Giáo trình: Cơ sở văn hóa Việt Nam - Lê Chí Dũng

Chia sẻ: cuulong24

Thế kỷ XX đã khép lại. Trong thế kỷ này loài người đã nếm trải những đau khổ, chết chóc do hai cuộc chiến tranh thế giới, nhiều cuộc chiến tranh cục bộ, địa phương gây ra vì những mâu thuẫn của chủ nghĩa đế quốc

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Giáo trình: Cơ sở văn hóa Việt Nam - Lê Chí Dũng

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT




GIAÙO TRÌNH
CÔ SÔÛ VAÊN HOAÙ VIEÄT NAM



LEÂ CHÍ DUÕNG




1997
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -2-


MAÁY LÔØI NOÙI ÑAÀU ..................................................................................... 4
CHÖÔNG MOÄT: VAÊN HOÙA VAØ VAÊN HOÙA VIEÄT NAM......................... 7
I. VAÊN HOÙA LAØ GÌ? ................................................................................. 7
1. Ñònh nghóa. ......................................................................................... 7
2. Caùc chöùc naêng cuûa vaên hoùa............................................................. 11
3. Vaên hoùa vôùi caùc khaùi nieäm vaên minh, vaên hieán, vaên vaät. ............. 14
4. Caáu truùc cuûa vaên hoùa. ...................................................................... 16
5. Vaán ñeà loaïi hình vaên hoùa. ............................................................... 17
II. VAÊN HOÙA VIEÄT NAM. ..................................................................... 26
1. Vaên hoùa Vieät Nam töø cô taàng vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ hoäi nhaäp vaøo
vaên hoùa Ñoâng AÙ. .................................................................................. 27
2. Chuû theå vaên hoùa Vieät Nam............................................................. 29
3. Lòch trình vaên hoùa Vieät Nam........................................................... 34
III. VAÊN HOÙA VIEÄT NAM MÔÛ ROÄNG ÑÒA BAØN TÖØ BAÉC VAØO
NAM. ........................................................................................................ 37
IV. CAÙC LÔÙP VAÊN HOÙA VIEÄT NAM................................................... 37
1. Lôùp vaên hoùa baûn ñòa. ....................................................................... 37
2. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa AÁn Ñoä. .......................................... 37
3. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa Trung Quoác................................... 37
4. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa cuûa caùc toäc ngöôøi anh em treân ñaát
nöôùc Vieät Nam. .................................................................................... 37
5. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa Chaâu AÂu. ...................................... 37
V. CHUÙNG TA NGHÓ GÌ VEÀ ÑAËC TRÖNG VAÊN HOÙA VIEÄT NAM?37
VI. CAÙC VUØNG VAÊN HOÙA VIEÄT NAM............................................... 38
1. Vuøng vaên hoùa mieàn nuùi phía Baéc.................................................... 38
2. Vuøng vaên hoùa Taây Baéc.................................................................... 38
3. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng soâng Hoàng.............................................. 39
4. Vuøng vaên hoùa Baéc Trung boä. .......................................................... 39
5. Vuøng vaên hoùa duyeân haûi Nam Trung boä. ....................................... 39
6. Vuøng vaên hoùa Tröôøng Sôn - Taây Nguyeân. ..................................... 39
7. Vuøng vaên hoùa Ñoàng Nai - Gia Ñònh (Ñoâng Nam boä). ................... 39
8. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng soâng Cöûu Long. ..................................... 39
CHÖÔNG HAI : MOÄT SOÁ LÓNH VÖÏC VAÊN HOÙA................................... 41
I. VAÊN HOÙA VAÄT CHAÁT. ...................................................................... 41


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -3-

II. VAÊN HOÙA TINH THAÀN. ................................................................... 43
1. Vaên hoùa nhaän thöùc. .......................................................................... 43
2. Vaên hoùa tín ngöôõng, toân giaùo. ......................................................... 43
3. Vaên hoaù leã hoäi.................................................................................. 44
4. Vaên hoùa ngheä thuaät.......................................................................... 45
5. Vaên hoùa caùc thuù chôi. ...................................................................... 45
6. Vaên hoùa aåm thöïc. ............................................................................. 45
III. VAÊN HOÙA TOÅ CHÖÙC, QUAÛN LYÙ................................................... 45
IV. VAÊN HOÙA GIAO TIEÁP VAØ ÖÙNG XÖÛ. ............................................ 46
1. Giao tieáp, öùng xöû trong moâi tröôøng töï nhieân. ................................. 46
2. Giao tieáp, öùng xöû trong moâi tröôøng xaõ hoäi. .................................... 46
V. VAÊN HOAÙ TAÙI SAÛN XUAÁT SINH HOÏC - XAÕ HOÄI........................ 47
1. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi trong thôøi trung ñaïi........... 47
2. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi trong thôøi thuoäc Phaùp....... 48
3. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi hieän ñaïi ôû Vieät Nam. ....... 48
KEÁT LUAÄN .................................................................................................. 50
PHUÏ LUÏC ..................................................................................................... 52




Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -4-


MAÁY LÔØI NOÙI ÑAÀU


Theá kyû XX ñaõ kheùp laïi. Trong theá kyû naøy loaøi ngöôøi ñaõ neám traûi nhöõng ñau khoå,
cheát choùc do hai cuoäc chieán tranh theá giôùi, nhieàu cuoäc chieán tranh cuïc boä, ñòa phöông
gaây ra vì nhöõng maâu thuaãn cuûa chuû nghóa ñeá quoác vôùi phong traøo giaûi phoùng daân toäc
vaø chuû nghóa xaõ hoäi, vì nhöõng maâu thuaãn veà daân toäc, saéc toäc vaø toân giaùo… Caùi xaáu,
caùi aùc vaø baát coâng xaõ hoäi ñang gia taêng. Moâi tröôøng soáng bò oâ nhieãm, caân baèng sinh
thaùi bò phaù hoaïi nghieâm troïng. Tuy nhieân, trong theá kyû naøy loaøi ngöôøi cuõng ñaõ gaët haùi
ñöôïc nhieàu thaønh töïu vó ñaïi nhö moät haønh trang ñeå böôùc vaøo theá kyû XXI.
Nhaø nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa ñaàu tieân treân theá giôùi - con ñeû cuûa Caùch maïng thaùng
Möôøi naêm1917 - ñaõ ñoùng vai troø chuû yeáu trong chieán thaéng chuû nghóa phaùt xít, cöùu loaøi
ngöôøi vaø neàn vaên minh nhaân loaïi. Heä thoáng xaõ hoäi chuû nghóa theá giôùi hình thaønh vaø lôùn
maïnh, phong traøo giaûi phoùng daân toäc daâng leân cuoàn cuoän, daãn tôùi söï giaûi theå cuûa chuû
nghóa thöïc daân cuõ vaø chuû nghóa thöïc daân môùi, buoäc chuû nghóa tö baûn phaûi ñieàu chænh,
caûi caùch ñeå tieáp tuïc toàn taïi. Nhaân daân Vieät Nam - döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng Coäng saûn
Vieät Nam - ñaûng do Chuû tòch Hoà Chí Minh saùng laäp vaø reøn luyeän - ñaõ goùp phaàn xöùng
ñaùng vaøo thaønh töïu vó ñaïi aáy cuûa lòch söû hieän ñaïi theá giôùi.
ÔÛ vaøi thaäp nieân cuoái cuøng cuûa theá kyû XX, loaøi ngöôøi chöùng kieán cuoäc khuûng
hoaûng lôùn trong vaán ñeà traû lôøi caâu hoûi: "Con ngöôøi coù khaû naêng caûi taïo theá giôùi khoâng?
Neáu coù thì baèng caùch naøo?". Trong boái caûnh ñoù, nhöõng nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa nhö
Trung Quoác, Vieät Nam, thöïc hieän thaéng lôïi coâng cuoäc caûi caùch, coâng cuoäc ñoåi môùi,
tieáp tuïc ñi leân treân con ñöôøng cuûa chuû nghóa xaõ hoäi; Cuba kieân trì xaây döïng ñaát nöôùc
theo hoïc thuyeát cuûa chuû nghóa Maùc - Leânin, töøng böôùc phaù vôõ söï bao vaây, caám vaän cuûa
Myõ; Coäng hoaø daân chuû nhaân daân Trieàu Tieân ñang khaéc phuïc nhöõng khoù khaên to lôùn veà
kinh teá - xaõ hoäi ñeå phaùt trieån, hoaø bình thoáng nhaát toå quoác… Trong boái caûnh ñoù loaøi
ngöôøi ñang troâng thaáy söï lôùn leân cuûa caùc löïc löôïng caùnh taû treân khoâng gian roäng lôùn
tröôùc ñaây töøng toàn taïi Lieân bang coäng hoaø xaõ hoäi chuû nghóa Xoâ-vieát, caùc nöôùc xaõ hoäi
chuû nghóa Ñoâng AÂu; lo sôï veà vai troø cuûa Lieân bang Nga treân chính tröôøng theá giôùi, veà
söï phuïc hoài cuûa chuû nghóa xaõ hoäi, Myõ vaø caùc nöôùc EU ñang voäi vaõ xuùc tieán keá hoaïch
môû roäng NATO sang phía Ñoâng… Trong boái caûnh ñoù, Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam nhaän
ñònh: loaøi ngöôøi ñang ôû trong thôøi kyø quaù ñoä töø chuû nghóa tö baûn leân chuû nghóa xaõ hoäi.
Trong theá kyû XX coù söï ñaûo loän lôùn cuûa caùc quan ñieåm khoa hoïc vaø coâng ngheä, töø
vuõ truï luaän ñeán lyù thuyeát geøne vaø ADN, daãn tôùi caùc phöông phaùp phaân tích toång theå,




Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -5-

tieáp caän lieân ngaønh,v.v… maø ñænh cao laø tin hoïc vaø coâng ngheä cao, daãn tôùi vieäc khaùm
phaù vuõ truï ngoaøi traùi ñaát, trong loøng ñaát vaø ñaïi döông, môû cöûa vaøo theá giôùi chöa bieát.1
Loaøi ngöôøi ñang chöùng kieán moät thôøi ñaïi nhaân vaên môùi, trong ñoù con ngöôøi hoïc
caùch soáng vaø seõ bieát caùch soáng haøi hoaø hôn vôùi töï nhieân, vôùi coäng ñoàng xaõ hoäi vaø nhaân
loaïi.
Trong boái caûnh nhö vaäy cuûa theá giôùi hieän ñaïi ñang hình thaønh neàn kinh teá toaøn
caàu. Soáng trong neàn kinh teá naøy loaøi ngöôøi caøng nhaän thöùc saâu saéc raèng caùc quoác gia -
daân toäc, duø lôùn hay nhoû, phaûi phuï thuoäc laãn nhau vaø ñieåm gaëp gôõ giöõa caùc quoác gia -
daân toäc laø phaùt trieån kinh teá. Vöøa hôïp taùc, vöøa ñaáu tranh - nhöng khoâng phaûi laø ñaáu
tranh vuõ trang - laø caùch öùng xöû khoân ngoan ngaøy nay cuûa caùc quoác gia - daân toäc treân
haønh tinh cuûa chuùng ta.
Phaùt trieån kinh teá ñi ñoâi vôùi tieán boä xaõ hoäi khoâng? Kinh teá hoïc taân coå ñieån cho
raèng phaùt trieån kinh teá vaø tieán boä xaõ hoäi laø moät töông quan nan giaûi: ñaây laø moät maâu
thuaãn mang tính nghòch lyù, khoâng coù khaû naêng giaûi quyeát. UNESCO ñaõ ñöa ra giaûi
phaùp, ñoù laø tö töôûng vaên hoùa vaø phaùt trieån, raèng chæ coù theå ñaït ñöôïc söï thoáng nhaát giöõa
phaùt trieån vaø tieán boä xaõ hoäi baèng caùch ñöa vaên hoùa vaøo beân trong söï phaùt trieån, coi vaên
hoùa laø ñoäng löïc, laø muïc tieâu, laø heä ñieàu tieát cho söï phaùt trieån. Noäi dung tö töôûng naøy
nhö sau:
1) Söï phaùt trieån phaûi ñaùp öùng nhu caàu ñoäc laäp daân toäc vaø theå hieän baûn saéc daân
toäc. Nghóa laø khoâng theå phaùt trieån maø phaûi traû caùi giaù laø maát ñoäc laäp vaø chuû quyeàn daân
toäc vaø leä thuoäc vaøo nöôùc ngoaøi. Vaø cuõng khoâng theå phaùt trieån baèng vaên hoùa nhaäp,
nghóa laø tha hoaù veà vaên hoùa.
2) Söï phaùt trieån noäi sinh, nghóa laø baèng sinh löïc cuûa daân toäc. Do ñoù phaûi huy
ñoäng ñöôïc tieàm naêng daân toäc, trong ñoù moãi caù nhaân, moïi taàng lôùp xaõ hoäi ñeàu goùp phaàn
vaøo söï phaùt trieån vaø ñöôïc höôûng thaønh quaû cuûa söï phaùt trieån.
3) Muoán thöïc hieän ñöôïc nhö vaäy vaên hoùa phaûi trôû thaønh trung taâm cuûa chieán löôïc
phaùt trieån, theo nghóa laø chieán löôïc phaùt trieån phaûi chuù yù ñeán coäi nguoàn vaên hoùa, heä
thoáng giaù trò, tín ngöôõng vaø phong tuïc. Muoán phaùt huy tieàm naêng con ngöôøi thì phaûi
hieåu vaên hoùa. Vì ñoäng cô cuûa con ngöôøi laø naèm trong töøng neàn vaên hoùa. Maët khaùc, ñaët
vaên hoùa laø trung taâm cuûa chieán löôïc. Nghóa laø chieán löôïc kinh teá phaûi nhaèm muïc tieâu
phaùt trieån vaên hoùa. Bôûi vì caùi tieâu bieåu cho xaõ hoäi laø vaên hoùa. Vaên hoùa laø boä "geøne"
cuûa heä thoáng xaõ hoäi. Noù taïo neân tính oån ñònh vaø beàn vöõng cuûa heä thoáng.2
Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam cho raèng vaên hoùa laø muïc tieâu vaø ñoäng löïc cuûa söï phaùt
trieån. Bôûi vì vaên hoùa, ñöôïc hieåu theo nghóa roäng nhaát, laø muïc tieâu cuûa chuû nghóa xaõ

1
Xem GS-TS Nguyeãn Vaên Ñaïo: Nhaø tröôøng vôùi vieäc giaûng daïy vaø hoïc taäp vaên hoùa
hoïc vaø vaên hoùa Vieät Nam, trong saùch Vaên hoùa ñaïi cöông vaø cô sôû vaên hoùa Vieät Nam,
Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, H., 1996, tr. 620.
2
Xem GS Nguyeãn Hoàng Phong: Vaên hoùa laø neàn taûng cuûa phaùt trieån, trong s.ñ.d, tr. 83-
84.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -6-

hoäi3; chuû theå cuûa söï phaùt trieån chính laø con ngöôøi vaø thöôùc ño trình ñoä con ngöôøi laïi
chính laø vaên hoùa; vaên hoùa thaâm nhaäp vaøo söï hieän dieän trong moïi lónh vöïc chính trò,
kinh teá, xaõ hoäi, trong moïi maët cuûa hoaït ñoäng tinh thaàn vaø vaät chaát cuûa con ngöôøi.
Tö töôûng vaên hoùa vaø phaùt trieån cuûa UNESCO raát gaàn guõi vôùi tö töôûng xaây döïng
moät neàn vaên hoùa tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc vaø phaùt trieån ñaát nöôùc ñi ñoâi vôùi
coâng baèng xaõ hoäi cuûa Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam. Choã khaùc nhau cô baûn giöõa UNESCO
vaø chuùng ta laø: Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam tính ñeán ñaëc tröng (caracteøre) cuûa cheá ñoä
chính trò - xaõ hoäi.
Vieät Nam ñang ñi tôùi moät cuoäc soáng - xaõ hoäi vôùi vaên hoùa cao. Trong quaù trình
nhö vaäy vaên hoùa truyeàn thoáng Vieät Nam ñoùng moät vai troø vaø vò trí voâ cuøng quan troïng,
bôûi vì khoâng moät nöôùc naøo tieán trieån ñöôïc maø laïi xem thöôøng quaù khöù cuûa chính mình.
Quaù khöù luoân aùp ñaët leân quaù trình phaùt trieån tieáp theo cuûa ñaát nöôùc.4
Trong söï ñi leân nhö theá cuûa Vieät Nam, chuùng ta suy nghó veà töông lai cuûa vaên
hoùa ñaát nöôùc trong vaên hoùa cuûa coäng ñoàng ngöôøi treân theá giôùi.
Vôùi nhöõng ñònh höôùng aáy chuùng ta tieáp caän vôùi Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - moät
moân hoïc môùi, khoù, nhöng caàn thieát, boå ích vaø höùng thuù.
Trong giaùo trình naøy chuùng toâi xem xeùt vaên hoùa Vieät Nam theo quan ñieåm: Vaên
hoùa hieän dieän ôû taát caû moïi lónh vöïc cuûa cuoäc soáng - xaõ hoäi, vaên hoùa naèm ngay trong
chính söï phaùt trieån, vaên hoùa laø ñoäng löïc ñoàng thôøi laø muïc tieâu cuûa söï phaùt trieån vì
aám no vaø haïnh phuùc con ngöôøi.
Giaùo trình naøy ñang ôû möùc moät ñònh höôùng cho ngöôøi giaûng cô côû vaên hoùa Vieät
Nam; noù seõ ñöôïc boå sung, hoaøn thieän, ñeå trôû thaønh taøi lieäu hoïc taäp ñaùng tin caäy cuûa
sinh vieân.




3
Chuùng ta coù theå ñoàng tình vôùi yù kieán cuûa nhaø nhaân loaïi hoïc ngöôøi Phaùp M. Godolier:
“Caùi noåi baät trong xaõ hoäi Hy Laïp coå ñaïi laø chính trò, trong xaõ hoäi trung coå laø toâng giaùo,
trong xaõ hoäi tö baûn laø kinh teá, trong xaõ hoäi xaõ hoäi chuû nghóa seõ laø vaên hoùa”. (daãn theo
GS Nguyeãn Hoàng Phong trong s.ñ.d. , tr. 84.)
4
YÙù kieán cuûa nhaø kinh teá hoïc ngöôøi Nhaät baûn noåi tieáng theá giôùi Michio Morishima trong
taùc phaåm cuûa oâng Vì sao Nhaät baûn thaønh coâng? (trong saùch ñaõ daãn tr. 85).



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -7-

CHÖÔNG MOÄT: VAÊN HOÙA VAØ VAÊN HOÙA VIEÄT NAM


I. VAÊN HOÙA LAØ GÌ?
1. Ñònh nghóa.
Ôû ñaây chuùng toâi chæ baøn vaên hoùa nhö moät khaùi nieäm khoa hoïc chæ ñoái töôïng
nghieân cöùu cuûa vaên hoùa hoïc.
Vaên hoùa trong tieáng Vieät, theo yù nghóa thuaät ngöõ, töông ñöông vôùi Culture trong
tieáng Phaùp, tieáng Anh, vôùi Kultur trong tieáng Ñöùc.
Culture, Kultur baét nguoàn töø chöõ Latin Cultus, maø nghóa goác laø troàng troït: cultus
agri - troàng troït ngoaøi ñoàng; cultus animi - troàng troït tinh thaàn, töùc giaùo duïc boài döôõng
taâm hoàn con ngöôøi.
Ngöôøi Trung Quoác töøng quan nieäm: "Thaäp nieân chi keá, maïc nhö thuï moäc; baùch
nieân chi keá, maïc nhö thuï nhaân" (tính keá laøm lôïi trong möôøi naêm, khoâng chi hôn troàng
caây; tính keá laøm lôïi trong traêm naêm, chaúng gì hôn troàng ngöôøi [boài döôõng nhaân taøi])
Sinh thôøi Chuû tòch Hoà Chí Minh noùi: "Muoán coù lôïi ích möôøi naêm phaûi troàng caây;
muoán coù lôïi ích traêm naêm phaûi troàng ngöôøi".
Nhöõng ñieàu nhö vaäy cho thaáy coù söï gaëp gôõ giöõa tö töôûng phöông Taây vôùi tö
töôûng cuûa phöông Ñoâng veà vaên hoùa. Söï gaëp gôõ naøy trôû neân roõ raøng: trong cuoäc tieáp
xuùc AÙ-AÂu, ngöôøi Trung Quoác ñaõ duøng töø vaên hoùa5 ñeå dòch töø culture.
Nhö theá, ôû phöông Ñoâng vaø ôû phöông Taây töø vaên hoùa ñeàu chæ nhöõng hoaït ñoäng
vaät chaát vaø tinh thaàn cuûa con ngöôøi trong quan heä vôùi töï nhieân vaø xaõ hoäi nhaèm xaây
döïng cuoäc soáng con ngöôøi ngaøy caøng toát ñeïp hôn.
Taïi Hoäi nghò quoác teá do UNESCO chuû trì töø 26 thaùng 07 ñeán 06 thaùng 08 naêm
1992 ôû Mexico nhöõng nhaø vaên hoùa ñaïi dieän cho treân 100 nöôùc ñaõ tính ñeán hai traêm
ñònh nghóa veà vaên hoùa6; cuoái cuøng trong tuyeân boá chung ñònh nghóa sau ñaây ñöôïc hoï
chaáp nhaän: "Trong yù nghóa roäng nhaát, vaên hoùa hoâm nay coù theå coi laø toång theå nhöõng

5
ÔÛ ñôøi Haùn, töø vaên hoùa ñaõ xuaát hieän, ñeå chæ vaên trò, töùc caùch cai trò baèng leã, nhaïc,
baèng chính trò khoan daân, hueä daân, keát hôïp vôùi giaùo hoaù, khieán cho daân trong nöôùc
nhuaàn thaám tam cöông, nguõ thöôøng, an cö laïc nghieäp, khieán cho laân bang thaàn phuïc, do
ñoù Trung quoác ñöôïc coáng naïp bôûi caùc nöôùc laùng gieàng pheân daäu cuûa Trung nguyeân.
Ñoù laø yù töôûng cuûa nhaø caàm quyeàn Trung quoác, coøn trong thöïc teá lòch söû tình hình raát
phöùc taïp… vaên hoùa ôû ñaây thieân veà nhaän thöùc vaø giaûi quyeát nhöõng quan heä xaõ hoäi, töùc
quan heä giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. Noù coù moái lieân heä lòch söû vôùi khaùi nieäm vaên hoùa trong
cuoäc tieáp xuùc AÙ – AÂu, nhöng töø vaên hoùa cuûa thôøi caän – hieän ñaïi ñaõ ñöôïc ñoåi môùi ñeå
dòch töø culture.
6
Nhaø nghieân cöùu vaên hoùa Phan Ngoïc noùi raèng oâng ñaõ tìm ñöôïc treân 300 ñònh nghóa veà
vaên hoùa (Phan Ngoïc: Vaên hoùa Vieät Nam vaø caùch tieáp caän môùi, Nxb. Vaên hoùa – thoâng
tin, H., 1994, tr. 104).


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -8-

neùt rieâng bieät, tinh thaàn vaø vaät chaát, trí tueä vaø xuùc caûm quyeát ñònh tính caùch cuûa moät
xaõ hoäi hay cuûa moät nhoùm ngöôøi trong xaõ hoäi. Vaên hoùa bao goàm ngheä thuaät vaø vaên
chöông, nhöõng loái soáng, nhöõng quyeàn cô baûn cuûa con ngöôøi, nhönõg heä thoáng caùc giaù trò,
nhöõng taäp tuïc vaø nhöõng tín ngöôõng. Vaên hoùa ñem laïi cho con ngöôøi khaû naêng suy xeùt
veà baûn thaân. Chính vaên hoùa laøm cho chuùng taû trôû thaønh nhöõng sinh vaät ñaëc bieät nhaân
baûn, coù lyù tính, coù oùc pheâ phaùn vaø daán thaân moät caùch ñaïo lyù. Chính nhôø vaên hoùa maø
chuùng ta xeùt ñoaùn ñöôïc nhöõng giaù trò vaø thöïc thi nhöõng söï löïa choïn. Chính nhôø vaên hoùa
maø con ngöôøi töï theå hieän, töï yù thöùc ñöôïc baûn thaân, töï bieát mình, laø moät phöông aùn chöa
hoaøn thaønh ñaët ra ñeå xem xeùt nhöõng thaønh töïu cuûa baûn thaân, tìm toøi khoâng bieát meät
nhöõng yù nghóa môùi meû vaø saùng taïo neân nhöõng coâng trình vöôït troäi leân baûn thaân"7.
Theo nghiaõ heïp vaên hoùa ñöôïc UNESCO quan nieäm: "vaên hoùa" laø moät toång theå
nhöõng heä thoáng bieåu caûm (kyù hieäu) chi phoái caùch öùng xöû vaø giao tieáp trong moät coäng
ñoàng, khieán coäng ñoàng aáy coù ñaëc thuø (so vôùi caùc coäng ñoàng khaùc). Coù leõ cuõng neân
nhaán maïnh theâm: "vaên hoùa bao goàm heä thoáng nhöõng giaù trò ñeå ñaùnh giaù moät söï vieäc,
moät hieän töôïng (ñeïp hay xaáu, ñaïo ñöùc hay voâ luaân, phaûi hay traùi, ñuùng hay sai …) theo
coäng ñoàng aáy8.
Trong saùch Vieät Nam vaên hoùa söû cöông ñöôïc xuaát baûn naêm 1938, Ñaøo Duy Anh
vieát: "Theo giôùi thuyeát cuûa Feùlix Sartiaux thì "vaên hoùa", veà phöông dieän ñoäng, laø cuoäc
tieán trieån tieán boä maø khoâng ngöøng cuûa nhöõng taùc duïng xaõ hoäi veà kyõ thuaät, kinh teá, tö
töôûng, ngheä thuaät, xaõ hoäi toå chöùc, nhöõng taùc duïng aáy tuy lieân laïc maø vaãn rieâng nhau.
Veà phöông dieän tónh thì vaên hoùa laø traïng thaùi tieán boä cuûa nhöõng taùc duïng aáy ôû moät
thôøi gin nhaát ñònh, vaø taát caû caùc tính chaát maø nhöõng taùc duïng aáy baøy ra ôû caùc xaõ hoäi
loaøi ngöôøi."9
Caùc nhaø nghieân cöùu vaên hoùa noåi tieáng khaùc cuûa Vieät Nam, nhö Nguyeãn Vaên
Huyeân vôùi saùch Vaên minh cuûa ngöôøi Vieät Nam, Phan Keá Bính vôùi saùch Vieät Nam phong
tuïc cuõng coù caùch nhìn vaên hoùa töông töï nhö Ñaøo Duy Anh.
Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam töø khi ra ñôøi ñaõ coi vaên hoùa laø moät boä phaän quan
troïng, moät lónh vöïc böùc thieát trong cuoäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp daân toäc vaø xaây döïng
ñaát nöôùc. Nhöõng cuoäc tranh luaän soâi noåi veà "duy taâm hay duy vaät", veà "ngheä thuaät vò
ngheä thuaät hay ngheä thuaät vò nhaân sinh" trong nhöõng naêm 1936 - 1939, phong traøo
"truyeàn baù chöõ quoác ngöõ" laø naèm trong cuoäc vaän ñoäng vaên hoùa cuûa Ñaûng Coäng Saûn
Vieät Nam tröôùc Caùch maïng Thaùng Taùm naêm 1945. Theá nhöng quan ñieåm cuûa Ñaûng
Coäng Saûn Vieät Nam veà vaên hoùa ñöôïc ghi thaønh vaên laàn ñaàu tieân trong Ñeà cöông vaên
hoùa Vieät Nam naêm 1943: "Vaên hoùa bao goàm caû tö töôûng, hoïc thuaät [töùc khoa hoïc vaø kyõ
thuaät. L.C.D.], ngheä thuaät". "Neàn taûng kinh teá cuûa moät cheá ñoä vaø cheá ñoä kinh teá xaây

7
Haø Xuaân Tröôøng: Vaên hoùa – khaùi nieäm vaø thöïc tieãn, Nxb. Vaên hoùa thoâng tin, H., tr. 5-
6.
8
Vaên hoùa hoïc ñaïi cöông vaø cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, s.ñ.d., tr. 51.
9
Ñaøo Duy Anh: Vieät Nam vaên hoùa söû cöông, Nxb. thaønh phoá Hoà Chí Minh taùi baûn,
1992, tr. 10.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam -9-

döïng treân neàn taûng aáy quyeát ñònh toaøn boä vaên hoùa cuûa xaõ hoäi". "Vaên hoùa laø moät trong
ba maët traän (kinh teá, chính trò, vaên hoùa){…}."
Töø sau Ñeà cöông vaên hoùa Vieät Nam ñeán nay, Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam ñaõ boå
sung, phaùt trieån quan ñieåm cuûa mình veà vaên hoùa. Trong nhöõng naêm thaùng vöøa xaây
döïng chuû nghóa xaõ hoäi ôû mieàn Baéc, vöøa tieán haønh cuoäc ñaáu tranh choáng ñeá quoác Myõ
xaâm löôïc vaø tay sai, ñeå thoáng nhaát nöôùc nhaø, Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam chuû tröông
thöïc hieän ñoàng thôøi ba cuoäc caùch maïng: caùch maïng chính trò, caùch maïng kinh teá, caùch
maïng tö töôûng - vaên hoùa. Sau khi giaûi phoùng hoaøn toaøn ñaát nöôùc, ñaëc bieät laø trong
nhöõng naêm ñoåi môùi ñaát nöôùc vöøa qua, Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam thaáy roõ hôn vai troø, vò
trí cuûa vaên hoùa trong söï nghieäp xaây döïng vaø baûo veä toå quoác. Ñieàu naøy ñöïôc theå hieän
moät caùch noåi baät trong Nghò quyeát IV cuûa Ban Chaáp haønh Trung öông khoaù VII; Nghò
quyeát aáy khaúng ñònh: vaên hoùa laø muïc tieâu, ñoàng thôøi laø ñoäng löïc cuûa söï phaùt trieån kinh
teá - xaõ hoäi. Ñaïi hoäi VIII Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam (thaùng 7 naêm 1996) chæ roõ: "Vaên
hoùa laø neàn taûng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi, vöøa laø muïc tieâu vöøa laø ñoäng löïc thuùc ñaåy söï phaùt
trieån kinh teá - xaõ hoäi. Cuøng vôùi khoa hoïc vaø coâng ngheä, giaùo duïc vaø ñaøo taïo, caùc hoaït
ñoäng vaên hoùa - vaên ngheä coù vò trí quan troïng trong vieäc hình thaønh nhaân caùch, laøm
phong phuù ñôøi soáng tinh thaàn con ngöôøi Vieät Nam. Baûn saéc daân toäc vaø tính chaát tieân
tieán cuûa neàn vaên hoùa phaûi ñöôïc thaám ñaãm khoâng chæ trong coâng taùc vaên hoùa - vaên
ngheä, maø caû trong moïi hoaït ñoäng xaây döïng saùng taïo vaät chaát, öùng duïng caùc thaønh töïu
khoa hoïc coâng ngheä, giaùo duïc vaø ñaøo taïo… sao cho trong moïi lónh vöïc chuùng ta coù
caùch tö duy ñoäc laäp, coù caùch laøm vöøa hieän ñaïi vöøa mang saéc thaùi Vieät Nam. Ñi vaøo
kinh teá thò tröôøng, môû roäng giao löu quoác teá, coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc,
tieáp thu nhöõng tinh hoa cuûa nhaân loaïi song phaûi luoân luoân coi troïng nhöõng giaù trò
truyeàn thoáng vaø baûn saéc daân toäc, quyeát khoâng ñöôïc töï ñaùnh maát mình, trôû thaønh boùng
môø hoaëc baûn sao cheùp cuûa ngöôøi khaùc".10
Ñöôøng loái vaên hoùa nhö vaäy cuûa Ñaûng Coäng SaûnVieät Nam raát gaàn guõi vôùi nhöõng
quan ñieåm tieán boä veà vaên hoùa nôi caùc hoïc giaû ôû Vieät Nam vaø treân theá giôùi .
Vieäc nghieân cöùu vaên hoùa ñang ñöôïc môû roäng vaø ñaøo saâu. Taàm quan troïng cuûa
vaên hoùa trong ñôøi soáng vaät chaát vaø tinh thaàn cuûa moãi daân toäc vaø cua coäng ñoàng loaøi
ngöôøi ñaõ ñaït tôùi möùc khieán cho ngöôøi ta nghó raèng ranh giôùi vaên hoùa coù theå coù yù nghóa
hôn, so vôùi ranh giôùi laõnh thoå, maëc duø haøng ngaøy qua maøn aûnh nhoû, ngöôøi ta vaãn thaáy
nhöõng tranh chaáp laõnh thoå ôû nôi naøy hay nôi kia treân haønh tinh cuûa chuùng ta.11
Khoù khaên ñaàu tieân cuûa vieäc nghieân cöùu vaên hoùa coù leõ laø söï ñöa ra caâu traû lôøi cho
caâu hoûi: vaên hoùa laø gì?




10
Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam: Vaên kieän ñaïi hoäi ñaïi bieåu toaøn quoác laàn thöù VIII, Nxb.
Chính trò quoác gia, H., 1996, tr. 29 – 30.
11
Xem Haø Xuaân Tröôøng, s.ñ.d., tr. 7.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 10 -

Coù ngöôøi cho raèng vaên hoùa coù nhieàu ñònh nghóa, nhöng chung quy vaãn coù theå
phaân ra hai loaïi: ñònh nghóa theo nghóa roäng vaø ñònh nghóa theo nghóa heïp.12 UNESCO
ñaõ ñöa ra ñònh nghóa roäng vaø ñònh nghóa heïp veà vaên hoùa, nhö chuùng toâi ñaõ giôùi thieäu ôû
treân.
Moät nhaø nghieân cöùu vaên hoùa khaùc nghó: "Thöïc ra thì baûn thaân ñònh nghóa khoâng
phaûi laø quan troïng. Khoâng nhöõng theá, do phaûi trình baøy moät caùch coâ ñuùc, ngaén goïn (maø
ñaõ ngaén goïn thì khoâng phaûi luùc naøo cuõng ñaày ñuû), cho neân caùc ñònh nghóa cuõng thöôøng
laø ñaàu moái cuûa nhöõng cuoäc tranh luaän nhieàu khi voâ boå maø nguyeân nhaân nhieàu khi chæ
laø do khoâng hieåu heát nhau. Bôûi vaäy, ñieàu quan troïng hôn caû khoâng phaûi laø ñònh nghóa
nhö theá naøo, maø laø ñònh nghóa ñoù noùi leân caùi gì.". Vaø oâng ñònh nghóa : "Vaên hoùa laø moät
heä thoáng höõu cô caùc giaù trò vaät chaát vaø tinh thaàn do con ngöôøi saùng taïo vaø tích luyõ qua
quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn, trong söï töông taùc giöõa con ngöôøi vôùi moâi tröôøng töï
nhieân vaø xaõ hoäi cuûa mình".13Vôùi ñònh nghóa naøy, oâng "coù duïng yù chæ ra boán ñaëc tröng
quan troïng nhaát cuûa vaên hoùa - ñoù laø tính heä thoáng, tính giaù trò, tính lòch söû vaø tính nhaân
sinh".14
Taùc giaû baøi baùo Ñoïc quyeån Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam cho raèng "ñònh nghóa noùi
treân cuõng chöa chính xaùc. Caùc giaù trò vaên hoùa luoân luoân ñöôïc taïo ra trong nhöõng ñieàu
kieän cuï theå vaø moät caùch coù muïc ñích, neân vaên hoùa khoâng chæ bao goàm caùc giaù trò ñöôïc
taïo ra maø coøn caû nhöõng caùch thöùc saùng taïo vaø söû duïng giaù trò aáy15. Dó nhieân nhöõng
caùch thöùc naøy cuõng laø nhöõng giaù trò do con ngöôøi taïo ra, nhöng ñoù laø moät loaïi giaù trò
ñaëc bieät, mang yù nghóa ñònh tính vaø ñoùng vai troø thöôùc ño veà trình ñoä phaùt trieån cuûa
moïi neàn vaên hoùa. Vì neáu phöông thöùc phaùt trieån cuûa heä thoáng caùc giaù trò ñöôïc taïo ra
chuû yeáu laø thay theá, phuû ñònh laãn nhau, thì cuûa heä thoáng nhöõng caùch thöùc saùng taïo vaø
söû duïng naøy chuû yeáu laïi laø keá thöøa, boå sung cho nhau, neân noù löu tröõ nhieàu kinh
nghieäm vaø trí tueä hôn, ñoàng thôøi cuõng coù khaû naêng döï baùo vaø ñònh höôùng cao hôn. Noùi
theo ngoân töø cuûa caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc thì ñaây chính laø caùc yeáu toá ngöõ phaùp vaø phong
caùch cuûa moät neàn vaên hoùa, cuõng vaân ñoäng vaø thay ñoåi theo lòch söû nhöng luoân mang
tính oån ñònh, thoáng nhaát cao hôn haún so vôùi caùc yeáu toá töø vöïng vaø ngöõ aâm. K.Marx
töøng coù moät keát luaän caàn nhaéc laïi veà vaán ñeà naøy: "Nhöõng caù nhaân bieåu hieän ñôøi soáng
cuûa mình nhö theá naøo thì hoï laø nhö theá aáy, do ñoù hoï laø nhö theá naøo, ñieàu ñoù aên khôùp



12
Traàn Ngoïc Theâm: Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp, Tp. Hoà Chí
Minh xuaát baûn, 1995, tr. 20.
13
Traàn Ngoïc Theâm: Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp, Tp. Hoà Chí
Minh xuaát baûn, 1995, tr. 20.
14
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp, Tp. Hoà Chí Minh xuaát baûn, 1995,
tr. 20.
15
Cao Töï Thanh: Ñoïc quyeån Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, baùo Vaên ngheä soá 37, ngaøy 14 –
9 – 1996.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 11 -

vôùi saûn xuaát cuûa hoï, vôùi caùi maø hoï saûn xuaát" (K.Marx vaø F.Engeøls: Tuyeån taäp, taäp 1,
Nxb. Söï thaät, H., 1980, tr. 269).16
Nhaø nghieân cöùu vaên hoùa Phan Ngoïc noùi oâng ñaõ tìm ñöôïc treân 300 ñònh nghóa veà
vaên hoùa vaø nhöõng ñònh nghóa naøy ñeàu theo tinh thaàn luaän. OÂng nhaän xeùt: " {…} khoâng
coù caùi vaät gì goïi laø vaên hoùa caû vaø ngöôïc laïi baát cöù vaät gì cuõng coù caùi maët vaên hoùa".
Theo thao taùc luaän, oâng ñònh nghóa: "Vaên hoaù laø moät quan heä. Noù laø moái quan heä giöõa
theá giôùi bieåu töôïng vôùi theá giôùi thöïc taïi. Quan heä aáy bieåu hieän thaønh moät kieåu löïa
choïn rieâng cuûa moät toäc ngöôøi, moät caù nhaân so vôùi moät toäc ngöôøi khaùc, moät caù nhaân
khaùc. Neùt khu bieät caùc kieåu löïa choïn laøm cho chuùng khaùc nhau, taïo thaønh nhöõng
neàn vaên hoùa khaùc nhau laø ñoä khuùc xaï. Taát caû moïi caùi maø moät toäc ngöôøi tieáp thu hay
saùng taïo ñeàu coù moät ñoä khuùc xaï rieâng coù maët ôû moïi lónh vöïc vaø raát khaùc ñoä khuùc xaï ôû
moät toäc ngöôøi khaùc".17
Ñònh nghóa vaên hoùa theo thao taùc luaän coù theå caàn cho marketing veà vaên hoùa. Theá
nhöng, ñieàu maø chuùng ta ñang muoán coù laïi laø moät ñònh nghóa vaên hoùa khaùi quaùt ñöôïc
nhöõng ñaëc tröng vaø nhöõng chöùc naêng cuûa noù. Ñònh nghóa vaên hoùa do Hoäi nghò quoác teá
ôû Mexico naêm1992 ñeà xuaát vaø ñònh nghóa vaên hoùa trong saùch Cô sôû vaên hoùa Vieät
Nam18 laø theo höôùng ñoù.
Coù theå neâu moät ñònh nghóa nhö theá naøy chaêng:
Vaên hoùa laø moät heä thoáng caùc giaù trò vaät chaát vaø caùc giaù trò tinh thaàn do con
ngöôøi saùng taïo ra vaø söû duïng caùc giaù trò aáy trong quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn cuûa
mình - töùc laø trong quaù trình nhaän thöùc vaø töông taùc cuûa con ngöôøi vôùi thieân nhieân, vôùi
xaõ hoäi; trong quaù trình con ngöôøi töï nhaän thöùc, töï hoaøn thieän, - ñeå chuû ñoäng nhaân ñaïo
hoaù ngaøy caøng cao cuoäc soáng cuûa mình.


2. Caùc chöùc naêng cuûa vaên hoùa.19


2.1. Chöùc naêng nhaän thöùc.

Vaên hoùa hình thaønh vaø phaùt trieån trong quaù trình con ngöôøi xuùc tieáp vôùi thieân
nhieân, vôùi xaõ hoäi vaø vôùi chính mình, Trong quaù trình ñoù con ngöôøi mong öôùc cuoäc soáng
cuûa mình ngaøy moät toát ñeïp hôn vaø ñaõ hieän thöïc hoaù mong öôùc aáy: lòch söû cuûa loaøi

16
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 105.
17
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 105.
18
Traàn Ngoïc Theâm: Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp, Tp. Hoà Chí
Minh xuaát baûn, 1995, tr. 20.
19
Taùc giaû Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, s.ñ.d., Neâu caùc chöùc naêng sau ñaây cuûa vaên hoùa:
chöùc naêng giaùo duïc, chöùc naêng toå chöùc xaõ hoäi, chöùc naêng ñieàu chænh xaõ hoäi, chöùc naêng
giao tieáp (xin xem caùc trang: 21 –24.)



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 12 -

ngöôøi khoâng phaûi laø moät ñöôøng thaúng ñi lieân tuïc, maø luùc thaêng luùc traàm, nhöng nhìn
chung ñoù laø lòch söû cuûa söï phaùt trieån, tieán boä khoâng ngöøng theo hình xoaùy troân oác. Loaøi
ngöôøi ñang ñöùng tröôùc ngöôõng cöûa cuûa neàn vaên minh tin hoïc; trong neàn vaên minh naøy
trí tueä chöù khoâng phaûi laø cô baép, ñoùng vai troø quyeát ñònh cuûa söï phaùt trieån.
Söï phaùt trieån vaên hoùa gaén chaët vôùi söï phaùt trieån nhaän thöùc. Noùi nhö vaäy laø ñuùng,
nhöng chöa ñuû. Caàn phaûi noùi nhaän thöùc laø moät chöùc naêng cuûa vaên hoùa, thaäm chí laø
chöùc naêng haøng ñaàu cuûa vaên hoùa. Khoâng coù nhaän thöùc thì khoâng coù vaên hoùa, khoâng
coù phaùt trieån. Cuõng khoâng theå coi nhaän thöùc laø thuoäc tính cuûa vaên hoùa.


2.2. Chöùc naêng giaùo duïc, toå chöùc, ñieàu chænh xaõ hoäi.

Vaên hoùa coù maët ôû khaép moïi nôi cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, hieän dieän ôû taát caû moïi lónh
vöïc cuûa ñôøi soáng, trong suy nghó vaø haønh ñoäng, trong taâm lyù, taâm thöùc, taâm linh cuûa
moãi ngöôøi. Baát kyø ôû ñaâu vaên hoùa cuõng thöïc hieän chöùc naêng nhaän thöùc cuûa mình. Bôûi
vaäy, vaên hoùa coù khaû naêng to lôùn, maïnh meõ vaø laâu beàn trong giaùo duïc, toå chöùc, ñieàu
chænh xaõ hoäi.
“Trôû veà vôùi coäi nguoàn”, “xaây döïng moät neàn vaên hoùa tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc
daân toäc”, suy nghó vaø haønh ñoäng nhö theá ôû Vieät Nam hieän nay chính laø ñaùnh giaù cao
chöùc naêng giaùo duïc, toå chöùc, ñieàu chænh xaõ hoäi cuûa vaên hoùa. Ngöôïc laïi, chuû nghóa ñeá
quoác vaø boïn phaûn ñoäng tìm moïi caùch, ñöa “vaên hoùa”kích daâm, “vaên hoùa” baïo löïc,
“vaên hoùa”vì “ñoàng ñoâ la vó ñaïi”, “vaên hoùa” cuûa chuû nghóa caù nhaân cöïc ñoan, “vaên hoùa”
cuûa “xaõ hoäi tieâu duøng” vaøo Vieät Nam … laø nhaèm thöïc hieän aâm möu “dieãn bieán hoøa
bình”, laøm “ñoåi maøu” cuoäc soáng – xaõ hoäi theo ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa maø chuùng
ta ñang xaây döïng döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam. Chuû nghóa ñeá quoác
vaø boïn phaûn ñoäng ñaõ, ñang vaø seõ coøn lôïi duïng chöùc naêng cuûa vaên hoùa trong vaán ñeà
giaùo duïc, toå chöùc, ñieàu chænh xaõ hoäi, vì quyeàn lôïi cuûa chuùng.


2.3. Chöùc naêng ñònh höôùng.

Nhöõng ñieàu ñöôïc trình baøy ôû 2.1 vaø 2.2 cho thaáy chöùc naêng ñònh höôùng cuûa vaên
hoùa. Vaên hoùa ñònh höôùng theo suy nghó vaø haønh ñoäng cuûa moãi ngöôøi, cuûa coäng ñoàng,
cuûa moãi daân toäc, cuûa nhaân loaïi. Ñang dieãn ra cuoäc ñaáu tranh luùc thì aâm thaàm, khi thì
quyeát lieät, döõ doäi giöõa ñònh höôùng cuûa vaên hoùa chaân chính, toát ñeïp vôùi ñònh höôùng cuûa
"vaên hoùa" xaáu, ñoäc haïi. Baøn veà vaên hoùa, saùng taïo vaên hoùa, khoâng theå khoâng nhìn thaáy
cuoäc ñaáu tranh nhö vaäy. Trong cuoäc ñaáu tranh naøy, khoâng neân vaø khoâng theå chæ noùi
moät caùch chung chung raèng vaên hoùa chaân chính, toát ñeïp nhaát ñònh chieán thaéng "vaên
hoùa" xaáu, ñoäc haïi, maø tröôùc heát phaûi laøm ra vaên hoùa chaân chính, toát ñeïp, haáp daãn,
khieán cho ngöôøi ta ñeán vôùi vaên hoùa ñoù, xa laùnh, töø choái thöù "vaên hoùa" xaáu, ñoäc haïi
haøng ngaøy haøng giôø nhaäp laäu vaøo ñaát nöôùc chuùng ta.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 13 -

Ngaøy nay, khi côn luõ thoâng tin ñang traøn ngaäp haønh tinh naøy vaø do ñoù söï kieåm
soaùt thoâng tin theo caùch "coå ñieån" haàu nhö khoâng theå toàn taïi ñöôïc, thì chöùc naêng ñònh
höôùng cuûa vaên hoùa caøng phaûi ñeà cao, sao cho vaên hoùa thaám saâu vaøo moïi lónh vöïc cuûa
ñôøi soáng - xaõ hoäi, vaên hoùa vöøa laø ñoäng löïc, vöøa laø muïc tieâu, vöøa laø heä ñieàu tieát cho söï
phaùt trieån; sao cho moïi ngöôøi trong xaõ hoäi ñeàu höôûng vaên hoùa nhö thaønh quaû cuûa söï
phaùt trieån.


2.4. Chöùc naêng taùi taïo theá giôùi.

Noùi ñeán vaên hoùa laø noùi ñeán söï taùi taïo moät theá giôùi môùi, treân cô sôû con ngöôøi
nhaän thöùc ngaøy caøng saâu saéc tö ïnhieân, xaõ hoäi vaø chính mình. Nhöõng gì laø coù saün, chöa
qua söï bieán ñoåi trong chöøng möïc naøy hay chöøng möïc khaùc, bôûi söùc löïc vaø trí tueä cuûa
con ngöôøi "theo quy luaät cuûa caùi ñeïp", thì chuùng ta khoâng theå coi laø nhöõng saûn phaåm
cuûa vaên hoùa. Vaên hoùa laø theá giôùi vaät chaát vaø theá giôùi tinh thaàn do con ngöôøi saùng taïo
ra, caøng ngaøy caøng nghieâng veà taùi taïo hôn laø taùi hieän. Ñieàu aáy khoâng chöùng toû con
ngöôøi "caûi taïo" töï nhieân, xaõ hoäi vaø chính mình, maø chæ cho chuùng ta thaáy con ngöôøi
ngaøy caøng nhaän thöùc saâu saéc hôn, ñuùng ñaén hôn caùc quy luaät vaän ñoäng cuûa töï nhieân, xaõ
hoäi vaø chính mình, nöông theo caùc quy luaät aáy ñeå taùi taïo moät cuoäc soáng yeân bình hôn,
beàn vöõng hôn, töôi ñeïp hôn.
Nhaân daân Vieät Nam ôû ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñang thöïc hieän söï "chung soáng
hoaø bình" vôùi … luõ.
Khoa hoïc ñaõ taïo ñöôïc söï sinh saûn voâ tính, nhöng khoa hoïc khoâng ñöôïc aùp duïng
thaønh töïu ñoù leân con ngöôøi.
Seõ coøn toàn taïi laâu daøi ranh giôùi giöõa caùc nöôùc, giöõa caùc vuøng laõnh thoå, nhöng
nhieàu ngöôøi ñaõ coi ranh giôùi veà vaên hoùa môùi laø caùi thöïc söï caàn ñöôïc nghieân cöùu, khaùm
phaù, vì lôïi ích cuûa con ngöôøi treân haønh tinh chuùng ta.
Nhöõng thí duï ñaõ neâu treân chöùng minh cho tính chuû ñoäng, tính nhaân ñaïo cuûa vaên
hoùa, cho thaáy chöùc naêng taùi taïo theá giôùi cuûa vaên hoùa.
Phaûi chaêng nhöõng chöùc naêng cuûa vaên hoùa ñaõ ñöôïc trình baøy ôû treân laø söï theå hieän
cuï theå cuûa caùc ñaëc tröng cuûa noù? Ñaët ra caâu hoûi naøy, chuùng toâi thuù nhaän raèng söï tìm
kieám vaø giôùi thieäu vôùi ngöôøi ñoïc caùc ñaëc tröng cuûa vaên hoùa laø khoâng deã daøng. Ñeå ñoäc
giaû roäng ñöôøng suy nghó, chuùng toâi neâu ra ôû ñaây vaøi ba yù kieán cuûa caùc nhaø nghieân cöùu
vaên hoùa veà ñaëc tröng cuûa vaên hoùa hoaëc veà ñieàu coù lieân quan ñeán ñaëc tröng cuûa noù.
Taùc giaû saùch Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam khaúng ñònh 4 ñaëc tröng:
Tính heä thoáng laø ñaëc tröng haøng ñaàu cuûa vaên hoùa; ñaëc tröng thöù hai cuûa vaên hoùa
laø tính giaù trò; ñaëc tröng thöù ba cuûa vaên hoùa laø tính lòch söû; ñaëc tröng thöù tö cuûa vaên hoùa
laø tính nhaân sinh.20



20
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, s.ñ.d., tr. 21-24.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 14 -

Taùc giaû baøi baùo Ñoïc quyeån Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam nhaán maïnh tính chuû ñoäng,
tính nhaân ñaïo cuûa vaên hoùa.
Taùc giaû saùch Vaên hoùa Vieät Nam vaø caùch tieáp caän môùi thì, - nhö chuùng toâi ñaõ coù
laàn giôùi thieäu, - sau khi löu yù vôùi baïn ñoïc, "… khoâng coù caùi vaät gì goïi laø vaên hoùa caû vaø
ngöôïc laïi baát kyø vaät gì cuõng coù caùi maët vaên hoùa", oâng ñònh nghóa: "Vaên hoùa laø moät
quan heä. Noù laø moái quan heä giöõa theá giôùi bieåu töôïng vôùi theá giôùi thöïc taïi. Quan heä aáy
bieåu hieän thaønh moät kieåu löïa choïn rieâng cuûa moät toäc ngöôøi, moät caù nhaân so vôùi moät
toäc ngöôøi khaùc, moät caù nhaân khaùc", laø theo thao taùc luaän, taùc giaû cuûa ñònh nghóa naøy
quan taâm ñeán ñaêc tröng vaên hoùa cuûa toäc ngöôøi naøy so vôùi ñaëc tröng vaên hoùa cuûa toäc
ngöôøi khaùc maø oâng goïi laø "ñoä khuùc xaï"; oâng khoâng tìm kieám ñaëc tröng cuûa vaên hoùa noùi
chung.


3. Vaên hoùa vôùi caùc khaùi nieäm vaên minh, vaên hieán, vaên vaät.

Coù moái lieân heä beân trong giöõa caùc khaùi nieäm vaên hoùa, vaên minh, vaên hieán, vaên
vaät.
Khi chuùng ta noùi: "Loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua caùc thôøi kyø daõ man, baùn khai, vaên
minh" hay "Nhaân loaïi ñaõ kinh qua vaên minh coâng nghieäp, vaên minh cô khí, vaø ñang ôû
ngöôõng cöûa cuûa vaên minh tin hoïc", thì ôû ñaây vaên minh laø khaùi nieäm chæ trình ñoä phaùt
trieån cuûa vaên hoùa. (Nhöng khi caùc nhaø nho duy taân ôû ñaàu theá kyû XX nhaän ñònh: vaên
minh phöông Ñoâng laø vaên minh tónh, vaên minh phöông Taây laø vaên minh ñoäng, thì trong
vaên caûnh aáy chuùng ta hieåu raèng vaên minh bao goàm nhieàu loaïi khaùc nhau veà ñaëc tröng).
Vaø, khi Chuû tòch Hoà Chí Minh tuyeân boá: cuoäc chieán ñaáu cuûa nhaân daân Vieät Nam choáng
ñeá quoác Myõ xaâm löôïc laø cuoäc chieán ñaáu cuûa vaên minh choáng laïi daõ man, thì töø vaên
minh coù nghóa laø nhaân ñaïo, chính nghóa ñoái laäp vôùi taøn baïo, phi nghóa.
Tuy nhieân, chuùng ta caàn vaø söû duïng khaùi nieâïm vaên minh vôùi boán noäi dung cô
baûn: ñoâ thò, nhaø nöôùc, chöõ vieát vaø trình ñoä kyõ thuaät.21
Nguyeãn Traõi vieát trong Bình Ngoâ ñaïi caùo:
"Duy ngaõ Ñaïi Vieät chi quoác
Thöïc vi vaên hieán chi bang"
(Nöôùc Ñaïi Vieät ta voán laø moät nöôùc vaên hieán )
Nguyeãn Traõi vieát tieáp:
"Sôn xuyeân chi cöông vöïc kyù thuø,
Nam Baéc chi phong tuïc dieäc dò".


21
OÂng Phan Ngoïc cho raèng nghieân cöùu vaên hoùa laø nghieân cöùu maët tónh, bao goàm leã
hoäi, phong tuïc, sinh hoaït vaät chaát, theå cheá xaõ hoäi, ngheä thuaät…, nghieân cöùu vaên minh
laø nghieân cöùu maët ñoäng, nghieân cöùu söï tieán boä cuûa khoa hoïc, kyõ thuaät vaø coâng ngheä vaø
söï aùp duïng nhöõng tieán boä ñoù vaøo trong ñôøi soáng – xaõ hoäi cuûa moãi daân toäc.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 15 -

(Nuùi soâng bôø coõi ñaõ chia, phong tuïc Nam Baéc cuõng khaùc).
Trong vaên caûnh nhö vaäy, chuùng ta hieåu töø vaên hieán gaàn vôùi nghóa thöù nhaát cuûa
vaên minh. Bôûi vaäy moät giaùo sö ñaõ ñònh nghóa: "Vaên hieán: vaên laø vaên minh, hieán laø
nhaân taøi. Khaùi nieäm vaên hieán cuûa ngöôøi xöa töông ñöông vôùi khaùi nieäm vaên minh, vaên
hoùa ngaøy nay, coù ñieàu laïi nhaán maïnh vaøo vai troø cuûa nhöõng nhaân taøi laøm ñoäng löïc cô
baûn cho söï phaùt trieån cuûa vaên minh, vaên hoùa".22
Ôû nöûa cuoái theá kyû XIX trong thö traû lôøi Hoaøng Cao Khaûi, cuï Phan Ñình Phuøng -
moät thuû lónh nghóa quaân choáng Phaùp - khaúng ñònh: nöôùc ta laø moät nöôùc thi thö.
Ngaøy nay, chuùng ta ít gaëp trong vaên vieát vaø lôøi noùi nhöõng caâu: "Vieät Nam laø moät
nöôùc vaên hieán", "nöôùc ta laø moät nöôùc thi thö". Nhöõng töø "vaên hieán", "thi thö" trong
nhöõng vaên caûnh nhö vaäy ñaõ trôû thaønh lòch söû, ñaõ ñöôïc thay theá baèng töø "vaên hoùa" hoaëc
"vaên minh".
Vaên vaät ñöôïc cuï Ñaøo Duy Anh ñònh nghóa: nhöõng saûn vaät cuûa vaên hoùa, nhö leã
nhaïc, cheá ñoä.23 Vaät, theo cuï Ñaøo Duy Anh, laø töø chæ "nhöõng caùi coù trong khoaûng trôøi
ñaát", chæ "söï" vaø "söï"24laø "vieäc ngöôøi ta laøm, hoaëc caùc ngheà nghieäp".25
Nhö theá noùi "vaên vaät laø vaên hoùa thieân veà caùc giaù trò vaät chaát26 thì vò taát ñaõ ñuùng.
Vaø, neáu "caùc töø ñieån tieáng Vieät thöôøng ñònh nghóa vaên vaät laø truyeàn thoáng vaên hoùa toát
ñeïp bieåu hieän ôû nhieàu di tích lòch söû vaø nhieàu nhaân taøi trong lòch söû"27, thì söï ñònh
nghóa nhö vaäy khoâng chaéc ñaõ beânh vöïc cho yù kieán "vaên vaät laø vaên hoùa thieân veà caùc giaù
trò vaät chaát".
Nhaø nghieân cöùu cho raèng "vaên vaät laø vaên hoùa thieân veà caùc giaù trò vaät chaát" nhaän
ñònh "Cho neân oâng cha ta thöôøng noùi ñaát nöôùc 4000 naêm vaên hieán (maø khoâng noùi
…vaên vaät , vì traûi qua 4000 naêm, phaàn lôùn caùc giaù trò vaät chaát ñaõ bò taøn phaù, caùi coøn laïi
chuû yeáu laø caùc giaù trò tinh thaàn), nhöng laïi noùi Haø Noäi - Thaêng Long ngaøn naêm vaên
vaät (vì trong 1000 naêm trôû laïi ñaây, töø khi Lyù Coâng Uaån ñònh ñoâ ôû Thaêng Long, caùc giaù
trò vaät chaát coøn löu giöõ ñöôïc nhieàu". Theá nhöng, khi giaùo sö Traàn Quoác Vöôïng vieát:
"Ñôøi naøo cuõng vaäy, Thaêng Long - Haø Noäi kinh thaønh thuû ñoâ hoäi tuï vaø keát tinh tinh hoa
vaên hoùa moïi mieàn ñaát nöôùc roài môùi ñeû ra ñöôïc caùi chaát thanh lòch ngaøn naêm vaên vaät
chöù (Haø tónh töø xa xöa … vaø nhìn töø Haø Noäi trong saùch Vaên hoùa hoïc ñaïi cöông vaø Cô
sôû vaên hoùa Vieät Nam, tr. 410) thì vaên vaät coù nghóa laø caùc giaù trò tinh thaàn hay laø caùc giaù
trò vaät chaát? Giaùo sö Traàn Quoác Vöôïng cuõng vieát: "OÂng noäi toâi laø hoïc troø cuï Ngheø Me


22
Ñinh Gia Khaùnh – Buøi Duy Taân - Mai Cao Chöông: Vaên hoïc Vieät Nam theá kyû thöù X –
nöûa ñaàu theá kyû thöù XVIII, t.1, Nxb. Ñaïi hoïc vaø trung hoïc chuyeân nghieäp. H., 1978, tr.
374.
23
Ñaøo Duy Anh: Haùn – Vieät töø ñieån, quyeån haï, Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, 1992, tr. 539.
24
Ñaøo Duy Anh, s.ñ.d., tr. 543.
25
Ñaøo Duy Anh, s.ñ.d., tr. 212.
26
Traàn Ngoïc Theâm: s.ñ.d., tr. 26.
27
Traàn Ngoïc Theâm: s.ñ.d., chuù thích ôû tr. 26.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 16 -

(Höôûng Maëc) vaø gaû chò ruoät toâi veà laøm daâu doøng hoï Ñaøm laøng Me vaên hieán aáy" (Xöù
Baéc - Kinh Baéc: moät caùi nhìn ñòa vaên hoùa, trong saùch ñaõ daãn, tr. 349), thì ôû ñaây vaên
hieán thieân veà giaù trò vaät chaát hay tinh thaàn? Moät nhaø nghieân cöùu khaùc vieát: "Roõ raøng söï
giao löu vaên hoùa ñaõ goùp phaàn laøm cho söï öùng xöû thöôøng ngaøy, caùi aên, caùi maëc, caùi ôû,
caùi chôi, caùi cheát, caùi muoân maët ñôøi thöôøng thay ñoåi treân haøng nghìn neùt. Ñeán möùc
khoâng theå hieåu ñöôïc Kinh Baéc (chuû yeáu ôû Baéc Ninh) vaên hieán neáu khoâng caét nghóa noù
laø moät heä quaû giao thoa vaên hoùa Vieät, Haùn, AÁn, Chaøm" (Huyønh Khaùi Vinh chuû bieân:
Chaán höng caùc vuøng vaø tieåu vuøng vaên hoùa ôû nöôùc ta hieän nay, Nxb. Chính trò quoác
gia, H., 1995, tr. 68), thì trong vaên caûnh naøy vaên hieán nghóa laø gì? Giaùo sö Cao Xuaân
Huy trong saùch Tö töôûng phöông Ñoâng - gôïi nhöõng ñieåm nhìn tham chieáu, Nxb. Vaên
hoïc, H., 1995 ñaõ nhieàu laàn duøng thuaät ngöõ vaên hieán ñeå chæ thö tòch, chaúng haïn: "Veà
Thieân chuùa giaùo, tình hình vaên hieán khoâng cho pheùp chuùng ta bieát moät caùch cuï theå, ôû
theá kyû XVII, trong buoåi ñaàu tieáp xuùc, caùc nhaø nho lyù giaûi Thieân chuùa giaùo nhö theá naøo
{…} (tr. 27).
Vaäy ñoù, thaät khoù phaân ranh giôùi raïch roøi giöõa vaên hieán vôùi vaên vaät.


4. Caáu truùc cuûa vaên hoùa.

Caáu truùc cuûa vaên hoùa laø moät vaán ñeà phöùc taïp vaø yù kieán cuûa caùc nhaø nghieân cöùu
veà vaán ñeà naøy raát khaùc nhau.28

28
Coù nhaø nghieân cöùu vaên hoùa coi vaên hoùa laø moät caáu truùc bao goàm vaên hoùa vaät
chaát vaø vaên hoùa tinh thaàn. L. White chia vaên hoùa thaønh ba tieåu heä: coâng ngheä, xaõ hoäi
vaø tö töôûng. Ñaøo Duy Anh trong saùch cuûa mình Vieät Nam vaên hoùa söû cöông, döïa theo
F. Sartiaux chia vaên hoùa thaønh ba boä phaän: sinh hoaït kinh teá, sinh hoaït xaõ hoäi vaø sinh
hoaït trí thöùc. Nhoùm Vaên Taân thì phaân bieät vaên hoùa vaät chaát, vaên hoùa xaõ hoäi vaø vaên
hoùa tinh thaàn. M. S. Kagan chia vaên hoùa thaønh vaên hoùa vaät chaát vaø vaên hoùa ngheä thuaät.
Moät soá taùc giaû khaùc noùi ñeán boán thaønh toá cuûa vaên hoùa: vaên hoùa saûn xuaát, vaên hoùa xaõ
hoäi, vaên hoùa tö töôûng, vaên hoùa ngheä thuaät (nhö Ngoâ Ñöùc Thònh); hoaëc hoaït ñoäng sinh
toàn, hoaït ñoäng xaõ hoäi, hoaït ñoäng tinh thaàn, hoaït ñoäng ngheä thuaät (nhö Nguyeãn Taán
Ñaéc). Traàn Ngoïc Theâm khoâng ñoàng tình vôùi taát caû nhöõng caùi gì nhö vaäy veà caáu truùc
cuûa vaên hoùa; oâng ñeà xuaát yù kieán sau ñaây: “Ñeå tieáp caän vaên hoùa nhö moät heä thoáng, caàn
phaûi vaän duïng chính lyù thuyeát heä thoáng.” Theo lyù thuyeát naøy thì: a) moïi heä thoáng phaûi
bao goàm caùc yeáu toá vaø caùc quan heä giöõa chuùng; maïng löôùi caùc moái quan heä taïo thaønh
caáu truùc; b) moãi yeáu toá cuûa heä thoáng, ñeán luôït mình, ñeàu coù theå laø moät heä thoáng con –
tieåu heä thoáng; c) moïi heä thoáng ñeàu coù quan heä maät thieát vôùi moâi tröôøng.
Treân cô sôû naøy, oâng “ thaáy hôïp lyù hôn caû laø xem vaên hoùa nhö moät heä thoáng goàm
boán thaønh toá (4 tieåu heä) cô baûn, moãi tieåu heä laïi coù hai vi heä nhoû hôn”: 1. Vaên hoùa nhaän
thöùc: a) nhaän thöùc veà vuõ truï, b) nhaän thöùc veà con ngöôøi; 2. Vaên hoùa toå chöùc coäng ñoàng:
a) toå chöùc ñôøi soáng taäp theå, b) toå chöùc ñôøi soáng caù nhaân; 3. Vaên hoùa öùng xöû vôùi moâi


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 17 -

Tuy nhieân, coù theå thaáy raèng con ngöôøi khoâng coøn laø con vaät töø khi hoï bieát saûn
xuaát (saûn xuaát vaät chaát vaø saûn xuaát tinh thaàn), nghóa laø bieát saùng taïo ra nhöõng giaù trò
voán khoâng toàn taïi trong töï nhieân. Söï phaùt trieån cuûa hoaït ñoäng nhö vaäy cuûa con ngöôøi
daãn tôùi söï phaân coâng lao ñoäng. Vaø neáu laáy söï phaân coâng lao ñoäng laøm tieâu chuaån phaân
loaïi thì coù theå chia caùc hoaït ñoäng thì coù theå chia caùc hoaït ñoäng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi
thaønh naêm kieåu (hay naêm lónh vöïc) cô baûn: saûn xuaát vaät chaát ; saûn xuaát tinh thaàn ; toå
chöùc, quaûn lyù; giao tieáp; saûn xuaát taùi sinh hoïc - xaõ hoäi .29
Chuùng toâi nghieân cöùu caáu truùc cuûa vaên hoùa laø nghieân cöùu treân bình dieän vaên hoaù
naêm kieåu cô baûn ñoù cuûa caùc hoaït ñoäng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Taát nhieân, ôû ñaây, ranh
giôùi giöõa caùc kieåu hoaït ñoäng xaõ hoäi laø coù tính chaát töông ñoái, vaø trong moãi kieåu aáy laïi
hieän dieän nhöõng yeáu toá hôïp thaønh.
Nghieân cöùu caáu truùc vaên hoùa, nhaø nghieân cöùu khoâng theå keát hôïp bình dieän ñoàng
ñaïi vôùi bình dieän lòch ñaïi.


5. Vaán ñeà loaïi hình vaên hoùa.


5.1. Neáu moät soá neàn vaên hoùa xuaát phaùt töø moät goác, thì giöõa chuùng coù theå coù
quan heä khueách taùn , lan toaû.


Neáu caùc neàn vaên hoùa naøo ñoù gaàn guõi nhau veà maët ñòa lyù thì neàn vaên hoùa naøy coù
theå töø tieáp xuùc ñeán giao löu vôùi nhau vaø trong quaù trình ñoù coù theå naûy sinh hieän töôïng
nhöõng yeáu toá cuûa neàn vaên hoùa naøy thaâm nhaäp vaøo neàn vaên hoùa kia (hieän töôïng tieáp


tröôøng töï nhieân, b) vaên hoùa ñoái phoù vôùi moâi tröôøng töï nhieân; 4. Vaên hoùa öùng xöû vôùi
moâi truôøng xaõ hoäi: a) vaên hoùa taän duïng moâi tröôøng xaõ hoäi, b) vaên hoùa ñoái phoù vôùi moâi
tröôøng xaõ hoäi.
“Moät heä thoáng vaên hoùa coù theå ñuôïc xem xeùt döôùi goùc ñoä caùc bình dieän ñoàng ñaïi
vaø lòch ñaïi, khaùi quaùt vaø cuï theå. Moân lòch söû vaên hoùa laâu nay chuû yeáu quan taâm ñeán
bình dieän cuï theå vaø lòch ñaïi, coøn moân vaên hoùa hoïc ñang baøn chuû yeáu quan taâm ñeán
bình dieän khaùi quaùt vaø ñoàng ñaïi. Tuy nhieân, vì vaên hoùa vöøa coù tính heä thoáng, laïi vöøa
coù tính lòch söû cho neân moät mieâu taû cuï theå toát nhaát laø phaûi tính tôùi caû hai bình dieän aáy.
Neáu laáy lòch ñaïi laøm cô sôû thì trong moãi giai ñoaïn lòch söû seõ phaûi löu yù ñeán tính
ñoàng ñaïi – vaên hoùa söû phaûi ñöôïc xaây döïng nhö theá. Ngöôïc laïi, neáu laáy dieän ñoàng ñaïi
laøm cô sôû thì trong moãi heä thoáng con, moãi boä phaän cuûa heä thoáng con laïi phaûi chuù yù ñeán
maët lòch ñaïi – vaên hoùa hoïc phaûi ñöôïc xaây döïng nhö theá” (xem Traàn Ngoïc Theâm: s.ñ.d.,
tr. 27 – 29).
29
Ôû ñaây chuùng toâi tieáp nhaän yù kieán cuûa Cao Töï Thanh veà phaân loaïi caùc lónh vöïc cuûa
vaên hoùa.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 18 -

nhaän thuï ñoäng), hoaëc neàn vaên hoùa naøy vay möôïn nhöõng yeáu toá cuûa neàn vaên hoùa kia
(hieän töôïng tieáp nhaän chuû ñoäng). Nhöõng yeáu toá ñöôïc tieáp nhaän töø neàn vaên hoùa beân
ngoaøi aáy - nhöõng yeáu toá ngoaïi sinh (exogenous) bò nhöõng yeáu toá noäi sinh (endogenous)
ñieàu chænh, caûi bieán cho töông hôïp vôùi vaên hoùa baûn ñòa; ñoù laø söï tieáp bieán vaên hoùa
(acculturation)30. Caùc neàn vaên hoùa ôû nhöõng laõnh thoå gaàn guõi nhau, chuùng giao löu vôùi
nhau nhö vaäy, taïo neân nhöõng vuøng vaên hoùa. Trong moät neàn vaên hoùa cuõng hieän dieän
nhöõng vuøng vaên hoùa khaùc nhau do nhöõng ñaëc ñieåm ñòa lyù - lòch söû vaø söï phaùt trieån
khoâng ñoàng ñeàu mang laïi.
Söï tieáp bieán vaên hoùa cuõng coù theå ñöôïc thöïc hieän ôû nhöõng neàn vaên hoùa xa nhau
veà maët khoâng gian, nhöng hieån nhieân laø chuùng phaûi tieáp xuùc vôùi nhau vaø nhaän ôû nhau
nhöõng yeáu toá vaên hoùa naøy hay nhöõng yeáu toá vaên hoùa kia ñeå buø ñaép cho nhau söï thieáu
huït. Söï tieáp bieán vaên hoùa cuûa nhöõng neàn vaên hoùa nhö theá taïo neân nhöõng töông ñoàng
vaên hoùa giöõa chuùng, taïo neân söï gaàn guõi vaên hoùa trong cuoäc soáng - xaõ hoäi cuûa loaøi
ngöôøi. Söï gaàn guõi vaên hoùa cuõng xuaát hieän ôû nhöõng neàn vaên hoùa chöa heà coù söï giao löu,
tuy nhieân nhöõng neàn vaên hoùa naøy phaûi ñöôïc saûn sinh trong ñieàu kieän ñòa lyù - lòch söû -
xaõ hoäi töông ñoàng …
Trong lòch söû toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa vaên hoùa ñaõ töøng xaûy ra caùc hieän töôïng lan
toaû vaên hoùa, laãn hieän töôïng tieáp bieán vaên hoùa. Söï lan toaû vaên hoùa vaø tieáp bieán vaên hoùa
laøm cho vaên hoùa loaøi ngöôøi ngaøy caøng thoáng nhaát trong söï ña daïng.
Neáu trong thôøi trung ñaïi, nhieàu vuøng vaên hoùa ñaõ hình thaønh, thì trong thôøi caän -
hieän ñaïi do söï tieáp bieán vaên hoùa giöõa caùc neàn vaên hoùa, caùc vuøng vaên hoùa treân phaïm vi
toaøn caàu voâ cuøng maïnh meõ vaø saâu saéc, caùc neàn vaên hoùa toäc ngöôøi, caùc vuøng vaên hoùa
ñi vaøo quyõ ñaïo chung cuûa vaên hoùa nhaân loaïi. Khoâng moät neàn vaên hoùa toäc ngöôøi naøo,
khoâng moät vuøng vaên hoaù naøo ôû ngoaøi cuoäc vaän ñoäng vaø phaùt trieån nhö vaäy cuûa vaên
hoùa loaøi ngöôøi. Vaán ñeà laø ôû choã, noäi löïc cuûa moãi neàn vaên hoùa toäc ngöôøi, moãi neàn vaên
hoùa ñuû maïnh hay khoâng ñeå tieáp nhaän caùi hay, caùi ñeïp, caùi saâu saéc ôû caùc neàn vaên hoùa
toäc ngöôøi khaùc, ôû vuøng vaên hoùa khaùc,ñeå goùp caùi hay, caùi ñeïp, caùi saâu saéc cuûa mình
vaøo vaên hoùa loaøi ngöôøi? "Hoäi nhaäp nhöng khoâng hoaø tan". Ai cuõng noùi nhö vaäy khi
ñöùng tröôùc cuoäc vaän ñoäng vaø phaùt trieån vaên hoùa hoâm nay. Noùi nhö vaäy laø ñuùng nhöng
laøm laø ñieàu quyeát ñònh.




30
Tieáp bieán vaên hoùa (tieáp nhaän vaø bieán ñoåi nhöõng yeáu toá vaên hoùa ngoaïi sinh, ñeå
nhöõng yeáu toá naøy hoaø hôïp vôùi nhöõng yeáu toá vaên hoùa noäi sinh). Hieän töôïng nhö vaäy coøn
ñuôïc goïi laø giao thoa vaên hoùa; thuï öùng vaên hoùa (xem Traàn Quoác Vöôïng: Vieät Nam:
moät traêm naêm giao thoa vaên hoùa Ñoâng Taây, taïp chí Ñaát môùi, soá thaùng 3 – 4, Canada,
1991; Sôn Nam: Vaên minh mieät vöôøn, Nxb. Vaên hoùa, H., 1992.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 19 -

5.2. Vaán ñeà caùc loaïi hình vaên hoùa.
ÔÛû moãi ngöôøi, ôû moãi toäc ngöôøi, ôû moãi xaõ hoäi ñeàu hieän dieän vaên hoùa, khoâng phuï
thuoäc vaøo trình ñoä phaùt trieån vaät chaát vaø tinh thaàn nôi chuùng. Caùc neàn vaên hoùa trong
theá giôùi loaøi ngöôøi laø voâ cuøng phong phuù, ña daïng veà ñaëc ñieåm, phong caùc.
Nhöõng neàn vaên hoùa mang moät soá ñaëc ñieåm vaø phong caùch cô baûn töông ñoàng
ñöôïc caùc nhaø vaên hoùa hoïc xeáp vaøo moät loaïi hình vaên hoùa, phaân bieät vôùi moät loaïi hình
vaên hoùa khaùc bao goàm nhöõng neàn vaên hoùa , ôû chuùng cuõng coù moät soá ñaëc ñieåm vaø
phong caùch cô baûn töông ñoàng, nhöng khoâng cuøng loaïi vôùi moät soá ñaëc ñieåm vaø phong
caùch cô baûn nôi nhöõng neàn vaên hoùa thuoäc loaïi hình vaên hoùa ñaàu…
Moãi neàn vaên hoùa, do ñaëc ñieåm vaø phong caùch cô baûn cuûa mình coù theå thuoäc veà
hoaëc gaàn guõi vôùi moät loaïi hình vaên hoùa naøo ñoù, hay coù theå töï noù laø moät loaïi hình vaên
hoùa ñoäc nhaát voâ nhò, khoâng coù chung ñaëc ñieåm vaø phong caùch vôùi baát cöù neàn vaên hoùa
naøo. Theá nhöng ñaùnh giaù nhöõng ñaëc ñieåm vaø phong caùch cuûa caùc neàn vaên hoùa trong
nhaân loaïi, ñöa chuùng vaøo loaïi hình vaên hoùa naøy hoaëc vaøo loaïi hình vaên hoùa kia, thì ñoù
laïi laø coâng vieäc cuûa caùc nhaø loaïi hình hoïc veà vaên hoùa. Caùc nhaø loaïi hình hoïc veà vaên
hoùa coù khaû naêng ñaùnh giaù khaùch quan hay laøm vieäc theo thieân kieán? Ñaây chính laø nôi
xuaát phaùt cuûa nhöõng phieàn toaùi, khaùc bieät trong vaán ñeà loaïi hình vaên hoùa.
Chuùng toâi xin ñieåm laïi moät soá quan nieäm veà loaïi hình vaên hoùa.
+ Vaên hoùa phöông ñoâng vaø vaên hoùa phöông Taây31.
Caùc nhaø nho duy taân ôû Vieät Nam ñaàu theá kyû XX cho raèng vaên minh phöông
Ñoâng laø vaên minh tinh thaàn, vaên minh tónh, coøn vaên minh phöông Taây laø vaên minh vaät
chaát, vaên minh ñoäng.
Baø Indira Gandhi, ngöôøi phuï nöõ töøng hai laàn giöõ troïng traùch thuû töôùng nöôùc Coäng
hoaø Aán -Ñoä, nghó: ñieàu maø phöông ñoâng caàn ôû phöông Taây laø kyõ thuaät, coøn ñieàu maø
phöông Taây caàn ôû phöông Ñoâng laø duy linh.


31
“Quan nieäm veà Ñoâng vaø Taây hôi raéc roái. Nguôøi phöông Ñoâng chuùng ta chòu aûnh
höôûng cuûa ngöôøi chaâu Aâu, caùi gì cuõng theo hoï. Thôøi xöa, hoï chæ môùi bieát mieàn chung
quanh Ñòa – trung – haûi, thaáy nhöõng nöôùc nhö Ai – caäp, Thoå – nhó – kyø, AÛ – raäp, Ba
tö… ôû phía maët trôøi moïc neân goïi laø phöông Ñoâng.
Sau hoï tieán tôùi Aán ñoä roài tieán tôùi Trung Hoa, Vieät Nam beøn baûo hai nöôùc sau laø ôû Vieãn
Ñoâng, ñeå phaân bieät vôùi mieàn treân maø hoï ñoåi teân laø Caän Ñoâng.
Ta theo nhöõng danh töø ñoù, töï nhaän laø ngöôøi phöông Ñoâng vaø goïi hoï laø ngöôøi
phöông Taây.
Nhöng giaû thöû hoài xöa hoï khoâng bieát Ñòa – trung – haûi maø bieát chaâu Myõ tröôùc
heát, thì taát hoï goïi chaâu Myõ laø phöông Taây vaø sau, neáu hoï tieán tôùi nöõa, tìm ñöôïc Phi –
luaät – taân, Nhaät – baûn, Trung – quoác, Vieät - Nam thì taát hoï goïi mieàn ñoù laø Vieãn Taây
maø ta seõ thaønh ngöôøi phöông Taây vaø goïi hoï laø ngöôøi phöông Ñoâng” (Nguyeãn Hieán Leâ
– Thieân Giang: Lòch söû theá giôùi, t.1, Nxb. Vaên hoùa – thoâng tin, 1995, tr. 37.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 20 -

Qua nhöõng yù kieán treân, chuùng ta coù theå hieåu: caùc nhaø nho duy taân ôû Vieät Nam
ñaàu theá kyû XX vaø baø Indira Gandhi coi ñaëc tröng cuûa vaên hoùa phöông Ñoâng laø tónh,
chuù troïng ñeán tinh thaàn, taâm linh; ñaëc tröng cuûa vaên hoùa phöông Taây laø ñoäng, chuù
troïng ñeán ñôøi soáng vaên hoùa vaät chaát, ñeán kyõ thuaät, thöïc nghieäm.
Trong söï thöùc tænh chung cuûa caû chaâu AÙ ñaàu theá kyû XX, ngöôøi phöông Ñoâng thaáy
roõ caàn khaéc phuïc söï im lìm, bieät laäp cuûa mình, gaáp ruùt hoïc ôû ngöôøi phöông Taây khoa
hoïc - kyõ thuaät, thöïc nghieäm, ñeå mau choùng trôû neân giaøu maïnh, saùnh ngang vôùi caùc
nöôùc phöông Taây.
Giaûi thích ñaëc tröng ñoäng, chuoäng thöông maïi cuûa vaên hoùa, vaên minh phöông
Taây, nhieàu nhaø nghieân cöùu tìm nguyeân nhaân ôû kinh teá - xaõ hoäi cuûa caùc ñoâ thò ven bieån
Hy Laïp - La Maõ coå ñaïi, caùi noâi cuûa vaên minh caän - hieän ñaïi chaâu Aâu. Vaên hoùa, vaên
minh ñoâ thò ven bieån kieåu ñoù coøn ñöôïc goïi laø vaên hoùa, vaên minh caûng thò.
Vaên minh caûng thò, ñoäng cuûa phöông Taây khaùc vôùi vaên minh noâng nghieäp, tónh
cuûa phöông Ñoâng. Coù theå thaáy roõ ñaëc tröng noâng nghieäp,tónh cuûa phöông Ñoâng nôi vaên
minh Aán Ñoä, Trung - quoác, Vieät Nam trong thôøi trung ñaïi. Ngaøy nay, chuùng ta ñang
chöùng kieán söï bieán maát daàn daàn hoaëc nhanh choùng ñaëc tröng noâng nghieäp, tónh trong
caùc neàn vaên hoùa cuûa phöông Ñoâng, ñoàng thôøi thaáy vaên minh phöông Taây ñang hoïc hoûi
ôû caùc neàn vaên hoùa cuûa phöông Ñoâng nhöõng yeáu toá coù theå buø ñaép cho söï haãng huït trong
vaên hoùa ñöông ñaïi cuûa phöông Taây. Noùi moät caùch vaén taét: thôøi ñaïi naøy ñang ñoøi hoûi söï
tích hôïp (integration) vaên hoùa Ñoâng - Taây.
Vaäy, ñaëc tröng beàn vöõng, chòu ñöïng ñöôïc moïi thöû thaùch khaéc nghieät cuûa thôøi gian
trong vaên hoùa phöông Ñoâng vaø trong vaên hoùa phöông Taây laø gì? Caâu hoûi naøy ñaâu deã
traû lôøi. Coù ngöôøi ñaõ thöû traû lôøi nhö sau:
- Vaên hoùa phöông Taây ñi tìm caùi dò bieät cuûa caùc hieän töôïng, caùc söï vaät trong töï
nhieân, trong xaõ hoäi vaø trong tö duy. Ñaây laø keát quaû cuûa söï chi phoái bôûi chuû nghóa duy
lyù (rationnalisme). Chuû nghóa duy lyù nhìn söï vaät, hieän töôïng baèng coâng ngheä maét phaân
tích. Vaên hoùa phöông Taây coi troïng lyù tính, coi troïng vaø ñaït ñeán vaên minh vaät chaát; tö
duy cuûa ngöôøi phöông Taây laø tö duy tuyeán.
Vaên hoùa phöông Ñoâng ñi tìm caùi hoaø ñoàng, caùi dung hôïp; lyù giaûi caùc hieän töôïng,
caùc söï vaät trong tính löôõng phaân, löôõng hôïp: aâm - döông, caøn - khoân, nhaät - nguyeät,
trôøi - ñaát … Vaên hoùa phöông Ñoâng chuù yù ñeán caùc moái quan heä, vöôn tôùi caùc giaù trò
tinh thaàn; tö duy cuûa ngöôøi phöông Ñoâng laø tö duy tröôøng.
Ngöôøi phöông Ñoâng luoân soáng vôùi quaù khöù, vôùi truyeàn thoáng. Ngöôøi phöông Taây
cuõng quay veà quaù khöù, nhöng hoï ngöôõng moä quùa khöù hôn laø coäng sinh vôùi noù.32
Baáy nhieâu ñieàu phaûn aùnh ñuùng vaø ñaày ñuû nhöõng ñaëc tröng beàn vöõng nôi vaên hoùa
phöông Taây vaø vaên hoùa phöông Ñoâng?
+ Hai loaïi hình vaên hoùa goác noâng nghieäp vaø goác du muïc.



32
Xem Phuøng Quyù Nhaâm: Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, Nxb. Tp. HCM, 1995, tr. 6.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 21 -

Chia vaên hoùa loaøi ngöôøi thaønh hai loaïi hình: loaïi hình goác noâng nghieäp vaø loaïi
hình goác du muïc, nhaø vaên hoùa hoïc khoâng chæ phaûn öùng choáng laïi quan nieäm laáy chaâu
Aâu laøm trung taâm cuûa vaên minh nhaân loaïi, maø coøn muoán giaønh laïi quyeàn taùc giaû cho
nhöõng toäc ngöôøi goác noâng nghieäp (trong ñoù coù toäc ngöôøi Vieät) ñoái vôùi nhöõng giaù trò
tinh thaàn vaø vaät chaát maø töø laâu nay, ngöôøi ta coi chuùng thuoäc veà nhöõng saùng taïo cuûa
toäc ngöôøi Haùn (toäc ngöôøi Haùn theo taùc giaû cuûa kieåu phaân loaïi naøy , laø toäc ngöôøi goác du
muïc).33

33
“Gioáng nhö trong ngoân ngöõ, giöõa nhöõng neàn vaên hoùa cuûa caùc daân toäc ôû phöông
Taây vaø phöông Ñoâng coù söï khaùc bieät heát söùc roõ reät. Nguoàn goác saâu xa cuûa nhöõng söï
khaùc bieät vaên hoùa naøy laø do nhöõng khaùc bieät veà moâi tröôøng soáng quy ñònh. Moâi tröôøng
soáng cuûa caùc coäng ñoàng cö daân ôû phöông Ñoâng ñeàu laø nhöõng vuøng ñoàng baêng naèm
trong löu vöïc caùc con soâng lôùn (x. 3.3) vôùi khí haäu noùng aåm. Coøn phöông Taây laïi laø xöù
sôû cuûa nhöõng thaûo nguyeân meânh moâng vôùi khí haäu laïnh khoâ.
Hai loaïi ñòa hình ñoàng baèng vaø ñoàng coû daãn ñeán choã cö daân cuûa hai khu vöïc phaûi
sinh soáng baèng hai ngheà khaùc nhau: troàng troït vaø chaên nuoâi. Kinh teá troàng troït baét buoäc
phaûi soáng ñònh cö, vì troàng caùi caây xuoáng thì phaûi chôø cho noù lôùn leân, ra hoa, keát traùi
ñeå coøn thu hoaïch. Aáy laø chöa keå ñeán nhöõng loaïi caây laâu naêm, phaûi troàng coâng phu,
phaûi chôø 5 – 10 naêm môùi coù quaû, roài laïi thu hoaïch nhieàu laàn. Loái soáng chaên nuoâi thì
khaùc: taøi saûn cuûa daân du muïc laø gia suùc. Gia suùc aên coû vaø khoâng bò coá ñònh nhö caùi
caây, aên heát coû thì khoâng theå ngoài ñôïi cho coû moïc maø phaûi ñi tìm baõi coû khaùc. Cho neân
soáng baèng ngheà du muïc laø loái soáng du cö – vöøa ñi vöøa ôû, nay ñaây mai ñoù lang thang.
Moâi tröôøng soáng quy ñònh kinh teá, vaø ñeán löôït mình, kinh teá quy ñònh vaên hoùa.
Keát quaû laø hình thaønh moät caùch roõ raøng hai loaïi vaên hoùa: vaên hoùa noâng nghieäp thì taïo
döïng moät cuoäc soáng oån ñònh laâu daøi, khoâng xaùo troän - chuùng mang tính chaát troïng tónh;
vaên hoùa du muïc thì lo toå chöùc laøm sao ñeå coù theå thöôøng xuyeân di chuyeån moät caùch goïn
gaøng, nhanh choùng, thuaän tieän – chuùng mang tính chaát troïng ñoäng. Caùc neàn vaên hoùa
hieän ñaïi duø ñang thuoäc neàn vaên minh naøo (noâng nghieäp, coâng nghieäp hay thaäm chí haäu
coâng nghieäp) cuõng ñeàu khoâng thoaùt ra ngoaøi hai loaïi hình aáy. Caên cöù theo nguoàn goác,
ta seõ goïi chuùng laø caùc neàn VAÊN HOÙA GOÁC NOÂNG NGHIEÄP vaø caùc neàn VAÊN HOÙA
GOÁC DU MUÏC. Ñieån hình cho loaïi goác du muïc (troïng ñoäng) laø caùc neàn vaên hoùa
phöông Taây; coøn ñieån hình cho loaïi goác noâng nghieäp (troïng tónh)laø caùc neàn vaên hoùa
phöông Ñoâng.
Moãi loaïi hình vaên hoùa naøy laø moät chuøm nhöõng ñaëc tröng khu bieät do moâi tröôøng
soáng vaø loaïi kinh teá quy ñònh, raát ñaëc thuø cho töøng thaønh toá (tieåu heä). Ñi saâu vaøo caùc
ñaëc tröng, ta thaáy chuùng lieân quan chaët cheõ vôùi nhau, cho pheùp töø caùi noï suy ra caùi kia
vaø suy ra taát caû caùc ñaëc tröng khaùc cuûa moãi neàn vaên hoùa cuï theå. Loái tö duy naøy coù theå
giuùp ta tìm ra nhöõng quy luaät vaên hoùa, laøm neân caùi thaàn cuûa vaên hoùa hoïc nhö moät khoa
hoïc” (Traàn Ngoïc Theâm, s.ñ.d., tr. 33-34).
Söï suy nghó vaø thao taùc phaân loaïi vaên hoùa nhö treân laø taùo baïo, nhöng cuõng chöa
chaéc vöôït ñöôïc caùc nhaø Nho duy taân ôû Vieät Nam ñaøu theá kyû XX. Caùi môùi ôû taùc giaû Cô


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 22 -

Sau ñaây laø baûng so saùnh ñaëc tröng cuûa hai loaïi hình vaên hoùa ñoù:

TIEÂU CHÍ VAÊN HOÙA GOÁC VAÊN HOÙA GOÁC
NOÂNG NGHIEÄP DU MUÏC
Ñòa hình Ñoàng baèng (aåm, thaáp) Ñoàng coû (khoâ, raùo)
Ñaëc Ngheà Troàng troït Chaên nuoâi
tröng goác chính
Caùch Ñònh cö Du cö
soáng
ÖÙng xöû vôùi moâi Toân troïng, mong muoán hoaø Coi thöôøng, tham voïng cheá
tröôøng töï nhieân hôïp vôùi thieân nhieân ngöï thieân nhieân
Thieân veà toång hôïp vaø bieän Thieân veà phaân tích vaø sieâu
Loái nhaän thöùc tö duy chöùng (troïng quan heä); chuû hình (troïng yeáu toá); khaùch
quan, caûm tính vaø kinh quan, lyù tính vaø thöïc nghieäm
nghieäm
Nguyeân Troïng tình, troïng ñöùc, troïng Troïng söùc maïnh, troïng taøi,
Toå chöùc taéc toå vaên, troïng phuï nöõ troïng voõ, troïng nam
coäng chöùc
ñoàng coäng
ñoàng
Caùch Linh hoatï, hieáu hoaø Nguyeân taéc, hieáu thaéng vaø
thöùc toå vaø daân chuû quaân chuû
höù
ÖÙng xöû vôùi moâi Dung hôïp trong tieáp nhaän; Chieám ñoaït vaø ñoäc toân trong
tröôøng xaõ hoäi meàm deûo trong ñoái phoù tieáp nhaän; cöùng raén trong ñoái


sôû vaên hoùa Vieät Nam laø ôû choã keùo trieát lyù aâm döông veà cho “phöông Nam, thieân nhieân,
döông tính, (xöù noùng) sinh ra neàn vaên hoùa noâng nghieäp aâm tính (troïng tónh); neàn vaên
hoùa noâng nghieäp aâm tính naøy, ñeán löôït mình, laïi daãn ñeán phong caùch öùng xöû linh hoaït,
naêng ñoäng, vôùi loái tö duy toång hôïp vaø bieän chöùng (döông tính), taïo neân nhöõng moâ hình
vuõ truï bí aån vôùi soá löôïng thaønh toá leû “döông tính”: 2 sinh 3 (tam taøi), 3 sinh 5 (nguõ
haønh) (s.s. caâu cuûa Laõo töû – nhaø trieát hoïc cuûa ngöôøi Baùch Vieät phöông Nam: Nhaát sinh
nhò, nhò sinh tam, tam sinh vaïn vaät, x. ôû sau, 24) (Traàn Ngoïc Theâm, s.ñ.d., tr.91-92).
Saùch Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam ñaõ gaëp söï phaûn öùng gay gaét cuûa moät soá ngöôøi (xin
xem Nguyeãn Vaên Döông: Nhaän ñònh veà saùch “Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam” cuûa TS Traàn
Ngoïc Theâm (taïp chí Vaên soá 55, thaùng tö 1996); Traàn Maïnh Haûo: Cô sôû vaên hoùa Vieät
Nam, khoa hoïc hay truyeàn thuyeát? (Vaên ngheä soá17, ngaøy 27.4.1996 vaø Vaên ngheä soá
18, ngaøy 4/5/1996); Cao Töï Thanh: Ñoïc quyeån Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam(Vaên ngheä soá
37, ngaøy 14/9/1996. Taïo ra moät söï chuù yù nhö vaäy ñoái vôùi vaên hoùa cuûa ñaát nöôùc laø ñoùng
goùp vaø thaønh coâng cuûa taùc giaû cuoán Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 23 -


Chia vaên hoùa nhaân loaïi thaønh hai loaïi hình: vaên hoùa goác noâng nghieäp aâm tính vaø
vaên hoùa goác du muïc döông tính vôùi nhöõng khaùc bieät veà ñaëc tröng nhö treân vaø cho raèng
vaên hoùa phöông Taây laø ñieån hình cho loaïi goác du muïc, vaên hoùa phöông Ñoâng laø ñieån
hình cho loaïi goác noâng nghieäp, caùc nhaø loaïi hình hoïc veà vaên hoùa khoâng deã daøng thuyeát
phuïc caùc baäc thöùc giaû noùi rieâng vaø baïn ñoïc noùi chung.34

34
Traàn Ngoïc Vöông: “Caùc neàn vaên minh toái coå cuûa loaøi ngöôøi ñeàu laø vaên minh
noâng nghieäp troàng troït hay phaùt trieån leân töø vaên minh troàng troït (Leâ Chí Duõng nhaán
maïnh). Chuùng toâi cho raèng kinh teá troàng troït daãn ñeán ñònh cö laâu daøi, vaø ñònh cö cuûng
coá vaø môû roäng moät ñaëc ñieåm chung mang tính haèng soá (constant) trong lòch söû caùc nöôùc
trong khu vöïc naøy [khu vöïc Ñoâng AÙ bao goàm caùc nöôùc Trung quoác, Trieàu Tieân, Nhaät
Baûn, Vieät Nam – Leâ Chí Duõng chuù thích], laøm tieàn ñeà cho vieäc cö daân cö truù theo ñôn
vò huyeát toäc. Vieäc khoâng phaù vôõ coâng xaõ thò toäc maø baûo löu noù trong loøng xaõ hoäi coù giai
caáp, theo yù toâi, laø ñaëc ñieåm quan troïng nhaát quy ñònh nhöõng heä quaû vaên hoùa khaùc cuûa
toaøn boä khu vöïc naøy, cuõng laø bí maät ñaàu tieân cuûa hình thaùi kinh teá – xaõ hoäi thöôøng ñöôïc
goïi öôùc leä laø thuoäc phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ [Leâ Chí Duõng nhaán maïnh]” (Vuøng vaên
hoùa Ñoâng AÙ vaø söï töông ñoàng vaên hoùa Vieät Nam – Haøn quoác, trong saùch cuûa khoa Ngöõ
vaên ÑHKHXH & NV Ñaïi hoïc quoác gia Haø Noäi: Töông ñoàng vaên hoùa Vieät Nam – Haøn
quoác, Nxb. Vaên hoùa – thoâng tin, H., 1936, tr. 110).
Traàn Maïnh Haûo: “Khoâng caàn luaän cöù khoa hoïc vaø baèng chöùng lòch söû, Traàn Ngoïc
Theâm vieát: “Ñieån hình cho loaïi goác du muïc (troïng ñoäng) laø caùc neàn vaên hoùa phöông
Taây; coøn ñieån hình cho loaïi goác noâng nghieäp (troïng tónh) laø caùc neàn vaên hoùa phöông
Ñoâng”. Thöïc ra Traàn Ngoïc Theâm ñaõ laàm khi cho neàn vaên hoùa phöông Taây coù nguoàn
goác du muïc. Neáu cöù laäp luaän tuøy tieän nhö vaäy thì ta coù theå gaùn cho baát cöù neàn vaên hoùa
naøo cuõng coù nguoàn goác vöôïn caû. Thöïc ra neàn vaên hoùa phöông Taây neáu xeùt laáy Hy La
[Hylaïp-Lamaõ] laøm khôûi ñieåm laø neàn vaên hoùa haûi ñaûo vaø ven bieån. Coøn neáu xeùt xa
nhaát cuûa neàn vaên hoùa phöông Taây ñöôïc khôûi phaùt töø Löôõng haø [hai con soâng Tigre vaø
Euphrate] vaø Ai caäp coå ñaïi, thì noù coøn coù nguoàn goác noâng nghieäp coøn xöa hôn nguoàn
goác vaên hoùa noâng nghieäp Nam AÙ. Vì neàn vaên minh Löôõng haø laø neàn vaên minh noâng
nghieäp cuûa Assyrie vaø Babilone ñaõ coù tröôùc Coâng nguyeân haøng chuïc nghìn naêm. Cuõng
nhö neàn vaên hoùa noâng nghieäp soâng Nil ñaõ coù ñoä tuoåi hôn 5000 naêm tröôùc Coâng
nguyeân. Do vaäy, roõ raøng vaên hoùa phöông Taây coù nguoàn goác noâng nghieäp xöa hôn vuøng
Nam AÙ, neân goác cuûa töø vaên hoùa cuûa caùc ngoân ngöõ phöông Taây laø laáy töø chöõ Cultus
nghóa laø troàng troït cuûa tieáng Latinh., Löu vöïc cuûa caùc con soâng lôùn cuûa chaâu Aâu nhö
Danube, Volga… ngay töø thôøi coå ñaïi ñaõ coù nhöõng cö daân noâng nghieäp troàng luùa mieán,
luùa maïch hay keâ…[…]. “Baøn veà vieäc oâng Traàn Ngoïc Theâm cho raèng vaên hoùa phöông
Taây goác du muïc coù ñaëc tính laø ñoäc toân, quaân chuû, troïng nam khinh nöõ, thieân veà phaân
tích, troïng söùc maïnh cô baép laø voõ löïc vaø coi thöôøng thieân nhieân, Traàn Maïnh Haûo vieát:
“Nhöng neáu nhìn laïi neàn vaên hoùa Hy La coå ñaïi vôùi söï phaùt trieån röïc rôõ nhaát cuûa trieát
hoïc, khoa hoïc vaø ngheä thuaät, ñaët cô sôû cho vaên hoùa phöông Taây sau naøy, seõ thaáy


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 24 -

+ Hai caùch phaân loaïi veà vaên hoùa ñaõ ñöôïc trình baøy ôû treân gaëp nhau ôû moät ñieåm:
chia vaên hoùa cuûa loaøi ngöôøi thaønh vaên hoùa phöông Ñoâng vaø vaên hoùa phöông Taây; ñaëc
ñieåm cuûa vaên hoùa phöông Ñoâng laø tónh, ñaëc ñieåm cuûa vaên hoùa phöông Taây laø ñoäng.
Coù theå boå sung nhöõng ñaëc tröng gì cho moãi neàn vaên hoùa?
Vaên minh tónh cuûa phöông Ñoâng gaén boù vôùi ñaëc tröng: söï coi troïng nhöõng giaù trò
tinh thaàn. Vaên minh ñoäng cuûa phöông Taây coù quan heä höõu cô vôùi ñaëc tröng: söï quan
taâm haøng ñaàu ñeán nhöõng giaù trò vaät chaát.
"Vaên hoùa phöông Taây laáy con ngöôøi laøm trung taâm vuõ truï"35. Phöông Ñoâng Nho
giaùo xem con ngöôøi chæ laø moät saûn phaåm cuûa vuõ truï, giaù trò cuûa noù khoâng phaûi ôû töï noù
maø ôû caùi toân ti noù thieát laäp giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi ñeå sao phoûng caùi toân ti trong vuõ truï".36
Vaø, neáu Trung Hoa coù theå ñaïi dieän cho phöông Ñoâng ôû thôøi coå ñaïi vaø trung ñaïi,
thì chuùng ta seõ tieáp tuïc so saùnh ñaëc tröng cuûa vaên hoùa phöông Taây vôùi ñaëc tröng cuûa
vaên hoùa phöông Ñoâng nhö sau:
"Vaên hoaù Trung Quoác cuõng nhö cuûa Vieät Nam xöa laø vaên hoùa moâ hình". "Trong
caùi moâ hình naøy chæ coù quan heä maø khoâng coù yeáu toá, töùc laø moät vaät maø nhöõng ñaëc tính
cuûa noù khoâng bao giôø thay ñoåi trong moïi ñieàu kieän". "Traùi laïi, vaên hoùa phöông Taây ra
söùc tìm cho kyø ñöôïc yeáu toá vaø caùc yeáu toá keát hôïp vôùi nhau ôû trong nhöõng caáu truùc khaùc
nhau maø khoâng coù moâ hình chung"; "caùc yeáu toá duø coù quan heä vaãn khoâng theå chuyeån
hoaù ñöïôc"37cho nhau.
"Vaên hoùa phöông Taây laø vaên hoùa khaùi nieäm". "Vaên hoùa cuûa theá giôùi Nho giaùo laø
vaên hoùa cuûa nhöõng caùch öùng xöû"38.
Vaên hoùa phöông Taây "laøm saûn xuaát phaùt trieån, bieán theá giôùi thaønh saûn phaåm cuûa
con ngöôøi, thay ñoåi xaõ hoäi, theá giôùi theo yeâu caàu cuûa con ngöôøi. Tieán boä, phaùt trieån
khoâng phaûi laø nhöõng khaùi nieäm cuûa phöông Ñoâng. Phöông Ñoâng chæ coù khaùi nieäm xoay
voøng, ñaép ñoåi theo söï vaàn xoay cuûa boán muøa trong vuõ truï."39
Cheá ñoä phong kieán ôû phöông Taây laø "phong kieán laõnh chuùa"; cheá ñoä phong kieán
ôû phöông Ñoâng laø phong kieán quan laïi".40


nhöõng ñaëc ñieåm cuûa noù ngöôïc vôùi nhöõng ñieàu oâng Theâm vöøa chæ ra”. Veà vaán ñeà oâng
Traàn Ngoïc Theâm baûo Hoa toäc coù nguoàn goác vaên hoùa du muïc, Traàn Maïnh Haûo caõi:
“nhö caùc daân toäc khaùc, Hoa toäc cuõng coù nguoàn goác xa xöa du muïc. Nhöng töø 3000 naêm
tröôùc Coâng nguyeân Hoa Baéc cuûa chieác noâi Hoaøng haø, vaên hoùa cuûa hoï ñaõ laø vaên hoùa
noâng nghieäp roài” (Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, khoa hoïc hay truyeàn thuyeát? Vaên ngheä soá
18, ngaøy 4/5/1996).
35
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 77.
36
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 78. Ôû ñaây chuùng toâi coù theå noùi theâm raèng khoâng chæ Nho giaùo,
maø Phaät giaùo vaø Laõo giaùo cuõng quan nieäm con ngöôøi laø moät maûnh cuûa vuõ truï.
37
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 78.
38
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 72.
39
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 80.
40
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 74.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 25 -

Khoâng theå laáy nguoàn goác du muïc vaø nguoàn goác noâng nghieäp ñeå lyù giaûi söï khaùc
bieät veà ñaëc tröng vaên hoùa giöõa phöông Taây vaø phöông Ñoâng. Bôûi ôû phöông Taây thôøi coå
ñaïi, cö daân Hy laïp, La maõ coù nguoàn goác du muïc, maø ôû phöông Ñoâng coå ñaïi cö daân
saùng taïo neân vaên hoùa röïc rôõ AÁn ñoä, Trung Hoa cuõng laø "haäu dueä" cuûa nhöõng ngöôøi
soáng baèng ngheà muïc suùc; bôûi caùc neàn vaên minh toái coå cuûa loaøi ngöôøi ñeàu laø vaên minh
noâng nghieäp troàng troït hay phaùt trieån leân töø vaên minh noâng nghieäp troàng troït. Khoa hoïc
lòch söû ñaõ laøm saùng toû nhöõng ñieàu nhö vaäy.
Phaûi tìm nguyeân nhaân cuûa nhöõng söï khaùc bieät veà ñaëc tröng vaên hoùa cuûa phöông
Ñoâng vaø phöông Taây ôû choã khaùc. Söï khaùc bieät ñoù phaûi chaêng laø do: a). Vaên hoùa
phöông Taây baét nguoàn töø nhöõng thaønh bang treân bôø ñòa trung haûi. Ñòa trung haûi xöa
ñöôïc goïi laø caùi hoà Hy laïp, moät ñòa ñieåm giao thöông thuaän tieän maø thieân nhieân phuù cho
con ngöôøi. Nhöõng thaønh bang aáy soáng chính baèng ngoaïi thöông, khoâng bieát ñeán kinh teá
töï tuùc. Cô sôû cho söï giaøu coù cuûa cö daân ôû ñaây khoâng phaûi laø noâng nghieäp, maø laø thöông
nghieäp. Hoï coù haïm ñoäi lôùn, nhöõng thaønh luyõ ñoà soä baûo veä, nhöõng haûi caûng, nhöõng kho
haøng, moät ñoäi nguõ thôï thuû coâng ñoâng ñaûo, coù moät cheá ñoä giaùo duïc quaân söï nghieâm
khaéc. Cö daân ôû thaønh bang aáy saûn xuaát, buoân baùn ñoàng thôøi aên cöôùp, baønh tröôùng laõnh
thoå. Ñeá quoác Hy laïp vaø sau ñoù laø ñeá quoác La maõ trong lòch söû coå ñaïi phöông Taây laø
nhöõng ñeá quoác giaøu coù, vaên minh vôùi laõnh thoå meânh moâng. Trong nhöõng thaønh bang aáy
xuaát hieän moät ñoäi nguõ trí thöùc quan taâm ñeán chính trò, trieát hoïc, phaùp luaät, khoa hoïc,
vaên hoïc vaø ngheä thuaät. Quyeàn tö höõu, giao keøo (contrat) trong laøm aên buoân baùn, thò
tröôøng laøm aên buoân baùn vaø giaù caû thò tröôøng,… laø coáng hieán cuûa nhöõng thaønh bang ven
"hoà Hy laïp" cho söï phaùt trieån cuûa vaên minh phöông Taây, khieán cho chaâu AÂu coù theå
khaéc phuïc ñöôïc "phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ" tieàm taøng trong caùc rôï xaâm laêng vaø taøn
phaù ñeá cheá Lamaõ. b). Trong khi ñoù thì vaên hoùa phöông Ñoâng cho ñeán cuoái theá kyû XIX
- ñaàu theá kyû XX ñöôïc xaây döïng treân cô sôû noâng nghieäp troàng troït treân löu vöïc cuûa
nhöõng con soâng lôùn. Thuû coâng nghieäp chæ laø ngheà phuï thuoäc, phuï thuoäc vaøo noâng
nghieäp vaø noâng thoân. Thöông nghieäp bò coïi laø moät ngheà "truïc maït" (ñuoåi theo caùi
ngoïn) so vôùi "dó noâng vi baûn" (laáy noâng laøm goác). ÔÛ phöông Ñoâng, coâng xaõ thò toäc
ñöïôc baûo löu trong xaõ hoäi coù giai caáp vaø taøn tích cuûa coâng xaõ thò toäc toàn taïi heát söùc laâu
daøi. Vieäc khoâng phaù vôõ coâng xaõ thò toäc, maø baûo löu noù trong loøng caùc xaõ hoäi coù giai
caáp laø ñieåm quan troïng nhaát quy ñònh nhöõng heä quaû vaên hoùa cuûa phöông Ñoâng, cuõng laø
bí maät ñaàu tieân cuûa hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi thöôøng ñöôïc goïi moät caùch öôùc leä laø thuoäc
phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ41.

41
Phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ (tieáng Anh: the asiatic mode of production; tieáng Phaùp:
mode de production asiatique) – khaùi nieäm söû hoïc – xaõ hoäi hoïc do Karl Marx ñeà ra.
Karl Marx ñaõ ñi saâu nghieân cöùu ñaëc ñieåm cuûa xaõ hoäi phöông Ñoâng vaø ñöa ra khaùi
nieäm naøy. Noùi chung thì trong giai ñoaïn coâng xaõ nguyeân thuûy tan raõ vaø chuyeån sang xaõ
hoäi coù giai caáp, gia ñình nhoû ra ñôøi vaø phaùt trieån, coâng xaõ noâng thoân daàn daàn thay theá
cho coâng xaõ thò toäc. Coâng xaõ noâng thoân khaùc coâng xaõ thò toäc do: caùc thaønh vieân coù
quyeàn sôû höõu ñoái vôùi ruoäng ñaát ñöïôc chia ñeå töï caøy caáy (tröôùc ñoù, quyeàn sôû höõu ruoäng


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 26 -

Nhö vaäy, phaûi chaêng moät trong nhöõng nguyeân nhaân gaây ra söï caùch bieät cô baûn
cuûa vaên hoùa phöông Taây vôùi vaên hoùa phöông Ñoâng - moät beân laø vaên minh ñoäng, vaên
minh vaät chaát, moät beân laø vaên minh tónh, vaên minh tinh thaàn - laø ôû choã coù hay khoâng
nhaân toá khaéc phuïc ñöôïc phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ?


II. VAÊN HOÙA VIEÄT NAM.




ñaát vaø keát quaû lao ñoäng chung cho coäng ñoàng); coâng xaõ noâng thoân khoâng döïa vaøo
huyeát thoáng (thò toäc) nöõa. Nhö vaäy, coù hai yeáu toá sôû höõu (tö höõu vaø taäp theå) maâu thuaãn
nhau, moâi tröôøng lòch söû cuï theå töøng nôi quyeát ñònh yeáu toá naøo thaéng. Rieâng veà loaïi
hình coâng xaõ noâng thoân ôû chaâu AÙ, Karl Marx gôïi ra nhöõng ñaëc tröng cô baûn naøy: quyeàn
sôû höõu ruoäng ñaát laø hoaøn toaøn thuoäc coâng xaõ; caù nhaân chæ coù quyeàn chieám höõu vaø söû
duïng; cuoái cuøng, quyeàn chieám höõu bao truøm leân heát laø cuûa nhaø vua ( hoaøng ñeá) ñöôïc
thaàn thaùnh hoùa. Moät phaàn hoa lôïi cuûa coâng xaõ ñoùng cho nhaø vua, vua ban moät phaàn
coáng naïp ñoù cho quan laïi. Vua coù nhieäm vuï baûo veä coâng xaõ, ñaát nöôùc baèng quaân söï, toå
chöùc laøm nhöõng coâng trình coâng coäng lôùn (thuûy lôïi, giao thoâng). Caù nhaân khoâng ñoäc
laäp ñöôïc vôùi coäng ñoàng; moãi coäng ñoàng (xoùm laøng, xaõ), laø moät ñôn vò noâng nghieäp –
thuû coâng nghieäp töï cung töï caáp. Thaønh thò laø nôi vua chuùa ôû vaø nôi taäp trung buoân baùn.
Thuû coâng nghieäp bò leä thuoäc vaøo noâng nghieäp ôû caùc laøng xaõ. Vôùi nhöõng ñaëc ñieåm ñoù,
xaõ hoäi coù giai caáp vaø nhaø nöôùc ñaàu tieân ôû phöông Ñoâng thuoäc phaïm truø hình thaùi kinh
teá – xaõ hoäi chieám höõu noâ leä, hay phong kieán, hoaëc moät hình thaùi kinh teá – xaõ hoäi rieâng
bieät naøo khaùc? Ñoù laø noäi dung cô baûn cuûa cuoäc tranh luaän roäng raõi treân phaïm vi theá
giôùi veà vaán ñeà phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ ; cho ñeán nay cuoäc tranh luaän ñoù vaãn chöa
keát thuùc.
Theo moät quan nieäm söû hoïc ôû Vieät Nam thì vaøo thôøi Huøng Vöông – An Döông
Vöông ôû nöôùc ta ñaõ xuaát hieän xaõ hoäi phaân hoùa giai caáp sô kyø vôùi moät hình thaùi kinh teá
– xaõ hoäi ñaëc thuø cuûa phöông Ñoâng. Cô sôû laø laøng xaõ ñònh cö döïa vaøo coâng xaõ noâng
thoân. Moãi coâng xaõ noâng thoân quy tuï moät soá gia ñình treân moät ñòa baøn nhaát ñònh, ôû ñoù
beân caïnh quan heä laùng gieàng laø quan heä huyeát thoáng (laøng vaø hoï). Quan heä noâ leä chæ
phaùt trieån ñeán moät möùc nhaát ñònh, khoâng thaønh quan heä chuû ñaïo. Treân neàn taûng
phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ, cheá ñoä phong kieán daàn daàn hình thaønh vaø ñöôïc xaùc laäp
vaøo theá kyû XV. Taøn dö cuûa phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ vaø caû cuûa cheá ñoä coâng xaõ
nguyeân thuûy toàn taò trong cheá ñoä phong kieán Vieät Nam moät caùch dai daúng, toàn taïi ngay
caû trong loøng cuûa cheá ñoä thuoäc ñòa nöûa phong kieán ôû nöôùc ta vaø ngaøy nay nhöõng taøn dö
aáy vaãn coøn gaây aûnh höôûng tieâu cöïc ñoái vôùi söï nghieäp coâng nghieäp hoùa, hieän ñaïi hoùa
ñaát nöôùc.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 27 -

Hoïc giaû noåi tieáng ngöôøi Anh Arnold Toynbee trong cuoán saùch cuûa mình A study
of History 42 (Moät coâng trình nghieân cöùu veà lòch söû) ñaõ cho raèng trong lòch söû nhaân loaïi
töøng toàn taïi 34 neàn vaên minh, nhöng chæ coù 18 neàn vaên minh laø chòu ñöïng ñöôïc söï thöû
thaùch cuûa thôøi gian vaø phaùt trieån cho ñeán ngaøy nay; vaên minh Vieät Nam, vaên minh
Trung quoác, vaên minh Trieàu Tieân, vaên minh Nhaät Baûn laø 4 neàn vaên minh AÙ Ñoâng trong
soá 18 neàn vaên minh nhö vaäy cuûa loaøi ngöôøi.


1. Vaên hoùa Vieät Nam töø cô taàng vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ hoäi nhaäp vaøo vaên
hoùa Ñoâng AÙ.

Vieät Nam laø moät nöôùc vaên hieán vôùi haøng ngaøn naêm toàn taïi vaø phaùt trieån.
Nghieân cöùu vaên hoùa Vieät Nam, khoâng theå khoâng ñaët nöôùc ta trong boái caûnh
Ñoâng Nam AÙ.
Ñoâng Nam AÙ laø moät vuøng, trong lòch söû xa xöa, bao goàm khoâng gian ngaøy nay
cuûa caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ vaø mieàn nam Trung quoác baây giôø (löu vöïc Nam soâng
Döông Töû (soâng Tröôøng Giang) ñeán bieân giôùi cuûa nöôùc Ñaïi Vieät thôøi trung ñaïi).
Haàu heát caùc con soâng lôùn cuûa Ñoâng Nam AÙ ñeàu baét nguoàn töø hai daõy nuùi
Himalaya vaø Thieân Sôn. Löu vöïc cuûa nhöõng con soâng aáy laø nhöõng ñoàng baèng ñaày phuø
sa, raát phì nhieâu. Theá nhöng, ñaëc tröng quan troïng cuûa Ñoâng Nam AÙ laø coù ñoä cheânh
leäch khaù lôùn giöõa ñoàng baèng vaø mieàn nuùi, coù ñoä cheânh leäch töông ñoái nhoû giöõa ñoàng
baèng vaø maët bieån. Ñoù laø Ñoâng Nam AÙ luïc ñòa. Nhìn ra bieån, chuùng ta nhìn thaáy moät
Ñoâng Nam AÙ haûi ñaûo.
Vieät Nam naèm treân baùn ñaûo Ñoâng Döông, chieám troïn phaàn Ñoâng cuûa baùn ñaûo
naøy; tính chaát baùn ñaûo cuûa nöôùc ta raát noåi baät. Veà maët ñòa - vaên hoùa (geùo - culture),
baûn saéc vaên hoùa Vieät Nam laø baûn saéc baùn daûo, tieáp nhaän vaø tích hôïp (inteùgration) caû
aûnh höôûng luïc ñòa, caû aûnh höôûng cuûa haûi ñaûo. Noùi ñuùng hôn, theo caùi nhìn ñòa - vaên
hoùa, coù theå thaáy Vieät Nam vuøng vaên hoùa nuùi, vuøng vaên hoùa ñoàng baèng vaø vuøng vaên
hoùa bieån. Vieät Nam, theo caùi nhìn aáy, nhö moät Ñoâng Nam AÙ thu nhoû. Tuy nhieân caàn
phaûi khaúng ñònh raèng vaên hoùa Vieät Nam laø vaên hoùa noâng nghieäp luùa nöôùc. Vaên minh
noâng nghieäp luùa nöôùc cuõng laø ñaëc tröng cuûa vaên minh Ñoâng Nam AÙ tröôùc khi nhöõng
nöôùc naøy hoäi nhaäp vaøo vaên minh theá giôùi.
Tröôùc khi Vieät Nam xuùc tieáp vôùi vaên hoùa Trung Hoa vaø vaên hoùa AÁn Ñoä, ngöôøi
Vieät Nam daàn daàn yù thöùc raèng vaên hoùa nöôùc ta caàn thieát phaûi tieáp nhaän nhöõng maët
maïnh trong vaên hoùa cuûa nöôùc laùng gieàng "nuùi lieàn nuùi, soâng lieàn soâng", maëc duø vaên
hoùa Trung hoa ñeán vôùi nöôùc ta tröôùc vaø trong thôøi trung ñaïi vöøa baèng con ñöôøng baïo
löïc, vöøa baèng söï giao löu töï nguyeän, caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung quoác töø nhaø Taàn


42
Arnold Toynbee: A study of History, Oxford University Press and Thames Hudson
Ltd, London, 1972.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 28 -

ñeán nhaø Thanh khoâng bao giôø nguoâi ngoai caùi yù ñònh ñoàng hoaù vaên hoùa Vieät Nam.
Trong luùc ngöôøi Vieät Nam ngaøy caøng ñaåy maïnh giao löu vaên hoùa vôùi Trung Hoa, thì
caùc toäc ngöôøi khaùc ôû Ñoâng Nam AÙ chuû yeáu tieáp xuùc vôùi vaên hoùa AÁn Ñoä.
Trong quaù trình tieáp xuùc vôùi vaên hoùa Trung Hoa vaø vaên hoùa AÁn Ñoä, cô taàng vaên
hoùa Ñoâng Nam AÙ daàn daàn bò giaûi theå caáu truùc, nhöng caùc " maûnh vuïn" cuûa noù ñöôïc
baûo löu trong vaên hoùa daân gian; nhöõng "maûnh vuïn” aáy laøm neàn taûng gìn giöõ baûn saéc
vaên hoùa cuûa caùc toäc ngöôøi trong vuøng nhö di saûn chung cuûa Ñoâng Nam AÙ. Vôùi nhöõng
"maûnh vuïn" aáy, baèng phöông phaùp phuïc nguyeân, ngöôøi ta coù theå döïng laïi moâ hình vaên
hoùa Ñoâng Nam AÙ tröôùc khi bò giaûi theå caáu truùc; moâ hình naøy ñöôïc theå hieän bôûi 3 heä
thoáng chính: a). Toå chöùc saûn xuaát vaø ñôøi soáng; b). Toå chöùc thieát cheá gia ñình, laøng,
nöôùc; c). caùc nghi leã noâng nghieäp, tín ngöôõng vaø caùc hình thöùc sinh hoaït vaên hoùa daân
gian. 43 Phaûi chaêng "moät neàn canh taùc laáy luùa nöôùc laøm cô sôû, moät cô caáu laøng xaõ gaàn
nhö töï trò, moät ñòa ñieåm taäp trung daân baøn vieäc laøng, {…}, moät toân giaùo phoå bieán thôø
cuùng toå tieân, moät gia ñình do ngöôøi phuï nöõ cai quaûn, moät ngoân ngöõ Nam AÙ vaø voâ soá
nhöõng ñieàu khaùc nöõa trong aên maëc, tuïc leä, ñình ñaùm, hoäi heø, vui chôi" 44 laø ñaëc ñieåm
truyeàn thoáng chung cuûa vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ ?
Trong quaù trình laâu daøi noùi treân, vaên hoùa Vieät Nam töø cô taàng Ñoâng Nam AÙ gia
nhaäp vaøo vuøng vaên hoùa Ñoâng AÙ - vuøng vaên hoùa bao goàm vaên hoùa Trung quoác, vaên hoùa
Trieàu tieân, vaên hoùa Nhaät baûn, vaên hoùa Vieät Nam thôøi trung ñaïi.
Vaên hoùa noâng nghieäp luùa nöôùc cuûa Vieät Nam vaø cuûa caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ
khaùc ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp quan troïng vaøo nhöõng thaønh töïu cuûa vaên minh Aán ñoä vaø
vaên minh Trung quoác. Ngöôïc laïi, khoâng theå khoâng thöøa nhaän raèng vaên hoùa Aán ñoä ñaõ
ñoùng vai troø haït nhaân trong vuøng vaên hoùa Aán ñoä roäng lôùn vaø vaên hoùa Trung quoác ñoùng
vai troø haït nhaân trong vuøng vaên hoùa Ñoâng AÙ.
Vaên hoùa Trung quoác vôùi 3 yeáu toá - chöõ Haùn, trieàu ñình quaân chuû cha truyeàn con
noái, cheá ñoä giaùo duïc vaø thi cöû theo Nho giaùo ñeå ñaøo taïo quan laïi - "thöïc teá ñaõ caáp cho
Vieät Nam moät boä maët rieâng khaùc xa caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ khaùc" 45. Taát nhieân, vaên
hoùa Vieät Nam cuõng tieáp nhaän vaø bieán ñoåi söï töø bi hæ xaû töø Phaät giaùo cuûa AÁn Ñoä vaø ,
nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát, Phaät giaùo phaùt trieån röïc rôõ, ñaït ñeán söï cöïc thònh trong thôøi Lyù
- Traàn, tröôùc khi Nho giaùo chieám ñòa vò daãn ñaïo trong ñôøi soáng xaõ hoäi ôû Vieät Nam thôøi
trung ñaïi.46



43
Xem Phaïm Ngoïc Döông: Vieät Nam trong boái caûnh Ñoâng Nam AÙ, taïp chí Daân toäc hoïc
soá 2/ 1981, tr. 66 – 72.
44
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 195-196.
45
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 195.
46
Chuùng toâi khoâng noùi Nho giaùo chieám ñòa vò ñoäc toân trong thôøi trung ñaïi ôû Vieät Nam,
vì noùi nhö vaäy thì voâ hình chung, coi ñieàu “tam giaùo ñoàng nguyeân” (Nho giaùo, Phaät
giaùo, Ñaïo giaùo cuøng moät nguoàn goác) toàn taïi trong taâm linh vaø öùng xöû cuûa ngöôøi Vieät
vaø hoãn dung vôùi tín ngöôõng daân gian cuûa cha oâng chuùng ta – laø khoâng coù thöïc.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 29 -

Hoäi nhaäp vaøo vaên hoùa Ñoâng AÙ, Vieät Nam ñaõ tröôûng thaønh nhanh choùng vaø Vieät
Nam ñaõ toàn taïi, phaùt trieån tònh laäp vôùi Trung Quoác, vôùi caùc nöôùc hoa haï khaùc. (Nhìn
vaøo lòch söû nhö theá cuûa Vieät Nam, moät nhaø vaên hoùa hoïc cao höùng vieát: "Khoâng coù Vieät
Nam, toaøn boä Ñoâng Nam AÙ ñaõ bò Haùn hoùa töø laâu vaø neáu tình hình naøy xaûy ra, ñöøng noùi
ñeán moät theá giôùi yeân oån".47


2. Chuû theå vaên hoùa Vieät Nam.

Chuû theå cuûa vaên hoùa Vieät Nam ngaøy nay laø daân toäc Kinh vaø caùc daân toäc anh em
khaùc48 soáng treân laõnh thoå Vieät Nam töø Nam Quan ñeán ñaát muõi Caø Mau vôùi vuøng laõnh
haûi vaø theàm luïc ñòa ôû bieån Ñoâng.

47
Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 38.
48
Soá daân vaø ñòa baøn cö truù chuû yeáu cuûa caùc daân toäc thieåu soá ôû Vieät Nam (soá lieäu ñieàu
tra naêm 1989).
- Taøy: soá daân: 1.190.342; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Cao Baèng, Laïng Sôn, Haø
Giang, Tuyeân Quang, Baéc Thaùi, Laøo Cai, Quaûng Ninh, Yeân Baùi, Haø Baéc, Laâm Ñoàng,
Sôn La, Ñaéc- Laéc.
- Thaùi: soá daân: 1.040.549; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Sôn La, Lai Chaâu, Ngheä An,
Thanh Hoùa, Laøo Cai, Yeân Baùi, Hoøa Bình, Laâm Ñoàng.
- Möôøng: soá daân: 914.596; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Taây, Hoøa Bình, Thanh
Hoùa, Vónh Phuù, Sôn La, Yeân Baùi, Ninh Bình.,
- Hoa (Haùn): soá daân: 900.185; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Tp Hoà Chí Minh, Haø Noäi,
Ñoàng Nai, Minh Haûi, Caàn Thô, Soùc Traêng, Kieân Giang, Haûi Phoøng, Cöûu Long, Quaûng
Ninh…
- Khmer: soá daân: 895.299; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Caàn Thô, Soùc Traêng, Cöûu
Long, Kieân Giang, Minh Haûi, Tp Hoà Chí Minh, Soâng Beù, Taây Ninh.
- Nuøng: soá daân: 705.709; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Cao Baèng, Laïng Sôn, Baéc Thaùi,
Tuyeân Quang, Haø Giang, Haø Baéc, Quaûng Ninh, Tp Hoà Chí Minh, Laâm Ñoàng, Ñaéc-Laéc,
Yeân Baùi, Laøo Cai.
- Moâng(Meøo): soá daân: 558.053; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang, Tuyeân Quang,
Laøo Cai, Yeân Baùi, Lai Chaâu, Sôn La, Cao Baèng, Laïng Sôn, Ngheä An.
- Dao: soá daân: 473.945; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang, Tuyeân Quang, Yeân
Baùi, Laøo Cai, Laïng Sôn, Baéc Thaùi, Cao Baèng, Lai Chaâu, Sôn La, Haø Taây,Hoøa Bình,
Vónh Phuù, Haø Baéc, Thanh Hoùa, Quaûng Ninh.
- Gia-rai: soá daân: 242.219; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Gia-Lai, Kontum, Ñaéc-Laéc
- EÂ-ñeâ: soá daân: 194.710; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Ñaéc-Laéc, Gia-Lai, Khaùnh Hoøa,
Phuù Yeân.
- Ba-Na: soá daân: 136.859; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Gia-Lai, Kontum, Bình Ñònh,
Phuù Yeân.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 30 -


- Saùn Chay (Cao Lan, Saùn Chæ): soá daân: 114.012; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Baéc
Thaùi, Haø Tuyeân, Quaûng Ninh , Haø Baéc, Laïng, Vónh Phuù, Yeân Baùi.
- Chaêm: soá daân: 98.971; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Thuaän Haûi, Chaâu Ñoác, Tp Hoà
Chí Minh, Taây Ninh, Phuù Yeân, Bình Ñònh, Ñaéc-Laéc.
- Xeâ Ñaêng: soá daân: 96.766; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Kontum, Quaûng Nam – Ñaø
Naüng.
- Saùn Dìu: soá daân: 94.630; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Ninh, Haûi Höng, Haø
Baéc, Baéc Thaùi, Vónh Phuù, Tuyeân Quang.
- Hreâ: soá daân: 94.259; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Ngaõi.
- Cô ho: soá daân: 92.190; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Laâm Ñoàng, Thuaän Haûi.
- Ra – glai: soá daân: 71.696; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Thuaän Haûi, Khaùnh Hoøa.
- M’noâng: soá daân: 67.340; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Ñaéc-Laéc, Laâm Ñoàng, Soâng Beù.
- Thoå: soá daân: 51.274; soá daân: 51.274; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Ngheä An, Thanh
Hoùa (Nhö Xuaân).
- Xtieâng: soá daân: 50.194; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Soâng Beù, Taây Ninh.,
- Khô-muù: soá daân:42.853; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Sôn La, Lai Chaâu Ngheä An.
- Bru Vaân Kieàu:soá daân: 40.132; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Trò , Thöøa Thieân.
- Giaùy: soá daân: 37.964; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Laøo Cai, Yeân Baùi, Haø Giang, Lai
Chaâu.
- Caøtu: soá daân: 37.967; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Nam - Ñaø Naüng, Kon-tum.
- GieùTrieâng: soá daân: 26.924; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Nam -Ñaø Naüng,
Kon-tum.
- Taø-oâi: soá daân: 26.044; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Trò.
- Maï: soá daân: 22.649; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Ngaõi, Quaûng Nam- Ñaø
Naüng.
- Chô-ro: soá daân: 15.022; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Ñoàng Nai.
- Haø Nhì: soá daân: 12.489; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Laøo Cai, Lai Chaâu.
- Chu-ru: soá daân: 10.746; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Laâm Ñoàng, Thuaän Haûi.
- Laøo: soá daân: 9.614; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu, Sôn La, Thanh Hoùa, Laøo
Cai.
- La Chí: soá daân: 7.863; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang.
- Phu Laù: soá daân: 6.424; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Laøo Cai, Lai Chaâu, Sôn La.
- La Huû: soá daân: 5.319; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu.
- Khaùng: soá daân: 3.921; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu, Sôn La.
- Löï: soá daân: 3.684; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu.
- Pa (Theøn): soá daân: 3.680; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Tuyeân Quang.
- Loâ-loâ: soá daân: 3.134; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: cao baèng, Haø Giang, Laøo Cai.
- Chöùt: soá daân: 2.427; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Bình.
- Maûng: soá daân: 2.247; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 31 -

Coù nhaø nghieân cöùu lòch söû khaúng ñònh daân toäc Vieät Nam ñaõ hình thaønh töø thôøi
vaên hoùa Ñoâng sôn 49. Nhieàu nhaø khoa hoïc khaùc cho raèng daân toäc Vieät Nam ñaõ hình
thaønh trong thôøi kyø trung ñaïi, khoâng ñôïi ñeán luùc xuaát hieän thò tröôøng daân toäc thoáng
nhaát. Vôùi nhöõng nhaø khoa hoïc nhoùm thöù ba, caùi moác lòch söû cuûa hình thaønh daân toäc
Vieät Nam ñöôïc ñaåy tôùi theá kyû XX …
Vaán ñeà maø chuùng toâi quan taâm ôû ñaây laø nguoàn goác cuûa caùc daân toäc Vieät Nam -
chuû theå cuûa vaên hoùa Vieät Nam.
Caùc toäc ngöôøi Vieät Nam ra ñôøi trong phaïm vi cuûa trung taâm hình thaønh loaøi ngöôøi
phía Ñoâng, trong khu vöïc hình thaønh cuûa ñaïi chuûng phöông Nam 50.
Ñaïi chuûng phöông Nam (Australoid) ñöôïc hình thaønh vaøo khoaûng 50 - 30 vaïn
naêm tröôùc coâng nguyeân.
Trong nhöõng thôøi kyø tieáp theo, quaù trình hình thaønh caùc daân toäc Vieät Nam coù theå
ñöôïc hình dung nhö sau:
Vaøo thôøi ñaïi ñaù giöõa (khoaûng 10.000 naêm veà tröôùc, moät doøng ngöôøi thuoäc ñaïi
chuûng Mongoloid töø vuøng Taây taïng thieân di veà phía Ñoâng Nam ñeán vuøng baây giôø
ñöôïc goïi laø Ñoâng Döông (Indochine) thì döøng laïi. Nôi ñaây söï hôïp chuûng giöõa doøng

- Cô-lao: soá daân: 1.473; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang.
- Boá Y: soá daân: 1.420; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang, Laøo Cai
- La Ha: soá daân: 1.396; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu, Sôn La.
- Coâoáng: soá daân: 1.264; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu.
- Ngaùi: soá daân: 1.151; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Quaûng Ninh, Laïng Sôn, Ñoàng Nai,
Tp Hoà Chí Minh.,
- Si-la: soá daân: 594; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Lai Chaâu.
- Pu-peùo: soá daân: 382; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Haø Giang
- Braâu: soá daân: 231; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Kon-tum
- Rô-maêm: soá daân: 277; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Kon-tum
- Ô-ñu: soá daân: 32; ñòa baøn cö truù chuû yeáu: Ngheä An.
49
Xaõ hoäi Vieät coå trong thôøi kyø vaên hoùa Ñoâng Sôn hình thaønh phuø hôïp vôùi thôøi ñieåm
maø Maùc vaø Aêngghen ñaõ noùi trong Heä tö töôûng Ñöùc, “töø thôøi ñaïi daõ man leân thôøi ñaïi
vaên minh, töø toå chöùc boä laïc leân Nhaø nuôùc (aus dem stammwesen in den Staat), töø tính
ñòa phöông leân daân toäc (aus der Lokalitat in die Nation)” (trong Maùc – Aêngghen: Phoi
ôbaéc, söï ñoái laäp giöõa quan ñieåm duy vaät chuû nghóa vaø quan dieåm duy taâm chuû nghóa
(chöông I cuûa Heä tö töôûng Ñöùc), Nxb. Söï thaät, H., 1977, tr. 84). Chính döïa vaøo quan
ñieåm naøy cuûa Maùc vaø Aêng ghen maø chuùng toâi nghó raèng daân toäc (Nation) Vieät coå ñaõ
hình thaønh trong thôøi kyø vaên hoùa Ñoâng Sôn (Haø Vaên Taán: Giao löu vaên hoùa ôû ngöôøi
Vieät coå, trong Ñaïi hoïc quoác gia Haø Noäi: Vaên hoùa ñaïi cöông vaø cô sôû vaên hoùa Vieät Nam,
Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, H., 1996, tr. 71).
50
Ôû trung taâm phía Taây hình thaønh hai ñaïi chuûng: Ñaïi chuûng Aâu (Europeùoid) vaø ñaïi
chuûng Phi (Neùgoid); ôû trung taâm phía Ñoâng hình thaønh hai ñaïi chuûng: ñaïi chuûng AÙ
(Mongo –loid) vaø ñaïi chuûng Uùc (coøn ñöôïc goïi laø ñaïi chuûng phöông Nam, Australoid).


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 32 -

ngöôøi naøy vôùi daân cö baûn ñòa Meùlaneùsien (coøn ñöïôc goïi laø Coå Maõ Lai) vôùi nöôùc da
ngaêm ñen, toùc gôïn soùng, nhoû con. Lan roäng ra töø nôi ñaây, nhöõng ngöôøi chuûng
Indoneùsien sinh soáng treân toaøn boä khu vöïc Ñoâng Nam AÙ coå. Ñoâng Nam AÙ luùc ñoù laø
moät vuøng roäng lôùn, bao goàm: löu vöïc soâng Döông töû (Tröôøng Giang) ôû phía Baéc, bang
Assam cuûa n Ñoä ôû phía Taây, quaàn ñaûo Philippines ôû phía Ñoâng, caùc ñaûo Indonesia ôû
phía Nam.51(Coù nhaø nghieân cöùu Ñoâng Nam AÙ, trong baøi giaûng cuûa mình, coøn nghó raèng
Ñoâng Nam AÙ luùc baáy giôø coøn truøm leân vuøng ñaát Australia ngaøy nay).
Vaøo cuoái thôøi ñaïi ñaù môùi, ñaàu thôøi ñaïi ñoàng (caùch ngaøy nay khoaûng gaàn 5000
naêm), ôû khu vöïc Nam Trung Hoa vaø Baéc Ñoâng Döông baây giôø (Nam soâng Döông Töû
ñeán löu vöïc soâng Hoàng), söï tieáp xuùc giöõa ñaïi chuûng Mongoloid vôùi nhöõng ngöôøi
Indoneùsien moät caùch thöôøng xuyeân ñaõ daãn tôùi vieäc hình thaønh chuûng môùi
Austroasiatique (chuûng Nam AÙ).
Chuûng Austroasiatique ñöôïc chia thaønh nhieàu chuûng toäc maø thö tòch coå cuûa Trung
Hoa vaø Vieät Nam goïi laø Baùch Vieät, nhö Ñieàn Vieät, Döông Vieät, Maân Vieät, Ñoâng Vieät,
Nam Vieät, Queá Vieät, Di Vieät, AÂu Vieät, Laïc Vieät,52 … soáng treân moät khu vöïc roäng lôùn
töø phía nam soâng Döông Töû ñeán Baéc Trung boä Vieät Nam hieän nay. Caùc chuûng toäc naøy
hoïp thaønh nhöõng khoái cö daân maø ban ñaàu moãi khoái noùi moät ngoân ngöõ rieâng, nhö Moân -
Khmer, Vieät - Möôøng, Taøy -Thaùi, Meøo - Dao. Söï chia taùch tieáp dieãn, ñöa tôùi söï hình
thaønh caùc toäc ngöôøi cuï theå (cuøng vôùi söï chia taùch ngoân ngöõ); trong quaù trình naøy toäc
ngöôøi Vieät (Kinh) ñaõ taùch ra khoûi khoái Vieät - Möôøng, vaøo khoaûng theá kyû 7-853.
Trong khi ñoù doïc theo daûi Tröôøng Sôn cuûa Vieät Nam vaãn laø nôi sinh soáng cuûa
nhöõng ngöôøi Indoneùsia. Nôi ñaây cuoäc soáng bieät laäp cuûa hoï ñaõ löu giöõ ñöôïc nhieàu hôn
nhöõng ñaëc ñieåm cuûa vaên hoùa coå gaàn guõi vôùi vaên hoùa cuûa nhöõng cö daân ôû caùc haûi ñaûo.
Hoï laø toå tieân cuûa nhöõng toäc ngöôøi Chaêm, Raglai, EÂñeâ, Churu, Gialai, Bana, Xeâñaêng…
Ngoân ngöõ cuûa nhöõng cö daân Nam ñaûo (Austroneùsien) naøy cuõng gìn giöõ ñöôïc nhieàu neùt
töông ñoàng vôùi ngoân ngöõ cuûa caùc cö daân haûi ñaûo.54

51
Xem Nguyeãn Ñình Khoa: Caùc daân toäc ôû mieàn Baéc Vieät Nam (daãn lieäu nhaân chuûng
hoïc), Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, H., 1976, tr. 160.
52
Ñieàn Vieät ôû Vaân Nam, Nam Vieät ôû Quaûng Ñoâng, Laïc Vieät ôû Quaûng Taây vaø Baéc boä
Vieät Nam ngaøy nay (xem Nguyeãn Ñình Khoa: s.ñ.d., tr. 171).
53
Xem Nguyeãn Vaên Taøi: Goùp theâm taøi lieäu cho vieäc ñoaùn ñònh thôøi ñieåm chia taùch hai
ngoân ngöõ Vieät vaø Möôøng, taïp chí Daân toäc hoïc soá 3/ 1978.
54
Xem Nguyeãn Ñình Khoa: t.1, ñ.d.; Vieän daân toäc hoïc: Soå tay veà caùc daân toäc ôû
Vieät Nam, Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, H., 1984; Phaïm Ñöùc Döông: Nguoàn goác tieáng Vieät: töø
tieàn Vieät – Möôøng ñeán Vieät _ Möôøng chung, trong saùch Tieáp xuùc ngoân ngöõ ôû Ñoâng Nam
AÙ, Vieän Ñoâng Nam AÙ xuaát baûn, H., 1983; Haø Vaên Taán: Vaên hoùa vaø ngoân ngöõ Vieät
Nam thôøi tieàn söû.
“Nhöõng daáu veát cuûa vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ maø ngöôøi Kinh traûi qua tröôùc khi tieáp
xuùc bieåu hieän ôû ñoàng baøo Taây Nguyeân. Roài söï tieáp xuùc giöõa Vieät Nam nhö moät toång
theå vôùi vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ töø nam Döông töû bieåu loä ôû ngöôøi Taøy, Thaùi, ngöôøi Nuøng.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 33 -


Sau ñoù laø ngöôøi Möôøng laø moät söï hôïp huyeát giöõa caùc cö daân Nam AÙ vôùi cö daân Ñoâng
Nam AÙ trong ñoù yeáu toá Haùn coù vò trí ñaùng keå. Cuoái cuøng laø vaên hoùa Kinh trong ñoù yeáu
toá vaên hoùa Haùn ñaäm hôn caû” (Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 30.)
Theo chuùng toâi, trong tình hình caùc tö lieäu lòch söû, khaûo coå hoïc vaø daân toäc hoïc coù
ñöôïc hieän nay, neáu nhaø nghieân cöùu veà nguoàn goác caùc daân toäc Vieät Nam döøng laïi ôû
nhöõng ñieàu ñaõ neâu ôû treân, thì baïn ñoïc (bao goàm baïn ñoïc bình thöôøng, “ngoaïi ñaïo” vaø
baïn ñoïc coù trình ñoä chuyeân saâu) coù theå taïm chaáp nhaän. Coøn neáu caùc keát luaän ñöôïc ñöa
ñi quaù xa, thì khaùc chi chuùng ta cuøng nhau trôû laïi vôùi … daõ söû, huyeàn thoaïi, ñaëng thoûa
maõn “söï töï aùi” cuûa chuùng ta. Veà vaán ñeà nguoàn goác caùc daân toäc Vieät Nam, khi phaûn
öùng khoâng ñoàng tình vôùi nhöõng ai döïa vaøo daõ söû, huyeàn thoaïi, moät ñoäc giaû vieát: “Nhö
chuùng ta ñeàu bieát, vieäc xaùc minh nguoàn goác caùc daân toäc treân theá giôùi, thaäm chí ngay caû
nguoàn goác nhaân loaïi, cuõng coøn ôû trong voøng tranh caõi, chöa theå tìm ra moät caùch giaûi
thích duy nhaát. Cuõng nhö vaäy, nguoàn goác daân toäc Vieät Nam ñang coøn naèm trong giaû
thieát. Goác Indoneùsie lai Mongol cuûa chuùng ta laø giaû thieát deã ñöôïc taïm thôøi chaáp nhaän.
Khi Thuïc Phaùn xaâm löôïc Vaên Lang laäp ra nöôùc AÂu Laïc, goïi laø vaên minh Laïc Vieät vaøo
naêm 257 tröôùc Coâng nguyeân, thì thôøi ñaïi Huøng Vöông vuûa hoï Hoàng Baøng ñaõ toàn taïi
treân döôùi hai ngaøn naêm tröôùc. Trong khoaûng hai ngaøn naêm aáy, ngöôøi Giao Chæ coù phaûi
laø moät nhaùnh cuûa Baùch Vieät hay khoâng thì lòch söû chöa ñuû cöù lieäu ñeå xaùc minh. Vieäc
cho nguoàn goác ngöôøi Vieät Nam laø moät nhaùnh cuûa Baùch Vieät di cö töø hoà Ñoäng Ñình,
phía Nam Döông töû ñeán, chæ laø moät giaû thuyeát. Cuõng nhö coù vò hoïc baûo goác ta töø nöôùc
Vieät cuûa Vieät Vöông Caâu Tieãn di cö xuoáng töø 600 naêm tröôùc Coâng Nguyeân, vì gioïng
noùi ta vôùi daân Phuùc Kieán hao hao nhau, cuõng chæ laø giaû thuyeát. Raát coù theå suoát 2000
naêm vaên hoùa Vaên Lang, chuùng ta chöa coù lieân heä gì vôùi Baùch Vieät phía nam soâng
Döông töû caû? Chöøng nhö vaên hoùa Laïc chæ ñöôïc troän vôùi vaên hoùa Vieät khi Thuïc Phaùn
ñeán nöôùc ta luùc Taàn Thuûy Hoaøng vöøa laøm chuû luïc quoác [saùu nöôùc: Haøn, Trieäu, Nguïy,
Kinh, Yeân, Teà. Leâ Chí Duõng theâm] beân Trung Nguyeân? Do vaäy, vieäc Kim Ñònh vaø
Traàn Ngoïc Theâm coá söùc duøng huyeàn söû luaän ñeå chöùng minh daân toäc ta töø 4000 naêm
tröôùc coù nguoàn goác Baùch Vieät, töø Ñoäng Ñình hoà xuoáng, môùi chæ laø giaû thuyeát. Ñeå töø
ñoù hoï luaän raèng, vaên hoùa noâng nghieäp Laïc Vieät cuûa chuùng ta coù nguoàn goác Vieâm ñeá,
Tam Mieâu, töøng ñaët neàn moùng cho vaên hoùa du muïc coå ñaïi Trung Hoa, laø moät vieäc laøm
hoaøn toaøn chöa ñöôïc kieåm chöùng vaø xaùc nhaän. Trong boä Vieät Nam vaên minh söû cuûa hoïc
giaû Leâ Vaên Sieâu (do Trung taâm hoïc lieäu Boä Giaùo duïc Saøi goøn in naêm 1972, tr. 38) coù
vieát: “Nhöng laøm theá naøo chöùng minh noåi goác cuõ ta laø Tam Mieâu (moät nhoùm cuûa Baùch
Vieät – chuù daãn cuûa TMH)? Maëc daàu söû cuõ coù ghi, vaø maëc daàu coù nhöõng lyù luaän thoâng
thaùi cuûa L.M. [linh muïc] Löông Kim Ñònh döïa vaøo nhöõng nghóa chöõ chæ coù ôû 1.500 naêm
sau. Cho neân khoâng theå nhaän goác cuõ cuûa ta laø Tam Mieâu”.
“Nhö vaäy, laäp luaän caên baûn ñeå laøm neân coâng trình Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam [saùch daøy
382 trang do tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp thaønh phoá Hoà Chí Minh aán haønh naêm 1996] cuûa
Traàn Ngoïc Theâm: “Phaùt sinh töø neàn vaên hoùa Nam AÙ Baùch Vieät, trieát lyù aâm döông ñaõ
trôû thaønh cô sôû nhuaàn nhuyeãn cho vieäc hình thaønh tính caùch ngöôøi Vieät Nam sau naøy”


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 34 -



3. Lòch trình vaên hoùa Vieät Nam.


3.1. Thôøi kyø tieàn söû (preùhistoire).

Nghieân cöùu thôøi kyø naøy, chuùng ta haõy tieáp xuùc vôùi vaên hoùa nuùi Ñoï, vaên hoùa Thaàn
Sa, vaên hoùa Sôn Vi.
Ñoù laø thôøi kyø tröôùc khi xuaát hieän neàn vaên hoùa Ñoâng Sôn. Trong thôøi kyø tieàn söû
moät cô taàng vaên hoùa chung cho taát caû cö daân vuøng Ñoâng Nam AÙ - duø hoï thuoäc ngöõ heä
naøo trong caùc ngöõ heä chuû yeáu Taøy - Thaùi, Vieät - Möôøng, Nam AÙ, Nam ñaûo, Haùn -
Taïng, ñaõ daàn daàn hình thaønh.
Vaøo khoaûng thieân nieân kyû thöù nhaát tröôùc coâng nguyeân, cö daân Ñoâng Nam AÙ ñaõ
coù trình ñoä phaùt trieån vaên hoùa cao: noâng nghieäp ñaõ trôû thaønh sinh nghieäp chuû yeáu cuûa
tuyeät ñaïi ña soá cuûa cö daân Ñoâng Nam AÙ (ôû söôøn ñoài, söôøn nuùi thaáp ngöôøi ta ñoát röøng
laøm raãy, troàng luùa caïn (luùa loác); ôû thung luõng, ñoàng baèng ven bieån, ngöôøi ta gieo caáy
luùa nöôùc. Taïi nhieàu nôi ngöôøi ta khoâng chæ bieát cuoác ñaát (khoâng phaûi baèng cuoác ñoàng
hay cuoác saét), maø coøn bieát duøng traâu, boø ñeå caøy böøa. ÔÛ ven caùc doøng soâng vaø ven bieån
daân baûn ñòa thaïo ngheà ñi bieån vaø ñaùnh baét haûi saûn).
ÔÛ caùc vuøng nuùi cö daân coøn ôû trình ñoä toå chöùc boä laïc; nhöng ôû trung du vaø ñoàng
baèng cö daân ñaõ daàn daàn vöôn ñeán trình ñoä toå chöùc lieân minh boä laïc.

(*) 4. Ngöõ heä: 1. Ngöõ heä Nam AÙ; 2. Ngöõ heä Thaùi; 3. Ngöõ heä Nam ñaûo; 4. Ngöõ heä
Haùn – Taïng.
Trong thôøi kyø naøy cö daân ñaõ tieán töø thôøi ñaù cuõ (paleùolithique) sang thôøi ñoà ñaù
giöõa (meùsolithique) ñeán thôøi ñoà ñaù môùi (neùolithique).




(tr. 61), hoaøn toaøn chæ laø giaû thuyeát, khoâng hoäi ñuû cô sôû khoa hoïc. Vì haàu heát laäp luaän
cuûa taùc giaû laø suy ñoaùn chuû quan, cöù keát luaän khôi khôi theo kieåu: “Ngöôøi Vieät vaãn giöõ
ñöôïc moät bieåu töôïng aâm döông coù truyeàn thoáng laâu ñôøi hôn - bieåu töôïng vuoâng troøn.
Coù vuoâng coù troøn töùc laø coù aâm döông” (tr. 60). Thaäm chí phöông phaùp luaän baét oác noùi
moø cuûa taùc giaû coøn thieáu nhöõng hieåu bieát caên baûn: “Neáu chaáp nhaän giaû thuyeát coi lòch
aâm döông coù nguoàn goác phöông Nam thì seõ giaûi ñaùp ñöôïc haøng loaït sö kieän maø giaû
thuyeát phöông Baéc cuûa lòch naøy phaûi chòu boù tay: ñoù laø vieäc nhieàu nôi ôû Vieät Nam coøn
löu giöõ nhöõng daáu veát coå xöa veà heä thaùng nguyeân thuûy baét ñaàu töø thaùng tyù, quan nieäm
veà ngaøy teát Ñoan Ngoï giöõa naêm …” (tr. 98). “Teát Ñoan Ngoï (5 – 5) laø teát cuûa ngöôøi
Thung Hoa, ñeå taâm hoàn [chaéc laø ngöôøi ta in sai maáy chöõ: ñeå töôûng nieäm höông hoàn]
Khuaát Nguyeân treân soâng Mòch La, chöù khoâng phaûi laø ngaøy teát giöõa naêm cuûa ngöôøi
phöông Nam nhö oâng laàm töôûng” (Traàn Maïnh Haûo: t.l.ñ.d.).


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 35 -

3.2. Thôøi kyø sô söû (protohistoire)

Ñoù laø thôøi kyø cuûa vaên hoùa Ñoâng Sôn toaû saùng, thôøi kyø ñoà ñoàng vaø ñoà saét sôùm.
Ñaây laø thôøi kyø hình thaønh vaø toàn taïi nhaø nöôùc Vaên Lang cuûa caùc vua Huøng vaø
tieáp ñoù - nhaø nöôùc AÂu Laïc cuûa vua An Döông (laø nhaø nöôùc coå nhaát ôû Ñoâng Nam AÙ)
vôùi thuû ñoâ Coå Loa (thuû ñoâ xöa nhaát cuûa vuøng naøy).


3.3. Thôøi kyø Baéc thuoäc.

Naêm 179 tröôùc Coâng nguyeân, nöôùc AÂu Laïc bò Trieäu Ñaø thoân tính; Trieäu Ñaø laäp
nöôùc Nam Vieät. Naêm 111 tröôùc Coâng nguyeân, nhaø Haùn chieám nöôùc Nam Vieät. Töø ñaây
nöôùc ta bò rôi vaøo tình caûnh Baéc thuoäc. Trong hôn möôøi theá kyû Baéc thuoäc caùc vöông
trieàu Trung quoác töø Haùn ñeán Ñöôøng ñaõ thi haønh chính saùch cai trò taøn baïo hoøng Haùn
hoaù toå tieân ta, vónh vieãn bieán nöôùc ta thaønh moät boä phaän cuûa Trung quoác.
Theá nhöng, trong thôøi kyø Vaên Lang, nhaát laø trong thôøi kyø AÂu Laïc, ngöôøi Vieät ñaõ
ôû trình ñoä toå chöùc nhaø nöôùc vaø, vôùi yù thöùc coäng ñoàng vöõng chaéc ngöôøi Vieät ñaõ vöôn tôùi
moät trình ñoä vaên minh cao vaø coù baûn saéc (identiteù) ñoäc ñaùo. Suoát trong ngaøn naêm Baéc
thuoäc ñaõ dieãn ra cuoäc ñaáu tranh cuûa ngöôøi Vieät ñeå giöõ vöõng baûn saéc vaên hoùa cuûa mình.
Söï ñeà khaùng vaên hoùa dieãn ra tröôøng kyø. Söï ñeà khaùng aáy thöôøng laø aâm æ, nhö maïch
nöôùc ngaàm, nhöng heã coù thôøi cô thì laäp töùc buøng leân thaønh caùc cuoäc khôûi nghóa vuõ
trang (khôûi nghóa Hai Baø Tröng, khôûi nghóa cuûa Baø Trieäu, khôûi nghóa cuûa Lyù Boân, khôûi
nghóa cuûa Trieäu Quang Phuïc, caùc cuoäc khôûi nghóa cuûa Lyù Töï Tieân vaø Ñinh Kieán, cuûa
Mai Thuùc Loan, cuûa Phuøng Höng, cuûa Döông Thanh,…).
Trong thôøi AÂu Laïc noâng nghieäp luùa nöôùc khaù phaùt trieån, vaên hoùa ñaõ chuyeån daàn
töø giai ñoaïn cao cuûa thôøi kyø ñoàng thau sang giai ñoaïn sôùm cuûa thôøi kyø ñoà saét. Maëc duø
nöôùc ta bò rôi vaøo aùch Baéc thuoäc, boïn thaùi thuù, thöù söû, ñoâ hoä - caùc loaïi quan cai trò cuûa
Trung quoác - chöa bao giôø ñuû söùc ñöa tay tôùi ñôn vò cô sôû cuûa xaõ hoäi laø coâng xaõ noâng
thoân. Vaø, baát chaáp chính saùch vaên hoùa taøn baïo vaø tæ mæ cuûa phong kieán Trung quoác,
vaên hoùa cuûa toå tieân ta ít nhaát vaãn ñöôïc baûo veä, nuoâi döôõng ôû cô sôû ñoù cuûa xaõ hoäi. Vaên
hoùa aáy laïi phaùt trieån trong söï tieáp bieán vaên hoùa ngaøy caøng saâu soäng vôùi nhaân daân caùc
nöôùc laùng gieàng, ñaëc bieät laø vôùi Trung quoác vaø AÁn Ñoä. Vaø, khoâng theå noùi laø vaên hoùa
Trung quoác khoâng thu haùi ñöôïc gì khi tieáp xuùc vôùi vaên hoùa AÂu Laïc. Laïi khoâng theå
khoâng thaáy raèng nhöõng ngöôøi Trung quoác sang nöôùc ta, vì chaïy loaïn hay vì lyù do khaùc,
ñaõ ñöôïc Vieät hoaù vaø trong soá hoï coù nhöõng ngöôøi ñaõ toå chöùc khôûi nghóa choáng laïi aùch
thoáng trò haø khaéc cuûa Haùn toäc.
Töø ñaàu Coâng nguyeân trôû ñi xaõ hoäi Vieät Nam daàn daàn böôùc vaøo thôøi kyø phaùt trieån
ñoà saét. Caøy saét vôùi traâu boø keùo ngaøy caøng phoå bieán cuøng vôùi vieäc môû roäng coâng cuoäc
ñaép ñeâ, ñaép ñaäp ngaên luõ luït, ñaøo keânh, khôi ngoøi ñeå töôùi nöôùc, tieâu nöôùc vaø vôùi vieäc
ngaøy caøng söû duïng nhieàu loaïi phaân boùn (nhö phaân chuoàng, phaân baéc, phaân xanh…)
daàn daø ñaõ ñöa laïi moät neàn luùa nöôùc thaâm canh. Luùc baáy giôø oâng cha chuùng ta ñaõ bieát



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 36 -

duøng kieán vaøng ñeå dieät saâu boï ôû caây cam, caây ñaøo; phuï nöõ Giao chæ ñaõ deät moät loaïi
vaûi hoa ñöïôc goïi laø vaûi "baïch dieäp", deät ñöôïc luïa baèng tô chuoái, raát noõn naø maø ngöôøi
Trung quoác goïi laø "luïa Giao chæ". Oâng cha chuùng ta thôøi aáy coù ngheà nuoâi trai laáy ngoïc,
ngheà khaûm xaø cöø. Vaø coâng ngheä cheá taùc caùc vaät phaåm baèng thuyû tinh, hoïc ñöôïc töø Aán
ñoä vaø töø Trung AÙ, ñaõ ñaït tôùi trình ñoä cao ôû theá kyû III; tieáp thuï coâng ngheä laøm giaáy cuûa
Trung quoác, ngöôøi Vieät ñaõ ñöa coâng ngheä aáy leân moät trình ñoä cao hôn, saûn xuaát giaáy töø
voû caây doù vaø reâu bieån, laøm ñöôïc giaáy töø voû vaø laù caây traàm höông, raát thôm vaø beàn …
Trong khi gìn giöõ truyeàn thoáng vaên hoùa tinh thaàn cuûa daân toäc, nhö yù thöùc coäng
ñoàng, tinh thaàn "daân chuû chaát phaùc", tinh thaàn coi troïng phuï nöõ, ngöôøi Vieät ñaõ tieáp bieán
vaên hoùa (acculturation), töø vaên hoùa AÁn ñoä vaø Trung quoác: Phaät giaùo, chöõ Haùn vaø Nho
giaùo, Ñaïo giaùo, khoa cöû Trung Hoa, …
Xaõ hoäi Vieät Nam daàn daàn chuyeån sang cheá ñoä phong kieán. Cheá ñoä gia ñình maãu
quyeàn töøng böôùc ñöôïc thay theá baèng cheá ñoä gia ñình phuï quyeàn.
Moät giai caáp phong kieán Vieät Nam hình thaønh. Vaø, töø caùc theá kyû V, VI trôû ñi caùc
cuoäc ñaáu tranh cuûa ngöôøi Vieät khoâng chæ mang tính chaát ñænh cao cuûa söï ñeà khaùng vaên
hoùa cuûa vaên hoùa baûn ñòa choáng söï haùn hoaù, maø coøn laø söï söû duïng nhöõng heä yù thöùc tieáp
thuï ñöôïc töø Trung quoác nhö laø vuõ khí boå sung vaøo cuoäc ñaáu tranh giaûi phoùng daân toäc.
Ñieàu naøy theå hieän roõ ôû cuoäc khôûi nghóa cuûa Lyù Boân vaø nhaø nöôùc Vaïn Xuaân cuûa oâng.
Vaên hoùa Vieät ñeán thôøi kyø tích luyõ ñuû, ñaûm baûo thaéng lôïi cho coâng cuoäc giaûi
phoùng ñaát nöôùc, xaây döïng quoác gia ñoäc laäp, tö ïchuû.


3.4. Thôøi kyø vaên hoùa Ñaïi Vieät. 55

Thôøi kyø naøy khôûi ñaàu töø chieán thaéng cuûa Ngoâ Quyeàn treân soâng Baïch Ñaèng naêm
938 ñeán heát theá kyû XIX.
Ñaây laø thôøi kyø phaùt trieån, môû roäng, ñònh hình veà baûn saéc vaø khoâng gian cuûa vaên
hoùa truyeàn thoáng Vieät Nam.


3.5. Thôøi kyø vaên hoùa caän hieän ñaïi Vieät Nam.56

Ñaây laø thôøi kyø vaên hoùa Vieät Nam ra khoûi vaên hoùa khu vöïc Ñoâng AÙ, hoäi nhaäp
töøng böôùc vaøo vaên hoùa nhaân loaïi.
Thôøi kyø naøy ñöôïc chia thaønh hai giai ñoaïn:
+ Vaên hoùa Vieät Nam döôùi thôøi Phaùp thuoäc;


55
ÔÛû nhöõng choã naøy chuùng toâi ñöa ra moät ñeà cöông giaûn löïôc ñeå ñònh höôùng ngöôøi giaûng
baøi vaø ñònh höôùng söï tích luõy kieán thöùc cuûa sinh vieân.
56
ÔÛû nhöõng choã naøy chuùng toâi ñöa ra moät ñeà cöông giaûn löïôc ñeå ñònh höôùng ngöôøi giaûng
baøi vaø ñònh höôùng söï tích luõy kieán thöùc cuûa sinh vieân.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 37 -

+ Vaên hoùa Vieät Nam traûi qua Caùch maïng, khaùng chieán vaø kieán quoác, tieán tôùi
muïc tieâu daân giaøu, nöôùc maïnh, xaõ hoäi coâng baèng vaø vaên minh döôùi söï toå chöùc vaø laõnh
ñaïo cuûa Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam.


III. VAÊN HOÙA VIEÄT NAM MÔÛ ROÄNG ÑÒA BAØN TÖØ BAÉC VAØO
NAM.57

IV. CAÙC LÔÙP VAÊN HOÙA VIEÄT NAM.58
1. Lôùp vaên hoùa baûn ñòa.

2. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa AÁn Ñoä.

3. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa Trung Quoác.

4. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa cuûa caùc toäc ngöôøi anh em treân ñaát
nöôùc Vieät Nam.

5. Lôùp vaên hoùa tieáp bieán vaên hoùa Chaâu AÂu.

ÔÛ ñaây moät caâu hoûi neân ñaët ra ñeå suy nghó vaø nghieân cöùu, sao cho coù theå ñöa ra
caâu traû lôøi thuyeát phuïc nhaát:
+ Vaên hoùa Vieät Nam ñöôïc toång hôïp thaønh moät heä thoáng nhaát chaët cheõ trong söï
ña daïng? hay:
+ Vaên hoùa nöôùc ta ñöôïc caáu truùc theo loái bricolage59


V. CHUÙNG TA NGHÓ GÌ VEÀ ÑAËC TRÖNG VAÊN HOÙA VIEÄT NAM?

Ñaây laø moät vaán ñeà phöùc taïp. Xin ñöa ra maáy gôïi yù sau ñaây ñeå suy nghó veà vaán
ñeà naøy:
+ Vaên hoùa Vieät Nam tieáp nhaän taát caû caùi höõu ích, caùi hay töø vaên hoùa nöôùc ngoaøi
vaø loaïi boû taát caû nhöõng gì voâ ích, xaáu, dôû ngoaïi lai baèng thao taùc "laáy" (thuû) vaø "boû"



57
ÔÛû nhöõng choã naøy chuùng toâi ñöa ra moät ñeà cöông giaûn löïôc ñeå ñònh höôùng ngöôøi giaûng
baøi vaø ñònh höôùng söï tích luõy kieán thöùc cuûa sinh vieân.
58
ÔÛû nhöõng choã naøy chuùng toâi ñöa ra moät ñeà cöông giaûn löïôc ñeå ñònh höôùng ngöôøi giaûng
baøi vaø ñònh höôùng söï tích luõy kieán thöùc cuûa sinh vieân.
59
Xem Phan Ngoïc: s.ñ.d., tr. 108 – 109) vaø caùc trang khaùc.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 38 -

(xaû), ñeå xaây döïng vaø phaùt trieån vaên hoùa ñaát nöôùc, hoaø nhaäp vaøo vaên hoùa khu vöïc, roài
hoaø nhaäp vaøo vaên hoùa nhaân loaïi.
+ Vaên hoùa noâng nghieäp luùa nöôùc. Vaên hoùa noâng nghieäp luùa nöôùc trong thôøi ñaïi
coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc, trong neàn vaên minh tin hoïc (nhöng soá ngöôøi
aên gaïo hieän nay laø boán tæ vaø seõ taêng leân vôùi thôøi gian? Nöôùc treân traùi ñaát seõ khoâng ñuû
cho luùa nöôùc, neáu khoâng coù gioáng luùa nöôùc haáp thu nöôùc ngaøy caøng ít?).
+ Vò trí cuûa vaên hoùa laøng xaõ.
+ Cô caáu xaõ hoäi - chính trò: nhaø - laøng - nöôùc.
+ Hai ñoái taùc lôùn cuûa vaên hoùa Vieät Nam hoâm nay: vaên hoùa Trung Hoa vaø vaên
hoùa Hoa Kyø.


VI. CAÙC VUØNG VAÊN HOÙA VIEÄT NAM.60

1. Vuøng vaên hoùa mieàn nuùi phía Baéc.

Vuøng vaên hoùa naøy coù theå ñöïôc chia thaønh caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng
vaên hoùa xöù Laïng; b) tieåu vuøng vaên hoùa Ñoâng Baéc.


2. Vuøng vaên hoùa Taây Baéc.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa; a) tieåu vuøng vaên hoùa Thaùi; b) tieåu vuøng vaên hoùa
Möôøng - Thaùi.



60
Xem Khaùi vinh (chuû bieân) vaø Nguyeãn Thanh Tuaán: Chaán höng caùc vuøng vaø tieåu
vuøng vaên hoùa cuûa nöôùc ta hieän nay, Nxb. Chính trò quoác gia, H., 1995. Trong saùch Vaên
hoùa vuøng vaø phaân vuøng vaên hoùa ôû Vieät Nam do Ngoâ Ñöùc Thònh chuû bieân, Nxb. Khoa
hoïc xaõ hoäi, H., 1993 caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ phaùc thaûo nhöõng vuøng vaên hoùa sau ñaây:
1. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng Baéc boä; 2. Vuøng vaên hoùa Vieät Baéc; 3. Vuøng vaên hoùa
Taây Baéc vaø mieàn nuùi Baéc Trung boä; 4. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng duyeân haûi Baéc Trung
boä; 5. Vuøng vaên hoùa duyeân haûi Trung vaø Nam Trung boä; 6. Vuøng vaên hoùa Tröôøng Sôn
– Taây Nguyeân; 7. Vuøng vaên hoùa Gia Ñònh – Nam boä.
Trong saùch Caùc vuøng vaên hoùa Vieät Nam do Ñinh Gia Khaùnh vaø Cuø Huy Caän chuû
bieân, Nxb. Vaên hoïc, H., 1995 caùc taùc giaû laïi thaáy ôû Vieät Nam hieän dieän 9 vuøng vaên
hoùa:
1. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng mieàn Baéc; 2. Vuøng vaên hoùa Vieät Baéc; 3. Vuøng vaên
hoùa Taây Baéc; 4. Vuøng vaên hoùa Ngheä – Tónh; 5. Vuøng vaên hoùa Thuaän Hoùa – Phuù Xuaân;
6. Vuøng vaên hoùa Nam Trung boä; 7. Vuøng vaên hoùa Taây Nguyeân; 8. Vuøng vaên hoùa ñoàng
baèng mieàn Nam; 9. Vuøng vaên hoùa Thaêng Long – Ñoâng Ñoâ – Haø Noäi.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 39 -

3. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng soâng Hoàng.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng vaên hoùa Thaêng Long - Haø Noäi; b)
tieåu vuøng vaên hoùa Xöù Ñoaøi (hay tieåu vuøng vaên hoùa ñaát toå Huøng Vöông); c) tieåu vuøng
vaên hoùa Kinh Baéc; d) tieåu vuøng vaên hoùa Haûi Ñoâng; e) tieåu vuøng vaên hoùa Sôn Nam.

4. Vuøng vaên hoùa Baéc Trung boä.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: tieåu vuøng vaên hoùa(xöù Thanh); b) tieåu vuøng vaên
hoùa Ngheä Tónh; c) tieåu vuøng vaên hoùa Bình - Trò - Thieân.

5. Vuøng vaên hoùa duyeân haûi Nam Trung boä.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng vaên hoùa xöù Quaûng; b) tieåu vuøng
vaên hoùa Chaêm - Vieät.

6. Vuøng vaên hoùa Tröôøng Sôn - Taây Nguyeân.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng vaên hoùa Tröôøng Sôn; b) tieåu vuøng
vaên hoùa Trung Taây Nguyeân; c) tieåu vuøng vaên hoùa Baéc Taây Nguyeân; d) tieåu vuøng vaên
hoùa Nam Taây Nguyeân.

7. Vuøng vaên hoùa Ñoàng Nai - Gia Ñònh (Ñoâng Nam boä).

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng vaên hoùa trung vaø thöôïng löu soâng
Ñoàng Nai; b) tieåu vuøng vaên hoùa haï löu soâng Ñoàng Nai.

8. Vuøng vaên hoùa ñoàng baèng soâng Cöûu Long.

Bao goàm caùc tieåu vuøng vaên hoùa: a) tieåu vuøng vaên hoùa phuø sa môùi; b) tieåu vuøng
vaên hoùa ven bieån; c) tieåu vuøng vaên hoùa baùn ñaûo Caø Mau; d) tieåu vuøng vaên hoùa mieàn
ñaát truõng phía Taây soâng Haäu; e) tieåu vuøng vaên hoùa töù giaùc Long Xuyeân; g) tieåu vuøng
vaên hoùa Ñoàng Thaùp Möôøi.
Nghieân cöùu caùc vuøng vaên hoùa ôû Vieät Nam, chuùng ta seõ thaáy roõ söï tieáp bieán vaên
hoùa (acculturation) giöõa caùc daân toäc anh em treân ñaát nöôùc naøy; thaáy roõ vaên hoùa Vieät
Nam laø thoáng nhaát trong ña daïng.
Ôû ñaây chuùng ta cuõng thaáy roõ ranh giôùi haønh chính laø khoâng coù maáy yù nghóa so
vôùi ranh giôùi vaên hoùa giöõa caùc daân toäc anh em treân laõnh thoå Vieät Nam, giöõa caùc vuøng
vaên hoùa laø töông ñoái oån ñònh, oån ñònh nhöng khoâng baát bieán. Chuùng ta haõy quan saùt



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 40 -

nhöõng ranh giôùi aáy trong ñieàu kieän ñaát nöôùc coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù, hoäi nhaäp
vaøo khu vöïc, vaøo theá giôùi ngaøy nay…




Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 41 -


CHÖÔNG HAI : MOÄT SOÁ LÓNH VÖÏC VAÊN HOÙA

ÔÛ chöông naøy chuùng toâi nghieân cöùu moät soá lónh vöïc sau ñaây cuûa vaên hoùa Vieät
Nam: vaên hoùa vaät chaát; vaên hoùa tinh thaàn; vaên hoùa toå chöùc, quaûn lyù; vaên hoùa giao tieáp,
öùng xöû; vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi.
Trong hoaït ñoäng cuûa ngöôøi nhöõng lónh vöïc naøy cuûa vaên hoùa laø moät chænh theå
khoâng theå chia caét ñöôïc, chuùng ñan xen nhau, hoaø vaøo nhau, trong caùi naøy coù caùi kia
vaø ngöôïc laïi, trong caùi kia coù caùi naøy. ÔÛ ñaây chuùng toâi nhìn vaên hoùa baèng caùi nhìn caáu
truùc, thaáy ôû vaên hoùa hieän dieän naêm lónh vöïc vaø taäp trung söï chuù yù vaøo naêm lónh vöïc ñoù.
Ñoù laø moät thao taùc nghieân cöùu.


I. VAÊN HOÙA VAÄT CHAÁT.

Nhöõng maët quan troïng nhaát cuûa vaên hoùa vaät chaát laø nhöõng maët hoaït ñoäng vaät
chaát quyeát ñònh söï sinh toàn vaø phaùt trieån cuûa con ngöôøi: aên, ôû, maêc, ñi laïi, chöõa beänh.
ÔÛ Vieät Nam hieän dieän vaên hoùa nuùi, vaên hoùa ñoàng baèng vaø vaên hoùa bieån; nhöng
ñaëc tröng cuûa vaên minh Vieät Nam coå truyeàn laø vaên minh noâng nghieäp luùa nöôùc, neàn
vaên hoùa ñoàng baèng giöõ vai troø quyeát ñònh trong söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa vaên hoùa ñaát
nöôùc. Nhöõng ñieàu nhö vaäy mang laïi nhöõng ñaëc saéc cho vaên hoùa aên, ôû, maëc, ñi laïi, chöõa
beänh… cuûa nhaân daân Vieät Nam.
Giaûng vaên hoùa vaät chaát, chuùng ta phaûi chæ ra ñöôïc nhöõng caùi gì ñöôïc saûn xuaát ra,
caùch saùng taïo vaø caùch söû duïng chuùng cho aên, ôû , maëc, ñi laïi, chöõa beänh,… vaø, khi laøm
nhöõng vieäc nhö vaäy ngöôøi Vieät Nam vöøa lôïi duïng töï nhieân, vöøa ñoái phoù vôùi töï nhieân,
nhöng theo quan nieäm "thieân nhaân hôïp nhaát", "ñoàng loaïi töông ñoäng", theo trieát lyù "aâm
döông", "nguõ haønh" vöøa "töông sinh" vöøa "töông khaéc", song "töông sinh" laø chuû yeáu.61


61
Giaùo sö Traàn Quoác Vöôïng chuû bieân: Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, Nxb. Giaùo duïc,
H., 1996, coi vaên hoùa Vieät Nam bao goàm caùc thaønh toá: 1. Ngoân ngöõ; 2. Ngheä thuaät
trình dieãn; 3. Kieán truùc; 4. Thoâng tin, tín hieäu; 5. Mass Media; 6. Vaên chöông; 7. Nhieáp
aûnh, ñieän aûnh; 8. Loái soáng; 9. Ngheä thuaät taïo hình; 10. Tín ngöôõng; 11. Phong tuïc, taäp
quaùn; 12. Ngheä thuaät aâm thanh; 13. Leã hoäi; 14. Saân khaáu tuoàng, cheøo, kòch [vaø roái
nöôùc, ca kòch caûi löông. Leâ Chí Duõng theâm]. Trong caùc thaønh toá naøy thì: a) ngoân ngöõ;
b) tín ngöôõng; c) phong tuïc –leã teát – leã hoäi; d)ngheä thuaät aâm thanh vaø ngheä thuaät trình
dieãn; e) ngheä thuaät taïo hình; g) nhaø cöûa – kieán truùc ñöôïc coi laø moät soá thaønh toá cô baûn.
Caùc taùc giaû cuûa Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam coøn duøng thuaät ngöõ caùc thieát cheá vaên
hoùa vaø caùc thieát cheá aáy laø vaên hoùa saûn xuaát, vaên hoùa vuõ trang, vaên hoùa sinh hoaït.
TS – PGS Traàn Ngoïc Theâm trong Côû sôû vaên hoùa Vieät Nam, s.ñ.d., xem vaên hoùa
nhö moät heä thoáng goàm boán thaønh toá (boán tieåu heä) cô baûn: 1. Vaên hoùa nhaän thöùc (a/


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 42 -

Ñaàu theá kyû XX Vieät Nam ñaõ böôùc vaøo thôøi ñaïi vaên minh cô khí. Ngaøy nay, ñaát
nöôùc ñang ñaåy maïnh coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù, ñeå Vieät Nam trôû thaønh moät nöôùc
coâng nghieäp vaøo khoaûng naêm 2020, ñoàng thôøi cuõng ñang tieán tôùi thôøi ñaïi vaên minh trí
tueä, ôû ñoù con ngöôøi thöïc söï laø trung taâm cuûa cuoäc soáng - xaõ hoäi.
Tuy nhieân, vaên minh noâng nghieäp luùa nöôùc vaãn coøn hieän dieän trong ñôøi soáng - xaõ
hoäi cuûa chuùng ta hoâm nay vôùi taát caû nhöõng öu ñieåm vaø khuyeát ñieåm cuûa noù. Ôû ñaây caàn
nhaán maïnh raèng saûn xuaát nhöng luùa nöôùc vaãn giöõ moät vai troø quan troïng trong vaán ñeà
baûo ñaûm an toaøn löông thöïc cho ñaát nöôùc, raèng saûn xuaát caùi gì, caùch saùng taïo vaø söû
duïng chuùng ñeå phuïc vuï vieäc aên, ôû, maëc, ñi laïi, chöõa beänh, … cuûa nhaân daân ta vaãn
mang ñaëc saéc Vieät Nam, coù moái quan heä vaø lieân heä höõu cô vôùi xaõ hoäi vaø töï nhieân cuûa
ñaát nöôùc naøy, trong khi Vieät Nam hoaø nhaäp vaøo khu vöïc vaø hoaø nhaäp vaøo theá giôùi,
trong khi, maët khaùc, theá giôùi laø ña cöïc vaø dung chöùa ôû noù xu höôùng phaân taùn ...



nhaän thöùc veà vuõ truï; b/ nhaän thöùc veà con ngöôøi ); 2. Vaên hoùa toå chöùc coäng ñoàng ( a/ toå
chöùc ñôì soáng taäp theå; b/ toå chöùc ñôøi soáng caù nhaân); 3. Vaên hoùa öùng xöû vôùi moâi tröôøng
töï nhieân (a/ vaên hoùa taän duïng moâi tröôøng töï nhieân, b) vaên hoùa öùng phoù vôùi moâi tröôøng
töï nhieân); 4. Vaên hoùa öùng xöû vôùi moâi tröôøng xaõ hoäi (a/ vaên hoùa taän duïng moâi tröôøng xaõ
hoäi , b/ vaên hoùa öùng phoù vôùi moâi tröôøng xaõ hoäi).
Caùc taùc giaû cuûa Chaán höng caùc vuøng vaø tieåu vuøng vaên hoùa ôû nöôùc ta hieän nay
vieát: “Tính thoáng nhaát vaø töông ñoàng cuûa vaên hoùa Vieät Nam theå hieän qua haøng loaït
nhöõng yeáu toá chung cuûa ñôøi soáng vaên hoùa saûn xuaát, vaên hoùa sinh toàn (aên, maëc, ôû), vaên
hoùa xaõ hoäi vaø vaên hoùa tinh thaàn” (tr. 240).
Ñaøo Duy Anh trong Vieät Nam vaên hoùa söû cöông, nhö ñaõ ñöôïc chuù thích, ñaõ döïa
theo F. Sartiaux ñeå chia vaên hoùa thaønh ba boä phaän: sinh hoaït kinh teá, sinh hoaït xaõ hoäi
vaø sinh hoaït trí thöùc.
L. White trong The science of culture, New York, 1949, coi vaên hoùa goàm caùc
thaønh toá: coâng ngheä, xaõ hoäi vaø tö töôûng.
Hoïc giaû Lieân Xoâ M. S. Kagan chia vaên hoùa thaønh ba lónh vöïc: vaên hoùa ngheä
thuaät, vaên hoùa vaät chaát vaø vaên hoùa tinh thaàn (xem Hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi, Nxb.
Khoa hoïc, Moskva, 1974).
OÂng Vaên Taân coi vaên hoùa coù ba boä phaän: vaên hoùa vaät chaát, vaên hoùa xaõ hoäi vaø
vaên hoùa tinh thaàn (xem Thôøi ñaïi Huøng vöông, Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, H., 1973).
OÂng Ngoâ Ñöùc Thònh ñeà caäp ñeán 4 thaønh toá cuûa vaên hoùa: vaên hoùa saûn xuaát, vaên
hoùa xaõ hoäi, vaên hoùa tö töôûng vaø vaên hoùa ngheä thuaät (xem Xung quanh vieäc xaùc ñònh
ñoái töôïng, chöùc naêng cuûa ngaønh folklore hoïc Vieät Nam trong Vaên hoùa daân gian soá 4 –
1987.
OÂng Hoaøng Trinh: “Boán thaønh toá caáu thaønh vaên hoùa nhö: lao ñoäng saûn xuaát, tri
thöùc vaø hoïc vaán, tieàm löïc saùng taïo (khoa hoïc, vaên hoïc ngheä thuaät, y hoïc) vaø loái soáng
[…]”. (Chieán löôïc vaên hoùa cuûa Ñaûng vaø söï phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc treân Nhaân Daân cuoái
tuaàn soá 13, ngaøy 29 – 3 – 1998).


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 43 -

II. VAÊN HOÙA TINH THAÀN.

ÔÛ lónh vöïc naøy chuùng ta neân chuù yù nhöõng maët sau ñaây: vaên hoùa nhaän thöùc; vaên
hoùa tín ngöôõng, vaên hoùa toân giaùo; vaên hoùa leã hoäi; vaên hoùa ngheä thuaät; vaên hoùa caùc
thuù chôi.


1. Vaên hoùa nhaän thöùc.

Ngöôøi giaûng caàn nhaán maïnh: quan nieäm "thieân nhaân hôïp nhaát"; con ngöôøi vaø moïi
söï vaät trong theá giôùi quan heä vaø lieân heä vôùi nhau theo "ñoàng loaïi töông ñoäng", theo
"aâm döông", "nguõ haønh"; theá giôùi vaän ñoäng theo tuaàn hoaøn, thònh suy ñaép ñoåi; trong tö
duy toång hôïp, tónh cuûa toå tieân chuùng ta coù bieän chöùng cuïc boä. Xuùc tieáp vôùi vaên hoùa
phöông Taây, ngöôøi Vieät nhaän ñöôïc ôû phöông Taây tö duy phaân tích, nhaän ñöôïc nôi chuû
nghóa Maùc - Leânin tö töôûng bieän chöùng duy vaät, coi theá giôùi luoân vaän ñoäng vaø phaùt
trieån (nguoàn goác cuûa söï vaän ñoäng, phaùt trieån laø maâu thuaãn; ñoäng löïc cuûa söï vaän ñoäng,
phaùt trieån laø maët tieán boä, caùch maïng cuûa maâu thuaãn). Ñoù laø böôùc ngoaët vó ñaïi trong
vaên hoùa nhaän thöùc cuûa ngöôøi Vieät, thuùc ñaåy söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc xaõ hoäi vaø nhaân
vaên, cuûa khoa hoïc töï nhieân, nhaèm giaûi phoùng daân toäc, giaûi phoùng xaõ hoäi, giaûi phoùng
con ngöôøi, xaây döïng ñaát nuôùc giaøu maïnh, saùnh vai vôùi caùc nöôùc vaên minh treân theá
giôùi…

2. Vaên hoùa tín ngöôõng, toân giaùo.

Tín ngöôõng phoàn thöïc laø moät trong nhöõng cô sôû cuûa taâm linh Vieät Nam. Khaùc vôùi
ôû Trung quoác vaø ôû AÁn ñoä, ôû ñaây tín ngöôõng phoàn thöïc nhanh choùng trôû thaønh trieát hoïc,
toân giaùo vaø vuõ truï luaän (AÁn ñoä giaùo, Kinh dòch), ôû Vieät Nam, do nhöõng ñieàu kieän sinh
thaùi nhaân vaên, do neàn vaên minh noâng nghieäp, do caùc ñieàu kieän giao tieáp vaên hoùa, tín
ngöôõng phoàn thöïc khoâng phaùt trieån leân nhöõng taàng cao maø lan toaû ra trong toaøn boä caùc
lónh vöïc cuûa cuoäc soáng – xaõ. ÔÛ Vieät Nam, tín ngöôõng phoàn thöïc coù khaû naêng, moät maët,
laøm khuùc xaï moïi toâng giaùo ngoaïi lai, maët khaùc, hoaù thaân vaøo chuùng ñeå toàn taïi. Bôûi theá,
baát kyø hieän töôïng toâng giaùo - vaên hoùa naøo cuûa Vieät Nam cuõng laø moät keát caáu bao goàm
haït nhaân laø tín ngöôõng phoàn thöïc vaø nhöõng lôùp phuû cuûa Phaät giaùo, Ñaïo giaùo vaø Nho
giaùo62. Tín ngöôõng suøng baùi töï nhieân ôû xöù sôû chuùng ta coù moái lieân heä maät thieát vôùi saûn
xuaát noâng nghieäp vaø quan nieäm phoàn thöïc: laäp ñeàn xaõ ñeå thôø thaàn Haäu thoå, laäp neàn taéc
ñeå thôø thaàn noâng (thaàn luùa)63; thôø Maãu Thöôïng Thieân (meï trôøi), Maãu Ñòa (meï ñaát),


62
Xem Ñoã Lai Thuùy: Hoà Xuaân Höông – hoaøi nieäm phoàn thöïc trong
Taïp chí vaên hoïc soá 10 – 1994.
63
Xaõ taéc ñoàng nghóa vôùi ñaát nöôùc, toå quoác, giang sôn, sôn haø, …


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 44 -

Maãu Thoaûi (töùc Maãu thuyû, meï nöôùc) vaø Maãu Lieãu Haïnh64; thôø baø Maây, baø Möa, baø
Saám, baø Chôùp65. Toå tieân ngöôøi Vieät coøn thôø nhöõng thuù hieàn, nhö höôu, nai, traâu, coùc;
thôø nhöõng ñoäng vaät soáng ôû nöôùc nhö raén, caù saáu; thôø thaàn luùa, hoàn luùa, meï luùa, caây cau
, caây ña, caây gaïo, caây ñeà, caây daâu, quaû baàu. Roàng, Tieân laø bieåu töôïng cuûa toå tieân
ngöôøi Vieät Nam. Thôø cuùng toå tieân, thôø cuùng nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi laøng xaõ (Thaønh
Hoaøng), vôùi ñaát nöôùc (thôø cuùng Hai baø Tröng, baø Trieäu, Traàn Höng Ñaïo, Quang Trung,
Hoaøng Dieäu, Hoà Chí Minh,…), laø tín ngöôõng thieâng lieâng, saâu saéc laø bieåu töôïngcuûa
nhaân daân chuùng ta. Caùc toâng giaùo aûnh höôûng lôùn ñeán vaên hoùa vaø taâm linh ôû Vieät Nam:
Phaät giaùo, Nho giaùo, Ñaïo giaùo vaø Thieân chuùa giaùo. Treân ñaïi theå caùc toâng giaùo ôû Vieät
Nam khoâng choáng ñoái nhau, cuøng "toàn taïi hoaø bình" vôùi nhau, cuøng goùp phaàn laøm cho
ngöôøi Vieät Nam thöùc nhaän söï ña daïng, phöùc taïp cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, cuûa theá giôùi,
ñoaøn keát, thöông yeâu nhau, höôùng thieän trong söï nghieäp xaây döïng vaø baûo veä Toå quoác,
gìn giöõ hoaø bình treân haønh tinh cuûa loaøi ngöôøi. Coù leõ, ngöôøi Vieät Nam chuùng ta khoâng
huôùng heát coõi loøng mình vaøo chæ moät toâng giaùo naøo vaø thôø cuùng toå tieân vaãn laø tín
ngöôõng thieâng lieâng nhaát, saâu thaúm nhaát trong hoàn Vieät…
ÔÛ ngöôøi Vieät Nam coøn coù tuïc thôø cuùng caùc oâng toå ngheà.

3. Vaên hoaù leã hoäi.

Caùc leã hoäæ ôû Vieät Nam thöôøng ñöïôc toå chöùc vaøo hai muøa noâng nhaøn: muøa xuaân
vaø muøa thu. Ôû moãi leã hoäi coù leã vaø hoäi; leã mang yù nghóa tín ngöôõng: caàu xin vaø taï ôn
quyû thaàn phuø trôï cho vieäc laøm aên vaø cuoäc soáng con ngöôøi; hoäi laø vui chôi, thöôûng thöùc,
xem gì xaûy ra trong dòp dieãn xöôùng leã hoäi.
Coù nhieàu loaïi leã hoäi khaùc nhau: leã hoäi ngheà nghieäp (leã hoäi caàu möa, leã hoäi xuoáng
ñoàng, leã hoäi côm môùi, …); leã hoäi nhôù ôn nhöõng anh huøng coù coâng vôùi nöôùc (leã hoäi ñeàn
Huøng, leã hoäi Thaùnh Doùng, leã hoäi Hai Baø Tröng, leã hoäi ñöùc thaùnh Traàn, leã hoäi Ñoáng



64
Ngöôøi Vieät Nam thôø baø Trôøi, baø Ñaát, baø Nöôùc; veà sau, do nhaän thöùc ñöôïc söï ñoái laäp
giöõa aâm vaø döông, baø Trôøi thaønh oâng Trôøi (ñoái laäp vaø hoøa hôïp vôùi baø Ñaát).
Ngöôøi Vieät Nam höôùng tôùi söï phoàn thöïc, neân khoâng thôø caùc coâ gaùi treû, ñeïp, maø
thôø caùc baø, caùc meï, caùc maãu.
Coù nhaø nghieân cöùu cho raèng töù maãu laø Maãu Thöôïng ngaøn (meï caây), Maãu Ñòa, Maãu
Thoaûi, Maãu Lieãu Haïnh (xem Baïch Ngoïc Dö: Ñieän maãu vaø tín ngöôõng daân toäc trong
baùo Giaùo duïc vaø thôøi ñaïi soá 18, ngaøy 3- 03 - 1998), chöù khoâng phaûi Maãu Thöôïng thieân,
Maãu Ñòa, Maãu Thoaûi, Maãu Lieãu Haïnh.
65
Ñeán ñaàu Coâng nguyeân, khi Phaät giaùo vaøo Vieät Nam nhoùm nöõ thaàn baø Maây, baø Möa,
baø Saám, Baø Chôùp ñöôïc trôû thaønh heä thoáng töù phaùp: Phaùp Vaân (thaàn maây) ñöôïc thôø ôû
chuøa Baø Daâu, Phaùp Vuõ (thaàn möa) ñöôïc thôø ôû chuøa Baø Ñaäu, Phaùp Loâi (thaàn saám) ñöôïc
thôø ôû chuøa Baø Töôùng, Phaùp Ñieän (thaàn chôùp) ñöôïc thôø ôû chuøa Baø Giaøn.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 45 -

Ña…); leã hoäi toâng giaùo (leã hoäi chuøa Höông, leã hoäi chuøa Thaày, leã hoäi Phuû Giaøy…); leã
hoäi vaên hoùa vui chôi, hoäi Lim, hoäi choïi traâu, hoäi ñua thuyeàn…

4. Vaên hoùa ngheä thuaät.

Ngheä thuaät khoâng gian: (nhaø, ñeàn, chuøa, cung ñieän, laêng, nhaø thôø ) vaø ñieâu khaéc
(töôïng, phuø ñieâu). Ngheä thuaät saéc maøu: hoäi hoaï (tranh daân gian Ñoâng Hoà, tranh daân
gian Haøng troáng, tranh luïa, tranh sôn daàu, tranh sôn maøi,…).
Ngheä thuaät aâm thanh: ca nhaïc (ca nhaïc daân gian, ca nhaïc môùi); caùc loaïi nhaïc cuï
(nhaïc cuï goõ, nhaïc cuï daây, nhaïc cuï hôi). Ngheä thuaät saân khaáu: cheøo, tuoàng, ca kòch caûi
löông, kòch noùi (drame), opera, ballet, kòch caâm, muùa, xieác). Ngheä thuaät ngoân töø: vaên
hoïc daân gian (folklore ngoân töø), vaên hoïc thaønh vaên. Ngheä thuaät nhieáp aûnh vaø ngheä
thuaät ñieän aûnh.

5. Vaên hoùa caùc thuù chôi.

Chôi chim, chôi caây caûnh, thaû dieàu, ñoá thô, chôi côø, ñaáu vaät, choïi gaø, choïi traâu,
choïi deá, chôi caù caûnh, ñaùnh khaêng, ñaùnh ñaùo, ñaùnh bi, ñaùnh ñu, ñaù caàu, ñaùnh vuï, haùt
ñoái ñaùp nam nöõ, haùt aû ñaøo, picnic, du lòch,…

6. Vaên hoùa aåm thöïc.

Laø nhöõng caùi thuù vöøa laø vaên hoùa vaät chaát, vöøa laø vaên hoùa tinh thaàn. Ngaøy nay,
nhöõng thuù naøy trôû neân oàn aøo, gaáp gaùp, khoâng coøn giöõ ñöôïc söï thanh tònh nhaån nha vaø
mó thuaät nhö thôøi xöa.


III. VAÊN HOÙA TOÅ CHÖÙC, QUAÛN LYÙ.

1. Nhaø nöôùc Vaên Lang cuûa caùc vua Huøng; nhaø nöôùc AÂu Laïc cuûa An Döông
Vöông.
2. Nhaø nöôùc Nam Vieät cuûa Trieäu Ñaø.
3. Vai troø cuûa laøng xaõ, vai troø cuûa cô taàng vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ, söï toå chöùc cuûa
caùc cuoäc chieán tranh giaûi phoùng döôùi thôøi Baéc thuoäc.
4. Vaên hoùa toå chöùc, quaûn lyù trong thôøi cuûa caùc nhaø nöôùc phong kieán Ñaïi Vieät.
5. Nhaø nöôùc thöïc daân nöûa phong kieán trong thôøi Phaùp thuoäc, Nhaät thuoäc; caùc
phong traøo yeâu nöôùc, caùch maïng, ñaûng chính trò; toång khôûi nghóa thaùng Taùm 1945.
6. Vaên hoùa toå chöùc, quaûn lyù cuûa nhaø nöôùc cuûa daân, do daân vaø vì daân döôùi söï laõnh
ñaïo cuûa Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam trong cuoäc ñaáu tranh giaûi phoùng ñaát nöôùc vaø xaây
döïng chuû nghóa xaõ hoäi.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 46 -

ÔÛ treân chuùng toâi ñaõ ñöa ra caùi nhìn lòch ñaïi veà vaên hoùa toå chöùc, quaûn lyù ôû phöông
dieän nhaø nöôùc . Theo caùi nhìn ñoàng ñaïi, veà vaên hoùa toå chöùc, quaûn lyù chuùng toâi thaáy:
7. Söùc maïnh cuûa cô caáu nhaø - laøng - nöôùc;
8. Phe, giaùp, phöôøng, hoäi;
9. Ñaûng, ñoaøn theå, hoäi;
10. Gia ñinh, nhaø tröôøng, xaõ hoäi;
11. Ñaïo ñöùc, phong tuïc, taäp quaùn vaø phaùp luaät;
12. Keát hôïp söùc maïnh daân toäc vaø söùc maïnh cuûa thôøi ñaïi, noäi löïc vaø ngoaïi löïc;
13. Nhaø nöôùc vaø nhaân daân.
14. Daân chuû ñaïi dieän vaø daân chuû ôû cô sôû.


IV. VAÊN HOÙA GIAO TIEÁP VAØ ÖÙNG XÖÛ.


1. Giao tieáp, öùng xöû trong moâi tröôøng töï nhieân.

1.1. Lôïi duïng moâi tröôøng töï nhieân, ñaûm baûo söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa con
ngöôøi veà aên, maëc, ôû, ñi laïi, chöõa beänh,…
1.2. Ñoái phoù vôùi moâi tröôøng töï nhieân, haïn cheá ñeán möùc thaáp nhaát thieät haïi do
moâi tröôøng töï nhieân gaây ra cho con ngöôøi .
1.3. Tìm caùch "toàn taïi hoaø bình" vôùi moâi tröôøng töï nhieân.


2. Giao tieáp, öùng xöû trong moâi tröôøng xaõ hoäi.

2.1. Ngoân ngöõ - coâng cuï giao tieáp, öùng xöû trong moâi tröôøng xaõ hoäi.
2.2. Vaên hoaù ngheä thuaät - con ñöôøng ngaén nhaát noái lieàn con ngöôøi vôùi con ngöôøi
trong xaõ hoäi.
2.3. Giao tieáp, öùng xöû trong gia ñình, trong hoï haøng, trong laøng xaõ, trong xaõ hoäi,
trong boä maùy nhaø nöôùc.
2.4. Ñoái phoù vôùi keû thuø, bình thöôøng hoaù trong quan heä vôùi ñoái phöông sau chieán
tranh.
2.5. Quaân söï.
2.6. Ngoaïi giao.
2.7. Keát hôïp quaân söï vaø ngoaïi giao, ngoaïi giao vaø quaân söï.
2.8. Hoäi nhaäp vaø khu vöïc, vaøo theá giôùi vaø giöõ vöõng ñoäc laäp daân toäc, gìn giöõ baûn
saéc vaên hoùa daân toäc.
Trong giao tieáp, öùng xöû ngöôøi Vieät Nam duy tình, troïng hoaø hieáu, hoaø hôïp, hoaø
bình, nhöng cuõng raát nguyeân taéc khi baûo veä söï thaät, chaân lyù vaø lôïi ích toái thöôïng cuûa
daân toäc, cuûa ñaát nuôùc.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 47 -



V. VAÊN HOAÙ TAÙI SAÛN XUAÁT SINH HOÏC - XAÕ HOÄI.

ÔÛ ñaây, chuùng ta nghieân cöùu vaên hoùa taùi saûn xuaát ra chính con ngöôøi, ñaûm baûo söï
toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa cuoäc soáng - xaõ hoäi.


1. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi trong thôøi trung ñaïi.
1.1. Gia ñình, doøng hoï, hoân nhaân, vaø taùi saûn xuaát lao ñoäng, taùi saûn xuaát ngöôøi
noái doõi huyeát thoáng.
1.1.2. Sinh con ñaøn chaùu ñoáng. Khoâng nuoâi ngöôøi theo chaát löôïng vaø soá löôïng
dinh döôõng ñöôïc cung caáp trong töøng böõa aên, maø theo quan nieäm "theâm ñuõa,theâm baùt",
"trôøi sinh voi trôøi sinh coû"
1.1.3. Cöûu töï cuø lao (chín chöõ veà coâng lao duôõng duïc cuûa cha meï): sinh (cha
sinh), cuùc (meï ñeû), phuû (voã veà), duïc (nuoâi cho khoân), coá (troâng nom), phuïc (quaán quít),
phuû (naâng nhaéc), suùc (nuoâi cho lôùn), phuùc (boàng beá).
1.1.4. Mô öôùc: phuùc, loäc, thoï, khang, ninh vaø tröôøng sinh.
1.1.5. Taâm lyù troïng nam khinh nöõ. Taâm lyù naøy ñöôïc Nho giaùo cuûng coá. Nhöng
trong thöïc teá ñôøi soáng coøn hieän dieän moät quan nieäm khaùc: ruoäng saâu, traâu naùi khoâng
baèng con gaùi ñaàu loøng; thuaän vôï,thuaän choàng, taùt beå Ñoâng cuõng caïn … Phuï nöõ khoâng
chæ coù vai troø quan troïng "tay hoøm chìa khoaù" trong gia ñình, maø caû trong xaây döïng vaø
baûo veä ñaát nöôùc.
1.1.6. Nhaát töï vi sö, baùn töï vi sö.
1.2. Neàn giaùo duïc.
1.2.1. Hieàn taøi laø nguyeân khí cuûa quoác gia. Khaåu hieäu cuûa giaùo duïc: "Tieân hoïc
leã, haäu hoïcvaên".
1.2.2. Ñaøo taïo hieàn giaû: phuïc tuøng nghieâm caån ngöôøi treân, coi coå nhaân laø maãu
möïc, " haäu coå, baïc kim", tu döôõng ñaïo ñöùc, "taâm haønh".
1.2.3. Beân chaøng ñoïc saùch, beân naøng quay tô. Röôùc vinh quy veà laøng baùi toå.
1.2.4. Öôùc voïng "trí quaân traïch daân". "laøm trai trong coõi theá gian, phoø ñôøi giuùp
nöôùc phôi gan anh haøo".
1.3. Xaõ hoäi thôøi trung ñaïi laø xaõ hoäi thaàn daân.
1.3.1. Tam cöông nguõ thöôøng vaø con ngöôøi chöùc naêng.
1.3.2. Laäp ñöùc, laäp coâng, laäp ngoân.
1.3.3. Ba kieåu nhaø Nho: nhaø Nho haønh ñaïo, nhaø Nho aån daät, nhaø Nho taøi töû.
1.3.4. Neàn giaùo duïc khoâng ñöôïc caùch taân vaø quan nieäm laøm ngöôøi kieåu Nho
giaùo khoâng theå khoâng chòu traùch nhieäm veà söï maát nöôùc Vieät Nam vaøo tay thöïc daân
Phaùp ôû cuoái theá kyû XIX.




Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 48 -

2. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi trong thôøi thuoäc Phaùp.

2.1. Xaõ hoäi thuoäc ñòa nöûa phong kieán, noâng thoân. Ñoâ thò tö saûn hoaù vôùi moät ít
thay ñoåi trong taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi.
2.2. Nhaø tröôøng Phaùp - Vieät. Yù ñoà cuûa thöïc daân Phaùp: ñaøo taïo nhöõng ngöôøi coù
theå laøm coâng chöùc cho boä maùy nhaø nöôùc ôû thuoäc ñòa. Ñoäi nguõ trí thöùc bieát tieáng Phaùp -
caàu noái ñöa caùi môùi cuûa theá giôùi hieän ñaïi vaøo cuoäc soáng.
2.3. Caùc nhaø Nho yeâu nöôùc vaø duy taân. Trí thöùc giaùc ngoä chuû nghóa Maùc - Leânin
vaø phong traøo giaûi phoùng daân toäc theo chuû nghóa xaõ hoäi.


3. Vaên hoùa taùi saûn xuaát sinh hoïc - xaõ hoäi hieän ñaïi ôû Vieät Nam.

3.1. Con ngöôøi - ñoäng löïc vaø muïc tieâu cuûa söï phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi, cuûa söï
nghieäp coâng nghieäp hoaù vaø hieän ñaïi hoaù ñaát nuôùc.
3.2. Keá hoaïch hoaù gia ñình: moãi caëp vôï choàng chæ neân sinh töø moät ñeán hai con,
ñaûm baûo nuoâi con khoeû daïy con ngoan; ñaûm baûo haïnh phuùc gia ñình.
3.3. Heä thoáng giaùo duïc quoác daân: naâng cao daân trí, ñaøo taïo nhaân löïc, boài döôõng
nhaân taøi cuûa ñaát nöôùc.
3.4. Thöïc hieän coâng öôùc veà quyeàn treû em; phaùt huy söï ñoùng goùp cuûa ngöôøi giaø
cho gia ñình, xaõ hoäi vaø chaêm soùc cuoäc soáng vaät chaát, tinh thaàn cuûa ngöôøi giaø.
3.5. Baûo hieåm xaõ hoäi, baûo hieåm y teá; giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi.
3.6. Giaûi quyeát vaán ñeà caân baèng sinh thaùi.
3.7. Phaùt trieån ñaát nöôùc, höôùng tôùi boán muïc tieâu: daân giaøu, nuôùc maïnh, xaõ hoäi
coâng baèng, vaên minh.
Chuû nghóa xaõ hoäi vaø chuû nghóa coäng saûn baét ñaàu thôøi kyø chaân chính cuûa loaøi
ngöôøi . CNXH vaø CNCS caàn vaø coù theå ñaët con ngöôøi vaøo trung taâm cuoác soáng - xaõ hoäi.
Ñaïi hoäi VIII Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam nhaán maïnh: con ngöôøi phaùt trieån cao veà trí tueä,
cöôøng traùng veà theå chaát, phong phuù veà tinh thaàn, trong saùng veà ñaïo ñöùc laø ñoäng löïc cuûa
söï nghieäp xaây döïng xaõ hoäi môùi, ñoàng thôøi laø muïc tieâu cuûa chuû nghóa xaõ hoäi.66

66
Xem Ban tö töôûng - vaên hoùa TW: Taøi lieäu nghieân cöùu vaên kieän Ñaïi hoäi VIII cuûa
Ñaûng, Nxb. Chính trò quoác gia, H., 1998, tr. 68 - 69. Veà vaán ñeà naøy taïi hoäi nghò nghieân
cöùu Nghò quyeát Ñaïi hoäi VIII Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam do Boä Giaùo duïc vaø ñaøo taïo toå
chöùc ôû Ñaø laït, thaùng 9 - 1996, Phoù thuû töôùng Nguyeãn Khaùnh cho raèng 5 tieâu chuaån con
ngöôøi caàn ñaït tôùi laø: 1. Söùc khoeû toát; 2. Ñaïo ñöùc trong saùng; 3. Hoïc vaán cao; 4. Laäp
tröôøng chính trò - tö töôûng vöõng; 5. Ngheà nghieäp thaønh thaïo. Veà vaán ñeà xaây döïng con
ngöôøi trong caùc tröôøng ñaïi hoïc vaø cao ñaúng Boä tröôûng Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo Traàn Hoàng
Quaân ñeà xuaát: 1. Xaùc ñònh muïc tieâu soáng vaø haønh ñoäng cuûa thaày vaø troø; 2. Hình thaønh
ôû sinh vieân söï töï giaùc, töï chuû, coù baûn lónh soáng, hoïc taäp, reøn luyeän vaø laøm vieäc theo
caùc chuaån möïc ñaïo ñöùc, heä thoáng caùc giaù trò, nhöõng quy ñònh cuûa phaùp luaät phuø hôïp


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 49 -

3.8. Töøng böùôc tieán tôùi "moät lieân hôïp, trong ñoù söï phaùt trieån töï do cuûa moãi ngöôøi
laø ñieàu kieän cho söï phaùt trieån töï do cuûa taát caû moïi ngöôøi".67
Nghieân cöùu caùc lónh vöïc vaên hoùa Vieät Nam theo lòch ñaïi vaø ñoàng ñaïi, chuùng ta seõ
nhaän thöùc söï tieáp bieán vaên hoùa (acculturation)giöõa vaên hoùa noäi sinh vaø vaên hoùa ngoaïi
sinh; thöùc nhaän söï phaùt trieån cuûa vaên hoùa ñaát nöôùc.




vôùi ñaïo lyù cuûa daân toäc; 3. Coù khaû naêng töï ñieàu chænh, giaûi quyeát toát caùc moái quan heä
giöõa quyeàn lôïi vaø nghóa vuï, quyeàn haïn vaø traùch nhieäm cuûa caù nhaân vôùi coäng ñoàng vaø
xaõ hoäi, giöõa nhaän thöùc, thaùi ñoä, tình caûm vaø haønh ñoäng trong moïi tröôøng hôïp; 4. Coù yù
chí, baûn lónh pheâ phaùn, maïnh daïn tham gia vaøo cuoäc ñaáu tranh choáng laïi nhöõng bieåu
hieän khoâng laønh maïnh trong ñôøi soáng hoïc ñöôøng vaø nhöõng tieâu cöïc trong thanh nieân vaø
xaõ hoäi noùi chung (xem Hoäi thaûo ñònh höôùng giaùo duïc giaù trò ñaïo ñöùc trong caùc tröôøng
ñaïi hoïc, treân baùo Giaùo duïc vaø Thôøi ñaïi soá ra ngaøy 8- 11 - 1996).
67
K. Marx vaø F. Engeøls: Tuyeân ngoân cuûa Ñaûng Coäng saûn, Ban tuyeân giaùo Tænh uyû Laâm
Ñoàng xuaát baûn, 1998, tr. 44.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 50 -

KEÁT LUAÄN

1. Vaên hoùa Vieät Nam töø tröôùc ñeán nay ñaõ tieáp bieán vaên hoùa (acculturation) vôùi
vaên hoùa AÁn Ñoä, vaên hoùa Trung Hoa vaø vaên hoùa phöông Taây.
2. Vaên hoùa Vieät Nam môû roäng ñòa baøn vaên hoùa töø Baéc vaøo Nam, thöïc hieän söï
tieáp bieán vaên hoùa giöõa vaên hoùa daân toäc Kinh vôùi vaên hoùa caùc daân toäc anh em khaùc treân
laõnh thoå Vieät Nam, hình thaønh moät neàn vaên hoùa thoáng nhaát trong söï ña daïng vôùi caùc
vuøng vaên hoùa.
3. Nhöõng ñaëc ñieåm haèng xuyeân cuûa vaên hoùa Vieät Nam:
3.1. Noâng nghieäp luùa nöôùc, noâng daân, laøng xaõ - ba "caáu töû" cuûa vaên minh luùa
nöôùc Vieät Nam. Noù seõ coøn phaùt huy taùc duïng to lôùn trong thôøi ñaïi coâng nghieäp hoaù,
hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc, trong neàn vaên minh trí tueä (ñaûm baûo an toaøn löông thöïc cho
quoác gia, tham gia tích cöïc vaøo vieäc giaûi quyeát vaán ñeà löông thöïc cuûa nhaân loaïi).
3.2. Ñoaøn keát, thöông ngöôøi, yeâu nöôùc.
3.3. Con ngöôøi laø trung taâm cuoäc soáng - xaõ hoäi, laø trung taâm cuûa theá
68
giôùi.
3.4. Hoïc hoûi caùi höõu ích, caùi hay, caùi ñeïp cuûa vaên hoùa nöôùc ngoaøi, cuûa vaên hoùa
nhaân loaïi ñeå laøm phong phuù vaø saâu saéc vaên hoùa cuûa ñaát nöôùc, phaùt trieån vaên hoùa daân
toäc saùnh vai vôùi vaên hoùa tieân tieán cuûa caùc daân toäc khaùc treân theá giôùi trong khi gìn giöõ
baûn saéc vaên hoùa cuûa daân toäc mình.
4. Xaây döïng neàn vaên hoùa tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc.
4.1. Töø ngaøy Ñaûng Coäng saûn Vieät Nam ra ñôøi, nhaân daân Vieät Nam ñaõ thaønh
coâng trong phaùt huy truyeàn thoáng ñoaøn keát, thöông ngöôøi, yeâu nöôùc, truyeàn thoáng coi
con ngöôøi laø quyeát ñònh ñoái vôùi thaéng lôïi cuûa moïi söï nghieäp töø xöa ñeán nay, ñaëc bieät laø
söï nghieäp giaûi phoùng vaø xaây döïng ñaát nöôùc, truyeàn thoáng hoïc hoûi nhöõng tinh hoa trong
nhöõng thaønh töïu cuûa nhaân loaïi ñeå boài boå vaø naâng cao söùc maïnh, noäilöïc daân toäc, khoâng
ngöøng tieán leân phía tröôùc, theo kòp nhöõng böôùc phaùt trieån lòch söû cuûa loaøi ngöôøi. Nhaân
daân Vieät Nam cuõng ñaõ phaùt huy ñöôïc söùc maïnh cuûa vaên minh noâng nghieäp luùa nöôùc,
noâng daân, laøng xaõ trong cuoäc ñaáu tranh giaûi phoùng ñaát nöôùc vaø trong söï nghieäp phaùt
trieån kinh teá - xaõ hoäi; ôû ñaây khoâng theå khoâng nhaán maïnh: Vieät Nam hieän ñöùng thöù ba
theá giôùi veà xuaát khaåu gaïo.
4.2. Vaên hoùa Vieät Nam ñaõ ñi qua hai kyû nguyeân: Kyû nguyeân Vaên Lang - kyû
nguyeân khai hoaù vaên hoùa; kyû nguyeân Ñaïi Vieät - kyû nguyeân phuïc höng vaø khaúng ñònh
baûn saéc vaên hoùa cuûa daân toäc; vaø ñang ôû trong thôøi kyø nhieàu thuaän lôïi nhöng cuõng laém
thöû thaùch cuûa kyû nguyeân ñoäc laäp, töï do vaø chuû nghóa xaõ hoäi: thôøi kyø xaây döïng neàn vaên
hoùa tieân tieán , ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc.

68
Ngöôøi bình daân nghó: ngöôøi ta laø hoa ñaát; coøn ngöôøi coøn cuûa … Nhaø Nho quan nieäm:
ngöôøi laø baàu gan nuùm ruoät cuûa ñaát trôøi. Caùc ñaáng minh quaân coi "hieàn taøi laø nguyeân
khí cuûa quoác gia”, coi nghóa vuï thieâng lieâng cuûa mình laø treân ñaùp ñöôïc “thieân meänh”,
döôùi thoûa ñöôïc “daân voïng”.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 51 -

Trong quaù trình phaùt trieån, trong ñoù coù phaùt trieån vaên hoùa, theo höôùng coâng
nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù, caùc xaõ hoäi chaâu AÙ, ôû möùc ñoä naøy hay möùc ñoä khaùc, ñeàu phaûi
traûi qua 3 "pha"69 phaùt trieån : a) chuû yeáu phuû ñònh caùi cuõ ñeå phaùt trieån caùi môùi; b) phoå
bieán hoaù caùi môùi vaø khai thaùc, phaùt huy caùc yeáu toá tích cöïc cuûa caùi truyeàn thoáng; c)
phaùt trieån haøi hoaø vaø oån ñònh treân neàn moùng caùi truyeàn thoáng ñaõ ñöôïc caùch taân moät
caùch cô baûn. Ñoù laø nhöõng kinh nghieäm quyù baùu cho söï hoaïch ñònh ñöôøng loái phaùt trieån
ñaát nöôùc chuùng ta.
Hieän nay Vieät Nam ñang ôû "pha" naøo cuûa söï phaùt trieån? Coù leõ, chuùng ta chöa ôû
trong chu kyø thöù ba cuûa söï phaùt trieån, nhöng chuùng ta seõ tìm ñöôïc caùch ñeå ñi nhanh tôùi
chu kyø aáy.
Chuùng ta ñaõ ñeà ra nhöõng phöông höôùng ñeå hoaïch ñònh chính saùch vaên hoùa.
Phöông höôùng thöù nhaát: chieán löôïc con ngöôøi vöøa laø ñoäng löïc, vöøa laø muïc tieâu
cuûa vaên hoùa.
Phöông höôùng thöù hai: thoáng nhaát chính saùch vaên hoùa vôùi chính saùch kinh teá - xaõ
hoäi trong ñieàu kieän cuûa neàn kinh teá nhieàu thaønh phaàn, trong ñieàu kieän kinh teá thò
tröôøng theo ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa.
Phöông höôùng thöù ba: giöõ gìn vaø phaùt huy caùc giaù trò vaên hoùa coå truyeàn, ñaûm baûo cho
quaù trình coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc dieãn ra treân cô sôû neàn taûng vaên hoùa
Vieät Nam.
Phöông höôùng thöù tö: gìn giöõ vaø naâng cao noäi dung thoáng nhaát trong ña daïng cuûa
neàn vaên hoùa Vieät Nam; ñaây laø con ñöôøng, hình thöùc toái öu ñeå phaùt trieån vaên hoùa.
Gìn giöõ vaø phaùt trieån baûn saéc vaên hoùa daân toäc, tieáp thu tinh hoa vaên hoùa cuûa nhaân
loaïi, khaéc phuïc nhöõng tieâu cöïc töø vaên hoùa trong nöôùc vaø töø vaên hoùa ngoaïi lai nhaäp laäu
vaøo Vieät Nam, ñeå xaây döïng thaønh coâng moät neàn vaên hoùa tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc
daân toäc, laø moät nhieäm vuï laâu daøi, gian khoå trong ñieàu kieän Vieät Nam hoäi nhaäp vaøo khu
vöïc, hoäi nhaäp vaøo theá giôùi - moät theá giôùi ñang toaøn caàu hoaù veà kinh teá, nhöng ña cöïc,
ña phöông vaø ñang ñoái phoù vôùi nhöõng thaùch thöùc voâ cuøng to lôùn - nhöõng thaùch thöùc naøy
ñoøi hoûi nhaân loaïi phaûi ñoaøn keát laïi, saùng suoát hôn ñeå tieán leân phía tröôùc.
Vaên hoùa phaûi ñöôïc saûn xuaát. Vaán ñeà khoâng chæ laø saûn xuaát ra caùi gì, maø ñieàu quan
troïng hôn laø caùch saûn xuaát ra caùi aáy vaø caùch söû duïng noù. Theo maïch nghó naøy, thì
ngöôøi Vieät Nam thoâng minh , caàn cuø, kheùo leùo, côûi môû vaø daøy daïn trong tieáp xuùc, öùng
xöû vôùi moâi tröôøng töï nhieân vaø moâi tröôøng xaõ hoäi seõ nhanh choùng xaây döïng thaønh coâng
neàn vaên hoùa tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc - ñoäng löïc ñoàng thôøi laø muïc tieâu phaùt
trieån ñaát nöôùc.

Ñaø laït, 1997 - 1998
Leâ Chí Duõng




69
Phase (tieáng Phaùp): pha, chu kyø.


Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 52 -



PHUÏ LUÏC

THAÄP KYÛ QUOÁC TEÁ PHAÙT TRIEÅN VAÊN HOÙA VAØ ÑOÅI MÔÙI CHÍNH
SAÙCH PHAÙT TRIEÅN VAÊN HOÙA VIEÄT NAM.
(ND, 4-10-1997)
Ñeán nay, Toå chöùc giaùo duïc - khoa hoïc vaø vaên hoùa lieân hôïp quoác (UNESCO) ñaõ
coâng boá hôn 50 vaên baûn veà chính saùch vaên hoùa cuûa caùc nöôùc thaønh vieân. Coù boán theå
cheá cô baûn laø caùc vaên baûn phaùp luaät, veà chính saùch vaên hoùa cuûa caùc nuôùc thaønh vieân.
Coù boán theå cheá cô baûn laø caùc vaên baûn phaùp luaät, toå chöùc boä maùy quaûn lyù nhaø nöôùc,
ngaân saùch vaø xaây döïng heä thoáng cô sôû haï taàng. Khi hoaïch ñònh vaø trieån khai moät chính
saùch vaên hoùa bao giôø cuõng ñöôïc hình thaønh bôûi ba thaønh toá - ba nhoùm coäng ñoàng cuøng
tham gia chính saùch vaø taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau: coäng ñoàng hoaïch ñònh vaø quaûn lyù
chính saùch, coäng ñoàng nhöõng ngöôøi hoaït ñoäng vaên hoùa vaø coâng chuùng. Qua ñoù, chuùng
ta thaáy chính saùch vaên hoùa khoâng theå vaø cuõng khoâng phaûi laø moät taùc phaåm rieâng, moät
yù chí rieâng cuûa nhöõng ngöôøi hoaïch ñònh chính saùch, nhöõng ngöôøi quaûn lyù maø noù phaûi
xuaát phaùt, phaûi theå hieän ñöôïc quyeàn lôïi vaø traùch nhieäm cuûa caû nhöõng nhaø hoaït ñoäng
vaên hoùa , nhöõng nhaø saùng taïo vaø caû cuûa coâng chuùng höôûng thuï, ñoàng thôøi cuõng laø coäng
ñoàng hoaït ñoäng vaø saùng taïo vaên hoùa nöõa. Trong moái quan heä ñan xen, töông hoã vaø keát
noái cuûa nhöõng thaønh toá hình thaønh neân chính saùch vaên hoùa, thì noåi leân vai troø trung
taâm cuûa nhaø nöôùc, cuûa nhöõng ngöôøi hoaïch ñònh chính saùch.
Xuaát phaùt töø nhaän thöùc saâu saéc veà vai troø cöïc kyø quan troïng cuûa vaên hoùa trong
ñôøi soáng xaõ hoäi, Chuû tòch Hoà Chí Minh, ngöôøi anh huøng giaûi phoùng daân toäc, nhaø vaên
hoùa lôùn, ñaõ daønh söï quan taâm ñaëc bieät ñeán ñôøi soáng tinh thaàn cuûa nhaân daân, ñeán vaên
hoùa daân toäc. Trong nhöõng naêm qua vaán ñeà ñònh höôùng cho caùc hoaït ñoäng vaên hoùa, vaên
ngheä, vò trí, vai troø cuûa vaên hoùa trong söï nghieäp phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc ñaõ ñöôïc daønh
moät vò trí thích ñaùng trong caùc vaên kieän cuûa Ñaûng ta. Ñaëc bieät Nghò quyeát Ñaïi hoäi
Ñaûng laàn thöù VIII ñaõ khaúng ñònh: "Vaên hoùa laø neàn taûng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi, vöøa laø
muïc tieâu vöøa laø ñoäng löïc thuùc ñaåy söï phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi". Khoâng chæ neâu leân
nhöõng ñònh höôùng maø trong moät soá nghò quyeát cuûa Ñaûng vaø quyeát ñònh cuûa Chính phuû
ñaõ chæ ra nhöõng coâng vieäc, nhöõng chính saùch cuï theå ñeå xaây döïng neàn vaên hoùa Vieät
Nam tieân tieán, ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc.
Moät söï truøng hôïp cuûa nhöõng yù töôûng cuûa thaäp kyû quoác teá phaùt trieån vaên hoùa do
Lieân hôïp quoác vaø UNESCO phaùt ñoäng vôùi nhöõng thaønh töïu trong coâng cuoäc ñoåi môùi
cuûa Vieät Nam do Ñaûng ta khôûi xöôùng vaø laõnh ñaïo trong thaäp kyû qua laø moät minh
chöùng cho söï gaëp gôõ cuûa nhöõng tö töôûng, nhöõng xu theá coù tính thôøi ñaïi khi nhìn nhaän
vai troø, vò trí cuûa vaên hoùa vaø phaùt trieån. Cô caáu vaø noäi dung cuûa thaäp kyû quoác teá phaùt
trieån vaên hoùa laø:
- Vaên hoùa phaûi coù moät vò trí thích ñaùng, ñöôïc theå hieän trong caùc keá hoaïch, chính
saùch vaø döï aùn phaùt trieån.



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 53 -

- Ñeà cao caùc baûn saéc vaên hoùa daân toäc. Khuyeán khích taøi naêng saùng taïo vaø cuoäc
soáng coù vaên hoùa.
- Môû roäng söï tham gia cuûa moïi ngöôøi vaøo ñôøi soáng vaên hoùa vaø saùng taïo vaên hoùa.
- Ñaåy maïnh hôïp taùc quoác teá veà vaên hoùa.
Chính saùch vaên hoùa cuûa chuùng ta cuõng töông töï nhö vaäy, trong ñoù phaûi theå hieän
ñöôïc söï quan taâm ñaëc bieät ñeán vieäc baûo toàn vaø phaùt huy voán vaên hoùa - ngheä thuaät daân
toäc; taïo ñöôïc nhieàu saûn phaåm vaên hoùa coù giaù trò cao caû veà tö töôûng, caû veà ngheä thuaät
ñeå ñaùp öùng nhu caàu ngaøy caøng cao cuûa nhaân daân; taïo moïi thuaän lôïi cho ngöôøi daân
höôûng thuï, hoaït ñoäng vaø saùng taïo vaên hoùa; xaây döïng ñoäi nguõ coù phaåm chaát chính trò vaø
trình ñoä chuyeân moân cao, vöøa chuù yù ñaøo taïo nhaân taøi veà vaên hoùa; tieáp thu coù choïn loïc
tinh hoa vaên hoùa theá giôùi, taêng cöôøng hôïp taùc quoác teá veà vaên hoùa vaø ña daïng hoaù caùc
nguoàn voán ñaàu tö cho söï phaùt trieån vaên hoùa.
Nhaän thöùc ñaày ñuû vai troø cuûa vaên hoùa trong phaùt trieån laø caàn, nhöng chöa ñuû.
Ñieàu quan troïng laø caàn phaûi ñöa nhöõng nhaân toá vaên hoùa vaøo trong vieäc hoaïch ñònh caùc
chính saùch, caùc chöông trình vaø döï aùn phaùt trieån. Thaùng 4 - 1993, Vieät Nam ñaõ toå chöùc
hoäi haûo do UNESCO taøi trôï vôùi chuû ñeà: Phöông phaùp luaän veà vieäc ñöa caùc nhaân toá vaên
hoùa vaøo caùc keá hoaïch vaø döï aùn phaùt trieån. Nhöõng tham luaän cuûa nhieàu chuyeân gia
trong vaø ngoaøi nöôùc ñaõ chæ ra yù nghóa vaø tính caáp thieát cuûa coâng vieäc naøy.
Tuy nhieân, khoâng phaûi ai cuõng hieåu vai troø quan troïng vaø vieäc ñieàu tieát cuûa vaên
hoùa trong phaùt trieån.
Chuùng ta ñaõ xaây döïng ñöôïc 11 quy hoaïch phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi theo vuøng.
Chuùng toâi ñaõ nghieân cöùu nhaän xeùt raèng, taát caû caùc quy hoaïch vuøng vaø tænh, thaønh phoá
veà vaên hoùa coøn môø nhaït. Vieäc ñaùnh giaù hieän traïng vaên hoùa, taøi saûn vaên hoùa ñeå laøm cô
sôû cho quy hoaïch khoâng ñöôïc trình baøy moät caùch ñaày ñuû vaø khoa hoïc, khoâng coù quy
hoaïch naøo ñeà caäp döï baùo phaùt trieån vaên hoùa gaén vôùi phaùt trieån kinh teá cuûa vuøng, cuûa
ñòa phöông. Caùc loaïi hình vaên hoùa ñaëc thuø, vaên hoùa coå truyeàn, vaên hoùa caùc daân toäc
thieåu soá khoâng ñöôïc neâu ra moät caùch roõ raøng, cuï theå. Tyû troïng voán ñaàu tö cho kinh teá
vaø xaõ hoäi khoâng caân ñoái, thaäm chí khoâng ñeà caäp tyû troïng voán cho vaên hoùa.
Thaäp kyû vöøa qua cuõng laø thôøi gian coù nhöõng nhaän thöùc môùi veà khoa hoïc - coâng
ngheä trong vaên hoùa. Thaønh töïu khoa hoïc - kyõ thuaät laøm cho moät coâng trình saùng taïo
vaên hoùa - ngheä thuaät trôû neân phoå bieán, vöôït ra khoûi moät vuøng nhoû heïp hay moät quoác
gia. Vieäc öùng duïng moät caùch roäng raõi vaø thöôøng xuyeân vaøo ñôøi soáng haøng ngaøy taïo
neân moâi tröôøng kyõ thuaät vöøa töï nhieân, vöøa mang tính thaåm myõ, taïo ñieàu kieän môùi cho
söï phaûn aùnh vaø söï khaùm phaù cuûa ngheä thuaät. Do ñoù, vaên hoùa - ngheä thuaät cuõng caàn
ñeán khoa hoïc vaø coâng ngheä nhö baát cöù moät ngaønh naøo khaùc.
Ngöôøi Vieät Nam coù quyeàn töï haøo veà neàn vaên hoùa daân toäc phong phuù , ña daïng,
ñoäc ñaùo, coù baûn saéc, coù söùc soáng cuõng nhö söùc cuoán huùt maõnh lieät cuûa mình ñöôïc theå
hieän ôû yù thöùc daân toäc thoáng nhaát hình thaønh töø raát sôùm, ôû truyeàn thoáng nhaân vaên saâu
saéc, ôû söï keát hôïp giöõa phaùp trò vaø ñöùc trò, ôû söï thoáng nhaát trong ña daïng, thöøa nhaän ñaëc
ñieåm chung vaø ñaëc ñieåm rieâng cuûa töøng vuøng cuûa neàn vaên hoùa vaät chaát vaø vaên hoùa phi
vaät chaát, ôû tinh thaàn bao dung, giöõ gìn caùi rieâng cuûa mình, nhöng vaãn saün saøng hoäi



Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam - 54 -

nhaäp, tieáp thuï caùi môùi cuûa nhaân loaïi. Ñoù laø keát tinh cuûa moái quan heä toång hoaø vaø töông
taùc giöõa ba yeáu toá: moâi tröôøng - con ngöôøi - vaên hoùa, sö kieân trì, loøng duõng caûm, trí
thoâng minh vaø khaùt voïng vöôn tôùi taàm cao nhaân loaïi.
Vaán ñeà gìn giöõ, phaùt huy vaø phaùt trieån vaên hoùa daân toäc ñaõ ñöôïc chæ ra moät caùch
ñuùng ñaén vaø nhaát quaùn trong nhieàu nghò quyeát, ñaëc bieät laø nghò quyeát gaàn ñaây cuûa
Ñaûng, trong ñoù nhaán maïnh vieäc phaùt trieån vaên hoùa - ngheä thuaät daân toäc laø traùch nhieäm
cuûa toaøn daân, ñoàng thôøi cuõng xaùc ñònh traùch nhieäm quaûn lyù vaø ñaàu tö cuûa nhaø nöôùc cho
vieäc söu taàm, chænh lyù, bieân soaïn, baûo quaûn laâu daøi, phoå bieán caùc saûn phaåm vaên hoùa -
ngheä thuaät truyeàn thoáng.
Trong quaù trình vaän duïng neàn vaên hoùa caàn quaùn trieät hai quy luaät ñaëc thuø cuûa
vaên hoùa: ñoù laø quy luaät baûo veä vaø phaùt huy, ñi ñoâi vôùi quy luaät keá thöøa vaø phaùt trieån di
saûn vaên hoùa daân toäc. Baûo veä kieân cöôøng vaø coù baûn lónh cuõng töùc laø chuùng ta vöõng vaøng
ñi vaøo hoäi nhaäp.
Muoán cho vaên hoùa phaùt trieån vaø ñeå vaên hoùa cuûa daân toäc coù khaû naêng ñoùng goùp
vaøo söï phaùt trieån, thì coâng taùc quaûn lyù vaên hoùa laø ñieàu kieän tieân quyeát. vieäc quaûn lyù
naøy phaûi baùm saùt vaøo quy trình hoaït ñoäng cuûa vaên hoùa: söu taàm, baûo quaûn nhöõng saûn
phaåm vaên hoùa coù giaù trò; truyeàn baù vaø phaùt huy caùc giaù trò vaên hoùa; naâng cao vaø saùng
taïo ra nhöõng saûn phaåm vaên hoùa môùi.
Vaên hoùa, nhö moïi hieän töôïng xaõ hoäi, coù tính xaõ hoäi hoaù töï thaân. Baûn thaân moãi
hoaït ñoäng vaên hoùa ñeàu coù tieàm naêng xaõ hoäi hoaù. Xaõ hoäi hoaù hoaït ñoäng vaên hoùa laø
bieán caùc hoaït ñoäng vaên hoùa trôû thaønh cuûa toaøn xaõ hoäi, ñöôïc xaõ hoäi quan taâm nuoâi
döôõng, ñöôïc söï tham gia cuûa nhieàu ngaønh vaø moïi taàng lôùp nhaân daân; laø moät söï chuyeån
giao, san seû traùch nhieäm xaõ hoäi veà hoaït ñoäng xaõ hoäi veà hoaït ñoäng saùng taïo, cung caáp
vaø phoå bieán vaên hoùa giöõa nhaø nöôùc vaø nhaân daân, laø söï lieân keát caùc thaønh phaàn xaõ hoäi
trong moái quan taâm chung veà taàm quan troïng cuûa vaên hoùa ñoái vôùi hieän taïi vaø töông lai.
Vôùi saùng kieán cuûa UNESCO, thaäp kyû quoác teá phaùt trieån vaên hoùa maø noäi dung chuû
yeáu laø khaúng ñònh taàm voùc cuûa vaên hoùa trong phaùt trieån ñaõ vaø ñang ñöôïc Vieät Nam
vaän duïng trong hoaøn caûnh cuï theå cuûa mình ñeå xaây döïng moät xaõ hoäi haøi hoaø, toát ñeïp.

GSTS. Löu Traàn Tieâu




Leâ Chí Duõng Khoa Ngöõ vaên
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản