Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 10

Chia sẻ: Le Quang Hoang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:20

0
288
lượt xem
159
download

Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 10

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Chương 10 CHĂN NUÔI TRÂU BÒ CÀY KÉO Chương này giới thiệu về cơ sở khoa học của sự co cơ như là một kết quả của sự chuyển hóa năng lượng từ hóa năng sang động năng để tạo ra sức kéo cho trâu bò

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 10

  1. Chương 10 CHĂN NUÔI TRÂU BÒ CÀY KÉO Chương này dành ph n ñ u gi i thi u v cơ s khoa h c c a s co cơ như là m t k t qu c a s chuy n hoá năng lư ng t d ng hoá năng thành cơ năng ñ t o ra s c kéo cho trâu bò. ð ñánh giá kh năng lao tác c a trâu bò nhi u ch tiêu quan tr ng s ñư c ñưa ra ñ có th l a ch n cho phù h p v i t ng m c tiêu nghiên c u và ñi u ki n c th . Các nhân t chính nh hư ng t i s c kéo và kh năng làm vi c c a trâu bò cũng ñư c phân tích. Các bi n pháp nuôi dư ng và chăm sóc ñ c thù ñ i v i trâu bò cày kéo ñư c nh n m nh trong chương này. Cu i cùng là các bi n pháp nâng cao s c kéo và năng su t cày kéo c a trâu bò. I. CƠ S KHOA H C C A S CO CƠ 1.1. C u trúc cơ b n c a cơ vân S i cơ ñư c b c b i Toàn b cơ trong cơ th ñ ng v t có mô liên k t Bó s i cơ ñư c b c th chia làm hai nhóm l n là cơ vân và cơ b i mô liên k t trơn. ð i v i gia súc lao tác, s c kéo ñư c t o ra nh s co c a cơ vân. Cơ vân ñư c c u t o t các bó cơ trong ñó g m nhi u s i cơ t p h p l i (hình 10.1). ðư ng kính c a s i cơ ph thu c vào ch c năng c a cơ, bi n Cơ ñư c b c b i ñ ng t 10 ñ n 100 micromet và kéo dài v b c mô liên k t toàn b bó cơ. M i s i cơ ñư c n i v i m t ñ u mút th n kinh v trí g n gi a s i cơ. M i s i cơ, bó cơ và b p cơ ñư c bao b c b i màng b c mô liên k t (sarcolemma) Gân bao g m có màng bào tương và m t l p Màng xương m ng polysaccharit bao quanh vi huy t Xương qu n. Phía ngoài cùng c a màng này là m t l p collagen m ng. ñ u m i s i cơ, nh ng l p b m t c a màng sarcolemma l ng vào nh ng s i gân. Các s i gân t p h p thành bó Hình 10.1: C u trúc c a cơ vân gân cơ và sau ñó bám vào xương. (Sjaastad et al., 2005) 1.2. C u trúc phân t c a các thành ph n co du i cơ M i s i cơ bao g m vài trăm ñ n vài ngàn myofibrin. M i myofibrin ch a kho ng 1500 myosin và 3000 actin x p c nh nhau (hình 10.2). ðó là nh ng protein có phân t lư ng cao ñáp ng cho s co cơ. Dư i kính hi n vi ñi n t có th th y băng d y là myosin và băng m ng là actin. S di chuy n c a hai băng này l ng vào nhau t o ra băng sáng và băng t i. Băng sáng ch ch a actin ñư c g i là băng I, băng t i ch a myosin và ph n g i c a ñ u cu i s i actin lên myosin g i là băng A. Bên sư n s i myosin còn có c u n i b t ngu n t b m t s i myosin d c theo toàn b s i tr chính gi a. Ngư i ta bi t có m i quan h qua l i gi a c u n i và s i Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 241
  2. actin gây nên s co du i. S i actin bám vào ñĩa Z và kéo dài c 2 bên màng này. ðĩa Z ñi t myofibrin này ñ n myofibrin khác g n các myofibrin v i nhau qua toàn b s i cơ. Băng I Băng A Băng I ðư ng M ðĩa Z Hình 10.2: C u trúc vi th c a myofibrin (Sjaastad et al., 2005) Ph n c a myofibrin n m gi a hai ñĩa Z ñư c g i là sarcomere. ð dài sarcomere lúc du i hoàn toàn là 2 micromet. tr ng thái này s i actin hoàn toàn g i lên s i myosin và t o ñư c l c co l n nh t. Khi s i cơ du i vư t quá ñ dài ngh ngơi, ñ u c a s i actin ñư c kéo ra ñ l i vùng sáng gi a băng A, g i là vùng H. Băng H này ít xu t hi n trong ho t ñ ng ch c năng bình thư ng c a s i cơ. Myofibrin ñư c treo lơ l ng bên trong s i cơ và bao quanh b i ch t gian bào ñư c g i là bào tương. D ch bào tương ch a kh i lư ng l n kali, magne, photphat và các enzym. Có vô vàn ty th n m gi a và song song v i myofibrin, ñó là thành ph n c n thi t cho s co cơ vì nó là cơ quan t o ra ATP. Trong bào tương có m t túi m r ng g i là túi bào tương. Túi này có c u trúc ñ c bi t. M t trong nh ng ñ c trưng c a túi bào tương là ch a các ion canxi v i n ng ñ r t cao ñ cung c p cho quá trình co cơ. Myosin là thành ph n ch y u c a myofibrin. S i myosin bao g m x p x 200 phân t myosin có phân t lư ng 490.000. Phân t myosin bao g m hai ph n meromyosin nh và meromyosin n ng. Meromyosin nh bao g m hai chu i peptit xo n v i nhau theo ki u helix. Meromyosin n ng ngư c l i bao g m hai ph n: ñ u tiên là chu i helix kép gi ng như meromyosin nh , th hai là m t chi c ñ u g n vào ñi m cu i c a helix kép. ð u ñư c c u t o b ng hai kh i protein c u myosin ñ c bi t r t linh ñ ng hai ñi m: ñi m n i gi a meromyosin n ng và meromyosin nh và gi a thân c a meromyosin và ñ u. Hai vùng này ñư c g i là “ñi m n i”. Thân c a s i myosin bao g m các chu i song song c a meromyosin nh t ña phân t myosin. Trên thân có nhi u tua hư ng ra nhi u phía ñư c g i là “c u”, ñ u “c u” n m c nh s i actin. Nh ng cánh tay c a “c u” du i ra v 2 phía t ph n chính gi a. B i v y chính gi a s i myosin kho ng 0,2 micron không có ñ u c u. T ng s ñ dài c a s i myosin là 1,6 micron Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 242
  3. và c 200 phân t myosin cho phép t o thành 100 ñôi “c u”, 50 ñôi m i phía c a s i myosin. S i myosin ñư c cu n l i, m i vòng cu n ch a 3 ñôi c u ngang và có ñ dài kho ng 42,9 nanomet, hai ñôi c u ngang k ti p nhau làm thành m t góc 1200. S i actin g m 3 thành ph n: actin, tropomyosin và troponin. - Actin: là chu i kép c a phân t protein F-actin, hai chu i ñư c xo n l i theo ki u helix. Tương t như phân t myosin m i m t vòng hoàn ch nh là 70 nanomet. M i chu i c a F-actin bao g m nh ng phân t G-actin trùng h p. Có kho ng 13 phân t G-actin m i vòng xo n kép. G n vào m t phân t c a G-actin là m t phân t ADP. Ngư i ta xác ñ nh ñư c ADP là v trí ho t ñ ng trong s i actin, t i ñi m ho t ñ ng này các c u ngang c a s i myosin ph n ng qua l i gây nên s co cơ. - Tropomyosin: S i actin ch a hai chu i protein ph , ñó là nh ng trùng h p c a phân t tropomyosin có phân t lư ng 70.000 và ñ dài 40 nanomet. Ngư i ta tin r ng, m i chu i tropomyosin g n ch t v i chu i F-actin và trong giai ño n nó ph lên có tính v t lý ñi m ho t ñ ng c a chu i actin, ngăn c n ph n ng qua l i c a chu i actin và myosin. - Troponin: G n vào kho ng 2/3 chi u dài c a m i tropomyosin là ph c ch t c a 3 phân t protein c u g i là troponin - m t protein c u có m i quan h ch t ch v i actin phân t khác cho tropomyosin là phân t ch a 3 ion canxi. Ph c ch t này t o ra s liên k t gi a actin và tropomyosin. Ái l c m nh c a troponin ñ i v i ion canxi t o ra xu t phát ñi m c a quá trình co du i, s ñư c gi i thích ph n sau. 1.3. Cơ ch phân t c as co cơ Co cơ ñư c di n ra do hi n tư ng s i actin trư t trên s i myosin, theo hư ng vào gi a s i myosin. Hi n tư ng trư t gây nên do l c h p d n phát tri n gi a s i actin và myosin. Dư i ñi u ki n ngh ngơi, l c h p d n gi a s i actin và myosin b c ch , do chu i troponin- tropomyosin che l p ñi m ho t ñ ng c a s i actin. S hưng ph n th n kinh gây nên dòng ñi n lan truy n ñ n t n cùng c a s i cơ. Dòng ñi n này lan truy n ñ n t t c các myofibrin riêng r . Hi n tư ng ñó ñ t ñư c do s lan truy n c a các th năng ho t ñ ng d c theo các ng T là ng xuyên qua s i cơ theo m i phía và liên k t t t c các myofibrin v i nhau. ng T cũng b t ngu n t màng t bào và m r ng v phía trong c a màng t bào nên nó ch a d ch ngo i bào. Th năng ho t ñ ng c a ng T gây nên dòng ñi n thông qua túi bào tương. Túi này hư ng chân n i bao quanh ng T có th là cách thu n l i ñ i v i dòng ñi n t ng T ñ n túi bào tương. Dòng ñi n truy n d n vào túi bào tương gây nên s phóng thích nhi u ion canxi vào myofibrin k c n và k t h p v i ñơn v m ch n i canxi c a troponin. Troponin có nh y c m c c kỳ cao ñ i v i ion canxi. Do s k t h p ñó h p ch t troponin thay ñ i c u trúc d n ñ n s c kéo m nh trên chu i protein tropomyosin. Trong khi ñó m ch gi a troponin và actin tr nên l ng l o. T ng h p nh ng nh hư ng trên gây nên l c ñ y tropomyosin sâu vào rãnh gi a 2 chu i actin. V trí ho t ñ ng c a actin không b che l p do ñó cho phép s co cơ di n ra. 1.4. Ngu n g c năng lư ng cho s co cơ Năng lư ng cung c p tr c ti p cho quá trình co cơ là ATP. H u h t năng lư ng này dùng ñ gây nên cơ ch trư t gi a myosin và actin. Ngoài ra, m t lư ng nh năng lư ng c n ñ cung c p cho bơm ion canxi t bào tương tr l i túi bào tương cũng như bơm Na+ và K+ qua màng cơ ñ duy trì môi trư ng ion cho s lan truy n ñi n th ho t ñ ng. Khi cơ co bóp trong cơ phát sinh ra hàng lo t bi n ñ i hoá h c, cu i cùng gi i phóng ra năng lư ng dư i d ng nhi t năng và năng lư ng cơ gi i. Quá trình hoá h c x y ra trong cơ chia làm 2 giai ño n : - Giai ño n y m khí Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 243
  4. Trong giai ño n này s bi n ñ i hoá h c trong cơ ñư c b t ñ u b i quá trình phân gi i ATP thành ADP, axit adenilic và axit photphoric. Quá trình này th c hi n ñư c nh có men adenozintriphotphataza Adenozintriphotphataza ATP ADP + Axit adenilic + H3PO4 Năng lư ng ñư c gi i phóng khi phân gi i ATP s dùng vào vi c co cơ, còn axit photphoric s tham gia vào quá trình photphoril hoá glucoza (t c là nó liên k t v i glycogen c a cơ t o thành hexozophotphat). Song sau khi ATP b phân gi i thành ADP, nó l i ñư c hoàn nguyên nhanh chóng thành ATP. Có m t s ngu n năng lư ng ñòi h i cho quá trình hoàn nguyên này. Ngu n ñ u tiên là creatinphotphat có ch a m ch ph tphat cao năng tương t như ATP. M ch ph tphát cao năng c a creatinphotphat s phân gi i và gi i phóng năng lư ng t o m ch cao năng c a ATP. Creatinphotphat Creatin + H3PO4 Năng lư ng ñư c gi i phóng ra c a ph n ng này và axit photphoric s ti n hành hoàn nguyên phân t ATP t adenozindiphotphat và axit adenilic. Tuy nhiên, n ng ñ creatinphotphat ch n m trong gi i h n 350–600 mg% nên ñ duy trì v n ñ ng c a cơ khi cày kéo ngư i ta th y xu t hi n quá trình phân gi i hexozophotphat và các axit béo bay hơi s n sinh trong quá trình lên men d c . S phân gi i hexozophotphat t o thành axit lactic và axít photphoric. Hexozophotphat Axit lactic + H3PO4 Nh năng lư ng c a ph n ng này và các axit photphoric ñư c gi i phóng mà quá trình hoàn nguyên creatinphotphat ñư c ti n hành. - Giai ño n hi u khí Trong giai ño n hi u khí axit lactic ñư c ôxy hoá sinh ra ATP, cacbonic và nư c. Nhưng không ph i t t c axit lactic ñ u ñư c ôxy hoá mà 4/5 lư ng axit này ñư c tái t ng h p thành glycogen nh năng lư ng c a ph n ng oxy hoá này. Như v y, năng lư ng tr c ti p cho quá trình co cơ là ATP. Nh ng ph n ng khác trong giai ño n y m khí và hi u khí dùng cho quá trình hoàn nguyên ATP. ñ ng v t nhai l i có t i 60-70% năng lư ng b t ngu n t các axit béo bay hơi d c . Do v y ta th y glycogen không ph i là ngu n năng lư ng duy nh t. Ngoài ra, trong trư ng h p thi u glycogen và các axit béo bay hơi thì ho t ñ ng c a cơ nh vào năng lư ng oxy hoá c a m và protein. Trong m t th i gian nào ñó co cơ trong ñi u ki n thi u ôxy nhưng sau ñó s co bóp c a cơ ng ng vì tiêu hao ATP, creatin photphat, hexozophotphat d n ñ n tích t axit lactic. Mu n oxy hoá ch t này c n có oxy. ðó là “món n ôxy” khi cơ ho t ñ ng m nh. N u cơ quan hô h p và tu n hoàn không ñáp ng hoàn toàn nhu c u oxy c a cơ s gây ra “món n oxy” và cơ s b m i m t. II. ðÁNH GIÁ KH NĂNG LAO TÁC C A TRÂU BÒ Có nhi u ch tiêu có th dùng ñ ñánh giá kh năng làm vi c c a gia súc, nhưng trên th c t nên t p trung vào ch tiêu nào quan tr ng c n nghiên c u ho c ch tiêu nào th c t hơn d áp d ng trong ñi u ki n c th và v i ngu n kinh phí s n có. M t s ch tiêu c th ñ ñánh giá kh năng làm vi c c a trâu bò bao g m: Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 244
  5. 2.1. Th i gian làm vi c a. Th i gian làm vi c trên hi n trư ng Là th i gian t lúc b t ñ u làm vi c ñ n khi k t thúc (bao g m c th i gian quay ñ u, ngh gi i lao hay ngh ñ ñi u ch nh công c s n xu t). b. Th i gian làm vi c th c t Là th i gian th c t trâu bò làm vi c, không tính th i gian ngh . ð ño chính xác th i gian này, có th dùng ñ ng h g n vào b ph n chuy n ñ ng ñ xác ñ nh th i gian th c s di chuy n và làm vi c c a gia súc. c. T ng th i gian làm vi c c ngày Bao g m th i gian làm vi c trên hi n trư ng c ng v i th i gian ñi và v cũng như th i gian chu n b công c s n xu t. 2.2. S c kéo a. L c kéo trung bình L c kéo thư ng ñư c xác ñ nh b ng l c k , thi t b này ñư c n i gi a gia súc v i công c s n xu t, khi gia súc kéo kim l c k s ch giá tr l c mà gia súc s n ra, nó thay ñ i ph thu c vào ñ t mà gia súc làm, vì v y có phương pháp tính gía tr trung bình. L c k thu l c s ch s trung bình. Dùng thi t b ñi n t ph i ño hàng trăm l n v i kho ng cách ño như nhau ñ tính ra giá tr trung bình. Xác ñ nh s di chuy n c a gia súc r t c n thi t ñ ño kh i lư ng công vi c mà gia súc làm trên ñ ng, b i vì l c kéo luôn thay ñ i, t c ñ cũng không ñ u nhau, n u ch ño trung bình 1-2 l n s không chính xác. b. L c kéo t i ña L c kéo t i ña cũng ñư c ño b ng l c k như ño l c kéo trung bình. Trên ño n ñư ng mà gia súc kéo xe, x p d n tr ng lư ng lên xe cho ñ n khi gia súc không th ñi ñư c n a. Ghi l i tr ng t i và s c kéo l n nh t. c. S c gi t t i ña S c gi t t i ña r t c n thi t và có tác d ng l n khi xe m i chuy n bánh và khi xe qua nh ng quãng ñư ng g gh . S c gi t t i ña thư ng t l thu n v i kh i lư ng gia súc. Xác ñ nh s c gi t t i ña b ng cách m c l c k vào cây v i công c s n xu t, cho trâu bò kéo h t s c, kéo nhi u l n và l y l n có s c gi t cao nh t. 2.3. Công làm vi c a. T ng di n tích cày b a Là di n tích ñ t ru ng mà trâu bò cày b a. Tuỳ hình thù c a ru ng mà xác ñ nh phương pháp ño và tính toán di n tích chính xác b ng các công th c toán h c. b. ð sâu c a rãnh cày Có th xác ñ nh b ng thư c ho c m t thi t b chuyên nào ñó ñ t rãnh cày ñ ño. ðo vài ba v trí ñ l y trung bình cho chính xác. c. ð r ng c a rãnh cày ð r ng là t s c a t ng di n tích cày ñư c chia cho s ñư ng cày. Ch tiêu này ph thu c vào ñ r ng c a lư i cày so v i t ng di n tích cày ñư c. Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 245
  6. d. Kho ng cách di chuy n Ch y u dùng ñ tính toán trong trư ng h p v n chuy n hàng trên ñư ng, có th dùng ñ ng h cây s g n vào bánh xe, trư ng h p gia súc làm vi c trên ñ ng s ph i có cách tính ch quay cu i cùng c a ñư ng cày hay các góc… Ngoài ra có th dùng thư c ño và tính ho c dùng b n ñ . Nhìn chung dùng ñ ng h ño g n vào bánh xe ch y cùng công c s n xu t là chính xác nh t. e. T c ñ di chuy n Cách ñơn gi n là ño th i gian làm vi c chia cho kho ng cách di chuy n ít nh t là 20 m gi a kho ng ñ t ñang làm. Không nên ño lúc m i b t ñ u ho c g n k t thúc vì t c ñ hai th i ñi m này không ñ i di n cho t c ñ trung bình. f. Công su t làm vi c lý thuy t Kh năng làm vi c lý thuy t c a gia súc có th ñư c xác ñ nh thông qua các thông s trung bình t c ñ làm vi c và ñ r ng c a rãnh cày. CSLT (ha/gi ) = (TB ñ r ng (m) x TB t c ñ (m/s) x 360)/10.000 g. Công su t làm vi c th c t ðư c tính toán d a trên t ng di n tích th c t làm ñư c chia cho t ng th i gian trâu bò làm vi c, nó s khác v i kh năng làm vi c lý thuy t ñã nêu trên. h. Hi u su t làm vi c th c t Là t s gi a công su t làm vi c th c t chia cho công su t làm vi c lý thuy t. Ch tiêu này cho bi t th i gian không hi u qu trên ñ ng và vi c s d ng không tri t ñ ñ r ng c a công c s n xu t. i. Công s n sinh ra Có nh ng thi t b xác ñ nh công s n sinh ra c a gia súc làm vi c, ho c có th tính toán thông qua hai thông s là l c kéo và kho ng cách di chuy n. 2.4. S c b n S c làm vi c d o dai c a gia súc ñư c ñánh giá thông qua xác ñ nh s n ñ nh và ph c hôi m t s ch tiêu sinh lý h c trong và sau qú trình làm vi c c a gia súc như sau: a. Nh p tim T ng cá th có nh p tim khác nhau, vì v y khó so sánh gi a cá th này v i cá th khác. Nh p tim thay ñ i nhanh chóng khi gia súc b t ñ u làm vi c và sau khi ngh làm. Nh p tim có th xác ñ nh nhi u v trí khác nhau trên cơ th , Thi t b chuyên dùng ñ ño nh p tim ng a và l a ñã có nhưng ñ i v i trâu bò khó ño hơn, c n ph i c i ti n thi t b . b. Nh p th Ch tiêu này ño ñư c b ng vi c ñ ng quan sát nh p th thông qua ch p mũi hay âm c a nh p th có th nghe ñư c. Có th s d ng thi t b hoàn ch nh hơn ñ xác ñ nh nh p th và thi t b này ñư c g n v i b ph n s lý s li u. c. Nhi t ñ tr c tràng Có th s d ng thi t b hoàn ch nh ñ ño b t c lúc nào ho c ño tr c ti p b ng nhi t k . Không như nh p tim, nhi t ñ cơ th thay ñ i t t nên có th ño sau khi gia súc ngh làm vi c 1-2 phút mà v n không nh hư ng ñ n ñ chính xác c a s li u. Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 246
  7. d. Th i gian ph c h i Là th i gian trâu bò ph c h i l i các ch c năng ho t ñ ng sinh lý bình thư ng sau th i gian làm vi c. Thông thư ng sau khi gia súc làm vi c kho ng 2-3 gi m i h i ph c ñư c (thông qua ñánh giá các ch tiêu sinh lý trên). N u như có các bi n pháp k t h p như t m ch i, chu ng mát m thì gia súc chóng h i ph c và làm vi c t t hơn. III. NH NG NHÂN T NH HƯ NG ð N S C LAO TÁC C A TRÂU BÒ 3.1. Gi ng Các gi ng có t m vóc l n, ch u ñư c khí h u nhi t ñ i nóng m c a nư c ta s có s c kéo l n. Trâu Vi t Nam có t m vóc không kém các gi ng trâu khác. S c kéo trung bình c a trâu ñ t 600-700 N, c a bò ñ t 400 N. S c kéo t i ña c a trâu ñ t 2000-2200 N và s c gi t t i ña 8.000-10.000 N. Bò Lai Sin có th vóc cao hơn bò vàng Vi t Nam và cũng có s c kéo l n hơn. Các gi ng bò s a tuy có t m vóc to nhưng kh năng cày kéo không t t. 3.2. Cá th M i cá th ñ u n m trong ph m vi bi n ñ ng và ñ c trưng c a gi ng. S khác nhau gi a cá th trong gi ng do ñ c trưng riêng c a m i cá th t o ra. Trâu bò cày kéo t t thư ng có tính tình ôn hoà, kham kh , chăm làm, không quá gan lì nhưng cũng không hay h t ho ng, t nhiên v i s ti p xúc c a m i ngư i. Nh ng con có t m vóc l n thư ng có s c kéo l n. Mình sâu r ng s c kéo t t hơn mình cao-m ng. Trâu bò chân dài bư c ñi nhanh hơn chân ng n. ð ng sau càng cao thì s c kéo càng kém. Ng c càng n , càng sâu, n a mình trư c n ng hơn n a mình sau thì t t hơn sau to h p trư c. Mình trư c so v i mình sau thư ng l n hơn 10-11%. Chi u dài l n hơn chi u cao15- 18%, quá dài ho c quá ng n ñ u không t t. T l gi a mình trư c, mình gi a và mình sau cũng có nh hư ng, n u chi u dài là 100 thì mình trư c 22,5, gi a 44 và sau là 35,5 là tương ñ i thích h p. Ng c r ng kho ng 35,6%, ng c sâu 54,7% so v i chi u cao thì s c kéo tương ñ i t t, n u quá r ng nhưng nông s c kéo s kém. Vai càng ñ ng thì s c kéo càng y u. Lưng có th ví như cánh tay ñòn truy n l c t h cơ xương ph n sau ñ n ñi m tỳ kéo. Lưng th ng bi u th k t c u gi a s ng lưng và s ng hông ch t ch nên l c truy n không b t n th t. Sư n và b ng cũng có quan h ñ n s c kéo. H s tương quan gi a s c kéo và t l gi a vòng b ng và chi u cao là + 0,4. Như v y di m b ng càng ñ y ñ n thì s c kéo càng t t. N u di m quá th p thì s c kéo kém. Mông hơi d c có th s c kéo t t vì mông hơi d c bi u hi n sau nh hơn trư c, l c ñ y ch c ch n hơn, nhưng n u mông d c quá, ñùi l i ng n và b p th t ng n nên s c kéo gi m. Mông dài và r ng s c kéo t t. T l gi a r ng mông, r ng ñùi ch u, r ng xương ng i và dài mông so v i chi u cao là 40; 36; 26 và 41% là thích h p. B n chân th ng bư c ñi bình thư ng, móng bát úp s cho s c kéo t t. Bư c ñi ch bát, vòng ki ng h p, chân ch m kheo ho c hình ch X… ñ u làm s c kéo gi m rõ r t. Ngư i nông dân Vi t Nam g n bó v i trâu bò t c xưa. Nh ng kinh nghi m ch n trâu ñã tr thành nh ng câu ca dao dân ca r t hay. Hình nh m t con trâu cày t t ñư c mô t như sau: Gân m t g i eo Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 247
  8. Thân mình trư ng nhi u Ti n cao h u h S ng cong cánh ná D bình vôi ðôi m t c nh i Tai lá mít Hàm răng to khít ðít t a l ng bàn ði ñ ng v ng vàng T t gi ng nòi to. 3.3. Tính bi t và tu i Nói chung con ñ c kho hơn con cái, nhưng con cái tính hi n t d ñi u khi n hơn. Trong th c ti n nông dân thư ng dùng con ñ c ñ cày v ho c ru ng sâu th t, con cái nên dùng nơi ñ t nh . V tu i: dư i 2 năm tu i s c kéo còn y u, 3 năm tr lên m i sung s c. Th i h n s d ng ñ n 13-15 tu i. Tuy nhiên, có nh ng cá th 30 tu i v n làm vi c t t. 3.4. Nuôi dư ng chăm sóc Nuôi dư ng t t là m t trong nh ng nhân t nh hư ng m nh ñ n s c kéo. Nuôi dư ng chăm sóc t t, trâu bò béo kho , không m c b nh, năng su t lao ñ ng nâng cao, th i gian s d ng ñư c lâu dài. 3.5. Nông c và trình ñ s d ng Xe và cày b a không t t ñ u nh hư ng ñ n năng su t làm vi c c a gia súc. Xe bánh s t không có bi ch kéo ñư c 5-7 t . N u xe bánh l p, tr c bi có th kéo ñư c 1,7-2,0 t n. 3.6. Tính ch t c a ru ng và ñư ng S c kéo không nh ng ph thu c vào tr ng t i mà còn ph thu c vào h s ma sát c a ñư ng và xe. ðư ng x u g gh , lên d c thì s c kéo càng ph i cao. W = P/C Trong ñó: W là tr ng t i, P là s c kéo, C là h s ma sát. Như v y, cùng l c kéo (P) n u h s ma sát càng nh thì tr ng t i ñư c nâng cao. S c kéo khi lên ñ c ñòi h i tăng lên r t nhi u vì v y c n ñ c bi t chú ý. S c kéo khi lên d c =s c kéo chính + s c kéo ph . S c kéo ph = (tr ng lư ng xe + tr ng t i) sina. Thí d : Th tr ng con v t là 500 kg, tr ng t i 1 t n, xe n ng 2000 kg s c kéo bình thư ng là 500 N khi lên d c 70 s c kéo s là: S c kéo toàn b = 500 N + s c kéo ph . S c kéo ph = (2000 + 10.000)sin70 = 12000 * 0,12 = 1440 N. Như v y khi lên d c 70 s c kéo tăng lên 4 l n so v i s c kéo trên ñư ng b ng. 248
  9. ð i v i cày ru ng l y th t, năng su t cày gi m ñi 30-40%. Vì v y khi xác ñ nh nhu c u dinh dư ng c n tính ñ n nhân t này. 3.7. Th i ti t khí h u Gia súc làm vi c trong ñi u ki n nhi t ñ cao r t d gây ra stress nhi t và gia súc không th ch u n i n u gia súc ph i làm vi c trong ñi u ki n th i ti t quá nóng trong th i gian dài. Trong ñi u ki n này ph i cung c p ñ nư c và cho gia súc ngh ngơi th i gian dài trong bóng mát. ð i v i trâu thì ph i cho chúng ñư c ñ m mình trong nư c. Làm vi c trong ñi u ki n quá l nh cũng nh hư ng r t l n t i kh năng cày kéo. Trong ñi u ki n m ñ cao như nư c ta, rét ñ m, mưa phùn gió b c và sương mu i ñã gây ñ ngã nhi u trâu bò trong các v ñông xuân. Ph i chú ý chăm sóc b o v , ch ng rét cho trâu bò trong nh ng ngày có mưa phùn gió b c ho c sương mu i kéo dài. 3.8. Các nhân t khác Ngoài nh ng nhân t nêu trên kh năng làm vi c c a trâu bò còn ph thu c nh ng y u t sau: - Tình tr ng s c kho , tr ng thái cơ th , kh năng thích nghi v i môi trư ng, tình hình ăn u ng, kh năng s d ng và tiêu hoá th c ăn c a gia súc. - Ngu n th c ăn s n có, ñ a hình, lo i ñ t, tr ng thái ñ t, d ch b nh, ký sinh trùng, bóng mát nơi làm vi c… - Tình hình hu n luy n và kh ng ch gia súc, k năng s d ng gia súc, b n ch t công vi c, lo i công c s n xu t, th i gian làm vi c, ñ thư ng xuyên s d ng gia súc, kh năng qu n lý c a ch , các yêu c u riêng khác… - Tính khí gia súc cũng tác ñ ng ñ n t c ñ làm vi c. Các c p gia súc cùng loài, cùng gi ng, cùng t m vóc, cùng làm m t vi c gi ng nhau nhưng chúng có t c ñ làm vi c khác nhau. IV. NUÔI DƯ NG TRÂU BÒ CÀY KÉO 4.1. Xác ñ nh tiêu chu n ăn ð i v i gia súc lao tác thì vi c xác ñ nh tiêu chu n ăn quan tr ng nh t là xác ñ nh nhu c u năng lư ng (c năng lư ng duy trì c ng v i năng lư ng làm vi c). Năng lư ng (NL) gia súc s d ng làm vi c trên ñ ng khó xác ñ nh tr c ti p, tuy v y có th tính ñư c thông qua lo i hình công vi c, kho ng cách mà gia súc di chuy n. Các thông s c n thi t cho tính toán bao g m: NL dùng cho làm vi c = NL di chuy n cơ th + NL nâng xe hàng + NL kéo xe hàng + NL ñi lên ñ cao. Công th c này có th bi u di n lư ng hoá như sau: E = AFM + BFL + W/C + 9,81 H (M +L)/D Trong ñó: E: Năng lư ng s d ng cho làm vi c (kJ) F: Kho ng cách di chuy n (km) M: Kh i lư ng cơ th (kg) L: Kh i lư ng xe và hàng (kg) W: Công sinh ra ñ kéo xe (J) 249
  10. H: ð cao di chuy n hư ng th ng ñ ng A: NL s d ng di chuy n 1 kg cơ th ñi 1 m theo phương n m ngang B: NL s d ng di chuy n 1 kg hàng ñi 1 m theo phương n m ngang C : Hi u qu s d ng năng lư ng nh cơ gi i hoá công c D : Hi u qu s d ng năng lư ng ñ nâng cơ th và xe + hàng lên cao Năng lư ng thu n cho di chuy n cơ th ph thu c vào kh i lư ng gia súc và kho ng cách di chuy n, ñư c bi u hi n thành J/m/kg kh i lư ng cơ th , nó ph thu c r t l n vào b m t di chuy n. Năng lư ng tiêu hao có th t 1,5 - 8,0 J/m/kg. B m t di chuy n r t khó xác ñ nh m t cách lư ng hoá, ph i ñánh giá riêng r r i k t h p. Năng lư ng thu n cho làm vi c b ng 3,3 l n công b ra, hay nói cách khác là năng lư ng thu n s d ng cho làm vi c v i hi u xu t 30%. Nó b nh hư ng b i ñi u ki n bên ngoài như ñ t, nhi t ñ , lo i hình công vi c. Trên th c t n u không có nh ng thi t b ñ c bi t chuyên dùng thì r t khó xác ñ nh ñư c công m t cách tr c ti p và chính xác. ða s trư ng h p tính trung bình l c kéo ñ u d a vào nh ng công c ho c xe kéo ñã bi t. N u cày thì các s li u v ñ t, v mùa v ñã tr ng trư c ñó, ñ sâu c a lư t cày trư c… ph i ñư c bi t. T ng công b ra có th ñư c tính b ng cách nhân l c kéo v i kho ng cách di chuy n. Năng lư ng thu n cho th hàng b ng 3,0 J/m di chuy n m t ñ t b ng ph ng cho 1kg hàng. ði u ñó có nghĩa là th hàng c n nhi u năng lư ng hơn trên m t ñơn v kh i lư ng so v i di chuy n cơ th gia súc. Tuy v y, vì năng lư ng thu n cho th hàng cũng ch kho ng 10% t ng s năng lư ng làm vi c nên dùng s li u 3,0 J/m/kg là tương ñ i chính xác. ð c ng k nh c a hàng không nh hư ng nhi u ñ n năng lư ng tiêu hao, tuy nhiên ph i chú ý s cân ñ i 2 bên cơ th gia súc. - Năng lư ng thu n cho leo d c: Gia súc làm vi c khi leo d c ph i s n sinh năng lư ng cho di chuy n cơ th mình và chuy n hàng hoá trên cơ th lên d c. V cơ ch cũng tương t như v n chuy n hàng m t ph ng. Công sinh ra ( J) =(M + L) x 9,81 H Trong ñó: M là kh i lư ng cơ th gia súc (kg) L là kh i lư ng hàng (kg) H là ñ cao di chuy n theo phương th ng ñ ng (m) 9,81 là l c tr ng trư ng (m/s2) Năng lư ng thu n cho leo d c có th ñơn gi n hoá b ng công sinh ra nhân v i 3,3. Khi tính nhu c u năng lư ng cho gia súc leo d c ph i tính riêng theo phương th ng ñ ng và phương n m ngang r i c ng l i. Có th gi i thích rõ hơn qua ví d tính t ng năng lư ng thu n tiêu hao cho m t bò ñ c 400 kg mang 50 kg hàng ñi 20 km ñư ng ñ i d c v i ñ cao là 100m như sau: NL thu n cho di chuy n cơ th = (400 x 1,5 x 20.000)/106 = 12,0 MJ 6 NL thu n cho ch 50 kg hàng = (50 x 3 x 20.000)/10 = 3,0 MJ 6 NL thu n cho leo d c = [(400 + %) ) x 1000 x 3,3 x 9,81]/10 = 14,6 MJ T ng c ng: 29,6 MJ Năng lư ng thu n cho ñi xu ng d c: Năng lư ng tiêu hao này ñư c tính như khi di chuy n m t ñ t b ng. Nhìn chung còn ít thí nghi m nghiên c u v v n ñ này nhưng các s 250
  11. li u có ñư c cho th y năng lư ng tiêu hao khi ñi xu ng d c nh hơn khi di chuy n m t b ng trong khi năng lư ng tiêu hao cho t ng bư c l i cao hơn, khi gia súc cày thì năng lư ng tiêu hao khi ñi xu ng d c s nh hơn vì b n thân chi c cày ñi xu ng cũng có gia t c tr ng trư ng giúp súc. Tuy nhiên, trong th c t ngư i ta cày ngang ch không cày lên và xu ng. Ví d v tính toán nhu c u năng lư ng thu n hàng ngày cho m t trâu có kh i lư ng cơ th 620 kg, cày 5,5 gi /ngày M t s thông s ñã bi t: + Kh i lư ng cơ th = 620 kg + Công s n sinh ra = 6728 kJ + Kho ng cách di chuy n = 11,6 km + Ph n trăm th i gian cho làm vi c = 80% + T c ñ làm vi c = 0,71m/s + Công su t trung bình = 415 W + L c kéo trung bình = 580 N + Kho ng cách lên cao = 0,040 km + Năng lư ng tiêu hao cho di chuy n cơ th 2,5J/m/kg kh i lư ng + Hi u qu s d ng năng lư ng cho làm vi c = 0,30 + Năng lư ng duy trì = 0,53 (kh i lư ng/1,08)0,67 + 0,0043 x kh i lư ng (kg) Trâu 620 kg ñã làm ñư c: 11,6 x 580 = 6728 KJ trong ngày Năng lư ng s d ng cho công vi c: (2,5 x 620 x 11,6) + (6728/0,30) + (9,81 x 0,040 x 620/0,30) = 41,22MJ Năng lư ng cho duy trì: 0,53 (620/1,08) 0,67 + (0,0043 x 620) = 40,06 MJ Năng lư ng tiêu hao cho làm vi c so v i năng lư ng duy trì: 41,22/40,06 = 1,03 T ng năng lư ng cho m t ngày làm vi c: NL làm vi c (41,22) + NL duy trì (40,06) + 10% NL duy trì (4,0) = 85,28 MJ 4.2. Th c ăn và kh u ph n Trong v hè thu, c t nhiên thư ng ñư c t n thu các b vùng, b th a và ven ñê làm th c ăn cho trâu bò cày kéo. Lư ng ch a c a d c trâu bò có th ñ t m c 10-15 kg c tươi/100 kg th tr ng c a chúng. Trong nh ng ngày nông nhàn trâu bò có th g m ñ t ñư c kh i lư ng t ñi u ch nh theo yêu c u. Nhưng do s h n ch c a c t nhiên trâu bò ch có th g m ñư c 40-70% nhu c u. S lư ng còn l i ngư i nông dân ph i bù b ng rơm ho c c t c t n thu ngoài ñ ng. V ñông xuân th c ăn c a trâu bò cày kéo ch y u là rơm và các ph ph m nông nghi p khác. Rơm, cây ngô, ng n lá mía v.v. là các ph ph m trong nông nghi p quan tr ng. S d ng các lo i này làm th c ăn cho trâu bò ñã tr thành t p quán lâu ñ i Vi t Nam và các nư c 251
  12. khác trên th gi i. Tuy v y, rơm, ng n lá mía, thân cây ngô thư ng ch a xơ b lignin hoá cao, gây tr ng i cho s lên men vi sinh v t d c . Lignin hoàn toàn không ñư c tiêu hoá d c và nó còn làm gi m th p t l tiêu hoá cacbohydrat trong nh ng ph ph m này. Do v y, ñ nâng cao kh năng s dung các ph ph n nông nghi p nhi u xơ làm th c ăn cho trâu bò c n áp d ng các bi n pháp x lý, nh t là ki m hoá b ng urê, ñ tăng t l tiêu hoá. Hơn n a, các ph ph m cây tr ng thư ng có mùa v thu ho ch, do v y c n có bi n pháp b o qu n thích h p ñ d tr ñư c cho trâu bò ăn lâu dài. Th c ăn tinh ñ i v i trâu bò cày kéo ñư c coi như là th c ăn “h tr ” trong v cày kéo (ñông xuân) khi cây c thiên nhiên h u như l i tàn, rơm tr thành th c ăn ch y u và duy nh t, th i gian ñ l y th c ăn b h n ch do ph i làm vi c. M c ăn chung c a trâu bò thư ng là 0,5 kg g o n u cháo ho c cám trư c khi ñi cày b a. 4.3. Ch ñ cho ăn u ng Trâu bò cày kéo v n d a vào chăn th là chính, c ng v i b sung th c ăn t i chu ng vào ban ñêm. T t nh t là cung c p th c ăn thô xanh cho trâu bò ăn t do, ngoài ra còn h tr thêm m t lư ng th c ăn tinh trong mùa làm vi c n ng. Th c ăn tinh có th cho ăn 1-2 gi trư c khi ñi làm là r t t t nh m cung c p ngay lư ng năng lư ng c n thi t cho quá trình làm vi c. Nh ng gia ñình c t c v nuôi t i chu ng thì ph i chú ý cung c p cho trâu bò m t kh i lư ng vư t quá lư ng th c ăn có th ăn ñư c ñ chúng có ñi u ki n ch n l a ph n th c ăn có giá tr dinh dư ng cao hơn, nh v y cùng m t lư ng th c ăn có th ăn ñư c thì hàm lư ng dinh dư ng ñã ñư c c i thi n. Cách t t nh t là t n d ng t i ña ngu n th c ăn s n có ñ a phương v i giá r và ch t lư ng cao như cây h ñ u, bã bia, r m t cũng là m t bi n pháp nh m tăng lư ng th c ăn ăn vào và nâng cao t ng lư ng dinh dư ng cung c p cho trâu bò hàng ngày. Nhi u bi n pháp như x lý ph ph m tr ng tr t b ng urê, s n xu t t ng li m, bánh urê r m t ñã ñư c nghiên c u và ph bi n. Vi c áp d ng phương pháp nào ñ b sung và c i thi n dinh dư ng th c ăn c a trâu bò ph thu c vào hoàn c nh c th c a tong ñ a phương và nông h . Nư c u ng ñ m b o ch t lư ng (s ch, lành và ngon) ph i ñư c cung c p ñ y ñ và thư ng xuyên. V. CHĂM SÓC S C KHO CHO TRÂU BÒ CÀY KÉO 5.1. V sinh a. V sinh cơ th T m r a thư ng xuyên, gi cho cơ th trâu bò s ch s là m t trong nh ng yêu c u quan tr ng c a v sinh thú y nh m làm cho bò c m th y thoái mái trong cơ th , tăng cư ng trao ñ i ch t, trao ñ i nhi t, h n ch kí sinh trùng ngoài da. ð i v i trâu do tuy n m hôi kém phát tri n nên ñ ñi u hoà thân nhi t trâu r t thích ñ m t m. Do v y, c n thư ng xuyên cho trâu ñ m t m, k t h p kỳ c v sinh thân th cho trâu, nh t là trong mùa hè. Nh ng ngày n ng nóng c n cho trâu ngâm mình ñ m t m 1-2 gi nơi nư c s ch và mát m . Vào mùa l nh thì nên h n ch t m, nhưng ph i tranh th nh ng hôm tr i m t m nhanh cho trâu ñ gi cho lông da ñư c s ch s . Ch i cho trâu bò là vi c nên làm thư ng xuyên hàng ngày k c mùa nóng cũng như mùa l nh ñ gi cho lông da s ch s , m n màng, giúp khí huy t lưu thông t t, k t h p di t r n, ve, mòng. 252
  13. b. V sinh chu ng tr i Chu ng nuôi c n có n n ñ nghiêng ñ không b ñ ng nư c, có khu ch a phân tách xa kh i chu ng. Hàng ngày ph i d n phân, r a n n, thay ñ n chu ng (n u có). Phân ph i thu d n v nơi c ñ nh ñ cùng ch t ñ n chu ng trong m t th i gian trư c khi s d ng bón cho cây tr ng. Nư c ti u và nư c r a chu ng ph i có nơi ch a ho c dùng tư i cho cây. Tránh ñ chu ng l y l i d y phân và nư c th i. ð nh kỳ phun thu c di t ru i mu i xung quanh chu ng nuôi trâu bò. c. V sinh ăn u ng C n có máng ăn và máng u ng riêng cho trâu bò cày kéo. Hàng ngày ph i c r a máng ăn, máng u ng và thay nư c u ng cho trâu bò. Ph i gi th c ăn, nư c u ng s ch s , không dùng th c ăn b n, ôi m c cho trâu bò ăn. 5.2. Phòng ch ng ñói, rét Hàng năm vào v ñông xuân trâu bò cày kéo ch t nhi u. Nguyên nhân ch y u là do thi u ăn. Hơn n a, mùa ñông mi n B c nư c ta r t kh c nghi t, có nhi u ñ t gió mùa ñông b c làm nhi t ñ xu ng th p, rét th u xương. Th i ti t bi n ñ i b t thư ng gây nên s suy y u thêm v s c kho c a nh ng trâu bò v n b ñói lâu ngày. ð