Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 2

Chia sẻ: lequanghoang15

Chương 2 GIỐNG VÀ CÔNG TÁC GIỐNG Chương này nhằm cung cấp những thông tin cơ bản về các giống trâu bò nội và một số giống trâu bò ngoại được nuôi phổ biến trên thế giới....

Bạn đang xem 10 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 2

Chương 2
GI NG VÀ CÔNG TÁC GI NG
Chương này nh m cung c p nh ng thông tin cơ b n v các gi ng trâu bò n i và m t
s gi ng trâu bò ngo i ñư c nuôi ph bi n trên Th gi i. ð ng th i nh ng n i dung cơ b n
v công tác gi ng trong chăn nuôi trâu bò s ñư c trình bày; tuy nhiên, các phương pháp tính
toàn chi ti t v các tham s liên quan ñ n ch n l c và nhân gi ng s không ñư c nh c l i vì
sinh viên ñã ñư c h c. Cu i chương m t s v n ñ v phương hư ng công tác gi ng và các
chương trình gi ng trâu bò c th Vi t Nam cũng s ñư c ñ c p t i.

I. CÁC GI NG TRÂU BÒ N I
1.1. Trâu Vi t Nam
Trâu Vi t Nam (hình 2.1) thu c nhóm
trâu ñ m l y. V cơ b n trâu n i thu c v m t
gi ng, nhưng tuỳ theo ñi u ki n nuôi dư ng
c a t ng nơi mà trâu ñư c phân hoá thành hai
lo i hình và quen ñư c g i theo t m vóc là
trâu ng (to) và trâu gié (nh hơn). Tuy nhiên
s phân bi t này cũng không có ranh gi i c
th .
Trâu có ngo i hình v m v . ð u hơi bé;
trán và s ng mũi th ng, có con hơi võng; tai
m c ngang, hay ve v y; s ng dài, d t, hình Hình 2.1: Trâu Vi t Nam
cánh cung, hư ng v phía sau và hơi v nh lên
trên. C con ñ c to tròn, con cái nh và h p, không có y m. U vai không có. Lưng th ng,
mông xuôi, ng c n . ðuôi dài ñ n khoeo, t n cùng có chòm lông. ða s có lông da màu ñen
xám; dư i h u và trư c c có khoang lông màu tr ng. Có m t s trâu (5-10%) có lông da màu
tr ng (trâu b c).
T m vóc trâu khá l n: kh i lư ng sơ sinh 28-30kg, trư ng thành 400-450 kg ñ i v i con
cái, 450-500 kg ñ i v i con ñ c. T l th t x 48%. N u gi t th t s m ch t lư ng th t trâu non
cũng g n v i th t bò. Kh năng sinh s n c a trâu nói chung kém. ð ng d c bi u hi n không rõ
và mang tính mùa v . Thông thư ng trâu cái ñ 3 năm 2 l a. S c s n xu t s a th p, ch ñ
cho con bú (500-700kg/5-7 tháng), nhưng t l m s a r t cao (9-12%). Trâu Vi t Nam có kh
năng lao tác t t. S c kéo trung bình kho ng 600-800 N. Có kh năng làm vi c t t nh ng
chân ñ t năng hay l y th t.
Trâu ch u ñ ng kham kh r t t t, kh năng ch ng b nh t t cao, thích nghi t t ñư c v i
khí h u nóng m.

1.2. Bò Vàng Vi t Nam
Bò n i nư c ta (hình 2.2) ñư c phân b r ng và thư ng ñư c g i theo tên ñ a phương
như bò Thanh Hoá, bò Ngh An, bò L ng Sơn, bò Phú Yên, v.v. M c dù có s khác nhau nh t
ñ nh v m t vài ñ c ñi m màu lông và th vóc, nhưng chưa có cơ s nào ñ kh ng ñ nh ñó là
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 17
nh ng gi ng bò khác nhau, cho nên có th g i chung các lo i bò n i c a ta là bò Vàng Vi t
Nam. Bò n i thư ng có s c lông màu vàng, vàng nh t ho c vàng cánh dán và không có thiên
hư ng s n xu t rõ r t .
Ngo i hình bò Vàng cân x ng. ð u con
cái ñ u thanh, s ng ng n; con ñ c ñ u to, s ng
dài chĩa v phía trư c; m ch máu và gân m t
n i rõ. M t tinh, lanh l i. C con cái thanh, c
con ñ c to; lông thư ng ñen. Y m kéo dài t
h u ñ n xương c. Da có nhi u n p nhăn. U vai
con ñ c cao, con cái không có. Lưng và hông
th ng, hơi r ng. B p th t n nang. Mông hơi
xuôi, h p và ng n. Ng c phát tri n t t, sâu
nhưng hơi lép. B ng to, tròn nhưng không s .
B n chân thanh, c ng cáp; 2 chân trư c th ng,
2 chân sau ñi thư ng ch m khoeo. Hình 2.2: Bò Vàng Vi t Nam
Bò n i có như c ñi m là t m vóc nh .
Kh i lư ng sơ sinh 14-15kg, lúc trư ng thành con cái n ng 160-200kg, con ñ c n ng 250-
280kg. Tu i ph i gi ng l n ñ u vào kho ng 20-24 tháng. T l ñ hàng năm kho ng 50-80%.
Kh năng cho s a th p, kho ng 2kg/ngày trong th i gian 4-5 tháng (ch ñ cho con bú). Tuy
nhiên, t l m s a r t cao (5-5,5%). Năng su t th t không cao, t l th t x 40-44%. S c kéo
trung bình c a con cái 380-400 N, con ñ c 440-490N. S c kéo t i ña c a con cái 1000-
1500N, con ñ c 1200-1800N. Bò Vàng có kh năng làm vi c d o dai nh ng chân ñ t nh ,
có t c ñ ñi khá nhanh.
Bò Vàng có ưu ñi m n i b t là ch u ñ ng kham kh t t, có kh năng ch ng b nh t t cao,
thích nghi v i nhi u vùng khí h u trong nư c.

1.3. Bò Lai Sin
Bò Lai Sin (hình 2.3) là k t qu t p giao
gi a bò Red Sindhi ho c bò Sahiwal v i bò Vàng
Vi t Nam. T l máu c a bò Lai Sin thay ñ i r t
l n gi a các cá th và do ñó mà ngo i hình và s c
s n xu t cũng thay ñ i tương ng.
Ngo i hình c a bò Lai Sin trung gian gi a
bò Sin và bò Vàng VN. ð u h p, trán g , tai to
c p xu ng. R n và y m r t phát tri n: y m kéo dài
t h u ñ n r n; nhi u n p nhăn. U vai n i rõ. Âm
h có nhi u n p nhăn. Lưng ng n, ng c sâu, mông
d c. B u vú khá phát tri n. ðuôi dài, chót ñuôi
Hình 2.3: Bò Lai Sin
thư ng không có xương. Màu lông thư ng là vàng
ho c s m, m t s ít con có vá tr ng.
Th vóc l n hơn bò Vàng: kh i lư ng sơ sinh 17-19kg, trư ng thành 250-350kg ñ i v i
con cái, 400-450 kg ñ i v i con ñ c. Có th ph i gi ng l n ñ u lúc 18-24 tháng tu i. Kho ng
cách lúa ñ kho ng 15 tháng. Năng su t s a kho ng 1200-1400kg/240-270ngày, m s a: 5-
5,5%. Có th dùng làm n n ñ lai v i bò s a t o ra các con lai cho s a t t. T l th t x 48-
49% (bò thi n). Có th dùng làm n n ñ lai v i bò ñ c chuyên d ng th t thành bò lai hư ng
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 18
th t. Bò này có kh năng cày kéo t t: s c kéo trung bình 560-600N, t i ña: cái 1300-2500N,
ñ c 2000-3000N.
Bò lai Sin ch u ñ ng kham kh t t, kh năng ch ng b nh t t cao, thích nghi t t ñư c v i
khí h u nóng m.

II. M T S GI NG TRÂU BÒ PH BI N C A TH GI I

2.1. Các gi ng bò kiêm d ng
a. Bò Sin (Red Sindhi)
Bò Sin (hình 2.4) là m t gi ng bò có ngu n g c t vùng Sindhi (Pakistan). Vùng này có
nhi t ñ r t cao v mùa hè, ban ngaỳ có th lên t i 40-50oC. Bò Sin là m t gi ng bò kiêm
d ng s a-th t-lao tác, thư ng ñư c nuôi theo phương th c chăn th t do.
Bò có màu lông d cánh dán hay nâu
th m. Bò này có thân hình ng n, chân cao, mình
lép, tai to và rũ xu ng, có y m và n p g p da
dư i r n r t phát tri n. ðây là m t ñ c ñi m t t
giúp bò này thích nghi v i ñi u ki n khí h u
nóng nh tăng t di n to nhi t. Bò ñ c có u vai
r t cao, ñ u to, trán g , r ng, s ng ng n, c
ng n, v m v , ng c sâu nhưng không n . Bò
cái có ñ u và c nh hơn, ph n sau phát tri n
hơn ph n trư c, vú phát tri n, núm vú to, dài,
tĩnh m ch n i rõ. ð c bi t, da âm h có r t
nhi u n p nhăn. Hình 2.4: Bò Sin (Red Sindhi)
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng
450-500kg, bò cái 350-380kg. S n lư ng s a trung bình kho ng 1400-2100kg/chu kỳ 270-290
ngày.T l m s a 5-5,5%.
Vào năm 1923 bò Sin ñã ñư c nh p vào Vi t Nam (80 con). Trong th i gian 1985-1987
nh p ti p 179 con, trong ñó có 30 con ñ c t Pakistan. S bò này ñư c nuôi nông trư ng
H u ngh Vi t Nam-Mông C và Trung tâm tinh ñông l nh Moncada (Ba Vì, Hà Tây) ñ tham
gia chương trình Sin hoá ñàn bò Vàng Vi t Nam nh m t o ra ñàn bò Lai Sin làm n n cho vi c
gây t o bò s a và bò th t ti p theo.
b. Bò Sahiwal
Bò Sahiwal (hình 2.5) là gi ng bò u c a
Pakistan. Bò này cũng ñư c nuôi nhi u t i các
vùng Punjab, Biha, Una Pradesh c a n ð .
Bò có màu lông ñ vàng hay vàng th m.
K t c u ngo i hình tương t như bò Red Sindhi
nhưng b u vú phát tri n hơn. Khi trư ng thành,
bò cái có kh i lư ng 360-380kg, bò ñ c 470-
500kg. S n lư ng s a kho ng 2100-2300kg/ chu
kỳ 9 tháng. T l m s a 5-5,5%.
Cũng gi ng như bò Red Sindhi, bò Sahiwal
ñư c nhi u nư c nhi t ñ i dùng ñ c i t o các Hình 2.5: Bò Sahiwal
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 19
gi ng bò ñ a phương ho c lai v i các gi ng bò chuyên d ng s a ñ t o bò s a nhi t ñ i. Năm
1987 Vi t Nam ñã nh p 21 bò Sahiwal trong ñó có 5 bò ñ c gi ng t Pakistan v nuôi t i
Trung tâm tinh ñông l nh Moncada và Nông trư ng bò gi ng mi n Trung (Ninh Hoà, Khánh
Hoà) ñ tham gia c i ti n ñàn bò n i.
c. Bò nâu Thu Sĩ (Brown Swiss)
Bò nâu Thu Sĩ (hình 2.6) ñư c t o thành vùng núi Anpơ c a Thu Sĩ do nhân thu n
t bò ñ a phương theo hư ng kiêm d ng s a-th t. Gi ng bò này có tính b o th di truy n cao
v ngo i hình và s c s n xu t s a.
Bò nâu Thu Sĩ có màu nâu, m t s ít màu
sáng ñ m hay nâu xám. ð u ng n, trán dài và r ng,
m m r ng, s ng ng n, cong, g c s ng tr ng. Thân
hình dài, ng c n , sâu, r ng, sư n b ng thon. B n
chân ch c ch n kho m nh, tư th v ng vàng, móng
ñen.
ðây là gi ng bò có t m vóc l n, có kh năng
tăng tr ng nhanh, ph m ch t th t ngon. Th tr ng
lúc sơ sinh kho ng 31-37kg, kh i lư ng trư ng
thành c a bò cái 650-700kg, bò ñ c 800-950. T l
th t x 59-60%. Năng su t s a bình quân 3500- Hình 2.6: Bò Nâu Thu Sĩ
4000kg/chu kỳ, t l m s a 3,5-4%.
Bò nâu Thu Sĩ có kh năng thích nghi v i vùng núi cao. Năm 1972 nư c ta ñã nh p
gi ng bò này t Cu Ba (49 bò ñ c gi ng) v nuôi t i Trung tâm Môncaña ñ s n xu t tinh
ñông l nh ph c v công tác c i t o ñàn bò Vàng theo hư ng cho s a và cho th t. Qua theo dõi
cho th y bò này có s c ch u ñ ng, ch ng ñ b nh, ch u nóng khá hơn bò Holstein. Tuy nhiên
con lai không cho s a b ng con lai v i bò Holstein và kh năng cho th t không b ng con lai
c a các gi ng chuyên d ng th t.
d. Bò Simental
Bò Simental (hình 2.7) là gi ng bò kiêm d ng th t-s a ñư c hình thành t th k th 18
vùng Golstand c a Thu S và hi n nay ñư c nuôi nhi u nư c khác nhau.
Bò có màu lông ñ nâu vá tr ng, lông ñ u
thư ng có màu tr ng. Ng c sâu, r ng. B xương
ch c ch n. Cơ phát tri n t t.
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng
1000kg, bò cái 750kg. Nuôi dư ng t t bê ñ c
n ng 517kg, bê cái 360kg lúc 1 năm tu i. Bê 6-12
tháng tu i cho tăng tr ng 1200-1350g/ngày. Nuôi
dư ng t t bê ñ c gi t th t lúc 14-16 tháng tu i có
t l th t x 66%.
Hình 2.7: Bò Simental
Bò Simental có th khai thác s a. n u ch n
l c và nuôi dư ng t t có th cho 3500-4000 kg s a/chu kỳ 300 ngày. T l m s a 3,9-4%.
Bò Simental thích nghi v i khí h u ôn ñ i. G n ñây Vi t Nam cũng có nh p tinh ñông
l nh gi ng bò này vào cho lai v i bò cái Lai Sin ñ thăm dò kh năng cho th t c a con lai.

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 20
2.2. Các gi ng bò s a
a. Bò Holstein Friesian
Bò Holstein Friesian (HF), nư c ta thư ng ñư c g i là bò s a Hà Lan (hình 2.8), là
gi ng bò chuyên s a n i ti ng th gi i ñư c t o ra t th k th XIV t nh Fulixon c a Hà
Lan, là nơi có khí h u ôn hoà, mùa hè kéo dài và ñ ng c r t phát tri n. Bò HF không ng ng
ñư c c i thi n v ph m ch t, năng su t và hi n nay ñư c phân b r ng rãi trên toàn th gi i
nh có kh năng cho s a cao và c i t o các gi ng bò khác theo hư ng s a r t t t. Cũng chính
vì v y mà các nư c thư ng dùng bò HF thu n ñ lai t o v i bò ñ a phương t o ra gi ng bò s a
lang tr ng ñen c a nư c mình và mang nh ng tên khác nhau
Bò HF có 3 ñ ng màu lông chính là lang tr ng ñen (chi m ưu th ), lang tr ng ñ (ít), và
toàn thân ñen riêng ñ nh trán và chót ñuôi tr ng. Các ñi m tr ng ñ c trưng là ñi m tr ng
trán, vai có v t tr ng kéo xu ng b ng, 4 chân và chót ñuôi tr ng.
V hình dáng, bò HF có th n d ng hình nêm ñ c trưng c a bò s a. ð u con cái dài, nh ,
thanh; ñ u con ñ c thô. S ng nh , ng n, ch a v phía trư c. Trán ph ng ho c hơi lõm. C
thanh, dài v a ph i, không có y m. Vai-lưng-hông-mông th ng hàng. B n chân th ng, ñ p, hai
chân sau doãng. B u vú r t phát tri n; tĩnh m ch vú ngo n ngoèo, n i rõ.
T m vóc bò HF khá l n: kh i lư ng sơ sinh kho ng 35-45 kg, trư ng thành 450-
750kg/cái, 750-1100kg/ñ c. Bò này thành th c s m, có th ph i gi ng lúc 15-20 tháng tu i.
Kho ng cách l a ñ kho ng 12-13 tháng.
Năng su t s a trung bình kho ng 5000-8000 kg/chu kỳ (10 tháng), t l m s a th p,
bình quân 3,3-3,6 %. Năng su t s a bi n ñ ng nhi u tuỳ theo ñi u ki n nuôi dư ng và th i ti t
khía h u, cũng như k t qu ch n l c c a t ng nư c.
Bò HF ch u nóng và ch u ñ ng kham kh kém, d c m nhi m b nh t t, ñ c bi t là các
b nh ký sinh trùng ñư ng máu và b nh s n khoa. Bò HF ch nuôi thu n t t nh ng n i có
khí h u mát m , nhi t ñ bình quân năm dư i 21oC. Nh m phát tri n ngành chăn nuôi bò s a,
nư c ta ñã nh p nhi u bò HF t m t s nư c như Cu Ba, Australia, M … nh m c m c ñích
nhân thu n và lai t o. k t qu chăn nuôi cho thây gi ng bò này có th thích nghi ñư c t i m t
s vùng cao nguyên mát m như M c Châu, Lâm ð ng.
b. Bò Jersey
Bò Jersey (hình 2.9) là gi ng bò s a c a
Anh, ñư c t o ra t g n ba trăm năm trư c trên
ñ o Jersey là nơi có khí h u ôn hoà, ñ ng c phát
tri n t t quanh năm thích h p cho chăn nuôi bò
chăn th . Nó là k t qu t p giao gi a gi ng bò
Bretagne (Pháp) v i bò ñ a phương, v sau có
thêm máu bò Normandie (Pháp). T năm 1970 nó
ñã tr thành gi ng bò s a n i ti ng Th gi i.
Bò có màu vàng sáng ho c s m. Có nh ng
con có ñ m tr ng b ng, chân và ñ u. Bò có k t Hình 4.9: Bò Jersey
c u ngo i hình ñ p, ñ c thù c a bò hư ng s a.
ð u nh , m t cong, m t l i, c thành dài và có y m khá phát tri n. Vai cao và dài. Ng c sâu,
xương sư n dài. Lưng dài, r ng. Mông dài, r ng và ph ng. B ng to, tròn. B n chân m nh,


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 21
kho ng cách gi a hai chân r ng. ðuôi nh . B u vú phát tri n t t c phía trư c và phía sau,
tĩnh m ch vú to và dài.
T m vóc c a bò Jersey tương ñ i bé: kh i lư ng sơ sinh 25-30kg, kh i lư ng trư ng
thành c a bò cái là 300-400kg, c a bò ñ c 450-550kg.
Năng su t s a bình quân ñ t 3000-5000kg/chu kỳ 305 ngày. ð c bi t bò Jersey có t m
s a r t cao (4,5-5,5%), m s a màu vàng, h t to thích h p cho vi c ch bi n bơ. Vì th bò này
thư ng ñư c dùng ñ lai c i t o nh ng gi ng bò s a có t l m s a th p.
Bò Jersey thành th c s m, 16-18 tháng tu i có th ph i gi ng l n ñ u, có kh năng ñ 1
năm 1 l a. Bò ñ c gi ng phát tri n t t có th l y tinh lúc 12 tháng tu i.
Do bò Jersey do có t m vóc bé (nhu c u duy trì th p) l i có y m (th i nhi t t t) nên có
th có kh năng ch u nóng khá t t nên nhi u nư c ñã dùng bò Jersey lai v i bò ñ a phương
nh m t o ra bò lai hư ng s a thích nghi v i khí h u nhi t ñ i. Tuy nhiên, cũng như bò HF,
trong ñi u ki n nhi t ñ i năng su t s a c a bò Jersey nuôi thu n cũng b gi m sút rõ r t.
Vi t Nam ñã nh p tinh ñông l nh bò Jersey ñ lai v i bò cái Lai Sin (LS), bò Vàng và
bò cái lai F1, F2 (HF X LS). Tuy nhiên do năng su t s a c a con lai kém so v i bò lai v i bò
Holstein, hơn n a do màu lông không h p v i th hi u c a ngư i nuôi. G n ñây bò Jersey
cũng ñư c nh p vào ñ nuôi thu n ch ng. Tuy nhiên ñ n nay chưa có ñ k t qu ñ k t lu n
v kh năng nuôi thích nghi lo i bò này Vi t Nam.

2.3. Các gi ng bò th t
a. Bò Brahman
Bò Brahman (hình 2.10) là gi ng bò th t
nhi t ñ i ñư c t o ra M b ng cách lai 4 gi ng
bò Zebu v i nhau. Bò Brahman có màu lông
tr ng gio ho c ñ . Khi trư ng thành bò ñ c n ng
kho ng 680-900kg, bò cái n ng 450-630kg. Lúc
1 năm tu i con ñ c năng kho ng 375kg, con cái
n ng 260kg. Tăng tr ng c a bê ñ c t 6-12 tháng
tu i kho ng 900-1000g/ngày. T l th t x
kho ng 52-58%.
Vi t Nam ñã nh p bò Brahman t Hình 2.10: Bò Brahman
Australia ñ nhân thu n và cho lai v i bò cái Lai
Sin ñ t o con lai hư ng th t.
b. Bò Drought Master
Bò Drought Master (hình 2.11) là m t gi ng
bò th t nhi t ñ i ñư c t o ra Australia b ng cách
lai gi a bò Shorthorn v i bò Brahman. Bò có màu
lông ñ . Lúc trư ng thành bò ñ c n ng 820-1000kg,
bò cái n ng 550-680kg. Lúc 1 năm tu i con ñ c
n ng 450kg, con cái n ng 325kg. Bê ñ c 6-12 tháng
tu i ñư c nuôi dư ng t t cho tăng tr ng 1000-
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 22
Hình 2.11: Bò Drought Master
1200g/ngày và cho t l th t x 55-60% khi gi t th t lúc 14-16 tháng tu i.
Vi t Nam ñã nh p bò Drought Master t Australia ñ nhân thu n và cho lai v i bò cái
n n Lai Sin nh m t o con lai hư ng th t.


c. Bò Hereford
Bò Hereford (hình 2.12) là m t gi ng bò th t
c a Anh, ñư c t o ra t th k th 18 ñ o
Hereford b ng phương pháp nhân gi ng thu n
ch ng, ch n l c và tăng cư ng dinh dư ng. Hi n
này gi ng bò này ñư c nuôi r ng rãi nhi u nư c
trên Th gi i.
Gi ng bò này có ngo i hình tiêu bi u c a bò
chuyên d ng hư ng th t. ð u không to nhưng
r ng. C ng n và r ng. Ng c sâu và r ng, lưng dài
và r ng. Cơ b p r t phát tri n. Chân th p. Da dày
Hình 2.12: Bò Hereford
hơi thô. B xương v ng ch c. Bò Hereford có
màu lông ñ , riêng ñ u, ng c, ph n dư i b ng,
b n chân và ñuôi có ñ m tr ng.
Bò cái trư ng thành n ng 750-800kg, bò ñ c 1000-1200kg. N u nuôi dư ng t t bê ñ c
1 năm tu i n ng 520kg, bê cái 364kg. Bê 6-12 tháng tu i tăng tr ng 1300-1500g/ngày. T l
th t x lúc 14-16 tháng tu i ñ t 67-68%. Ch t lư ng th t t t, th t ngon, m m, thư ng có l p
m k gi a l p cơ b p.
Vi t Nam ñã nh p tinh ñông l nh bò gi ng Hereford cho lai v i bò cái Lai Sin ñ thăm
dò kh năng cho th t c a con lai.


d. Bò Charolais
Bò Charolais (hình 2.13) là gi ng bò chuyên
d ng th t c a Pháp, ñư c hình thành vùng
Charolais. Bò có s c lông màu tr ng ánh kem.
Ngo i hình phát tri n cân ñ i. Thân r ng, mình
dày, mông không d c. ðùi phát tri n.
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng 1000-
1400kg, bò cái 700-900kg. N u nuôi t t, lúc 12
tháng tu i bê ñ c ñ t 450-540kg, bê cái 380kg.
Trong giai ño n 6-12 tháng tu i bê có th tăng
tr ng 1450-1550g/ngày. Gi t th t lúc 14-16 tháng Hình 2.13: Bò Charolais
tu i, t l th t x 65-69%.
Bò Charolais ñư c nuôi nhi u nư c, không ch ñ nhân thu n mà còn ñ lai t o v i
các gi ng bò th t khác nh m tăng kh năng cho th t. Nư c ta cũng ñã nh p bò gi ng và tinh
ñông l nh bò Charolais ñ cho lai v i bò cái Lai Sin nh m t o bò lai hư ng th t.



Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 23
e. Bò Lymousin
Bò Lymousin (hình 2.14) là gi ng bò chuyên d ng th t c a Pháp. Bò có s c lông màu ñ
s m.
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng 1000-
1300kg, bò cái 650-800kg. N u nuôi dư ng t t bê
ñ c 12 tháng tu i n ng 500kg, bê cái 350kg. Bê 6-12
tháng tu i tăng tr ng 1300-1400g/ngày. Bê ñ c nuôi
t t gi t th t lúc 14-16 tháng tu i cho t l th t x 68-
71%.


Hình 1.14: Bò Lymousin

f. Bò B. B. B. (Blanc-Bleu-Belge)
Bò B.B.B. (hình 2.15) là gi ng bò chuyên
d ng th t c a B . Màu lông ch y u là màu tr ng,
xanh l m ñ m, tr ng l m ñ m. Bò có cơ b p r t
phát tri n.
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng 1100-
1200kg, bò cái 710-720kg. N u nuôi dương t t bê 1
năm tu i bê ñ c n ng trung bình 480kg, bê cái 370-
380kg. Bê 6-12 tháng tu i có tăng tr ng bình quân
1300g/ngày. Bê ñ c nuôi dư ng t t gi t th t lúc 14-
Hình 2.15: Bò Blanc-Bleu-Belge
16 tháng tu i cho t l th t x 66%.
g. Bò Aberdine Angus
Bò Arberdin Angus (hình 2.16) là gi ng bò
chuyên d ng th t ñư c t o ra vùng ñông b c
Scotland. Bò có màu lông ñen ho c ñ s m. Có th
có ñ m tr ng dư i b ng, b u vú, bao tinh hoàn. Bò
không có s ng, chân th p. Thân hình v m v , ñ c
trưng cho bò hư ng th t.
Khi trư ng thành kh i lư ng bò ñ c 1000-
1300kg, bò cái 650-800kg. Nuôi dư ng t t b ñ c
n ng trung bình 540kg, bê cái 380kg lúc 1 năm tu i.
Bê 6-12 tháng tu i có tăng trong 1300-1400g/ngày. Hình 2.16: Bò Aberdine Angus
Bê ñ c nuôi t t gi t th t lúc 14-16 tháng tu i có t l
th t x 68-69%.
i. Bò Santa Gertrudis
Bò Santa Gertrudis (hình 2.17) là gi ng bò chuyên d ng th t ñư c t o ra vùng Santa
Gertrudis thu c bang Taxas c a M là nơi có khí h u khác nghi t, nóng và khô (nhi t ñ i). Bò
ñư c t o ra do lai gi a bò Shorthorn và bò Brahman v i t l máu bò Brahman 3/8 và bò
Shorthorn 5/8.
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 24
Bò có màu lông ñ s m. K t c u ngo i hình
v ng ch c. Ng c sâu, có y m to, dày, nhi u n p g p.
Lưng th ng, ph ng. Da m ng, lông m n.
Khi trư ng thành bò ñ c có kh i lư ng 850-
900kg, bò cái 630-720kg. Nuôi t t bê ñ c 12 tháng
tu i n ng 480kg, bê cái 335kg. Bê 6-12 tháng tu i
cho tăng tr ng 1000-1300kg. Nuôi chăn th trên
ñ ng c bê ñ c 1 năm tu i n ng 300-350kg. Bê ñ c
nuôi nh t gi t th t lúc 14-16 tháng tu i cho t l th t
x 55-60%. Hình 1.17: Bò Santa Gertrudis
2.4. Gi ng trâu Mura
Trâu Mura (hình 2.18) có ngu n g c t Ân
ð , b t ñ u ñư c nh p vào nư c ta t nh ng năm
1960.
Trâu Mura có ñ c ñi m chung là toàn thân
ñen tuy n, thân hình nêm. Con cái trư c h p sau
r ng, con ñ c ngư c l i nhưng mông v n r ng,
thân r ng và th ng. ð u thanh, c dài. S ng cu n
kèn như s ng c u. Trán và ñuôi thư ng có ñ m
tr ng. Trán g . M t con cái l i. Mũi r ng, hai l
mũi cách xa nhau. Tai to, m ng, thư ng r xu ng.
Hình 2.18: Trâu Mura
U vai không phát tri n l m. Mông n . B n chân
ng n, to, b p n i rõ. B u vú r t phát tri n, t nh
m ch vú ngo n ngoèo và n i rõ.
Nói chung th vóc tr i hơn trâu Vi t Nam. Kh i lư ng sơ sinh kho ng 35-40kg, trư ng
thành kho ng 500-600kg ñ i v i con cái và 700-750 kg ñ i v i con ñ c. T l th t x kho ng
48-52%.
Kh năng sinh s n: tu i ñ l a ñ u kho ng 44 tháng, kho ng cách l a ñ kho ng 15-16
tháng, chu kỳ ñ ng d c 22-28 ngày, th i gian ñ ng h n 18-36 gi , th i gian mang thai 301-
315 ngày.
S n lư ng s a trung bình kho ng 1400-2000kg/chu kỳ. T l m s a cao (7%).
Trâu Mura có kh năng thích nghi v i ñi u ki n khí h u nhi u vùng c a nư c ta. Trâu
thích ñ m t m. Trâu này không thích nghi v i cày kéo.

III. ðÁNH GIÁ VÀ CH N L C TRÂU BÒ LÀM GI NG
3.1. Các tính tr ng ch n l c cơ b n c a trâu bò
Các tính tr ng c a trâu bò không ph i có giá tr như nhau. Tuỳ theo m c ñích ch n
gi ng ngư i ta mong mu n con gi ng có ñư c m t s tính tr ng ñ t ñư c nh ng yêu c u nh t
ñ nh. Các tính tr ng cơ b n c a trâu bò thư ng ñư c quan tâm là:
- ð i v i trâu bò s a: s n lư ng s a, hàm lư ng m , protein và v t ch t khô trong s a,
th tr ng, kích thư c và hình d ng b u vú, h s n ñ nh c a chu kỳ s a, t c ñ th i s a, hi u
qu s d ng th c ăn, kh năng sinh s n, th i gian s d ng, kh năng kháng b nh, các ñ c
trưng cơ b n v ngo i hình th ch t, v.v.
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 25
- ð i v i trâu bò th t: th tr ng, t l th t x , tăng tr ng hàng ngày, kh i lư ng mô cơ,
các ch tiêu v ch t lư ng th t (thành ph n hoá h c,nhi t năng, t l cơ, m , xương, mô liên
k t trong thân th t). Bên c nh ñó các ch tiêu v sinh s n, tính d ñ , t p tính nuôi con và s c
s n xu t s a cũng có ý nghĩa quan tr ng.
Trong th c t vi c ch n l c v i t t c các tính tr ng như v y không th th c hi n ñư c.
Trong ñàn gia súc khó mà tìm ñư c m t cá th nào tho mãn ñư c yêu c u c a nhà ch n
gi ng v t t c các tính tr ng. Vì v y s lư ng các tính tr ng ñưa vào ch n l c s có nh
hư ng l n ñ n k t qu ch n l c. S lư ng tính tr ng s d ng khi ch n l c càng nhi u thì hi u
ng ch n l c ñ i v i t ng tính tr ng riêng bi t càng th p. Ngư c l i, ch n l c theo m t tính
tr ng thì có th thu ñư c k t qu t t v tính tr ng ñó trong m t th i gian ng n. Như v y khi s
lư ng các tính tr ng ñư c s d ng càng nhi u thì vi c ch n l c theo t ng tính tr ng riêng càng
ph c t p và khó khăn. Cho nên v lý thuy t và th c hành ch n gi ng trâu bò c n ph i bi t
ñư c m c ñ tương quan di truy n gi a các tính tr ng ñ có th xác ñ nh ñư c nh hư ng c a
vi c ch n l c tính tr ng này có nh hư ng như th nào ñ n s thay ñ i c a tính tr ng khác.
Hơn n a, c n quan tâm ñ n giá tr kinh t c a tong tính tr ng c n ch n l c.
ð gi i quy t m i tương quan gi a các tính tr ng c n ch n l c, khi c n ch n l c nhi u
tính tr ng có th ti n hành theo m t s phương pháp như sau:
- Ch n l c l n lư t theo t ng tính tr ng: Trong m t vài th h ch ch n l c trên m t tính
tr ng (ví d s n lư ng s a), ñ n khi ñ t ñư c m c ñ d ñ nh thì chuy n sang ch n l c theo
tính tr ng khác.
- Ch n l c theo m c không ph thu c: Xác ñ nh yêu c u t i thi u cho m i tính tr ng và
ti n hành ch n l c ñ ng th i trên t t c các tính tr ng c n ch n l c. Nh ng con có các ch tiêu
vư t các giá tr t i thi u ñó thì ñư c ch n l c.
- Ch n l c theo dòng: Ch n l c theo nh ng tính tr ng riêng nh ng nhóm gia súc khác
nhau nh m t o ra nh ng dòng có s phát tri n t t nh t c a t ng tính tr ng, sau ñó b ng cách
lai chéo dòng nh m thu ñư c nh ng cá th ph i h p ñư c nh ng ñ c ñi m mong mu n t các
dòng xu t phát ñ ch n l c làm gi ng.
- Ch n l c ph i h p các tính tr ng có b sung: Ch n l c ñ ng th i theo t t c các tính
tr ng c n thi t. Trong m i th h ch n làm gi ng nh ng con ph i h p ñư c toàn b hay ña s
nh ng tính tr ng mong mu n, còn b sung nh ng thi u sót b ng cách cho giao ph i nh ng cá
th t t nh t v i nh ng con có các ch t lư ng c n thi t.
- Ch n l c theo ch s ch n l c ña tính tr ng: ðánh giá t ng h p các tính tr ng c n ch n
l c thành m t ch tiêu t ng h p (ch s ). Ch s này ñư c xây d ng trên cơ s tính toán m c
ñ bi u hi n c a tính tr ng (theo năng su t hay giá tr gi ng ư c tính), t m quan tr ng kinh t
c a m i tính tr ng cũng như kh năng di truy n và m i tương quan di truy n gi a các tính
tr ng v i nhau. Nh c l i (sinh viên ñã ñư c h c), m u có tính ch t nguyên t c c a ch s ch n
l c có th ñư c bi u di n như sau:
n n
I = ∑bi (xi - xi) hay I = ∑bi EBVi
i i


Trong ñó: (xi - xi) là chênh l ch gi a giá tr th c t c a cá th và giá tr trung bình c a
tính tr ng i,

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 26
EBVi là giá tr gi ng ư c tính c a cá th theo tính tr ng i (xem k hơn v
EBV ph n sau),
bi là h s gia quy n (vectơ) tính cho tính tr ng i. H s gia quy n tương ng
v i hai công th c trên ñư c tính b i các công th c sau:
b = P –1Gv hay b = G11–1 G12 v
Trong ñó:
P là ma tr n phương sai-hi p phương sai ki u hình gi a các s li u theo dõi
(các tính tr ng thu c tiêu chu n ch n l c ñưa vào trong ch s ),
G11–1 là ma tr n phương sai-hi p phương sai di truy n gi a các tính tr ng
thu c tiêu chu n ch n l c trong ch s ,
G hay G12 là ma tr n phương sai-hi p phương sai di truy n gi a các tính tr ng
thu c tiêu chu n ch n l c trong ch s v i các tính tr ng thu c m c tiêu nhân
gi ng (xem ph n sau).
v là vectơ v giá tr kinh t c a các tính tr ng, t c là s thay ñ i l i nhu n c n
biên có ñư c khi tăng ñư c m t ñơn v c a tính tr ng.
3.2. Phương pháp ñánh giá và ch n l c ñ c gi ng
Trâu bò ñ c gi ng có ý nghĩa r t to l n trong vi c hoàn thi n ñàn và c i ti n di truy n.
V i s ra ñ i c a công ngh th tinh nhân t o b ng tinh ñông l nh thì vai trò c a vi c ch n
l c ñ c gi ng càng tr nên c c kỳ quan tr ng. Ngư i ta thư ng ñánh giá và ch n l c trâu bò
ñ c ñ làm gi ng thông qua ngu n g c, cá th và ñ i sau.
a. ðánh giá và ch n l c theo ngu n g c
V m t di truy n, nh ng cá th ñư c k th a nh ng ngu n gen t t t t tiên s có nhi u
kh năng truy n l i ñư c nhi u ñ c tính t t cho ñ i sau. Ch n l c theo ngu n g c là quá trình
ch n l c d a vào h ph ñ xem xét các ñ i t tiên c a ñ c gi ng. Yêu c u trư c tiên c a trâu
bò ñ c gi ng là nó ph i thu c v m t gi ng mà trong ph m vi gi ng ñó ngư i ta ti n hành
nhân gi ng. Gi ng và ñ c tính c a gi ng ñư c xác ñ nh d a trên cơ s các s li u v ngu n
g c c a b m , cùng v i vi c xem xét nh n ñ nh trên con v t.
Mu n ñánh giá ch n l c theo ngu n g c ph i có h th ng theo dõi và ghi chép khoa h c
ñ xây d ng ñư c h ph chính xác c a con v t. H ph cho chúng ta bi t:
- Ngu n g c xu t thân c a ñ c gi ng, ñ c ñi m di truy n các ñ i trư c. Trên cơ s ñó
bi t ñư c ti m năng di truy n c a ñ c gi ng.
- M i quan h huy t th ng c a các cá th ñ c cái các ñ i khác nhau c a t tiên ñ c
gi ng, các nguyên t c ghép ñôi giao ph i b m và t tiên, ñ có cơ s t ch c khâu ch n
ph i ñ i sau.
- M c ñ n ñ nh di truy n c a các tính tr ng qua các th h . Các tính tr ng di truy n
càng n ñ nh thì ph m ch t c a t tiên càng có th truy n l i cho ñ i sau m t cách ch c ch n.
Khi ñánh giá, c n xem xét s bi u hi n t t hay x u c a các tính tr ng v ngo i hình, th
ch t, sinh trư ng, phát d c và s c s n xu t c a các ñ i trư c, ñ c bi t là b m . Các tính
tr ng ch n l c chính ph thu c vào m c tiêu nhân gi ng và kh năng di truy n c a các tính
tr ng mong mu n cho ñ i sau. Vi c ch n l c theo t tiên ñ i v i các tính tr ng có h s di
truy n th p thư ng ít có giá tr . Hơn n a, c n chú ý t tiên (xu t s c) c a con v t càng xa thì
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 27
m c ñ nh hư ng di truy n càng gi m. Tuy nhiên, trong h ph có càng nhi u con xu t s c
thì càng t t. Cá th nào có t tiên t t trên nhi u m t là cá th có tri n v ng t t.
Vi c ñánh giá ch n l c theo ngu n g c d a trên nguyên t c v s gi ng nhau gi a b
m và ñ i sau. Tuy nhiên, ñ i sau không ph i luôn luôn có nh ng ñ c tính c a b m vì s di
truy n các tính tr ng ch u nh hư ng c a nhi u y u t . Cho nên ñ ñánh giá ñúng giá tr c a
con v t thì c n ph i có nh ng ghi chép chính xác v các ñiêù ki n ngo i c nh mà t tiên ñã
ñư c hình thành, và các phương pháp nhân gi ng ñã ñư c áp d ng.
Khi ch n l c ñ c gi ng theo ngu n g c nên k t h p ñánh giá c ch /em ru t th t hay n a
ru t th t. Ch /em gái có ý nghĩa quan tr ng ñ i v i ch n l c m t con ñ c làm gi ng vì chúng
có cùng ngu n g c v i ñ c gi ng ñang ñư c ñánh giá và cho bi t ñư c m t s thông tin quan
tr ng v ti m năng c a con ñ c (anh/em) mà không th có ñư c t b n thân con ñ c như kh
năng sinh ñ , nuôi con và cho s a. ð c bi t v i công ngh c y truy n phôi hi n nay thì kh
năng ch n l c ñ c gi ng thông qua ch em gái càng tr nên hi n th c hơn.
Trong công tác gi ng hi n ñ i, vi c ch n l c ñ c gi ng theo ngu n g c ñư c ti n hành
khi con v t chưa ra ñ i. ð ch n l c m t con ñ c gi ng trư c h t ngư i ta ch n nh ng con
ñ c xu t s c nh t (ñã ki m tra qua ñ i sau) và cái gi ng t t nh t (t ñàn h t nhân) ñ làm b
và m ñ c gi ng, sau ñó ghép ñôi giao ph i ñ có ñư c bê ñ c h u b . Giá tr gi ng c a con
v t ñ nh t o ra có th ư c tính ñư c thông qua các giá tr gi ng c a con b và con m . Như
v y ch n l c và ch n ph i t t con b và con m là nh ng ñ m b o bư c ñ u cho vi c ch n l c
ñư c m t con gi ng t t.
b. ðánh giá và ch n l c theo b n thân
Vi c ñánh giá và ch n l c theo b n thân con ñ c cho phép phát hi n nh ng con có kh
năng s n xu t tinh/ph i gi ng t t nh t và có nh ng tính tr ng ñư c bi u hi n t t ñ có kh
năng di truy n l i cho ñ i sau. Do v y, dù m t con ñ c có ngu n g c t t thì b n thân nó cũng
ph i ñư c ñánh giá và ch n l c trên các khía cc nh sau:
- Ngo i hình - th ch t
ð c gi ng ph i có s c kho t t, mang ñ c tính c a gi ng và th hình ph i phù h p v i
hư ng s n xu t. ð c bi t, ñ c gi ng ph i có kh i lư ng l n, thân hình cân ñ i, b xương ph i
ch c ch n, phát tri n t t, các kh p ch c ch n, c ñ ng d t khoát; h cơ phát tri n, ñư ng s ng
lưng th ng, ph ng; ng c sâu, r ng; lưng hông r ng, th ng; mông phát tri n t t; 4 chân cân ñ i;
lông trơn, không giòn. Các cơ quan sinh d c phát tri n bình thư ng, bìu dái to và cân ñ i.
Trâu bò ñ c không ñư c có nh ng khuy t ñi m v ngo i hình như: ñ u quá to, quá thô,
lưng h p và y u, hông lõm, mông có hình d ng mái nhà, chân vòng ki ng...
- Sinh trư ng - phát d c
Vi c ñánh giá cư ng ñ sinh trư ng có ý nghĩa r t quan tr ng vì gi a cư ng ñ sinh
trư ng và m c tăng tr ng hàng ngày c a ñ c gi ng và ñ i sau có m i tương quan khá ch t.
Cho nên ñ ñánh giá ñ c gi ng hư ng th t ngư i ta thư ng nuôi ki m tra chúng sau khi cai
s a (8 tháng tu i) các trung tâm hay tr i chăn nuôi trong vòng 150 ngày v i m c nuôi
dư ng cao. Cu i kỳ, ti n hành ki m tra, ñánh giá các ch tiêu như tăng tr ng/ngày, chi phí
th c ăn/kg tăng tr ng, kh i lư ng cu i kỳ.
- S c s n xu t tinh
ð c gi ng ph i có dung dung lư ng và ch t lư ng tinh d ch t t, ñ t các tiêu chu n qui
ñ nh c a gi ng. ð ng th i ñ c gi ng ph i có tính hăng cao và năng l c ph i gi ng t t.
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 28
c. ðánh giá và ch n l c theo ñ i sau
Vi c áp d ng r ng rãi k thu t th tinh nhân t o b ng tinh ñông l nh cho phép và ñòi
h i ñ c gi ng ph i ñư c ñánh giá qua ñ i sau ñ vi c ch n l c ñư c chính xác.
- Trong chăn nuôi bò s a:
Vi c ñánh giá ñ c gi ng qua ñ i sau chính là ñánh giá qua con gái ñ c gi ng. S lư ng
thư ng l n hơn ho c b ng 25-30 con gái/ñ c gi ng. Các bư c ti n hành như sau:
+ Ch n ñ i tư ng: ch nh ng con ñ t yêu c u khi ñánh giá v ngu n g c và ngo i hình
thì m i ñư c d ki m tra qua ñ i sau.
+ Bê ñ c ñư c nuôi ñ n 14-15 tháng tu i thì ti n hành khai thác tinh ho c cho nh y ph i
tr c ti p v i nh ng bò cái ñã ch n ít nh t 2 cơ s . S n lư ng s a bình quân c a các nhóm
cái chênh l ch nhau không quá 10%; gi a các cá th không quá 20%. Tinh ñư c ph i t p
trung trong 2-3 tháng ñ h n ch nh hư ng khác nhau c a ñi u ki n ngo i c nh.
+ Trong khi ch k t qu ki m tra, khai thác tinh d ch làm tinh ñông viên/c ng r d tr
it nh t là 5000 li u/ñ c.
+ Bê cái (con gái ñ c gi ng) ñ ra ñư c nuôi dư ng t t, ñ n 18 tháng tu i thì cho ph i
gi ng. ð n khi các con gái ñ c gi ng ñ thì theo dõi s c s n xu t s a c a l a th nh t. D a
vào k t qu này ñ ñánh giá giá tr c a con ñ c gi ng.
ð ñánh giá và ch n l c ñ c gi ng theo con gái ngư i ta ñã t ng s d ng các phương
pháp sau:
• So sánh các ñ c gi ng thông qua so sánh các nhóm con gái c a chúng (trong cùng
ñi u ki n nuôi dư ng).
• So sánh các con c a ñ c gi ng v i b n ñàn nuôi trong cùng ñi u ki n như nhau.
• ðánh giá theo các tiêu chu n c a con gái ñ c gi ng thông qua vi c so sánh s c s n
xu t c a con gái v i các ch tiêu trung bình c a ñàn, gi ng ho c c a m t nhóm cá th trong
nh ng ñi u ki n tương t .
• So sánh s c s n xu t c a con gái ñ c gi ng v i m c a chúng.
- Trong chăn nuôi trâu bò th t:
ð ñánh giá ñ c gi ng trâu bò th t theo ch t lư ng ñ i sau, ngư i ta ti n hành như sau:
+ Ch n nh ng con ñ c kho m nh, có lý l ch t t, phát tri n bình thư ng và ñ t ñư c
m t kh i lư ng nh t ñ nh theo qui ñ nh c a t ng gi ng.
+ Ti n hành ki m tra ch t lư ng tinh d ch c a t t c nh ng ñ c gi ng ñư c l a ch n ra,
sau ñó cho giao ph i v i nh ng con cái ñ t l a 1-6 và ñ t tiêu chu n c p 1 khi giám ñ nh.
M i ñ c gi ng ñư c ghép v i kho ng 30 con cái và ñư c ph i gi ng t p trung trong vòng 30-
35 ngày.
+ Bê sinh ra hoàn toàn ñư c bú s a tr c ti p và ñ m b o tính ñ ng nh t v các ñi u ki n
nuôi dư ng, chăm sóc. Trong th i kỳ nuôi dư ng và v béo, c n ph i ghi l i di n bi n v kh i
lư ng hàng tháng và chi phí th c ăn theo các nhóm ñ c gi ng ñư c ki m tra.
+ Khi bê ñ t 15-18 tháng tu i thì gi t m kh o sát s c s n xu t th t v i s lư ng ít nh t
là 3 con ñ i di n cho m i nhóm. Khi gi t m thì ti n hành xác ñ nh ñ béo, kh i lư ng s ng,

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 29
kh i lư ng thân th t, m n i t ng, t l th t x , kh i lư ng cơ và xương. Tính tăng tr ng hàng
ngày, chi phí th c ăn cho 1 kg tăng tr ng khi nuôi dư ng và v béo. N u ñánh giá k hơn thì
xác ñ nh t l các ph n có giá tr trong thân th t, hình d ng và ti t di n m t th t, t l các ph n
th t, m , xương trong thân th t và thành ph n hoá h c, ñ m m, ñ pH và vân c a th t, v.v.
Gi a các tính tr ng trên có th có nh ng m i tương quan ch t ch , do ñó ngư i ta có th
ch c n ch n l c theo m t tính tr ng trong s nh ng tính tr ng có m i tương quan v i nhau.
Ch ng h n, ch n l c theo kh i lư ng s ng m t ñ tu i nh t ñ nh s làm thay ñ i các ch tiêu
cư ng ñ sinh trư ng, kh i lư ng thân th t và trong nh ng ñi u ki n c th s c i t o c ki u
hình. Trong th c t ngư i ta thư ng ñánh giá ñ c gi ng theo hai tính tr ng cơ b n là kh i
lư ng s ng lúc 15 tháng tu i và t l th t x c a ñ i sau b ng cách xây d ng m t thang ñi m
ñánh giá ñ c gi ng theo nguyên t c ph i h p bình ñ ng hai ch tiêu cơ b n này. Tuy nhiên có
m t s tính tr ng, ñ c bi t là các tính tr ng v ch t lư ng th t, không có tương quan rõ r t v i
hai tính tr ng này. Do v y, c n ph i hi u ch nh ñi m (gi m) ñánh giá tuỳ theo s chênh l ch
c a các ch tiêu ch t lư ng th t (ví d pH) so v i m c lý tư ng. B ng ñánh giá t ng h p ñi m
sau khi ñã hi u ch nh theo các tính tr ng th c p thành ñi m trung bình ñ bi u hi n t ng quát
giá tr gi ng c a con ñ c. Trên cơ s s ñi m t ng h p thu ñư c mà x p lo i con ñư c vào các
c p khác nhau. Tuy nhiên, hi n nay ngư i ta có th ñánh giá và ch n l c ñư c gi ng theo các
tính tr ng trên thông qua xây d ng ch s ch n l c.
d. ðánh giá và ch n l c theo giá tr gi ng ư c tính
Giá tr gi ng c a m t con ñ c là giá tr di truy n c a con v t ñó mà m t n a c a nó s
ñư c di truy n l i cho ñ i sau. M c dù không bi t ñư c giá tr gi ng th t ñ i v i m i tính
tr ng c a con v t, nhưng hi n nay nh s phát tri n c a di truy n s lư ng, ngư i ta có th
ư c tính g n chính xác các giá tr gi ng này và g i là giá tr gi ng ư c tính (EBV). Giá tr
gi ng ñư c ư c tính trên cơ s ph i h p các thông tin v m i tính tr ng có ñư c t nhi u cá
th có liên quan (t tiên, b n thân, ñ i con, anh ch em…) cũng như các thông s di truy n c a
tính tr ng. Giá tr gi ng ư c tính ñư c th hi n b ng s chênh l ch gi a ti m năng di truy n
c a ñ c gi ng so v i n n di truy n mà con v t ñư c so sánh (thư ng là m c bi u hi n bình
quân c a tính tr ng trên ñ i trà hay trên ñàn ñ i tư ng c n c i ti n). ðơn v tính c a EBV
chính là ñơn v tính c a tính tr ng (ví d , kg ñ i v i tính tr ng là kh i lư ng).
Trong nh ng năm 1970, d ñoán không ch ch tuy n tính t t nh t (BLUP) ñư c s d ng
ñ ư c tính giá tr gi ng c a bò ñ c ðông B c M . Sau ñó, trên nguyên t c c a phương
pháp BLUP nhi u mô hình ư c tính giá tr gi ng c a bò ñ c ñã ñư c xây d ng các nư c
khác nhau như mô hình ñ c gi ng t t nh t c a con m (Maternal Grand Sire), mô hình ñ c
gi ng (Sire Model), mô hình gia súc (Animal Model), mô hình l p l i (Repeatability Model),
hay mô hình nhi u tính tr ng (Multivariate Animal Model).
Hi n nay ñã có nhi u chương trình máy tính m nh cho phép ng d ng các mô hình trên
vào công tác ch n l c ñ c gi ng. Ch ng h n, chương trình BREEDPLAN là m t chương trình
ñư c xây d ng trên cơ s c a mô hình gia súc (Animal Model) dùng ñ ñánh giá và ch n l c
nh ng con v t có giá tr di truy n vư t tr i c a m t gi ng trong m t ñàn bò. Chương trình này
cho phép ph i h p nhi u ngu n thông tin khác nhau liên quan ñ n t ng cá th ñ ư c tính giá
tr gi ng (EBV) cho các tính tr ng c a ñ c gi ng c n ch n l c. Trên cơ s các giá tr EBV c a
các tính tr ng khác nhau, các ch s ch n l c có th ñư c xây d ng ñ làm tiêu chu n ch n l c
ñ c gi ng cho các m c tiêu nhân gi ng khác nhau (xem m c 5.1c).



Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 30
3.3. Phương pháp ñánh giá và ch n l c trâu bò cái gi ng
N i dung ñánh giá và ch n l c bò cái v nguyên t c cũng bào g m ngu n g c, cá th
(ngo i hình th ch t và s c s n xu t) và ñ i sau.
a. ðánh giá và ch n l c theo ngu n g c
Trong trư ng h p c n ch n l c bò cái ñ thu ñư c bò ñ c gi ng t t (ch n m ñ c gi ng)
ñ cung c p cho các tr m s n xu t tinh ngư i ta ph i ch n l c c n th n v ngu n g c c a bò
m . ðó ph i là con c a nh ng con m có s c s n xu t cao và con b có ch t lư ng gi ng t t.
Giá tr c a bò cái ñư c nâng lên n u b c a chúng ñư c ki m tra qua ñ i sau và xu t phát t
m t dòng nh t ñ nh. ð ng th i ph i xét c các phương pháp công tác gi ng ñã ñư c áp d ng
v i t tiên. Bên c nh t tiên còn ph i xét ñ n ñ c ñi m c a nh ng cá th thân c n (ch em ru t
th t và n a ru t th t).
b. ðánh giá và ch n l c theo b n thân
Bò cái gi ng ph i có ngo i hình, sinh trư ng và s c s n xu t t t.
- Ngo i hình và sinh trư ng:
ðánh giá và ch n l c bò cái theo s c kho , t c ñ sinh trư ng và ngo i hình có ý nghĩa
l n b i vì ch có nh ng con kho m nh thì m i có kh năng cho s c s n xu t cao. Chúng ph i
có s c sinh trư ng t t, mang ñư c các ñ c trưng c a gi ng, ngo i hình th ch t t t, có th
tr ng thích h p.
+ Bò cái hư ng s a ph i có h xương ch c ch n, ng c sâu, r ng, lưng b ng ph ng, ph n
gi a c a thân mình phát tri n t t, mông tương ñ i dài và ph ng. Chân ph i ch c ch n, cân ñ i.
Lông ñ u, s ng ch c và trơn. Bò cái thân r ng t t hơn h p thân cao chân. Bò ph i có ñ l n
thích h p vì trong ph m vi nh t ñ nh thì khi tăng th tr ng s c s n xu t s tăng lên, nhưng quá
ph m vi ñó thì s c s n xu t s gi m xu ng. Th tr ng h p lý nh t là khi h s sinh s a (kg
s a/100kg th tr ng) ñ t ñư c m c cao nh t. B u vú ph i cân ñ i, kích thư c l n. Có nhi u
tính m ch vú, ngo n ngoèo và n i rõ. Núm vú phân b ñ ng ñ u, có ñ l n và ñ dài v a
ph i.
+ Bò cái hư ng th t làm gi ng (sinh s n) ph i có các ñ c trưng c a gi ng và s cân ñ i
c a th hình. Bò ph i có thân hình v m v ch c ch n, thân r ng và sâu, h xương ch c ch n,
h cơ phát tri n t t, vai r ng, có nhi u th t, ng c sâu và r ng, xương chân phát tri n t t; chân
ph i cân ñ i, móng ch c, da ñàn h i, lông m m. So v i bò s a ph n trư c và ph n khá l n
phía sau c a bò th t ph i r t phát tri n. Các ch tiêu v cư ng ñ sinh trư ng và th tr ng có ý
nghĩa quan tr ng.
- S c s n xu t:
+ ð i v i bò s a có th ñánh giá và ch n l c trên nhi u ch tiêu:
S n lư ng s a c a kỳ cho s a cao nh t,
S n lư ng s a bình quân/chu kỳ,
S n lư ng s a su t ñ i,
Ch t lư ng s a (hàm lư ng m , protein và VCK)
S n lư ng s a th c t
H s n ñ nh = ---------------------------------------------- x 100 (%)
S a ngày cao nh t x s ngày cho s a
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 31
T c ñ th i s a: kh i lư ng s a v t ñư c/phút
Yêu c u chung là bò cái ph i có s c s n xu t s a cao, ch t lư ng s a t t, t c ñ th i
s a nhanh.
+ ð i v i bò th t có th căn c vào t c ñ sinh trư ng c a bò cái ñ ñánh giá kh năng
s n xu t th t. Ngoài ra ngư i ta còn ñánh giá v s c s n xu t s a căn c theo th tr ng c a bê
bú s a tr c ti p lúc v t s a.
Bên c nh các ch tiêu k trên khi ñánh giá bò cái c n tính ñ n kh năng sinh s n c a nó
b ng cách tính s con thu ñư c trong th i gian s d ng hay tính ch s sinh s n:
S bê sinh ra trong th i gian s d ng
k = -----------------------------------------------
Tu i s d ng bò cái (năm)


c. ðánh giá và ch n l c theo ñ i sau
V nguyên t c có th ñánh giá bò cái theo ñ i sau, nhưng trong th c t r t ít khi ñư c
th c hi n. ðó là vì trong m t ñ i bò cái s lư ng con thu ñư c và s d ng không l n. V l i
khi bi t ñư c s c s n xu t c a con thì bò m thư ng là không còn s ng n a.


3.4. T ch c ch n l c và gây t o trâu bò gi ng
B t c phương pháp ñánh giá và ch n l c nào ch có th cho ñư c k t qu tích c c khi
t ch c ñư c h th ng ñánh giá và ch n l c m t cách ñúng ñ n và h p lý.
a. T ch c ch n l c ñ c gi ng cho m ng lư i truy n gi ng nhân t o
Khi áp d ng truy n gi ng nhân t o (TTNT) b ng tinh ñông l nh thì vai trò c a ñ c
gi ng tr nên r t quan tr ng vì t m i ñ c gi ng s t o ra r t nhi u ñ i sau. Do v y, m t h
th ng ñánh giá giá tr di truy n c a ñ c gi ng là không th thi u ñư c ñ i v i vi c cung c p
trâu bò ñ c cho h th ng th tinh nhân t o. N u ch n ñư c bò ñ c gi ng t t s có tác d ng c i
ti n di truy n nhanh chóng.
Hình 2.19 mô t v m t nguyên t c h th ng t ch c ñánh giá và ch n l c ñ c gi ng
trong chăn nuôi trâu bò. Nh ng con ñ c và cái t t nh t sau khi ñã ñư c ch n l c làm b m
ñ c gi ng ñư c ghép ñôi giao ph i ñ sinh ra nh ng con bê ñ c h u b . ðó là nh ng con bê có
ngu n g c t t s ñư c ñánh giá và ch n l c theo ngo i hình và t c ñ sinh trư ng. Nh ng con
ñư c ch n l c tr thành ñ c ki m ñ nh và ñư c ti p t c ñánh giá và ch n l c theo ho t tính
sinh d c, s lư ng và ch t lư ng tinh d ch. Nh ng con nào ñ t yêu c u thì ñư c khai thác tinh
ñ ph i gi ng cho ñàn cái nh m ki m tra qua ñ i sau. Khi trư ng thành m i con ñ c ñư c
khai thác tinh ñ làm tinh ñông l nh và lo i th i sau khi ñã khai thác ñ s li u tinh theo k
ho ch ñ d tr trong ngân hàng tinh. Vi c s d ng hay lo i th i tinh c a m i ñ c gi ng ñư c
quy t ñ nh sau khi có k t qu ki m tra và ñánh giá giá tr gi ng c a con ñ c ñó. Giá bán tinh
cũng ñư c quy t ñ nh b i giá tr gi ng c a bò ñ c ñư c ư c tính thông qua vi c ñánh giá này.




Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 32
M ñ c gi ng x B ñ c gi ng


ðánh giá và ch n l c theo ngo i
ð ch ub hình và sinh trư ng
Ch n l c m
ñ c gi ng



ð c ki m ñ nh ðánh giá và ch n l c theo ho t
tính sinh d c, s lư ng và ch t
lư ng tinh d ch
ðàn
Ph i gi ng ki m
bò cái tra ñ i sau
Chuy n bò ñ c ñi gi t th t
ð c trư ng thành sau khi thác ñ tinh d ch d
tr theo k ho ch



Ngân
Ng©n
h hàng
ng tinh



Ch n l c b cái gi ng Ch n l c b ñ c gi ng

Lo i th i tinh
d ch


Ph n không
Ph n ñư c
ðàn cái ñư c theo dõi
theo dõi ch t
h t nhân ch t ch
ch c a ñàn




Hình 2.19: Sơ ñ t ch c ch n l c trâu bò ñ c gi ng


M t ví d quan tr ng cho mô hình t ch c ch n l c bò ñ c gi ng là mô hình
ch n l c ñ c gi ng bò s a HF c a Ixraen (hình 2.20). T 1955 Ixraen b t ñ u ñánh giá s c
s n xu t c a ñ c gi ng qua ñ i sau. Nh ch n l c t t ñ c gi ng mà nư c này ñã thành công
trong vi c t o ra m t gi ng bò Holstein riêng c a mình thích nghi ñư c v i ñi u ki n stress
nhi t c a khí h u nóng. Trong kho ng 10 năm g n ñây Ixraen ñã xu t kh u tinh bò ñ c ñã
ñư c ñánh giá qua ñ i sau sang 25 nư c trên th gi i. ðàn bò Holstein s a c a nư c này có
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 33
kho ng 120 bò cái và thư ng xuyên có 20 bò ñ c gi ng ñã ñư c ch n l c qua ñ i sau. Hàng
năm lo i th i 5 bò ñ c gi ng và thay b ng 5 bò ñ c gi ng m i ñư c ch n l c. ð ch n ñư c 5
bò ñ c này ph i có ñàn bò cái h t nhân g m 300 con bò cái t t nh t. S bò cái h t nhân này
ñư c ph i v i 3 ñ c ngo i và 4 ñ c n i t t nh t ñ hàng n m cho ra 150 bê ñ c, t ñó ch n ra
60 bê h u b ñ d ki m tra qua ñ i sau. Sau khi ki m tra và ñánh giá 55 con b lo i th i và
ch 5 con ñư c ch n làm ñ c gi ng tham gia vào chương trình gi ng. Nh h th ng ch n l c
này mà hi n nay Ixraen ñã t o ra ñư c m t ñàn bò s a Holstein t t nh t trên Th gi i v i năng
su t s a bình quân trên toàn qu c hi n nay ñ t kho ng 11.000kg s a/chu kỳ 305 ngày.



3 ñ c ngo i t t nh t
4 ñ c n i t t nh t
150 bê ñ c 300 cái h t nhân

20 BÒ ð C ðà KI M TRA
60 bê ñ c
h ub



120.000 bò cái
Ph i Hàng năm ch n 5 ñ c gi ng
1000
(lo i th i 55 ñ c)
li u tinh/ñ c




100 con gái/ñ c Ph i gi ng cho các con gái Theo dõi sinh trư ng, sinh
(t ng s 6000 con) s n và SSX c a các con gái




Hình 2.20: Sơ ñ t ch c ch n bò ñ c gi ng HF c a Ixraen


b. Gây t o ñ c gi ng ph i tr c ti p cơ s chăn nuôi trâu bò sinh s n
T i các cơ s chăn nuôi trâu bò sinh s n ngoài vi c s d ng TTNT thì ñ c gi ng v n
ñư c dùng ñ ph i gi ng tr c ti p. ð c gi ng có th ñư c dùng ñ ph i tr c ti p cho nh ng
bò cái không th thai sau nhi u l n TTNT. ð c bi t, ñ i v i các cơ s chăn nuôi bò sinh s n
hư ng th t thì vi c ph i gi ng tr c ti p nhi u khi l i là hình th c ph i gi ng ph bi n. Do v y,
vi c gây t o bê nghé ñ c ngu n là m t vi c làm h t s c quan tr ng c a các cơ s chăn nuôi
trâu bò sinh s n. Vi c làm này nh m ñ m b o cho cơ s s n xu t luôn luôn có nh ng con ñ c
gi ng t t, ñáp ng k p th i các yêu c u c a s n xu t. Vi c t o ngu n bê ñ c có th th c hi n
b ng 2 phương th c là: ch n l c và nuôi gi nh ng bê ñ c ngay trong ñàn c a cơ s ho c mua
nh p t bên ngoài.
- Ch n l c và nuôi gi bê ñ c ngay trong cơ s chăn nuôi

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 34
ð th c hi n vi c t o ngu n bê ñ c gi ng theo cách này thì cơ s s n xu t c n ph i
tho mãn nh ng yêu c u sau:
+ Ph i có ñàn trâu bò b m ch t lư ng t t, ñ v s lư ng, ñ ng th i hư ng s n xu t
c a con gi ng ph i phù h p v i m c ñích, nhu c u c a s n xu t, c a th trư ng.
+ Công tác qu n lý gi ng c a cơ s ñư c th c hi n t t, xây d ng ñư c k ho ch ch n
t o và lo i th i/thay ñ i ñ c gi ng hàng năm.
+ Nuôi dư ng, chăm sóc con gi ng t t ñ ñ m b o cho con gi ng sinh trư ng, phát tri n
t t, phát huy t t ph m ch t con gi ng.
ð t ch c th c hi n t t vi c gây t o ñ c gi ng c n làm t t các bư c sau ñây:
+ Trư c h t c n ph i xây d ng ñư c k ho ch c th cho vi c l a ch n ñàn bê nghé ñ c
hàng năm v s lư ng, ch t lư ng, nhóm gi ng (theo hư ng s n xu t)... nh m ñ m b o cho
vi c thay th , b sung ñ c gi ng trong ñàn ho c ñáp ng nhu c u con gi ng c a th trư ng.
+ T ch c vi c ñánh giá, l a ch n ñàn trâu bò b m ñ th c hi n vi c ghép ñôi giao
ph i theo k ho ch xây d ng.
+ T ch c th c hi n quá trình ph i gi ng, nuôi dư ng, chăm sóc t t ñàn trâu bò cái ch a
nh m thu ñư c ñư c con có ch t lư ng t t nh t.
+ Ti n hành ñánh giá, ch n l c ñàn bê nghé ñ c khi cai s a, ñưa nh ng con bê nghé ñ c
ñ t yêu c u vào nhóm h u b ñ có k ho ch b i d c và ti p t c ch n l c làm ñ c gi ng sau
này.
- T o ngu n bê nghé ñ c b ng cách mua nh p t bên ngoài
Th c hi n vi c t o ngu n bê nghé ñ c gi ng theo phương th c này có ưu ñi m là ñơn
gi n hơn, th c hi n nhanh hơn, tuy nhiên chi phí s t n kém hơn, yêu c u k thu t và kinh
nghi m trong ch n l c con gi ng cao.
Căn c vào k ho ch s n xu t c a cơ s ho c nhu c u c a th trư ng, cơ s s n xu t c n
ph i l p k ho ch cho vi c mua nh p ngu n bê nghé ñ c gi ng c th cho t ng năm. Bê nghé
ñ c gi ng có th ñư c ch n mua t các cơ s s n xu t khác nhau, t các trung tâm gi ng
trong nư c ho c t nư c ngoài. Tuy nhiên c n ph i ñ c bi t tuân th các yêu c u v v sinh
thú y, ki m tra d ch b nh...trong quá trình mua, nh p con gi ng, n u không s gây lên nh ng
thi t h i nghiêm tr ng, ñ c bi t là v b nh d ch.
c. T ch c ch n l c và gây t o trâu bò cái gi ng
ð i v i b t kỳ ñàn cái sinh s n nào thì m t trong nh ng khó khăn l n nh t là xây d ng
ñư c ñàn cái h u b t t ñ thay th cho nh ng con cái sinh s n b lo i th i hàng năm hay ñ
tăng quy mô ñàn cái sinh s n. ð u tư vào trâu bò tơ là ñ u tư cho tương lai nên ph i ñ m b o
ñư c r ng nh ng con bò ñư c ch n l c sau này s ñ t t và lâu ñư c trong ñàn bò sinh s n.
Do v y, ngoài vi c ñánh giá theo ngu n g c (h ph ), vi c ch n l c trâu bò cái h u b có ý
nghĩa r t quan tr ng và là m t quá trình liên t c trong su t quá trình phát tri n c a nó. Có m t
vài giai ño n ñánh giá quan tr ng ñ quy t ñ nh lo i th i hay gi l i làm gi ng: lúc cai s a, t
1 năm tu i ñ n lúc ph i gi ng, sau ph i gi ng và sau khi bê ñ l a ñ u c a nó ñư c cai s a.
ð có th lo i th i nh ng con không ñáp ng ñư c yêu c u qua nh ng giai ño n này thì ph i
ch n nhi u bò h u b hơn s lư ng c n có ñ thay th ñàn.
Vào lúc bê h u b cai s a, ñánh giá chúng qua kh i lư ng, chi u ño và k t c u th hình
cũng như các tính tr ng quan tr ng khác. Lo i b nh ng con có k t c u th hình không ñ p và
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 35
phân lo i bê h u b trên cơ s kh i lư ng cai s a. Gi l i nh ng con n ng nh t nhưng không
quá béo. Sau l n lo i th nh t v n có dư kho ng 50% so v i s bò c n thay th ñàn. Ti p t c
ñánh giá ñàn bê tơ t 1 năm tu i cho ñ n khi ph i gi ng l n ñ u tiên. M t s con có th ph i
lo i th i trong giai ño n này do sinh trư ng kém hay có v n ñ v th hình.

50% t t nh t ñưa vào thay th ñàn
20 % x u Tr i nuôi bò ñ l a 2
nh t tr lên




Bê (90%)
Bê (90%)



Tr i nuôi bê t sơ sinh Tr i ki m tra bò ñ l a 1
ñ n cai s a
Bê ñ c Bê cái 25% 25% 50%




Bán gi ng
Toàn
Toàn b
b bê
bê cái
ñ c
20% x u nh t chuy n ñi gi t th t




Tr i nuôi bê ñ c t 1 Tr i nuôi bê cái t 1 ñ n
ñ n 12 tháng tu i 12 tháng tu i
Ch n bê ñ c làm gi ng t
nh ng bò cái t t nh t




Tr i v béo Tr i nuôi bò trên 1 tu i và
bò tơ




Gi t th t
25% x u nh t chuy n gi t th t



Hình 2.21: Sơ ñ t ch c ch n l c bò cái gi ng hư ng s a
Trong chăn nuôi trâu bò s a, hình th c t ch c ñánh giá và ch n l c bò cái qua kỳ ti t
s a th nh t ñư c áp d ng r ng rãi (hình 2.21). Vi c ch n l c bò cái theo năng su t cá th
k ti t s a ñ u tiên ñem l i hi u qu cao hơn so v i vi c ch n l c thông qua s c s n xu t c a
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 36
con m (ñánh giá theo ngu n g c). Ch n l c bò cái ñ l a 1 ñ thay th ñàn nh m m c ñích
nhanh chóng hoàn thi n ch t lư ng ñàn hay gi ng ñã ñư c th c hi n thành công nhi u nư c.
S c s n xu t s a c a bò ñ l a 1 có th ñư c ti n hành b ng cách v t s a ki m tra không dư i
3 l n/tháng và xác ñ nh ch t lư ng s a 1 l n/tháng. ð n cu i tháng th 6 c a chu kỳ cho s a
ti n hành ñánh giá phân lo i bò cái. Kho ng 50% nh ng con t t nh t ñư c chuy n vào ñàn cái
cơ b n. S còn l i tuỳ theo ch t lư ng có th bán gi ng ra ngoài hay chuy n ñi gi t th t/v béo.
Nơi nuôi ki m tra bò ñ l a 1 cũng có th ñ ng th i là nơi ki m tra ch t lư ng bò ñ c gi ng
theo ch t lư ng ñ i sau.
ð i v i bò th t, giai ño n quan tr ng ti p theo ñ ch n l c là vào kho ng 2 tháng sau v
ph i gi ng (45-60 ngày). Nh ng con này ñư c khám thai và t t c nh ng con không có ch a
ñ u ph i lo i th i. N u có nhi u bò có ch a hơn so v i s bò c n thay th ñàn thì gi l i
nh ng con có ch a s m hơn và bán nh ng con khác dư i d ng bò tơ ñã có ch a. Bư c ñánh
giá và ch n l c cu i cùng là vào lúc cai s a bê con l a ñ u. Nh ng con không có ch a l i sau
l a ñ ñ u hay bê con cai s a có ch t lư ng kém thì cũng nên lo i th i.

IV. PHƯƠNG PHÁP NHÂN GI NG TRÂU BÒ
Có hai phương pháp cơ b n ñ nhân gi ng trâu bò là nhân gi ng thu n và lai gi ng.
B t c m t chương trình gi ng nào cũng ñ u d a vào nhân thu n, lai gi ng ho c ph i h p c
hai bi n pháp này. Ngoài ra, hi n nay vi c s d ng bê ñ c trong ngành chăn nuôi bò s a và
các lo i bò lo i th i ñ nuôi l y th t cũng tr nên ph bi n.
4.1. Nhân gi ng thu n
a. M c tiêu c a nhân gi ng thu n
Nhân gi ng thu n (hay còn g i là nhân thu n) là cách cho giao ph i gi a ñ c và cái
thu c cùng m t gi ng ñ thu ñư c ñ i con mang 100% máu c a gi ng ñó. Phương pháp này
nh m n ñ nh, c ng c và nâng cao các tính tr ng mong mu n c a m t gi ng s n có.
- ð i v i các cơ s nuôi bò gi ng
Nh m có ñư c ti n b di truy n c n xây d ng các chương trình nhân gi ng thu n, trong
ñó nh ng cá th “t t nh t” ñư c ch n l c và ghép ñôi giao ph i ñ làm b m cho th h sau,
k t h p v i vi c lo i th i nh ng cá th kém ch t lư ng. Thông qua ch n l c ta s tìm ñư c và
ghép ñôi giao ph i nh ng con b m t t sao cho th h sau ti n b hơn th h trư c.
- ð i v i các cơ s nuôi bò thương ph m
Nhân gi ng thu n cũng ñư c áp d ng b ng cách cho t t c ñàn cái sinh s n ph i v i
ñ c cùng gi ng (con ñ c/tinh ñư c ch n l c). ð i v i các ñàn l n có th s d ng nhi u ñ c
gi ng cùng m t lúc, còn ñ i v i các ñàn nh thì toàn b bò cái có th ph i v i cùng m t con
ñ c. Tuy nhiên, nh m tránh giao ph i ñ ng huy t, nh ng con ñ c này c n ñư c thay khi mà
con gái c a chúng ñã ñ l n ñ ph i gi ng.
Nhân gi ng thu n có ưu ñi m là t o ra ñư c nh ng ñàn bê ñ ng ñ u hơn bê lai. Trong
nhân gi ng thu n hi n tư ng ñ khó thư ng không ph i là m t v n ñ như thư ng g p trong
lai gi ng (thư ng dùng bò ñ c thu c gi ng l n hơn). Tuy nhiên, nhân gi ng thu n cũng có
nh ng như c ñi m c a nó là không có ñư c ưu th lai và không ph i h p ñư c nh ng tính
tr ng t t c a nhi u gi ng. M c dù v y, nhân gi ng thu n là c n thi t ñ t o nguyên li u di
truy n cho lai gi ng. Nhân gi ng thu n thư ng ñư c áp d ng ñ i v i nh ng gi ng thích nghi
t t v i ñi u ki n chăm sóc nuôi dư ng và m t trư ng c a m t ñ a phương c th .
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 37
b. Các phương pháp nhân gi ng thu n
Trong nhân gi ng thu n có m t s phương pháp ñ c bi t sau ñây thư ng ñư c áp d ng
ñ nâng cao t c ñ c i ti n di truy n c a gi ng.


- Nhân gi ng theo dòng
Trong nhân gi ng thu n có th có áp d ng bi n pháp nhân gi ng theo dòng nh m phát
huy và c ng c th h sau nh ng ñ c tính t t xu t hi n nh ng các th ñư c ch n là con
ñ u dòng, t ñó có th nâng cao ch t lư ng c a ñàn và c a gi ng. N i dung c a nhân gi ng
theo dòng g m:
+ T o dòng: Phát hi n cá th có ch t lư ng t t thông qua ñánh giá ch t lư ng ñ i sau ñ
làm con ñ u dòng. Ghép ñôi giao ph i c n th n ñ có ñàn con cháu c a con ñ u dòng ñó ñ
l n hình thành nên dòng gia súc thu n có nh ng ch t lư ng ñ c thù n i b t.
+ Tiêu chu n hoá hoá dòng và xây d ng nhóm h t nhân c a dòng thông qua ch n l c
nh ng con ñáp ng ñư c yêu c u v ngo i hình th ch t và s c s n xu t theo tiêu chu n c a
dòng.
+ Ghép ñôi giao ph i gi a các cá th ñ c và cái cùng dòng ñ duy trì và c ng c nh ng
ñ c ñi m t t c a dòng ñó. Thông thư ng cho ghép ñôi giao ph i n i b dòng ñ i th ba (III-
III) ho c ñ i th ba v i ñ i th tư (III-IV).
+ Nhân gi ng chéo dòng: Cho nh ng các th thu c các dòng khác nhau giao ph i v i
nhau nh m ph i h p ñư c nhi u ñ c ñi m t t các dòng khác nhau nh m m c ñích kinh t
tr c ti p hay t o dòng m i.
- Nhân gi ng h t nhân theo sơ ñ hình tháp
ðây là mô hình nhân gi ng ñư c chia thành ba b c tương ng là: ñàn h t nhân, ñàn nhân
gi ng và ñàn thương ph m:
+ ðàn h t nhân là ñàn di truy n ưu tú thư ng ñư c nuôi trong các tr m tr i h t nhân c a
m t h th ng nhân gi ng. Ch c năng ñ u tiên c a ñàn h t nhân là s n xu t nh ng con ưu tú
theo m c tiêu ch n gi ng và phân ph i chúng ñ n các ñơn v nhân gi ng. Nh ng ñ c gi ng
sinh ra t ñàn cái h t nhân sau khi ñư c ch n l c s tham gia vào h th ng TTNT và có th
ph i (tinh) cho con cái t t c các ñàn t h t nhân ñ n thương ph m.
+ ðàn nhân gi ng thư ng ñư c nh ng nuôi các tr i nhân gi ng hay do nh ng h nông
dân có trình ñ qu n lý. Ch c năng ch y u c a ñàn nhân gi ng là m r ng v t li u di truy n
c a ñàn h t nhân ưu tú thành s lư ng l n hơn ñ chuy n t i ñàn thương ph m. Như v y, ñàn
nhân gi ng là m t s sao chép c a ñàn h t nhân g c phát tri n thành hai b c: m t b c là ñàn
h t nhân th t s còn b c kia là các v tinh c a ñàn h t nhân.
+ ðàn thương ph m là nh ng ñàn ñư c nuôi v i s lư ng l n ñ s n xu t ra gia súc
thương ph m (cho th t, s a). Nh ng con ñ c t ñàn nhân s ñư c ph i cho nh ng ñàn này ñ
c i ti n di truy n b ng con ñư ng TTNT. ð c gi ng ph i tr c ti p cho nh ng ñàn này có th
ñư c mua t ñàn h t nhân, ñàn nhân gi ng và cũng có th ñư c mua ngay t chính trong ñàn
s n xu t.
Có hai h th ng nhân gi ng h t nhân là h th ng nhân gi ng h t nhân ñóng và h th ng
nhân gi ng h t nhân m v i sơ ñ chuy n d ch gen như mô t hình 2.22.

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 38
Trong h th ng nhân gi ng h t nhân ñóng (A), ñàn h t nhân có nhi m v t o ra nh ng
con ñ c và cái ñ t thay th và cung c p cho các ñàn nhân gi ng. ðôi khi ngư i ta có th
nh p nh p b sung m t s ñ c và cái gi ng t các ñàn h t nhân khác (hay nh p t nư c ngoài
vào), nhưng không nh n ñ c hay cái gi ng t các ñàn nhân gi ng chuy n lên. ðàn nhân gi ng
có nhi m v ch y u là t o ra nh ng con ñ c và ñôi khi c cái gi ng cung c p cho các ñàn
thương ph m. Ngư i ta thư ng xuyên nh p ñ c gi ng và ñôi khi c cái gi ng t ñàn h t nhân
ñ thay th ñàn này, nhưng không ti p nh n nh ng con gi ng t các ñàn thương ph m chuy n
lên. ðàn thương ph m thư ng ti p nh n ñ c và ñôi khi c cái gi ng t ñàn nhân gi ng ñ s n
xu t ra gia súc thương ph m. Như v y, trong h th ng này ch có m t chi u chuy n d ch gen
t ñ nh tháp xu ng ñáy tháp. T c ñ c i ti n di truy n c a h th ng này ph thu c vào t c ñ
c i ti n di truy n c a ñàn h t nhân. N u trong h th ng này con ñ c ñư c nh p th ng t ñàn
h t nhân xu ng ñàn thương ph m (hay thông qua TTNT) thì t c ñ c i ti n di truy n c a c h
th ng s tăng lên.



§ùc v c¸i §ùc v c¸i
§ùc gièng H¹t §ùc gièng
gièng gièng
(TTNT) nh© (TTNT)
n
C¸c ® n §ùc Nh÷ng con
§ùc
nh©n gièng gièng tèt nhÊt gièng


C¸c ® n Nh÷ng con
thương ph m tèt nhÊt




A: Nh©n gièng h¹t nh©n ®ãng B: Nh©n gièng h¹t nh©n më

Hình 2.22: H th ng nhân gi ng h t nhân ñóng (A) và h t nhân m (B)
Trong h th ng nhân gi ng h t nhân m (B), vi c thay th v t li u g c cho ñàn h t nhân
ñư c l a ch n t c ñàn h t nhân và các ñàn nhân gi ng. Tương t , khi phát hi n th y nh ng
con gi ng t t các ñàn thương ph m ngư i ta có th chuy n chúng v ñàn nhân gi ng.
Thư ng thì ch có nh ng con cái là ñư c di chy n gi a các b c, còn con ñ c thay th ch ñư c
t o ra t ñàn h t nhân. Nh ng con cái t t nh t ñư c phát hi n t b c dư i có th ñư c chuy n
lên b c trên. Như v y, trong h th ng m này con v t (gen) ñư c phép di chuy n trong t t c
m i hư ng gi a ñàn h t nhân và các ñàn nhân gi ng (ho c ñàn thương ph m). So v i h th ng
ñóng thì h th ng m này cho phép ñ t ñư c t c ñ c i ti n di truy n nhanh hơn, gi m ñư c
nguy cơ giao ph i cânh huy t. Tuy nhiên h th ng nhân gi ng h t nhân m này ñòi h i vi c
qu n lý con gi ng và ngăn ng a lây lan b nh t t ph i t t hơn.
- Nhân gi ng h t nhân áp d ng công ngh gây r ng nhi u tr ng và c y truy n phôi
Ti n b di truy n trâu bò ch m hơn so v i gà và l n do chúng là gia súc ñơn thai
nên cư ng ñ ch n l c tương ñ i y u và do kho ng cách th h dài. S d ng công ngh gây
r ng nhi u tr ng và c y truy n phôi (MOET) cho phép t o ra ñư c nhi u bê nghé cùng m t

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 39
lúc t m i bò m và có th áp d ng trong nhân gi ng ñàn h t nhân ñ tăng t c ñ c i ti n di
truy n nhanh hơn. Trong h th ng này nh ng con cái h t nhân ñư c nuôi trong tr i ki m tra.
M i năm ch n ra m t s con ñ c bi t xu t s c và s d ng công ngh MOET ñ s n xu t ra
nhi u bê cái và bê ñ c. S bê cái sau khi ñ l a ñ u ñư c b sung vào ñàn h t nhân. Toàn b
bê ñ c ñư c nuôi dư ng và ñư c ñánh giá giá tr gi ng trên cơ s ñánh giá thành tích c a ch
em gái (nh MOET t o ra), t ñó ch n ra nh ng con t t nh t dùng cho s n xu t tinh ñông
l nh. Tinh c a nh ng ñ c gi ng này ñư c dùng ñ ph i cho ñàn cái h t nhân, ñ ng th i cũng
ñư c ph i cho các ñàn cái khác trong ñi u ki n s n xu t ñ i trà và có th ki m tra năng su t
con gái c a chúng trong ñi u ki n s n xu t.

4.2. Lai gi ng
a. M c tiêu c a lai gi ng
Lai gi ng là cho giao ph i nh ng cá th khác gi ng v i nhau hay nói m t cách khác là
lai gi a các gi ng v i nhau. Nh ng lý do cơ b n ñ th c hi n lai gi ng là:
- S d ng ưu th lai, có nghĩa là khai thác s c s ng và s c s n xu t vư t tr i có ñư c
con lai so v i các các th thu c gi ng thu n c a b m .
- Khai thác các ưu ñi m c a các gi ng khác nhau, có nghĩa là ñ t h p ñư c các ñ c
tính t t c a gi ng b và gi ng m trong th h con lai.
- Thay th ñàn, có nghĩa là s d ng các cá th con lai vào m c ñích sinh s n.
- T o gi ng, có nghĩa là t o ra gi ng m i trên cơ s t h p ngu n gen t các gi ng khác
nhau.
b. Các phương pháp lai gi ng trâu bò
Trong chăn nuôi bò có hai h th ng lai gi ng cơ b n là lai gi ng k t thúc và lai gi ng
liên t c. Ngoài ra, còn có nhi u h th ng lai gi ng khác ñư c xây d ng trên cơ s c a hai h
th ng cơ b n này, th m chí có h th ng lai gi ng trong ñó ñ i v i m t s tính tr ng thì s
d ng h th ng lai gi ng k t thúc và v i m t s tính tr ng khác l i s d ng h th ng lai gi ng
liên t c.
(1) H th ng lai gi ng k t thúc
ð c ñi m cơ b n c a h th ng lai gi ng k t thúc là t t c các cá th con lai ñ u ñư c bán
ñi hay nuôi ñ gi t th t, có nghĩa là nh ng cá th lai này không ñư c gi l i trong ñàn ñ ph c
v cho m c ñích t o gi ng. Vì th lai gi ng theo h th ng này còn ñư c g i là lai kinh t .
M t s ví d v lai k t thúc như sau:
+ Lai t o con lai F1: Dùng m thu n ch ng c a m t gi ng ph i v i b thu n ch ng c a
m t gi ng khác. Th h lai th nh t bi u hi n ưu th lai cao nh t gi a b t kỳ c p lai 2 gi ng
nào. B t l i chính c a s n xu t F1 là không có ưu th lai ñ i v i tính tr ng kh năng làm m vì
t t c các cá th m ñây ñ u là thu n ch ng. Con lai F1 ñư c dùng r ng rãi trong s n xu t ñ
v béo khai thác th t.
+ Lai ph n h i: Dùng cái lai F1 cho ph i v i m t trong hai gi ng ñ c t o nên chính F1
ñó. Ưu ñi m l n nh t c a phép lai này là các cá th m và th h con ñ u là t h p lai. Ví d ,
bò cái lai F1 (Brahman x Droughtmaster) ñư c ph i v i bò ñ c Droughtmaster ñ s n xu t
con lai mang 1/4 máu Brahman và 3/4 máu Droughtmaster. Ưu th lai v kh năng làm m có
th cao, ph thu c vào gi ng dùng ñ lai, nhưng thành ph n ưu th lai tr c ti p không th c c

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 40
ñ i trong phép lai ph n h i này vì thành ph n v t ch t di truy n c a gi ng b ñã có trong m
lai F1. Năng su t c a con lai ph n h i có th cao hơn F1 ñ i v i nh ng tính tr ng nh hư ng
b i dòng m .
+ Lai k t thúc 3 máu: Dùng cái lai F1 cho ph i v i ñ c c a m t gi ng th ba không
tham gia t o ra F1 ñó. Ví d , bò cái F1 (Brahman x Hereford) ñư c ph i v i ñ c Charolais ñ
s n xu t t h p lai 3 máu nuôi th t. N u gi ng ñư c ch n m t cách c n th n, t h p lai 3 máu
c a phép lai này có th s d ng ñ y ñ các y u t c a gi ng, ưu th lai cao c 2 thành ph n:
tr c ti p và m lai, ñ ng th i có m c ñ thay th ñàn cao.
+ Lai t o con lai F2: Dùng con cái F1 cho ph i v i ñ c F1. Ví d , bò cái F1 (BxH) ñư c
ph i v i ñ c F1 (BxH). M t ưu ñi m c a h th ng s n xu t F2 là c b , m và con ñ u là t
h p lai nên có ưu th lai cao. Th nhưng, F2 ch có 1/2 ưu th lai tr c ti p so v i F1. Ngoài ra,
th h lai th 2 (F2) có khuynh hư ng bi n ñ ng v i ph m vi l n hơn t h p lai 3 máu.
+ Lai t o con lai F1 4 máu: Dùng cái lai F1 cho ph i v i ñ c F1 nhưng các gi ng thu n
tham gia t o con cái F1 khác h n các gi ng thu n tham gia t o ra con ñ c F1. Ưu như c ñi m
chính c a phép lai này tương t như phép lai t o F2 nhưng ưu th lai tr c ti p ñây l n hơn so
v i phép lai t o F2. Ví d , cái F1(CxD) ph i v i ñ c F1(AxB) ho c ñ c F1(CxD) ph i v i cái
F1(AxB), ñ c và cái lai ñây ñ u ñư c s d ng ñ thay th ñàn bò sinh s n.
Các h th ng lai k t thúc trên có kh năng nâng cao năng su t s n xu t nh khai thác
ñư c ưu th lai. Tuy nhiên, b t l i l n nh t c a h th ng lai này là t t c các cá th c a th h
lai ñ u bán ñi, không gi l i v i m c ñích làm gi ng nên ñàn cái gi ng thu n thay th ph i
mua t nơi khác ho c t o ra t ñàn khác. ð i v i t t c các h th ng lai k t thúc, m t s lư ng
r t l n cá th cái thu n ch ng ph i ñư c nuôi ñ t o th h lai F1 mà nh ng con cái thu n
ch ng này thư ng có t l th thai và bi u th các tính năng làm m th p hơn so v i cá th cái
lai. Ngoài ra, do h u h t các cá th m thu n ch ng là c n thi t cho vi c thay th ñàn ñ s n
xu t các cá th thu n ho c t h p lai nên s lư ng con cái ñ ch n l c cho h th ng lai là r t
h n ch .
(2) H th ng lai gi ng liên t c
B t c s lư ng gi ng là bao nhiêu cũng có th tham gia h th ng lai t o gi ng liên t c.
Tính ch t cơ b n và ưu ñi m l n nh t c a h th ng lai gi ng ti p t c là cá th cái ñư c t o ra
t phép lai này ñư c s d ng ñ thay th ñàn cái sinh s n. Do t t c cái lai ñư c t o ra t phép
lai này ñư c s d ng ñ thay th ñàn nên cá th cái lai gi l i làm m có th ñư c ch n l c
m t cách kh t khe hơn. M t ưu ñi m n a c a phép lai này là cá th m và th h con ñ u là t
h p lai.
M t s ví d v h th ng lai liên t c như sau:
+ Lai luân h i chu n: Các cá th cái lai ñư c gi l i ñ thay th ñàn cái sinh s n và cho
ph i v i ñ c c a m t gi ng khác v i gi ng c a b ñã t o ra nó. Cá th cái lai ñư c ph i v i
ñ c c a m t gi ng mà nó có s lư ng gen ít nh t trong s các gi ng b m tham gia vào h
th ng lai t o. B t c bao nhiêu gi ng cũng có th tham gia vào h th ng lai luân h i chu n.
H th ng lai luân h i chu n có 2 gi ng tham gia ñôi lúc còn ñư c g i lai luân h i chu n.
Sau m t th i gian th c hi n phép lai luân h i này các cá th cái lai c a th h con s phân chia
thành 2 nhóm: m t nhóm ñư c ph i v i ñ c c a m t gi ng và nhóm th hai ñư c ph i v i
ñ c c a m t gi ng khác. C 2 nhóm này luôn có kho ng 2/3 v t ch t di truy n c a m t gi ng
và 1/3 c a m t gi ng khác. Trong phép lai này, các cá th lai nh ng th h ti p theo luôn có
2/3 thành ph n ưu th lai tr c ti p so v i th h con lai th nh t (F1). Như c ñi m chính c a
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 41
h th ng lai này là có th không s d ng cái lai ñ thay th ñàn vì t t c các gi ng tham gia
trong phép lai này ñã ñư c s d ng như là gi ng c a b .
Trong h th ng lai luân h i chu n có 3 gi ng tham gia có m t s ñi m r t linh ñ ng
trong tr t t c a gi ng. Vi c thay th ñàn trong h th ng lai luân h i chu n có 3 gi ng tham
gia có th ñư c s d ng gi ng như phương pháp lai luân h i chu n có 2 gi ng ñã trình bày
trên.
H th ng lai luân h i chu n có nhi u gi ng tham gia ñ u làm tương t như h th ng
lai luân h i chu n có 2 gi ng tham gia, b i vì h th ng lai luân h i chu n bao g m vi c s
d ng các nhóm khác nhau c a cá th cái tham gia t o gi ng. Lưu ý, phép lai này không thích
h p v i nh ng ñàn gia súc nh . H th ng này có th bi n ñ i b ng cách s d ng m t ñ c
trong vòng 2 năm cho m t nhóm cùng chăn th chung trên ñ ng c và sau 2 năm s ñ i m t
ñ c khác t m t ñàn khác trong h th ng lai t o này. Gi ng c a ñ c gi ng ñư c thay ñ i sau 2
năm và cách làm này s áp d ng cho trư ng h p có ñ c gi ng cùng tham gia trong h th ng
lai này. M c d u v y, m t s bò cái già có th gi l i trong ñàn khá lâu ñ s n xu t v i các
ñ c gi ng nh m gi m b t s gi ng s d ng trong phép lai này.
+ Lai luân h i F1 cũng tương t như h th ng lai luân h i chu n 2 gi ng lo i tr vi c s
d ng ñ c F1 thay vì ñ c thu n. N u ưu th lai gi a b t c c p gi ng nào cũng như nhau thì ưu
th lai c a m và con trong h th ng này cao hơn so v i trong h th ng lai luân h i chu n 2
gi ng. Ngoài ra, ưu th lai c a ñ c gi ng lai có th ñư c s d ng trong h th ng lai luân h i
F1 này.
+ Lai luân h i 3 gi ng bi n ñ i là h th ng có m t s tính ch t c a h th ng lai luân h i
2 gi ng và c a h th ng lai luân h i 3 gi ng chu n. Trong h th ng lai này có th khai thác
nh ng ưu ñi m ưu th lai cao khi s d ng m t gi ng mà bi u th ưu th lai cao hơn gi a nó
v i nh ng gi ng khác so v i gi a nh ng gi ng khác v i nhau. ðó có th là trư ng h p khi bò
Brahman bi u th ưu th lai v i các gi ng bò ôn ñ i cao hơn gi a các gi ng bò ôn ñ i v i
nhau.
Ví d sau ñây s ch ng minh phép lai luân h i bi n ñ i khi s d ng các gi ng Brahman,
Angus và Hereford. T t c bò cái ho c h u b cái mà b c a chúng là Angus ho c Hereford
ñ u ñư c ph i v i ñ c Brahman. Sau m t th i gian lai, nh ng con bê mà b c a chúng là
Brahman và ông ngo i là Hereford s là 2/3B, 4/15H và 1/15A. Nh ng cá th bê mà b là B
và ông ngo i là A s là 2/3B, 4/15A và 1/15H. Trong lúc ñó bê mà b là A s là 8/15A, 1/3B
và 2/15H.
H th ng lai này hy v ng có ưu th lai cao hơn h th ng lai luân h i chu n 2 gi ng như
B v i H ho c A. H th ng lai này cũng hy v ng có ưu th lai cao hơn h th ng lai luân h i
chu n 3 gi ng khi s d ng 3 gi ng B, H và A vì m t s bò cái h th ng lai luân h i chu n 3
gi ng mà b chúng là H ho c A có th cho ph i v i ñ c c a m t gi ng ôn ñ i khác so v i ñ c
B. Nh ng cá th bê sinh ra t phép lai này không ch có ưu th lai th p mà cũng ch có 1/7B.
T t c các cá th sinh ra t h th ng lai luân h i 3 gi ng thì ít nh t có 1/3B và ñó là thành
ph n di truy n c ñ nh.
+ Lai c i t o (hay còn g i là lai c p ti n) là h th ng lai gi ng mà ñ c thu n ch ng c a
m t gi ng nh t ñ nh, thư ng là gi ng cao s n, ñư c cho ph i v i nh ng cái lai t t nh t ñư c
t o ra qua các th h lai trong h th ng ñó. Sơ ñ 2.23 là m t ví d dùng bò ñ c HF ñ lai c i
t o v i bò cái n n Lai Sind Vi t Nam.


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 42
Trong lai c p ti n, con lai s tăng t l v t ch t di truy n c a gi ng b liên t c qua các
th h lai. Lai c i t o thư ng s d ng khi mu n ñưa m t gi ng vào m t vùng v i m t qu n th
nh . Cũng có th là do ñi u ki n nuôi dư ng và khí h u khó thích nghi v i m t gi ng cao s n
nh p n i nên ph i dùng phương pháp này trong lúc không th nuôi thu n ch ng gi ng nh p
n i ñó. B ng phương pháp lai c i t o t nh ng cá th cái c a m t gi ng ñã có ñây t trư c,
gi ng này ñư c tăng v s lư ng m t cách nhanh chóng hơn so v i n u chúng ch ñư c nhân
gi ng thu n.




Hình 2.23: Sơ d lai c p ti n gi a bò Holtein Fríesian (HF) v i bò
Lai Sin Vi t Nam


+ Lai liên t c t các cá th F1 t t nh t cũng tương t như lai c i t o nhưng ñây ñ c
F1 ñư c s d ng ch không ph i s d ng ñ c thu n. ði u ñó có nghĩa là duy nh t ñ c F1 c a
m t c p gi ng nh t ñ nh ñư c s d ng làm b còn m thì dùng các s n ph m lai t có trong
ñàn ñ thay th . Ưu th lai tr c ti p cao nh t các ñ c gi ng vì nó là F1, trong lúc ñó m và
con ñ u ch có 1/2 ưu th lai so v i F1. H th ng lai này có th là ñơn gi n nh t trong qu n lý
và d s d ng nh t cho ñàn nh và ch có m t ñ c gi ng trong ñàn.
+ Lai gây thành (hay còn g i là lai t h p) là lai t o gi ng m i t m t t h p lai c a
hai hay nhi u gi ng nh m ph i h p các ñ c tính t t c a nhi u gi ng l i. Lai gây thành không
có sơ ñ nh t ñ nh mà ph i căn c vào m c tiêu gây gi ng. Cách làm là l y trâu/bò gi ng n i,
gi ng ngo i, hay các gi ng khác nhau và con lai c a chúng cho giao ph i v i nhau, khi nào có
ñư c nh ng con sinh ra ñ t yêu c u thì cho t giao ñ c ñ nh thành gi ng m i.
Ưu ñi m c a gi ng t h p là s pha tr n c a các y u t gi ng mong mu n c a các gi ng
tham gia và gi ñư c ưu th lai ban ñ u c a t h p lai. N u m t gi ng ñư c hình thành t ñàn
n n F1, thì 1/2 ưu th lai ban ñ u c a t h p lai ñư c gi l i. Nhi u gi ng bò do lai t h p này
t o nên s d ng 5/8 lư ng v t ch t di truy n c a m t gi ng bò ôn ñ i và 3/8 thu c gi ng nhi t
ñ i (B). Kho ng 15/32 ưu th lai c a F1 ñư c gi l i trong nh ng gi ng bò ñư c t o thành
này. B t c s c n huy t nào gi ng v a t o thành s làm gi m ưu th lai gi l i.
(3) H th ng lai k t h p
M t h th ng lai k t h p là h th ng k t h p gi a m t s tính ch t c a h th ng lai k t
thúc và m t s tính ch t c a h th ng lai liên t c. M t h th ng lai k t h p ñư c nh ng ñ c
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 43
tính mong mu n c a c hai h th ng lai k t thúc và lai liên t c có th là ñ t ñư c trong nh ng
ñiêù ki n nh t ñ nh.
Không có gi i h n v kh năng phát tri n các h th ng lai k t h p. M t ví d v h
th ng lai k t h p ñư c g i là t h p lai ngoài. Trong h th ng lai này, m t ph n c a ñàn ñư c
gi l i tương t như h th ng lai luân h i chu n 2 gi ng nh m cung c p nh ng cá th cái ñ
thay ñàn ñ i vơí c 2 trư ng h p luân h i. M t gi ng th 3 ñư c s d ng ñ ph i v i nh ng
cái sinh ra t lai luân h i ñ t o ra con lai nuôi th t.

V. CHƯƠNG TRÌNH GI NG TRÂU BÒ
5.1. Phát tri n chương trình gi ng
Như ph n trên ñã ñ c p, có hai phương ti n ñ c i ti n ch t lư ng gi ng (di truy n) trâu
bò là ch n l c và lai gi ng. Ch n l c t o ra s ti n b liên t c và b n v ng v giá tr gi ng.
M t khác, lai gi ng t o cơ h i tăng năng su t nh vi c ph i h p các tính tr ng kinh t quan
tr ng có các gi ng khác nhau (b sung) và khai thác ưu th lai. Dù m t chương trình gi ng
trâu bò d a trên cơ s ch n l c, lai gi ng hay k t h p c hai (ví d lai gây thành t o gi ng
m i) thì nó cũng ph i ñư c xây d ng theo m t trình t có lôgic. Do v y, khi ñã có ñư c m t
sơ ñ nhân gi ng thích h p, c n xem xét các th t c ti p theo ñ phát tri n m t chương trình
gi ng. Các bư c c th g m:
a. Xác ñ nh m c tiêu nhân gi ng
Xác ñ nh m c tiêu nhân gi ng là xác ñ nh ñích c n ñ t ñư c ñ ñ nh hư ng cho chương
trình gi ng s th c hi n. Hay nói cách khác, xác ñ nh m c tiêu nhân gi ng là xác ñ nh “nhi m
v di truy n” cho nh ng gia súc gi ng. M c tiêu nhân gi ng ph i mô t ñư c các tính tr ng
c n ñư c c i ti n qua m i th h , trong ñó nói lên ñư c c t m quan tr ng tương ñ i gi a các
tính tr ng. M c tiêu nhân gi ng thông thư ng là m c tiêu kinh t , t c là l i nhu n mà ngư i
chăn nuôi bò mong mu n ñ t ñư c, nên nó ch y u bao g m các tính tr ng có ý nghĩa kinh t
quan tr ng (g i là các tính tr ng thu c m c tiêu nhân gi ng). Các m c tiêu nhân gi ng hư ng
t i các th trư ng khác nhau hay liên quan ñ n vi c s d ng các gia súc có vai trò khác nhau
thì có th r t khác nhau. M c tiêu nhân gi ng (H) có th ñư c hình dung m t cách t ng quát
như sau:
H = v1.G1+ v2.G2 + v3.G3 + v4.G4 +…
ñây, G là giá tr c a gi ng ñ i v i các tính tr ng khác nhau và v là giá tr kinh t tương
ng c a các tính tr ng ñó. Như ñã nói trên, giá tr kinh t c a tính tr ng ñư c ñ nh nghĩa như
là s thay ñ i l i nhu n c n biên có ñư c khi tăng ñư c m t ñơn v c a tính tr ng. Giá tr kinh
t c a tính tr ng ñư c ñánh giá khi m c nh n r ng t t c các tính tr ng khác không thay ñ i.
Tích c a giá tr kinh t và ñ l ch chu n c a các tính tr ng di truy n (t c vi.δgi, g i là giá tr
kinh t tương ñ i c a tính tr ng) thư ng ñư c s d ng ñ miêu t t m quan tr ng tương ñ i
c a tính tr ng ñ i v i m c tiêu nhân gi ng.
Theo Ponzoni và Newman (1989) có 4 bư c quan tr ng khi xác ñ nh m c tiêu nhân
gi ng như sau:
1) Nh n d ng h th ng nhân gi ng, h th ng chăn nuôi, và h th ng maketing (th
trư ng) liên quan ñ n nh ng con gia súc gi ng và ñ i sau c a chúng.
2) Xác ñ nh t t c các ngu n thu và các chi phí nh hư ng t i l i nhu n trong h th ng.


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 44
3) Xác ñ nh các tính tr ng sinh h c có nh hư ng t i thu nh p và chi phí (tính tr ng kinh
t ).
4) Xác ñ nh bi n ñ ng giá tr kinh t liên quan ñ n vi c tăng ñư c m t ñơn v m i tính
tr ng.
Khi l a ch n các m c tiêu cho m t chương trình gi ng thương ph m, ngư i s n xu t
con gi ng c n xem xét ñ n các yêu c u c a khách hàng (ngư i s n xu t bò thương ph m) b i
vì ñàn bò thương ph m s chuy n d ch theo hư ng mà ngư i s n xu t con gi ng ñã ch n. L i
nhu n là m c tiêu cơ b n c a h u h t các chương trình gi ng thương ph m. L i nhu n ñư c
quy t ñ nh b i: (1) chi phí ñ u vào, (2) hi u qu s n xu t và (3) giá tr các s n ph m s n xu t
ñư c. Nói chung r t khó có th ñánh giá tr c ti p ñư c s khác nhau v l i nhu n gi a các
chương trình gi ng khác nhau. Tuy nhiên, ñ thi t k ñư c nh ng chương trình gi ng thích
h p c n ph i có các tiêu chu n so sánh. Ba y u t nh hư ng t i hi u qu ho c l i nhu n c a
các chương trình gi ng thương ph m là (1) các ñ c ñi m c a gi ng ñư c s d ng (2) ưu th
lai (n u có) ñư c s d ng ñ i con (tr c ti p), m , ho c có th b và (3) các ñ c ñi m nh
hư ng t i hi u qu c a h th ng các gi ng ñư c s d ng làm b và làm m (các ñ c ñi m
truy n cho ñ i con và t o ñư c ưu th lai).
b. Xây d ng tiêu chu n ch n l c
M c tiêu nhân gi ng là cơ s ñ xây d ng tiêu chu n ñánh giá và ch n l c gia súc gi ng
nh m ñ t ñư c m c tiêu ñó. Tuy nhiên, trong các chương trình gi ng có th ch n l c tr c ti p
các tính tr ng m c tiêu nhưng cũng có th ch n l c gián ti p theo các tính tr ng khác d a vào
m i tương quan di truy n gi a các tính tr ng. Tiêu chu n ch n l c ñư c xây d ng d a trên
m t s tính tr ng nh t ñ nh (g i là tính tr ng ch n l c). M t ch s ch n l c ña tính tr ng ñư c
xây d ng h p lý là tiêu chu n ch n l c t t nh t ñ ñ t ñư c m c tiêu nhân gi ng ñã ñ ra
(xem m c 3.1). Tuỳ theo các m c tiêu nhân gi ng khác nhau mà các tiêu chu n ch n l c s
khác nhau. Hi n nay ñã có nhi u ph n m m máy tính tr giúp cho vi c xây d ng tiêu chu n
ch n l c ñ c gi ng. Ch ng h n, ph n m m BREEDOBJECT ñang ñư c áp d ng Australia
là m t chương trình như v y dùng ñ xây d ng ch s ch n l c nh m phân lo i ñ c gi ng bò
th t theo các m c tiêu gi ng ñã ñư c xác ñ nh.
c. Xây d ng sơ ñ ghi chép h ph và năng su t
Thu th p các thông tin v các tính tr ng thu c tiêu chu n ch n l c và h ph là c n thi t
cho vi c ñánh giá di truy n. Vi c thu th p các thông tin này ñòi h i ph i có m t h th ng theo
dõi và ghi chép ch t ch nh m ñ m b o ñư c m c ñ chính xác và th c t khi th c hi n. Ph i
căn c vào tiêu chu n ch n l c ñ thi t k h th ng bi u m u theo dõi các tính tr ng ch n l c
cho phù h p v i m i chương trình gi ng c th .
d. ðánh giá di truy n
Các s li u năng su t và h ph ñư c ph i h p ñ phân tích nh m ư c tính giá tr gi ng
(EBV) ñ i v i các tính tr ng khác nhau. Như ñã nói m t ph n trư c, nhi u mô hình th ng
kê và chương trình máy tính ñã ñư c xây d ng ñ s d ng vào m c ñích này. K t qu ñánh
giá di truy n là m t danh b v các con gi ng v i các giá tr gi ng ư c tính (EBV) khác nhau.
T các giá tr gi ng ư c tính này các ch s ch n l c có th ñư c tính toán cho các m c tiêu
nhân gi ng khác nhau.
Hình 2.24 là m t ví d cho th y k t qu tính toán 2 ch s ch n l c (Index) theo 2 m c
tiêu nhân gi ng khác nhau c a ph n m m BREEDOBJECT. M i giá tr gi ng ư c tính (EBV)
c a các tính tr ng khác nhau (do ph n m m BREEDPLAN tính ra trong các c t phía bên ph i
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 45
Index2) ñư c nhân v i m t h s gia quy n (tính khác nhau cho m i ch s ) r i c ng t ng l i
thành giá tr c a ch s ch n l c cho m i ñ c gi ng (Animal ID). Như v y, giá tr c a ch s
ch n l c c a m i ñ c gi ng thay ñ i tuỳ theo các m c tiêu nhân gi ng khác nhau, và do v y
mà v tr x p h ng c a t ng ñ c gi ng cũng thay ñ i theo các chương trình gi ng khác nhau.




Hình 2.24: Ví d v tính ch s ch n l c (index) và giá tr gi ng ư c tính (EBV) c a bò


e. S d ng các con v t ñã ñư c ch n l c
Vi c s d ng nh ng con gi ng nào (ñã ñư c ñánh giá và ch n l c) ph thu c vào các
quy t ñ nh v c u trúc di truy n c a qu n th nh m ñ t ñư c các m c tiêu nhân gi ng m t
cách t i ưu. Các quy t ñ nh này bao g m vi c ñánh giá ph m vi s d ng truy n gi ng nhân
t o, vi c phát tri n các ñàn h t nhân t t nh t và vai trò c a các gi ng cũng như các con lai
khác nhau. Các phương pháp ch n ph i c th ph i ñư c áp d ng cho nh ng cá th ñã ñư c
ch n l c nh m phát huy t t nh t nh ng ph m ch t quý c a con gi ng này.

5.2. Kinh doanh gi ng trong chăn nuôi trâu bò
Trong m t n n chăn nuôi trâu bò theo cơ ch th trư ng luôn luôn t n t i h th ng chăn
nuôi bò gi ng và h th ng chăn nuôi bò thương ph m. Nh ng ngư i s n xu t bò gi ng thu n
có th bán ph n l n ñàn gi ng c a h cho nh ng ngư i s n xu t gi ng thu n khác. M t khác,
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 46
ngư i s n xu t gi ng thu n cũng bán con gi ng cho nh ng ngư i s n xu t thương ph m vì h
liên t c c n có nh ng con bò sinh s n t t thu c gi ng ñó ñ s n xu t bê có ch t lư ng ngày
càng t t hơn.
Các nhà s n xu t con gi ng là nh ng ngư i t o nguyên li u di truy n cho nh ng ngư i
chăn nuôi bò thương ph m. H là nh ng ngư i ñ u tiên kinh doanh ñ thu l i nhu n. Khách
hàng c a h là nh ng ngư i s n xu t bò thương ph m. Các nhà s n xu t bò gi ng này cũng
kinh doanh thu l i nhu n. L i nhu n c a ngư i s n xu t ch u nh hư ng b i nhu c u c a
ngư i tiêu th s n ph m c a h . L i nhu n cho phép các nhóm ngư i này t n t i trong cùng
ngành hàng. L i nhu n xu t hi n khi giá tr c a thu nh p có ñư c vư t quá chi phí ñ u vào và
các chi phí s n xu t s n ph m. Trong ngành hàng bò th t ch ng h n, s n ph m ch y u là thân
th t, ngay c ñ i v i c trư ng h p bán con v t s ng. Chi phí s n xu t ch y u là th c ăn, ti n
mua con gi ng, ñi u ki n chăn nuôi và công lao ñ ng.
ð i v i ngư i chăn nuôi bò thương ph m, vi c mua con gi ng không ch ñơn thu n là
chi phí c a h th ng s n xu t mà còn t o ra nh hư ng thu n l i cho vi c v n hành c h
th ng ñó. ði u ñó có th do gi m ñư c các chi phí ñ u vào hay tăng ñư c thu nh p t ñ u ra,
ho c c hai. Ngư i s n xu t s n sàng (có ñ ng cơ) tr giá cao ñ mua bò gi ng n u như h
ñư c ñ m b o ch c ch n r ng l i nhu n c a h s ñư c tăng lên nh tăng kho n chi phí ñ u tư
cho con gi ng ch t lư ng t t.
ð i v i ngư i s n xu t bò gi ng, thu nh p chính có ñư c t vi c bán gia súc gi ng (hay
tinh và phôi). Vi c ñ u tư nh m c i ti n giá tr gi ng s làm tăng chi phí cho ngư i s n xu t
con gi ng vì h ph i ñ u tư thêm công lao ñ ng ñ ghi chép s li u, ñăng ký ki m tra, chi phí
máy tính... Tuy v y, ngư i s n xu t con gi ng cũng s n sàng (có ñ ng cơ) tăng ñ u tư cho các
chi phí ñó n u như h nh n th y rõ ràng thu nh p c a h s tăng lên nh nh ng kho n chi tăng
thêm này. Bán ñư c nhi u con gi ng hơn v i giá bán cao hơn s cho phép h ñ t ñư c ñi u
ñó.
G n ñây, nư c ngoài do yêu c u c a th trư ng th t ch t lư ng cao ngư i ta ñã ñ c p
t i vi c bán con v t trên cơ s thân th t c a chúng v i nhi u cách ñánh giá chính xác hơn và
tr ti n theo ch t lư ng th t. Ngư i ta hy v ng r ng cách qu n lý th trư ng này s thúc ñ y
nh ng ngư i chăn nuôi bò th t s n xu t ñư c thân th t có ch t lư ng t t hơn ñ bán cho ngư i
ch bi n. Cách này s tăng ñư c thu nh p và l i nhu n cho ngư i s n xu t n u như h tăng
ñư c kho n thu cao hơn các chi phí tăng thêm cho vi c c i ti n ch t lư ng th t. Nguyên t c
này công b ng và có l i chung cho c ngư i chăn nuôi thương ph m và ngư i s n xu t gi ng.
N u như thu nh p khi bán con gi ng t l v i l i nhu n mà khách hàng mong mu n thì ngư i
s n xu t gi ng s không có lý do gì mà không c g ng c i ti n ch t lư ng ñàn gi ng c a mình
nh m tăng năng su t cho h th ng s n xu t c a khách hàng. V n ñ là ch m c tiêu nhân
gi ng c a ngư i s n xu t con gi ng ph i ph n ánh ñư c nh hư ng c a con gi ng c a h bán
ra ñ i v i l i nhu n c a ngư i s n xu t bò th t thương ph m (khách hàng) sau khi h mua và
s d ng chúng làm gi ng.
Vi c áp d ng các chi n lư c c i ti n di truy n như ñã nói các ph n trên s cho phép
t o ra ñư c nh ng con gi ng ñáp ng ñư c yêu c u c a th trư ng. Tuy nhiên, các nhà s n
xu t gi ng ph i ph i cung c p ñ y ñ thông tin cho các khách hàng c a mình ñ h tin tư ng
vào vi c tr thêm ti n ñ mua nh ng con gi ng ñã ñư c c i ti n. Mu n v y ngư i ta ph i th c
hi n vi c ñánh giá di truy n trên m t s tính tr ng s n xu t và cu i cùng ph i h p các giá tr
gi ng ư c tính (EBV) theo nh ng tính tr ng ñó c a con v t thành m t con s duy nh t (ch s )
nói lên giá tr c a con gi ng theo m c tiêu l i nhu n c a khách hàng.

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 47
Hi n nay nư c ta vi c kinh doanh con gi ng chưa tuân theo ñư c nguyên t c ñ nh giá
theo giá tr gi ng như trên. Ngư i mua con gi ng không có thông tin và tr giá mua không d a
trên giá tr gi ng c a con v t mà thư ng ch căn c vào kh i lư ng và ñ tu i (trong ph m vi
m t gi ng). ðó là chưa nói ñ n hi n tư ng gây “s t gi ng” là m t ki u kinh doanh gi ng
không lành m nh và không b n v ng, gây r t nhi u thi t h i cho nh ng ngư i chăn nuôi ch y
theo “phong trào”. Vi c “s t gi ng” có th do c tình gây ra b i nh ng ngư i s n xu t gi ng
tr c l i, nhưng cũng có th “vô tình” gây ra b i nh ng ch trương và chính sách thi u các gi i
pháp ñ ng b làm n y sinh nh ng “phong trào” nh t th i không có n n t ng khoa h c và th
trư ng v ng ch c.

VI. T CH C VÀ QU N LÝ ðÀN
6.1. C u trúc ñàn
C u trúc (cơ c u) ñàn là t l % các nhóm gia súc theo gi i tính và ñ tu i trong m t cơ
s chăn nuôi. Ví d , ngư i ta chia ñàn thành các nhóm: ñ c gi ng, cái sinh s n, cái tơ, bê cái
trên 1 tu i và dư i 1 tu i, bê ñ c trên và dư i 1 tu i, ngoài ra có th có các nhóm nuôi th t và
v béo. T l các nhóm theo gi i tính và ñ tu i thay ñ i trong năm do có bê cái sinh ra,
chuy n t nhóm tu i này sang nhóm tu i khác, cũng như do lo i th i và gi t th t. T c ñ tái
s n xu t ñ u con, lư ng s n ph m (th t hay s a) thu ñư c ph thu c vào c u trúc ñàn cơ s .
Ngư i ta xác ñ nh cơ c u ñàn tuỳ theo hư ng s n xu t (s a, th t), ý nghĩa kinh t (gi ng,
thương ph m), ñ c ñi m t nhiên và kinh t c a m i vùng, mi n, các ñi u ki n c th c a cơ
s . ð ng th i ph i tính ñ n nhi m v phát tri n chăn nuôi và s n ph m, thành ph n theo tu i
ñàn, th i kì bán bê trên h u b và lo i th i bò cái.
Trong chăn nuôi trâu bò s a, tùy theo m c ñ tăng s bò cái trong ñàn mà s lư ng bê
sinh ra và s lư ng s a tăng lên, ñ ng th i t tr ng bê ñ c gi m vì ngư i ta bán nó ñ tu i
s m hơn. các cơ s thương ph m, ñ c bi t là trong vùng tiêu th s a nguyên, trong ñàn có
th có t i 60-65% bò cái n u không nuôi bê cái h u b tr c ti p ngay trong c s ñó. N u
chuyên môn hoá sâu vi c nuôi bò s a và bê h u b ñư c nuôi trong các cơ s khác thì t tr ng
bò cái có th tăng lên t i 80-85%. Trong trư ng h p này s n lư ng s a và s n ph m t s a
trung bình c a m i con tăng lên ñáng k .
Trong các cơ s gi ng t tr ng bò cái trong ñàn thay ñ i tuỳ th i gian bán bê. Bê gi ng
càng bán s m thì t l bò cái trong ñàn càng l n. các cơ s gi ng, khi bán bê 1 năm tu i t
tr ng bò cái thư ng chi m 50%. Tuỳ thu c vào th i kì s d ng và t l lo i th i bò cái mà s
lư ng bê gi l i h u b cũng thay ñ i. Th i kì s d ng càng ng n và t l lo i th i càng l n thì
s bê c n ph i thay th ñàn càng nhi u. ð tăng nhanh ch t lư ng c a ñàn c n nâng t l bê
h u b . Hàng năm chuy n 20-25% bê tơ vào nhóm bò cái và lo i th i m t ph n bò theo các ch
tiêu v s a s n xu t trong th i kì ti t s a ñ u tiên. Lo i th i hàng năm 20% bò cái cho phép
ñ i m i ñàn m 5 năm m t l n, gi t th t ñ 7-8 năm tu i.
Khi xác ñ nh c u trúc ñàn, s lư ng ñ u con trong các nhóm ít tu i (bò tơ, bê trên và
dư i 1 tu i) ph i nhi u hơn so v i yêu c u ph i thay th . N u trong ñàn bò có 60-65% bò cái,
ñ ñ m b o tái s n xu t bình thư ng thì c n có 15-17% bò cái tơ, 18-20% bê cái trên 1 tu i và
22-25% bê cái dư i 1 tu i. T t c bê không dùng làm h u b có th bán lúc 4-6 tháng tu i.
N u t l bò cái ít, ngư i ta ñ l i s bê ngoài h u b ñ bán th t ñ tu i trên 12 tháng tu i.
Trong chăn nuôi bò th t, t tr ng bê ngoài h u b trong m t cơ s tương ñ i l n. N u có
ñ t tr ng cây th c ăn và chăn th thì nuôi bê ñ n 1,5 tu i trư c khi chuy n vào v béo là h p

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 48
lý (hình 2.24). Trong trư ng h p này t tr ng bò cái trong ñàn chi m 35-40%, bò tơ b ng 20%
t ng s bò cái. nh ng vùng thâm canh chăn nuôi th p thì bê ñư c nuôi th t t i 2-2,5 tu i.
Trong trư ng h p này t tr ng bò cái gi m xu ng 30-35%, ñ ng th i t tr ng nh ng con ñ
nuôi th t và v béo tăng lên. Tăng t tr ng bê trong ñàn, tăng cư ng nuôi dư ng s tăng t ng
s và tr ng lư ng bình quân bán th t.
Khi c u trúc ñàn ñã ñư c xác ñ nh vi c tăng s lư ng s n ph m ñư c th c hi n ch y u
nh c i ti n gi ng và nâng cao trình ñ nuôi dư ng. Xu t phát t c u trúc ñàn, ngư i ta l p k
ho ch chu chuy n ñàn, quy t ñ nh th i kì chuy n nhóm tu i này vào nhóm tu i khác, bán th t,
cũng như vi c xu t nh p gia súc trong tr i. Trên cơ s chu chuy n ñàn ngư i ta l p k ho ch
s n xu t và nhu c u th c ăn… K ho ch chu chuy n ñàn ph i ñ m b o ñ u con c a cơ s cu i
năm phù h p v i c u trúc ñã ñ nh.



ðÀN BÒ CÁI SINH S N ðÀN CÁI TƠ



Bê bú s a (5 tháng)
Bò cái lo i th i hàng năm




Bê ñ c sau Bê cái




Bò cái tơ lo i th i
cai s a ñ n sau cai
1 tu i s añ n1


Bê ñ c Bê cái
13-18 13-18
tháng tu i tháng tu i BÁN




ðÀN V BÉO
(3 tháng)


Hình 2.24: T ch c và chu chuy n ñàn c a m t cơ s chăn nuôi bò th t

6.2. Tái s n xu t ñàn
Vi c tăng ñ u con trong m t cơ s ch u s chi ph i c a th i kì s d ng và kh năng sinh
s n c a bò cái. Th i gian b t ñ u ñưa vào s d ng và th i gian d n tinh l i sau khi ñ là hai
ch tiêu nh hư ng ñ n th i kì s d ng và kh năng sinh s n c a bò cái.
- Th i gian ñưa vào s d ng
Có ba y u t chính nh hư ng ñ n s thành th c sinh d c là kh i lư ng, tu i và gi ng,
trong ñó kh i lư ng ñư c coi là y u t quy t ñ nh. Ngư i chăn nuôi c n xác ñ nh kh i lư ng

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 49
cho bò ph i gi ng l n ñ u m t ñ tu i nh t ñ nh, trên cơ s ñó xây d ng m t chương trình
nuôi dư ng ñ ñ t ñư c kh i lư ng ñó v i m t th tr ng t t.
Trong ñi u ki n nuôi dư ng bình thư ng, s thành th c sinh d c bê cái b t ñ u t 6-9
tháng tu i, bê ñ c s t o tinh b t ñ u t 7-8 tháng. ð tránh th thai s m ñ tu i này, ph i
tách ñ c và cái riêng. Trong ñi u ki n bình thư ng, bê cái thành th c v sinh lý lúc 14-15
tháng tu i. ñ tu i này bê b t ñ u ñư c s d ng ñ tái s n xu t ñàn.
Th i gian ñưa vào s d ng quá s m hay quá mu n ñ u không t t. S d ng bê quá s m
s kìm hãm s sinh tru ng và có th nh hư ng t i ho t tính sinh d c v sau. Ph i gi ng s m
cho bê cái thư ng d n t i ñ khó, sinh bê y u và nh hư ng x u ñ n s c s n xu t, ñ c bi t
trong th i kì ti t s a ñ u tiên. Tuy nhiên, kéo dài th i kì nuôi dư ng, và ñưa bê vào s d ng
ch m, là không cho phép, vì h n ch phát tri n ñ u con, tăng h s ph i. Ph i gi ng mu n cho
bê cái s gi m lư ng s a, tăng các kho n chi phí v nuôi dư ng và chăm sóc.
Nhi u nghiên c u ñã cho th y r ng năng su t s n xu t c ñ i bò cái sinh s n các gi ng
ôn ñ i (Bos taurus) có th tăng lên n u bò ñ l a ñ u vào lúc 2 năm tu i (ph i gi ng lúc 14-15
tháng tu i). ð i v i bò nhi t ñ i (Bos indicus) có th ph i mu n hơn 6-12 tháng. M c tiêu này
có th ñ t ñư c thông qua vi c nuôi dư ng chăm sóc t t bò cái tơ h u b . Cho bò ñ vào lúc 2
năm tu i s tăng ñư c l i nhu n nh c t gi m ñư c chi phí cao v th c ăn và các kho n ñ u tư
khác ñ nuôi ñàn cái h u b .
Kh i lư ng lúc ph i gi ng l n ñ u thay ñ i tuỳ theo m i gi ng. Bò cái h u b vào th i
ñi m ph i gi ng l n ñ u c n ñ t ñư c 65-70% kh i lư ng trư ng thành, t c là ñ t kho ng
290-320 kg ñ i v i gi ng nh , 340-350kg ñ i v i gi ng l n. .
ð i v i bò th t, bò cái tơ nên ñư c ph i gi ng ph i gi ng 3 tu n s m hơn so v i ñàn bò
cái sinh s n b i vì bò ñ l a 1 c n có th i gian dài hơn ñ có bi u hi n ñ ng d c tr l i sau
khi ñ so v i bò cái ñã thành th c. Nh ng bò cái tơ ñư c ph i trư c ñàn cái sinh s n s ñ
s m hơn trong v ñ và s ñ ng d c l i bình thư ng như ñàn cái sinh s n ñư c ph i gi ng vào
năm sau. M t v ph i gi ng kéo dài 45 ngày là v a ñ cho bò cái tơ ñư c nuôi dư ng t t. Sau
ñó c n khám thai và lo i th i nh ng con không có ch a (ñưa ñi v béo).
- Th i gian ph i gi ng l i sau khi ñ
ð thu ñư c t ng kh i lư ng bê t i ña trong c m t ñ i bò thì nó ph i ñ m i năm m t
l a k t 2 năm tu i. Cho nên th i kì d n tinh t t nh t cho bò trong ñi u ki n cơ th bình
thư ng, nuôi dư ng h p lý là tháng th 2 sau khi ñ . ð i v i bò s a cao s n ñang v t s a th i
kì này tăng lên t ngày 70-90.
Khi xác ñ nh th i kì d n tinh l i sau khi ñ c n ph i tính ñ n tình tr ng s c kho , năng
su t c a con v t, cũng như các ñi u ki n c th c a cơ s chăn nuôi (nuôi dư ng, chăm sóc,
hư ng s n xu t, mùa v trong năm…). Bò ch th thai sau khi t cung và cơ quan sinh d c ñã
h i ph c. Cho nên d n tinh cho bò l n ñ ng h n ñ u tiên sau khi ñ thư ng ít có hi u qu
(ñ c bi t ñ i v i bò cao s n).
6.3. Qu n lý ñàn
a. Qu n lý cá th
ðánh s cá th cho t ng con là m t y u t quan tr ng trong qu n lý ñàn. Vi c ñánh s
cũng c n thi t ñ phân bi t bò trong ñàn c a ngư i này hay c a ngư i khác. ðánh s cá th
ph i ñư c áp d ng ñ i v i bê nghé ngay sau khi sinh ho c m i nh p vào ñàn.

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 50
M t s phương pháp ñánh s bò hi n ñang ñư c áp d ng g m: ñánh d u tai, s c , xăm
tai, ñóng d u lên s ng, móng ho c da. Vi c ñóng d u có th b ng s t nung hay ni tơ l ng. Có
th vi t s trên lông b ng nư c ôxy già, phun sơn màu ho c nhu m lông.
b. Quan sát ñàn và chăm sóc cá th
M c tiêu c a quan sát ñàn là ñ nh n th y ñư c các bi u hi n c a t ng cá th như s c
kho , ñ ng d c và tình tr ng ñ nh m có bi n pháp x lý k p th i. ðàn thư ng ñư c quan sát
khi trong chu ng, xung quanh chu ng và trên bãi chăn.
Chăm sóc cá th bao g m ki m tra thư ng kỳ v kh i lư ng, tiêm phòng, ñ ng th i có
nh ng ki m tra không ñ nh kỳ như khi giao ph i, c t móng, thi n và ñi u tr b nh t t. M c
tiêu c th c a vi c khám ñ nh kỳ ñư c xác ñ nh theo cơ c u ñàn và ph i ñư c ti n hành cho
t ng nhóm trong ñàn tuỳ theo chương trình d ñ nh trong năm. Ki m tra không ñ nh kỳ có th
ñư c ti n hành m t cách có hi u qu b ng cách c i ti n các phương pháp quan sát và t p h p
b i vì nh ng ki m tra này thư ng ñư c ti n hành v i các cá th .
c. Theo dõi và ghi chép
ð i v i m i tr i c n có s sách ghi chép và theo dõi sau:
- Nh t ký chu ng nuôi.
- Nh t ký k thu t (cho t ng lo i cán b k thu t)
- Nh t ký chu ng nuôi: M i ô chu ng c n có h sơ ghi chép l i toàn b các ho t ñ ng
di n ra ñó c a gia súc bao g m ngu n g c, ngày nh p vào, s lư ng gi i tính, v.v... Các lo i
thu c s d ng: ngu n g c, nhãn hi u, s hi u, vv... cũng ph i ñư c ghi chép l i.
- Các lo i s sách k thu t: H sơ cá th (ñ i v i bò sinh s n), h sơ chu chuy n ñàn,
s theo dõi ph i gi ng-sinh ñ , s theo dõi th c ăn và kh u ph n, s theo dõi thú y và b nh án.

VII. QU N LÝ PH I GI NG
7.1. Ghép ñôi giao ph i (ch n ph i)
Ghép ñôi giao ph i hay ch n ph i là ch n nh ng con ñ c và con cái ñã ñư c ch n l c
ñ cho giao ph i v i nhau nh m thu ñư c ñ i con có ñư c nh ng tính tr ng mong mu n theo
m c tiêu nhân gi ng. N u bi t ch n ph i ñúng ñ n thì không nh ng c ng c ñư c mà còn có
th phát tri n thêm nh ng tính tr ng và ch t lư ng mong mu n mà trư c ñó ñã ti n hành ch n
l c.
a. Các nguyên t c ch n ph i
- Xác ñ nh m c tiêu gi ng rõ ràng và tuân th phương pháp d ki n ñ ñ t m c tiêu ñó
thông qua nhân gi ng thu n hay lai t o.
- ð c gi ng ph i có ưu th di truy n cao hơn so v i con cái ghép ñôi v i nó.
- Tăng cư ng s d ng nh ng con xu t s c.
- C ng c di truy n ñ i sau nh ng ñ c ñi m t t có m t ho c hai bên b m .
- C i ti n ñ i sau nh ng ñ c ñi m không tho mãn b m .
- ðưa vào ñàn (dòng, gi ng) nh ng ñ c ñi m mong mu n m i b ng cách s d ng nh ng
con có nh ng ñ c tính mong mu n ñàn cơ b n hay gi ng (dòng) khác.
- ði u khi n m c ñ ñ ng huy t nh m không cho phép suy thoái c n huy t.
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 51
- Phát hi n và s d ng nh ng ph i h p t t nh t gi a nh ng nhóm (v m t di truy n) nào
ñó ñ ghép ñôi l p l i.
b. Các phương pháp ghép ñôi
- Ghép ñôi cá th
Trên cơ s các cá th ñã ñư c ñánh giá và ch n l c ti n hành ghép ñôi t ng cá th ñưc
và cái c th v i nhau. ð th c hi n ki u ghép ñôi này c n ph i bi t roc ñ c ñi m cá th ,
ngu n g c, ngo i hình và s c s n xu t (giá tr gi ng) c a m i con. Khi ghép ñôi ki u này ph i
xem xét ñ n nh ng k t qu tích c c c a vi c ch n ph i trư c ñó và k t qu ñánh giá ñ c
gi ng theo ñ i sau. Nói chung, ghép ñôi cá th ñòi h i công phu và t m , nên thư ng ch
ñư c áp d ng các cơ s gi ng.
- Ghép ñôi theo nhóm
ðàn cái ñư c chia thành các nhóm d a vào k t qu bình tuy n và m i nhóm ñư c ph i
gi ng v i m t nhóm ñ c gi ng có ph m ch t di truy n cao hơn. Phương pháp này thư ng
ñư c áp d ng v i các vùng có áp d ng TTNT và trong các cơ s chăn nuôi thương ph m. Có
th phân bi t ra hai lo i gh p ñôi theo ki u này:
+ Ghép ñôi theo nhóm có phân bi t: Trong s ñ c gi ng c a m t nhóm có 1 con gi vai
trò chính còn nh ng con khác ñóng vai trò thay th (d tr ).
+ Ghép ñôi theo nhóm ñ ng ñ u: Dùng 2-3 con ñ c gi ng tương t v ngu n g c và
ch t lư ng gi ng cho ghép ñôi v i các nhóm cái. Phương pháp này có th áp d ng ñ ki m tra
ch t lư ng di truy n c a các ñ c gi ng.
- Ghép ñôi cá th -nhóm
ðàn cái ñư c chia thành các nhóm theo ngu n g c, ñ c ñi m th hình và s c s n xu t.
M i nhóm cái ñư c ghép ñôi v i 1 ñ c gi ng có ch t lư ng di truy n cao hơn. Phương pháp
này thư ng ñư c áp d ng các ñàn gi ng và nh ng vùng có TTNT.
c. Các hình th c ch n ph i
Trong công tác gi ng trâu bò ngư i ta thư ng ph i h p các hình th c ch n ph i sau ñây
ñ nhanh chóng ñ t ñư c m c tiêu nhân gi ng:
- Ch n ph i theo huy t th ng
Ch n ph i theo huy t th ng là căn c vào m c ñ quan h huy t th ng (thân thu c) gi a
các cá th ñ c và cái ñ quy t ñ nh ghép ñôi (hay không ghép ñôi) giao ph i v i nhau. Có hai
lo i ch n ph i d a trên quan h huy t th ng như sau:
+ Giao ph i ñ ng huy t: Cho giao ph i gi a nh ng cá th có quan h huy t th ng v i
nhau (thư ng tính dư i 7 ñ i). Hình th c ph i gi ng này c n ñư c s d ng th n trong và
thư ng ch ñư c dùng khi c n c ng c m t vài ñ c tính t t nào ñó (thư ng là m i xu t hi n),
nh t là khi nhân gi ng theo dòng. Không nên áp d ng r ng rãi phương pháp này mà không có
ki m soát ch t ch vì d gây suy thoái c n huy t do làm tăng cơ h i ñ ng h p t c a các gen
l n x u.
+ Giao ph i không ñ ng huy t: Cho ghép ñôi nh ng con ñ c và cái không có quan h
huy t th ng hay có nhưng ñã quá 7 ñ i. Hình th c này nh m tránh nguy cơ suy thoái c n
huy t. Trong th c ti n s n xu t c n theo dõi ngu n g c cá th ñ có th ki m tra ñư c m i


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 52
quan h gi a ñ c (k c tinh khi TTNT) và cái gi ng trư c khi ph i gi ng nh m ñ m b o giao
ph i không ñ ng huy t.
- Ch n ph i theo tu i
Tu i c a con v t có liên quan ñ n s c kho , s c s n xu t, kh năng n ñ nh di truy n, do
v y ch n ph i gia súc trong ñ tu i thích h p tao cho bào thai có ss c sông cao, ñ i con kho
m nh và có s c s n xu t cao. Không nên cho nh ng con ñ c và con cái quá già hay quá non
giao ph i v i nhau. ð tu i ph i gi ng thích h p cho bò ñ c gi ng là 3-6 tu i ñ i v i hư ng
th t và 3-9 tu i ñ i v i hư ng s a. ð i v i bò cái ñ tu i ph i gi ng t t nh t là 3-9 tu i ñ i
v i bò th t và 3-7 tu i ñ i v i bò s a.


- Ch n ph i theo ph m ch t
+ Ch n ph i ñ ng ch t: Cho ghép ñôi nh ng ñ c và cái gi ng có nh ng ph m ch t t t
gi ng nhau (v th hình và tính năng s n xu t). Ch n ph i ñ ng ch t nh m duy trì ñ i sau
tính ñ ng hình, tăng s lư ng cá th ñ i sau có ki u hình và tính năng s n xu t mong mu n ñã
ñ t ñư c b m . Ch n ph i ñ ng ch t làm tăng tính n ñ nh di truy n và năng cao tiêu chu n
c a gi ng. Ch n ph i ñ ng ch t ch y u ñư c áp d ng các ñàn gi ng cao s n, ñ c bi t là khi
nhân gi ng theo dòng. Ch n ph i ñ ng ch t cũng có th áp d ng trong lai gi ng nh m t o ra
tính n ñ nh di truy n cho nh ng tính tr ng mong mu n.
+ Ch n ph i d ch t: Cho giao ph i gi a nh ng con ñ c và cái khác bi t nhau rõ r t v
m t ngo i hình và m t s tính năng s n xu t. Nói cách khác là ghép ñôi giao ph i gi a nh ng
cá th có nh ng ñ c tính t t khác nhau. M c ñích là thu ñư c ñòi sau nh ng cá th t p h p
ñư c nhi u ñ c tính t t t c hai phía b và m . Tuy nhiên, c n chú ý là không ñư c ghép ñôi
nh ng cá th có các tính tr ng ñ i l p nhau ñ hy v ng ñ i sau có ñư c s san b ng v tính
tr ng.
7.2. Phương th c ph i gi ng
Trong chăn nuôi trâu bò có th áp d ng phương th c ph i gi ng t nhiên (cho nh y tr c
ti p) hay th tinh nhân t o (TTNT).
a. Ph i gi ng t nhiên
Ph i gi ng t nhiên thư ng ñư c áp d ng ñ i v i các ñàn bò sinh s n thương ph m
hư ng th t nuôi theo phương th c chăn th ; ngoài ra nó cũng thư ng ñư c s d ng như m t
phương th c b sung cho TTNT. Khi áp d ng ph i gi ng t nhiên, t t nh t là cho ph i gi ng
theo mùa v có ki m soát, như th s t t hơn là th chung bò ñ c v i bò cái liên t c. Thông
thư ng m t mùa ph i gi ng kéo dài 45-60 ngày. K t qu là mùa sinh ñ ñư c rút ng n l i, làm
tăng kh năng có ñư c nh ng l a bê ñ ng ñ u ñ nuôi và bán cùng ñ t ñư c thu n l i v i giá
bán cao hơn. M t ưu ñi m n a c a vi c cho ph i gi ng và sinh s n theo v là có th t p trung
công vi c chăm sóc bò ñ trong m t th i gian ng n.
Th i gian mang thai c a bò kho ng 280 ngày. Do v y, c n ch n th i gian l y gi ng sao
cho bò ñ vào th i gian thích h p trong năm ñ có l i cho vi c chăm sóc nuôi dư ng cũng
như bán s n ph m. Khi quy t ñ nh mùa ph i gi ng c n chú ý ñ n ñ c ñi m th i ti t khí h u
trong năm ñ ñáp ng ñư c ñ y ñ ngu n th c ăn cho nhu c u c a bò.
ði u c t y u là ph i có ñư c trâu bò ñ c có ch t lư ng t t ñ duy trì ñư c năng su t
sinh s n t t c a ñàn cái. Nguyên t c ch ñ o là 1 bò ñ c ph trách 25 bò cái. Tuy nhiên, t l

Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 53
ñ m nhi m này có th thay ñ i tuỳ theo tu i và s c kho c a bò ñ c cũng như di n tích chăn
th .
ð có ñư c ñ c gi ng ch t lư ng t t các cơ s chăn nuôi bò th t quy mô nh /nông h có
th l a ch n m t trong các phương án sau:
- Mua chung bò ñ c gi ng t t và trao ñ i cho nhau.
- Thuê hay mư n bò ñ c gi ng c a tr i/h khác g n ñó.
Khi s d ng trâu bò ñ c gi ng cho ph i tr c ti p trong ñàn thì ph i có k ho ch luân
chuy n, trao ñ i ñ c gi ng gi a các ñàn nh m tránh hi n tư ng giao ph i c n huy t. Do v y,
m i ñ c gi ng thư ng ch gi l i trong ñàn t i ña là 2-2,5 năm khi nh ng con gái ñ u tiên c a
ñ c gi ng ñó ñã ñ n tu i ph i gi ng (15-18 tháng tu i).
b. Ph i gi ng nhân t o
Vi c s d ng bò ñ c cho nh y tr c ti p như trên s tăng nguy cơ lây lan b nh t t cũng
như d gây ch n thương. M t khác, ph i gi ng tr c ti p không cho phép khai thác t i ña
nh ng con ñ c có ch t lư ng gi ng cao. Do v y, hi n nay trong chăn nuôi bò, nh t là chăn
nuôi bò s a và các cơ s nuôi bò th t theo phương th c nuôi nh t ngư i ta thư ng áp d ng
phương pháp th tinh nhân t o (TTNT). Phương pháp TTNT cho phép không nh ng l a ch n
ñư c nh ng ñ c gi ng có ti m năng di truy n vư t tr i ñ t o ra nhi u ñ i con ch t lư ng cao
mà còn cho phép ph i gi ng d dàng cho ñàn bò cái ñư c gây ñ ng d c ñ ng lo t ñ thu ñư c
nh ng l a bê r t ñ ng ñ u. Tuy nhiên, ñ áp d ng TTNT r ng rãi ñòi h i ph i có h th ng h
t ng cơ s k thu t t t, ñ c gi ng ph i ñư c ch n l c khoa h c và ph i có ñ i ngũ d n tinh
viên lành ngh .
Sau khi ph i gi ng c n theo dõi bò cái chu kỳ ñ ng d c ti p theo (sau 18-24 ngày).
N u không th y bò không ñ ng d c l i thì có th là bò ñã có ch a. Tuy nhiên, cũng c n ph i
theo dõi ti p trong m t vài chu kỳ n a. Vi c khám thai là c n thi t ñ giúp phát hi n và lo i
th i nh ng bò cái không có ch a trong ñàn nh m gi m chi phí nuôi không bò sinh s n mà
không thu ñư c bê.

VII . CÔNG TÁC GI NG TRÂU BÒ NƯ C TA
8.1. Phương hư ng công tác gi ng
a. Phương hư ng chung:
L y gi ng trong nư c là chính, ñ ng th i coi tr ng vi c nh p n i m t s gi ng t t, nh t
là các gi ng có ngu n g c nhi t ñ i; ñ y m nh chăn nuôi trâu bò sinh s n, ch n l c thu n
ch ng ñ b o v ngu n gen và nâng cao ch t lư ng trâu bò n i, ñ ng th i ti n hành lai t o ñ
nâng cao t m vóc và s c s n xu t; th nghi m t o gi ng m i.
b. Phương hư ng c th
- ð i v i trâu:
Ch y u là nuôi thu n ch ng, ch n l c ñ nâng cao t m vóc, s c cày kéo và s c s n xu t
th t.
- ð i v i bò
+ Bò cày kéo: Nâng cao t m vóc và s c kéo b ng cách Sin hoá hoá ñàn bò n i.


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 54
+ Bò th t: Do bò Vàng Vi t Nam có s lư ng l n, kh năng thích nghi, kháng b nh t t
và ch u ñ ng kham kh t t, nhưng l i có năng su t th t th p, nên m t m t ph i ch n
l c ñ nâng cao th vóc và năng su t và ch t lư ng th t; m t khác ph i nh p n i bò th t
chuyên d ng và nghiên c u ñ lai t o ra nh ng gi ng bò th t phù h p v i ñi u ki n c a
nư c ta.
+ Bò s a: M t m t nh p n i nh ng gi ng bò cao s n ñ nuôi thích nghi nh ng vùng
khí h u cho phép, ñ ng th i ph i l i t o và gây gi ng m i theo hư ng s a phù h p v i
ñi u ki n t ng vùng trong nư c.
8.2. M t s chương trình gi ng trâu bò c a Vi t Nam
a. Nh p n i và nuôi thích nghi bò s a g c ôn ñ i
Nư c ta ñã t ng có nhi u th i kỳ nh p n i bò s a t các nư c khác nhau v i m t s
gi ng bò khác nhau. Trong ñ u nh ng năm 1960 bò lang tr ng ñen Trung Qu c ñư c nh p v
nuôi m t s nơi, trong ñó có Ba Vì (Hà Tây). T ng k t 10 năm sau ñó cho th y s n lư ng
s a b gi m 50%, kh i lư ng cơ th bò m gi m 25-30%, bê sơ sinh ch t 80% (H i Chăn nuôi
Vi t Nam, 2000). Tuy nhiên, sau ñó ñàn bò này ñư c chuy n lên M c Châu; do ñây có khí
h u mát m hơn và ñư c nuôi dư ng t t hơn nên s n lư ng s a d n d n ñư c nâng lên. ði u
này cho th y t m quan tr ng c a ñi u ki n khí h u và chăm sóc nuôi dư ng ñ i v i bò s a g c
ôn ñ i nh p n i.
ð c bi t ñáng chú ý là trong nh ng năm 1970, chúng ta ñã nh p khá nhi u bò s a
Holstein Friesian (HF) t Cuba v nuôi và nhân thu n t i các cao nguyên có khí h u mát m
như M c Châu (Sơn La) và ð c Tr ng (Lâm ð ng). K t qu theo dõi trên ñàn bò này qua m t
s th h ñ u nuôi t i M c Châu t 1978 ñ n 1986 (b ng 2.1) cho th y m c dù bò HF này ñã
ñư c “nhi t ñ i hoá” Cuba nhưng khi sang nuôi Vi t Nam v n gi m năng su t s a và th
vóc qua các th h . Năng su t s a tính bình quân trên toàn ñàn cũng gi m rõ qua các năm ñ u
nuôi thích nghi M c Châu và t l s y thai ñ non r t cao. M t khác, bò HF thu n nuôi
M c Châu d b m c b nh ký sinh trùng ñư ng máu (nh t là v mùa hè do ve phát tri n
m nh), b nh viêm vú và các b nh s n khoa khác, do v y mà t l lo i th i hàng năm khá cao.
Tuy nhiên, m t y u t r t quan tr ng làm gi m su t năng su t c a ñàn bò HF này trong nh ng
năm (và th h ) sau là ñi u ki n chăm sóc nuôi dư ng kém do s lư ng ñ u con tăng trong khi
ñ ng c chăn th b thoái hoá d n.
B ng 2.1: Năng su t s a và sinh s n c a bò Holstein thu n nuôi t i M c Châu

Th h bò HF
Th h g c Th h con Th h cháu
Năng su t s a (kg/chu kỳ 1) 4099 3445 3348
Tu i ñ l a 1 (ngày) 940,1 955,3 1064,4
Kho ng cách l a ñ (ngày) 439,6 438,1 450,9
Kh i lư ng bê sơ sinh (kg) 36,1 31,7 30,4
Ngu n: Nguy n Xuân Tr ch và Lê Văn Ban (1994)
Trong nh ng năm g n ñây, m t m t do các th h bò HF v sau sinh ra trong nư c ñã
thích nghi t t hơn v i ñi u ki n khí h u, m t khác do chăn nuôi bò s a có lãi, vi c ñ u tư cho
chăm sóc nuôi dư ng bò ñư c t t hơn nên năng su t s a c a bò ñã tăng lên liên t c qua các
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 55
năm. ð c bi t, nh ng vùng mát m có nhi t ñ dư i 22OC và có ñi u ki n chăm sóc nuôi
dư ng cũng như v sinh thú y t t thì vi c nuôi ñư c bò HF thu n ch ng r t kh quan.
G n ñây m t s lư ng khá l n bò HF và bò Jersey ñư c nh p t M , Australia và New
Zealand v nuôi nhi u vùng khác nhau trong nư c, k c ñ ng b ng và nh ng nơi l n ñ u
tiên chăn nuôi bò s a. Cho ñ n nay, m t s nơi cho th y k t qu khá t t, nhưng nhi u v n ñ
v s c kho , b nh t t và năng su t th p cũng ñã x y ra. C n ph i có thêm th i gian dài hơn
n a m i ñánh giá ñư c kh năng thích nghi c a nh ng bò này trong ñi u ki n c a các vùng
khác nhau c a nư c ta. Tuy nhiên, c n ph i coi vi c nh p này là nh p ngu n gen và là m t
gi i pháp tình th và ph i h t s c th n tr ng b i vì vi c nuôi thích nghi nh ng bò này s g p
r t nhi u khó khăn, nh t là khi nuôi vùng ñ ng b ng (nóng m) và/hay chưa có kinh nghi m
chăn nuôi bò s a.
Nói chung, bò cao s n g c ôn ñ i ch thích nghi t t v i ñi u ki n nhi t ñ và m ñ
th p. Hơn n a, ph i có kĩ thu t chăm sóc nuôi dư ng và v sinh thú y r t t t m i phát huy h t
ti m năng c a chúng. Do v y, ch nên nuôi thu n ch ng bò cao s n g c ôn ñ i nh ng vùng
khí h u mát m , có ñi u ki n chăm sóc, nuôi dư ng và thú y t t. ð c bi t, v n ñ chu ng tr i
và các gi i pháp ch ng nóng ñ gi m stress nhi t cho bò nh p n i có ý nghĩa h t s c quan
tr ng.
b. Nh p n i và nhân thu n bò th t chuyên d ng
T nh ng năm 1970 ñ n nay nư c ta ñã nh p m t s bò th t thu c các gi ng khác nhau
không ch ñ lai t o mà còn ñ nhân thu n. Năm 1975 chúng ta ñã nh p 225 bò Zebu Cuba là
gi ng bò ñư c t o nên t bò Brahman, bò Indobrazil và bò Gyr. ðàn bò này khi nh p v ñư c
nuôi t i Phú Mãn và Trung tâm gi ng Mocada (Hà Tây). Do ñàn bò này có tu i ñ l a ñ u
mu n, kho ng cách l a ñ dài, hơn n a do màu s c lông không phù h p v i th hi u c a nông
dân mi n B c, nên ñàn bò Zebu này không phát tri n. T năm 1988 ñàn bò này ñư c chuy n
vào nuôi tai Nông trư ng bò gi ng mi n Trung (Khánh Hoà). Năm 1997 m t s bò cái gi ng
Brahman (200 con) ñã ñư c nh p t Cuba v nuôi Phùng Thư ng (Ninh Bình).
Trong th i gian g n ñây do nhu c u tiêu th th t ch t lư ng cao trong nư c tăng lên nên
nhi u ñ a phương như Tuyên Quang, Sơn La, TP H Chí Minh… ñã nh p m t s lư ng khá
l n bò th t nhi t ñ i t Australia (bò Brahman và Droughtmaster) v ñ nhân thu n. K t qu
bư c ñ u cho th y vi c chăn nuôi các gi ng bò th t chuyên d ng này có tính kh thi cao, ñơn
gi n hơn chăn nuôi bò s a.
c. Chương trình c i ti n ñàn bò Vàng Vi t Nam
Chương trình c i ti n ñàn bò Vàng Vi t Nam ñư c th c hi n b ng cách s d ng bò ñ c
ngo i g c nhi t ñ i có t m vóc l n hơn như Red Sindhi, Shahiwal hay các lo i bò Zê-bu khác
cho ph i gi ng v i bò cái ñ a phương ñ nâng cao t m vóc và năng su t. Quá trình c i ti n ñàn
bò Vàng c a Vi t nam như trên th c t ñã ñư c th c hi n t ñ u th k trư c, nhưng m i
chính th c tr thành chương trình qu c gia kho ng 30 năm nay và ñư c g i là Chương trình
Sin hoá ñàn bò Vàng. Các gi ng bò Zê-bu ñã ñư c nh p vào nư c ta trong th i gian qua trong
chương trình c i t o ñàn bò này như sau:
- Bò Red Sindhi và bò Sahiwal nh p t Pakistan trong thòi gian 1985-1987.
- Bò Brahman ñ và tr ng nh p t Cu-ba năm 1987 và t Australia trong nh ng năm
2001-2005.


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 56
Bò lai sinh ra nói chung là phù h p v i phương th c s n xu t ña canh c a ta, thích nghi
t t v i ñi u ki n th i ti t nóng m, nghèo dinh dư ng cũng như ñi u ki n chăm sóc qu n lý
c a Vi t Nam. Bò lai có t c ñ sinh trư ng và phát tri n khá t t, ưu vi t hơn h n gi ng bò ñ a
phương.
d. Chương trình lai t o gi ng bò th t và bò s a
Khi ñã t o ñư c bò lai Sin/Zê-bu, nh ng con lai này ñư c s d ng chúng làm cái n n ñ
ti p t c lai t o v i các gi ng bò th t và bò s a cao s n nh m t o ra các con lai hư ng s a hay
th t phù h p v i ñi u ki n nhi t ñ i c a Vi t Nam.
Nh m t o ra bò lai hư ng s a, nư c ta ñã cho lai ph bi n gi a bò ñ c Holstein v i bò
cái Lai Sind (hình 1-19). Ngoài ra bò Vàng, bò Sind hay bò Sahiwal thu n cũng ñã ñư c dùng
ñ lai v i bò ñ c Holstein. Bò lai hư ng s a hi n nay này có các m c máu Holstein Friesian
(HF) khác nhau tuỳ theo th h lai: F1 (1/2 HF), F2 (3/4 HF), F3 (7/8 HF) hay F2 (5/8 HF).
Th c t hi n nay ñàn bò s a nư c ta ch y u là các lo i bò lai mang máu HF này.
Nhìn chung, th vóc và s c s n xu t c a các lo i bò lai này không ch ph thu c vào t
l máu bò Holstein mà còn ph thu c vào t l máu Sin hay Sahiwal (t bò m ). T l máu bò
Holstein càng cao thì ti m năng cho s a càng cao, nhưng kh năng thích nghi v i khí h u
nhi t ñ i càng kém. T l máu Sind/Sahiwal trong bò cái n n càng cao thì t m vóc và năng
su t s a c a con lai càng t t.
B ng 2.2: M t s ch tiêu v s c s n xu t s a, sinh s n và s c kho c a bò lai (HF x Vàng
VN) nuôi t i TP H Chí Minh

Ch tiêu theo dõi Lo i bò lai
F1 (1/2 HF) F2 (3/4 HF) F3 (7/8 HF)
Năng su t s a (kg/chu kỳ) 3671 3858 3457
T l m s a (%) 3,8 3,7 3,7
T l protein s a (%) 3,3 3,3 3,2
S l n ph i/th thai 1,7 1,9 2,1
T l viêm vú (%) 2,0 7,4 5,0
Kho ng cách l a ñ (ngày) 440 457 461
T l lo i th i năm ñ u (%) 5,0 6,3 7,9
Nh p th /phút (ban trưa) 41,8 45,7 49,7
Ngu n: Nguy n Qu c ð t (1999)
Theo dõi các lo i bò lai có máu bò Holstein cho th y r ng nói chung bò F2 (3/4 HF)
cho k t qu t t nh t khi ñư c nuôi các vùnh ñ ng b ng (b ng 2.2). Tăng t l máu bò
Holstein lên cao hơn n a (7/8 HF) thì bò d b stress nhi t, gi m năng su t s a và gi m kh
năng sinh s n. Tuy nhiên, m t s kh o sát g n ñây nh t cho th y n u ñư c nuôi dư ng và có
gi i pháp ch ng nóng t t thì bò lai F3 (7/8 HF) cũng có th cho năng su t s a cao hơn bò F2
(3/4 HF) ngay c trong ñi u ki n ñ ng b ng.
Vi t Nam cũng ñã nh p bò ñ c gi ng và tinh ñông l nh bò Jersey và Nâu Thu Sĩ
dùng ñ lai v i bò cái Lai Sin (LS), bò Vàng và c v i bò cái lai F1, F2 (HF x LS). Tuy nhiên,
Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 57
do năng su t s a c a con lai kém xa so v i bò lai v i bò Holstein, hơn n a do màu lông không
h p v i th hi u c a ngư i nuôi, nên vi c lai tao v i bò này không có hư ng phát tri n thêm.
Xu t phát t yêu c u tiêu th th t bò và ñ t ng bư c t o ra ñàn bò th t Vi t Nam, t
nh ng năm 1970 m t s gi ng bò th t (dư i d ng ñ c gi ng hay tinh ñông l nh) như bò
Brahman, Charolais, Limousin, Hereford, Simmental, Droughtmaster, Santa Gertrudis, v.v. ñã
ñư c nh p ñ ph c v chương trình lai t o. Con lai gi a các gi ng bò th t chuyên d ng này
v i cái n n ñã ñư c c i ti n cho năng su t tương ñ i t t. Ví d : con lai gi a bò cái Lai Sin v i
bò th t Charolais có th tăng tr ng 500-800 g/ngày, kh i lư ng hơi lúc 24 tháng tu i có th ñ t
300 kg v i t l th t x kho ng 52-54%. Tuy nhiên hi n t i bò lai hư ng th t ch t lư ng cao
v n chưa ñư c nuôi r ng rãi trong nư c.

8.3. H th ng truy n gi ng nhân t o bò
H th ng truy n gi ng nhân t o bò c a nư c ta ñã có t hơn 30 năm nay và tr i qua nhi u
th i kỳ thay ñ i v cơ ch qu n lý khác nhau. Hi n t i, m t h th ng d ch v truy n gi ng nhân
t o bò c a c nư c bao g m:
a. Trung tâm bò ñ c gi ng
Trung tâm bò ñ c gi ng ñ u tiên do Chính ph Cuba giúp ñ xây d ng nư c ta là
trung tâm Moncada (Ba Vì , Hà Tây). Cho ñ n nay, Trung tâm này v n là trung tâm bò ñ c
gi ng duy nh t có nhi m v nuôi ñ c gi ng bò cao s n và s n xu t tinh ñông l nh cung c p
cho các chương trình gi ng bò th t và bò s a trong c nư c. Hơn 30 năm qua, tinh ñông l nh
c a Trung tâm Moncada ñã dư c s d ng cho chương trình c i ti n ñàn bò Vàng và chương
trình phát tri n bò s a c a c c nư c. Thông qua các d án trong và ngoài nư c, Trung tâm
hi n nay ñã ñư c nâng c p v cơ s h t ng, tăng cư ng ch t lư ng bò ñ c gi ng và thi t b k
thu t cho s n xu t và ch bi n tinh. Trung tâm hi n s n xu t hai d ng tinh ñông l nh là tinh
viên và tinh c ng r .
K thu t s n xu t tinh viên ñư c ñưa vào nư c ta t nh ng năm 1970, do s giúp ñ v
tài chính và công ngh c a Cuba, ñư c xem là hi n ñ i nh t th i ñó. Tuy nhiên, sau 30 năm k
thu t này hi n ñã l c h u so v i th gi i, song do các ñ a phương chưa chuy n ñ i k p v k
thu t cũng như d ng c cho TTNT nên ta v n duy trì s n xu t tinh viên. Dây chuy n s n xu t
tinh c ng r theo k thu t hi n ñ i ñư c l p ñ t năm 1997 v i công xu t t 800 nghìn ñ n 1
tri u li u/năm.
Hi n t i, Trung tâm có 50 bò ñ c gi ng, trong ñó 20 bò ñ c gi ng s a và 30 bò ñ c
gi ng th t. Gi ng bò s a ch y u là bò ñ c Holstein Friesian, Jersey và bò ñ c F2 (3/4HF).
Các gi ng bò th t ch y u là Red Sindhi, Sahiwal, Brahman, Limousin, Chairolais, Simmental
và Droughtmaster. Vi c ñánh giá giá tr gi ng cho bò ñ c gi ng Trung tâm này cho ñ n nay
v n chưa th c hi n ñư c.
b. Các xí nghi p cung ng v t tư k thu t và d ch v ph i gi ng bò
+ Các xí nghi p vùng: Hi n t i c nư c có 4 xí nghi p TTNT vùng t i Thanh Hoá, Ngh
An, Nha Trang và TP H Chí Minh. Các xí nghi p này có các nhi m v như sau: 1) d ch v cung
c p tinh ñông l nh và các v t tư ph i gi ng cho các tr m t nh, huy n và các cá nhân làm TTNT


Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 58
bò, 2) t ch c các l p t p hu n v k thu t TTNT bò cho c p t nh và huy n 3) d ch v và h p
ñ ng ph i gi ng bò b ng TTNT trong ph m vi vùng.
+ Các tr m TTNT t nh: Các tr m này có các nhi m v như sau: 1) d ch v cung c p tinh
ñông l nh và các v t tư ph i gi ng cho các tr m huy n và các cá nhân làm TTNT bò, 2) t ch c
các l p t p hu n v k thu t TTNT bò cho c p huy n, xã 3) chuy n giao các ti n b k thu t v
chăn nuôi bò cho nông dân, 4) d ch v ph i gi ng b ng TTNT cho bò trong t nh.


CÂU H I VÀ BÀI T P:
1. Trình bày ñ c ñi m ngo i hình, tính năng s n xu t và kh năng thích nghi c a trâu Vi t Nam và
trâu Mura.
2. Trình bày ñ c ñi m ngo i hình, tính năng s n xu t và kh năng thích nghi c a bò Vàng Vi t Nam
và bò Lai Sin.
3. Trình bày ñ c ñi m ngo i hình, tính năng s n xu t và kh năng thích nghi c a m t s gi ng bò s a
ñã nh p n i vào Vi t Nam.
4. Trình bày ñ c ñi m ngo i hình, tính năng s n xu t và kh năng thích nghi c a m t s gi ng bò th t
chuyên d ng.
5. Các tính tr ng ch n l c chính trâu bò?
6. Phương pháp ch n l c trâu bò ñ c gi ng?
7. Phương pháp ch n l c trâu bò cái gi ng?
8. Trình bày m t sơ ñ t ch c ñánh giá và ch n l c trâu bò ñ c gi ng.
9. Cách t ch c gây t o ñ c gi ng cho m t cơ s chăn nuôi bò sinh s n?
10. Trình bày m t sơ ñ t ch c m ng lư i ñánh giá và ch n l c trâu bò cái gi ng .
11. Phương pháp nhân gi ng thu n ñ i v i trâu bò?
12. Phân tích các phương pháp lai gi ng trâu bò?
13. Các bư c xây d ng và th c hi n m t chương trình gi ng trâu bò?
14. Phân tích ho t ñ ng kinh doanh gi ng trong ngành chăn nuôi trâu bò.
15. Th nào là c u trúc ñàn? Phân tích các y u t chi ph i c u trúc ñàn c a m t cơ s chăn nuôi trâu
bò.
16. Tính toán t ch c ñàn (s lư ng và t l ñ u con m i lo i, sơ ñ chu chuy n ñàn) cho m t cơ s
chăn nuôi bò s a có m c tiêu s n xu t 1000 t n s a/năm. Cho bi t, ñây là m t cơ s chăn nuôi
khép kín (tr bê ñ c), áp d ng TTNT, năng su t s a bình quân là 4000kg/cái/năm, kho ng cách
l a ñ là 14 tháng. Các ñi u ki n khác ñư c phép t ch n m t cách h p lý nh t (có bi n lu n).
17. Nguyên t c ch n ph i, các phương pháp và hình th c ghép ñôi giao ph i ñ i v i trâu bò?
18. Phân tích ưu và như c ñi m c a các phương th c ph i gi ng cho trâu bò.
19. Phân tích phương hư ng và các chương trình gi ng trâu bò hi n ñã có nư c ta.
20. ðánh giá hi n tr ng và nêu ñ nh hư ng cho h th ng qu n lý gi ng và công tác gi ng trâu bò
nư c ta.




Trư ng ð i h c Nông nghi p 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò --------------------------------------------- 59
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản