con ñ ra /l a thư ng th p hơn các mùa khác. N u nhi t ñ cao k t h p v i m ñ cao s làm tăng s l n nái không ñ ng d c hay ñ ng d c ch m. N u nhi t ñ quá th p thì t l l n con ch t cao do b c m l nh d n ñ n t l nuôi s ng c a ñàn con s th p. 2.3.4. L a ñ Kh năng sinh s n và kh năng ti t s a c a l n nái l a 1 th p và tăng d n t l a 2 ñ n l a 6. Sau l a 6 thì b t ñ u gi m và sau l a 8 thì gi m nhi u. Cho nên sau l a 8 nên xem xét ñ lo i th i l n nái m i ñem l i hi u qu cao cho ngành chăn nuôi l n ( các cơ s gi ng nên lo i th i s m hơn) 2.3.5. Tu i ph i l a ñ u và kh i lư ng c a l n nái L n cái thành th c v tính s m nhưng không nên cho ñi ph i gi ng s m. Trư c 8 tháng tu i l n cái chưa thành th c v th vóc, n u cho ñi ph i gi ng thì s nh hư ng ñ n s phát tri n t m vóc c a l n, s con ñ ra ít, ñàn con y u, nh t là ñ i v i l n cái ngo i. Khi ñư c 8 tháng tu i nhưng kh i lư ng còn th p cũng chưa nên cho ñi ph i vì s nh hư ng ñ n kh i lư ng ñàn con. ð i v i l n cái n i khi kh i lư ng ñ t 35-40 kg, l n cái ngo i ñ t 100-110 kg m i cho ñi ph i gi ng. 2.3.6. K thu t, phương pháp và phương th c ph i gi ng N u ph i gi ng th i ñi m chưa thích h p ho c k thu t d n tinh không t t thì t l th thai th p, s con ñ ra ít. - 134 -
  10. N u dùng phương pháp ph i tr c ti p thì có th nâng cao t l th thai và s con ñ ra so v i phương pháp th tinh nhân t o, nh t là ñ i v i l n cái ph i l n ñ u và l n nái khó th thai. N u dùng phương th c ph i l p và ph i kép thì tăng s con ñ ra, n u dùng phương th c ph i kép thì tăng kh i lư ng sơ sinh c a ñàn con so v i dùng phương th c ph i ñơn. 2.3.7. S con ñ l i nuôi S con ñ l i nuôi có nh hư ng nhi u ñ n kh năng ti t s a c a l n nái. S con ñ l i nuôi nhi u thì lư ng s a ti t ra nhi u và ngư c l i. Nh t là khi s con ñ l i nuôi ít hơn s vú thì nh ng vú không ñư c bú s b lép ñi, s c s n xu t s a c a l n nái càng kém. Nhưng n u s con ñ l i nuôi nhi u hơn s vú thì s nh hư ng ñ n kh i lư ng cai s a c a l n con và t l hao h t c a l n m s cao. Do ñó, t t nh t là s con ñ l i nuôi b ng s vú c a l n nái. 2.3.8. Chăm sóc V mùa hè n u không thư ng xuyên t m cho l n và không làm mát cho l n thì s c s n xu t gi m. N u không gi chu ng nuôi và môi trư ng xung quanh s ch s và không tiêm phòng ñ y ñ cho l n thì l n d b b nh, năng su t sinh s n gi m. 2.3.9. nh hư ng c a l n ñ c N u l n nái t t nhưng cho ph i v i l n ñ c có ch t lư ng tinh d ch kém thì làm gi m t l th thai, s con ñ ra và ch t lư ng ñàn con kém. 2.4. ð c ñi m sinh lý sinh d c và ph i gi ng cho l n cái 2.4.1. Chu kỳ ñ ng d c c a l n nái Khi l n cái thành th c v tính thì có hi n tư ng ñ ng d c và hi n tư ng này ñư c l p ñi l p l i sau m t th i gian nh t ñ nh g i là chu kỳ ñ ng d c. ða s l n cái n i xu t hi n ñ ng d c l n ñ u vào 4-5 tháng tu i, l n cái ngo i vào 6-7 tháng tu i, nhưng 1-2 chu kỳ ñ u chưa n ñ nh và sau ñó n ñ nh d n, m i chu kỳ ñ ng d c thư ng kéo dài 18-21 ngày và tr i qua 4 giai ño n : + Giai ño n trư c ñ ng d c: kéo dài kho ng 2 ngày giai ño n này b ph n sinh d c bên ngoài ñã b t ñ u có nh ng thay ñ i : âm h có hi n tư ng xung huy t, m ng d n lên, có màu h ng tươi, hơi m ra, có nư c nh n loãng ch y ra. L n b t ñ u bi ng ăn, hay kêu rít, t ra không yên. Nhưng giai ño n này l n cái chưa cho l n ñ c nh y lên lưng nó. Chúng ta không nên cho ph i gi ng ép giai ño n này vì tr ng chưa r ng. + Giai ño n ñ ng d c : kéo dài 2-3 ngày ð n giai ño n này ho t ñ ng sinh d c mãnh li t, âm h m to hơn và t màu h ng chuy n sang màu m n chín, d ch nh n ch y ra keo ñ c hơn. L n r t bi ng ăn, t ra không yên như mu n phá chu ng ñ ñi tìm l n ñ c, l n thích nh y lên lưng con khác và ñã ch u ñ ng yên cho l n ñ c nh y lên lưng nó. + Giai ño n sau ñ ng d c: kéo dài 3-4 ngày ð n giai ño n này các d u hi u c a ho t ñ ng sinh d c gi m d n. L n cái v n ñi tìm l n ñ c nhưng không cho l n ñ c nh y lên lưng nó, âm h teo l i và tái nh t, ăn u ng t t hơn. + Giai ño n yên l ng sinh d c: kéo dài 10-12 ngày - 135 -
  11. L n cái ñã yên tĩnh hoàn toàn, không có ph n x v i l n ñ c n a. L n ñã ăn u ng bình thư ng, âm h teo nh , tr ng nh t. 2.4.2. Th i ñi m ph i gi ng thích h p cho l n cái M c ñích c a vi c ph i gi ng là t o ñi u ki n cho tinh trùng và tr ng g p nhau 1/3 phía trên ng d n tr ng v i s lư ng c n thi t và ch t lư ng t t. Mu n v y, chúng ta c n xác ñ nh th i ñi m ph i gi ng thích h p cho l n cái. Qua nghiên c u ngư i ta th y r ng tinh trùng sau khi ph i ph i m t 2-3 gi m i lên t i 1/3 phía trên ng d n tr ng. S ho t ñ ng c a tinh trùng trong ng d n tr ng c a l n cái ñư c duy trì t 38-40 gi nhưng ch có kh năng th thai t t trong kho ng 15-20 gi ñ u sau khi ph i. L n là loài ña thai, m i l n ñ ng d c có kho ng 15-25 tr ng r ng. Kho ng 25-30 gi sau khi có hi n tư ng ch u ñ c tr ng m i r ng. Tr ng r ng r i rác và kéo dài, có khi kéo dài ñ n 10 ti ng ñ ng h . Sau khi r ng kh i bu ng tr ng thì tr ng rơi vào loa kèn và chuy n ñ ng d n vào ng d n tr ng. Tr ng có th s ng trong ñư ng sinh d c ñ n 20 gi sau khi r ng nhưng ch có kh năng th thai t t trong kho ng 10 gi ñ u. T nh ng hi u bi t trên ña s các nhà chăn nuôi ñ ngh : + N u ph i 1 l n thì nên ph i trong kho ng 24-30 gi k t khi l n cái b t ñ u ñ ng yên. + N u ph i 2 l n thì l n 1 nên ph i trong kho ng 15-24 gi và l n 2 trong kho ng 24- 36 gi k t khi l n cái b t ñ u ñ ng yên. + N u ph i 3 l n thì nên ph i l n ngay khi l n cái b t ñ u ñ ng yên và sau ñó ph i l n 2 cách l n 1 t 10-12 gi , ph i l n 3 cách l n 2 cũng t 10-12 gi . N u tính t khi l n cái có hi n tư ng ñ ng d c thì ñ i v i l n cái n i nên ph i l n 1 vào cu i ngày th 2 ho c ñ u ngày th 3. Còn ñ i v i l n cái ngo i nên ph i l n 1 vào cu i ngày th 3 ho c ñ u ngày th 4. Trong th c t ñ thu n ti n thì có th áp d ng quy t c "Sáng-chi u", nghĩa là n u l n cái b t ñ u ñ ng yên bu i sáng thì chi u ph i l n 1 và sáng hôm sau ph i l n 2. N u ph i 1 l n thì ñ sáng hôm sau m i ph i. Còn n u l n cái b t ñ u ñ ng yên bu i chi u thì sáng hôm sau ph i l n 1 và chi u hôm sau ph i l n 2. Còn n u ph i 3 l n cũng theo quy t c "Sáng- chi u" nhưng l n 1 ph i ngay khi l n cái b t ñ u ñ ng yên. ð xác ñ nh th i ñi m l n cái b t ñ u ch u ñ c thì hàng ngày nên ki m tra 2 l n (vào bu i sáng và bu i chi u). Có nhi u phương pháp ñ xác ñ nh nhưng có 2 phương pháp hay ñư c s d ng và có ñ chính xác cao: + Dùng l n ñ c thí tình: cho l n ñ c ñ n ti p xúc v i l n cái. Khi th y l n cái ch y l i ngay v i l n ñ c và t ra quy n luy n thì ch ng t l n cái ñã b t ñ u ch u ñ c. Cũng có th l n ñ c t phát hi n ñư c l n cái nào ñã ñ n th i ñi m ch u ñ c. + Dùng tay n lên lưng, lên mông l n cái, n u th y l n cái ñ ng yên, cong ñuôi lên thì ch ng t l n cái ñã b t ñ u ch u ñ c. Ngoài ra, còn có th s d ng m t s phương pháp khác như dùng feromon có mùi l n ñ c cho l n cái ng i, dùng ohmmetre ñ ño ñi n tr âm ñ o, dùng gi y ño ñ pH c a niêm d ch âm ñ o. - 136 -
  12. 2.4.3. Bi n pháp kích thích ñ ng d c cho l n cái Trong th c t s n xu t có r t nhi u l n cái h u b ch m ñ ng d c, nhi u con ñã 10-12 tháng tu i v n chưa ñ ng d c. Và cũng có r t nhi u l n nái sau khi cai s a con lâu mà chưa ñ ng d c tr l i. Do ñó, chúng ta c n dùng nhi u bi n pháp kích thích ñ nh ng l n này ñ ng d c s m hơn. + S d ng kích d c t : - Dùng huy t thanh ng a ch a (PMSG) Qua nghiên c u ngư i ta th y r ng trong huy t thanh ng a ch a có c FSH và LH nhưng lư ng FSH thư ng nhi u hơn. Li u tiêm : 20-25 UI/1 kg kh i lư ng cơ th Thư ng sau khi tiêm 4-5 ngày thì l n cái s bi u hi n ñ ng d c, lâu nh t là sau 15 ngày. - Dùng kích t nhau thai (HCG) HCG cũng có c FSH và LH nhưng lư ng LH thư ng nhi u hơn. Li u tiêm : 15-20 UI/1 kg kh i lư ng cơ th Dùng HTNC k t h p v i HCG thì k t qu s t t hơn là khi dùng riêng l t ng kích d c t . - Dùng prostaglandine (PGF 2α ) PG có tác d ng gây thoái hoá th vàng, cho nên nh ng l n nái ch m ñ ng d c do nguyên nhân t n t i c a th vàng thì dùng PG tiêm s cho hi u qu cao. Nhưng PG ñ t nên ñ i v i l n nái ít s d ng hơn. - Dùng gonesterol: kích d c t này có ch a FSH, LH và oestrogen, nhưng LH có ph n tr i hơn. Trong chăn nuôi dùng k t h p v i HTNC s cho k t qu t t hơn. Dùng kích d c t ñã ñem l i hi u qu kinh t cao cho nh ng cơ s chăn nuôi l n nái. B ng bi n pháp này ñã xác ñ nh ñư c nh ng l n cái vô sinh ñ lo i th i nh m gi m nh ng ngày nuôi vô ích (thư ng sau 2 l n tiêm n u không th y l n cái ñ ng d c thì ch ng t ñã vô sinh) + Dùng l n ñ c thí tình: Hàng ngày cho nh ng l n cái ch m ñ ng d c ti p xúc v i l n ñ c thí tình. Nh ti p xúc v i l n ñ c, l n cái s b kích thích và qua h th ng th n kinh ly tâm làm cho tuy n yên ti t ra FSH và LH, do ñó l n cái s ñ ng d c. nh: Nh t l n ñ c g n chu ng l n nái ñ kích thích ñ ng d c s m - 137 -
  13. 2.4.4. Phương pháp và phương th c ph i gi ng cho l n cái 2.4.4.1. Phương pháp ph i gi ng + Ph i tr c ti p Khi l n cái ñ ng d c ñã xác ñ nh ñư c th i ñi m ph i gi ng thích h p thì cho ñ n phòng ph i gi ng ho c cho ñ n phòng l n ñ c và ngư i giúp cho l n ñ c nh y. Ưu ñi m: - Có th nâng cao t l th thai và s con ñ ra do l n cái ñư c kích thích nhi u hơn nên tr ng r ng nhi u. Như c ñi m: - Làm gi m kh năng ñ m nhi m c a l n ñ c và gi m hi u qu trong chăn nuôi. - D làm lây lan b nh n u 1 trong 2 con b b nh. - Khó kh c ph c khi kh i lư ng c a l n ñ c và l n cái chênh l ch nhau nhi u. - Khó khăn khi ñưa l n ñ c ñi ph i gi ng xa. - D b r i ro vì khó ki m tra ph m ch t tinh d ch trư c khi ph i gi ng. + Th tinh nhân t o: Là phương pháp l y tinh d ch c a l n ñ c gi ng ñã qua ki m tra, pha ch cho vào d ng c d n tinh và bơm vào c t cung c a l n cái ñang ñ ng d c. Ưu ñi m: - Có th kh c ph c t t c các như c ñi m c a phương pháp ph i tr c ti p. Như c ñi m: - Có th làm gi m t l th thai ñ i v i nh ng l n cái ph i l n ñ u và l n nái khó th thai. - D b viêm b ph n sinh d c c a l n cái n u k thu t d n tinh không t t. - C n có môi trư ng b o qu n và d ng c d n tinh, c n ngư i có trình ñ k thu t cao, có phương pháp khai thác tinh và d n tinh ñúng k thu t. 2.4.4.2. Phương th c ph i gi ng Có 4 phương th c ph i gi ng + Phương th c ph i ñơn: Khi l n cái ñ ng d c thì cho ph i v i 1 l n ñ c gi ng và cho ph i 1 l n. Ưu ñi m: t n ít l n ñ c gi ng và ch ñ s d ng l n ñ c gi ng h p lý. Như c ñi m: t l th thai thư ng th p, s lư ng bào thai không nhi u, vì tr ng r ng r i rác nên s tr ng g p ñư c tinh trùng ít. Cho nên ch áp d ng ñ i v i l n nái d th thai và ñ sai con. + Phương th c ph i l p : Khi l n cái ñ ng d c thì cho ph i v i 1 l n ñ c gi ng và cho ph i 2 l n, l n 2 cách l n 1 t 10-12 gi . Ưu ñi m: Nâng cao t l th thai và s lư ng bào thai, vì tinh trùng vào ñư ng sinh d c con cái r i rác nên s lư ng tr ng ñón ñư c tinh trùng nhi u. Như c ñi m: nh hư ng ñ n ch ñ s d ng l n ñ c gi ng n u như ph i tr c ti p (th tinh nhân t o thì không nh hư ng) và d b r i ro n u l n ñ c ñó có ch t lư ng tinh d ch kém, t n nhi u tinh. - 138 -
  14. + Phương th c ph i kép: Khi l n cái ñ ng d c thì cho ph i v i 2 l n ñ c gi ng và cho ph i 2 l n (có th 3 l n), cách nhau 10-12 gi , cũng có th cách nhau 5-10 phút n u c n nâng cao kh i lư ng sơ sinh c a ñàn con. Ưu ñi m: nâng cao s c s ng c a bào thai do tinh trùng m t lúc vào ñư ng sinh d c con cái nhi u nên tr ng có ñi u ki n ch n l c nh ng tinh trùng kho . Như c ñi m: t n l n ñ c gi ng. + Ph i h n h p tinh d ch: Tr n tinh d ch c a 2 hay nhi u l n ñ c gi ng và d n tinh ñơn ho c d n tinh kép cho l n cái ñang ñ ng d c. Ưu ñi m: nâng cao kh i lư ng sơ sinh và s lư ng ñàn con ñ ra so v i không h n h p tinh d ch. N u dùng h n h p tinh d ch ñ d n tinh kép thì k t qu càng t t hơn. Như c ñi m: ch s d ng ñư c trong th tinh nhân t o, ph i tr c ti p không s d ng ñư c. 2.5. Th i kỳ phát tri n c a thai l n Th i gian có ch a c a l n nái trung bình là 114 ngày và tr i qua 3 th i kỳ: 2.5.1. Th i kỳ phôi thai: 1-22 ngày Khi tr ng và tinh trùng g p nhau 1/3 phía trên ng d n tr ng thì ñay x y ra quá trình th tinh gi a tr ng và tinh trùng và t o thành h p t . 20 gi sau khi th tinh, h p t b t ñ u phân chia. ð u tiên h p t ñư c phân chia thành 2 t bào phôi và 48 gi sau khi th tinh ñư c phân chia thành 8 t bào phôi và ñ n lúc này h p t b t ñ u chuy n d n vào 2 bên s ng t cung và làm t ñó. trong s ng t cung h p t ti p t c phân chia thành hàng trăm t bào phôi và sau ñó các màng c a bào thai ñư c hình thành. - Màng i ñư c hình thành sau 7-8 ngày Màng i là màng trong cùng, bao b c quanh bào thai. D ch i có r t nhi u tác d ng: giúp cho bào thai n m tho i mái, ñ m ñ cho bào thai không b va ch m v i các cơ quan xung quanh, giúp cho quá trình sinh ñ d dàng và là ngu n dinh dư ng c a bào thai. - Màng ni u: hình thành sau kho ng 10 ngày. Màng ni u là màng gi a, có ch a d ch ni u, trong d ch ni u có các mu i, ñư ng glucoza, kích t nhau thai. -Màng ñ m (màng nhung): hình thành sau kho ng 12 ngày, là màng ngoài cùng, ti p giáp v i niêm m c t cung c a l n m . Trên kh p b m t c a màng ñ m có nhi u lông nhung, nh ng lông nhung này hút ch t dinh dư ng t m truy n vào cho phôi thai. ð n cu i th i kỳ này hình dáng ñ u, h m t, tim, gan ñư c hình thành nhưng chưa hoàn ch nh. th i kỳ này s k t h p gi a m và con chưa ñư c ch c ch n cho nên r t d b s y thai n u có tác ñ ng không t t c a ngo i c nh. ðây là th i kỳ quy t ñ nh s lư ng phôi. Th i kỳ này g i là th i kỳ hình thành. 2.5.2. Th i kỳ ti n thai: 23-39 ngày ð n th i kỳ này b t ñ u hình thành nhau thai nên s k t h p gi a m và con ch c ch n hơn, ít b s y thai. - 139 -
  15. ð n cu i th i kỳ này thai ñã ñư c hình thành tương ñ i hoành ch nh, h u h t các cơ quan b ph n ñã ñư c hình thành. Kh i lư ng thai tăng khá nhanh, g p 4-5 l n kh i lư ng phôi cu i th i kỳ phôi thai. 2.5.3. Th i kỳ bào thai: 40 ngày - ñ ð n th i kỳ này s trao ñ i ch t c a thai r t mãnh li t và ti p t c hoàn thành n t nh ng b ph n còn l i như hình thành da, m c lông, m c răng và b t ñ u th hi n ñ c ñi m gi ng. Kh i lư ng thai tăng r t nhanh, ñ n cu i th i kỳ này kh i lư ng m i thai n ng g p hơn 100 l n so v i th i kỳ ti n thai và g p hơn 1000 l n so v i th i kỳ phôi thai. Th i kỳ này nh hư ng nhi u nh t ñ n kh i lư ng thai, ñ c bi t là t 90 ngày tr ñi thai phát tri n r t m nh. Trong th c t s n xu t ñ thu n ti n cho vi c nuôi dư ng chăm sóc l n nái, ngư i ta thư ng chia làm 2 kỳ : - Ch a kỳ I : 84 ngày ñ u - Ch a kỳ II : 30 ngày cu i. 2.6. Quy lu t ti t s a c a l n nái Có 2 quy lu t chính 2.6.1. Quy lu t ti t s a ñ u và s a thư ng Th i gian ti t s a ñ u là 1 tu n k t sau khi ñ . Trong s a ñ u, hàm lư ng protein, vitamin cao hơn s a thư ng. ð c bi t trong s a ñ u có nhi u γ-globulin và MgSO4, 2 ch t này r t quan tr ng ñ i v i l n con. B t ñ u t tu n th hai l n ti t s a thư ng. s a thư ng hàm lư ng lipit, ñư ng lactoza và khoáng (Ca, P) cao hơn s a ñ u. Nghiên c u quy lu t này có ý nghĩa ñ i v i l n con. Sau khi ñ ra c n tranh th cho l n con bú s a ñ u càng s m càng t t. S a ñ u có ý nghĩa nh t ñ i v i l n con là 24 gi ñ u sau khi ñ . Sau 24 gi γ-globulin th m qua thành ru t l n con khó khăn hơn do lư ng kháng men trong s a ñ u gi m d n và kho ng cách gi a các t bào vách ru t c a l n con h p d n l i. 2.6.2. Quy lu t ti t s a không ñ u - Ti t s a không ñ u theo th i gian: T 1-15 ngày sau khi ñ lư ng s a c a l n nái tăng d n. T 15-21 ngày lư ng s a ti t ra nhi u nh t và tương ñ i n ñ nh. Sau 21 ngày lư ng s a c a l n nái b t ñ u gi m và sau 28 ngày lư ng s a gi m ñi r t nhanh và ch t lư ng s a cũng gi m. Do ñó ñ th ti t s a c a l n nái thư ng có ñ nh cao tu n th hai, th ba. - Ti t s a không ñ u các v trí vú Thư ng các vú phía trư c ng c c a l n nái lư ng s a ti t ra nhi u hơn các vú phía sau. N u l n nái có 6 ñôi vú thì thư ng 3 ñôi phía trư c lư ng s a ti t ra nhi u hơn 3 ñôi phía sau. N u có 7 ñôi vú thì thư ng 4 ñôi phía trư c lư ng s a nhi u hơn 3 ñôi phía sau. - 140 -
  16. * Thành ph n c a s a ñ u và s a thư ng c a l n nái. Thành ph n S a ñ u (%) S a thư ng (%) VCK 23 17 Protein 15,7 6 Lipit 5,2 7,5 ðư ng lactoza 3,5 4,1 Khoáng 0,7 0,9 Ngu n: Lê H ng M n, 2002 + γ-globulin là lo i protein kháng th có tác d ng tăng cư ng s c ñ kháng c a l n con. + MgSO4 có tác d ng t y các ch t c n bã trong quá trình phát tri n c a bào thai. N u không nh n ñư c s a ñ u thì l n con có s c ñ kháng y u và d b r i lo n tiêu hóa. 2.7. Nuôi dư ng l n cái gi ng 2.7.1. K thu t nuôi dư ng - L n cái h u b : T lúc ñư c ch n làm gi ng ñ n 6 tháng tu i có th cho l n ăn v i kh u ph n ăn cho phép l n b c l ñ n m c t i ña ti m năng di truy n v t c ñ sinh trư ng và tích lu m c a nó. Sau ñó nên kh ng ch th c ăn, nh t là nh ng lo i th c ăn giàu năng lư ng ñ v a ti t ki m ñư c th c ăn, v a tránh ñư c tăng tr ng không c n thi t. Nhưng trư c khi cho ñi ph i gi ng kho ng 10-14 ngày nên tăng m c ăn cho l n cái v i m c ñích làm tăng s tr ng r ng (phương pháp Flushing cho l n cái h u b ) - L n nái giai ño n ch ph i : M c dinh dư ng ñư c cung c p theo tu i, kh i lư ng, gi ng và th tr ng c a l n nái. L n dư i 2 năm tu i nên cung c p nhi u protein, vitamin và khoáng hơn nh ng l n nái ñã trên 2 năm tu i. L n ngo i nhu c u dinh dư ng cao hơn l n n i, l n g y m c dinh dư ng c n cung c p cao hơn l n béo. Giai ño n này v i th i gian r t ng n, thư ng ch 6-7 ngày. Trong nuôi dư ng nên gi cho l n có ñ béo v a ph i (M c ăn cho l n ngo i 2-2,5 kg TĂ/ngày). - L n nái ch a : M c dinh dư ng c a l n nái ñư c cung c p theo tu i, giai ño n có ch a và tuỳ theo gi ng. C n chú ý 2 giai ño n quan tr ng là 3 tu n ñ u có ch a và 3 tu n cu i. 3 tu n ñ u không yêu c u cao v s lư ng th c ăn mà ch y u là v ch t lư ng th c ăn. Giai ño n này d s y thai, tiêu thai n u cho l n nái ăn th c ăn có ch t lư ng kém như b thiu m c, các axit amin không thay th b thi u hay không cân ñ i. giai ño n 3 tu n cu i c n chú ý c v s lư ng và ch t lư ng th c ăn. Kh i lư ng thai giai ño n này tăng r t nhanh nên c n nhi u dinh dư ng. giai ño n này d ñ non n u ch t lư ng th c ăn không t t. Th c ăn c n ñư c ch bi n t t ñ có th tích nh , t o ñi u ki n cho l n nái ăn ñư c nhi u, vì ñư ng ru t c a l n bé l i do b thai chèn. - 141 -
  17. - L n nái nuôi con L n nái c n nhi u dinh dư ng cho quá trình t o s a nuôi con. ð c bi t là tháng ñ u nuôi con, vì ch t dinh dư ng c a l n con ch y u d a vào s a m . N u không cung c p ñ y ñ các ch t dinh dư ng thì ñàn con s còi c c và t l hao h t c a l n nái r t cao. Nên dùng kh u ph n cao năng lư ng ñ nuôi l n nái giai ño n này ñ gi m t l hao h t c a l n nái trong quá trình nuôi con. T t nh t là dùng th c ăn h n h p hoàn ch nh ñư c s n xu t t nhi u công ty khác nhau và có th b sung thêm d u th c v t, m l n ñ nâng cao hàm lư ng năng lư ng trong kh u ph n. Khi s d ng kh u ph n c n chú ý: 3-4 ngày trư c khi l n nái ñ c n gi m lư ng th c ăn xu ng ñ thai không b chèn, l n d ñ hơn và tăng d n s b a ăn trong m t ngày lên. Trong ngày l n ñ ch nên cho u ng nư c m pha mu i hay cháo loãng. Sau khi l n nái ñ không nên cho ăn nhi u m t cách ñ t ng t mà ph i tăng d n ñ n 7 ngày sau m i cho ăn t do. Trư c khi cai s a con 3-4 ngày nên gi m m c ăn c a l n nái ñ tránh viêm vú. Sau khi cai s a con 2-3 ngày m i cho ăn bình thư ng. 2.7.2. Nhu c u dinh dư ng Nhu c u dinh dư ng c a l n cái h u b theo NRC năm 2000 có t l tăng n c khác nhau và cho ăn t do v i 90% v t ch t khô. - Nhu c u năng lư ng: + H u b , ch ph i, ch a kỳ I: 2800-2900 Kcal ME/1 kg TĂ + L n nái ch a kỳ II: 3000 Kcal ME/1 kg TĂ + L n nái nuôi con: 3100-3200 Kcal ME/1 kg TĂ Có th cung c p m c 3500-3600 Kcal ME/1 kg TĂ (b sung m ñ ng v t) - Nhu c u protein (% protein thô trong kh u ph n): L n ch ph i, L n cái h u b L n nái ch a kỳ II L n nái nuôi con ch a kỳ I L n ngo i 14-18 13-14 14-15 17-18 L nn i 12-16 11-12 12-13 15-16 - Nhu c u vitamin + vitamin A: - l n h u b , ch ph i: 2300 UI/1 kg TĂ - l n nái có thai: 4000 UI/1 kg TĂ - l n nái nuôi con: 2000 UI/1 kg TĂ + vitamin D: 200 UI/1 kg TĂ + vitamin E: 44 UI/1 kg TĂ + vitamin B1: 1,2-2 mg/1 kg TĂ - Nhu c u khoáng: + Ca: 0,8 % trong kh u ph n + P: 0,7 % - Lư ng th c ăn h n h p/ngày cho l n cái gi ng (l n ngo i): + L n cái h u b : 1-2,5 kg/ngày (tùy tháng tu i) - 142 -
  18. + L n nái ch ph i: 2-2,5 kg/ngày (tùy th tr ng l n) + L n nái mang thai: 1,8-2,5 kg/ngày (tùy giai ño n và tùy th tr ng l n) + L n nái nuôi con: 5-5,3 kg/ngày ð i v i l n nái n i, lư ng th c ăn hàng ngày nên cung c p b ng 2/3 lư ng th c ăn cho l n nái ngo i. Chúng ta có th tham kh o thêm tiêu chu n ăn cho l n nái n i c a Vi t Nam và cho l n nái ngo i c a NRC B ng: Tiêu chu n dinh dư ng th c ăn cho l n nái sinh s n gi ng n i (Móng Cái) (Con/ngày ñêm) (Nguy n Thi n và CTV) 84 ngày có ch a ñ u 30 ngày có ch a cu i Nuôi con Ch tiêu Kh i lư ng l n m (kg) 50-60 61-70 71-80 81-90 61-70 71-80 81-90 61-70 71-80 81-90 Năng lư ng 2507 2842 3104 3415 3462 3845 4084 7403 8191 8621 trao ñ i (Kcal) Protein thô (g) 119 124 136 149 151 168 179 384 426 453 Mu i (g) 5,0 5,7 6,2 6,8 6,9 7,7 8,2 13,6 15,0 15,8 Canxi (g) 7,3 8,2 9,0 9,9 10,1 11,2 11,9 18,4 20,3 21,4 Photpho (g) 5,9 6,7 7,3 8,1 8,2 9,1 9,7 15,0 16,5 17,4 B ng: Nhu c u trong kh u ph n c a l n nái mang thai (theo NRC năm 2000) Kh i lư ng l n nái lúc ph i gi ng (kg) 125 150 175 200 Lư ng ME trong kh u ph n (Kcal/kg) 3265 3265 3265 3265 Protein thô (%) 12,9 12,8 12,4 12,0 Lysin t ng s (%) 0,58 0,57 0,54 0,52 Methionine t ng s (%) 0,15 0,15 0,14 0,13 Canxi (%): 0,75 Photpho (%): 0,60 Vitamin A : 4000 UI Vitamin D3: 200 UI Vitamin E : 44 UI - 143 -
  19. B ng: Nhu c u trong kh u ph n c a l n nái nuôi con (90% v t ch t khô) Kh i lư ng l n nái sau khi ñ (kg): 175 kg Tăng tr ng hàng ngày c a l n con (gam) 150 200 250 Lư ng ME trong kh u ph n (Kcal/kg) 3265 3265 3265 Protein thô (%) 16,3 17,5 18,4 Lysin t ng s (%) 0,82 0,91 0,97 Methionine t ng s (%) 0,21 0,23 0,24 Canxi (%) : 0,75 Photpho (%): 0,60 Vitamin A : 2000 UI Vitamin D3 : 200 UI Vitamin E : 44 UI 2.8. Chăm sóc l n cái gi ng + Chu ng tr i: Hư ng chu ng có nh hư ng khá l n ñ n nhi t ñ , m ñ , ñ thoáng và ánh sáng c a chu ng nuôi. ð i v i ñi u ki n khí h u nư c ta thì chu ng hư ng nam ho c hư ng ñông nam là thích h p. Hi n nay ki u chu ng l ng ñang ñư c các cơ s chăn nuôi l n nái ngo i nư c ta ưa chu ng. Nh t là giai ño n nuôi con, nuôi chu ng l ng ñã nâng cao ñư c s con cai s a/nái/năm. Dùng ki u chu ng l ng không nh ng có th gi cho n n chu ng luôn ñư c s ch s , khô ráo mà còn ti t ki m ñư c di n tích chu ng nuôi. Di n tích chu ng nuôi cho l n cái gi ng: - L n cái h u b , ch ph i: 1,2-1,5 m2/con - L n nái có thai: 3 m2/con - L n nái nuôi con: + chu ng l ng: 3 m2/con + chu ng n n: 5-6 m2/con Chu ng l n nái c n ñư c thư ng xuyên quét d n s ch s , m v mùa ñông, thoáng v mùa hè. + Tr s n cho l n nái ñ - Chu n b chu ng và làm ñ trong ô chu ng b ng cách lót rơm ho c bao t i dư i nên chu ng. N u ñ chu ng n n thì lót rơm, còn chu ng l ng thì lót bao t i. - Chu n b m t s d ng c : khăn lau, thúng, cân, kìm b m răng nanh, ñèn, kéo, kim ch , thu c sát trùng và thu c kích thích ñ phòng ng a l n ñ không bình thư ng. Thư ng c 5-10 phút l n nái ñ 1 con. Khi l n con ra thì ngư i chăm sóc c n c m l n con lên và l y khăn lau khô cho l n con. ð u tiên lau m m mi ng ñ con không b ng t, r i lau ñ n thân mình ñ l n con không b c m l nh. Sau ñó có th ti n hành c t r n ngay cho l n con ho c cho vào thúng ñ l n nái ñ xong m i ti n hành c t r n luôn c ñàn. Trư c khi c t nên l y ch bu c r n l i cách cu ng r n kho ng 3 cm r i c t b ph n còn l i, khi c t xong dùng c n i-ôt ñ sát trùng. N u không c t r n thì d b nhi m trùng do l n con d m lên làm ñ t r n và khi l n con ñi hay b vư ng vào chân. - 144 -
  20. Công vi c ti p theo là b m răng nanh ñ khi bú l n con không c n vú l n m . Thư ng sau khi ñ con cu i cùng kho ng 30-60 phút thì nhau thai ra. Khi ñó ph i l y ngay ra kh i ñ l n nái không ăn. N u ñ l n nái ăn nhau thai thì s quen d n ñ n hay ăn con và s gây r i lo n tiêu hoá. N u g p trư ng h p l n nái ñ không bình thư ng thì ph i can thi p, như l n ñ khó, ñ khô, l n con ñ ra b ng t hay thai b ch t trong b ng không ra ñư c. + Trư ng h p l n ñ khó. Can thi p: - Cho l n m u ng nư c mu i loãng ñ tăng s c cho l n r n. - Xoa d u hay các lá nóng vào b ng ñ kích thích l n nái r n. - Tiêm oxytoxin ho c lutalyse (là các hormon thúc ñ ). - Cho tay vào ñ kéo l n con ra n u th y c n thi t. - Có th m ñ l y l n con ra. + Trư ng h p l n ñ khô Bi u hi n: l n nái r n r t nhi u nhưng con không ra và không th y có nư c i ch y ra ho c ñã ra t trư c. Can thi p: - Cho d u th c v t có tr n kháng sinh vào c t cung. - K t h p tiêm oxytoxin - Có th cho tay vào kéo l n con ra + Trư ng h p thai ch t trong b ng. Can thi p: - Tiêm oxytoxin - Cho tay vào kéo l n con ra - Có th m l y l n con ra n u c t cung không m + Trư ng h p l n con ñ ra b ng t. Can thi p: - Hà hơi th i ng t - Hô h p nhân t o - Bôi rư u ho c c n vào r n và xung quanh mũi l n con - Ngâm l n con vào nư c m kho ng 30-350C trong kho ng 5 phút và làm hô h p nhân t o ti p. III. Chăn nuôi l n con 3.1. M t s d c ñi m c a l n con 3.1.1. ð c ñi m sinh trư ng c a l n con L n con có t c ñ sinh trư ng nhanh nhưng không ñ u qua các giai ño n. Nhanh nh t là 21 ngày tu i ñ u, sau ñó t c ñ có ph n gi m xu ng do lư ng s a m b t ñ u gi m và hàm lư ng hemoglobin trong máu l n con gi m xu ng. Theo dõi t c ñ tăng tr ng c a l n con thì th y r ng: kh i lư ng lúc 10 ngày tu i tăng g p 2 l n so v i lúc sơ sinh, lúc 20 ngày tu i tăng g p 4 l n, 30 ngày tu i tăng g p 6 l n, 40 ngày tu i tăng g p 8 l n, 50 ngày tu i tăng g p 10 l n và 60 ngày tu i tăng g p 14 l n so v i lúc sơ sinh. Do l n con có t c ñ sinh trư ng nhanh nên kh năng tích lu ch t dinh dư ng r t m nh. Ví d : l n con 20 ngày tu i m i ngày có th tích lu ñư c 9-14 g protein/1kg kh i lư ng cơ th . Trong khi ñó l n l n ch tích lu ñư c 0,3-0,4 g protein. - 145 -
Đồng bộ tài khoản