phòng ch ng ñói rét cho trâu bò c n ti n hành song song các khâu sau: + Cung c p ñ y ñ th c ăn: Trư c h t là t n thu d tr ñ rơm cho trâu bò v mùa ñông. Bình quân m i kg thóc thu ho ch ñư c s có 0,7-1 kg rơm r . Rơm nên ñư c ki m hoá b ng cách urê trư c khi cho ăn ñ làm tăng giá tr dinh dư ng và lư ng thu nh n. Bên c nh ñó nên m r ng di n tích tr ng ngô ñông. Ngô ñư c thu ho ch b p khi cây v n còn tươi xanh. ðây là ngu n th c ăn quan tr ng ñ i v i trâu bò trong v ñông xuân. Nh ng ngày làm vi c v ñông c n b i dư ng thêm th c ăn tinh như cháo g o, cám ngô. + Chu ng tr i c n ñư c che kín v mùa ñông, tránh gió lùa, quét d n thư ng xuyên và dùng ch t ñ n chu ng khô r i n n. + Làm áo cho trâu bò s h n ch ñư c s to nhi t có tác d ng ch ng giá rét khi ñi làm, ñi chăn. Có th t n d ng chi u rách, bao t i h ng k t thành áo cho trâu. 5.3. Phòng ch ng say n ng, c m nóng ð i v i trâu bò làm vi c c n ñ c bi t chú ý phòng ch ng say n ng, c m nóng và làm vi c quá s c. Trong quá trình làm vi c ngoài ñ ng cơ th h p thu m t ph n nhi t t ánh n ng m t tr i, trong khi ñó cơ th v n không ng ng s n sinh nhi t do lao tác. Nhi t ñ và m ñ môi trư ng mùa hè thư ng cao, tuy n m hôi c a trâu ít (100- 200 tuy n/cm2 da, b ng 1/10 so v i bò) nên vi c th i nhi t g p khó khăn. ðó là nguyên nhân ch y u gây ch ng c m nóng trâu. Tri u ch ng: N u ch do tia n ng d i vào ñ u mà gây nên b nh thì thân nhi t không cao l m. Con v t hưng ph n niêm m c m t, mũi mi ng… th m ñ . N u không ch a ngay có th b tê li t và ch t. N u do n ng và tích nhi t do làm vi c nhi u thư ng thân nhi t cao 40- 420C, tri u ch ng toàn thân r t rõ, lúc ñ u không yên sau co gi t hôn mê r i ch t. C n cho trâu bò vào ch mát l y nư c l nh ñ p lên trán, cho u ng nư c có pha mu i bơm nư c l nh vào tr c tràng, d i lên mình, tiêm cafein tr tim hay d u long não. ð phòng b nh, nên cho làm vi c vào lúc mát, không cho trâu bò làm vi c dư i tr i n ng g t. Trư c khi ñi làm c n cho u ng nư c ñ y ñ có pha mu i, cho trâu bò ngh gi a bu i làm vi c. N u phát hi n th y tri u ch ng c m nóng c n cho ngh làm vi c ngay. 253
  14. 5.4. Phòng lao tác quá s c Hi n tư ng lao tác quá s c ch y u do trâu bò nhi u ngày cày kéo không có ñi u ñ , kéo quá n ng không cho ngh gi i lao d n ñ n axit lactic tích t quá nhi u trong máu và các t ch c. ð có ñ năng lư ng cày kéo quá s c, cơ th trâu bò ph i huy ñ ng m và protein ñ sinh năng lư ng. S phân gi i các h p ch t này thư ng s n sinh ra các xeton, axit photphoric, creatin v.v. gây ñ c cho cơ th . Khi lao tác nhi u, máu t p trung vào cơ b p và tu n hoàn ngo i vi và do v y mà các tuy n tiêu hoá tr nên thi u máu, gây tr ng i cho quá trình tiêu hoá và h p thu, th m chí còn gây nên b nh ñư ng tiêu hoá. ð ñ phòng lao tác quá s c c n cho trâu bò ăn các lo i th c ăn d tiêu. Không ăn th c ăn ôi, th i và m c. N u có các lo i th c ăn d lên men như lá xu hào, dây lang, lá c i b p… c n pha tr n v i rơm, c khô. Hàng ngày b sung thêm 80-100g mu i ăn. Tránh cho ăn quá no, trư c khi ñi làm c n có th i gian nhai l i ít nh t là 45 phút. Trong m t bu i làm vi c trâu bò c n ñư c ngh t 1-2 ñ t, m i ñ t 15-20 phút ñ trâu bò ngh ngơi và u ng nư c ñ y ñ . K ho ch s d ng trâu bò làm vi c ph i ñi u ñ và có ñ nh m c h p lý. D ng c làm vi c c n phù h p v i ñ c tính riêng c a t ng con. Th c hi n ñ y ñ m t s bi n pháp ch ng rét và ch ng nóng cho trâu bò. 5.5. Phòng ch ng d ch b nh B nh t t thư ng phát tri n trâu thi u dinh dư ng và b ch u rét lâu ngày, còn trâu ch t do nguyên nhân b nh t t thu n tuý thì r t th p. Tuy v y, các b nh ký sinh trùng như: r n trâu, gh trâu bò, sán lá gan, tiêm mao trùng, lê d ng trùng ñã làm tăng nhanh s suy y u trâu bò gây nên ñ ngã. V ñông xuân do th i ti t giá l nh th c ăn kém, s c kho gi m sút nên d m c b nh r n, gh , cư c chân, v vai, các b nh ký sinh trùng ñư ng máu. Vào kho ng tháng 10 hàng năm nên t ch c tiêm phòng, t y giun sán và phòng các b nh ký sinh trùng ñư ng máu ñ lo i các ngu n b nh trư c mùa ñông. ð i v i bê nghé nên t y giun vào luca 3 tu n tu i và 6 tháng tu i. C n ñi u tr k p th i khi trâu bò m c b nh và có ch ñ nuôi dư ng tr s c v i nh ng con y u. VI. CH N L C, HU N LUY N VÀ S D NG TRÂU BÒ CÀY KÉO 6.1. Ch n l c trâu bò cày kéo Ngo i hình th ch t gia súc luôn có m i tương quan ch t ch v i s c kéo và kh năng làm vi c. Vì v y, khi ch n trâu bò cày kéo c n chú ý nh ng ñ c ñi m sau: + Toàn thân phát tri n cân ñ i, không có khuy t t t. + Da bóng, lông m c ñ u, trơn mư t. + T m vóc càng to càng t t, s c kho t t. + ð u và c k t h p t t, ch c kho . + S ng cong hình bán nguy t ñi n hình + Vai v m v , h cơ phát tri n. + Ng c n , sâu, r ng. + Lưng dài, hông r ng, th ng, ph ng. + Mông dài, r ng, ít d c. + B ng g n, thon, không s . 254
  15. + Chân kho , phát tri n cân ñ i, ñi không ch m khoeo. + Móng tròn, khít. 6.2. Hu n luy n Trâu bò là con v t d b o, thu n tính và có th d y ñư c. Có th hu n luy n b ng cách ñ t vào ách cùng v i m t con trư ng thành (con này có th là m c a nó). M t s con khác có th bu c bên c nh m t con ñang kéo xe. ðôi khi bê nghé ñư c b trí ñi cùng v i m ngay t khi còn r t nh ch p ch ng trên cánh ñ ng khi vi c cày kéo ñang ti p di n. Trong t t c các trư ng h p này vi c hu n luy n và chuy n ti p trâu bò sang ch ñ làm vi c x y ra t t và h u như không nh n th y ñư c. Vi c hu n luy n trâu chưa làm vi c b t ñ u không mu n hơn 3 năm tu i, bò kho ng 20-24 tháng. a. Hu n luy n (v c) trâu bò cày ð t dùng ñ luy n nên ch n ñ t cát pha, ñã cày v . Lúc ñ u có th luy n vào lúc mát sau ñó d n d n chuy n sang luy n lúc n ng ñ trâu bò quen v i n ng ngoài ñ ng ru ng. Th i gian ñ u nên dùng b a ñ luy n. Sau khi tương ñ i thu n m i chuy n sang luy n cày. Cách ti n hành: Th i gian ñ u bu c hai th ng ngư i v c c m th ng mũi trái, ngư i d t trâu bò c m th ng bên ph i. Vai khi b a c n bu c ch c ch n ñ c bi t chú ý phòng v vai. Ngư i d t c n chú ý d t bò theo kh u l nh c a ngư i v c (c m cày ho c b a) kh u l nh c n hô to rõ ràng, d t khoát. - ði, ñi ñi: d c con v t ñi k t h p v i th ng. - H , h h : gi con v t ñ ng l i. - V t ho c b : con v t ñi sang bên trái. - V t quành vào! Ch con v t quành tr l i phía bên ph i. - Lùi: con v t lùi l i v sau. Kh u l nh có th thay ñ i tuỳ theo kh u ng c a ñ a phương, nhưng ph i th ng nh t trong su t quá trình hu n luy n và s d ng. Sau m t vài ngày t p có th không c n d t n a. Ngư i v c c m c hai th ng ñ sai khi n. Mi ng hô, tay ñi u khi n th ng. Sau 4-5 ngày có th t p cày trên ru ng ñ t cát pha. b. Hu n luy n trâu bò kéo Th i gian ñ u t p cho quen vai nên cho kéo cây g trên ñư ng ho c trên bãi. T p cho quen ti ng hô, quen v i ti ng ñ ng c a xe c ñi l i trên ñư ng sau m i kéo xe. Khi bò chưa quen ñã cho kéo xe có th nguy hi m cho c trâu bò và ngư i. Khi v c c n chú ý không gây nên thói quen h th y n ng thì lùi l i ho c n m xu ng, trưa ñ n thì phá kéo c xe ch y v chu ng. 6.3. M c vai (ách) a. Thi t k vai Có nhi u lo i vai (còn g i là ách) khác nhau v i các kích c khác nhau ñã ñư c thi t k và s d ng phù h p v i t m vóc c a gia súc, tính ch t công vi c, t p quán c a ñ a phương… Tuy nhiên, khi thi t k vai (ách) cho trâu bò ñ u d a trên nh ng nguyên lý chung. Sau ñây là nh ng ñi m quan tr ng c n chú ý khi thi t k ách cho trâu bò cày kéo nh m h n ch r i ro x y ra v i gia súc: - Ách ph i phù h p v i gia súc, công vi c và công c (cày, b a, xe…). 255
  16. - Kích thư c c a ách ph i phù h p v i t m vóc, kh i lư ng và th l c c a con v t. - Ách ph i phù h p v i phương hư ng c a l c kéo và ñ a hình làm vi c. - Ách không ñư c gây tr ng i ñ n s v n ñ ng c a gia súc và không làm gia súc ñau ñ n. - Ách ph i cân b ng v kích c và ñ ch u l c c hai bên ñ khi m c vào không b l ch. - Nguyên li u làm ách ph i d ki m, d làm và d b o dư ng b i th th công ña phương. b. Cách m c vai Tuỳ theo v trí ñ t vai ngư i ta chia cách m c vai thành các lo i sau: vai sư n, vai c , vai vai và vai h n h p (hình 10.3). Có 3 cách m c vai h n h p: - Vai sư n-ng c: Phương pháp này ch y u phòng yên tu t v sau. - Vai sư n-vai: V a kéo kho , t c ñ nhanh, ng a kéo thư ng dùng lo i vai này. - Vai sư n-c : Bò cày ho c kéo ñ u có th dùng cách m c này. Ghi chú: 1- Vai sư n 2- Vai vai 3- Vai c 4- Vai h n h p sư n-vai 5- Vai h n hơp sư n-c 6- Vai h n h p sư n- c Hình 10.3 : Phương pháp m c vai (ách) cho trâu bò cày kéo Khi gia súc b t ñ u kéo mình trư n lên phía trư c tr ng lư ng d n lên hai chân trư c, chân sau ñư c gi m nh , chân trái ho c ph i dùng kh p khoeo du i th ng ñ y mình lao v phía trư c.Vì v y, nên ñ chân trư c ch u l c tăng lên ñ chân sau nh d ho t ñ ng và l i d ng ñư c quán tính. L c chân trư c ch u càng l n thì góc kéo càng to. Góc kéo l n l c tác d ng lên chân trư c l n, l c ñ y chân sau nh ñi như th phát huy ñư c l c nhưng t c ñ ñi ch m. N u góc kéo nh l c tác d ng chân trư c nh nên chân trư c bư c ñi d dàng t c ñ nhanh hơn. Vì v y mu n kéo ñư c nhi u c n m c vai-c , vai-vai. N u mu n ñi nhanh có th m c vai-sư n. Khi s d ng còn ph i chú ý ñ n quán tính c a t ng lo i vai. Qua thí nghi m cho th y vai vai có quán tính l n nh t, r i ñ n vai ch bát cu i cùng là vai-sư n vì ñi m kéo ngang v i tr ng tâm. Tr ng t i càng l n thì quán tính càng m nh. Kéo xe ñư ng khô có th dùng vai vai ho c vai ch bát. Khi cày ru ng th t bò c n rút chân lên vì v y có th dùng vai sư n (vai yên), hơn n a khi cày c n b ng ph ng nên không c n quán tính. Nhưng vì vai sư n ñòi h i d ng c ph c t p và phát huy s c kéo kém nên nhân dân ít dùng. 256
  17. Tuỳ theo m c ñ bu c ch t, l ng mà l c tác ñ ng lên c ho c lưng có khác nhau. N u th ng c bu c ch t, th ng dây b ng l ng thì l c tác d ng c l n, l c tác d ng vào vai c : 60-70% vào vai sư n: 30-40% là h p lý. ði m tỳ kéo: ði m tỳ kéo quá cao bò ph i m t nhi u s c m i ñưa ñư c tr ng tâm v phía trư c, quá th p l c s không phát huy ñư c. Vì v y, khi xác ñ nh ñi m tỳ kéo c n ph i xét ñ n tr ng tâm c a bò. Xác ñ nh tr ng tâm chính c a trâu bò tương ñ i khó. M t phương pháp thư ng dùng là ño tr ng lư ng tác d ng lên chân trư c và chân sau. Chân trư c thư ng ch u kho ng 56%. Khi kéo xe tr ng tâm xê d ch v phía trư c. ð xác ñ nh v trí tr ng tâm ngư i ta dùng xe qu t ñ ño s c kéo l n nh t. K t qu cho th y ñ cao tr ng tâm là trên th ng song Hình 10.4: L c kéo tác d ng lên song v i m t ñ t, qua kh p xương vai (hình chân trư c và chân sau 10.4). Khi cày ru ng th t, c n m c ñi m kéo trên, trư c tr ng tâm. N u cày ru ng khô, nh ñi m kéo cao b ng tr ng tâm. Ngoài ñi m tỳ kéo, vi c ch t hàng lên xe ñúng tr ng tâm cũng r t quan tr ng. N u tr ng tâm l ch v sau, càng s ch ng lên, chân trư c m t ñà, n u tr ng tâm l ch v trư c bư c ñi s ch m. 6.4. S d ng trâu bò ñôi trong cày kéo a. L i ích c a vi c s d ng trâu bò ñôi - Dùng trâu bò cày ñôi có th cày sâu, nâng cao năng su t cây tr ng. - Dùng trâu bò kéo ñôi có th kéo ñư c nhi u hàng cùng m t lúc. - Nâng cao năng su t lao ñ ng. N u ch xét ñ n di n tích thì cày trâu bò ñôi năng su t th p hơn so v i cày 2 con riêng l . Nhưng b a trâu bò ñôi năng su t cao hơn 30-50%, vì v y v năng su t c hai khâu cày và b a b ng trâu bò ñôi v n cao hơn nhi u so v i hai trâu bò làm vi c riêng l . Hơn n a, n u so sánh nhân l c s d ng thì dùng trâu bò ñôi gi m ñi m t n a. b. Ch n trâu bò ñôi và t p luy n ð vi c ghép trâu bò ñư c t t, lúc ñ u nên ch n 2 con ngang s c ho c chênh l ch nhau không l n. N u chênh l ch nhau quá nhi u, hai con s làm vi c không ñ u, con y u s g p khó khăn. Nên ch n nh ng con s ng ng n ñ chúng ít vư ng nhau, ch n nh ng con cùng chu ng ho c cùng ñàn ñã quen nhau ñ chúng d ñi v i nhau. Vi c luy n t p (v c) c n ti n d n t ng bư c, t d ñ n khó, t nh ñ n n ng. Ngư i d t bò v c c n th c hi n trư c g n, sau xa và b d n dây mũi. ð u tiên ngư i d t n m hai dây mũi và ñi g n bò, sau ñó ñi xa d n và b l ng dây mũi. Khi bò ñã quen thì b h n dây mũi và ngư i ch c n ñi trư c m t kho ng ñ bò theo ngư i mà ñi. c. Phương pháp cày ñôi N u cày vòng ri t (vòng qua trái), nên ñ con kho ho c con ñi nhanh ñi bên ph i, n u vòng ngư c l i thì ñ con kho ñi bên trái, vì nó ph i ñi vòng xa hơn. 257
  18. N u cày ru ng khô thì con kh e ñi bên ph i, vì nó ñi th p hơn và ñi trong ch cày r i, mau m t. N u cày ru ng nư c, nhi u bùn nên ñ con kho ñi bên trái, vì nó ph i l i bùn nhi u. N u khi kéo cày trâu bò thư ng ngo nh ñ u v phía bên ph i thì nên ghép bên trái, ngư c l i thì ghép bên ph i nh m làm cho chúng ñi th ng ñư ng hơn. Khi m c ách trâu c n chú ý ñ t ách n m dư i ch chai. Mu n v y dây óng bu c ph i v a, không ch t quá ho c l ng quá. N u không ách trâu s th p ho c cao quá làm v vai trâu. Cách chuy n ñ ng khi cày ñôi: Cày trâu bò ñôi c n ñư ng vòng r ng nên cách cày ph i khác cách cày m t. Có m t s cách di chuy n như sau: - Cày xung quanh: Sá cày th nh t cho cày sát b phía bên tay trái c a ngư i cày ñ ñ t l t ra ngoài, khi ñ n góc cho trâu bò quanh ph i. Khi cày ñư ng th nh t ñ n h t m t b th tư thì cho chúng quanh ph i g p l i, b t ñ u cày úp m t vào b th 4, ñ n b th 3, th 2, th 1 và c ti p t c cày như v y cho ñ n khi g n h t. Khi còn ít có th cày l i ch ñã cày ñ có ñ vòng quanh r ng, sau ñó cày n t ch còn l i. Phương pháp cày này thư ng không ph i nh c cày và d quanh nên cho năng su t cao. - Cày theo lu ng kép: Sá th nh t cày cách b bên trái c a ngư i cày và v t là 2 m, quanh v t vòng sá th 2 cách sá th nh t cũng 2 m, sá th 3 ti p vào sá th nh t mép bên b , sá th 4 ti p vào sá th 2 mép ngoài. C như th cày cho ñ n khi sát vào b l i c t lu ng th 2. Khi c t lu ng th 2, sá th nh t cách ch ñ t ñã cày là 2 m, sá th 2 c a lu ng th 2 l i ph i cày áp vào sá th 2 c a lu ng th nh t. C cày như v y lu ng n ti p lu ng kia cho ñ n khi h t ru ng. Phương pháp này ph i quanh các ñ u lu ng nhi u và quanh v phía bên ph i, khó ñi u khi n hơn quanh trái nên năng su t không cao. 6.5. S d ng trâu bò kéo xe Trâu bò có th s d ng cho kéo xe ch hàng hoá v i kh i lư ng g p nhi u l n kh i lư ng cơ th chúng. ð phát huy cao nh t kh năng kéo c a trâu bò ph i chu n b ách, xe và x p ñ t hàng hoá c n th n. Ách ph i trơn nh n v a v i kích c cơ th gia súc, ñi m n i n m phía ngoài tránh t n thương da. L p ñ t ch c ch n, tránh c xát tr y trư t da, không quá thít ch t nh hư ng ñ n tu n hoàn và hô h p c a gia súc. Có hai lo i ách kéo xe là ách ñơn và ách ñôi, ách ñơn cho m t trâu ho c m t bò kéo, ách ñôi s d ng cho hai trâu ho c hai bò kéo ñôi. C u t o và s d ng tương t như cho trâu bò cày. ð tránh gây thương t n gia súc khi kéo xe thì c n chú ý: ch cho trâu bò kéo xe khi chúng hoàn toàn kho m nh, n u kéo ñôi thì gia súc ph i tương ñương v tr ng lư ng và kích thư c. Xe kéo ph i có phanh ñ ñi u khi n t c ñ . Ph i chú ý t o cân b ng khi cho hàng lên xe tránh n ng v phía trư c làm gia súc ch u quá t i, ho c n ng v phía sau gây tùng bê, ho c nghiêng hai bên d ñ . Kéo xe v n chuy n ñư ng dài ph i d ng ngh và u ng nư c ñ y ñ , n u có ít th c ăn càng t t. VII. CÁC BI N PHÁP NÂNG CAO S C KÉO VÀ NĂNG SU T CÀY KÉO S c kéo và năng su t cày kéo là 2 nhân t quan tr ng ñánh giá hi u qu lao tác c a trâu bò. S c kéo t t thì năng su t cày kéo cao. Song năng su t cao còn ph thu c c vào v n t c làm vi c, công c , s thành th o tay ngh c a ngư i s d ng và y u t th i ti t. Năng su t cày kéo ñư c th hi n b i công th c: N = P.L/t = P/V Trong ñó: 258
  19. N: Năng su t: (Nm/gi ). P: S c kéo (N) L: Qu ng ñư ng ñi (m) t: Th i gian làm vi c (gi ). V: V n t c cày kéo (m/gi ). Năng su t N ph thu c vào P, t và V, ñó là nh ng y u t tr c ti p liên quan ñ n s c làm vi c c a m i con v t. Song các y u t gián ti p như công c c i ti n, trình ñ ngư i s d ng… cũng có tác ñ ng không nh . Do ñó ñ nâng cao năng su t cày kéo c n có các bi n pháp sau: 7.1. C i ti n ch t lư ng gi ng trâu bò ð có s c kéo cao, t m vóc trâu bò ph i l n. Các gi ng trâu c a ta hư ng s n xu t ch y u là cày kéo, t m vóc không th p hơn so v i trâu nư c ngoài, kh năng ch u ñ ng ngo i c nh Vi t Nam r t t t. Do v y, nhân gi ng thu n ch ng ho c cho giao ph i chéo dòng gi a các dòng trâu to (trâu ng ), v i các dòng trâu nh (trâu gié), k t h p v i ch n l c cá th theo hư ng nâng cao th vóc c a ñàn trâu có th ñáp ng cho nhu c u cày kéo. Các gi ng bò n i thư ng có th vóc bé, s c kéo y u. Tuy v n t c c a bò có cao hơn trâu, song năng su t cày kéo nói chung là th p. Hư ng công tác gi ng ph bi n là Sin ho c Zebu hoá ñ trong m t th i gian ng n nâng cao th vóc bò n i lên. 7.2. C i ti n công c làm vi c C i ti n công c là m t khâu quan tr ng trong vi c nâng cao năng su t cày kéo. Theo tài li u c a ðoàn Nguyên (1965) cày b a trâu bò ñôi năng su t tăng t 30-60%, năng su t lao ñ ng tăng 100%. Vi n khoa h c nông nghi p (1962) ñã kh o sát năng su t làm vi c c a trâu các lo i nông c khác nhau (b ng 10.1). Lo i xe trâu bánh b c s t, tr c trơn xưa ñã thay th b ng xe bánh l p, tr c lót 2 bi ñưa năng su t lên 2-3 l n. B ng 10.1: So sánh năng su t cày b a m t trâu và trâu ñôi Lo i nông c Năng su t (m2/ gi ) So sánh (%) Cày 58 152 100 Cày 2-51 364 240 Cày Trung Qu c 482 385 B a ch nhi 115 100 B a 2 thân 306 266 B a 5 mã 288 251 7.3. Nâng cao trình ñ ngư i s d ng Trình ñ ngư i s d ng có tác ñ ng tr c ti p ñ n năng su t cày kéo. Ngư i th o vi c ñi u khi n cày b a tho i mái, trâu bò ít t n s c, kh năng làm vi c d o dai hơn, trâu bò không m t nh ng ñư ng cày vô ích. Ngư i không th o vi c, lúc cày nông, ñư ng sau ph i cày l p l i, lúc cày sâu trâu bò không kéo n i phí nhi u s c l c. Cùng công c , cùng trâu bò, nhưng hai ngư i s d ng v i trình ñ ngh nghi p khác nhau s t o ra năng su t làm vi c r t chênh l ch nhau. 259
  20. 7.4. Nuôi dư ng và chăm sóc t t Th c ăn là nhân t cơ b n ñ nâng cao s c kéo, có ñ y ñ th c ăn, con v t m i duy trì s c kho , làm vi c m i dai s c. Th c ăn còn làm tăng kh năng ch ng rét và s c ñ kháng b nh t t cho con v t. Do v y, c n có k ho ch cung c p ñ y ñ th c ăn, ñ c bi t trong v ñông xuân ñ ñ m b o năng su t làm vi c t t. Mu n trâu, bò làm vi c t t, ban ñêm ph i cho ăn ñ , ng ñư c yên, chu ng có mành che mu i. Bu i chi u mu n cho trâu bò làm vi c kho , ban trưa cho trâu bò vào ch mát, dùng nư c mát t m d i, cho ăn c tươi, ngh trưa yên tĩnh. Th c hi n ngh gi i lao gi a bu i, cho u ng nư c mu i trư c khi ra ñ ng làm vi c. 7.5. ði u khi n sinh s n Các vùng ñ ng b ng c n nhi u s c kéo c n ñ y m nh sinh s n ñ tránh ph i nh p trâu bò t mi n núi. Trâu bò mi n núi chuy n v xuôi khó thích nghi v i ñi u ki n môi trư ng và s d ng ñ cày kéo. M t khác, ph i tránh cho trâu bò ñ vào các th i v cày b a kh n trương, vào mùa quá giá rét, khan hi m th c ăn. Do v y, tránh cho bò ph i vào các tháng 2, 3, 4, 5, 9 và 10, tránh cho trâu ph i vào các tháng 2, 3, 4, 5, 8 và 9. CÂU H I ÔN T P: 1. Trình bày ñ c ñi m c u t o c a cơ vân ho t ho t ñ ng co cơ. 2. Ngu n g c năng lư ng cho s co cơ? 3. T i sao ph i cho bò gi i lao trong quá trình lao tác? 4. Nêu các ch tiêu ñánh giá s c lao tác c a trâu bò. 5. Phân tích các nhân t nh hư ng t i s c lao tác c a trâu bò. 6. Phương pháp tính nhu c u năng lư ng cho trâu bò càu kéo? 7. Các lo i th c ăn chính và ch ñ nuôi dư ng ñ i v i trâu bò cày kéo? 8. Phân tích các bi n pháp chăm sóc và b o ñ m s c kho cho trâu bò cày kéo. 9. Phân tích cơ s khoa h c c a các câu t c ng và ca dao nói v cách ch n trâu bò cày kéo t t. 10. Cách hu n luy n trâu bò cày kéo? 11. Cách s d ng trâu bò cày và kéo? 12. Các bi n pháp nâng cao s c kéo và năng su t cày kéo c a trâu bò? 13. Phân tích s khác nhau trong v n ñ s d ng s c kéo c a trâu và c a bò. 14. ðánh giá v tương lai s d ng trâu bò cày kéo nư c ta? 15. Phân tích các khía c nh kinh t -văn hoá-xã h i c a chăn nuôi trâu bò cày kéo. 260

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản