Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 6

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:24

0
144
lượt xem
85
download

Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 6

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình chăn nuôi cơ bản - chương 6', khoa học tự nhiên, nông - lâm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 6

  1. CHƯƠNG VI CHĂN NUÔI TRÂU BÒ Do yêu c u c a ñ i tư ng ph c v và khuôn kh c a giáo trình, chương Chăn nuôi trâu bò so n cho sinh viên ngành kinh t ch nh m: - Giúp sinh viên nh n bi t ñư c ñ c ñi m m t s gi ng trâu, bò chính nuôi nư c ta. - Trang b nh ng ki n th c cơ b n nh t v các bi n pháp k thu t chăn nuôi hi n nay và th i gian s p t i ñ i v i: + bê, nghé + trâu, bò sinh s n + trâu, bò s a + trâu, bò cày kéo I . Chăn nuôi bê nghé 1.1. M t s ñ c ñi m sinh lý c a bê nghé 1.1.1. ð c ñi m v sinh trư ng - phát d c Bê nghé có t c ñ sinh trư ng tương ñ i nhanh, m c tăng tr ng có th ñ t 400 - 1200 g/ngày. Kh năng tăng tr ng ph thu c vào: gi ng, ch ñ nuôi dư ng, chăm sóc... Ví d : bê lai Sind tăng tr ng 400 - 500 g/ngày, bê Hà Lan: 600 - 700 g/ngày. 1.1.2. S phát tri n c a cơ quan tiêu hoá Khi m i sinh bê nghé môi trên và môi dư i b ng nhau, d n d n môi trên phát tri n nhanh hơn môi dư i và chìa ra. Bê sơ sinh có 6 - 8 răng c a, còn nghé m c răng ch m hơn: sau khi ñ 3 - 7 ngày răng m i b t ñ u m c, cho ñ n 2 - 3 tháng tu i m i m c ñ 8 cái răng. Bình thư ng sau khi ñ sau khi ñã khô lông, bê nghé t tìm vú c a con m ñ bú. Khi bê nghé bú nh có ph n x co rãnh th c qu n, rãnh th c qu n co l i t o thành hình ng n i li n th c qu n và d lá sách, do ñó s a ch y theo rãnh th c qu n vào th ng d lá sách. N u cho bê bú nhân t o không ñúng k thu t, s a có th tràn vào d c và b lên men th i. bê nghé sơ sinh dung tích d múi kh g p 2 l n dung tích d c . Khi bê nghé bi t ăn th c ăn th c v t (6-8 tu n tu i tr ñi), d c và d lá sách phát tri n m nh ñ phù h p d n v i lo i th c ăn m i: th c ăn th c v t. Kh năng tiêu hoá b t ñư ng c a bê nghé kém, khi 2 tháng tu i tá tràng m i xu t hi n men amilaza và lactaza, nhưng ho t l c còn th p. Do ñó bê nghé sơ sinh không có kh năng tiêu hoá th c ăn tinh b t, ch có kh năng tiêu hoá ñư ng s a.Vi c b sung th c ăn b t ñư ng dư i d ng cháo loãng s m là không phù h p v i ñ c ñi m sinh lý tiêu hoá c a bê. D ch v c a bê nghé phân ti t liên t c, lúc ăn cũng như lúc ñói. D ch d múi kh có men lipaza, nhưng nó ch tiêu hoá ñư c m d ng nhũ hoá. Kh năng tiêu hoá m gi m d n: 10-20 ngày tu i tiêu hoá ñư c 8 - 9 g m /kg kh i lư ng cơ th , 2 tháng tu i ch tiêu hoá ñư c 6-7 g m /kg kh i lư ng cơ th . - 187 -
  2. 1.1.3. S phát tri n c a h th ng b o v cơ th Tác d ng phòng ch ng b nh t t c a gan bê sơ sinh r t h n ch , r t nhi u ñ c t và vi trùng không ñư c phân gi i ho c gi gan, mà ñi vào tu n hoàn l n gây tác h i ñ n cơ th . Hàm lư ng γ-globulin trong máu c a bê sơ sinh r t th p, do ñó kh năng ñ kháng c a bê trong giai ño n này r t kém. Sau này hàm lư ng γ-globulin trong máu c a bê d n d n tăng lên và s c ñ kháng c a bê cũng tăng d n. 1.1.4. Kh năng ñi u hoà thân nhi t Khi m i sinh thân nhi t c a bê nghé cao hơn thân nhi t c a trâu bò trư ng thành (t 0 1,0-1,5 C). Trung khu ñi u hoà thân nhi t c a bê nghé ho t ñ ng chưa t t, trao ñ i ch t c a bê nghé m nh, nên thân nhi t cao hơn so v i giai ño n trư ng thành. 1.2. K thu t nuôi dư ng bê nghé 1.2.1. Nuôi dư ng và chăm sóc bê nghé trong giai ño n bú s a ñ u Khi bê nghé m i ñ ra có s thay ñ i l n v môi trư ng s ng: trong cơ th m thai ñư c b o v và nuôi dư ng ñ c bi t, còn khi ñ ra bê nghé ph i ch i s tác ñ ng c a môi trư ng và ngu n cung c p dinh dư ng cũng thay ñ i. Th c ăn c a bê nghé khi m i ñ là s a ñ u. Sũa ñ u có ñ c tính sinh h c và hoá h c khác h n so v i s a thư ng. S a ñ u có giá tr dinh dư ng cao hơn s a thư ng và gi m d n sau khi ñ . V hàm lư ng v t ch t khô: - Sau khi ñ 4 h gi m còn 24,5 % - Sau khi ñ 8 h gi m còn 21,0 % - Sau khi ñ 12 h gi m còn 19,0 % - Sau khi ñ 24 h gi m còn 15,6 % V hàm lư ng protein: Sau khi ñ hàm lư ng protein là 20%, sau 12 h gi m còn 12%, sau 24 h ch còn 7,2 %. So sánh v giá tr dinh dư ng gi a s a ñ u và s a thư ng Ch t dinh dư ng S añ u S a thư ng Protein (%) 18 - 20 3-4 Albumin (%) 2-3 0,5 - 0,6 Globulin (%) 7 - 12 0,1 Vitamin A (mg/l) 6 000 600 ð chua c a s a ñ u: 48 - 50 0T, s a thư ng: 18 - 20 0T. ð c bi t trong s a ñ u có hàm lư ng γ-globulin cao và có kh năng th m th u nguyên v n vào máu. Kh năng th m th u nguyên v n c a γ-globulin gi m d n sau khi ñ , ngư i ta th y r ng: 60 h sau khi ñ γ-globulin h t kh năng th m th u. Trong s a ñ u còn có MgSO4 , ñây là m t ch t t y nh , có tác d ng v sinh ñư ng tiêu hoá. ð chua c a s a ñ u cao có tác d ng h n ch s ho t ñ ng cu vi khu n trong ñư ng ru t, ñ c bi t là E. Coli. Vì v y cho bê nghé bú s a ñ u càng s m càng t t. Ngư i ta th y r ng: cho bú s a ñ u s m có tác d ng gi m t l măc b nh bê nghé. N u cho bú sau khi ñ 1 gi t l m c b nh 5 - 6 %, n u cho bú sau khi ñ 7 gi t l m c b nh 24 - 28 %. - 188 -
  3. Lư ng s a cho bú không nên vư t quá 8 % so v i khôí lư ng cơ th . N u lư ng s a cho bú quá 8% so v i khôí lư ng cơ th s a s tràn vào d c , trong khi ñó dung tích d c nh , l i không co bóp nên s a b gi l i d c và lên men th i, làm cho bê nghé b tiêu ch y. Ph i cho bê nghé bú t t ñ s a ch y xu ng d múi kh . M i l n nu t bê có th nu t 30 ml s a, do ñó khi cho bú nhân t o thì ñư ng kính l c a ñ u vú cao su kho ng 1 - 2 mm là v a. N u l quá to lư ng s a xu ng quá nhi u s tràn qua rãnh th c qu n, rơi xu ng d c và lên men th i. Cho bê bú ñúng gi , kho ng cách gi a các l n cho bú ñ u nhau, s thu n l i cho quá trình tiêu hoá c a bê. Trong giai ño n m i ñ (trong kho ng 1 tháng tu i) ngư i ta thư ng nuôi bê trên cũi nh m ñ m b o v sinh, tránh s xâm nh p c a các vi khu n. 1.2.2. K thu t nuôi bê nghé trong giai ño n bú s a (t 7 ngày tu i ñ n cai s a) 1.2.2.1. Xác ñ nh tiêu chu n ăn Hi n nay có r t nhi u phương pháp xác ñ nh tiêu chu n ăn nhưng phương pháp thư ng dùng là căn c vào nhu c u duy trì và nhu c u s n xu t. Nhu c u duy trì ph thu c vào kh i lư ng cơ th , nhu c u s n xu t ph thu c vào kh năng tăng tr ng. Tiêu chu n ăn = nhu c u duy trì + nhu c u s n xu t B ng 6.1: Nhu c u duy trì c a bê P (kg) ðơn v TĂ P (kg) ðơn v TĂ P (kg) ðơn v TĂ 25 0,7 60 1,2 120 1,7 30 0,8 70 1,3 140 2,0 35 0,9 80 1,4 160 2,2 40 1,0 90 1,5 180 2,4 50 1,1 100 1,6 200 2,6 B ng 6.2: Nhu c u cho tăng tr ng c a bê t sơ sinh ñ n 24 tháng tu i Tăng tr ng hàng ngày (g) Tháng 300 400 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 tu i ðơn v th c ăn 1 0,9 1,1 1,3 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 1-2 0,7 1,1 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 2,4 2-3 0,7 1,1 1,3 1,5 1,8 2,0 2,2 2,4 2,6 3-4 0,8 1,2 1,4 1,6 1,8 2,1 2,3 2,5 2,8 4-5 0,9 1,3 1,5 1,8 2,0 2,3 2,5 2,7 3,0 5-6 1,0 1,3 1,6 1,8 2,1 2,5 2,6 2,9 3,2 6-7 1,1 1,4 1,7 2,0 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 7-8 1,1 1,5 1,7 2,1 2,3 2,6 2,9 3,2 3,5 8-9 1,2 1,6 1,9 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,7 - 189 -
  4. M i ñơn v th c ăn c n có 125-90 g protein tiêu hoá: giai ño n 1-6 tháng tu i: 125-110 g, t 6 tháng tu i tr ñi: 100-90 g. M i ñơn v c n có 7-8 g Ca, 4-5 g P, c 100 kg kh i lư ng cơ th cung c p 15 g NaCl. Các lo i th c ăn cho bê + S a nguyên: Là lo i th c ăn ch y u c a bê, s a là lo i th c ăn d tiêu hoá và có s cân b ng các ch t dinh dư ng. N u như thi u s a nguyên bê s ch m sinh trư ng, còi c c và d m c b nh. Lu ng s a nguyên cho bê bú vào kho ng 200 - 700 kg, tuỳ thu c vào: gi ng, yêu c u tăng tr ng, m c ñích c a ngư i chăn nuôi. Trong ñi u ki n không có s a thay th lư ng s a cho bú c a t ng lo i bê như sau: bê Vi t Nam: 300 lít cho bú 3- 4 tháng, bê lai Sind: 420 lít cho bú 4 -5 tháng, bê Hà Lan: 600 lít cho bú 6 tháng, bê ñ c làm gi ng cho bú 720 lít. + S a thay th : S a thay th là m t lo i th c ăn có th thay th m t ph n s a nguyên. S a thay th ph i ñ m b o ñ y ñ các ch t dinh dư ng như s a nguyên, d tiêu hoá, ñ m b o ñ các axit amin không thay th . S a thay th có th s d ng 10 - 15 ngày tu i. + Th c ăn tinh h n h p: Lư ng protein trong th c ăn tinh h n h p c n ñ m b o 16 - 18 %. T p cho bê ăn th c ăn tinh h n h p t 15 - 20 ngày tu i và cho ăn d ng ñ c. Lư ng th c ăn t p ăn 0,1 kg/con/ngày, sau ñó tăng d n theo tu i. + C khô: C khô là loai th c ăn t p ăn quan tr ng cho bê, nó có tác d ng khích thích s phát tri n d c . Có th t p cho bê ăn t 10 ngày tu i. C khô ph i ñ m b o ch t lư ng t t, thơm, ngon. + C tươi: Có th t p cho bê ăn c tươi 20 ngày tu i (sau khi t p cho ăn c khô). Lư ng c tươi cung c p cho bê nghé vào kho ng 7 - 8 % so v i kh i lư ng cơ th . + Th c ăn c qu : ðây là lo i th c ăn giàu tinh b t và ñư ng. Vì v y cho bê nghé ăn quá nhi u s gây a ch y. Thư ng cho bê nghé ăn vào tháng th 2. • Các hình th c nuôi dư ng, qu n lý bê nghé: + Nuôi bê nghé theo m : là hình th c cho bê nghe bú tr c ti p và luôn luôn theo m . Hình th c này thư ng ñư c áp d ng trong chăn nuôi trâu bò cày kéo, trâu bò th t, trâu bò sinh s n. Như c ñi m c a hình th c này là không xác ñ nh ñư c lư ng s a bú ñư c c a bê, do ñó vi c b sung th c ăn s khó khăn. + Nuôi bê nghé tách m : Là hình th c tách h n bê nghé kh i con m t sơ sinh và cho bú gián ti p b ng bình có ñ u vú cao su. Hình th c này ñòi h i ñ u tư và trình ñ k thu t cao. Hình th c này kh c ph c ñư c như c ñi m c a hình th c trên và có th áp d ng ñư c cơ gi i hoá, chuyên môn hoá. Ngoài 2 hình th c trên ngư i ta có th áp d ng hình th c nuôi bê nghé tách m không hoàn toàn và nuôi bê b o m u. 1.2.3. K thu t nuôi dư ng bê t 7 - 24 tháng tu i Giai ño n này kh năng thích ng c a bê nghé ñã khá cao, song c n nuôi dư ng chăm sóc t t ñ ñ m b o bê nghé sinh trư ng t t và ñúng hư ng s n xu t. Tuỳ theo m c ñích s d ng, yêu c u tăng tr ng ñ cung c p lư ng th c ăn và thành ph n c a kh u ph n khác nhau. ð i v i bê gây gi ng cho ăn nhi u th c ăn tinh, yêu c u tăng tr ng 700-800 g/ngày. ð i v i bê cái ñ khai thác s a sau này c n cung c p nhi u th c ăn xanh, yêu c u tăng tr ng 600-700 g/ngày. V kh u ph n: ñ i v i bê 7-12 tháng tu i cung c p 55-75 % tính theo s ñơn v th c - 190 -
  5. ăn là th c ăn thô xanh, ñ i v i bê 12-24 tháng tu i cung c p 80-90 % tính theo s ñơn v th c ăn là th c ăn thô xanh. Khi bê nghé ñã ăn ñư c nhi u c nên chăn th bê nghé ngoài ñ ng c . Bê cái có th ñ ng d c vào kho ng 12-16 tháng tu i, do ñó c n theo dõi ñ có th ph i gi ng vào tu i thích h p. II. Chăn nuôi trâu bò cái sinh s n 2.1. C u t o cơ quan sinh d c c a bò cái Cơ quan sinh d c c a bò cái bao g m các b ph n ch y u sau: bu ng tr ng, ng d n tr ng, t cung, âm ñ o... 2.1.1. Bu ng tr ng Bu ng tr ng hình b u d c, khi sơ sinh ch n ng kho ng 0,3 g, khi trư ng thành bu ng tr ng r ng kho ng 0,8 - 1,5 cm, dài 2 - 3 cm. Bu ng tr ng v a có ch c năng n i ti t, v a có ch c năng ngo i ti t. Bu ng tr ng g m l p tu và l p v ngoài cùng. L p v g m có nhi u noãn bào các giai ño n phát tri n khác nhau, t ng ngoài c a l p v là nh ng noãn bào sơ c p nh , tâng trong là nh ng noãn bao th c p ñang sinh trư ng, khi noãn bao chín l i n i d n ra ngoài. ð n m t giai ño n nh t ñ nh noãn bao s v ra, tr ng r ng và rơi vào ng d n tr ng, nơi tr ng r ng s hình thành th vàng. N u gia súc không ch a th vàng s t n t i 10 - 15 ngày, sau ñó s tiêu bi n ñi. L p tu g m các s i chun, có nhi u m ch máu và dây th n kinh. 2.1.2. ng d n tr ng ng d n tr ng dài kho ng 10 - 30 cm, n m g n trong màng treo t cung. C u t o c a ng d n tr ng g m 3 l p: màng nh y, màng cơ và màng tương. 2.1.3. T cung T cung c a bò là t cung ñơn, có 2 s ng, t trong ra ngoài g m 3 l p: màng nh y, màng cơ và màng tương. Thai thư ng c ñ nh s ng t cung ña s s ng t cung phía bên ph i. 2.1.4. Âm ñ o Âm ñ o g m 3 l p: màng nh y, l p cơ và l p màng ngoài. 2.2. Th n kinh và th d ch trong quá trình ho t ñ ng sinh d c c a bò cái Khi trâu bò cái ñã ñ n tu i thành th c v tính, tuy n yên, tuy n sinh d c ñã hoàn thi n, do s tác ñ ng c a ngo i c nh như: ánh sáng, nhi t ñ , mùi v c a con ñ c... tác ñ ng lên cơ quan nh n c m c a con cái, t ñó truy n vào v ñ i não, vào vùng dư i ñ i (Hypothalamus), vùng du i ñ i s ti t ra y u t gi i phóng, kích thích tuy n yên ti t ra FSH và LH. FSH tác ñ ng lên bu ng tr ng, kích thích noãn bào phát tri n, noãn bào s ti t ra kích t estrogen làm con cái ñ ng d c. Khi lư ng estrogen ñ t ñ n m c ñ nh t ñ nh s c ch l i vùng dư i ñ i, c ch tuy n Yên phân ti t FSH, LH chi m ưu th . LH tác ñ ng lên noãn bào ñã chín làm tr ng r ng và hình thành th vàng, dư i tác d ng c a LTH (Luteotropinhormon) th vàng phân ti t progesteron, progesteron c ch tuy n Yên phân ti t FSH và LH, làm gia súc ng ng ñ ng d c. - 191 -
  6. Thân kinh có vai trò quan tr ng trong quá trình ho t ñ ng sinh d c c a trâu bò cái. Tác ñ ng xoa bóp cũng gây hưng ph n th n kinh và ho t ñ ng c a cơ quan sinh d c. Xoa bóp c t cung, bu ng tr ng có th kích thích trâu bò cái ñ ng d c. Chăn th chung con ñ c và con cái có th nâng cao t l ñ ng d c. Ngo i c nh có nh hư ng ñ n quá trình ñ ng d c: các nư c ôn ñ i v mùa ñông do thi u ánh sáng, sinh s n c a trâu bò kém, các nư c nhi t ñ i v mùa hè t l ñ ng d c c a trâu r t th p. Cơ ch ñi u ti t ho t ñ ng sinh d c là cơ ch th n kinh - th d ch. 2.3. Tu i thành th c c a trâu bò cái Tu i thành th c v tính thư ng s m hơn tu i thành th c v th vóc. Thành th c s m hay mu n tuỳ thu c vào gi ng, cá th , m c ñ dinh dư ng, th i ti t, khí h u... Các gi ng bò ñã ñư c c i t o như: bò Hà Lan, bò Jec xây ( Jersey) thư ng thành th c s m hơn các gi ng bò ñ a phương. Thí d : bò Hà Lan t 293 ñ n 594 ngày, bò Jec xây t 234 ñ n 554 ngày, bò Phi châu t 569 ñ n 808 ngày. Ph m vi chêch l ch có th t 6 ñ n 24 tháng tu i. M c ñ dinh dư ng nh hư ng ñ n tu i thành th c v tính. Dinh dư ng cao thành th c 440,1 ngày, dinh dư ng th p thành th c 710,7 ngày (Jonbert). Tu i thành th c v tính c a bò vàng Vi t Nam thư ng kho ng 12 - 18 tháng tu i.Tu i ñ ñ u tiên c a bò lai Sind là 35 tháng, bò Lang-Tr ng-ðen dư i 33 tháng, trâu Vi t Nam 41 tháng. 2.4. Chu kỳ ñ ng d c Chu kỳ ñ ng d c tính t lúc b t ñ u ñ ng d c cao ñ c a l n ñ ng d c này ñ n ñ ng d c cao ñ c a l n sau. Th i gian c a m t chu kỳ t 18 - 24 ngày, trung bình là 21 ngày. Tri u tr ng ñ ng d c bi u hi n khác nhau ph thu c vào t ng giai ño n: - Giai ño n ñ u; Tính t lúc có hi n tư ng ñ ng d c xu t hi n ra bên ngoài ñ n lúc ch i ñ c. Lúc này bao noãn ñã sinh trư ng m nh, d ch bào ñã nhi u, estrogen ñã b t ñ u kích thích cơ quan sinh d c và th n kinh hưng ph n, làm cho cơ quan sinh d c tăng sinh, xung huy t, ti t d ch nh n trong su t, âm môn hơi bóng, c t cung hé m . Con cái thư ng nh y lên lưng con khác, kém ăn, ch y nh y, kêu. Th i gian này bò kéo dài 6 - 10 h. - Giai ño n gi a: Bò ñ ng d c cao ñ , các bi u hi n rõ r t hơn: c t cung m to, niêm d ch n a trong n a ñ c, bò cái ch i ñ c, giai ño n này kéo dài 10 - 15 h. ðây là giai ño n ph i gi ng thích h p. - Giai ño n cu i: Tính t lúc bò cái không ch i ñ c n a ñ n khi cơ quan sinh d c tr l i tr ng thái bình thư ng, giai ño n này niêm d ch tr thành bã ñ u, tr ng thư ng r ng vào ñ u giai ño n này. + ð c ñi m ñ ng d c c a trâu. Bi u hi n ñ ng d c c a trâu không rõ như bò ( ñ ng d c th m l ng). Chu kỳ ñ ng d c c a trâu thư ng dài hơn bò, bình thư ng 18 - 36 ngày, có th kéo dài t i 60 - 90 ngày và có khi ñ ng d c theo mùa v . - 192 -
  7. 2.5. K thu t ph i gi ng cho trâu bò 2.5.1. Tu i b t ñ u ph i Tu i b t ñ u ph i gi ng thích h p cho bò cái sinh s n kho ng 18 - 22 tháng tu i. Kh i lư ng b t ñ u ph i ph i ñ t 65 - 70 % so v i kh i lư ng khi trư ng thành Tu i b t ñ u ph i gi ng thích h p cho trâu cái kho ng 30 tháng tu i. 2.5.2. Các hình th c ph i gi ng - Ph i t nhiên: Chăn th trâu bò ñ c và cái chung trong m t ñàn, cho chúng t giao ph i v i nhau. Hình th c này có ưu ñi m là không t n công, t l th thai cao. H n ch là không theo dõi, qu n lý ñư c, d lây lan d ch b nh. - Ph i có hư ng d n: ti n hành chăn th ñ c cái riêng, khi con cái ñ ng d c tăng cư ng theo dõi và cho ñ c ph i vào th i ñi m thích h p. Hình th c này có ưu ñi m là n m ñư c ngày ph i t ñó xác ñ nh ñư c tháng có thai và có ch ñ nuôi dư ng h p lý. ñ ng th i ch ñ ng ñi u khi n sinh s n theo mùa v , h n ch s lây lan b nh t t, ti t ki m ñư c ñ c gi ng. - Th tinh nhân t o: áp d ng cho nh ng nơi g n cơ s nuôi ñ c gi ng và trong công tác lai t o. T l ñ c/cái thích h p cho ph i tr c ti p: bò 1/40 - 1/50, trâu 1/20- 1/30. 2.5.3. K thu t ph i gi ng Tr ng r ng và di chuy n t bu ng tr ng ñ n v trí 1/3 ng d n tr ng phía trên, c n 6 - 12 h, ñó cũng là th i gian có kh năng th thai, N u tr ng ñã di chuy n xu ng phía dư i, tr ng ñã già ñi và có màng albumin bao b c gây khó khăn cho quá trình th tinh. Tinh trùng ñ n v trí 1/3 ng d n tr ng phía trên c n 10 - 14 gi . Căn c vào ñ c ñi m di chuy n c a tr ng và tinh trùng, th i gian tr ng r ng, chúng ta có th ph i gi ng vào cu i giai ño n 2 ho c ñ u giai ño n 3. T c là lúc bu ng tr ng có noãn bào chín vàs p r ng tr ng, c t cung m to, niêm d ch tr ng ñ c, con cái ch u ñ c cao ñ . N u phát hi n ñ ng d c vào bu i sáng, chi u cho ph i l n th nh t, sáng hôm sau ph i l n th hai. 2.5.4. Mùa v ph i gi ng Do ñ c ñi m khí h u th i ti t c a nư c ta, ñ c ñi m ho t ñ ng nông nghi p, ngu n th c ăn có tính ch t mùa v , trong m t năm khi vào th i v cày b a, khi rét, khi thi u c là nh ng th i ñi m không thích h p cho trâu bò sinh s n. Không nên ph i cho bò vào các tháng 3, 4, 5, 9, 10, 11 và trâu vào các tháng 1, 2, 3, 7, 8, 9. N u ph i vào các tháng ñã nói trên trâu bò s ñ vào các tháng không thích h p. 2.6. Nuôi dư ng qu n lý trâu bò cái sinh s n 2.6.1. Xác ñ nh nhu c u dinh dư ng Nhu c u dinh dư ng c a trâu bò cái sinh s n bao g m: nhu c u duy trì, nhu c u cho phát tri n thai, n u trong th i gian mang thai trâu bò ph i làm vi c thì ph i c ng thêm nhu c u làm vi c. Nhu c u duy trì ph thu c vào kh i lư ng cơ th c a trâu bò. - 193 -
  8. B ng nhu c u duy trì c a trâu bò Kh i lương (kg) ðơn v TĂ Kh i lư ng (kg) ðơn v TĂ 275 3,3 425 4,1 300 3,3 450 4,5 325 3,5 475 4,5 350 3,7 500 4,7 370 3,8 550 4,9 400 4,0 600 5,1 Nhu c u dinh dư ng cho thai ph thu c vào tháng có thai, t khi có thai tháng th 3 ñ n tháng th 6 c ng thêm 0,5-1,0 ðVTĂ, t tháng th 7 ñ n tháng th 9 c ng thêm 1,0-2,0 ðVTĂ. M i ñơn v th c ăn c n có 90-100 g protein tiêu hoá, 7-8 g Ca, 4-5 g P, c 100 kg kh i lư ng cơ th b sung 8-10 g mu i ăn. Khi ph i h p kh u ph n c n chú ý ñ n tháng có ch a: th i kỳ ch a ñ u (b t ñ u - tháng th 6) cho ăn ch y u th c ăn xanh, th i kỳ ch a cu i c n b sung th c ăn tinh h n h p d tiêu. 2.6.2. Chăm sóc qu n lý trâu bò cái sinh s n - ð nh ch ñ làm vi c: Trong 6 tháng ch a ñ u có th cho trâu bò cái làm vi c v a ph i, tránh các công vi c năng nh c. T tháng th 7 tr ñi cho trâu bò ngh làm vi c. - ð phòng x y thai do tác ñ ng cơ gi i: Chu ng tr i ñ m b o khô ráo, bãi chăn th r ng rãi, b ng ph ng. Không chăn th theo ñàn quá ñông. - Chăm sóc khi trâu bò ñ : Trư c khi trâu bò ñ c n chu n b chu ng nuôi s ch s , có rơm ñ n chu ng. Bi u hi n c a trâu bò s p ñ : b ng sa xu ng, s t hông, âm ñ o xưng to và nhão, niêm d ch nhi u nhưng loãng, vú m ng. ñ u tiên màng i v , trâu bò răn m nh ñ ñ y thai ra. Tư th c a thai bình thư ng: 2 chân trư c ra trư c, móng úp s p ho c 2 chân sau ra trư c móng ng a. N u tư th c a thai không bình thư ng c n ñi u ch nh thai ñúng tư th . Sau khi ñ 4 - 6 h nhau thai s ra. N u sau 10 - 12 h nhau thai không ra là không bình thư ng, c n ph i can thi p. Sau khi ñ c n r a s ch ph n thân sau, ñ u vú, cơ quan sinh d c b ng thu c tím 0,1 % ho c nư c mu i 10 % r i m i cho bê nghé bú. Sau khi trâu bò ñ 10-15 phút c n cho u ng nư c mu i có pha thêm ít cám (10 kg nư c + 10 kg cám + 50 g mu i). Ngày th nh t sau khi ñ cho ăn c khô và nư c cháo loãng. III. Chăn nuôi trâu bò ñ c gi ng 3.1. ð c ñi m c u t o cơ quan sinh d c 3.1.1. Âm nang Âm nang gi ng như cái túi gi a hai ñùi, trong ñó có tinh hoàn ph , tinh hoàn... C u t o âm nang g m 3 l p: ngoài cùng là l p da, gi a là l p cơ và bên trong giáp v i tinh hoàn là l p tương m c.Dư i da có l p màng gân g n ch t v i da, khi s i cơ c a l p này co l i, l p da cũng nheo l i. Dư i l p màng gân là l p cơ g m nh ng s i cơ vân g n ch t v i màng tương m c c a tinh hoàn. N u nh ng s i cơ trên co l i thì c tinh hoàn cũng co lên. Do âm nang có c u t o như v y nên có tác d ng ñi u ti t nhi t cho tinh hoàn, nhi t ñ c a tinh hoàn luôn th p hơn thân nhi t 3 - 4 0C. - 194 -
  9. 3.1.2. Tinh hoàn Tinh hoàn là nơi s n sinh ra tinh trùng và kích t sinh d c ñ c. L p màng ngoài c a tinh hoàn là màng tr ng, m t trong c a nó phát ra các b c ngăn chia tinh hoàn thành nhi u ô. Trong m i ô có kho ng 2 - 3 ng sinh tinh nh v i ñ dài kho ng 50 - 60 cm. Các ng sinh tinh nh t các ô t p trung l i th hygmor, hình thành lư i ng sinh tinh th ng. Trong ng sinh tinh có hai lo i t bào: t bào sinh d c ñ s n sinh ra tinh trùng, t bào sertoli có tác d ng dinh dư ng. Xung quanh ng sinh tinh nh là t ch c gian ch t g m m ch máu, lâm ba và t bào k . Tinh hoàn bò ñ c trư ng thành dài 8-12 cm, r ng 4-6 cm, n ng kho ng 300-500 g. 3.1.3. D ch hoàn ph D ch hoàn ph là nơi hình thành cu i cùng và nơi d tr tinh trùng. Ngoài là l p v , trong g m nhi u ng c a tinh hoàn và c a d ch hoàn ph ñ tích tr tinh trùng và d n tinh trùng ñ n ng d n tinh. 3.1.4. ng b n ng b n là c a thông giưã xoang b ng dư i và d ch hoàn ph ñ cho th n kinh, m ch máu, ng d n tinh thông qua mà ngưòi ta g i chung là th ng d ch hoàn. 3.1.5. Tuy n ph Tuy n sinh d c ph ti t ra tinh thanh trong khi giao ph i. Tuy n sinh d c ph g m: Tuy n ni u ñ o, tuy n ti n li t, túi tinh. 3.1.6. Dương v t Dương v t là ñư ng ni u ñ o, ñ ng th i cũng là cơ quan giao ph i, g m 3 ph n: ñ u, mình và g c. - 195 -
  10. 3.1.7. Bao bì Bao bì là b ph n cu i c a cơ quan sinh d c, dài và h p, phía sau r n, chung quanh có lông. Nó có tác d ng b o v quy ñ u, phân ti t d ch nh n và ñưa dương v t vào âm ñ o. 3.2. Th n kinh th d ch trong quá trình ho t ñ ng c a ñ c gi ng Khi ñ c gi ng ñ n tu i thành th c v tính, ch c năng các tuy n n i ti t, tuy n sinh d c hoàn thiên. Dư i tác ñ ng c a các nhân t ngo i c nh, kích thích ñư c truy n vào vùng dưói ñ i (hypothalamus), xu ng tuy n yên. Tuy n yên ti t ra FSH, LH. FSH có tác d ng kích thích quá trình hình thành tinh trùng, LH có tác d ng kích thích t bào k ti t ra kích t sinh d c ñ c testosteron. Testosteron ho t hoá t bào thư ng bì ng sinh tinh, m n c m v i kích thích c a FSH ñ s n sinh ra tinh trùng. Testosteron còn có tác d ng xúc ti n s phát tri n t ch c cơ năng c a các tuy n ph , duy trì s c s ng c a tinh trùng và kh năng th thai c a tinh trùng. Testosteron cũng có tác d ng nh t ñ nh ñ i v i s phát tri n cơ th và hình thành ñ c ñi m th c p con ñ c. 3.3. Tu i thành th c v tính c a trâu bò ñ c gi ng Thành th c v tính c a trâu bò ñ c gi ng tính t khi trong tinh hoàn xu t hi n tinh trùng. Gi ng, tu i, kh i lư ng, dinh dư ng và nhi u nhân t khác ñ u có nh hư ng ñ n tu i thành th c v tính. Bê ñ c gi ng sinh trư ng t t, 32 - 36 tu n tu i ñã có tinh trùng trong ng sinh tinh, 39 tu n tu i có tính hăng và trên 39 tu n tu i có th xu t tinh l n ñ u. Nói chung tu i thành th c c a bò ñ c gi ng t 6 - 11 tháng tu i. Các gi ng chín s m, m c dinh dư ng t t, có s tác ñ ng kích thích nh t ñ nh.. s thành th c s m và l y tinh l n ñ u s m. Tu i s d ng l n ñ u liên xô quy ñ nh t 14 - 18 tháng tu i. Kh i lư ng khi b t ñ u s d ng ph i ñ t 60 - 70 % so v i kh i lư ng khi trư ng thành. Trong ñi u ki n nư c ta có th cho ph i 18 - 24 tháng tu i. Trâu ñ c c n cho ph i mu n hơn. 3.4. Ph m ch t tinh d ch Lư ng tinh d ch tuỳ thu c vào gi ng, tu i, cá th , dinh dư ng... có khác nhau. Bình quân kho ng 5 - 6 ml, bi n ñ ng t 1 - 15 ml. M t ñ tinh trùng có th t 0 - 3.109 , trung bình kho ng 2 - 2,2 .109 tinh trùng trong m t ml tinh d ch. Mùa hè khi tr i nóng b c, nuôi dư ng kém, n ng ñ tinh trùng gi m xu ng nhi u. pH tinh d ch thư ng là 6,6 - 6,9, th c ăn, s c kho , cách l y tinh, cách b o qu n... ñ u có nh hư ng ñ n ñ pH. Lư ng ch t khô trong tinh d ch cũng bi n ñ i theo gi ng, tu i và ñi u ki n nuôi dư ng, ph m vi bi n ñ ng t 3 - 10 %. H s tương quan gi a s lư ng tinh trùng và hàm lư ng ch t khô là 0,48. Lư ng ñư ng fructose trong tinh d ch r t cao. Có th t 376 - 1062, bình quân là 683 mg/100 ml tinh d ch . Axit lactic n m trong kho ng 510 - 1100 mg/100 ml tinh d ch. Hàm lư ng axit lactic nhi u hay ít ph thu c vào s ho t ñ ng c a tinh trùng sau khi l y tinh. N u dùng bi n pháp c ch t t s ho t ñ ng c a tinh trùng thì hàm lư ng axit lactic s th p. Trong tinh d ch cũng như trong tinh trùng có r t nhi u axit amin c n thi t, trong ñó hàm lư ng arginin là cao nh t, sau ñó là: lizin, glyxin, glutamin. - 196 -
  11. Hàm lư ng ph tpho trong tinh d ch bò tương ñ i cao, ñ t 128,9 mg/ 100 ml tinh dich. Hàm lư ng ph tpho càng cao thì s lư ng tinh trùng càng l n ( r = 0,88). Ngoài ra trong tinh d ch còn có m t s ch t khác như: vitamin, men và m t s kích t . 3.5. Nh ng nhân t nh hư ng ñ n ph m ch t tinh d ch 3.5.1. Gi ng Tuỳ t ng gi ng, t m vóc to hay nh , cư ng ñ trao ñ i ch t m nh hay y u, kh năng thích nghi v i ñi u ki n th i ti t, khí h u t t hay kém s có ch t lư ng tinh d ch khác nhau. Lư ng tinh d ch bò ñ c ngo i có th ñ t 10 - 15 ml trong 1 l n l y tinh, bò Vi t Nam kho ng 3 - 5 ml, trâu càng ít hơn. 3.5.2. Th c ăn Th c ăn là m t trong nh ng nhân t cơ b n nh hư ng ñ n ch t lư ng tinh d ch. Trao ñ i ch t c a bò ñ c gi ng cao hơn bò thư ng t 10 - 12%, khi giao ph i cư ng ñ trao ñ i ch t tăng t 10 - 12 %, thành ph n tinh d ch cũng ñ c bi t hơn các s n ph m khác, vì v y th c ăn c a bò ñ c gi ng ñòi h i c v s lư ng và ch t lư ng. Nhi u thí nhi m ñã ch ng minh r ng: giá tr sinh h c c a protein trong th c ăn có nh hư ng rõ r t ñ n ch t lư ng tinh d ch. Vitamin cũng r t quan tr ng ñ i v i bò ñ c gi ng, thi u vitamin E và vitamin A làm d ch hoàn kém phát tri n, ph n x v tính kém. Ph tpho là m t nguyên t khoáng quan tr ng ñ i v i bò ñ c gi ng, thi u ph tpho thì quá trình hình thành tinh trùng gi m, t l th thai con cái th p. Lo i hình th c ăn cũng có nh hư ng rõ r t ñ n ch t lư ng tinh d ch, nên s d ng th c ăn toan tính ñ i v i bò ñ c gi ng. 3.5.3. Chăm sóc Th c ăn, gi ng t t nhưng n u chăm sóc không t t cũng nh hư ng ñ n ch t lư ng tinh d ch. M t con bò ñ c gi ng có th s ng 15 - 20 năm, nhưng th i gian s d ng trung bình trong kho ng 5 - 8 năm, th m chí ch 2 - 3 năm. Berker ñã nghiên c u 2 254 con bò b lo i th i, trong ñó ch có 10 % do kh năng di truy n cho ñ i sau kém b lo i th i, còn l i do nhi u nguyên nhân khác. 3.5.4. Khí h u, th i ti t các nư c ôn ñ i ch t lư ng tinh d ch kém nh t v mùa ñông, t t nh t v mùa h và mùa thu, nguyên nhân ch y u là do thi u ánh sáng. Trong ñi u ki n nư c ta c n chú ý ñ n nhân t nóng, m. Ngoài ra còn nhi u nhân t nh hư ng ñ n ch t lư ng tinh d ch như: ch ñ l y tinh, tu i, m c ñ ñ ng huy t b nh t t.. IV. Chăn nuôi bò s a 4.1. C u t o tuy n s a Tuy n s a là cơ quan s n xu t s a trâu bò cái. C u t o c a tuy n s a bao g m: t ch c liên k t, m ch máu, dây th n kinh, tuy n th , h th ng d n s a. Tuy n s a g m 2 ph n chính: Ph n phân ti t g m các tuy n bào; ph n d n s a g m có các ng d n s a l n và các ng d n nh . - 197 -
  12. - H th ng phân ti t: H th ng phân ti t bao g m các bao tuy n, các bao tuy n có ch c năng t ng h p s a. M i bao tuy n ñư c c u t o b i các t bào thư ng bì ñơn, các t bào này liên k t v i nhau và t o ra xoang bao tuy n. Xoang bao tuy n ñư c thông ra ngoài b i ng d n s a nh . Trong th i kỳ ti t s a m nh, các t bào tích tr nhi u d ch phân ti t. Chung quanh bao tuy n là m t l p t ch c liên k t m ng, có nhi u vi ti huy t qu n, th n kinh, lâm ba và cơ thư ng bì. - Ph n d n s a g m r t nhi u ng d n s a nh t các tuy n bào ñi ra , n i v i nhau thành ng d n nh , ñ n ng d n l n, ti p ñ n là b s a và ng ti t s a. Ngoài t ch c trên còn có 4 t ng cơ r t dày g m: cơ d c, cơ vòng, cơ h n h p và cơ tia. B s a chia làm 2 ph n: ph n trên g i là b tuy n, ph n dư i g i là b ñ u vú. 4.2. Thành ph n c a s a và quá trình hình thành s a 4.2.1. Thành ph n c a s a Thành ph n c a s a bao g m có nư c, m s a, protit, ñư ng s a, khoáng, vitamin và men. Hàm lư ng các ch t trong s a c a m i gi ng bò không gi ng nhau, ngay trong cùng m t gi ng tuỳ theo ñi u ki n nuôi dư ng, k thu t v t s a hàm lư ng các ch t trong s a cũng khác nhau. ` Thành ph n s a c a m t s gi ng trâu bò Thành ph n (%) Lo i s a Nư c M Protit ðư ng Khoáng Bò Thanh Hoá 82,83 4,69 6,75 4,91 0,84 Bò lai Sind 81,71 5,65 6,35 4,65 0,79 Bò Hà Lan 87,50 3,80 3,30 4,70 0,70 Trâu Vi t Nam 79,9 8,50 5,70 4,97 0,87 (Ngu n: Vi n v sinh d ch t ) M : khác v i các lo i m khác, m trong s a g m nhi u axit béo có tr ng lư ng phân t th p (C4 - C8 ) chi m t i 33-36 % trong t ng s axit béo trong m , vì th nên m s a d tiêu. ðư ng kính c a h t m : 2-3 µm, 1 ml s a có kho ng 20 - 50 t h t m .Trong s a tươi, h t m khó liên k t v i nhau, do xung quanh h t m có l p albumin bao b c. Khi ñ lâu hay l c m nh l p albumin s b phân hu , h t m k t h p v i nhau n i lên trên. Protit: Protit trong s a tươi g m: cazein, albumin, globulin, galactalbumin, galactglobulin. Cazein chi m 2- 8%, albumin chi m 0,5%, globulin chi m 0,1%. Cazein g m có: C, O, N, H, P, S, không tan trong nư c và rư u. Dư i tác d ng c a mu i, axit y u và men tiêu hoá cazeinogen k t t a l i. Albumin: Albumin không có P, có th hoà tan trong nư c, dư i tác d ng c a tiêu hoá và axit albumin không l ng xu ng, ñun nóng nhi t ñ 800C thì l ng xu ng. Albumin d tiêu hoá do phân t nh và có tác d ng l n trong vi c duy trì áp su t th m th u c a m ch máu. Globulin: Khi ñun nóng globulin không ngưng k t, globulin là m t ch t kháng th r t c n thi t cho bê nghé sơ sinh. S a thư ng ch có 0,1 %, nhưng s a ñ u có t i 12 %. - 198 -
  13. ðư ng s a (lactose): Có màu tr ng, k t tinh, không hoà tan trong rư u và trong ete, lactose d lên men dư i tác d ng c a vi khu n lactic. S a thư ng ñư ng chi m 4 -5 %, nhưng trong s a ñ u l i gi m xu ng ñ tránh lên men. Vitamin: trong s a có ñ y ñ các lo i vitamin, tuỳ theo ñi u ki n th c ăn và nuôi dư ng hàm lư ng có thay ñ i vitamin A v i hàm lư ng cao nh t là 1 000 - 6 000 mg/kg trong s a ñ u, gi m xu ng còn 6 mg/kg trong s a thư ng. Vitamin C có kho ng 15 mg/kg s a, d b oxy hoá, v t s a vào ban ñêm mùa ñông nhi u vitamin C hơn v t s a vào ban trưa, chi u và mùa hè có nhi u ánh n ng. Vitamin C d b nhi t phân hu . Ngoài ra còn có vitamin E, D, B, vitamin E có kh năng ch u nhi t cao. Khí th : Trong s a còn hoà tan m t s khí th , 1lít s a có 57-87 ml khí th . Khi m i v t s a lư ng khí th r t cao, khi ñ lâu hay ñun sôi khí th bay ra h t. Men: Trong s a còn có m t s men (peroxydaza, dehydraza, catalaza). Ngư i ta l i d ng nh ng ñ c ñi m c a men ñ ki m nghi m s a r t có hi u qu . 4.2.2. Quá trình hình thành s a Tuy n s a ti p nh n nguyên li u t máu ñưa ñ n, ch ñ ng chuy n hoá thành s a v i ñ c tính, thành ph n khác h n máu. Trong s a ñư ng g p 90 l n trong máu, m g p 9 l n, protit ít hơn 2 l n, K nhi u g p 5 l n, Ca g p 13 l n, P g p 10 l n, Na ít hơn 7 l n... Qua nghiên c u ngư i ta th y: ñ hình thành 1 lít s a c n có 400 - 500 lít máu ch y qua tuy n s a. M s a: Ch y u do các axit béo t o nên. ðư ng s a: g m 2 phân t glucose và galactose k t h p v i nhau t o thành. galactose m t ph n ñư c t o thành t glucose, m t ph n t axit béo. Protit: Cazein và globulin ñư c tuy n s a t ng h p t các axit amin do máu ch t i, zactalbumin và lactglobulin do tuy n vú t ng h p. Tuy n s a l i d ng albumin có s n trong máu ñ t o albumin s a. Kháng th trong sũa do máu ñưa t i. Trong quá trình hình thành s a các kích t c a tuy n Yên, tuy n Giáp, bu ng tr ng... có tác d ng nh t ñ nh kích thích quá trình t o s a, trong ñó tuy n Yên ñóng vai trò quan tr ng. 4.2.3. Tác d ng c a th n kinh và th d ch trong quá trình bài ti t s a Tác d ng c a th n kinh: Nhi u thí nghi m và th c ti n ñã ch ng minh th n kinh có tác d ng r t l n trong quá trình bài ti t s a. ð ng tác xoa bóp có tác d ng kích thích tuy n yên phân ti t prolactin, m t khác th n kinh tr c ti p kích thích các cơ thư ng bì co bóp làm cho s a xu ng b s a. Xoa bóp b u vú s n lư ng s a có th tăng 10-12%, t l m tăng 0,2-0,4%. Tác d ng c a th d ch: Quá trình bài ti t s a b nh hư ng c a quá trình th n kinh - th d ch. Dư i tác d ng c a th n kinh thuỳ sau tuy n Yên phân ti t ra oxytoxin, vasopressin làm cho các t bào thư ng bì, các t ng l p cơ tuy n bào, ng d n s a co bóp có th t ñ ñ y s a ra ngoài. 4.3. Nh ng nhân t nh hư ng t i s n lư ng s a 4.3.1. Gi ng và cá th Gi ng là y u t cơ b n, không có gi ng t t thì nh t ñ nh không có s n lư ng s a cao. Các gi ng bò ñ a phương hi n nay do chưa c i t o nên s n lư ng s a th p. Trong cùng m t gi ng cùng ñi u ki n nuôi dư ng, s n lư ng s a cũng không gi ng nhau, có con cao con th p, - 199 -
  14. do quá trình sinh trư ng phát d c, k t c u v gi i ph u, t ch c c a các cơ quan, ñ c bi t là tuy n vú khác nhau. S khác nhau gi a các cá th t o ñi u ki n cho chúng ta ti n hành ch n l c. 4.3.2. Th c ăn Trong khi ti t s a kh n trương n u thi u th c ăn, bò s a s huy ñ ng ngu n dinh dư ng trong cơ th cho quá trình t o s a, nhưng không ñư c lâu, cơ th s g y sút và nh hư ng ñ n th i gian s d ng sau này. N u th c ăn quá dư th a, bò s a s béo lên. Lo i hình th c ăn cũng có tác d ng rõ r t ví d th c ăn xanh, c qu , bã bia... là lo i th c ăn tăng s a r t t t. M c ñ protein trong kh u ph n c a bò s a cũng nh hư ng ñ n s n lư ng s a. Lư ng protein cao ho c th p quá ñ u không t t. nh hư ng c a m c protein trên 1kg s a T l s a gi m trong Lư ng protein (g) 10 tu n (%) 40,3 19,2 50,7 16,9 59,4 15,4 69,8 19,1 79,0 20,6 ð i v i lo i s a có t l m 3,4 - 3,8 %, m i kg s a c n cung c p 60 g protein. C n cung c p ñ y ñ vitamin, khoáng và nư c u ng cho bò s a. 4.3.3. Chăm sóc qu n lý Bò s a r t m n c m v i s chăm sóc qu n lý. Chăm sóc qu n lý không nh ng nh hư ng ñ n s n lư ng s a, mà còn nh hư ng ñ n b nh t t, t l sinh s n, tính tình...t t c ñ u nh hư ng tr c ti p ho c gián ti p ñ n s n lư ng s a. 4.3.4. Kỳ cho s a Trong m t kỳ cho s a, thư ng tháng th 2 có s n lư ng cao nh t sau ñó s n lư ng s a gi m d n. Trong m t ñ i bò s a, lu ng s a ñ t cao nh t lúc 4 - 8 năm tu i. Ngoài ra còn nhi u y u t nh hư ng t i s n lư ng s a như: K thu t v t s a, tu i ñ l a ñ u, tháng có thai, t m vóc c a bò s a, ñ ng d c, t l ñ , s y thai. nh hư ng c a vi c dùng thu c... 4.4. Nuôi dư ng chăm sóc và qu n lý bò s a 4.4.1. Xác ñ nh nhu c u dinh dư ng Nhu c u dinh dư ng c a trâu bò s a ñư c xác ñ nh trên cơ s nhu c u duy trì và nhu c u s n xu t. Nhu c u duy trì ph thu c vào kh i lư ng cơ th , nhu c u s n xu t ph thu c vào s n lư ng s a, ngoài ra còn nhu c u cho thai phát tri n và nhu c u cho s ph c h i , phát tri n cơ th . + Nhu c u cho s n xu t s a: Nhu c u cho s n xu t s a ph thu c vào s n lư ng s a, 4 % m ( s a tiêu chu n). Cách tính lư ng s a tiêu chu n: M = ( M’ x 0,4 ) + (15 x F ) - 200 -
  15. M; là lư ng s a tiêu chu n có t l m 4 %. M’: là lư ng s a th c t v t ñư c. 0,4: là t l m 4%. F: là lư ng m th c t tính theo lư ng s a v t ñư c. 15: là h s . M i kg s a 4 % c n cung c p 0,5 ñơn v th c ăn. + Nhu c u cho thai phát tri n: Nhu c u cho thai phát tri n ph thu c vào tháng có thai. N u ch a 5 tháng thì b sung thêm 0,4 ñơn v th c ăn N u ch a 6 tháng thì b sung thêm 0,7 ñơn v th c ăn N u ch a 7 tháng thì b sung thêm 0,9 ñơn v th c ăn N u ch a 8 tháng thì b sung thêm 1,2 ñơn v th c ăn N u ch a 9 tháng thì b sung thêm 1,5 ñơn v th c ăn. + Nhu c u cho s phát tri n cơ th ; Nhu c u cho s phát tri n cơ th ph thu c vào tu i c a trâu bò s a. N u trâu bò s a 3 năm tu i c n b sung 0,4 ñơn v th c ăn. N u trâu bò s a 4 năm tu i c n b sung 0,3 ñơn v th c ăn. N u trâu bò s a 5 năm tu i c n b sung 0,2 ñơn v th c ăn. + Nhu c u cho s ph c h i cơ th : Khi c n s a ñ i v i nh ng trâu bò g y sút, ñ tăng tr ng 200 g/ngày c n b sung 1 ñơn v th c ăn. M i ñơn v th c ăn c n có 100-110 g protein tiêu hoá, 6-7 g Ca, 4-5 g P, 6-7 g NaCl. Khi ph i h p kh u ph n cho trâu bò s a c n chú ý các lo i th c ăn trong kh u ph n. 4.4.2. Chăm sóc qu n lý ð i v i trâu bò s a công tác chăm sóc qu n lý ñòi h i s c n th n, ch t ch và chu ñáo. ð i v i trâu bò v t s a c n chú ý m t s ñi m sau: - Thái ñ ph i hoà nhã, nh t là khi v t s a. Ngư i v t s a ph i n m v ng ñ c ñi m, tính tình c a t ng con trâu, bò s a. - Thư ng xuyên t m ch i và v sinh chu ng tr i s ch s . - Th c ăn ph i ñ m b o s ch s . C 10 ngày m t l n, căn c vào s n lư ng s a ñ ñi u ch nh kh u ph n cho thích h p. Ph i chú ý ñ m b o cung c p ñ nư c u ng s ch. M t con bò có năng su t s a 6-7 kg/ngày c n cung c p 40 kg nư c vào mùa ñông, 60 kg nư c vào mùa hè. C n chú ý phòng và ñi u tr b nh k p th i cho trâu bò s a, nh t là b nh viêm vú. 4.4.3. K thu t v t s a 4.4.3.1. V sinh Trư c khi v t s a c n ti n hành tráng d ng c ñ ng s a b ng nư c sôi. Sau khi v t s a ph i g t s ch v i l c, khăn m t bông và r a s ch, kh trùng d ng c ñ ng s a b ng nư c sôi. Ti n hành v sinh chu ng s ch s trư c khi v t s a. Trâu bò s a trư c khi v t s a ph i r a s ch mông và b u vú. Dùng nư c nóng 40 - 450C ñ r a b u vú. Khi r a k t h p v i vi c xoa bóp b u vú, thao tác như sau: xoa t trên xu ng dư i, t trư c ra sau. Khi v t g n h t s a c n ngh v t và ti n hành xoa bóp t ng núm vú ñ khai thác tri t ñ s a. - 201 -
  16. 4.4.3.2. V t s a Trong th c t hi n nay thư ng s d ng cách v t s a b ng tay và v t s a b ng máy. + V t s a b ng tay. - V t n m: c 2 tay n m vào ng ñ u vú và co các ngón tay l i theo th t t trên xu ng dư i: ñ u tiên là ngón tay tr , ti p ñ n là ngón gi a, ngón nh n, cu i cùng là ngón út. - V t vu t: dùng ngón tay cái và ngón tay tr k p ch t ng ñ u vú phía trên, sau ñó vu t xu ng. Khi v t ph i chú ý tránh tai n n. + V t s a b ng máy Trư c khi v t s a c n v sinh máy và chu n b t t các bư c c n thi t trư c khi l p c c v t s a vaò ng ñ u vú. T n s bóp c a c c v t s a t 40 - 45 l n/phút là v a. + S l n v t s a trong ngày. S l n v t s a trong ngày ph thu c vào s n lư ng s a c a t ng con. N u s n lư ng s a 10 - 15 kg/ ngày, v t 2 l n/ ngày. N u s n lư ng s a 15 - 20 kg/ ngày, v t 3 - 4 l n/ ngày. + Th i gian v t s a. N u v t 2 l n/ngày: sáng 3 h - 4 h 30’ chi u 15h - 16 h. N u v t 3 l n/ ngày: sáng 3 h - 4 h 30’. trưa 10 h - 11 h chi u 17 h - 18 h. 4.5. Bi n pháp nâng cao kh năng cho s a 4.5.1. Gi ng Gi ng là nhân t cơ b n nh t và lâu dài nh t ñ nâng cao kh năng cho s a. Ch t lư ng gi ng c a ñàn bò s a c a nư c ta còn th p, t l bò v t s a trong ñàn còn quá ít. Hơn n a khí h u c a nư c ta ña s không phù h p v i các gi ng bò s a ôn ñ i. Nhu c u v s a ñ c i thi n ñ i s ng c a nhân dân ngày càng tăng, năng su t lao ñ ng ngày càng ph i nâng cao, do ñó công tác gi ng càng tr nên c p bách, Hi n nay chúng ta ñang tăng cư ng xây d ng tr i nhân gi ng, ch n l c các t nh, tr i nhân gi ng thu n các vùng có khí h u t t như: M c Châu - Sơn La, ð c Tr ng - Lâm ñ ng. 4.5.2. Th c ăn Th c ăn là y u t quan tr ng ñ ñ m b o và nâng cao ch t lư ng gi ng. Hi n nay nhi u nơi do không ch ñ ng s n xu t, d tr ñ y ñ th c ăn, nên bò tơ ch m ñ ng d c, bò cái g y y u, s a ít. Gi ng không t t, th c ăn l i thi u nên s n lư ng s a l i càng th p, không phát huy ñư c kh năng c a ñàn bò hi n có và nâng cao ch t lư ng gi ng v sau. 4.5.3. Chăm sóc, qu n lý Mu n có gi ng t t, s n lư ng s a cao, ngoài bi n pháp gi i quy t t t th c ăn c n ph i có bi n pháp chăm sóc và qu n lý t t. N u chăm sóc không t t, qu n lý không ch t s không th ti n hành ñư c công tác gi ng, s c kho c a con v t không ñư c ñ m b o. Công tác qu n lý chăm sóc ñòi h i t m , lâu dài, thư ng xuyên do ñó ph i có s kiên trì và tinh th n trách nhi m cao. - 202 -
  17. 4.5.4. Nâng cao t l ñ Bê tơ không ch a ñ s không có s a, bò cái không ch a ñ th i gian c n s a s kéo dài, không nh ng không v t ñư c s a mà còn không có bê ñ b sung cho ñàn bò s a. V. Chăn nuôi trâu bò cày kéo 5.1. S c kéo c a trâu bò 5.1.1. Hư ng s d ng s c kéo c a trâu bò S c kéo c a trâu bò ñư c s d ng ch y u trong s n xu t nông nghi p, lâm nghi p, chuyên ch hàng hoá dư i m t s hình th c sau: - Cày b a: ðây là công vi c quan tr ng trong s n xu t tr ng tr t. Bò kéo cày kém hơn trâu nh t là ru ng nư c, nhưng nh ng vùng ñ ng màu, v i ñ c ñi m là ñ t cát nh bò ñư c dùng ph bi n hơn, vì bò có kh năng ch i nóng, ch i rét hơn trâu. Khi s d ng các công c kéo nh , bò có t c ñ nhanh hơn trâu. - Kéo xe: Bò lai Sind ñư c s d ng ph bi n ñ kéo xe trên các tuy n ñư ng ng n, còn trâu kéo xe kho hơn nhưng t c ñ ch m nên thư ng ñư c s d ng ñ kéo xe, kéo g nh ng vùng trung du, mi n núi. - Th : Hình th c th hàng thư ng ñư c áp d ng cho ng a các vùng núi cao. M t s nơi còn dùng trâu bò ñ ép mía, nghi n th c ăn cho gia súc. Nhìn chung trong ñi u ki n th c t c a s n xu t nông nghi p nư c ta hi n nay, l i d ng s c c a trâu bò ñ nâng cao s c lao ñ ng và gi i phóng ñôi vai còn khá ph bi n. 5.1.2. Nh ng y u t nh hư ng t i s c kéo c a trâu bò 5.1.2.1. Gi ng Gi ng là y u t cơ b n nh hư ng t i s c kéo. Nh ng gi ng có t m vóc càng l n, càng có kh năng cày kéo t t. Nh ng gi ng có kh năng ch i ñư c khí h u nóng m, cũng như thích nghi ñư c công vi c cày kéo thì có s c kéo t t. Trong thưc t hi n nay bò lai Sind có s c kéo t t hơn bò Vi t Nam. Các gi ng bò ôn ñ i tuy to l n, nhưng không thích nghi v i công vi c cày kéo. 5.1.2.2. Cá th Trong cùng m t gi ng, các cá th có t m vóc, ngoai hình, th ch t , tính tình khác nhau, do ñó s c kéo cũng khác nhau. Nh ng cá th có tính tình hi n lành nhưng nhanh nh n, không gan lì , d t n cũng không quá nhút nhát là nh ng cá th có s c kéo t t, d ñi u khi n. Nh ng cá th có t m vóc l n thì có s c kéo l n. Nh ng cá th có ngo i hình phù h p v i hư ng cày kéo, th ch t thô săn thì có s c kéo t t. 5.1.2.3. Tính bi t và tu i Thông thư ng con ñ c có s c kéo kho hơn so v i con cái. Con cái tính tình hi n, s c kéo y u nên dùng ñ cày b a nơi ñ t nh . Trong giai ño n trư ng thành (3 - 6 tu i) là giai ño n trâu bò cho s c kéo t t nh t. 5.1.2.4. Nuôi dư ng chăm sóc Trâu bò ñư c nuôi dư ng t t, chăm sóc , qu n lý và s d ng h p lý s có kh năng b o v và nâng cao ñư c s c kéo. - 203 -
  18. 5.1.2.5. Ch ñ s d ng h p lý Trong quá trình khai thác s c kéo c n có ch ñ s d ng h p lý. Quan h gi a s c kéo, th i gian làm vi c và v n t c theo công th c sau: P' V ' T ' + + =3 P V T Trong ñó P, V, T là s c kéo trung bình, t c ñ và th i gian làm vi c phù h p v i kh năng c a trâu bò, P', V', T' là s c kéo, t c ñ và th i gian làm vi c thay ñ i ñ phù h p v i kh năng c a trâu bò. Ví d : M t con bò n ng 300 kg, có s c kéo trung bình 50 KG N, kéo xe v i t c ñ 0,7 m/s, làm vi c 8 h/ngày. N u s c kéo ñòi h i là 60 KG N, t c ñ kéo xe là 0,7 m/s, H i th i gian làm vi c là bao nhiêu thì thích h p?   P ' V '    60  T ' = T 3 −  +  = 83 −  + 1 = 8(3 − 2,2 ) = 6h 24   P V    50  5.1.2.6. Công c và trình ñ s d ng Xe và cày b a không t t ñ u nh hư ng ñ n năng su t làm vi c c a gia súc. V i xe bánh s t không có bi ch kéo ñư c 5 - 7 t , n u xe có bánh l p và có bi có th kéo ñư c 17 - 20 t . Ngư i cày b a thành th o có năng su t cao hơn so v i ngư i không thành th o. 5.1.2.7. Tính ch t c a m t ñư ng, m t ru ng S c kéo không nh ng ph th c vào tr ng t i, mà còn ph thu c vào h s ma sát c a m t ñư ng. N u trâu bò kéo xe trên ñư ng b ng thì m i quan h gi a tr ng t i, s c kéo và h s ma sát v i m t ñư ng ñư c bi u th b ng công th c: P W = C Trong ñó W là tr ng t i, P là s c kéo, C là h s ma sát v i m t ñư ng. Như v y n u tr ng t i l n thì ñòi h i s c kéo l n, h s ma sát càng nh thì tr ng t i càng l n. N u trâu bò kéo xe trên ñư ng d c thì ñòi h i s c kéo ph i l n hơn. S c kéo khi lên d c = S c kéo trung bình + s c kéo ph S c kéo ph là s c kéo gi cho trâu bò và xe ñ ng ñư c trên d c. S c kéo ph = (kh i lư ng xe + kh i lư ng bò + tr ng t i). sin α Trong ñó α là ñ d c. Ví d : M t con bò n ng 350 kg, kéo m t chi c xe có kh i lư ng 200 kg, tr ng t i c a xe là 1000 kg, leo lên d c có ñ d c là 70, s c kéo trung bình khi ñi trên ñư ng b ng là 50 KG N và khi lên d c s c kéo s là: S c kéo lên d c = 50 + { ( 200 + 350 + 1000 ) sin 70 } = 50 + ( 1550 x 0,12) = 236 KG N Như v y khi kéo xe lên d c, v i ñ d c 70, bò ph i s n ra m t s c kéo g p g n 5 l n so v i khi không lên d c. Khi cày b a ru ng l y th t năng su t gi m 30 - 40 % so v i khi cày b a ru ng c n. - 204 -
  19. 5.1.2.8. Th i ti t khí h u Khi th i ti t khí h u quá nóng, quá rét ñ u nh hư ng t i s c kéo c a trâu bò. Nư c ta có 2 v chính là v chiêm và v mùa, khi cày b a cho v mùa thì th i ti t quá nóng, ngư c l i khi cày b a cho v chiêm thì th i ti t l i quá rét. 5.2. Nuôi dư ng và qu n lý trâu bò cày kéo 5.2.1. Xác ñ nh nhu c u dinh dư ng cho trâu bò cày kéo Tiêu chu n ăn = nhu c u duy trì + nhu c u s n xu t Nhu c u s n xu t ph thu c vào s c kéo. A = P. L Trong ñó: A là công (Nm) P là s c kéo (N) L là ñ dài ñư ng ñi (m) 5.2.2. Chăm sóc và qu n lý trâu bò cày kéo 5.2.2.1. Ch ng nóng Trong khi làm vi c trâu bò s n sinh ra m t lư ng nhi t r t l n, n u trâu bò làm vi c trong ñi u ki n nóng b c thì kh năng to nhi t s b h n ch . Quá trình to nhi t c a cơ th theo nhi u con ñư ng khác nhau: qua da, qua quá trình hô h p, qua con ñư ng bài ti t. Quá trình to nhi t c a cơ th theo nhi u phương th c: truy n nhi t, b c x nhi t, khu ch tán nhi t và b c hơi nư c. Các phương th c truy n nhi t, b c x nhi t, khu ch tán nhi t ñ u r t h n ch khi nhi t ñ môi trư ng cao, hơn n a trâu bò ít tuy n m hôi nên kh năng to nhi t qua phương th c b c hơi nư c h n ch . Do ñó ch ng nóng cho trâu bò là r t c n thi t. ð ch ng nóng nên cho trâu bò làm vi c vào th i ñi m mát m trong ngày, cho trâu ñ m t m thư ng xuyên. Trâu bò có t m vóc nh , màu da sáng có kh năng ch u nóng t t hơn. 5.2.2.2 . Ch ng rét Vào mùa ñông nhi t ñ môi trư ng th p, th c ăn kém s làm cho trâu bò ki t s c, d b ñ ngã khi làm vi c n ng. C n ch ng rét cho trâu bò trong v ñông - xuân b ng cách: ñ m b o chu ng m áp, khô ráo, tránh gió lùa, nh ng ngày quá rét c n có áo m cho trâu bò. Không s d ng quá s c trâu bò khi làm vi c, không ñi làm quá s m. Tăng thêm lư ng th c ăn cho trâu bò khi quá rét. VI. Chăn nuôi trâu, bò th t Chăn nuôi trâu bò th t thì giai ño n nuôi th t thư ng b t ñ u t khi cai s a ñ n 24 tháng tu i r i gi t th t. Thư ng trâu bò th t g m c tươi ngoài bãi chăn th m i ngày thu ñư c kho ng 10 kg th c ăn. V y ph i cho ăn thêm m t s lo i th c ăn t i chu ng như c tươi, c khô, c chua, rơm, c , qu … - Cu i kì khi gi t th t trâu bò thư ng ñ t trên dư i 300 kg, nên c n t ch c nuôi v béo kho ng 3 tháng (t tháng th 22 - 24). - Trong giai ño n nuôi v béo thì ngoài th c ăn thô còn cho ăn thêm 1 kg th c ăn tinh m i ngày. - Th c ăn tinh và c , qu cho ăn m i ngày 2 l n trư c khi ăn c tươi. - C khô luôn có trong máng ñ cho trâu bò ăn t do. - 205 -
  20. - Lư ng c tươi cho trâu bò ăn bu i sáng ít hơn bu i chi u t 30-40% vì ñêm trâu bò s có th i gian ñ nhai l i. - Thư ng xuyên t m vào mùa hè, ch i vào mùa ñông cho lông, da s ch s (hai ngày m t l n). - Chu ng tr i c n quét d n s ch s , tránh ru i mu i ñ t trâu bò, t o ñi u ki n cho trâu bò ăn và ngh yên tĩnh. - Trong chu ng c n cung c p ñ nư c s ch ñ trâu bò u ng t do. 6.1. Th c ăn thô Cung c p cho trâu bò thư ng có hàm lư ng ch t xơ trên 18%. 6.1.1. Th c ăn xanh Bao g m các lo i rau c thiên nhiên mà trâu bò s d ng lúc tươi xanh như c voi, c h ñ u, ng n mía… 6.1.2. Th c ăn khô Bao g m các lo i như rơm, c khô, cây ngô phơi khô… 6.1.3. Th c ăn c , qu Bao g m các lo i như khoai lang, b u, bí… 6.1.4. Th c ăn ph ph ph m Bao g m các lo i như hèm bia, bã ñ u, r m t ñư ng… 6.2. Th c ăn tinh Là th c ăn có hàm lư ng protein, ñư ng, m cao. 6.2.1. Th c ăn c , qu Bao g m các lo i như: khoai, ngô, t m, cám… 6.2.2. Th c ăn b sung ñ m - G m các lo i như b t cá, b t th t. - Urê tr n ñ u vào th c ăn tinh cho trâu, bò ăn d n d n ho c hoà vào nư c r i phun ñ u vào c khô ho c rơm cho trâu bò ăn. 6.2.3. Th c ăn b sung khoáng, vitamin - Như s d ng ñá li m. - Các bánh dinh dư ng ñư c ch bi n t khoáng, vitamin, r m t ñư ng. Câu h i ôn t p chương VI 1/ ð c ñi m ngo i hình, s c s n xu t c a m t s gi ng bò ñang nuôi Vi t Nam? 2/ ð c ñi m tiêu hóa c a bê, nghé? T ñó ñ xu t các bi n pháp nuôi dư ng h p lý? 3/ Các phương th c nuôi dư ng bê, nghé? Ưu như c ñi m c a t ng phương th c? 4/ Bi n pháp nâng cao kh năng sinh s n c a ñàn trâu bò nư c ta? 5/ K thu t ph i gi ng cho trâu bò v a cày kéo, v a sinh s n (tu i, hình th c, mùa v ph i gi ng)? 6/ Thành ph n c a s a? Các nhân t nh hư ng ñ n s n lư ng s a? 7/ Bò c n s a là gì (m c ñích, ý nghĩa, nguyên t c và phương pháp c n s a)? 8/ Nh ng nhân t nh hư ng ñ n s c kéo c a trâu, bò? 9/ M i quan h gi a s c kéo (P), v n t c (V) và th i gian (t)? ng d ng trong vi c s d ng trâu bò cày kéo? - 206 -
Đồng bộ tài khoản