Giáo trình địa lý tự nhiên đại cương

Chia sẻ: can_loc

Cung cấp lượng kiến thức cơ bản, cần thiết cho sinh viên về Trái Đất, Thạch quyển - địa hình bề mặt Trái Đất, làm cơ sở để học tốt các môn học khác trong hệ thống của khoa học Địa lí và vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống. - Giáo trình phải gợi mở cho người học những hướng suy nghĩ, cách giải quyết vấn đề thông qua hệ thống kiến thức và những ví dụ thực tiễn theo từng nội dung của giáo trình....

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Giáo trình địa lý tự nhiên đại cương

TRƯ NG ð I H C QUY NHƠN
KHOA ð A LÍ




GIÁO TRÌNH

ð A LÍ T NHIÊN ð I CƯƠNG
(TRÁI ð T VÀ TH CH QUY N)




Ngư i biên so n:
Nguy n H u Xuân-Phan Thái Lê




Quy Nhơn 2010
L I NÓI ð U

Giáo trình ð a lý t nhiên ñ i cương (Trái ñ t - Th ch quy n) ñư c biên so n d a trên
nhi u tài li u, giáo trình như ñã xu t b n như Cơ s ð a lý t nhiên t p 1, t p 2 (Lê Bá Th o
ch biên), ð a hình b m t trái ñ t (ð Hưng Thành, Phùng Ng c ðĩnh) và nhi u ngu n tư
li u có liên quan m t s trư ng ñ i h c, cao ñ ng c a nư c ta. Giáo trình cũng c p nh t
nh ng n i dung m i trong nhi u tài li u nư c ngoài như The Earth An Introduction to
Physical Geology (Edward J. Tarbuk và Frederick K. Lutgens), Physical Geology - Exploring
The Earth (James Monroe và Reed Wicander)…
N i dung giáo trình ñư c chúng tôi biên t p nh m ñáp ng hai yêu c u sau:
- Cung c p lư ng ki n th c cơ b n, c n thi t cho sinh viên v Trái ñ t, Th ch quy n -
ñ a hình b m t trái ñ t, làm cơ s ñ h c t t các môn h c khác và v n d ng ki n th c ñã h c
vào th c ti n cu c s ng.
- Giáo trình ph i g i m cho ngư i h c nh ng hư ng suy nghĩ, cách gi i quy t v n
ñ thông qua h th ng ki n th c và nh ng ví d th c ti n theo t ng n i dung c a giáo trình.
N i dung c a giáo trình ð a lý t nhiên ñ i cương ñư c c u trúc như sau:
Ph n 1: Trái ñ t. Ph n này cung c p nh ng ki n th c v Trái ñ t, Vũ tr , v n ñ ng c a
Trái ñ t và h qu ñ a lý c a các v n ñ ng ñó.
Biên so n: ThS Phan Thái Lê.
Ph n 2: Th ch quy n - ñ a hình b m t Trái ñ t. Ph n này ñ c p ñ n nh ng khái ni m
chung v th ch quy n, ñ a hình; Cung c p ki n th c cơ b n v ñ c ñi m hình thái và quá trình
hình thành nh ng d ng ñ a hình chính trên Trái ñ t.
Biên so n: TS Nguy n H u Xuân.
M c dù ñã c g ng nhi u ñ n i dung giáo trình ñáp ng ñư c yêu c u c a ngư i h c
nh m nâng cao ch t lư ng ñào t o, song ch c ch n không tránh kh i nh ng thi u sót. Nhóm
tác gi r t mong nh n ñư c s ch b o c a các nhà khoa h c, b n bè ñ ng nghi p và nh ng
ñóng góp c a các b n sinh viên khi s d ng tài li u này.


Nhóm tác gi




1
M CL C
PH N I: TRÁI ð T 5
Chương 1. VŨ TR VÀ H M T TR I 5
1.1. M t s gi thuy t v s hình thành Vũ tr 5
1.1.1. Các quan ni m v Vũ tr 5
1.1.2. M t s thuy t v ngu n g c Vũ tr 5
1.1.3. Các mô hình Vũ tr 6
1.1.4. S hình thành các thiên hà và h Ngân hà 8
1.1.5. Hi n tư ng giãn n Vũ tr 9
1.2. Các gi thuy t v s hình thành H M t Tr i và Trái ð t 10
1.2.1. Gi thuy t Căng - Láplátxơ (Kant – Laplace) 10
1.2.2. Gi thuy t c a Jinxơ (Jeans) 10
1.2.3. Gi thuy t c a Ôttô Smít (Otto Smith) 11
1.3. K t lu n khoa h c rút ra t các gi thuy t 13
1.4. H M t Tr i 13
1.4.1. ð c ñi m chung c a H M t Tr i 13
1.4.2. M t Tr i 17
1.4.3. Các hành tinh và v tinh 21
1.4.4. Ti u hành tinh – thiên th ch và sao ch i 28
Chương 2. HÌNH D NG, KÍCH THƯ C, KH I LƯ NG, CÁC V N ð NG 34
C A TRÁI ð T VÀ NH NG H QU ð A LÝ
2.1. Hình d ng c a Trái ð t 34
2.1.1. Nh ng quan ni m v hình d ng c a Trái ð t 34
2.1.2. Hình d ng th c c a Trái ð t 36
2.1.3. H qu v hình d ng, kích thư c, kh i lư ng c a Trái ð t 37
2.2. Các v n ñ ng c a Trái ð t và h qu ñ a lí 42
2.2.1. V n ñ ng t quay quanh tr c 43
2.2.2. V n ñ ng quay quanh M t Tr i 49
2.2.3. S v n ñ ng c a h th ng Trái ð t – M t Trăng và h qu c a v n ñ ng 59
Chương 3: C U TRÚC BÊN TRONG VÀ M T S ð C ðI M C A TRÁI ð T 68
3.1. C u trúc các l p bên trong c a Trái ð t 68
3.1.1. V Trái ð t 68
3.1.2. Bao manti 69
3.1.3. Nhân Trái ð t 69
3.2. Các gi thuy t v s chuy n th v t ch t trong lòng Trái ð t 70
3.2.1. Gi thuy t v thành ph n hóa h c không ñ ng nh t 70
3.2.2. Gi thuy t v s chuy n th c a v t ch t 70
3.3. M t s tính ch t lý hóa c a Trái ð t 71
3.3.1. Tr ng l c trên b m t Trái ð t 71
3.3.2. T trư ng c a Trái ð t 71
3.3.3. Nhi t bên trong Trái ð t 72
3.3.4. Thành ph n hóa h c c a Trái ð t 73
3.4. S phân b l c ñ a và ñ i dương trên Trái ð t 73
3.4.1. ð i dương 73
3.4.2. L c ñ a và châu l c 73
3.4.3. ð c ñi m phân b các l c ñ a và ñ i dương trên Trái ð t 74
Ph n th c hành 77
Tài li u tham kh o 78
PH N II: ð A HÌNH B M T TRÁI ð T 79
Chương 4: NH NG KHÁI NI M CƠ B N V TH CH QUY N VÀ ð A HÌNH 79
4.1. Th ch quy n 79
2
4.1.1. Th ch quy n ñ ng nghĩa v i khái ni m v Trái ñ t 79
4.1.2. Th ch quy n là ph n c ng ngoài cùng c a Trái ñ t 80
4.1.3. Thành ph n v t ch t và ngu n g c c a th ch quy n 81
4.2. ð a hình 83
4.2.1. Khái ni m 83
4.2.2. D ng ñ a hình và y u t ñ a hình 83
4.2.3. Hình thái ñ a hình 84
4.2.4. Quá trình hình thành ñ a hình 84
4.2.5. Tu i ñ a hình 86
4.2.6. Phân lo i ð a hình 86
Bài nghiên c u: Ý nghĩa c a vi c nghiên c u ñ a hình 89
Tài li u tham kh o 90
Câu h i 90
Chương 5: ð A HÌNH KI N T O 92
5.1. Khái ni m và kích thư c c a ñ a hình ki n t o 92
5.2. Tu i và ñi u ki n thành t o c a ñ a hình ki n t o 93
5.3. ð a hình mi n núi 93
5.3.1. Khái ni m mi n núi 93
5.3.2. M t s d ng ñ a hình mi n núi cơ b n 94
5.3.3. Quá trình hình thành ñ a hình mi n núi 96
5.3.4. Các mi n núi tr 96
5.3.5. Mi n núi tái sinh 97
5.3.6. ð a hình núi l a 98
5.3.7. nh hư ng c a các quá trình ngo i sinh trong vi c hình thành mi n núi 101
5.4. Mi n ñ ng b ng 102
5.4.1. Khái ni m ñ ng b ng và mi n ñ ng b ng 102
5.4.2. Phân lo i ñ ng b ng 103
5.4.3. Tính phân ñ i theo chi u ngang c a ñ a hình ñ ng b ng 104
5.4.4. Trung du 104
Bài nghiên c u: ð c ñi m ñ a hình và năng lư ng ñ a hình vùng núi Tây B c - Vi t Nam 104
Tài li u tham kh o 108
Câu h i 109
Chương 6: ð A HÌNH BÓC MÒN, B I T 110
6.1. Khái ni m chung 111
6.1.1. ð nh nghĩa 111
6.1.2. Nhân t tác ñ ng và các quá trình 111
6.2. ð a hình do quá trình sư n hình thành 113
6.2.1. Khái ni m chung 113
6.2.2. Nh ng nguyên nhân gây nên chuy n ñ ng 113
6.2.3. Các y u t nh hư ng ñ n s chuy n ñ ng 114
6.2.4. Các ki u di chuy n 115
6.2.5. S phân t ng c a các quá trình sư n 118
6.2.6. Ngu n g c phát sinh và quá trình phát tri n c a sư n 119
Bài nghiên c u: Th m h a trư t l ñ t Guinsaugon - Philippines năm 2004 121
6.3. ð a hình do dòng nư c t o thành 123
6.3.1. Khái quát chung v ñ a hình dòng nư c t o thành 124
6.3.2. ð a hình do dòng ch y t m th i t o thành 124
6.3.3. ð a hình do dòng ch y thư ng xuyên t o thành 127
Bài nghiên c u: Hi n tư ng xâm th c gi t lùi c a thác Niagara (B c M ) 130
Bài nghiên c u: S bi n ñ i c a châu th Mississippi (B c M ) 141
6.4. ð a hình Karst 143
3
6.4.1. Các quá trình và ñi u ki n hình thành, phát tri n ñ a hình cacxtơ 144
6.4.2. Các ñ c ñi m th y văn và ñ a ch t th y văn 144
6.4.3. Các d ng ñ a hình cacxtơ trên m t 148
6.4.4. Các d ng ñ a hình cacxtơ ng m 149
6.4.5. Quá trình phát tri n c a c nh quan cacxtơ và các ki u caxtơ 153
Bài nghiên c u: H th ng hang ñ ng Phong Nha, K Bàng Vi t Nam 155
6.5. ð a hình băng hà 157
6.5.1. Băng hà mi n núi 157
6.5.2. Băng hà ñ i l c 160
6.6. ð a hình các mi n khí h u khô h n 160
6.6.1. ð c ñi m mi n khí h u khô h n 164
6.6.2. ð a hình hình thành do gió 165
6.6.3. ð a hình do phong hóa 167
6.6.4. Các ki u hình thái hoang m c 167
6.7. ð a hình mi n b bi n 167
6.7.1. M t s khái ni m liên quan ñ n ñ a hình mi n b bi n 169
6.7.2. Các nhân t và quá trình hình thành ñ a hình mi n b bi n 177
6.7.3. Các d ng ñ a hình b bi n 179
6.7.4. Phân lo i ñ a hình b bi n 182
Bài nghiên c u: Gành ðá ðĩa - Phú Yên, m t d ng ñ a hình ven bi n ñ c ñáo 182
Tài li u tham kh o 183
Câu h i 183
Chương 7: ð A HÌNH ðÁY ð I DƯƠNG 183
7.1. Các quá trình hình thành ñ a hình ñáy ñ i dương 184
7.2. Nh ng d ng ñ a hình cơ b n c a ñáy ñ i dương 185
7.2.1. Rìa l c ñ a ng p nư c 186
7.2.2. ð i chuy n ti p c a ñáy ñ i dương 187
7.2.3. H th ng núi ng m ñ i dương 188
7.2.4. Lòng ñ i dương 188
7.2.5. So sánh ñ a hình ñáy ñ i dương v i ñ a hình l c ñ a 191
Bài nghiên c u: H th ng núi ng m ñ i dương 191
Tài li u tham kh o 192
Câu h i 192
PH N III: M T S THU T NG LIÊN QUAN PH N TRÁI ð T 193




4
PH N I: TRÁI ð T
Chương 1. VŨ TR VÀ H M T TR I
1.1. M t s gi thuy t v s hình thành Vũ tr
1.1.1. Các quan ni m v Vũ tr
T khi loài ngư i xu t hi n, Vũ tr ñã tr thành m t b c màn bí n ch a ñ ng
nhi u ñi u mà xã h i loài ngư i mu n khám phá, gi i thích. Vi c tìm hi u v ngu n
g c Vũ tr ñã ñư c con ngư i quan tâm t r t s m. m i qu c gia, khu v c, tôn giáo
l i có m t cách hi u khác nhau v Vũ tr . Vì v y, ñã có nhi u quan ni m v Vũ tr
như sau:
- Theo tri t h c Phương Tây, Vũ tr ñư c hi u là: “Toàn b th gi i hi n h u
mà con ngư i nh n th c ñư c”.
- Theo tri t h c Phương ðông, Vũ tr ñư c quan ni m là: “T phương, thư ng
h vi t vũ, vãng c lai kim vi t tr ”. Có nghĩa: b n phương, trên dư i là Vũ, t c ñ n
nay là Tr . V y, có th hi u Vũ tr là không gian và th i gian, ñây là hai y u t vĩnh
c u.
- Trong Thiên văn h c có hai trư ng phái quan ni m khác nhau v Vũ tr . M t
trư ng phái cho r ng “Vũ tr là vĩnh c u, vô th y, vô chung” nghĩa là Vũ tr t n t i
mãi mãi và không có m ñ u cũng như không có k t thúc; trư ng phái còn l i quan
ni m “Vũ tr không ph i là vĩnh c u. Nó cũng có quá trình sinh ra, phát tri n và t
tiêu di t”. Theo trư ng phái này Vũ tr ñư c t o ra t m t ñi m “kỳ d ” h t s c nh
cách ñây kho ng 15 t năm, sau m t v n l n (Big bang). Trong hai quan ni m trên,
quan ni m sau có nhi u cơ s khoa h c ñang ñư c ch ng minh, ñ c bi t là s phát
hi n ra hi n tư ng giãn n c a Vũ tr ñang di n.
- Ngày nay, Vũ tr ñư c hi u là “kho ng không gian bao la mà chúng ta nh n
th c ñư c, trong ñó có toàn b các thiên th , k c H M t Tr i và Trái ð t”.
Cùng v i cách hi u tương t : “Vũ tr là toàn b h th ng không - th i gian
trong ñó chúng ta ñang s ng, ch a toàn b v t ch t và năng lư ng”.
Như v y, Vũ tr là m t cái gì ñó r t r ng l n, không có gi i h n c v không
gian và th i gian. Trong kho ng không gian bao la ñó có s t n t i c a các thiên th
luôn luôn v n ñ ng. Các thiên th ñó ñư c phân chia thành các lo i: sao, hành tinh, v
tinh, ti u hành tinh, sao ch i, thiên th ch, tinh vân…
1.1.2. M t s thuy t v ngu n g c Vũ tr
- Talet (Thales VII - VI trư c CN) nhà Toán h c, Tri t h c Hy L p cho r ng
nư c là nguyên t cơ b n c a Vũ tr , nư c luôn v n ñ ng nhưng trư c sau không thay
ñ i và do ñó hòa tan m i v t. B i v y nư c là ngu n g c c a Vũ tr .
- Anaximăngñrơ (Anaximangdre 611 - 547 trư c CN) nhà Tri t h c Hy L p
cho r ng ngu n g c c a Vũ tr là vô c c. Vũ tr chia thành 2 m t như khô và ư t,
nóng và l nh, r i k t h p v i nhau ph c t p mà thành m i v t như ñ t, nư c, không
5
khí, l a… ð ng th i ông cho r ng Vũ tr không ng ng phát tri n, không ng ng hình
thành, không ng ng s n sinh ra nh ng v t m i.
- Arixtôt (Aristote 384 - 322 trư c CN) nhà Tri t h c Hy L p vĩ ñ i tin r ng Vũ
tr ñư c t o nên b i s v n ñ ng c a 4 y u t ban ñ u: ð t, nư c, không khí và l a.
M i chuy n ñ ng và bi n ñ i c a Vũ tr có th ñư c gi i thích trên cơ s v n ñ ng
c a các y u t này.
- Thuy t Ngũ hành: Theo Tri t h c c Trung Hoa, t t c v n v t ñ u phát sinh
t 5 nguyên t cơ b n và luôn luôn tr i qua 5 tr ng thái ñư c g i là: M c, H a, Th ,
Kim và Th y. 5 tr ng thái này ñư c g i là Ngũ hành (không ph i là v t ch t như cách
hi u ñơn gi n theo nghĩa ñen trong tên g i c a chúng mà ñúng hơn là cách quy ư c
c a ngư i Trung Hoa c ñ i ñ xem xét m i tương tác và quan h c a v n v t).
- Thuy t v khí: Coi sinh khí nguyên th y là cơ s hình thành Vũ tr . Theo
thuy t này thì ph n nh và trong su t c a khí là “nguyên th dương” t c là tr i, ph n
ñ c và n ng c a khí là “nguyên th âm” t c là ñ t. Âm và dương tương tác t o thành
v n v t.
T nh ng quan ni m trên, chúng ta th y m i tôn giáo, tín ngư ng, th i ñ i và
khu v c l i có nh ng quan ni m khác nhau v Vũ tr , nhưng ñ n khoa h c hi n ñ i
ngày nay ñã ch ra r ng nh ng quan ni m ñó còn r t mơ h và có ít cơ s khoa h c.
ð n ñ u th k XX m t thuy t m i v Vũ tr ra ñ i ñó là thuy t Big bang, thuy t này
ñã nhanh chóng ñư c nhi u ngư i quan tâm.
- Thuy t Big bang (V n l n): Theo nhà v t lý thiên văn và toán h c G.Le
Maitre (ngư i B - 1927) thì: Vũ tr là “Tr ng Vũ tr ”, “Tr ng” này là m t nguyên t
nguyên th y, ch a ñ ng toàn b v t ch t b nén ép trong m t không gian c c kỳ nh
bé, nên nó ñ m ñ c và nhi t ñ vô cùng cao. Nó tr ng thái không n ñ nh và ñ t
nhiên t o ra m t v n vĩ ñ i vào kho ng 13,7 ± 0,2 t năm trư c ñây. V n ñã làm
cho v t ch t b n tung ra t phía, t o nên nh ng ñám khí và b i kh ng l . Hàng t năm
sau khi nhi t ñ gi m thì ánh sáng m i xu t hi n, r i hàng t năm sau nh ng ñám khí
và b i m i d n d n co l i dư i tác ñ ng c a l c h p d n, chúng t quay và cu n xoáy
lên, t o thành nh ng thiên hà hình xo n c v i vô vàn h sao.
Thuy t Big bang m ra m t cách ti p c n m i trong nghiên c u Vũ tr và ñã
ñư c nhi u nhà khoa h c hư ng ng r ng rãi. Hi n nay, thuy t này ñang ñư c ki m
nghi m và ñã có nh ng cơ s khoa h c ñ u tiên, ñ c bi t là b ng c máy gia t c kh ng
l ñư c ñ t biên gi i gi a Th y S và Pháp.
1.1.3. Các mô hình Vũ tr
1.1.3.1. Mô hình Vũ tr ð a tâm c a Clôt Ptôlêmê (Claude Ptolêmée)
Clôt Ptôlêmê (100 – 170 sau CN), nhà toán h c, thiên văn h c Hy L p ñã ñưa ra
mô hình Vũ tr ð a tâm ñ gi i thích ñ c ñi m chuy n ñ ng c a các thiên th .



6
Th tinh
Clôt Ptôlêmê cho r ng Trái ð t
là trung tâm Vũ tr . Vũ tr b gi i h n M c tinh
b i m t m t c u ch a các ngôi sao c
ñ nh, m t c u quay xung quanh m t
M t trăng
tr c qua tâm Trái ð t. M t Tr i, M t
Th y tinh H a tinh
Trăng và các hành tinh quay xung
quanh Trái ð t. Ngư i Hy L p c ñ i
Trái ñ t
và các nhà tri t h c th i Trung C Kim tinh
thư ng quy mô hình ð a tâm ñi cùng
M t tr i
v i Trái ð t hình c u. Vì th nó không
gi ng v i mô hình Trái ð t ph ng
t ng ñư c ñưa ra trong m t s th n
Hình 1.1. Mô hình Vũ tr c a C. Ptôlêmê
tho i.
Ptôlêmê

Mô hình Vũ tr ð a tâm không th hi n ñúng b n ch t c a Vũ tr , nhưng l i
phù h p v i hi n tư ng quay nhìn th y c a b u tr i. B i hàng ngày chúng ta th y M t
Tr i, các vì sao c m c phía ñông ñi qua ñ u chúng ta r i l i l n phía tây, hi n
tư ng này là do chúng ta ñ ng trên Trái ð t ñang quay quanh tr c r t nhanh theo
hư ng t tây qua ñông nhìn v các thiên th khác g n như ñ ng yên. Vì v y, có c m
nh n như là các thiên th ñang quay quanh chúng ta ch không ph i chúng ta ñang
quay (hi n tư ng này gi ng như chúng ta ng i trên tàu h a nhìn qua c a kính khi tàu
ch y, ta th y m i v t ch y ngư c l i v i chúng ta ch không ph i tàu ch y). M t th c
t là th i b y gi chưa có m t quan ni m hay ch ng minh nào v hi n tư ng quay c a
Trái ð t. Ngoài ra, mô hình này còn phù h p v i giáo lý c a nhà th , nên ñư c Giáo
h i b o v . Vì v y, ñã chi ph i n n thiên văn h c châu Âu trong su t 14 th k , mãi t i
th i kỳ Ph c hưng thuy t này m i b ñánh ñ b i thuy t Nh t tâm c a Côpecnic.
1.1.3.2. Mô hình Vũ tr Nh t tâm c a N. Côpecnic (N.Copernic 1473 – 1543)
H a tinh
Mô hình Vũ tr Nh t tâm c a
N.Côpecnic ra ñ i vào năm 1543. Mô
hình cho r ng M t Tr i n m yên trung
tâm Vũ tr , các hành tinh chuy n ñ ng
quanh M t Tr i trên các qu ñ o tròn.
Th y tinh
Trái ð t quay quanh tr c c a nó trong
tinh
khi chuy n ñ ng quanh M t Tr i.
M t tr i
Mô hình này ñã mô t ñúng v
M t trăng
c u trúc c a H M t Tr i, ngư i ta ñã
trtra ng
gi i thích m t cách d dàng các ñ c Kim tinh
ñi m chuy n ñ ng nhìn th y c a các
Trái ñ t
thiên th . Tuy nhiên, ngày nay chúng ta
chưa th xác ñ nh ñư c trung tâm c a
Hình 1.2. Mô hình Vũ tr c a N. Côpecnic
Vũ tr n m ñâu, qu ñ o chuy n ñ ng
7
c a hành tinh quanh M t Tr i không ph i là qu ñ o tròn. Nhưng mô hình Vũ tr Nh t
tâm ñã ñánh d u bư c ngo t trong nh n th c c a con ngư i v Vũ tr và ñư c coi là
cu c cách m ng khoa h c k thu t l n th nh t c a loài ngư i.




Hình 1.3. Hình dáng Vũ tr qua ch p WMAP v b c x phông vi sóng Vũ tr
1.1.4. S hình thành các thiên hà và h Ngân hà
Ngư i ta cho r ng, sau khi Vũ tr hình thành, m t ñ v t ch t trong Vũ tr
không ñ ng ñ u. Nơi có năng lư ng và v t ch t t p trung ñã hình thành nh ng ñám
mây nguyên th y có kh i lư ng c c l n, là m m m ng sinh ra nh ng t p h p có hàng
ch c, hàng trăm t ngôi sao. S t p h p c a các ngôi sao l i thành t ng nhóm l n ñó là
các thiên hà, Vũ tr có hàng trăm t thiên hà có kích thư c c c l n, ñư ng kính có th
t i hàng v n năm ánh sáng (1 năm ánh sáng = 9, 4760. 1015 m).
Cho ñ n nay, nh s d ng kính thiên văn ñi n t hi n ñ i, ngư i ta ñã phát hi n
ra r t nhi u thiên hà. D a vào ñ c ñi m v hình d ng, các thiên hà ñư c chia thành 3
nhóm:
- Nhóm các thiên hà hình tròn ho c elíp
Chi m 60% t ng s các thiên hà trong Vũ tr , các thiên hà này có kích thư c to
nh khác nhau (kh i lư ng và kích thư c giao ñ ng t 3000 – 500.000 năm ánh sáng),
có nh ng thiên hà có kh i lư ng l n g p Ngân hà hàng trăm l n, nhưng cũng có nh ng
thiên hà nh ch b ng 1/10.000 kh i lư ng Ngân Hà.
- Nhóm các thiên hà d ng xo n c
Chi m kho ng 30% t ng s các thiên hà, hình d ng gi ng chi c mâm tròn, d t,
chính gi a có m t lõi sáng và xung quanh là nh ng cánh tay xo n c.
H thiên hà c a chúng ta cũng là d ng xo n c, có ñư ng kính kho ng 100.000
năm ánh sáng và dày hàng nghìn năm ánh sáng. Nó ch a kho ng 3×1011 (300 t ) ngôi
sao, nhưng b ng m t thư ng ch nhìn th y kho ng 6000 sao.
Ngân hà có t ng kh i lư ng kho ng 6×1011 (600 t ) l n H M t Tr i. Vì có
d ng xo n c nên nhìn ngang gi ng như m t chi c ñĩa (hay th u kính). ðêm ñêm nhìn
lên b u tr i vào nh ng ngày b u tr i trong sáng, chúng ta thư ng th y có m t d i sáng
8
bàng b c v t ngang tr i. ðó là nh ng cánh tay xo n c c a Ngân hà, nơi t p trung
hàng t ngôi sao nên ánh sáng c a nó ph n x qua nhau. Do v y, ngư i ta g i là Ngân
hà (dòng sông b c). H thiên hà c a chúng ta
vì th có tên là H Ngân Hà.
Trong H Ngân Hà, H M t Tr i ch
là m t b ph n r t nh n m trên m t cánh tay
xo n c, cách trung tâm kho ng 27.700 năm
ánh sáng và H M t Tr i ph i m t kho ng
226 tri u năm ñ hoàn thành m t chu kỳ
quay chung quanh tâm c a H Ngân Hà (th i
gian ñó g i là “năm thiên hà”) và như v y nó
ñã hoàn thành kho ng 25 vòng quay xung
quanh tâm H Ngân Hà k t khi nó hình
thành ñ n nay. V n t c qu ñ o c a H M t
Hình 1.4. Thiên hà xo n c - Ngân Hà
Tr i như v y ñ t 217 km/s.
- Nhóm các thiên hà d ng tinh vân
Có s lư ng ít nh t, ch
gi ng như nh ng ñám mây sáng có
kích thư c to nh khác nhau trên
b u tr i.




Hình 1.5. Thiên hà nhìn gi ng như ñám mây


1.1.5. Hi n tư ng giãn n Vũ tr
Năm 1929 nhà thiên văn ngư i M Hơpbơn (Hubble) trong khi quan sát các
thiên hà trong Vũ tr ñã phát hi n ra s thay ñ i kho ng cách c a 24 thiên hà ñã ñư c
ño tính k t trư c, ñó là các thiên hà ñ u r i ra xa nhau, t c ñ r i xa c a chúng t l
thu n v i kho ng cách ñ n ngư i quan sát. ðó là hi n tư ng r i ra xa nhau c a các
thiên hà và m r ng kho ng cách gi a chúng, t c ñ chuy n ñ ng r i xa và m r ng
kho ng cách gi a chúng t l thu n v i c ly gi a chúng v i chúng ta và gi a chúng
v i nhau (tuân theo ñ nh lu t Hubble), ñi u này ch ng t Vũ tr ñang giãn n .

9
Hi n các thiên hà v n ti p t c giãn n , có l còn giãn n cho ñ n m t lúc nào ñó
l c ñ y ra phía ngoài b l c h p d n tri t tiêu, lúc ñó s co l i và b ép trong m t
kho ng không gian nh h p s làm chúng bùng n tr l i.
1.2. Các gi thuy t v s hình thành H M t Tr i và Trái ð t
ðã t lâu, ngư i ta luôn tìm cách ñ gi i thích v ngu n g c H M t Tr i, cũng
vì v y ñã có r t nhi u gi thuy t ra ñ i gi i thích v ngu n g c H M t Tr i. Nhưng
v i kh năng hi u bi t và trình ñ nh n th c c a t ng th i kỳ khác nhau, nên ñã ñưa ra
nhi u gi thuy t khác nhau v ngu n g c H M t Tr i. Trong ñó, tiêu bi u có các gi
thuy t:
1.2.1. Gi thuy t c a Căng - Láplátxơ (Kant – Laplace)
- Năm 1755 nhà Tri t h c Căng ngư i ð c (Immanuel Kant) d a vào cơ s lý
thuy t c a môn cơ h c ñ gi i thích s hình thành và ngu n g c chuy n ñ ng c a các
thiên th .
Theo ông, M t Tr i và các hành tinh hình thành t m t ñám mây b i Vũ tr dày
ñ c, có th là ch t khí và cũng có th là ch t r n tr ng thái ngu i l nh. V t ch t g n
M t Tr i, do s c hút va ch m nhau và sinh ra v n ñ ng xoáy c hình thành các vành
v t ch t ñ c quay xung quanh M t Tr i. Sau ñó, ph n l n kh i lư ng c a m i vành k t
t l i thành m t kh i c u, ñó là các hành tinh; còn ph n nh t o thành v tinh. Vì v y,
Căng ñã t ng nêu ý nghĩ “hãy cho tôi v t ch t tôi s xây d ng nên th gi i”.
- Năm 1824 nhà Toán h c, Thiên văn h c Láplátxơ (ngư i Pháp) ñã xây d ng
gi thuy t m i d a trên cơ s gi thuy t c a Căng g i là gi thuy t Căng - Láplátxơ.
Theo Láplátxơ, các hành tinh ñư c hình thành t m t kh i khí loãng nóng
b ng, quay nhanh xung quanh M t Tr i. Các v t ch t này ngày càng quay ch m l i và
ngu i l nh, ñông ñ c sinh ra v n ñ ng xoáy c và cũng hình thành các vành v t ch t
ñ c quay xung quanh M t Tr i. Quá trình hình thành hành tinh, v tinh tương t v i
gi thuy t Căng.
Gi thuy t c a Căng - Láplátxơ ñã gi i thích ñư c c u trúc cơ b n c a H M t
Tr i. Tuy nhiên, ñ n th k XIX gi thuy t ñã b c l m t s h n ch vì không tr l i
ñư c t i sao có m t s v tinh (11 V tinh) c a M c, Th , Thiên Vương tinh có chi u
quay ngư c v i chi u quay chung c a h , t i sao m t ph ng xích ñ o và m t ph ng
qu ñ o c a 5 v tinh thu c Thiên Vương tinh ñ u vuông góc v i m t ph ng Hoàng
ñ o. N u theo sơ ñ c a Láplátxơ thì các hành tinh ph i quay quanh tr c theo chi u
kim ñ ng h , nhưng th c t các hành tinh l i quay ngư c l i. Trong khi t quay, t i
sao không khí vành v t ch t l i ngưng t l i thành hành tinh, trong khi k t qu
nghiên c u ph i phân tán vào Vũ tr .
Sai l m cơ b n c a gi thuy t là momen quay c a M t Tr i. M t Tr i t quay
m t vòng quanh tr c ph i m t t 25 - 27 ngày. T c ñ t quay ch m ñó làm sao ñ s c
tách m t ph n v t ch t ra thành các hành tinh. Ngay c ñ d t do s c ly tâm sinh ra
cũng không quan sát th y.

10
1.2.2. Gi thuy t c a Jinxơ (Jeans)
Vào nh ng năm 30 c a th k XX, nhà bác h c Jinxơ ngư i Anh ñã ñưa ra gi
thuy t v ngu n g c H M t Tr i.
Theo Jinxơ, vào th i gian xa xưa có m t ngôi sao l kích thư c tương t M t
Tr i, chuy n ñ ng vào g n M t Tr i, kho ng cách t ngôi sao l ñ n M t Tr i ch g n
b ng bán kính M t Tr i. Trong ñi u ki n ñó, hi n tư ng tri u l c xu t hi n làm cho
v t ch t trên M t Tr i l i ra hai phía ñ i di n thành nh ng bư u v t ch t nóng ñ ,
thon dài. Bư u hư ng v phía ngôi sao l dài hơn phía ñ i di n, cu i cùng cu ng v t
ch t tách ra kh i M t Tr i, ñ t ra t ng ño n và t o thành các hành tinh trong H M t
Tr i. Như v y là s hình thành các hành tinh H M t Tr i x y ra là do m t tai bi n Vũ
tr .
Gi thuy t Jinxơ ñã gi i thích ñư c mômen quay c a các hành tinh không ph
thu c vào ñ ng lư ng c a M t Tr i. Nhưng gi thuy t ñã có nh ng h n ch ñó là,
ngư i ta ñã tính toán và th y r ng vì kho ng cách gi a các thiên th trong Ngân hà r t
l n. N u cho ñư ng kính M t Tr i b ng 1mm, thì kho ng cách t ngôi sao l ñ n M t
Tr i g n nh t cũng là 20 - 25 km. Các sao chuy n ñ ng h n ñ n trong Vũ tr , nên xác
su t ngôi sao l di chuy n vào g n M t Tr i v i kho ng cách 1mm ñ có th t o ra
m t l c h p d n b t phá ñư c v t ch t c a M t Tr i là r t hi m hoi. Theo tính toán,
hi n tư ng này có th x y ra trong Ngân hà v i kho ng th i gian 2017 năm, trong khi
tu i già nh t c a các ngôi sao là 1013 năm, nên H Ngân hà chưa có tai bi n ñó x y ra.
1.2.3. Gi thuy t c a Ôttô Smít (Otto Smith)
Năm 1950, các nhà khoa h c Xô Vi t (ñ i di n có Ôttô Smít, Lêbêdinxki
Krat…) ñã ñ ra m t gi thuy t m i v ngu n g c H M t Tr i.
Gi thuy t cho r ng, nh ng thiên th trong H M t Tr i cũng ñư c hình thành
t m t ñám mây b i và khí ngu i l nh, ñám mây b i khí ban ñ u quay tương ñ i
ch m. Trong quá trình chuy n ñ ng trong H Ngân hà, s v n ñ ng l n x n ban ñ u
c a các h t b i ñã d n ñ n hi n tư ng va ch m l n nhau, làm cho ñ ng năng chuy n
thành nhi t năng. K t qu là các h t b i nóng lên, dính k t v i nhau, kh i lư ng c a
ñám b i gi m ñi, t c ñ quay nhanh hơn và qu ñ o c a các h t b i là qu ñ o trung
bình c a chúng. S chuy n ñ ng d n ñi vào tr t t , ñám mây b i có d ng d t hình ñĩa
v i các vành xo n c, kh i b i l n nh t t p trung trung tâm, nơi mà nhi t ñ tăng lên
r t cao và các ph n ng h t nhân b t ñ u xu t hi n, M t Tr i như v y là ñã ñư c hình
thành, nh ng vành xo n c phía ngoài cũng d n d n k t t l i dư i tác d ng c a
tr ng l c và tr thành các hành tinh. Gi thuy t cho r ng s vi c ñã x y ra cách ñây
vào kho ng 10 t năm.
Gi thuy t c a Ôttô Smít ñã gi i quy t ñư c nh ng v n ñ mà các gi thuy t
trư c chưa gi i thích ñư c, như các hành tinh thu c nhóm Trái ð t có kích thư c nh
nhưng t tr ng l n, còn nhóm M c tinh thì ngư c l i. Nguyên nhân hình thành ñ c
ñi m ñó là do trong quá trình hình thành các hành tinh, dư i tác d ng b c x nhi t và
ánh sáng c a M t Tr i (lúc ñó l n hơn bây gi ) nh ng vành v t ch t g n trung tâm

11
b hun nóng nhi u nh t, thành ph n khí và ngay c m t s ph n v t ch t r n nh ng
vành này b b c hơi và b áp l c c a ánh sáng ñ y ra ngoài. ði u ñó ñã làm cho nh ng
vành v t ch t g n M t Tr i ch còn l i m t kh i lư ng nh v t ch t nhưng n ng và
có ñ b c hơi kém như s t và niken. các vành v t ch t xa M t Tr i ít ch u tác ñ ng
c a áp l c ánh sáng M t Tr i, các hành tinh ñư c hình thành t v t ch t nguyên th y
chưa phân d và v t ch t b c hơi t các vành bên trong, g m ch y u là các ch t khí
nh như hyñrô nên có kh i lư ng l n, t tr ng nh (thu c nhóm M c tinh). V i hình
d ng ñĩa c a ñám mây b i ban ñ u, gi i thích ñư c t i sao qu ñ o c a các hành tinh
l i ñư c s p x p trên cùng m t m t ph ng. Các qu ñ o ñó ít nhi u ñ u có hình elíp là
do tác ñ ng qua l i r t ph c t p gi a các thiên th v i nhau.
Trong H M t Tr i, Th y tinh có kh i lư ng và t c ñ t quay nh nh t. ði u
ñó có liên quan ñ n v trí c a nó g n M t Tr i, b c x m nh c a M t Tr i làm gi m
kh i lư ng và s ma sát l n c a tri u l c làm gi m t c ñ t quay c a nó. Còn tính
ch t ñ c bi t c a H a tinh v m t kh i lư ng (ch hơn 1/10 kh i lư ng Trái ð t), cũng
ñư c gi i thích là do tác ñ ng c a M c tinh ñã cư p ñi m t ph n v t ch t c a H a
tinh, m t ph n còn l i t o nên Vành ñai các ti u hành tinh.
B ph n gi a c a các vành v t ch t bên trong, do có kh i lư ng v t ch t r t l n
nên ñã xu t hi n m t hành tinh ñôi Trái ð t – M t Trăng. Quá trình hình thành hành
tinh ñôi ñư c gi i thích là vì momen quay r t l n nên v t ch t ñây không th t p
trung vào m t trung tâm mà ph i có trung tâm th hai, M t Trăng chính là trung tâm
th hai.
Tuy ñã gi i thích ñư c nhi u v n ñ v H M t Tr i, nhưng gi thuy t cũng có
nh ng h n ch là chưa bi t ngu n g c c a M t Tr i t ñâu và s phân b khác nhau v
momen ñ ng lư ng gi a các hành tinh.
* Tuy ñã có nhi u gi thuy t v ngu n g c H M t Tr i và s còn có các gi
thuy t m i, nhưng nhìn chung các gi thuy t ñã nêu ñ u t p trung vào 3 v n ñ :
- V n ñ tr ng thái v t ch t:
+ M t Tr i và các hành tinh ñư c hình thành t m t kh i khí và b i ban ñ u r t
nóng, sau ñó ngu i d n. Gi thuy t này có cơ s khoa h c hơn c , vì phù h p v i b n
ch t v t lý c a quá trình gi m kích thư c c a kh i khí và b i khi ngu i l nh.
+ M t Tr i và các hành tinh ñư c hình thành t m t ñám b i ban ñ u ngu i
l nh, r i sau ñó m i d n d n nóng lên.
- V n ñ th i gian hình thành:
+ M t Tr i và các hành tinh cùng hình thành m t lúc.
+ M t Tr i hình thành trư c sau ñó các hành tinh hình thành t kh i v t ch t
còn l i.
+ M t Tr i có trư c, sau ñó các hành tinh m i hình thành do v t ch t t M t
Tr i tách ra.
- V n ñ nguyên nhân hình thành:
12
+ M t Tr i và các hành tinh ñư c hình thành cùng m t lúc và theo m t cách
gi ng nhau là do s ngưng t c a ñám mây v t ch t ban ñ u.
+ M t Tr i ñư c hình thành trư c sau ñó các hành tinh m i ñư c hình thành do
m t “tai bi n Vũ tr ” x y ra.
1.3. K t lu n khoa h c rút ra t các gi thuy t
Các gi thuy t v ngu n g c H M t Tr i chưa ng ng l i và còn nhi u v n ñ
tranh cãi v ngu n g c, v v t ch t ban ñ u, v quá trình hình thành… nhưng qua các
gi thuy t có th rút ra ñư c r ng:
- Do c u trúc c a H M t Tr i và v trí ñ c bi t c a Trái ð t, s xu t hi n l p
v ñ a lý và s s ng trên Trái ð t là m t ñi u h p v i quy lu t phát tri n c a t nhiên,
không có y u t huy n bí, siêu nhiên ñây.
- M t Tr i là m t ngu n năng lư ng vô t n, có vai trò r t l n trong l ch s hình
thành Trái ð t và l p v ñ a lý. Trong l p v ñ a lý, ch m t ph n nh năng lư ng c a
M t Tr i tích lũy l i ñã ñ b o ñ m cho s phát tri n c a toàn b t nhiên trên b m t
Trái ð t. S t n t i c a sinh quy n ñã làm cho hành tinh c a chúng ta khác v i các
hành tinh khác.
1.4. H M t Tr i
H M t Tr i (còn g i là Thái Dương H ) là m t h hành tinh (t p ñoàn thiên
th ), có M t Tr i (còn g i là Sao) trung tâm và các thiên th n m trong ph m vi l c
h p d n c a M t Tr i g m 8 hành tinh chính quay xung quanh, 6 trong s các hành
tinh này có v tinh riêng c a chúng, cùng m t lư ng l n các thiên th khác g m các
hành tinh lùn (như Xêrét (Ceres), Diêm Vương (Pluto), Eris), ti u hành tinh, sao ch i,
thiên th ch, b i và plasma ñã ñư c hình thành cách ñây kho ng 4,6 t năm.
1.4.1. ð c ñi m chung c a H M t Tr i
1.4.1.1. Ngu n g c
Theo các gi thuy t, H M t Tr i ñư c hình thành t m t kh i khí và b i kh ng
l . Kh i này v a quay v a t t p v t ch t vào trung tâm do l c h p d n, d n d n tr
thành m t ñám mây b i dày ñ c, d t hình ñĩa v i các vành v t ch t xo n c. Sau ñó
quá trình t p trung v t ch t có d ng kh i c u trung tâm và theo các vành khác nhau
ñã t o nên H M t Tr i.
1.4.1.2. C u trúc
H M t Tr i có thiên th l n trung tâm là M t Tr i, quay xung quanh có các
thiên th nh hơn g m các hành tinh, ti u hành tinh, các sao ch i, thiên th ch, khí và
b i.




13
Hình 1.6. C u trúc H M t Tr i
C u trúc t trong ra ngoài: M t Tr i - Th y tinh - Kim tinh - Trái ð t - H a
tinh - Vành ñai ti u hành tinh (có hành tinh lùn Cares) - M c tinh - Th tinh - Thiên
Vương tinh - H i Vương tinh - Hành tinh lùn Diêm Vương - Hành tinh lùn Eris -
Ngoài cùng là Vòng ñai Kuiper và ðám mây Oort.
1.4.1.3. V n ñ ng c a H M t Tr i
H M t Tr i là m t ph n c a thiên hà có tên g i là Ngân Hà. ðây là m t thiên
hà xo n c v i ñư ng kính kho ng 100.000 năm ánh sáng ch a kho ng 200 t ngôi
sao, trong ñó M t Tr i c a chúng ta là m t ngôi sao ñi n hình.
H M t Tr i n m trong cánh tay xo n c c a H Ngân Hà. Kho ng cách t H
M t Tr i t i tâm Ngân Hà kho ng t 25.000 ñ n 28.000 năm ánh sáng. V n t c c a
H M t Tr i trên qu ñ o là kho ng 251km/s, và nó hoàn thành m t chu kỳ quay
quanh tâm Ngân Hà kho ng 225 - 250 tri u năm.
1.4.1.4. ð c ñi m chung c a các hành tinh thu c H M t Tr i
Theo các gi thuy t cho r ng H M t Tr i cùng ñư c sinh ra t m t ñám khí và
b i ban ñ u (ch y u là hydro và heli), nên H M t Tr i có chung m t s ñ c ñi m
quan tr ng:
- T t c các hành tinh ñ u quay xung quanh M t Tr i theo m t qu ñ o g n tròn
(tâm sai nh chưa ñ n 0,1).
- M t ph ng qu ñ o c a t t c các hành tinh g n trùng kh p nhau, ph n l n
chúng t o v i m t ph ng Hoàng ñ o m t góc không quá 4o (tr Th y tinh và hành tinh
lùn Diêm Vương có qu ñ o nghiêng so v i m t ph ng Hoàng ñ o theo nh ng góc
tương ng là 7o9’, 17o9”).
- T t c các hành tinh ñ u quay xung quanh M t Tr i theo cùng m t hư ng
ngư c chi u kim ñ ng h n u nhìn t B c thiên c c xu ng m t ph ng qu ñ o.




14
- T t c các hành tinh (tr Kim tinh và Thiên Vương tinh) và ph n l n các v
tinh cũng ñ u quay quanh tr c c a chúng theo chi u t Tây qua ðông (ngư c chi u
kim ñ ng h ).




Hình 1.7. M t ph ng Hoàng ñ o c a các thiên th H M t Tr i
- T t c các thành viên trong H M t Tr i ñ u có c u t o b i các nguyên t hóa
h c có trong b ng tu n hoàn c a Mendeleev. Tuy nhiên, tr ng thái v t ch t và n ng ñ
kh i lư ng các nguyên t không gi ng nhau các thành viên trong H M t Tr i.
- Các hành tinh c a H M t Tr i có th chia thành 2 nhóm:

Kim
Ha
Tinh
Th y Tinh
Tinh




Trái
ðt




Hình 1.8. Nhóm các hành tinh bên trong
+ Nhóm các hành tinh bên trong (ki u Trái ð t) g m Th y tinh, Kim tinh, Trái
ð t, H a tinh. Có ñ c trưng r n ñ c, ñư c t o thành t ñá. Chúng ñư c t o thành trong
nh ng vùng nóng hơn g n M t Tr i, nơi các v t li u d bay hơi hơn ñã bay m t ch
còn l i nh ng v t li u có nhi t ñ nóng ch y cao, như silicat t o thành v r n c a các
hành tinh và l p bán l ng như s t, t o thành lõi c a các hành tinh này. T t c ñ u có
các h trên b m t t o ra b i va ch m v i thiên th ch và nhi u ñ c trưng ki n t o b
m t, như các thung lũng n t r n và các núi l a. Các hành tinh nhóm này có kích thư c
15
nh , t tr ng trung bình l n, quay ch m quanh tr c, có ít ho c không có v tinh (Trái
ð t: 1; H a tinh: 2 v tinh).


Hi
Vương
Tinh




Mc
Tinh
Th
Tinh
Thiên
Vương
Tinh




Hình 1.9. Nhóm hành tinh bên ngoài
+ Nhóm các hành tinh bên ngoài (ki u M c tinh) g m M c tinh, Th tinh,
Thiên Vương tinh, H i Vương tinh. Có c u t o ch y u là các ch t khí, ña ph n là
hydro và heli do chúng gi l i khi các khí nh b ñ y t vòng trong ra th i kỳ ñ u
hình thành H M t Tr i. Nhóm này ñư c c u t o b ng ch t khí nên có kích thư c l n,
nhưng t tr ng trung bình nh , có nhi u v tinh quay xung quanh (M c tinh: 63, Th
tinh: 49, Thiên Vương tinh: 27, H i Vương tinh: 13).
+ Vành ñai ti u hành tinh, n m ranh gi i
ngăn cách gi a nhóm trong và nhóm ngoài (gi a
qu ñ o c a H a tinh và M c tinh, kho ng gi a
2,3 - 3,3 ñơn v thiên văn tính t M t Tr i). Vành
ñai ti u hành tinh bao g m các ti u hành tinh là
các thiên th nh hơn hành tinh, thư ng không có
kh i lư ng ñ l n ñ l c h p d n làm cho nó có
hình d ng c u. Vành ñai chính có hàng nghìn các
ti u hành tinh có ñư ng kính l n hơn 1km, các
ti u hành tinh v i ñư ng kính nh hơn 500 m
ñư c g i là thiên th ch và hàng tri u các v t th bé
như b i. ð c bi t, ti u hành tinh l n nh t Xêrét có
Hình 1.10. Vành ñai ti u hành
ñư ng kính kho ng 1000 km, ñ l n ñ có d ng
tinh
hình c u, làm nó có th tr thành m t hành tinh
theo m t s ñ nh nghĩa.
C u t o v t ch t c a vành ñai ti u hành tinh ch y u t các khoáng ch t không
bay hơi. Ngu n g c c a nó theo các nhà khoa h c, các ti u hành tinh ñư c cho là
nh ng gì còn sót l i c a m t hành tinh ki u Trái ð t, ho c nh hơn ñã không th k t

16
h p l i t khi H M t Tr i m i hình thành, vì s gây nhi u c a l c h p d n t Sao
M c. Cũng có ý ki n cho r ng là s n ph m còn l i c a m t hành tinh ñá b phá h y do
va ñ p.
1.4.1.5. Phân b kh i lư ng trong H M t Tr i
Trong H M t Tr i, M t Tr i chi m kho ng 99,86% kh i lư ng c a c H M t
Tr i. Hai v t th có ñư ng kính l n nh t c a H M t Tr i (sau M t Tr i) là M c tinh
và Th tinh chi m 91%, các hành tinh còn l i và các sao ch i, v tinh, thiên th ch,
b i… chi m ph n còn l i ch kho ng 0,1274% kh i lư ng c H . ðám mây Oort có
th chi m m t ph n ñáng k , nhưng hi n nay s hi n di n c a nó còn chưa ñư c xác
ñ nh.
1.4.2. M t Tr i
1.4.2.1. V trí c a M t Tr i
Trong H M t Tr i, M t Tr i là thiên th duy nh t t phát sáng nh nh ng
ph n ng nhi t h ch x y ra bên trong, vì th M t Tr i ñư c g i là m t ngôi sao. M t
Tr i n m trung tâm và cũng là h t nhân c a H M t Tr i, ñ ng th i là ngu n cung
c p năng lư ng ch y u và là ñ ng l c c a m i quá trình t nhiên x y ra trên Trái ð t.
1.4.2.2. Kích thư c M t Tr i
M t Tr i là ngôi sao ñơn, chi m kh i lư ng b ng 99,86% t ng kh i lư ng toàn
H . M t Tr i là m t hình c u g n hoàn h o, ch hơi d t kho ng chín ph n tri u, có
nghĩa ñư ng kính c c c a nó khác bi t so v i ñư ng kính xích ñ o ch kho ng 10 km.
M t Tr i có ñư ng kính 1.329,000 km (g p 109 l n ñư ng kính Trái ð t), có
di n tích b m t 6,0877 x 1012 km2 (g p Trái ð t 11.900 l n), th tích M t Tr i b ng
1,4122 x 1018 km³ (g p 1,3 tri u l n th tích Trái ð t). Kh i lư ng M t Tr i kho ng
1,9891 x 1030 kg (g p 332.946 l n kh i lư ng Trái ð t). Chính do kh i lư ng kh ng l
này mà s c hút c a M t Tr i ñ ñ duy trì s chuy n ñ ng c a các hành tinh trên qu
ñ o, không ñ cho l c li tâm làm văng chúng ra kh i H M t Tr i.
Do c u t o b ng khí là ch y u nên t tr ng trung bình c a M t Tr i nh , ch
b ng 1,41g/cm3, t tr ng này nh hơn Trái ð t.
1.4.2.3. Năng lư ng và b c x
Ngu n năng lư ng M t Tr i phát ra là do ph n ng t ng h p nhi t h ch 4H2 =
1heli phát ra dư i d ng các tia b c x và nó t o ra ñ sáng 827 x 1026 W. M i giây
M t Tr i tiêu h y kho ng 600 - 700 tri u t n hydro, trong ñó kho ng 4 tri u t n bi n
thành năng lư ng.
Nhi t ñ c a M t Tr i có s phân hóa khác nhau r t rõ r t, nhi t ñ tâm 13,6
o
MK (13.600,000 K); trên b m t kho ng 5.780 K (5.506,85 C), nhi t ñ nh t hoa là 5
MK (b ng 5.000,000 K).



17
M t Tr i có các chu kỳ ho t ñ ng m nh và y u xen k nhau v i chu kỳ kho ng
11,3 năm, s bi n ñ i có tính chu kỳ ñó làm nh hư ng ñ n th i ti t và khí h u trên
Trái ð t.


Tai l a


V t ñen
ð m sáng




Hình 1.11. B m t M t Tr i
1.4.2.4. C u t o c a M t Tr i
M t Tr i c u t o ch y u b ng khí, v i kho ng 74% kh i lư ng là khí hyñrô
(kho ng 92% th tích), 24% kh i lư ng là khí heli (kho ng 7% th tích), 2% là các
nguyên t khác g m s t, niken, oxy, silicon, sulfur, magnesium, carbon, neon, calcium
và chromium. M t ñ khí gi m t trung tâm ra ngoài.
M t Tr i c u t o g m các l p khác nhau. T trung tâm ra ngoài g m: Lõi -
vùng b c x - vùng ñ i lưu - quy n sáng - quy n s c - qu ng - v t ñen M t Tr i - ñ m
- ch l i lên.
Lõi M t Tr i: Chi m kho ng 0,2 ñ n 0,25 bán kính, có m t ñ cao 150 g/cm3
và nhi t ñ g n 13.600,000 K (so v i nhi t ñ b m t M t Tr i kho ng 5.800 K).
Lõi là ñ a ñi m duy nh t trong M t Tr i t o ra m t lư ng ñáng k nhi t thông
qua ph n ng t ng h p h t nhân. Ph n còn l i ñư c ñ t nóng b i năng lư ng truy n ra
ngoài t lõi. T t c năng lư ng ñư c t o ra t ph n ng t ng h p h t nhân trong lõi
ph i ñi qua nhi u l p ñ t i quy n sáng trư c khi ñi vào không gian như ánh sáng M t
Tr i hay năng lư ng ñ ng l c c a các h t.
Vùng b c x : T kho ng 0,25 ñ n kho ng 0,7 bán kính M t Tr i, v t li u
M t Tr i nóng và ñ c; ñ ñ b c x nhi t chuy n ñư c nhi t ñ t trong lõi ra ngoài.
Trong vùng này không có ñ i lưu nhi t; tuy các v t li u l nh ñi khi ñ cao tăng
lên (t 7.000,000 °C t i kho ng 2.000,000 °C), m t ñ gi m sút hàng trăm l n (t 20
g/cm³ xu ng còn 0,2 g/cm³) t ñáy lên ñ nh vùng b c x .
Vùng ñ i lưu: Trong l p ngoài c a M t Tr i, t b m t M t Tr i xu ng x p
x 200.000 km (kho ng 70% bán kính M t Tr i), plasma M t Tr i không ñ ñ c hay
ñ nóng ñ chuy n năng lư ng nhi t t bên trong ra ngoài b ng b c x . Vì th , ñ i lưu
nhi t di n ra khi các c t nhi t mang v t li u nóng ra b m t (quy n sáng) c a M t
18
Tr i. Khi v t li u l nh ñi b m t, nó ñi xu ng dư i ñáy vùng ñ i lưu, ñ nh n thêm
nhi t t ñ nh vùng b c x . b m t nhìn th y ñư c c a M t Tr i, nhi t ñ ñã gi m
xu ng 5.700 K và m t ñ ch còn 0,2 g/m³ (kho ng 1/10.000 m t ñ không khí m c
ng
nư c bi n).
Các l p c a M t Tr i
1. Lõi
2. Vùng b c x
3. Vùng ñ i lưu
4. Quy n sáng
5. Quy n s c
6. Qu ng
7. V t ñen M t Tr i
8. ð m
9. Ch l i lên
Hình 1.12. Mô hình c u t o M t Tr i v i các l p
12.
Quy n sáng: B m t nhìn th y ñư c c a M t Tr i - quy n sáng, là l p mà
sáng,
bên dư i nó M t Tr i tr nên m ñ c v i ánh sáng nhìn th y ñư c. Trên quy n sáng,
c.
ánh sáng M t Tr i nhìn th y ñư c t do ñi vào không gian và năng lư ng c a nó thoát
ng
hoàn toàn kh i M t Tr i. S thay ñ i trong ñ m ñ c x y ra vì s gi m kh i lư ng
gi

ion H , chính vì v y ñã d dàng h p th ánh sáng. Trái l i, ánh sáng nhìn th y ñư c mà
ìn
chúng ta th y, ñư c t o ra khi các electron ph n ng v i các nguyên t hydro ñ t o ra
các ion H−. Quy n sáng th c t dày t hàng ch c t i hàng trăm km. Quy n sáng có m t
sáng Quy
23 −3
ñ h t ~10 m .
Khí quy n M t Tr i: Là ph n bên trên quy n sáng ñư c chia làm 3 l p
chia
- L p quang quy n (photosphere) hay là b m t nhìn th y ñư c c a M t Tr i,
dày kho ng 100 – 800 km. Trên quang quy n thư ng hình thành các “v t ñen” (có
ình
nhi t ñ th p hơn, kho ng 4000 K), các “v t ñen” thư ng t n t i vài ngày và các vùng
ng ài
sáng r ng xung quanh.
- L p th hai là s c quy n (chromosphere), dày kho ng 14.000 km, thành ph n
quy
ch y u hiñro, heli, oxy và các ch t hơi Natri, Mg, K, Ca, ... Thư ng th y các lu ng
ng
sáng ph t lên cao hàng trăm hay hàng nghìn km (có v n t c trên 400 km/giây) t n t i
ên
vài phút, ñó là nh ng “tai l a hay bư u l a”, làm cho nhi t ñ và lư ng b c x các tia
ng
t ngo i tăng lên, xu t hi n bão t và nh hư ng ñ n khí quy n Trái ð t.
hi




19
Hình 1.13. Gió M t Tr i khi ñ n Trái ð t làm méo d ng t trư ng Trái ð t
- L p th 3 là l p ngoài cùng c a khí quy n M t Tr i g i là tán M t Tr i
(heliosphere) hay còn g i Nh t hoa. L p này kéo dài ñ n ñ cao g p 20 l n bán kính
M t Tr i, ñây là b ph n loãng nh t c a khí quy n M t Tr i, luôn luôn x y ra hi n
tư ng tràn plasma (gió M t Tr i) v i t c ñ trung bình 500 km/giây. Gió M t Tr it i
Trái ð t làm méo d ng t trư ng Trái ð t và gây nhi u lo n ñ a t 2 c c.
1.4.2.5. Chuy n ñ ng c a M t Tr i
M t Tr i tham gia vào nhi u chuy n ñ ng, nhưng có hai chuy n ñ ng chính là
chuy n ñ ng quanh tr c và chuy n ñ ng xung quanh tâm Ngân Hà.
M t Tr i v n ñ ng t quay quanh tr c theo hư ng t tây sang ñông. Tr c
nghiêng v i m t ph ng Hoàng ñ o m t góc g n 7,25o, v i m t ph ng Ngân Hà 67,23o.
V n t c t quay quanh tr c 7,284 km/gi . Do M t Tr i c u t o b ng ch t khí nên t c
ñ t quay khác nhau m i khu v c, xích ñ o quay h t 25,05 ngày m t vòng, t i 16o
là 25 ngày 9 gi 7 phút 13 giây, còn g n c c là 34,3 ngày. Trung bình 25,38 ngày.
M t Tr i quay quanh tâm Ngân Hà theo qu ñ o hình g n elíp và ph i m t
kho ng 225 – 250 tri u năm ñ quay quanh tâm Ngân Hà (th i gian này g i là năm
Ngân hà), vì th trong th i gian t n t i c a M t Tr i nó th c hi n kho ng 20-25 vòng
quay và ñã th c hi n ñư c 1/1250 vòng t khi loài ngư i xu t hi n. T c ñ qu ñ o
c a H M t Tr i so v i trung tâm Ngân Hà kho ng 251 km/s. S v n ñ ng c a H kéo
theo các hành tinh c a nó v n ñ ng g n 20 km/s v phía sao Ch c N , thu c chòm sao
Thiên C m.
1.4.3. Các hành tinh và v tinh
1.4.3.1. Hành tinh - tinh c u di ñ ng (planet)
- ð nh nghĩa hành tinh: Có nh ng quan ni m khác nhau v hành tinh, như
hành tinh là các thiên th chuy n ñ ng xung quanh m t ngôi sao; hành tinh là các thiên
th l nh, hình c u quay xung quanh M t Tr i và không t phát ra ánh sáng; m t hành
tinh là m t thiên th , có kích thư c ñáng k , xoay xung quanh m t ngôi sao…


20
Tháng 24/8/2006, g n 2000 nhà nghiên c u thiên văn t p trung Prague (th
ñô c ng hòa Czech) ñã ñưa ra ñ nh nghĩa v hành tinh c a H M t Tr i:
ñưa
+ Ph i có qu ñ o quay xung quanh M t Tr i.
+ Ph i có kh i lư ng ñ l n ñ l c h p d n (tr ng l c) c a chính nó chi n th ng
ng chính
s c hút c a các thiên th khác sao cho nó có d ng cân b ng th y tĩnh (g n như hình
khác ĩnh
c u).
+ L c h p d n c a hành tinh ph i “hút s ch” các v t th nh hơn nó n m trong
ơn
qu ñ o c a hành tinh (ngo i tr các v tinh t nhiên c a chính nó).
T i h i ngh này cũng ñã th ng nh t xem Diêm Vương tinh là hành tinh lùn. Vì
ũng ương
Diêm Vương tinh có kích thư c và kh i lư ng quá nh nên không có d ng hình c u, là
ng
m t ph n c a vành ñai Kuiper, qu ñ o có lúc c t qua qu ñ o c a H i Vương Tinh.

- Các hành tinh H M t Tr i: T th i c ñ i, ngư i ta quan sát b ng m t
ta
thư ng ñã phát hi n ñư c 5 hành tinh: Th y, Kim, H a, M c và Th tinh; sau ñó nh
tinh;
kính thiên văn ñã phát hi n thêm Thiên Vương tinh (1781), H i Vương tinh (1846),
th ương
hành tinh lùn Diêm Vương (1930).
B ng 1.1. ð c ñi m c a H M t Tr i
THIÊN HI
MT TH Y KIM TRÁI HA MC TH
ð C ðI M VƯƠNG VƯƠNG
TR I TINH
TINH TINH ðT TINH TINH TINH
TINH TINH
Kho ng cách ñ n
59,2
59,2 108 149,5 214 776 1.420 2.859 4.484
M t Tr i (tri u km)
Th i gian t quay 58,642
58,642 243,7 23 h 10 h 16 h
25,38 ngày 24h 37’ 9h 56’ 17h 15’
quanh tr c (ngày) ngày ngày 56’4” 39’25” 6’36”
Th i gian quay 89,969
89,969 224,7 365,25 686,96 11,87 29,45 84,07 164,89
quanh M t Tr i ngày ngày ngày ngày năm năm năm năm
V n t c trên qu
217 47,87 35,02 29,78 24,08 13,05 9,64 6,79 5,43
ñ o (km/s)
Bán kính xích ñ o
695.000 6.051,8 6.378,1 3. 402,5 71.492 60.286 25.559 24.764
2.439,7
(km)
Di n tích b m t
6.090,000 75 460 510,072 144,8 61.400 42.700
00 8.084 7.619
(106km2)
Th tích (1012km3) 1.410, 000 0,061
0,061 0, 928 1,083 0,1638 1.338 746 68,34 62,53
Kh i lư ng
333 0,052 0,82 1,00 0,11 318 95 15 17
(so v i Trái ð t)
T tr ng (g/cm3) 1,408 5,427 5,243 5,515 3,934 1,326 0,687 1,318 1,638
63*
S v tinh 0 0 1 2 47** 27* 13*
ð nghiêng gi a
7o15’ 7o 3o 24’ 23o 27’ 24o 56’ 3o 07’ 26o 45’ 97o 29o
xích ñ o và m t
ph ng qu ñ o
Nhi t ñ trung
5. 506,85 167
167 464 14 - 63 - 121 - 130 - 205 - 226
bình b m t (oC)
Áp su t khí quy n 0 9321,9 101,3 0,7-0,9 70 140 120 100-300
t i b m t (kPa) ~93,2 =1ðVT ~0,01Tð ~0,7 Tð ~1,4Tð ~1,2 Tð ~1-3 Tð
Tð ð
Ghi chú Ngày:
Ngày: theo Trái ð t * S li u năm 2004 ** S li u 2005 ~ Tương ñương v i ðơn v Trái ð t
ương

Th y tinh (Mercury -
(Mercury ) – Hành tinh nóng b ng và l nh bu t:
nh
Sao Th y hay Th y tinh là hành tinh g n M t Tr i nh t và cũng là hành tinh
ũng
nh nh t trong Thái Dương H (ch l n hơn hành tinh lùn Diêm Vương). Th y tinh
Thái
không có v tinh.
21
Th y tinh có kích thư c ch b ng 1/2 Trái ð t, th tích b ng 0,056 (là 61×109
km³) l n Trái ð t, di n tích b m t b ng 0,147 (75×106 km²) l n Trái ð t, nhưng có b
Trái
m t l i lõm, g gh . Khí quy n r t m ng ch b ng 1/3 tri u khí quy n c a Trái ð t nên
gh
áp su t khí quy n t i b m t không ñáng k (b ng 0 l n so v i áp su t trên b m t Trái
khí
ð t).
Th y tinh quay quanh M t Tr i trên qu ñ o elíp
r t h p, có kho ng cách c n nh t 46.001,272 km (hay
0,30749951AU), vi n nh t 69.817,079 km (kho ng
nh
0,46669835 AU). Vì n m r t g n M t Tr i nên ch u nh
hư ng c a tr ng l c M t Tr i làm cho Th y tinh có v n
ng
t c quay r t cao trên qu ñ o (47,87 km/s), chính nh
v n t c này mà nó không b M t Tr i hút vào và t n t i
ày
ñ n ngày nay. V n t c qu ñ o c a Th y tinh cũng thay
ñ i t 39 km/s (vi n nh t) ñ n 59 km/s (c n nh t), trung
nh Hình
Hình 1.14. Th y tinh
bình 47, 87 km/s. Th y tinh quay quanh tr c ch m ch p
inh
g n 58,646 ngày m t vòng, nên m i m t ngày Th y tinh dài b ng 2/3 m t năm c a nó,
òng, ng
còn m t năm trên Trái ð t ch b ng 6,2 ngày c a Th y tinh.
Nhi t ñ t i b m t Th y tinh
ngày t i ña: 700 K (427°C); ñêm h
427°C);
xu ng t i thi u: 90 K (-183°C). S
183
chênh l ch nhi t ñ ngày ñêm l n
ày
o
(244 C) là do s chuy n ñ ng ch m
ng
ch p quanh tr c làm cho ban ngày b
àm
M t Tr i ñ t nóng m t th i gian dài
Tr
còn phía ban ñêm b hóa l nh trong
hóa
th i gian dài tương ng. Nhi t ñ
trung bình b m t Th y tinh cao
(167 °C) là do v trí g n M t Tr i và
trí Hình 1.15. B m t Th y tinh v i các h va ch m
các
b u khí quy n m ng c a nó mang
khí
l i.
C u t o g m 70% kim lo i và 30% ch t silicat, trong ñó s t chi m m t t l r t
l n (42%) trong c u t o kim lo i c a Th y tinh, ñây là t l cao nh t trong các hành
tinh c a Thái Dương H . C u t o b i các nguyên t có t tr ng n ng, l p khí quy n

m ng và kích thư c nh bé c a Th y tinh liên quan ch t ch v i ngu n g c hình thành
ch
H M t Tr i, v trí c a nó trong H . Vì v y, Th y tinh không ph i là nơi lý tư ng cho
nơi
s s ng phát tri n và th c t không có d u hi u c a s s ng t ng t n t i.
Kim tinh (Venus -
nus ) – N th n s c ñ p (Vi t Nam g i là sao Hôm và sao
Mai):
ðây là hành tinh g n M t Tr i th hai, cũng là lo i hành tinh có ñ t và ñá gi ng
ành
như Trái ð t.

22
Kim tinh có kích thư c, kh i lư ng và tr ng
l c x p x v i Trái ð t, nên cũng có quan ni m cho
nên
r ng ñây là hai hành tinh sinh ñôi.
Kim tinh là ngôi sao sáng nh t trên b u tr i
ñêm và g n Trái ð t nh t (cách Trái ð t 41 tri u
km). Vì g n Trái ð t và có l p mây dày ñ c ch a

nh ng h t ch t l ng nh li ti nên ph n chi u ña s
ng
ánh sáng M t Tr i làm cho nó sáng nh t nên có th
quan sát ñư c sau khi M t Tr i l n (Vi t Nam g i là
sau
sao
sao Hôm) và lúc bình minh (Vi t Nam g i là sao
Hình 1.16. Kim tinh
Mai).
Nhi t ñ trên b m t Kim tinh t i thi u 228 K (45°C) t i ña 773 K (500°C) trung
(500°C)
bình b m t 737 K (464°C). Kim tinh có nhi t ñ cao và khí h u nóng nh t H M t
nóng
Tr i là do có b u khí quy n dày ñ c (dày kho ng 200 km) v i 96% thán khí, 3% nitơ
khí 96%
và các axit khác nhau, không có oxy. Vì v y, Kim tinh ñã h p th nhi t mà không b c
th
x ñư c ra ngoài khí quy n nên ñã x y ra hi n tư ng “hi u ng nhà kính” cho dù
ng
kho ng cách ñ n M t Tr i xa g p ñôi Th y tinh và r t ít ánh sáng M t Tr i chi u th ng
xa ít
vào b m t.
Áp su t khí quy n trên Kim tinh r t cao 9321,9 kPa (g p 93,219 l n Trái ð t,
93,219
b ng áp l c ñ sâu 1000 m dư i bi n), áp su t này ñ bóp b p m t chi c xe b c s t.

Khí quy n ch a nhi u axit ăn mòn kim lo i, vì th Kim tinh cũng không có ñi u ki n
ũng
cho s s ng có th phát tri n.
B m t Kim tinh tương ñ i b ng ph ng (ph n b ng chi m hơn 90%), nhưng
ơn
cũng g m có núi l a, cao nguyên, các rãnh ăn mòn do khí quy n, h thiên th ch....
ð gi i thích cho hi n tư ng quay r t ch m ch p (6,52 km/h và m t 243,686
52
ngày ñ quay h t m t vòng) và hư ng quay ngư c so v i hư ng chung c a H M t
ng
Tr i. ðó là do m t s va ch m gi a Kim tinh và m t thiên th khá l n trong quá kh
trong
ñã làm cho hành tinh này quay ch m và ñ i chi u quay.
làm
C u t o bên trong c a Kim tinh gi ng v i Trái ð t, nó có l p v dày hơn và li n
ng
m t kh i. Có b u khí quy n ñ c h i, nhi t ñ nóng ch y nên không th t n t i s s ng.

3 H a tinh (Mars - ) – Hành tinh màu l a.
Sao H a hay H a tinh là hành tinh th tư g n M t Tr i và cũng là hành tinh
hay ũng
th nh t có qu ñ o n m ngoài qu ñ o c a Trái ð t. H a tinh gi ng Trái ð t v
tinh
nhi u ñi m như có b n mùa, hai c c có băng ñá, m t b u khí quy n có mây, gió, bão
ùa,
cát, m t ngày dài ñ 24 gi , ... H a tinh có m t b u khí quy n tương ñ i dày, nên
ương
nhi u ngư i tin là có th có s s ng ñây. Cũng vì s hi n di n c a nhi u lòng sông
hi
khô, nên nhi u nhà khoa h c ch c ch n r ng trong quá kh ñã có m t th i nư c ch y
th
trên b m t c a H a tinh. Vì v y, ñang có nhi u cu c tìm ki m v s s ng cũng như
l ch s phát tri n c a H a tinh.

23
H a tinh ph n chi u ánh sáng có màu ñ
trên b u tr i, do ñ t ñá có ch a nhi u ôxyt s t và
tr
khí quy n ch a r t nhi u b i. B u khí quy n c a
ch
H a tinh loãng, ch a 95% là thán khí (CO2), 3%
95%
N2, 1,6% agon (Ar), và m t lư ng nh 0,13% oxy.
Do có khí quy n loãng nên áp su t nh hơn 1% áp
ãng
su t t i Trái ð t.
H a tinh quay quanh M t Tr i trên qu ñ o
tinh
elíp có chu vi 1.429 x 106 km (b ng 1,52 l n Trái
ð t). Chu kỳ quay b ng 1,88 l n Trái ð t, v i v n
quay
t c trung bình 24,077 km/s (0,810 l n Trái ð t).
Hình 1.17. H a tinh
Quay quanh tr c v i v n t c b ng 1,029 l n Trái
ð t, v i v n t c quay t i xích ñ o 868,22 km/h (kho ng 0,51853 l n Trái ð t).
Nhi t ñ trên H a tinh l nh, t i thi u 133 K (-140°C), t i ña 293 K (20°C), trung
tinh
bình 210 K (-63°C), mùa hè t i H a tinh l nh tương ñương v i mùa ñông t i l c ñ a
Nam C c.
B m t H a tinh là m t s pha tr n gi a các dãy núi và các ñ ng b ng r ng l n
ng
tương ñ i b ng ph ng. Có các ng n núi cao (Olympus Mons cao ñ n 27 km) và nhi u
27
h băng, các lòng sông ch t. Hai c c c a H a tinh ñư c che b ng các ch m băng ñá,
che
ñó là l p băng ñá t o ra khi nư c và thán khí ñóng băng, hai t ng băng ñá này tăng lên
ng
hay co l i tùy theo mùa. T i xích ñ o có m t vùng có nhi u núi l a ñã t t. H a tinh có
2 v tinh t nhiên là Phobos và Deimos quay xung quanh, ñ ng th i quay quanh chính
là ng
nó.
Tuy r ng, có nhi u nét tương ñ ng v i Trái ð t, nhưng nh ng nghiên c u v
ng, ng
H a tinh ñ n nay, cũng như ñi u ki n thích h p ñ s s ng có th phát tri n chưa cho
ki
phép k t lu n m t cách chính xác là ñã t n t i s s ng trên ñây hay không? Hi n t i
ên
chưa tìm th y s s ng, còn trong tương lai v i s phát tri n vư t b c c a khoa h c
H a tinh có th ñư c c y ghép s s ng gi ng như Trái ð t.

4 M c tinh (Jupiter - ) – Hành tinh kh ng l ñ .
M c tinh là hành tinh khí l n nh t trong H
nh
M t Tr i, g p 317,8 l n kh i lư ng Trái ð t. Cách
Tr
M t Tr i 776 tri u km. ðây là hành tinh l nh l o,
Tr
nhi t ñ khí quy n trung bình 152 K (-121oC), bao
ình
ph b i m t l p mây dày ch a nư c ñá ph n chi u
ày
có màu sáng b c.
C u t o ch y u b ng hidro và heli, bao
ch
quanh m t lõi r n b ng ñá nh (l n g p ñôi Trái
ð t) ch a các nguyên t n ng hơn. M c tinh có t
trư ng m nh, t a ra năng lư ng, các sóng ñi n t
Hình 1.18. M c Tinh
và tia X.
24
Khí quy n M c tinh ch a nhi u khí ñ c h i g m kho ng 86% hidro và 14%
heli, và m t ph n r t nh c a các ch t khác. Do c u t o b ng khí th l ng nên các
ph
vùng khí quy n c a M c tinh quay v i v n t c khác nhau, vùng n m g n xích ñ o,
gi a vĩ tuy n 10° B c và vĩ tuy n 10° Nam, quay m t vòng trong 9 gi 50 phút 30
òng
giây, ph n còn l i quay ch m hơn vùng g n xích ñ o hơn 5 phút, hay 9 gi 55 phút 41
giây. Trung bình 0,41351 ngày hay 9.933 gi hay 0,415 l n Trái ð t.
Trong
Trong lúc quay mây các vĩ tuy n khác nhau bay v i hai chi u ngư c nhau và
hai
thư ng t o ra nh ng cơn bão l c v i v n t c cao ñ n 600 km/h. Cơn l c xoáy ngh ch
Cơn
kh ng l v i ñư ng kính g p ba l n ñư ng kính Trái ð t ñang th i d d i 300 năm
ng
nay, t o thành ð m ð L n trên b m t M c tinh. Trên b m t có bão t m nh, các
ão
d i mây tr ng, các ñ m tròn t i màu ho c sáng chói. M c tinh có áp su t khí quy n t i
sáng
b m t kho ng 70 kPa (0,7 l n Trái ð t).
Quay quanh M t Tr i trên qu ñ o elíp có chu vi 4,888 x 109 km, ñi m t vòng
Tr
h t 11 năm 10 tháng v i v n t c trung bình 13,050 km/s. M c tinh có 63 v tinh (ñ n
tinh
2004).
5 Th tinh (Saturn - ) – Hành tinh ñeo khuyên.
Th tinh hay còn g i sao Th là hành tinh th sáu tính t M t Tr i tr ra và
sao Tr
cũng là hành tinh l n th nhì c a H M t Tr i. ðây là m t hành tinh khí kh ng l nh
nh t trong H M t Tr i.
Th tinh n m cách M t Tr i
1.426.725,413 km (hay 9,53707032 AU), có
ánh sáng r c r . Có vành khuyên nhi u màu
ành
xung quanh xích ñ o, nhưng m ng, v i 3 vòng
ñai ñư c t o thành t nhi u vòng ñai nh ,
nhi
ñư ng kính kho ng 270.000 km.
ng
C u t o c a các vòng ñai này là các viên
òng
ñá, s t hay thiên th có kích thư c t nh như

h t b i ñ n l n như chi c xe. Th tinh cũng có
xe.
nhi u cơn l c kh ng l gi ng như ð m ð L n
ng
c a M c Tinh nhưng không t n t i lâu b ng các
ưng
ñ m ñ trên M c tinh.
Hình1.19. Th tinh
Th tinh có 47 v tinh (2005) ñư c phát
tinh
hi n quay quanh và có th nhi u hơn, trong ñó ñáng chú ý nh t là 4 v tinh Dion (1,126
nhi tinh
km), Titan (5,150 km), Prometheus (102 km), Telesto (24 km).
km),
Do c u t o b ng khí nên gi ng như trư ng h p c a Sao M c, nh ng vùng khác
ng
nhau trên Th tinh quay v i v n t c khác nhau. Vùng xung quanh xích ñ o quay m t
vòng trong 10 gi 14 phút trong khi vùng g n hai c c quay ch m hơn 25 phút (hay 10
ơn
gi 39 phút 24 giây).


25
6 Thiên Vương tinh (Uranus -
tinh )–
Hành tinh màu lá bi c.
Sao Thiên Vương hay Thiên Vương tinh
hay Thiên tinh là hành tinh th b y tính t M t
Tr i tr ra và cũng là hành tinh l n th ba c a
H M t Tr i n u theo ñư ng kính, hay th tư
ng
n u theo kh i lư ng.
Hành tinh có màu lá bi c là do ph n chi u
b u khí quy n có ch a hidro (83%), heli 14%,
khí
mêtan 1,99%. Nó c u t o cũng gi ng như M c
tinh và Th tinh, Thiên Vương tinh là lo i hành
tinh c u t o b ng các ch t khí th l ng nhưng Hình 1. 20. Thiên Vương Tinh
không ch a nhi u khinh khí (H2) như hai hành
nhi
tinh trên. Thiên Vương tinh có c u t o gi ng như các lõi c a M c tinh và Th tinh mà
tinh
không có l p khinh khí th ñ c b c bên ngoài.
khinh
Thiên Vương tinh có kho ng cách ñ n M t Tr i g p ñôi Th tinh, kích thư c
kho ng
g p 4,007 l n Trái ð t, v i di n tích b m t 15,849 l n Trái ð t. Thiên Vương tinh có
di ên
m t vòng ñai r t m t o b ng nh ng hòn ñá v i ñư ng kính vào kho ng 10 m. Vòng
ng
ñai này th t s bao g m nhi u vòng ñai nh . Có 27 v tinh (tính ñ n 2004) quay xung

quanh.
Thiên Vương tinh quay quanh tr c quay n m ngang v i qu ñ o, ñ nghiêng
quay
c a tr c quay ñ i v i qu ñ o c a nó là 97°. H u qu c a vi c n m ngang trên qu ñ o
qu
là hai c c c a Thiên Vương tinh nh n ñư c nhi u năng lư ng M t Tr i hơn vùng xích
ng
ñ o. Tuy nhiên, vùng xích ñ o c a Thiên Vương tinh v n nóng hơn hai vùng c c và
ơn
các nhà khoa h c v n chưa gi i thích ñư c. Mùa trên Thiên Vương tinh r t dài, l nh
inh
l o.
7 H i Vương tinh (Neptune -
(Neptune ) – Hành tinh màu xanh th m.
m.
H i Vương tinh hay sao H i Vương, là hành
tinh th tám tính t M t Tr i tr ra và cũng là hành
Tr
tinh n ng th ba trong H M t Tr i. H i Vương
tinh còn là hành tinh xa M t Tr i nh t.
Tr
C u t o là các ch t khí th l ng như Thiên
khí
Vương tinh. Có th có m t lõi b ng ñá và kim lo i,

trên là m t h n h p g m ñá, nư c, mêtan (CH4)
và ammonia (NH3). Các ph n t chính c a khí
).
quy n, nh t là t i trên cao, là khinh khí (H2) và heli
ên
(He) nhưng càng xu ng sâu thì t l các ch t khí
ng
khác tăng lên và không khí d n d n ñ c lên cho
ng
Hình 1.21. H i Vương Tinh
ñ n khi thành th l ng t i b m t. Quay xung
quanh có 13 v tinh (ñ n 2004).
tinh
26
B u khí quy n ch y u là H2 (>84%), heli (>12%), mêtan (2%), có các vành
khuyên m ng, r ng, loãng bao quanh. Khác h n v i Thiên Vương tinh, các hi n tư ng
trong b u khí quy n c a H i Vương tinh rõ hơn r t nhi u. Gió trên H i Vương tinh có
th ñ t ñ n 2000 km/h. H i Vương tinh cũng có m t cơn l c kh ng l x y ra thư ng
xuyên và ñư c ñ t tên là ð m ðen L n.
H i Vương tinh nh n ñư c r t ít năng lư ng c a M t Tr i vì có m t qu ñ o
quá xa (4.498.252.900 km). Tuy nhiên, H i Vương tinh v n còn t a ra nhi t. Các nhà
khoa h c cho r ng ñây là nhi t còn dư l i t th i m i hình thành hành tinh này, và
cũng nghĩ ñây là ñ ng cơ t o ra các lu ng gió 2000 km/h. Quay quanh tr c nghiêng
28,32o, vì v y th i ti t có th thay ñ i theo 4 mùa, v i ñ dài th i gian m i mùa
kho ng 40 năm
1.4.3.2. V tinh (satellite)
M t v tinh t nhiên (hay còn g i là m t trăng khi không vi t hoa), có th là b t
kỳ m t v t th t nhiên nào quay quanh m t hành tinh hay ti u hành tinh. Thu t ng
v tinh t nhiên cũng có th ñư c dùng ñ ch m t hành tinh quay quanh m t ngôi
sao, như trong trư ng h p Trái ð t và M t Tr i.
Trong H M t Tr i, có kho ng 240 v
tinh t nhiên ñã ñư c bi t t i bao g m 155
quay quanh các hành tinh và kho ng 85 v tinh
quay quanh các ti u hành tinh. Ngoài ra còn có
các v t th khác quay xung quanh các hành
tinh hay các ngôi sao khác. M t trăng là m t v
tinh l n thu c H M t Tr i quay quanh Trái
ðt
Ngu n g c c a các v tinh thu c H
M t Tr i ñang có nhi u gi thuy t, như cho
r ng ña s các v tinh t nhiên có l ñã ñư c
t o nên t vùng s p ñ c a ñĩa ti n hành tinh; Hình 1.22. V tinh Phobos c a H a tinh
nhi u v tinh t nhiên ñư c cho là nh ng ti u
hành tinh b b t gi ; nh ng v tinh t nhiên khác có th là nh ng m nh c a nh ng v
tinh t nhiên l n b v ra b i va ch m, hay có th là m t ph n c a chính hành tinh b
b n vào qu ñ o b i m t v va ch m l n. Vì còn ít thông tin, nên ña s các lý thuy t
v ngu n g c c a chúng hi n v n còn chưa ch c ch n.
ð c ñi m d nh n di n nh t v các v tinh là: h u h t các v tinh trong H M t
Tr i ñ u có m t m t luôn hư ng v phía hành tinh, các v tinh r t ít có v tinh con.
1.4.4. Ti u hành tinh – thiên th ch và sao ch i
1.4.4.1. Ti u hành tinh (Asteroid)
Ti u hành tinh, hành tinh nh là nh ng t ñ ng nghĩa ñ ch m t nhóm các
thiên th nh trôi n i trong H M t Tr i trên qu ñ o quanh M t Tr i.

27
Trong H M t Tr i, ngoài 8 hành tinh
l n, các v tinh còn có hàng trăm nghìn ti u
hành tinh ñã ñư c phát hi n bên trong H M t
Tr i và t l phát hi n là kho ng 5000 ti u hành
tinh/tháng. T i ngày 17 tháng 9 năm 2006,
trong t ng s 342.358 ti u hành tinh ñư c bi t,
136.563 có qu ñ o ñư c xác ñ nh và ñư c
ñánh ký hi u chính th c. Ư c tính hi n nay
trong H M t Tr i, có kho ng t 1,1 ñ n 1,9
tri u ti u hành tinh có ñư ng kính hơn 1 km. Hình 1.23. Ti u hành tinh Mathilde
Các ti u hành tinh quay quanh M t Tr i
cùng hư ng v i các hành tinh, thư ng có qu ñ o elíp nhưng cũng có nh ng ti u hành
tinh qu ñ o d t hơn qu ñ o c a các hành tinh. M t s ti u hành tinh có ñư ng kính
nh hơn 100 km có qu ñ o cách M t Tr i không quá 1 ñơn v thiên văn. ðôi khi có
m t s ti u hành tinh xuyên qua khí quy n rơi xu ng Trái ð t ñư c g i là thiên th ch.
M t s ti u hành tinh có các m t trăng ho c ñi thành c p tr thành các h ñôi.
Trong H M t Tr i t p trung m t vành ñai ti u hành tinh, ñó là nh ng v t th
b ng ñá, r n, s c c nh, không có hình d ng nh t ñ nh n m gi a qu ñ o c a H a tinh
và M c tinh. Vành ñai này có qu ñ o chuy n ñ ng quanh M t Tr i g n tròn. Trong
vành ñai có hàng nghìn các ti u hành tinh l n hơn 1 km, và hàng tri u các v t th bé
như b i. Dù có s lư ng l n như v y,
Vành ñai
nhưng t ng kh i lư ng c a c vành ñai nh ti u hành
tinh
hơn kh i lư ng Trái ð t 1000 l n.
Trong vành ñai, có các ti u hành tinh
l n là Xê rét (Ceres), Pa lát (Pallas) và Vét
ta (Vesta) có ñư ng kính tương ng kho ng
1003 km, 489 km, 385 km, th i gian quay
quanh M t Tr i kho ng 3 - 7 năm 1 vòng,
quay cùng hư ng v i các hành tinh. Tuy
nhiên, v i kích thư c l n nên ti u hành tinh
Ceres ñã ñư c x p h ng là hành tinh lùn t
tháng 8 năm 2006.
Có r t nhi u ý ki n cho r ng các ti u
Hình 1.24. Vành ñai ti u hành tinh
hành tinh là tàn tích c a m t ñĩa ti n hành
tinh, và trong vùng này s h p nh t c a các
tàn tích ti n hành tinh thành các hành tinh không th di n ra vì nh ng nh hư ng h p
d n to l n t M c tinh trong giai ño n thành t o c a H M t Tr i. Còn có ý ki n cho
r ng, chúng là nh ng m nh v còn l i c a m t hành tinh l n xưa kia ñã t ng t n t i
gi a hai hành tinh này, hay ñư c cho là nh ng gì còn sót l i c a m t hành tinh ki u
Trái ð t, ho c nh hơn ñã không th k t h p l i t khi H M t Tr i m i hình thành, vì
s gây nhi u c a l c h p d n t Sao M c.

28
1.4.4.2. Thiên th ch (meteorite - b i Vũ tr )
Ngoài các thiên th có ñư ng kính l n
hơn 500 m, còn có m t kh i lư ng l n v t
ch t r n có ñư ng kính nh hơn 500 m v i
kh i lư ng t vài gam, vài kg ñ n hàng t n,
nó di chuy n trong không gian gi a các hành
tinh là các thiên th ch hay còn g i là b i Vũ
tr . B i Vũ tr rơi xu ng Trái ð t hơn 25
ngàn t n m i năm, nhưng h u h t là b b c
cháy và bi n m t.
Nh ng thiên th ch khi di chuy n t i
g n b u khí quy n Trái ð t b tác ñ ng m nh
c a l c h p d n Trái ð t, rơi vào khí quy n
Trái ð t v i v n t c 70 - 80 km/s, ma sát v i
Hình 1.25. Thiên th ch Willamette
khí quy n t o nên áp su t cao ñ n vài trăm
Meteorite - Hoa Kỳ
atm tphe, nhi t ñ b m t thiên th ch có th
ñ t ñ n 1.600 °C và ñ cao trên 100 km, b
m t c a nó nóng ch y, bi n thành ch t khí, b c hơi nhanh và phát sáng t o nên nh ng
v t sáng trên b u tr i ñêm ñ cao kho ng 120 -150 km. C nh tư ng nhìn th y ñó
ñư c g i v i r t nhi u tên như sao băng, sao sa hay còn g i là sao ñ i ngôi; ð p nh t
v n là nh ng tr n mưa sao băng, x y ra khi Trái ð t ñi qua m t cái ñuôi hay m t ñám
b i c a sao ch i ñ l i. Khi ñó chúng ta s th y hàng ch c, th m chí hàng trăm ngôi
sao băng, nó gi ng như m t màn pháo hoa trên b u tr i ñêm.
Nh ng kh i thiên th ch l n cháy
không h t, rơi vào b m t Trái ð t t o ra các
ti ng n l n và t o nên các h thiên th ch.
vùng Sibia (Nga) ngày 30/6/1908 có m t
thiên th ch n ng kho ng 2.200 t n rơi xu ng
gây ti ng n l n, xa hàng nghìn km còn nghe
th y, r ng xung quanh b ngã ñ quay g c v
mi ng h ; h thiên th ch Mêtêô Cratơ
Arazôna (B c M ) có ñư ng kính mi ng h
1240 m, sâu trên 170 m, xung quanh mi ng Hình 1.26. H thiên th ch Mêtêô Cratơ
h ñùn cao 40 m. Arazôna – Hoa Kỳ
Qua nghiên c u c u t o các thiên
th ch (tính ñ n gi a năm 2006, trên th gi i ñã có kho ng 1050 m u thiên th ch ñư c
thu th p) th y r ng chúng ñư c c u t o b i các nguyên t hóa h c có trong b ng tu n
hoàn c a Mendelev và g m 3 lo i thiên th ch có thành ph n khác nhau:
+ Thiên th ch s t (siderites), g m 83% s t, 16,5% niken và m t s ch t khác
(kh i l n nh t quan sát ñư c hi n nay n ng 60 t n Nam Phi).

29
+ Thiên th ch ñá (aerolites), thư ng có kh i lư ng nh hơn, g m các lo i ñá
M cma.
+ Thiên th ch h n h p g m s t và ñá (siderolites).
1.4.4.3. Sao ch i (comet)
Sao ch i là thiên th thu c H M t Tr i,
quay quanh M t Tr i và có qu ñ o hình elíp r t
d t và trong ph n l n th i gian t n t i n m r t
xa M t Tr i, trong tr ng thái ñóng băng t i nhi t
ñ th p. Ngoài ra có nh ng sao ch i có qu ñ o
vư t ra c ngoài qu ñ o c a hành tinh lùn Diêm
Vương.
Qu ñ o c a sao ch i còn khác bi t so v i
các v t th khác trong H M t Tr i ch chúng
không n m g n m t ph ng Hoàng ñ o mà phân
b ng u nhiên trong không gian c a H M t Tr i.
Nhi u sao ch i có vi n ñi m n m vùng ðám
mây Oort. ðây là nơi ñư c cho là vùng xu t phát
c a các sao ch i. ðó là m t vùng hình v c u, Hình 1.27. Sao ch i West, v i ñuôi
g m các v t ch t ñ l i t khi H M t Tr i m i b i màu tr ng và ñuôi khí màu
xanh lam (3/1976).
b t ñ u hình thành.
Qu ñ o sao ch i ñư c phân chia thành các lo i: sao ch i ng n h n có chu kỳ
qu ñ o ít hơn 200 năm, sao ch i dài h n có chu kỳ qu ñ o l n hơn 200 năm nhưng
v n tr l i, và sao ch i thoáng qua có qu ñ o parabol hay hyperbol ch bay ngang qua
M t Tr i m t l n và s ra ñi mãi mãi sau ñó. Sao ch i ng n h n ñư c bi t ñ n, có sao
ch i Encke có qu ñ o nh bé, không bao gi ra xa M t Tr i hơn M c tinh, sao ch i
Halley có chu kỳ 76 năm. Sao ch i dài h n có chu kỳ chuy n ñ ng quanh M t Tr i
ñ n hàng v n năm như sao ch i Hyukutake (11.000 năm).




Hình 1.28. Qu ñ o sao ch i v i 2 ñuôi khí và b i



30
Sao ch i c u t o t h n h p cácboníc, mêtan và nư c ñóng băng l n v i các
h p ch t h u cơ cao phân t và các khoáng ch t khác. D a vào hình d ng có th th y
nó g m hai b ph n, ph n ñ u và ph n ñuôi sao ch i.
Khi sao ch i ti n v g n M t Tr i, t c là vào vòng trong H M t Tr i, b c x
ñi n t c a M t Tr i khi n các l p băng bên ngoài b t ñ u thăng hoa. Dòng b i và khí
bay ra t o nên m t b u “khí quy n” l n nhưng r t loãng bao quanh sao ch i g i là
ph n ñ u sao ch i, ph n ñ u sao ch i có th l n hơn c M t Tr i.
Ph n ñ u sao ch i có m t lõi r n g i là nhân. Nhân sao ch i có d ng thon dài,
c u t o là nh ng khoáng ch t n ng, hay ch t h u cơ cao phân t . H t nhân c a sao
ch i thu c v t th ñen nh t trong H M t Tr i, nó ph n x ánh sáng th p hơn c nh a
ñư ng (7% ánh sáng). Chính màu ñen c a sao ch i t o nên kh năng h p th nhi t
m nh, tăng cư ng quá trình b c hơi các ch t khí. Nhân sao ch i có ñư ng kính kho ng
50 km.

Ph n ñ u sao ch i khi ti n càng g n M t Tr i, dư i áp su t b c x và gió M t
Tr i th i vào b u khí quy n này kéo dài nó ra thành hai ñuôi kh ng l . B i và khí t o
hai ñuôi riêng r , chĩa v hai phương hơi l ch nhau; các h t b i có kh i lư ng l n
không d b gió M t Tr i tác ñ ng, ch b tách r i kh i ph n ñ u c a sao ch i và bay
ch m l i trên qu ñ o ngay sau ph n ñ u (do ñó ñuôi b i cong theo ñư ng cong c a
qu ñ o) còn ñuôi khí (ñúng hơn là khí ñã b ion hóa) ch a các h t ion nh , d dàng b
gió M t Tr i th i theo phương n i th ng ñ n M t Tr i, và sau ñó chúng ñi theo ñư ng
s c t trong không gian thay cho ñư ng qu ñ o. ðuôi sao ch i có hình cái ch i, kéo
dài v phía ñ i di n v i M t Tr i. Chi u dài ñuôi sao ch i có th kéo dài ñ n c m t
ñơn v thiên văn ho c hơn.

Theo các nghiên c u, nh ng
sao ch i ng n h n ñư c cho là có
ngu n g c t vành ñai Kuiper, còn các
sao ch i dài h n có th ñ n t ñám
Vành ñai
Oort. Có nhi u kh năng chúng ch a Kuiper
các v t ch t t th i kỳ H M t Tr i
m i hình thành, ñ c bi t là các sao
ch i dài h n. Chúng n m r t xa M t ðám mây
Tr i, th nh tho ng m t vài va ch m Oort

hay nhi u lo n qu ñ o có th gây ra
b i m t ngôi sao nào ñó n m g n M t
Hình 1.29. Vành ñai Kuiper và ñám mây Oort
Tr i hay c a các hành tinh như M c
tinh ñưa m t s m nh v t ch t bay vào trung tâm. Sau m i l n ñ n g n M t Tr i, nhân
sao ch i l i b tiêu hao m t ph n do v t ch t b b c hơi làm cho nhân nh l i. Kích
thư c nh , qu ñ o chuy n ñ ng không n ñ nh, chúng s b các hành tinh tóm l y khi
bay vào qu ñ o c a các hành tinh ñó, ho c va ch m v i các thiên th và b h y ho i.
Khi b phá h y các ph n t r n c a nhân sao ch i s tr thành ngu n v t li u hình

31
thành nên nh ng thiên th ch di chuy n trong không gian Vũ tr theo qu ñ o c a sao
ch i ñã m t. N u Trái ð t ñi vào ñám mây thiên th ch này, chúng ta s nhìn th y c nh
tư ng “mưa sao băng”, như mưa sao băng Sư t (Leonids) ngày 17-18/11/2009 xu t
hi n khi Trái ñ t ñi xuyên qua ñám b i c a ñuôi sao ch i 55P/Tempel-Tuttle. Ho c c
vào kho ng t 17-7 ñ n 24-8 hàng năm, khi qu ñ o c a Trái ð t c t qua ñám mây b i
và nh ng m nh v c a sao ch i 109 P/ Swift-Tuttle (S-T) tr i dài trên qu ñ o c a nó
quanh H M t Tr i l i x y ra mưa sao băng.

1.4.4.4. Vành ñai Kuiper
Vành ñai Kuiper là các thiên th c a H M t Tr i n m tr i r ng t ph m vi qu
ñ o c a H i Vương tinh kho ng 4,5 ñ n 7,5 t km (kho ng 30 AU t i 44 AU) tính t
phía M t Tr i, qu ñ o n m g n v i m t ph ng Hoàng ñ o.
Các thiên th trong vành ñai Kuiper g m nh ng m nh v , gi ng v i vành ñai
các ti u hành tinh, nhưng ñư c t o thành ch y u t băng có th có hình d ng g n
gi ng các ti u hành tinh. Ranh gi i ngoài c a vành ñai Kuiper chưa ñư c xác ñ nh m t
cách c th , nhưng có s suy gi m rõ ràng v m t ñ các thiên th n m ngoài ph m vi
ñã bi t. Trong vành ñai, hành tinh lùn Diêm Vương là m t ph n c a vành ñai Kuiper.
1.4.4.5. ðám mây Oort
ðám mây Oort - ðám mây tinh vân Oort (l y theo tên c a Ernst Julius Öpik và
Jan Hendrik Oort) là m t ñám mây b i khí, sao ch i và thiên th ch kh ng l bao quanh
H M t Tr i v i ñư ng kính kho ng 1 năm ánh sáng. Nó g m có hai ph n: ñám mây
phía trong và ñám mây phía ngoài cách M t Tr i kho ng 30.000 ñ n 50.000 ñơn v
thiên văn. Theo gi thuy t, các sao ch i ñư c hình thành t i ñây, và 50% s sao ch i
trong H M t Tr i ñư c t o thành t ñám mây phía trong.
V ngu n g c ðám mây Oort, có th ñư c hình thành t khi H M t Tr i còn là
ñám mây b i khí. Khi l c h p d n l n d n lên, nó kéo các khí và b i l i g n nhau, t o
thành M t Tr i và các hành tinh. Nhưng ph n bên ngoài, do l c h p d n không ñ
m nh, nên chúng v n còn lơ l ng trong Vũ tr . Chúng hình thành nên ðám mây Oort,
ranh gi i cu i cùng c a H M t Tr i.




32
CÂU H I ÔN T P CHƯƠNG 1
1. T i sao l i có nhi u quan ni m khác nhau v Vũ tr ?
2. Phân tích, so sánh, rút ra ý nghĩa và giá tr khoa h c, th c ti n c a 2 mô hình
Vũ tr Clôt Ptôlêmê và N. Côpecnic.
3. Gi a thuy t Big bang v s hình thành Vũ tr và hi n tư ng giãn n Vũ tr
có m i quan h gì?
4. Hi n tư ng giãn n Vũ tr di n ra như th nào? Phân tích m i quan h gi a
hi n tư ng giãn n Vũ tr v i ngu n g c và quan ni m v Vũ tr .
5. Nh ng v n ñ cơ b n mà các gi thuy t v ngu n g c H M t Tr i nêu ra là
gì?
6. Cơ s nào ñ nói r ng H M t Tr i có chung ngu n g c.
7. Vì sao có th chia các hành tinh H M t Tr i ra làm hai nhóm?
8. Ngu n năng lư ng c a M t Tr i ñư c sinh ra nh ph n ng gì? Phát ra dư i
d ng nào?
9. Phân bi t gi a hành tinh, hành tinh lùn và v tinh. T i sao Diêm Vương tinh
l i không ñư c coi là m t hành tinh?
10. Phân bi t gi a ti u hành tinh, thiên th ch và sao ch i. Khi nào thì thiên
th ch ñư c g i là sao băng?
11. Hi n tư ng mưa sao băng x y ra khi nào?
N I DUNG TH O LU N CHƯƠNG 1
N i dung 1. Vai trò c a năng lư ng M t Tr i ñ i v i s phát tri n sinh gi i.
N i dung 2. Ngu n năng lư ng M t Tr i ñ i v i s phát tri n kinh t xã h i
ngày nay.
N i dung 3. Thiên th ch và sao ch i có gây ra th m h a t nhiên!




33
Chương 2. HÌNH D NG, KÍCH THƯ C, KH I LƯ NG, CÁC V N ð NG
NG,
C A TRÁI ð T VÀ NH NG H QU ð A LÝ (
TRÁI )
Trái ð t là hành tinh th ba tính t M t Tr i, ñ ng th i cũng là hành tinh l n
hành ba
nh t trong các hành tinh c u t o b ng ñ t ñá c a H M t Tr i xét trên các y u t v
bán kính, kh i lư ng và m t ñ v t ch t.
Trái ð t là hành tinh duy nh t trong
H M t Tr i có sinh v t phát tri n, trong ñó
có con ngư i và cho ñ n nay ñây là nơi duy
nay
nh t trong Vũ tr ñã ñư c khám phá có s
s ng.
Qua các tài li u ñ a hóa và nghiên
c u thiên th ch ngư i ta cho r ng Trái ð t
ta
ñư c hình thành cách ñây kho ng 4,55 t
năm và có th sinh quy n ñã xu t hi n trên
b m t Trái ð t t kho ng 3,5 t năm trư c.
K t ñó, sinh quy n c a Trái ð t, ñ c bi t
Trái Hình 2.1. Trái ð t ch p t Apollo 17
ch
là t o lam ñã có vai trò quan tr ng làm thay
ñ i ñáng k b u khí quy n và các ñi u ki n vô cơ khác c a Trái ð t. ði u ñó ñã t o
ñi u ki n thu n l i cho s ph bi n c a các vi sinh v t ưa khí cũng như s hình thành
ki
c a t ng ôzôn - l p b o v quan tr ng, cùng v i t trư ng c a Trái ð t, ñã ngăn ch n
ng
các b c x có h i và ch che cho s s ng t n t i và phát tri n ñ n ngày nay.
ày
Các ñ c ñi m v ñ a lý và ñ a v t lý c a Trái ð t cũng như l ch s phát tri n ñ a
ch
lý hay qu ñ o chuy n ñ ng c a nó, cho phép s s ng t n t i trong th i gian qua. Trên
cơ s tính toán v ngu n năng lư ng M t Tr i và s tương tác gi a các v t th trong
tính các
H M t Tr i, theo ñánh giá Trái ð t còn có th duy trì s s ng thêm 1,5 t năm n a,
êm
trư c khi kích thư c c a M t Tr i tăng lên và tri t tiêu s s ng.
Hi n nay, chúng ta bi t m t cách ch c ch n Trái ð t có d ng hình c u, nh các
ng ình
ñi u ki n v thám hi m Vũ tr và các k thu t ño ñ c. Tuy nhiên, trư c khi có tàu vũ
khi
tr ñ có th quan sát Trái ð t t ngoài không gian, cũng như s d ng các phép tính
chính xác ñ xác ñ nh kích thư c, hình d ng, các tính ch t v t lý c a Trái ð t mà
Trái
chúng ta ngày nay có ñư c, thì trong m t th i gian dài (trư c n a ñ u th k XX) ñã
t n t i nhi u quan ni m khác nhau v hình d ng Trái ð t.
2.1. Hình d ng c a Trái ð t
ng
2.1.1. Nh ng quan ni m v hình d ng c a Trái ð t
ng
T th i xa xưa, do b nh hư ng b i tr c giác, hay b i các tôn giáo và s tích
ng
nên ñã có nh ng quan ni m cho r ng Trái ð t có d ng chi c mâm tròn, d t n m trên
òn,
lưng 3 con cá voi (ngư i B c Âu); ho c trên lưng 3 con voi (ngư i n ð ); phương
ðông và Vi t Nam thì quan ni m Trái ð t có hình vuông “Tr i tròn – ð t vuông”.
thì


34
Vào th k VI trư c công nguyên nhà toán h c, thiên văn h c Hy L p Pi-ta-go
(Pythagoras 582 – 507 TCN) và trư ng phái c a ông ñã ñ ra thuy t v d ng c u c a
Trái ð t theo l p lu n lôgic h c. H cho r ng, Trái ð t là m t th hoàn h o thì ph i có
m t hình d ng hoàn h o, ñó là hình c u.
ð n th k IV trư c công nguyên Aritst t (Aristoteles 384 – 322 TCN) nhà
Tri t h c Hy L p ñưa ra ch ng c khoa h c v hình c u c a Trái ð t khi ông quan sát
hi n tư ng nguy t th c, lúc ñó trên M t Trăng có cái bóng hình c u ñư c in lên, hay
khi ta quan sát hi n tư ng con tàu ra khơi b khu t d n t m nhìn do b m t cong c a
bi n hay chính là b m t cong c a Trái ð t. ð n th k th III trư c công nguyên,
Eratoxten (Eratosthenes 276 – 194 TCN) m t nhà toán h c, ñ a lý và thiên văn ngư i
Hy L p cho r ng Trái ð t có hình kh i c u, trên m t có các l c ñ a và m t ñ i dương
duy nh t. Ông cũng ti n hành ño ñ c chu vi c a Trái ð t v i kích thư c g n chính xác
250.000 stadia (ñơn v ño ñ dài c a Hy L p) kho ng 40.000 km (s li u hi n nay
40.007,86 km).
Sau chuy n ñi vòng quanh th gi i (t 20/9/1519 – 6/9/1522) b ng ñư ng bi n
c a Fecñinăng Magienlăng (Ferdinand Magellan 1480 – 1521) nhà thám hi m hàng
h i ngư i B ðào Nha ñã kh ng ñ nh Trái ð t có hình c u. B i theo ông, do có hình
c u nên c ñi theo m t hư ng thì s quay v ñư c v trí ban ñ u (chuy n thám hi m ñi
theo hư ng Tây). T sau chuy n ñi này, ngư i ta ñã tin r ng Trái ð t có hình c u.
V i các quan ni m và nh ng cơ s khoa h c ch ng minh ñư c Trái ð t có hình
d ng c u ñã t o nên m t bư c ngo t trong th gi i quan ñ i v i s phát tri n c a Tri t
h c và ð a lý h c th i kỳ b y gi .
Tuy nhiên, năm 1672 nhà V t lý h c Risê (Richer) ñem chi c ñ ng h qu l c
thiên văn r t chính xác t Paris (49o vĩ B c) sang Cayenne (5o vĩ B c) thu c Guyane
Nam M , th y r ng vĩ ñ Cayenne g n xích ñ o ñ ng h ch y ch m hơn vĩ ñ
Paris m i ngày 2 phút 28 giây. Các quan sát nhi u nơi khác cũng cho th y t c ñ qu
l c ch m d n t c c ñ n xích ñ o.
Ta bi t r ng, qu l c ñ ng h dao ñ ng nhanh hay ch m là do cư ng ñ tr ng
l c c a nơi nó l c l n hay bé. Cư ng ñ l n thì l c nhanh, bé thì l c ch m. Cư ng ñ
tr ng l c t i m t nơi l n hay bé ph thu c vào t c ñ t quay c a Trái ð t nơi ñó,
t c ñ này gi m d n t xích ñ o v hai c c. xích ñ o t c ñ quay l n, s c ly tâm do
t quay l n nên c n l i tr ng l c làm cho cư ng ñ tr ng l c kém ñi, v l i xích ñ o
kho ng cách t m t ñ t ñ n tâm l n hơn Paris nên làm cho tr ng l c xích ñ o cũng
nh hơn. V y, trong trư ng h p qu l c ñ ng h c a Risê là do cư ng ñ tr ng l c
Trái ð t Paris l n hơn xích ñ o. ði u ñó cũng có nghĩa là b m t ñ t xích ñ o
n m xa tâm Trái ð t hơn so v i Paris (n u mu n cho ñ ng h ch y ñúng, ph i rút
ng n qu l c 3 mm). T cơ s khoa h c ñó, Newton (1690) ñưa ra k t lu n Trái ð t
không ph i là m t kh i c u hoàn h o (v m t hình h c) mà là m t kh i c u d t hai
c c và phình ra xích ñ o – kh i elípxôit (ellipsoid). Hình d ng này chính là k t qu
c a l c ly tâm do hi n tư ng t quay quanh tr c c a Trái ð t, t c ñ quay càng nhanh
thì ñ d t càng l n.
35
Tuy nhiên, năm 1859 nhà khoa h c ngư i Nga Subert ñã xác ñ nh Trái ð t
không ch d t hai c c mà còn b d t c xích ñ o, v i ñ d t nh b ng 1/30.000 bán
kính xích ñ o. Như v y, xích ñ o không ph i là m t ñư ng tròn mà là m t ñư ng elíp,
ñư ng elíp này có bán tr c l n nh t n m kinh tuy n 15o ñông, bán tr c nh kinh
o
tuy n 105 ñông. Vì v y, kh i elípxôit Trái ð t có ba tr c.
2.1.2. Hình d ng th c c a Trái ð t
Tr i qua m t th i gian dài, v i các quan ni m và nh ng ch ng minh khoa h c.
ð n th k XVII ch ng minh ñư c Trái ð t có d ng hình c u hơi d t 2 c c, phình ra
xích ñ o (elípxôit). Nhưng ñ n th k XIX phát hi n Trái ð t không ch có d t c c
mà còn hơi d t c xích ñ o, v i hình elípxôit có 3 tr c và th k XX v tinh nhân t o
l i phát hi n bán c u Nam so v i bán c u B c nói chung còn có m t ñ phình nh vào
kho ng 30 m.




Hình 2.2. D ng Giêôit c a Trái ð t Hình 2.3. Trái ð t nhìn t Vũ tr có d ng c u

Vì v y, Trái ð t có hình d ng ph c t p và ñ c bi t, nó không thu c hình d ng
toán h c nào. Cho nên ñư c g i là “Hình Trái ð t” hay hình Giêôit (Geoid).
Qua các th i kỳ và các phương pháp ño ñ c khác nhau c a các nhà nghiên c u,
các s li u ño ñ c vì th cũng có nh ng thay ñ i và càng ngày càng chính xác hơn.
Hi n nay, các s li u v kích thư c Trái ð t ñư c s d ng ph bi n:
B ng 2.1. Các s li u v tính ch t v t lý c a Trái ð t
Bán kính xích ñ o hay bán tr c l n (a) 6.378,3 km
Bán kính c c hay bán tr c nh (b) 6.356,8 km
Bán kính trung bình 6.371 km
Chi u dài trung bình vòng kinh tuy n 40.007,86 km
Chi u dài vòng xích ñ o 40.075,02 km
Chu vi trung bình c a hình c u 40.041,47 km
ð dt cc 1/298 = 21,36 km
ð d t xích ñ o 1/30.000 = 213 m
510.072,000 km2
Di n tích b m t Trái ð t
1,083 × 1012 km3
Th tích
5,9736 × 1024 kg
Kh i lư ng
5,5153 g/cm3
M t ñ trung bình
Gia t c tr ng trư ng t i xích ñ o 9.780,327 m/s² tương ng 0,99732 g
V n t c vũ tr c p 2 11,186 km/s

36
Trên th c t , b m t kh i Giêôit tuy không trùng v i kh i elípxôit nhưng cũng
không sai bao nhiêu. 35o vĩ B c b m t c a kh i Giêôit th p hơn b m t c a kh i
elípxôit, ngư c l i 35o bán c u Nam l i cao hơn kho ng 20 m, xích ñ o 2 b m t
trùng nhau. C c B c Giêôit cao hơn kho ng 15 m, còn c c Nam th p hơn kho ng
20m. L c ñ a Nam C c th p hơn b m t elípxôit kho ng 30 m, vì th ngư i ta cho
r ng hình c a Trái ð t gi ng hình qu lê ho c hình trái tim.
Tuy nhiên, do Trái ð t có hình d ng g n gũi v i hình elípxôit và hình c u. ð c
bi t khi bay ra ngoài không gian quan sát v Trái ð t các thay ñ i nh v ñ d t không
th phát hi n ñư c, bên ngoài l p v Trái ð t l i có l p nư c bao b c nên nh ch p v
nó có d ng c u. Vì v y, ta g i Trái ð t có d ng t a c u hay là ð a c u th .




6.356,8
6.378,3

6.378,1




Hình 2.4. D ng elípxôit 3 tr c Hình 2.5. So sánh Elípxôit – Geoid - Hình c u
2.1.3. H qu v hình d ng, kích thư c, kh i lư ng c a Trái ð t
2.1.3.1. V m t ñ a lý
- Hi n tư ng ngày ñêm làm nhi t ñ trên b m t Trái ð t ñư c ñi u hòa.
D ng hình c u c a Trái ð t làm cho b m t Trái ð t thư ng xuyên ñư c chi u
sáng m t n a ñ i di n v i M t Tr i g i là ngày và n a còn l i n m khu t phía sau b
che trong bóng t i g i là ñêm, k t h p v i v n ñ ng t quay quanh tr c làm cho m i
nơi trên Trái ð t luôn luôn ñư c chi u sáng và che khu t sinh ra nh p ñi u ngày ñêm,
nh p ñi u này làm nhi t ñ trên b m t Trái ð t ñư c ñi u hòa.




Ngày 22/6 Ngày 21/3 và 23/9 Ngày 22/12

Hình 2.6. Di n tích chi u sáng trên Trái ð t vào các ngày chí và phân.
37
- S phân b góc nh p x cũng như b c x M t Tr i khác nhau trên b
m t ñ t.
D ng hình c u c a Trái ð t làm cho các tia sáng song song c a M t Tr i khi
chi u xu ng b m t Trái ð t trong cùng m t th i ñi m nhưng các vĩ ñ khác nhau
t o ra nh ng góc nh p x và b c x khác nhau. Các góc nh p x nh d n t vĩ ñ M t
Tr i chi u th ng góc ñi v hai phía vuông góc v i ñư ng vĩ ñ ñó.
Ví d : vào ngày 22/6 M t Tr i chi u vuông góc t i chí tuy n B c, góc nh p x
t i ñây là 90o. Tuy nhiên, cùng th i ñi m ñó góc nh p x xích ñ o là 66o30’ còn
47o VB là 23o30’; vào ngày 22/12 thì ngư c l i bán c u Nam.


Tia trư t 0o

Tia nghiêng 30o
90o
23o30’
60o o
Tia nghiêng 60
47o
30o
Tia th ng ñ ng 90o
90o
o
0
66o30’

43o
0o

Góc nh p x vào ngày phân Góc nh p x vào ngày 22/6


Hình 2. 7. S phân b góc nh p x M t Tr i khác nhau trong ngày.
Trong m t năm, do M t Tr i ch ho t ñ ng bi u ki n trong khu v c n i chí
tuy n (23o27’B - 23o27’N) nên s thay ñ i góc nh p x và s phân b b c x trên bình
di n chung là gi m d n t xích ñ o v hai c c.
Cũng do hình d ng c u c a Trái ð t nên có hi n tư ng khác bi t v b c x trên
các kinh tuy n khác nhau trong ngày (hi n tư ng m c – lên ñ nh ñ u – l n c a M t
Tr i), ñây là y u t cơ b n t o nên bi n thiên nhi t trong ngày.
- Hình thành các vòng ñai nhi t, áp, gió, khí h u phân b ñ i x ng qua
xích ñ o v hai c c.
Do d ng c u c a Trái ð t làm cho năng lư ng M t Tr i khi b c x xu ng b
m t ñ t có s phân b thay ñ i gi m d n t xích ñ o v hai c c. Nguyên nhân c a s
phân b gi m d n v hai c c là do vùng xích ñ o ngu n năng lư ng ñó ch tr i trên
m t di n tích nh , nhưng càng v c c nó càng tr i r ng ra trên m t di n tích l n d n
và có th g p ba l n khi vùng g n c c, nên lư ng nhi t mà b m t ñ t nh n ñư c
cũng gi m theo tương ng. Vì v y, hình thành các vòng ñai nhi t gi m d n t xích ñ o
v hai c c. Chúng ta cũng bi t r ng, các vòng ñai khí áp và gió trên b m t Trái ð t
liên quan ch t ch v i các vòng ñai nhi t, nơi có nhi t ñ cao thì có áp su t th p, nơi
có nhi t ñ th p thì áp su t cao. Cũng vì s phân b có tính quy lu t c a các y u t t
38
nhiên trên nên ñã hình thành các ñai khí h u tương ng t xích ñ o v hai c c, khí h u
nhi t ñ i, khí h u ôn ñ i, khí h u hàn ñ i, khí h u c c.
- Hình d ng c u c a Trái ð t làm cho t m nhìn khi lên cao ñư c m r ng.
T m nhìn xa trên m t ñ t c a chúng ta b gi i h n b i ñư ng chân tr i, ñó là
nơi tia m t ti p tuy n v i m t c u c a Trái ð t. Vì v y, khi ñ ng lên cao ti p tuy n s
m r ng ra và cho chúng ta t m nhìn xa hơn.
B ng 2.2. S thay ñ i t m nhìn ðư n g ðư ng
chân tr i chân
ð cao (m) T m nhìn xa (km) B tr i A
1 3,57
10 11,28
100 35,69



Hình 2.8. S thay ñ i t m nhìn


Hi n tư ng này r t d ki m nghi m khi ta ñ ng trên b bi n quan sát con tàu ra
khơi và vào b , con tàu s b chìm d n khi ra khơi và n i lên d n khi ñi vào b .
- S ñ i x ng qua xích ñ o
Hình d ng c u nên xích ñ o là vĩ tuy n l n nh t và chia Trái ð t thành hai n a
ñ i x ng qua xích ñ o thành hai bán c u (bán c u B c và Nam). S ñ i x ng này gây
ra s ñ i x ng và ngư c nhau v các hi n tư ng ñ a lý. ðó là s ñ i x ng c a các
vòng ñai nhi t, áp, gió trên ñ a c u. Gió tín phong bán c u B c có hư ng ñông b c
còn bán c u Nam l i có hư ng ñông nam, trong khi bán c u B c là mùa nóng thì bán
c u Nam l i là mùa l nh và ngư c l i. Khi bán c u B c là mùa nóng n u càng ñi v
hư ng B c càng l nh, ngư c l i bán c u Nam càng ñi v hư ng B c càng nóng và
ngư c l i. T xích ñ o ñi v hai c c có s ñ i x ng nhau c a các vành ñai áp, g m có
m t áp th p xích ñ o, hai áp cao chí tuy n, hai áp th p ôn ñ i, hai áp cao c c ñ i x ng
qua áp th p xích ñ o.

Vành ñai l nh
60o B
Vành ñai ôn hòa
30o B
Vành ñai nóng
30o N
Vành ñai ôn hòa
60o N
Vành ñai l nh
a b

Hình 2.9. Các vành ñai nhi t (a); áp, gió (b) trên Trái ð t
39
- S khác nhau c a ñ dài các cung vĩ ñ
ð d t c a Trái ð t gây ra s khác bi t trong ño ñ c ñ dài c a các cung vĩ ñ ,
càng lên nh ng vĩ ñ cao, ñ dài c a các cung vĩ ñ càng tăng.

B ng 2.3. Chi u dài cung 1o trên các kinh tuy n
ð dài cung 1o càng l n khi ñi v hai c c
ð dài c a cung 10
Cung vĩ ñ
Cung 1o
0o – 1o 110.576 km
44o – 45o
4o – 5o 110.583 km
o o
Cung 1o
44 – 45 111.134 km
xích ñ o

Hình 2.10. S khác bi t ñ dài cung 1o
2.1.3.2. V m t ñ a v t lý
- Trái ð t có th tích nh , nhưng ch a ñư c m t lư ng v t ch t t i ña so
v i các hình h c khác có cùng di n tích b m t.
Do có hình d ng kh i c u nên Trái ð t có s c căng di n tích b m t t i ña, ñi u
ñó cho phép kh năng ch a ñư c lư ng v t ch t t i ña.
- V t ch t càng vào trung tâm càng b nén ch t và t tr ng càng l n, ñ ng
th i phân b thành các l p ñ ng tâm, hình thành nhân trung tâm.
H qu v s nén ch t và hình thành các quy n liên quan ñ n th i gian ñ u khi
Trái ð t hình thành, v t ch t chưa n ñ nh, hi n tư ng phân d x y ra, các v t ch t
n ng chìm vào tâm, chi u dài c a bán kính làm tăng áp su t xu ng bên dư i ñ ng th i
nén v t ch t. H qu này cũng có liên quan ñ n chuy n ñ ng quanh tr c c a Trái ð t.




V

Manti trên

Manti dư i

Nhân ngoài

Nhân trong




Hình 2.11. C u trúc các l p ñ ng tâm c a Trái ð t bên trong


40
nh hư ng ma sát ngư c c a tri u l c làm cho Trái ð t quay ch m l i,
-
t c ñ quay gi m ñã làm bi n d ng v Trái ð t, hình thành vành ñai ñ t gãy
kho ng 35o vĩ B c và Nam.
Hình d ng kh i elípxôit c a Trái ð t (d t 2 c c) ñã làm tăng di n tích ti p
xúc (có th hi u là l c h p d n c a Vũ tr ti p xúc trên m t di n tích l n hơn so v i
m t hình c u chu n), l c h p d n này cũng là ma sát sát ngư c khi Trái ð t chuy n
ñ ng quanh tr c. Chính nh hư ng ma sát ngư c c a tri u l c ñã làm cho Trái ð t
quay ch m l i (theo các nhà khoa h c, vào ñ i Thái c th i gian quay quanh tr c 1
ngày ñêm c a Trái ð t ch 20 gi ). T c ñ quay gi m ñã làm bi n d ng v Trái ð t,
bi u hi n s gi m ñ d t hai c c làm cho th ch quy n vùng xích ñ o h th p, các
vĩ ñ cao (t vĩ tuy n 62o v c c) ñư c nâng lên, gi a các vành ñai nâng lên h xu ng
ñã hình thành vành ñai ñ t gãy kho ng 35o vĩ B c và Nam.
- M i v t ñ u b Trái ð t hút vào tâm Trái ð t.
Kích thư c và kh i lư ng v t ch t c a Trái ð t r t lý tư ng vì ñã sinh ra m t
s c hút ñ l n ñ gi các v t theo hư ng v tâm và gi ñư c m t l p không khí bên
ngoài t o ñi u ki n cho s s ng t n t i. Mu n thoát kh i s c hút này, các v t ph i có
t c ñ vũ tr c p II (ít nh t b ng 11,2 km/s). Các ch t khí trong khí quy n (như ôxi,
nitơ, cácbonic, ...) nhi t ñ 0oC cũng ch có t c ñ kho ng 0,5 km/s. Như v y chúng
không th ng ñư c s c hút c a Trái ð t, mà b “cư ng b c” b o v cho Trái ð t, do ñó
Trái ð t gi ñư c l p khí quy n bao quanh. Nh chi c “áo giáp” không khí này, Trái
ð t tr thành nơi duy nh t trong H M t Tr i t n t i s s ng. Gi s , n u kích thư c
và kh i lư ng c a hành tinh quá l n như M c tinh, Thiên Vương tinh thì l p khí
quy n l i r t ñ m ñ c, ñi u ñó không có l i cho s t n t i c a s s ng; còn n u quá
nh thì không gi ñư c không khí bao quanh. Vì v y, các hành tinh này ñ u không
có sinh v t.
2.2. Các v n ñ ng c a Trái ð t và h qu ñ a lí
Trái ð t th c hi n nhi u v n ñ ng khác nhau trong H M t Tr i, H Ngân Hà
và trong Vũ tr . Trong ñó có 3 v n ñ ng quan tr ng nh t (v n ñ ng quanh tr c, quanh
M t Tr i và quanh tâm chung Trái ð t – M t Trăng) mà ta c m nh n ñư c và th y
ñư c qua m i quan h v i các y u t t nhiên trên Trái ð t.
M t câu h i l n ñư c ñ t ra là “Vì sao Trái ð t có th v n ñ ng ñư c?”. Theo
các nhà khoa h c, là do Trái ð t có ñ ng lư ng góc nguyên th y c a ñám khí và b i
ban ñ u khi co l i thành các hành tinh nên Trái ð t t v n ñ ng.
Theo gi thuy t ñư c nhi u ngư i ch p nh n thì H M t Tr i ñư c hình thành
t nh ng ñám b i khí nguyên th y. Nh ng ñám b i khí này v n ñã có ñ ng lư ng góc.
Sau khi hình thành H M t Tr i, ñ ng lư ng góc c a nó không b m t ñi (theo ñ nh
lu t b o toàn ñ ng lư ng góc) nên t t nhiên phát sinh s phân b l i. Các tinh th b i,
khí trong quá trình tích t l n lư t nh n ñư c ñ ng lư ng góc nh t ñ nh c a ñám b i
khí nguyên th y. Vì ñ ng lư ng góc không ñ i nên các hành tinh trong quá trình co l i


41
s chuy n ñ ng ngày càng nhanh. S phân ph i ñ ng lư ng góc mà nó thu ñư c s
làm cho Trái ð t t quay và quay quanh M t Tr i.
2.2.1. V n ñ ng t quay quanh tr c
2.2.1.1. Nh ng phát hi n v n ñ ng c a Trái ð t
Trong quá trình l ch s lâu dài, vi c nh n th c v hi n tư ng t quay c a Trái
ð t ñã g p r t nhi u khó khăn. Do quan sát th y hàng ngày M t Tr i, M t Trăng và
các vì sao c m c phía ñông và l n phía tây làm cho chúng ta có c m nh n là Trái
ð t ñ ng yên còn các thiên th thì v n ñ ng quanh Trái ð t. ði u ñó ñã ñưa ñ n
thuy t ð a tâm h c a Pôtôlêmê. Ngư i ñ u tiên trong l ch s có ñôi con m t thiên tài
ñã nh n th c ñúng ñư c hi n tư ng t quay quanh tr c c a Trái ð t là nhà thiên văn
h c Ba Lan – N. Côpécnic. Ông ñã ñ xư ng H Nh t tâm (năm 1543), coi M t Tr i là
trung tâm Vũ tr , các hành tinh chuy n ñ ng quanh M t Tr i, Trái ð t t quay quanh
tr c trong khi quay quanh M t Tr i.
V i nh n th c c a N. Côpécnic ñã m ra m t con ñư ng m i cho khoa h c Vũ
tr phát tri n. Tuy nhiên, nh n th c ñó ñã ñi ngư c l i quan ni m c a nhà th cơ ñ c
giáo lúc b y gi nên ñã b Giáo h i ph ñ nh, c m lưu hành, ñàn áp và thiêu s ng ai
ng h (năm 1600 nhà bác h c Ý Giordano Bruno ñã b thiêu s ng khi truy n bá và
ng h thuy t H Nh t tâm).
Năm 1851, nhà V t lý h c Pháp Phucô (Foucalt) ti n hành ki m nghi m hi n
tư ng t quay c a Trái ð t b ng cách s d ng m t con l c n ng 28 kg có ñ u nh n,
treo b ng s i dây dài 40m vào tr n ñi n Pantêôn (Panthéon) Paris và ñ dư i con l c
m t bàn cát r i cho con l c dao ñ ng theo m t hư ng nh t ñ nh. Sau khi con l c ng ng
ông th y có nh ng ñư ng th ng, nhưng chéo v i ñư ng th ng ñ u tiên và l ch d n
theo hư ng t ñông sang tây (theo nguyên lý cơ h c thì m t ph ng dao ñ ng c a qu
l c hoàn toàn ñ ng yên). T ñó ông ñã ñi t i k t lu n bàn cát di ñ ng, hay chính m t
ñ t ñã di ñ ng. ði u ñó cũng ch ng t Trái ð t t quay quanh tr c theo hư ng ngư c
l i (tây sang ñông).
V i thí nghi m này, ông chính là ngư i ñ u tiên ch ng minh ñư c Trái ð t t
quay quanh tr c b ng cơ s khoa h c th c nghi m.
2.2.1.2. ð c ñi m v n ñ ng
- Trái ð t t quay quanh tr c tư ng tư ng
theo hư ng t tây sang ñông (ngư c chi u quay
kim ñ ng h ) n u nhìn t B c thiên c c xu ng m t
ph ng Hoàng ñ o.
- Tr c Trái ð t t o v i m t ph ng Hoàng
ñ o (m t ph ng ch a qu ñ o chuy n ñ ng c a
Trái ð t và các hành tinh) m t góc 66o33’. Còn
Hình 2.12. Hư ng v n ñ ng
m t ph ng xích ñ o Trái ð t t o v i m t ph ng
Hoàng ñ o m t góc 23o27’. quanh tr c

42
- Trái ð t hoàn thành m t vòng t quay quanh tr c trong kho ng th i gian m t
ngày ñêm, quy ư c 24 gi g i là ngày ñêm theo M t Tr i. Kho ng th i gian ñó ñư c
xác ñ nh b ng v trí c a M t Tr i 2 l n lên thiên ñ nh trên kinh tuy n có ñ a ñi m quan
sát. Trong th c t , các qu c gia quy ư c ngày M t Tr i b t ñ u t lúc 0 gi , ñó là th i
gian lúc n a ñêm. Nhưng chúng ta bi t, vì hư ng chuy n ñ ng c a Trái ð t quanh M t
Tr i trùng v i hư ng t quay quanh tr c c a Trái ð t, nên cách xác ñ nh ngày ñêm
theo M t Tr i ñã dài hơn ngày ñêm th c. Ngày ñêm th c, là kho ng th i gian mà Trái

Sao làm chu n


M t Tr i

α

α Qu ñ o Tð
A
A

2

1

Hình 2.13. S khác nhau gi a ngày M t Tr i và ngày theo sao
ð t quay tròn m t vòng quanh tr c n u ch n m t ngôi sao làm m c, kho ng th i gian
này ch là 0,99726968 ngày, t c là 23 gi 56 phút 4 giây. Ngày ñêm này g i là ngày
ñêm theo sao hay ngày ñêm thiên văn.
2π 360
= 15o/h, t c ñ góc quay không
- T c ñ góc quay c a Trái ð t: ω = =
T 24h
ph thu c vào v trí ñ a lý mà b t c vĩ ñ nào cũng ph i quay trong m t ñơn v th i
gian nh t ñ nh 15o quay h t 1h; 1o quay h t 4’.
- V n t c quay c a Trái ð t (còn g i là v n t c dài v) ph thu c vào vĩ ñ , gi m
d n t xích ñ o ñ n hai c c.
2πR
+ xích ñ o v n t c c a Trái ð t b ng: V = hay ωR = 464 m/s.
T
2π 2π
6378000 = 463,58m / s ≈ 464m / s
,
R=
V=
864.000
T
Trong ñó: ω: t c ñ góc quay
R: bán kính Trái ð t t i xích ñ o tính ra m
T: th i gian tính ra giây
V n t c xích ñ o g n 1.670,4 km/gi . ðây là nơi có v n t c quay nhanh nh t
trên Trái ð t. Vì v y, ñư c ch n làm sân bay Vũ tr vì khi b n nó s b sung cho tên
l a m t v n t c tương ng.
43
+ Càng lên các vĩ ñ cao v n t c càng gi m, vĩ ñ ϕ, v n t c v1 là
v1 = v. cos ϕ hay v1 = ωR cos ϕ
(Trong ñó v là v n t c t quay c a Trái ð t xích ñ o).
- Trái ð t quay quanh tr c không ñ u ñ n theo th i gian, tháng 8 nó quay
nhanh nh t, tháng 3 và 4 quay ch m nh t. Hi n tư ng này có nhi u gi i thích nhưng
gi i thích c a Ghéplít (ngư i Anh) cho là do gió mùa có lý hơn c .
B ng 2.4. V n t c quay c a Trái ð t t i các vĩ ñ
Vĩ ñ T c ñ m/s Vĩ ñ T c ñ m/s
10 456,6 40 355,4
15 447,7 45 325
20 435,7 50 297,8
25 420.4 55 265,8
30 401,8 60 232
35 380,0 65 195
2.2.1.3. H qu ñ a lý c a v n ñ ng t quay quanh tr c c a Trái ð t
- Nh p ñi u ngày, ñêm
Trái ð t có hình d ng kh i c u, vì v y luôn có m t n a ñư c chi u sáng g i là
ngày, m t n a kia b khu t trong bóng t i g i là ñêm. Nhưng do Trái ð t t quay
quanh tr c nên m i ñ a ñi m trên b m t trong 24 gi ñ u luân phiên ngày ñêm t o nên
nh p ñi u ngày - ñêm trên Trái ð t, nh p ñi u này t o nên s ñi u hòa nhi t ñ . Gi s
Trái ð t không quay quanh tr c thì Trái ð t v n có hi n tư ng ngày ñêm, nhưng ñó là
nh ng ngày và ñêm dài vô t n. N a ngày s b thiêu nóng, n a ñêm s b băng giá, áp
su t không khí gi a hai bên s chênh l ch kh ng khi p, nh ng cơn cu ng phong như
th cũng s luôn luôn xu t hi n. Nh ng ñi u ki n này s không ph i là ñi u ki n s ng
cho sinh v t và con ngư i.




Hình 2.14. Luân phiên ngày, ñêm t i m t ñi m

Nhưng hi n nay, th i gian 24 gi cho m t vòng t quay quanh tr c c a Trái ð t
ñã hình thành nên m t nh p ñi u thích h p v ngày và ñêm (v i th i gian ngày và ñêm
44
không quá dài, cũng không quá ng n) vì th ngày không quá nóng, ñêm không quá
l nh. ðây là ñi u ki n r t thu n l i cho s s ng phát sinh, t n t i và phát tri n b m t
Trái ð t ñ ng th i t o nên tính nh p ñi u cho c gi i h u cơ và vô cơ.
- Gi trên Trái ð t
+ Gi ñ a phương – gi M t Tr i: Do M t Tr i ch chi u sáng ñư c m t n a
Trái ð t, Trái ð t l i v n ñ ng quanh tr c. Vì v y, m t ñ a ñi m quan sát trên m t
ñ t, trong m t ngày ñêm theo quy ư c ch th y m t l n M t Tr i lên cao nh t trên b u
tr i là lúc 12 gi trưa. Trong th i ñi m ñó thì các v trí quan sát các kinh tuy n khác
nhau s nhìn th y M t Tr i trên b u tr i v i các góc khác nhau, còn t i v trí quan
sát ñó ta th y phía ñông c a v trí M t Tr i ñã ng v phía tây, nhưng phía tây c a
v trí th y M t Tr i s p tròn bóng. Nguyên nhân này là do Trái ð t ñang t quay t tây
sang ñông v i t c ñ góc không ñ i 360o/24 gi = 15o/gi , 1o quay m t 4 phút. V n
ñ ng này ñã t o nên m i ñ a phương trên m i kinh tuy n có nh ng th i gian M t Tr i
lên thiên ñ nh khác nhau, hay cùng m t th i ñi m m i ñ a phương có m t gi riêng.
Như v y, trong m t ngày ñêm các ñ a phương cùng n m trên m t kinh tuy n có
m t l n M t Tr i lên cao nh t trên ñư ng chân tr i là lúc 12 gi trưa, các ñ a phương
trên cùng m t kinh tuy n như v y ñã có gi gi ng nhau. Gi này g i là gi ñ a
phương hay gi M t Tr i.
+ Gi khu v c – múi gi : N u s d ng gi ñ a phương trong sinh ho t và giao
d ch qu c t thì chúng ta s có 360 gi /ngày, m t lãnh th s có r t nhi u gi khác
nhau. Vì th , ñ tránh tình tr ng l n x n v gi gi c, ngư i ta ñã quy ñ nh gi th ng
nh t cho t ng khu v c trên Trái ð t. Gi quy ư c ñó là gi khu v c hay gi múi. B
m t Trái ð t ñư c chia ra làm 24 khu v c, b d c theo kinh tuy n tương ñương 15
kinh ñ b ng 1 khu v c gi . Vì m i khu v c ñ u có hình gi ng múi cam nên còn ñư c
g i là múi gi . V y, gi khu v c hay múi gi là gi th ng nh t c a các ñ a phương
n m trong khu v c 15 kinh ñ ch n kinh tuy n ñi qua chính gi a khu v c làm gi
chung cho c khu v c hay múi. Ví d : Vi t Nam n m trong múi gi s 7, múi gi này
gi i h n t kinh tuy n 97o30’ð ñ n 112o30’ð. Múi gi này có kinh tuy n 105oð ñi
qua gi a múi, nên gi ñ a phương c a kinh tuy n này ñư c ch n làm gi chung cho c
múi (trong th c t khi M t Tr i chi u ñ ng bóng lên kinh tuy n 105oð là lúc 12 gi
c a c múi, lúc này kinh tuy n 112o30’ð ñã ng v chi u ñư c 30 phút, còn kinh
tuy n 97o30’ð thì ph i ñ i 30 phút sau M t Tr i m i chi u ñ ng bóng). Ranh gi i c a
các khu v c gi , v nguyên t c là các ñư ng th ng d c theo các kinh tuy n mép múi.
Tuy nhiên, vì các qu c gia có ranh gi i thư ng không ph i là m t ñư ng th ng v l i
n u lãnh th có nh ng ph n không trùng kh p v i ranh gi i gi không ñáng k thì các
qu c gia ñó cũng ch ch n m t múi gi làm chu n nên ranh gi i gi này thư ng là m t
ñư ng ngo n ngoèo theo ñư ng biên gi i qu c gia và gi th ng nh t cho lãnh th
mang tính quy ư c.
Trư c năm 1967, Vi t Nam l y gi B c Kinh làm chu n cho âm l ch. Ngày 8
tháng 8 năm 1967, nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ban hành quy ñ nh ñ i l ch dùng
múi gi GMT + 7 làm chu n.
45
KT 180o
Ch nh t
Kinh tuy n Greenwich




Th 2
Hình 2.15. Múi gi và ñư ng chuy n ngày qu c t
+ Gi qu c t - gi GMT: T th c t m i qu c gia lãnh th ch n cho mình m t
múi gi riêng, nên trên th gi i ñã có nhi u gi khác nhau không th ng nh t gi a các
qu c gia. ð ti n cho vi c tính gi trên toàn th gi i cũng như thu n l i trong quan h
và giao d ch qu c t , H i ngh qu c t năm 1884 ñã ñi ñ n quy t ñ nh ñánh s các khu
v c gi Trái ð t theo th ng nh t chung. ð làm m c tính gi các nơi, ngư i ta ch n
m t khu v c gi làm gi g c. Khu v c gi g c ñư c ch n ñánh s 0 và là gi s 0, ñó
là khu v c có kinh tuy n 0o g i là kinh tuy n g c ñi qua ñài thiên văn Greenwich
ngo i ô Luân ðôn. Ranh gi i c a múi gi này là 7o30’ð ñ n 7o30’T, s th t múi gi
ñư c ñánh t múi gi g c sang phía ðông l n lư t: 0, 1, 2, 3, …23. Các kinh tuy n
gi a múi tương ng là 0o, 15o ð, 30o ð, 45o ð… 180o, 165o T, 150o T, 135o T… 15o T.
M i múi cách nhau 1 gi , múi bên ph i s m hơn bên trái 1 gi . Do Trái ð t hình c u
nên múi gi s 0 trùng v i múi gi 24. Như v y, cách xác ñ nh và th ng nh t gi này
căn c vào gi t i kinh tuy n Greenwich làm chu n và ñư c g i là gi qu c t hay gi
GMT (Greenwich Mean Time - nghĩa là gi trung bình c a kinh tuy n Greenwich).
M t th c t là Trái ð t t quay quanh tr c cũng không ñ u, và có xu hư ng
quay ch m d n vì l c th y tri u c a M t Trăng. Các ñ ng h nguyên t cho ta bi t
ñư c th i gian chính xác hơn c a s t quay Trái ð t. Ngày 1 tháng 1 năm 1972, m t
H i ngh qu c t v th i gian ñã thay gi GMT b ng Gi Ph i h p Qu c t (UTC),
ñư c gi b i nhi u ñ ng h nguyên t quanh th gi i. UT1 ñư c dùng, thay GMT, ñ
tư ng trưng cho “th i gian Trái ð t quay”. Giây nhu n ñư c thêm hay b t vào UTC
ñ gi nó không khác UT1 nhi u quá 0,9 giây.
Trong ng d ng dân d ng hi n nay ngư i ta dùng gi UTC; tuy nhiên nó v n
hay b g i nh m là GMT.

46
- ðư ng ñ i ngày qu c t
Do Trái ð t là m t hình kh i c u,
nên khu v c gi g c (0 gi ) ñ i di n v i
khu v c gi s 12 và trùng v i khu v c
24. Gi s gi khu v c g c là 12 gi
Chi u t Tây sang ðông
ngày 1/1, lúc này gi khu v c 24 là 12
gi ngày 2/1 cho nên s x y ra hi n tư ng
2 ngày trên m t khu v c, n u b t ñ u tính
Bán c u ðông Bán c u Tây
gi b t c m t khu v c nào thì hi n
(Th hai) (Ch nh t)
tư ng ñó cũng x y ra. Vì v y, trên Trái
ð t bao gi cũng có m t khu v c mà ñó
Hư ng ðông sang Tây
l ch có th ch hai ngày khác nhau. ð
tránh phi n ph c trong v n ñ giao thông
qu c t , ngư i ta quy ư c l y khu v c gi
12 có kinh tuy n 180o ñi qua gi a múi
làm kinh tuy n chuy n ngày qu c t
Hình 2.16. ðư ng ñ i ngày qu c t
(ñư ng chuy n ngày). N u ñi theo hư ng
t tây sang ñông (cùng chi u quay Trái ð t) qua ñư ng kinh tuy n này ph i chuy n lùi
l i m t ngày l ch và ñi theo hư ng t ðông sang Tây (ngư c chi u quay Trái ð t) thì
ngư c l i, hay khi ñi t phía tây (bán c u Tây) sang phía ñông (bán c u ðông) qua
kinh tuy n này ph i chuy n s m lên m t ngày, còn n u ñi t phía ñông (bán c u
ðông) sang phía tây (bán c u Tây) qua kinh tuy n này ph i lùi l i m t ngày. Trong
th c t ñư ng ñ i ngày này không ph i trùng hoàn toàn v i ñư ng kinh tuy n mà nó
ñư c xây d ng theo s th ng nh t v ngày c a m t s qu c gia.
- L c Côriôlit
Khi Trái ð t quay quanh tr c t t
c các ñi m trên b m t c a nó ñ u
chuy n ñ ng v i v n t c gi m d n t
xích ñ o v c c. M i v t th chuy n
ñ ng trên b m t Trái ð t ñ u ch u tác
ñ ng c a l c chuy n ñ ng ban ñ u c a
nó và l c hư ng t tây sang ñông do
chuy n ñ ng c a Trái ð t, hư ng
chuy n ñ ng có ñư c c a v t th là
t ng h p c a hai l c này. N u v t th
chuy n ñ ng theo chi u kinh tuy n khi
nhìn theo hư ng chuy n ñ ng ñ u b
Hình 2.17. S l ch hư ng chuy n ñ ng
l ch hư ng v bên ph i n a c u B c
và l ch v bên trái n a c u Nam. ð i
v i các v t chuy n ñ ng d c theo ñư ng vĩ tuy n ( bán c u B c cũng như bán c u
Nam) thì hi u ng Côriôlit không làm l ch hư ng chuy n ñ ng mà ch làm cho v t
n ng hơn lên (khi chuy n ñ ng v phương Tây), ho c nh b t ñi (khi chuy n ñ ng v
47
phương ðông)… B c bán C u, nh ng ño n sông ch y theo hư ng kinh tuy n b xói
mòn b bên ph i (nhìn theo dòng ch y), v t rơi t do b rơi l ch v phía ñông, các
trung tâm bão B c bán C u có d ng xoáy ngư c chi u kim ñ ng h ; còn Nam bán
C u thì ngư c l i. Các v t th chuy n ñ ng b nh hư ng b i l c Côriôlit d nhìn th y
rõ nh t như các kh i khí, nư c trong các dòng sông, dòng bi n… trong quân s ñư ng
ñi c a ñ n ñ o mu n trúng ñích ph i tính toán l c này r t chính xác.
L c làm l ch hư ng chuy n ñ ng c a v t th ñư c nhà toán h c Pháp G.G.
Côriôlit (Gaspard-Gustave de Coriolis) nêu ra năm 1835, nên ñư c g i là l c G.
Côriôlit và ñư c ñ nh nghĩa là l c làm l ch hư ng chuy n ñ ng c a các v t th do s
t quay c a Trái ð t. L c này ñư c bi u th b ng công th c:
F = 2 ω.v.sin ϕ hay F = 2. m . ω . v . sin ϕ
Trong ñó:
F: l c Coriolit
ω: v n t c góc quay c a Trái ð t
v: v n t c chuy n ñ ng c a v t
m: kh i lư ng c a v t
ϕ: vĩ ñ ñ a lý nơi v t chuy n ñ ng
xích ñ o sin ϕ = 0 nên F = 0 và tăng d n v hai c c.
- M ng lư i t a ñ trên Trái ð t
Trong quá trình chuy n ñ ng t
quay c a Trái ð t ch có 2 ñi m chuy n
ñ ng t i ch là hai ñi m c c: c c B c và
c c Nam. ðư ng th ng tư ng tư ng n i
hai c c qua tâm Trái ð t là tr c Trái
ð t. Vòng tròn l n nh t n m trong m t
ph ng vuông góc v i tr c quay và phân
chia Trái ð t thành hai n a c u (n a c u
B c và n a c u Nam) b ng nhau là vòng
xích ñ o. Kho ng cách t xích ñ o ñ n
2 c c b ng nhau. Các m t ph ng song
song v i m t ph ng xích ñ o c t v i b
m t ñ t thành các vòng tròn song song
là các vĩ tuy n. Vĩ tuy n thu c n a c u
B c là vĩ tuy n B c, vĩ tuy n thu c n a Hình 2.18. M ng lư i t a ñ trên Trái ð t
c u Nam là vĩ tuy n Nam. Kho ng cách
bi u hi n b ng các cung ñ t các vĩ
tuy n ñ n xích ñ o g i là các vĩ ñ ñ a lý.


48
ðư ng n i hai c c trên b m t Trái ð t g i là kinh tuy n. (giao tuy n gi a m t
ph ng kinh tuy n v i m t elípxôit c a Trái ð t). Kho ng cách bi u hi n b ng các cung
ño t các kinh tuy n ñ n kinh tuy n g c g i là kinh ñ ñ a lý.
T t c h th ng các ñư ng kinh tuy n, vĩ tuy n ñ a lý trên b m t Trái ð t giao
nhau t o thành m t m ng lư i t a ñ , nơi c t nhau g i là t a ñ ñ a lý c a ñi m ñó.
Nh có t a ñ mà ta có th xác ñ nh v trí các ñi m trên b m t Trái ð t. Khi ghi t a
ñ , vĩ ñ ñư c ghi trư c, kinh ñ ghi sau. Ví d Hà N i 21o01’B; 105o52’ð.
N u Trái ð t chuy n ñ ng như m t trái bóng bay trong không gian, t c là
không có phương c a tr c ñư c gi nguyên thì chúng ta không th xác ñ nh ñư c ñâu
là b c, ñâu là nam và như v y cũng s không xây d ng ñư c m ng lư i t a ñ .
2.2.2. V n ñ ng quay quanh M t Tr i c a Trái ð t
2.2.2.1. ð c ñi m v n ñ ng
Trong khi chuy n ñ ng quanh tr c, ñ ng th i Trái ð t cũng chuy n ñ ng quanh
M t Tr i. M t Tr i ñã t o ra m t l c h p d n ñ gi cho các thiên th trong H M t
Tr i chuy n ñ ng xung quanh nó, trong ñó có Trái ð t. Tuy nhiên, Trái ð t không b
rơi vào M t Tr i vì Trái ð t v n ñ ng quanh M t Tr i theo qu ñ o elíp g n tròn v i
v n t c r t l n (trung bình là 29,8 km/s). V n t c này sinh ra l c ly tâm, l c ly tâm c a
Trái ð t v a ñ ñ tri t tiêu l c h p d n c a M t Tr i ñ i v i Trái ð t nên Trái ð t
không b rơi vào M t Tr i.
Trái ð t v n ñ ng quanh M t Tr i theo qu ñ o elíp g n tròn, elíp này có hai
tiêu ñi m cách nhau kho ng 5 tri u km, trong ñó M t Tr i là m t tiêu ñi m. Qu ñ o
elíp chuy n ñ ng c a Trái ð t quanh M t Tr i có ñ dài kho ng 943.040.000 km.


Qu ñ o elíp


Tiêu ñi m


Vi n nh t C n nh t
3-5/7 1-3/1
152,171 tri u km 147,166 tr km
5 tri u km




Hình 2.19. Qu ñ o chuy n ñ ng c a Trái ð t quanh M t Tr i
Do chuy n ñ ng trên qu ñ o elíp, nên trong khi chuy n ñ ng có lúc Trái ð t
ñ n g n M t Tr i nh t g i là ñi m c n nh t, cách M t Tr i 147.166.480 km (vào ngày
1-3 tháng 1); lúc xa M t Tr i nh t là ñi m vi n nh t, cách M t Tr i 152.171.500 km
49
(vào ngày 3-5 tháng 7); kho ng cách trung bình 149.597.887,5 km. Vì v y, khi ñ ng
trên Trái ð t quan sát ta s th y khung M t Tr i l n nh t vào ñ u tháng 1 và nh nh t
nh ng ngày ñ u tháng 7. V n t c chuy n ñ ng trên qu ñ o thay ñ i, khi ñi m c n
nh t l c hút c a M t Tr i l n, nên v n t c tăng lên l n nh t, b ng 30,3 km/s; còn
vi n nh t ñi m, v n t c gi m xu ng nh nh t, b ng 29,3 km/s. V n t c trung bình
29,783 km/s hay 107.218 km/h.
M t ph ng ch a qu ñ o chuy n ñ ng c a Trái ð t g i là m t ph ng Hoàng
ñ o. M t ph ng Hoàng ñ o c t thiên c u theo m t ñư ng tròn l n g i là Hoàng ñ o.



Thiên c u


Hoàng ñ o




Qu ñ o
Trái ð t



M t ph ng Hoàng ñ o




Hình 2.20. Qu ñ o Trái ð t, m t ph ng Hoàng ñ o, Hoàng ñ o, thiên c u.
Trái ð t chuy n ñ ng quanh M t Tr i có chi u t Tây sang ðông, cùng chi u
t quay quanh tr c n u nhìn t B c thiên c c xu ng m t ph ng qu ñ o. Th i gian
Trái ð t chuy n ñ ng ñư c m t vòng trên qu ñ o h t 365 ngày 5 gi 48 phút 46 giây
(365,2422 ngày), th i gian này g i là năm Thiên văn.



M t ph ng xích ñ o

66o33’
M t ph ng Hoàng ñ o
o
23 27’




Hình 2.21. ð nghiêng c a tr c Trái ð t v i m t ph ng Hoàng ñ o


50
Trong khi chuy n ñ ng, m t ph ng xích ñ o Trái ð t nghiêng v i m t ph ng
Hoàng ñ o m t góc 23o 27'. Vì th , trong khi chuy n ñ ng trên qu ñ o tr c Trái ð t
luôn nghiêng v i m t ph ng Hoàng ñ o góc 66o33' và luôn gi nguyên phương, không
ñ i hư ng (tr c Trái ð t luôn gi phương song song v i chính nó) trong quá trình
chuy n ñ ng trên qu ñ o (th c ra n u quan sát trong m t th i gian dài thì v n có s
thay ñ i do hi n tư ng ti n ñ ng v i chu kỳ 26.000 năm, hi n nay thiên c c B c n m
r t g n sao B c c c, sau 13.000 năm n a sao Ch c N s là sao B c c c). Chuy n
ñ ng ñó g i là chuy n ñ ng t nh ti n c a Trái ð t quanh M t Tr i.
2.2.2.2. H qu c a v n ñ ng
- Chuy n ñ ng bi u ki n c a M t Tr i gi a hai chí tuy n
Trong khi chuy n ñ ng quanh M t Tr i tr c nghiêng c a Trái ð t luôn hư ng
v phía ngôi sao B c c c. Vì v y, có lúc n a bán c u B c ng v phía M t Tr i (22/3 -
22/9), có lúc n a bán c u Nam ng v phía M t Tr i (24/9 - 20/3).
Hàng năm vào ngày 21/3 (ngày Xuân phân), ánh sáng M t Tr i chi u th ng góc
vào xích ñ o, lúc ñó ñ ng xích ñ o ta th y M t Tr i n m ngay trên ñ nh ñ u vào
ñúng 12 gi trưa (thiên ñ nh). Sau ñó (22/3) M t Tr i chuy n ñ ng d n lên phía B c,
ñ n 22/6 (ngày H chí) M t Tr i chi u th ng góc lên vĩ ñ 23o27’ B c (chí tuy n B c).
T chí tuy n B c, M t Tr i l i chuy n ñ ng quay v xích ñ o, ñ n 23/9 (ngày Thu
phân) chi u th ng góc lên xích ñ o (0o). T 24/9 M t Tr i chuy n ñ ng xu ng Nam
bán c u và chi u th ng góc lên vĩ ñ 23o27’ Nam (chí tuy n Nam) vào ngày 22/12
(ngày ðông chí), sau ñó M t Tr i chuy n ñ ng quay tr l i xích ñ o vào ngày 21/3.


Qu ñ o elíp


Tiêu ñi m

Vi n nh t C n nh t
3-5/7 1-3/1
152,171 tri u km 147,166 tr km
5 tri u km




Hình 2.19. Qu ñ o chuy n ñ ng c a Trái ð t quanh M t Tr i
S chuy n ñ ng o giác c a M t Tr i trong m t năm gi a khu v c n i chí
tuy n g i là chuy n ñ ng bi u ki n c a M t Tr i (chuy n ñ ng nhìn th y nhưng không
có th c).
Như v y, trong m t năm ta th y t 22/3 ñ n 22/9 B c bán c u ng v phía M t
Tr i, t 24/9 ñ n 20/3 Nam bán c u ng v phía M t Tr i. Ngày 21/3 và 23/9 tr c Trái
51
ð t ñ ng th ng nên không quay bán c u nào v phía M t Tr i, ngày 22/6 tr c Trái ð t
B c bán c u nghiêng m nh nh t v phía M t Tr i; ngày 22/12 tr c Trái ð t Nam
Trái
bán c u l i nghiêng m nh nh t v phía M t Tr i.
nh
V i ñ c ñi m chuy n ñ ng này, ánh sáng M t Tr i ch chi u th ng góc xu ng
Tr
khu v c n i chí tuy n m i năm 2 l n, trên chí tuy n m i năm m t l n, t chí tuy n B c
và Nam tr v c c không có hi n tư ng chi u th ng góc và vùng ngoài chí tuy n
ùng
B c v c c B c su t năm ch th y M t Tr i phương Nam, còn vùng ngoài chí tuy n
òn
Nam v c c Nam su t năm l i th y M t Tr i phương B c. Chuy n ñ ng bi u ki n
còn
còn là nguyên nhân gây ra s thay ñ i nhi t ñ trên b m t Trái ð t trong năm (Hà
N i hai l n M t Tr i chi u th ng góc kho ng 25–26 tháng 5 và 18-19 tháng 7).
hai 19
- S thay ñ i các th i kỳ nóng - l nh trong năm
Nhi t c a b m t ñ t ph thu c vào góc nh p x và th i gian chi u sáng c
gian a
M t Tr i. Do tr c c a Trái ð t nghiêng trên m t ph ng Hoàng ñ o nên khi chuy
Tr n
ñ ng t nh ti n quanh M t Tr i có lúc n a c u B c ng v phía M t Tr i, lúc n a c u
Nam ng v phía M t Tr i t o nên s luân phiên các th i kỳ nóng, l nh hai n a c
kỳ u
B c, Nam.
T 22/3 ñ n 22/9, n a c u B c ng v phía M t Tr i nên có góc nh p x l n và
22/3 ên
th i gian chi u sáng dài (do M t Tr i chuy n ñ ng bi u ki n t xích ñ o v chí tuy n
Tr
B c r i l i v xích ñ o nên n a c u B c th y M t Tr i n m cao trên ñư ng chân tr i),
ên ên
ñây là th i kỳ nóng c a bán c u B c. Còn n a c u Nam th i kỳ này không có M t Tr i
ày
lên thiên ñ nh, góc nh p x nh (M t Tr i n m th p trên ñư ng chân tr i) nên ñây là
ng
th i kỳ l nh. T 24/9 ñ n 20/3 di n ra ngư c l i, bán c u Nam là th i kỳ nóng còn bán
kỳ
c u B c là th i kỳ l nh. Riêng khu v c xích ñ o góc t i c a M t Tr i thay ñ i không
Tr
ñáng k , nên s phân bi t th i kỳ nóng l nh không rõ ràng.
phân




Hình 2.23. V n ñ ng c a Trái ð t và các mùa trong năm
Trên qu ñ o c a Trái ð t có 2 v trí xuân phân (21/3) và thu phân (23/9) là
thu
m c ñánh d u th i kỳ nóng l nh trong năm.
ñánh
ð tính góc nh p x M t Tr i trong năm, ngư i ta s d ng công th c:
tính ta


52
Trư ng h p vĩ ñ φ c n tính góc nh p x M t Tr i l n hơn xích vĩ c a M t Tr i
(δ), φ ≥ δ:
hA = 90o - φA + δ (t i bán c u mùa h )
hB = 90o - φA - δ (t i bán c u mùa ñông)
Trư ng h p vĩ ñ φ c n tính góc nh p x M t Tr i nh hơn xích vĩ c a M t
Tr i (δ), φ ≤ δ:
hA = 90o + φA - δ (t i bán c u mùa h )
hB = 90o - φA - δ (t i bán c u mùa ñông)
- Hi n tư ng ngày ñêm dài ng n khác nhau
Trong khi chuy n ñ ng quanh M t Tr i, n u tr c Trái ð t th ng ñ ng thì ta s
có ñư ng vòng tròn phân chia sáng t i ñi qua ñ a tr c, ñi u này s làm cho th i gian
ngày và ñêm trên Trái ð t b t c ñâu (tr ñi m c c) có th i gian ngày và ñêm b ng
nhau (12 ti ng ngày và 12 ti ng ñêm).
Tuy nhiên, vì ñ a tr c Trái ð t nghiêng trong khi chuy n ñ ng quanh M t Tr i
nên vòng tròn phân chia sáng t i luôn thay ñ i. T 22/3 - 22/9 bán c u B c ng v phía
M t Tr i, tr c Trái ð t B c bán c u nghiêng h n v phía M t Tr i. Vòng tròn phân
chia sáng t i không trùng v i ñ a tr c, n m sau ñ a tr c B c nhưng l i n m trư c ñ a
tr c Nam, ngày bán c u B c dài hơn ngày bán c u Nam. ðây là th i gian bán c u
B c nghiêng v phía M t Tr i, nên v trí c a M t Tr i trên ñư ng chân tr i cao ñã làm
cho th i gian l n c a M t Tr i mu n, nhưng l i m c s m hơn (kéo dài th i gian chi u
sáng), hi n tư ng ñó làm cho th i gian ngày dài hơn th i gian ñêm. Th i gian ngày
càng kéo dài khi càng ñi v c c.




22/3 – 22/9 24/9 – 20/3




Hình 2.24. Di n tích chi u sáng theo th i kỳ trong năm
T 24/9 - 20/3 di n ra ngư c l i n a c u Nam. Khi bán c u Nam ng v phía
M t Tr i, nên bán c u Nam có ngày dài hơn bán c u B c. Th i gian ngày c a bán c u
Nam cũng dài hơn ñêm, càng ñi v c c Nam ngày càng dài.
Vào th i ñi m ngày h chí 22/6, M t Tr i lên thiên ñ nh t i chí tuy n B c lúc
12 gi trưa. Trong ngày này, t t c m i ñi m bán c u B c ñ u có ngày dài nh t trong
năm, còn vào ngày ñông chí 22/12 thì ngư c l i bán c u Nam.


53
khu v c xích ñ o, ngày - ñêm luôn luôn b ng nhau, t vòng c c B c
(66o33’B) v c c B c trong th i gian t 22/3 ñ n 22/9 là khu v c n m trư c vòng
phân chia sáng t i (m t Tr i luôn n m cao trên ñư ng chân tr i, ph n c c d t này ng
h n v phía M t Tr i) nên su t th i gian này ch có ngày không có ñêm (g i là ngày
ñ a c c), th i gian ngày kéo dài 186 ngày. Trong th i gian ñó, t 66o33’N v c c Nam
do n m hoàn toàn sau vòng sáng t i nên trong su t th i gian này ch có ñêm (g i là
ñêm ñ a c c). Thành ph Xanh Pêtecbua c a Nga kho ng 60oB, vào ngày 22/6 M t
Tr i l n lúc 21 gi 14 phút nhưng m i 2 gi 44 phút ñã m c, th i gian hoàng hôn l i
kéo dài nên ñúng n a ñêm v n sáng tr i ñ ñ vi t mà không c n ñèn, ngư i Nga g i
là “ðêm tr ng”.
Còn Nam bán c u ngư c l i, t 24/9 ñ n 20/3 vòng phân chia sáng t i n m
trư c ñ a tr c nên trong th i gian này t 66o33’ v c c Nam ch có ngày, th i gian
ngày kéo dài 179 ngày (s ngày bán c u B c nhi u t i 186 ngày là do th i gian t
22/3 – 22/9 Trái ð t chuy n ñ ng trên qu ñ o khu v c g n ñi m vi n nh t, s c hút
M t Tr i gi m nên v n t c chuy n ñ ng gi m làm kéo dài s ngày. Còn bán c u
Nam ch có 179 ngày, là vì th i gian t 24/9 – 20/3 Trái ð t chuy n ñ ng trên qu ñ o
khu v c g n ñi m c n nh t, s c hút M t Tr i l n làm cho v n t c tăng lên nên ch
chuy n ñ ng trong t ng ñó ngày). Trong lúc này, t vòng c c B c tr v c c b c do
n m sau vòng phân chia sáng t i nên ch có ñêm.




Ngày 21/3 Ngày 22/6 Ngày 23/9 Ngày 22/12
Hình 2.25. Di n tích ñư c chi u sáng vào các ngày phân và ngày chí
B ng 2.5. Th i gian ngày dài nh t trong năm trên các vĩ ñ n a c u B c và
Nam vào ngày 22/6.
Th i gian ngày dài nh t Th i gian ngày dài nh t
Vĩ ñ
n ac uB c n a c u Nam
66o33’ 24h 0 phút 0h 0 phút
65o 21h 09 phút 2h 51 phút
60o 18h 30 phút 5h 30 phút
50o 16h 08 phút 7h 42 phút
40o 14h 51 phút 9h 09 phút
30o 13h 56phút 10h 04 phút
20o 13h 13 phút 10h 47 phút
10o 12h 35 phút 11h 25 phút
0o 12h 0 phút 12h 0 phút
54
B ng 2.6. S ngày ho c ñêm dài 24 gi các vĩ ñ t vòng c c tr lên
90o 85o 80o 75o 70o
N ac uB c N a c u Nam
S ngày có 24 gi 186 161 134 103 65 S ngày có 24
toàn ngày gi toàn ñêm
S ngày có 24 gi 179 153 127 97 60 S ngày có 24
toàn ñêm gi toàn ngày
Cách tính ngày ñêm như trên là tính v phương di n thiên văn, nghĩa là xem
ban ngày là th i gian M t Tr i trên ñư ng chân tr i, còn ban ñêm là th i gian M t
Tr i dư i ñư ng chân tr i. Trong th c t có s bi n ñ ng. Vì bao quanh m t ñ t là
các l p khí quy n song song, nó có tác d ng khúc x ánh sáng M t Tr i, nên M t Tr i
trư c khi m c và sau khi l n m t th i gian v n khúc x ánh sáng ñ n m t ñ t, làm cho
m t ñ t sáng trư c khi M t Tr i m c và chưa t i ngay sau khi M t Tr i l n. Vì v y, so
v i ngày theo thiên văn thì ngày th c t thư ng dài hơn và ñêm ng n hơn. Ch ng h n,
t i xích ñ o ngày theo thiên văn là 12 gi nhưng ngày th c t dài g n 12 gi 5 phút;
ñêm g n 11 gi 55 phút. V trí có ngày ñ a c c và ñêm ñ a c c trong th c t cũng có
thay ñ i so v i lý thuy t và thu n túy thiên văn, ngày ñ a c c b t ñ u t vĩ tuy n
65o59’; ñêm ñ a c c b t ñ u t vĩ tuy n 67o7’. Th i gian ñêm ñ a c c cũng không ph i
là t i h t m y tháng li n, mà c 24 gi l i có ánh bình minh và hoàng hôn liên ti p
nhau m t th i gian ng n, càng g n c c thì th i gian ngày càng ng n l i và ánh sáng
càng y u. T vĩ ñ 85o s không còn hi n tư ng ñó n a, ch còn l i ñêm t i su t 24
gi .
- Các vành ñai nhi t trên Trái ð t
Do tr c Trái ð t nghiêng trên m t ph ng qu ñ o (66o 33'), nên quanh năm M t
Tr i ch chi u th ng góc xu ng khu v c n i chí tuy n (23o27’B - 23o27’N) làm cho
khu v c này nh n ñư c năng lư ng M t Tr i l n nh t, nóng quanh năm g i là ñ i
nóng hay nhi t ñ i; khu v c ngo i chí tuy n ñ n vòng c c (23o27’– 66o33’) c a m i
bán c u không có hi n tư ng M t Tr i chi u th ng góc, góc chi u ch ch nên nh n
ñư c lư ng nhi t trung bình, khí h u mát m , ôn hòa g i là ñ i ôn hòa hay ôn ñ i;
vùng t vòng c c B c và Nam ñ n c c B c và Nam (66o33’– 90o), nh n ñư c lư ng
nhi t c a M t Tr i nh nh t nên l nh giá quanh năm g i là vành ñai hàn ñ i hay ñ i
l nh. S phân chia này ch căn c vào m t nhân t là s phân b b c x M t Tr i, nên
ch có giá tr v m t lý thuy t. D a vào ñư ng ñ ng nhi t hàng năm ñ phân chia có:

Vµnh ®ai l¹nh 0
10 C
600B
60
Vaønh ñai oân hoaø
Vòng ñai l nh 300B
200C
Vòng ñai Vaønh ñai noùng
ôn hòa
200C
300N
Vòng ñai nóng

Vaønh ñai oân hoaø
600N
a b 100C
Vµnh ®ai l¹nh


Hình 2.26. Vành ñai nhi t theo vĩ ñ (a) và theo ñư ng ñ ng nhi t (b)
55
+ Vành ñai nóng: gi i h n b i ñư ng ñ ng nhi t hàng năm + 20o m i bán c u
+ Vành ñai ôn hòa: n m gi a ñư ng ñ ng nhi t hàng năm + 20 và + 10o.
o


+ Vành ñai l nh n m gi a ñư ng ñ ng nhi t +10o và 0o
+ Vành ñai băng giá vĩnh vi n, nhi t ñ trung bình 0o.
- Cách tính l ch và các lo i l ch
ð tính toán th i gian, con ngư i C ñ i ñã d a vào thiên văn ñ làm l ch, ñ n
nay bi t ñư c 3 lo i l ch: âm l ch, dương l ch và âm - dương l ch.
• Âm l ch: Là lo i l ch c c a ngư i Xume, ti n thân c a ngư i Babilon. H căn
c vào v n ñ ng c a M t Trăng quanh Trái ð t ñ tính năm, tháng. Vì m i chu kỳ
trăng ch có 29,5 ngày, nên h quy ư c m i năm có 12 tháng: tháng l (1,3,5,7,9,11)
có 30 ngày, tháng ch n (2,4,6,8,10,12) có 29 ngày, như v y m t năm có 354 ngày.
Lo i l ch này ñư c làm ra b i nh ng ngư i làm ngh chăn nuôi, ít ph thu c vào th i
ti t nên l ch này ñã không phù h p v i hi n tư ng th i ti t c a t nhiên.
• Dương l ch: ðư c ngư i Ai C p s d ng t th i c ñ i, dương l ch căn c ch
y u vào s v n ñ ng c a Trái ð t quanh M t Tr i ñ tính năm, tháng.
Trái ð t v n ñ ng quanh M t Tr i m t vòng m t 365 ngày 5 gi 48 phút 46
giây, th i gian này là năm th t g i là năm thiên văn. Nhưng ñ ti n cho vi c làm l ch,
ngư i ta ch l y ch n 365 ngày, g i là năm l ch. ðó là dương l ch.
N u l y tròn 365 ngày làm m t năm l ch thì năm l ch s ng n hơn năm thiên
văn kho ng 1/4 ngày, c 4 năm m t g n 1 ngày. Như v y, sau m t s năm l ch s
không ñúng v i bi u hi n c a th i ti t và khí h u. Năm 45 sau Công nguyên, Hoàng
ñ La Mã là Giun Xêda (Jules César) ñã giao cho Sossigène s a l i dương l ch cũ La
Mã, b ng cách c sau 3 năm (ñ n năm th tư) l i có m t năm nhu n có thêm 1 ngày,
năm nhu n có 366 ngày. Năm ñó g i là năm nhu n. Năm nhu n ñư c quy ñ nh là năm
mà con s c a năm chia h t cho 4 (ví d : 2004, 2008, 2012). Xêda cũng quy ñ nh m i
năm có 12 tháng, tháng l (1,3,5,7,9,11) có 31, tháng ch n 30 ngày, tháng 2 có 29 ngày
(do Xêda c t b t 1 ngày cho vào tháng 7 là tháng sinh c a ông). L ch ñó g i là l ch
Juli. Sau Xêda, hoàng ñ Ôgust (Augustus) l i c t m t ngày c a tháng 2 thêm vào
tháng sinh c a mình là tháng 8. S dĩ rút b t các ngày c a tháng 2 là vì ñây là tháng x
t i nhân t hình. ð ng th i s a các tháng 9 và 11 t 31 ngày ch còn 30 ngày, thay cho
các tháng 10 và 12 t 30 ngày lên 31 ngày. Năm nhu n tháng 2 có 29 ngày. V i cách
tính này thì m i năm th t ch m hơn năm l ch là 11 phút 14 giây, sau 384 năm l ch
ch m m t 3 ngày.
Năm 325 l ch này ñư c s a l i, nhưng ñ n 1582 l ch này ñã ch m m t 10 ngày,
Giáo hoàng Grêgoa XIII (Grégoire) lúc y ñã quy t ñ nh b 10 ngày sai (ñ i ngày
5/10/1582 lên 15/10/1852) k t năm 325 sau công nguyên cho phù h p v i l ph c
sinh vào ngày 21/3 và t ñó c 100 l n nhu n trong 400 năm l i b ñi 3 ngày. Nh ng
năm nhu n b b là nh ng năm cu i th k mà con s hàng trăm không chia ch n cho
4 như: 1700, 1800, 1900...(17, 18, 19 không chia ch n cho 4).

56
Năm nhu n ñư c quy ñ nh là năm mà con s c a năm chia h t cho 4, nh ng
năm ch a s nguyên th k thì ph i chia h t cho 400. (Ví d : các năm 1700,1800,1900
không có nhu n vì không chia ch n cho 400, nh ng năm nhu n là 1600, 2000, 2400).
L ch này g i là l ch Grêgoa hi n th gi i v n s d ng. V i cách tính này, l ch chúng ta
ñang s d ng s còn ñúng trong m t th i gian dài n a.
B ng 2.7. Các tháng, ngày c a dương l ch
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Tháng
31 28 31 30 31 30 31 31 30 31 30 31
Ngày
• Âm - dương l ch: ðư c xây d ng trên cơ s c 2 v n ñ ng c a M t Trăng
quanh Trái ð t và Trái ð t quanh M t Tr i. M t năm âm dương l ch cũng có 12
tháng, m i tháng có 29 ho c 30 ngày theo chu kỳ v n ñ ng c a M t Trăng quanh Trái
ð t là 29,5 ngày. Cho nên m i năm Âm dương l ch ch có 354 ho c 355 ngày ng n
hơn dương l ch 10 ngày. ð ñ m b o s hài hòa phù h p gi a ñ dài c a âm l ch và
dương l ch, cũng như s phù h p c a th i ti t và khí h u, ngư i ta ñã ñ t ra l ch nhu n.
C kho ng 3 năm l i có m t năm nhu n 13 tháng, năm nhu n ñư c tính là l y năm
dương l ch chia cho 19, n u s dư là m t trong các s 0, 3, 6, 9, 11, 14, 17 thì ñó là
năm nhu n.
Vì âm - dương l ch ñư c tính toán d a vào chu kỳ v n ñ ng c a M t Trăng
quanh Trái ð t ñ phân chia các tháng, nên nó sai v i chu kỳ chuy n ñ ng c a Trái
ð t quanh M t Tr i m i năm kho ng 10 ngày. M c dù c 3 năm ñã có 1 tháng nhu n,
nhưng có năm l ch v n sai v i chu kỳ chuy n ñ ng c a Trái ð t t i 20 ngày. Do ñó
các mùa c a th i ti t không tu n hoàn như dương l ch, n u căn c vào vào âm – dương
l ch ñ làm nông nghi p s không phù h p, nên c n s d ng dương l ch.
Hi n nay bên c nh dương l ch, nư c ta v n s d ng âm - dương l ch (quen g i
là âm l ch) vì âm - dương l ch g n li n v i nhi u phong t c t p quán c a nhân dân ta.
- Cách tính mùa và các mùa trong năm
Do M t Tr i chuy n ñ ng bi u ki n trên Trái ð t trong khu v c n i chí tuy n,
nên có s phân b và h p th năng lư ng M t Tr i khác nhau trong m t năm, ñ c
ñi m ñó ñã sinh ra mùa.
n a bán c u B c:
• Mùa xuân t 21- 3 ñ n 22 - 6, lúc này M t Tr i b t ñ u chuy n ñ ng bi u ki n
t xích ñ o lên chí tuy n B c. Lư ng nhi t M t Tr i b t ñ u tăng lên, th i gian chi u
sáng dài ra, nhưng do v a tr i qua mùa ñông nên b t a nhi t m nh, m t ñ t còn l nh,
nên lư ng nhi t b c x c a M t Tr i làm cho nhi t ñ chưa tăng cao, th i ti t m áp,
ôn hòa.
• Mùa h t 22 - 6 ñ n 23 – 9, lúc này M t Tr i chuy n ñ ng bi u ki n t chí
tuy n B c v xích ñ o. M t ñ t và c trong không khí ñã tích lũy ñư c nhi t l n trong
mùa xuân, nhưng l i ñư c nh n thêm b c x l n, nhi t ñ m t ñ t và không khí tăng
cao nên th i ti t nóng n c.
57
• Mùa thu t 23 - 9 ñ n 22 – 12, lúc này M t Tr i chuy n ñ ng bi u ki n xu ng
chí tuy n Nam, tuy không nh n ñư c b c x M t Tr i l n nhưng lư ng nhi t tích tr
trong mùa h còn cao. Vì v y, lư ng nhi t gi m d n, th i ti t mát m .
• Mùa ñông t 22 - 12 ñ n 21- 3, M t Tr i ti p t c chuy n ñ ng bi u ki n
Nam bán c u, b m t ñ t và khí quy n ñã b gi m nhi t trong mùa thu nay ti p t c m t
nhi t, nên nhi t ñ B c bán c u xu ng th p nh t th i ti t l nh giá.
n a bán c u Nam, bi u hi n mùa hoàn toàn ngư c l i. Lúc bán c u B c là
mùa xuân – bán c u nam là mùa thu, bán c u B c mùa h - bán c u Nam mùa ñông,
bán c u B c mùa thu – bán c u Nam mùa xuân, bán c u B c mùa ñông – bán c u Nam
mùa h .
S bi u hi n mùa ch rõ r t vùng ôn ñ i, nh ng nư c n m trong khu v c n i
chí tuy n và ngoài vòng c c B c và Nam bi u hi n mùa không hoàn toàn rõ r t.
Nư c ta n m trong khu v c n i chí tuy n nên bi u hi n mùa không rõ r t.
Cách tính mùa này ch phù h p v i vùng có khí h u ôn ñ i, các nư c vùng ôn
ñ i s phân hóa khí h u ra 4 mùa rõ r t và
phù h p theo dương l ch.
* Theo l ch phương ðông, khu v c
n m trong n i chí tuy n cách tính mùa có
khác. Khi 4 ngày chính (xuân phân, h chí,
thu phân, ñông chí) ñó là ngày gi a mùa c a
4 mùa. Còn cách tính mùa là:
+ Mùa xuân: t 5/2 l p xuân ñ n 6/5
+ Mùa h : t 6/5 l p h ñ n 8/8
Hình 2.27. Phân chia mùa theo dương lich
+ Mùa thu: t 8/8 l p thu ñ n 8/11 và âm dương l ch bán c u B c
+ Mùa ñông: t 8/11 l p ñông ñ n 5/2.
* Trong th c t ngư i ta còn chia ra các mùa: mùa khí h u (mùa nóng, mùa
l nh, mùa mưa, mùa khô), mùa th y văn (mùa lũ, mùa c n), mùa nông nghi p (theo
th i v : v chiêm, v mùa)...
2.2.3. S v n ñ ng c a h th ng Trái ð t – M t Trăng và các h qu
2.2.3.1. ð c ñi m M t Trăng và v n ñ ng c a nó
M t Trăng là v tinh t nhiên duy nh t quay quanh Trái ð t, kho ng cách trung
bình t M t Trăng ñ n Trái ð t là 384.403 km. Kh i lư ng c a nó ch b ng 1/81,5 l n
kh i lư ng Trái ð t; kích thư c nh , di n b m t tích nh , b ng 3,793x107 km² (ch
b ng 0,074 Trái ð t). ðư ng kính 3.476,2 km (b ng 0,273 Trái ð t); l c h p d n t i
b m t M t Trăng b ng 17% l c h p d n trên b m t Trái ð t, cho nên khi con ngư i
lên m t trăng tr ng lư ng gi m ñi ch còn 1/6 l n (trên Trái ð t nh y cao ñư c 2,42
mét thì trên M t Trăng ta có th nh y cao 9 mét). Không có khí quy n, không có bình

58
minh và hoàng hôn. Ban ngày trên M t Trăng nhi t ñ trung bình là 107°C, còn ban
ñêm nhi t ñ là -153 °C.
B m t c c kỳ xù xì, l i lõm do s phát tri n c a các ñ nh núi và r t nhi u h
thiên th ch, t o nên m t t i sáng. T i là ñ ng b ng có d ng hơi tròn chi m 1/3 di n
tích, sáng là núi non, ph n nhìn th y có kho ng 25.000 trái núi ch y d c theo b ñ ng
b ng.
M t Trăng chuy n ñ ng quanh Trái ð t trên qu ñ o hình elíp g n tròn có ñ
dài 2.413.402 km, kho ng cách trung bình gi a M t Trăng và Trái ð t là 384.403 km
(v i c n ñi m 363.104 km, vi n ñi m 405.696 km) và ñ l ch tâm trung bình 0,0554.
M t ph ng qu ñ o c a M t Trăng quay quanh Trái ð t n m nghiêng so v i m t
ph ng qu ñ o c a Trái ð t quay quanh M t Tr i trung bình 5°9′.




Ph n nhìn th y ñư c t Trái ð t Ph n không nhìn th y ñư c t Trái ð t

Hình 2.28. B m t M t Trăng ph n nhìn th y và không nhìn th y.
Chu kỳ qu ñ o th c c a M t Trăng quay quanh Trái ð t kho ng 27,321 ngày
(27 ngày 7 gi 43,2 phút). Tuy nhiên, do trong khi M t Trăng chuy n ñ ng quanh Trái
ð t thì Trái ð t cũng ñang chuy n ñ ng quanh
M t Tr i cùng chi u. Vì v y, chu kỳ ñ M t
Trăng quay v pha cũ h t 29,530588 ngày (29
ngày 12 gi 44,0 phút) thư ng l y tròn 29,5
ngày, tương ng v i m t chu kỳ tu n trăng (n u
ta quan sát t pha Trăng non này ñ n pha trăng
non sau). Th i gian ñó g i là tháng M t Trăng
hay Tháng vũ tr , ñư ng ñi g i là B ch ñ o.
T c ñ trung bình trên qu ñ o là 3660 km/h.
M t Trăng quay quanh tr c m t vòng h t
kho ng 27,321 ngày ñúng b ng th i gian quay
m t vòng trên qu ñ o, nên m t tháng ch có
Hình 2.29. H va ch m Daedalus b
m t ngày ñêm. Chi u quay quanh tr c, quanh m t không nhìn th y c a M t Trăng
Trái ð t cùng chi u t Tây sang ðông. Vì v y,
59
t trên Trái ð t ch luôn luôn quan sát ñư c m t n a M t Trăng hư ng v Trái ð t.
Di n tích quan sát ñư c cũng ch ñư c m t n a, nhưng n u quan sát m t chu kỳ tu n
trăng s nhìn th y ñư c kho ng 60% di n tích b m t.
Trong khi chuy n ñ ng quanh Trái ð t, do tương quan v kh i lư ng c a hai
thiên th nên Trái ð t và M t Trăng có tâm quay chung, tâm này n m cách tâm Trái
ð t kho ng 0,73 bán kính Trái ð t (≈ 2/3 R Trái ð t).




a b


Hình 2.30. Qu ñ o elíp c a M t Trăng (a), tr c nghiêng trên qu ñ o (b)
2.2.3.2. H qu c a v n ñ ng
- Tu n trăng
M t Trăng là m t qu c u 3
tròn, m t thiên th không t phát
2
4
sáng. Ánh sáng mà ta nhìn th y là
nh s ph n chi u ánh sáng M t
Tr i. Như v y, khi ph n M t
Trăng ñư c chi u sáng quay v 5 1
phía chúng ta thì ta m i nhìn th y
Trăng. Song ph n nhìn th y này
luôn thay ñ i, có lúc tròn lúc
khuy t. S thay ñ i tu n hoàn này
8
6
trong m t tháng âm - dương l ch
7
chính là các tu n trăng. V y, tu n
trăng là chu kỳ bi n ñ i các pha
Hình 2.31. Chu kỳ tu n Trăng
nhìn th y Trăng.


Nguyên nhân t o nên tu n trăng là do Trái ð t chuy n ñ ng quanh M t Tr i,
còn M t Trăng l i chuy n ñ ng quanh Trái ð t, nên v trí tương ñ i c a M t Trăng ñ i
v i M t Tr i và Trái ð t có s thay ñ i theo chu kỳ.
Ngày ñ u và cu i tháng âm l ch, M t Trăng v trí giao h i (n m gi a M t Tr i
và Trái ð t), phía M t Trăng ñư c M t Tr i chi u sáng quay v phía M t Tr i, n a t i
quay v phía Trái ð t, lúc ñó ta không nhìn th y Trăng, còn g i là ngày sóc (v trí 1).
Qua ngày ñ u tháng, Trăng ch ch m t chút so v i M t Tr i, do ñó ch có m t ph n
60
ñư c chi u sáng có hình lư i li m ta có th th y ñư c, ñó là trăng non (v trí 2). M t
Trăng chuy n ñ ng ñ n v trí vuông góc v i ñư ng n i tâm Trái ð t và tâm M t Tr i,
nó quay m t n a ph n ñư c M t Tr i chi u sáng v phía Trái ð t, ta nhìn th y Trăng
có hình bán nguy t, ñó là trăng thư ng huy n (v trí 3). Vào gi a tháng âm l ch, M t
Trăng, M t Tr i v trí xung ñ i, n a M t Trăng ñư c r i sáng quay v phía Trái
ð t, ta th y Trăng tròn (Trăng r m), còn g i là ngày v ng (v trí 5). Qua ngày
Trăng r m, M t Trăng ti p t c chuy n ñ ng ñ n v trí vuông góc v i ñư ng n i tâm
Trái ð t và tâm M t Tr i, ta l i th y Trăng bán nguy t ñó là Trăng h huy n (v trí 7).
Trăng l i ti p t c chuy n ñ ng ñ n v trí M t Tr i chi u ch ch, ta nhìn th y trăng lư i
li m nh d n (v trí 8) t i cu i tháng l i không có Trăng (quay v v trí 1).
- Hi n tư ng Nh t th c




Nh t th c không toàn ph n




Nh t th c toàn ph n




Hình 2.32. Hi n tư ng Nh t th c
Nh t th c là hi n tư ng M t Tr i b M t Trăng che khu t. Khi M t Trăng ñi
vào gi a M t Tr i và Trái ð t (v trí giao h i), 3 thiên th này n m th ng hàng v i
nhau. M t Trăng che ánh sáng M t Tr i lên Trái ð t và bóng M t Trăng in m t vòng
t i trên M t Tr i. Trên Trái ð t lúc này ta s nhìn th y m t khu v c mà bóng M t
Trăng che g n như t i h n, ñó là khu v c có nh t th c toàn ph n, khu v c không che
t i h n có bóng t i m là khu v c nh t th c không toàn ph n. Nh t th c ch x y ra vào
kỳ không trăng (ngày sóc, ñ u ho c cu i tháng âm – dương l ch) và vào ban ngày
Trong khi chuy n ñ ng quanh Trái ð t, n u m t ph ng ch a qu ñ o chuy n
ñ ng c a M t Trăng trùng v i m t ph ng ch a qu ñ o Trái ð t, thì tháng nào ta cũng
nhìn th y nh t th c và nguy t th c. Tuy nhiên, do hai m t ph ng này nghiêng v i nhau
nên ch khi nào c ba thiên th n m trên ti t tuy n m i x y ra nh t th c. Theo tính toán
m t năm ít nh t có 2 l n nh t th c và nhi u nh t là 4 l n. Nh t th c toàn ph n t i
m t ñi m thư ng có chu kỳ kho ng 200 - 300 năm m t l n.
Do kho ng cách M t Tr i xa Trái ð t, khung M t Trăng nh ch che m t
ph n trung tâm M t Tr i khi ñi vào chính gi a, do ñó còn nhìn th y mép ngoài c a
M t Tr i, ñó là nh t th c vòng. Tùy theo v trí trên Trái ð t mà có th quan sát th y
61
nh t th c hay không, th y nh t th c che bao nhiêu ph n trăm M t Tr i, toàn ph n hay
không toàn ph n.
- Nguy t th c
Nguy t th c là hi n tư ng M t Trăng ñi vào vùng bóng t i c a Trái ð t. Trong
khi chuy n ñ ng quanh Trái ð t, có lúc ba thiên này ñ ng th ng hàng v i Trái ð t
n m gi a M t Tr i và M t Trăng (v trí xung ñ i), M t Trăng b bóng c a Trái ð t che
khu t.
Nguy t th c x y ra vào kho ng ngày r m âm l ch (ngày v ng). Do kích thư c
c a M t Trăng nh hơn Trái ð t r t nhi u, nên cái bóng c a Trái ð t che khu t ngay
M t Trăng khi ñi vào bóng t i. Do ñó nguy t th c ñư c th y ñ ng th i và gi ng nhau
ñ i v i các khu v c trên m t ñ t ñang nhìn th y Trăng. M t khác, do bóng t i c a Trái
ð t ( c ly qu ñ o c a M t Trăng) có ñư ng kính khá l n, nên M t Trăng vư t qua
bóng t i này m t th i gian dài hơn, có th m t 1 gi .




Hình 2.33. Hi n tư ng nguy t th c
Nguy t th c x y ra nhi u nh t là 2 l n trong m t năm. Khi phát sinh nguy t th c, n u
m t ph n c a M t Trăng ñi vào bóng t i c a Trái ð t thì ñó là nguy t th c m t ph n,
còn khi toàn b M t Trăng b bóng t i c a Trái ð t che khu t thì g i là nguy t th c
toàn ph n.



Nguy t th c
m t ph n




Nguy t th c
toàn ph n




Hình 2.34. Nguy t th c m t ph n và toàn ph n
62
- Hi n tư ng sóng tri u trên Trái ð t
Do Trái ð t và M t Trăng ñ u quay xung quanh tâm chung c a h th ng, nên
ñã sinh ra l c li tâm, l c này ñ ng ñ u kh p m i ñi m trên Trái ð t và có hư ng
ngư c v phía M t Trăng, tâm Trái ð t s c ly tâm cân b ng v i l c hút. Ngoài ra
M t Trăng cũng t o ra m t l c hút tác ñ ng lên b m t Trái ð t, tác ñ ng qua l i gi a
l c hút c a M t Trăng và l c li tâm ñó sinh ra sóng tri u làm cho v t ch t trên Trái ð t
(c v Trái ð t, bao manti và có th c nhân Trái ð t) có xu hư ng dâng cao c 2
phía, phía M t Trăng và phía ñ i di n. Hi n tư ng sóng tri u th hi n rõ nh t b m t
nư c các ñ i dương nên g i là th y tri u.

C
Vòng tri u lên



B
A



M t Trăng
Trái ð t
D




Hình 2.35. L c th y tri u trên Trái ð t

phía n a Trái ð t hư ng v M t Trăng (A), l c hút c a M t Trăng l n hơn
l c li tâm, còn phía n a không hư ng v M t Trăng (B) l c li tâm l n hơn l c hút.
T i A, vì g n M t Trăng nh t nên l c hút l n nh t, do ñó tri u lên cao nh t (nư c
C và D d n t i). T i B, l c li tâm l n hơn l c hút, nên th y tri u cũng lên cao (tri u
lên).
Trái ð t t quay quanh tr c m t vòng trong m t ngày ñêm, vì th b t c ñi m
nào trên Trái ð t cũng có hai l n tri u lên và hai l n tri u xu ng v i chu kỳ 24 gi 50
phút. S kéo dài thêm 50 phút là do hư ng v n ñ ng c a M t Trăng xung quanh Trái
ð t trùng v i hư ng t quay c a Trái ð t quanh tr c, nên ñ quay v ñúng v trí ñ u
hư ng v M t Trăng ph i m t thêm kho ng th i gian ñó.
Kh i lư ng c a M t Tr i r t l n so v i M t Trăng, nhưng vì M t Tr i xa Trái
ð t nên s c hút c a M t Tr i ñ i v i Trái ð t ch b ng 1/2,17 l n s c hút c a M t
Trăng. Tuy v y, s c hút c a M t Tr i cũng góp ph n làm tăng th y tri u. Th y tri u
lên cao nh t khi M t Tr i, M t Trăng và Trái ð t th ng hàng, l c hút c a M t Trăng
ñư c b sung thêm l c hút c a M t Tr i làm cho th y tri u lên cao (ngày sóc). Khi ba
thiên th ñó th ng hàng nhưng Trái ð t gi a (ngày trăng tròn hay ngày v ng) thì
M t Trăng và M t Tr i ñ u hút nư c v phía mình (tuy không cùng hư ng) song nư c
tri u cũng lên cao.
63
Hình 2.36. V trí c a M t Trăng và m c tri u lên


Th y tri u nh (nư c kém) nh ng lúc M t Tr i, Trái ð t và M t Trăng v trí
vuông góc v i nhau. Nh ng lúc M t Tr i, Trái ð t và M t Trăng v trí vuông góc
v i nhau (thư ng huy n ho c h huy n) thì hai s c hút c a M t Trăng và M t Tr i
phân tán theo hai hư ng vuông góc v i nhau, do ñó nư c tri u lên và xu ng ít nh t, ñó
là hai l n th y tri u nh (nư c kém).
Trong m t tháng âm l ch có hai l n nư c cư ng cách nhau n a tháng, hai l n
nư c nh cũng cách nhau n a tháng. Gi a nh ng l n tri u cư ng và tri u nh m c
nư c tri u lên m c trung bình.
Th c t , th y tri u di n ra ph c t p và không hoàn toàn ñúng v i th i gian nói
trên, vì các ñ a phương có ñ a hình b bi n khác nhau, ñáy bi n nông sâu khác nhau,
th tích nư c bi n khác nhau và có nh ng sóng dao ñ ng khác nhau. Vì th , nh ng
khu v c có hai l n tri u lên và hai l n tri u xu ng trong m t ngày ñ u ñ n ñúng quy
lu t, ñư c g i là bán nh t tri u; nh ng nơi lên xu ng không ñ u ñ n hai l n trong ngày
g i là bán nh t tri u không ñ u; nh ng nơi m t ngày ch có m t l n tri u lên và m t
l n tri u xu ng g i là nh t tri u, n u không ñ u g i là nh t tri u không ñ u.
Hi n tư ng sóng tri u có th gây nên s gi m d n v n t c t quay c a Trái ð t.
H qu này do m t ph n năng lư ng c a Trái ð t ph i tiêu phí vào vi c ch ng l i s c
ma sát c a th y tri u và sóng tri u ngư c. Có ý ki n cho r ng vào ñ i Thái C , m t
ngày ñêm trên Trái ð t có l ch kho ng 20 gi .
* Theo ñ nh lu t v n v t h p d n c a Niutơn, l c h p d n (F) tâm Trái ð t là:
M.m
F0 =
(60.R)2
Trong ñó: M: kh i lư ng Trái ð t; m: kh i lư ng M t Trăng; 60R: kho ng cách
t tâm Trái ð t ñ n tâm M t Trăng; R: bán kính Trái ð t




64
Hình 2.37. Kho ng cách Trái ð t – M t Trăng
T i các ñi m A và B (n m trên ñư ng th ng n i tâm Trái ð t và tâm M t
M.m M.m
Trăng) l c h p d n s là: FA = FB =
2
(61.R)2
(59.R)
T ñây suy ra FA > FB.




65
CÂU H I ÔN T P CHƯƠNG 2
1. Nh ng b ng ch ng nào ñ các Nhà ñ a lý trư c ñây quy k t v hình d ng c u
c a Trái ð t?
2. Cơ s khoa h c nào ñ k t lu n Trái ð t không ph i là hình c u hoàn h o?
3. Hình d ng và kích thư c c a Trái ð t ñã gây ra nh ng h qu ñ a lý và ñ a
v t lý nào?
4. N u Trái ð t có hình d ng nh hơn ho c l n hơn, thì các ñi u ki n ñ a lý trên
Trái ð t s có nh ng ñ c ñi m gì.
5. Thí nghi m con l c c a Phucô có ý nghĩa như th nào ñ i v i Khoa h c ñ a
lí?
6. T i sao Trái ð t có th v n ñ ng ñư c? Ch ng minh Trái ð t t quay b ng
s v n ñ ng c a các thiên th khác.
7. Nh ng h qu c a hi n tư ng t quay quanh tr c và quay quanh M t Tr i
8. T i sao ph i b sung ngày nhu n trong dương l ch và tháng nhu n trong âm –
dương l ch?
9. Nguyên nhân và ñ c ñi m c a các mùa trong năm.
10. T i sao ch nhìn th y ñư c m t b m t c a M t Trăng? S s ng có th t n
t i trên M t Trăng không?
11. V n ñ ng c a M t Trăng gây ra nh ng h qu gì trên Trái ð t?
N I DUNG TH O LU N
N i dung 1: Hình d ng, kích thư c, kh i lư ng c a Trái ð t là m t trong
nh ng y u t quy t ñ nh s phát sinh, phát tri n và t n t i s s ng trên Trái ð t.
N i dung 2: Trái ð t là hành tinh ñ c bi t nh t trong H M t Tr i nên nó phát
sinh s s ng.




66
Chương 3. C U TRÚC BÊN TRONG VÀ M T S ð C ðI M
C A TRÁI ð T
3.1. C u trúc các l p bên trong c a Trái ð t
D ng kh i c u nên Trái ð t có c u trúc v t ch t g m nh ng l p ñ ng tâm
(quy n) bên trong, cũng như bên ngoài l p v : bên ngoài g m 2 l p khí quy n
và nư c; bên trong g m 3 l p: v - bao manti - nhân.




Hình 3.1. C u trúc bên trong Trái ð t
3.1.1. V Trái ð t
V Trái ð t là l p ngoài cùng c a Trái ð t, c u t o b i các lo i ñá khác nhau
(th ch quy n). Chi u dày trung bình c a l p v Trái ð t kho ng t 5 – 70 km, v i hai
ki u chính là ki u v l c ñ a và ki u v ñ i dương.
- V ki u l c ñ a: V ki u l c ñ a trung bình dày 30 ñ n 40 km, mi n núi có
th t i 70 ñ n 80 km, t tr ng trung bình kho ng 2,7g/cm3, c u t o g m 3 l p:
+ Trên cùng là l p tr m tích dày t 3 – 20 km, do các ñá tr m tích t o thành,
c u t o b i các v t li u v n b nén ch t. Tuy nhiên, m t s nơi trên l c ñ a, l p tr m
tích hoàn toàn v ng m t.
+ Dư i l p tr m tích là l p granit dày 10 – 15 km, do các lo i ñá nh tương t
như granit t o thành.
+ Dư i l p granit ñ n l p badan dày t 15 – 35 km, do các lo i ñá n ng tương
t ñá badan t o thành.
- V ki u ñ i dương: V ki u ñ i dương dày kho ng 6 – 15 km, t tr ng trung
bình là 3g/cm3, c u t o g m 3 l p:
67
+ Trên cùng là l p tr m tích bi n m ng (dày dư i 1 km).
+ Dư i l p tr m tích ñ n l p badan dày 1 - 2,5 km.
+ Dư i l p badan là l p gabrô dày kho ng 5 km.
Thành ph n v t ch t c a l p v g m h u h t các nguyên t có trong b ng tu n
hoàn c a Menñêlêép. Trong ñó thành ph n oxy ch y u và silic và nhôm, nên v Trái
ð t còn g i là quy n Sial.
3.1.2. Bao Manti
Bao Manti dư i v Trái ð t, ranh gi i gi a chúng là m t Moho, ñó t c ñ
truy n sóng có s thay ñ i ñ t ng t t 6,5 lên 8,2 km/s. M t này mang tên nhà ñ a
ch n h c Nam Tư Mohorovisic.
Bao Manti còn ñư c g i là tr ng quy n hay quy n trung gian, chi m hơn 80%
th tích và kho ng 68,5% kh i lư ng Trái ð t. Thành ph n hóa h c ch y u c a bao
Manti là các nguyên t silic và magie, nên còn g i là quy n Sima. Bao Manti ñư c
chia làm hai l p:
- L p Manti trên: V t ch t c a l p tr ng thái quánh d o, r t ñ m ñ c, nhi t ñ
và áp su t cao, thư ng có chuy n ñ ng ñ i lưu v t ch t theo chi u th ng ñ ng và n m
ngang. Các dòng ñ i lưu di chuy n v i v n t c vài ch c centimet trong m t năm và
d n t i s phân chia th ch quy n ra nh ng m ng l n. S di chuy n theo chi u ngang
c a các m ng này ñã và ñang sinh ra hi n tư ng “trôi l c ñ a”. ðây cũng là nơi phát
sinh các lò macma và núi l a, ranh gi i ñ sâu kho ng 900 km.
- L p Manti dư i: T ñ sâu kho ng 900 - 2900 km, nhi t ñ cao (nhi t ñ d
ñoán t 2.900 - 4.700 oC) và áp su t r t cao (áp su t 340.000 -1.370.000 atm), v t ch t
tr ng thái c ng k t tinh.
3.1.3. Nhân Trái ð t
Nhân Trái ð t n m t ranh gi i dư i c a Manti, ñ sâu 2900 km. Nhân Trái
ð t còn ch a ñ ng nhi u v n ñ mà ta chưa hi u bi t h t. Tuy nhiên, căn c vào sóng
ñ a ch n có th phân chia nhân ra làm 2 l p: nhân ngoài và nhân trong.
- Nhân ngoài: ñ sâu t 2900 - 5000 km, tr ng thái v t ch t l ng, nén ch t, áp
su t t 1.370.000 - 3.120.000 atm. Theo suy ñoán thành ph n v t ch t ch y u niken
và s t.
- Nhân trong: ñ sâu trên 5000 - 6371 km v t ch t siêu r n, g m kim lo i
n ng như niken và s t, áp su t cao t 3 – 3,5 tri u atm. Vì v y, v ñi n t c a các
nguyên t b phá v , h t nhân c a nó hòa vào kh i lư ng chung c a các ñi n t . Trong
thành ph n hóa h c c a nhân, s t chi m kho ng 85 - 90%, do ch y u là niken và s t
nên còn g i là nhân Nife.




68
B ng 3.1. ð c ñi m các l p bên trong Trái ð t
T tr ng Nhi t ñ Kh i lư ng so v i t ng
Ký hi u l p, tên l p ð sâu (km)
(g/cm3) d ñoán oC kh i lư ng %
A V Trái ð t 5 - 70 2,7 - 2,9 1000 0,8
B Trên 40 - 400 3,6 1400 -1700 10,4
Bao
C Gi a 400 - 960 4,7 1700 - 2400 16,4
Manti
D Dư i 960 - 2900 5,6 2900 - 4700 41,0
E-G Nhân Trái ð t 2900 - 6371 Trên 11,5 5000 31,5

B ng 3.2. Thành ph n v t ch t v Trái ð t
Các nguyên t F. Clark (1920) A. Fersman (1933) A.Vinogradov (1950)
O 50,02 49,13 46,8
Si 25,80 26 27,3
Al 7,30 7,45 8,7
Fe 4,18 4,20 5,1
Ca 3,22 3,25 3,6
Na 2,36 2,40 2,6
K 2,28 2,35 2,6
Mg 2,08 2,35 2,1
Các nguyên t khác 2,76 2,78 1,2
C ng 100 100 100

3.2. Các gi thuy t v s chuy n th v t ch t trong lòng Trái ð t
3.2.1. Gi thuy t v thành ph n hóa h c không ñ ng nh t
Gi thuy t này cho r ng, s phân hóa n i b Trái ð t thành 3 l p là do phân d
v t ch t x y ra khi Trái ð t m i hình thành.
Theo gi thuy t, Trái ð t sau khi hình thành t v t ch t ngu i l nh c a Vũ tr
ñã d n nóng lên. Ngu n nhi t cung c p cho nó do nén tr ng l c và phân rã phóng x .
Nhi t ñ bên trong cao ñã d n ñ n s nóng ch y các kim lo i, ch y u trong ñ sâu
không l n. Các ch t silicat nh n i lên trên hình thành l p v Trái ð t, còn các kim
lo i n ng chìm xu ng dư i hình thành Manti và nhân.
Gi thuy t này cũng cho r ng v t ch t trong bao Manti và nhân Trái ð t có t
trong l n là vì dư i áp su t l n, các nguyên t hóa h c ñã b bi n d ng và các nguyên
t ñã b nén ch t ñ n m c t i ña.
3.2.2. Gi thuy t v s chuy n th c a v t ch t
Gi thuy t này gi i thích tr ng thái c a v t ch t bao Manti và nhân Trái ð t
như gi thuy t trên, nhưng cho r ng trong ñi u ki n áp su t r t l n, v t ch t trong
lòng Trái ð t chuy n th là chính ch chưa ch c ñã có thành ph n hóa h c khác nhau.
Hi n tư ng chuy n th v t ch t là do có s nén ch t các l p v ñi n t và s rút
ng n kho ng cách gi a các ñi n t trong nguyên t .
ñ sâu 2900 km áp l c 1.370.000 atm v t ch t chuy n sang th siêu r n. ð c
tính hóa h c thay ñ i, v t ch t tr ng thái này là kim lo i t ng h p. Theo tài li u m i
thì thành ph n hóa h c c a nhân, s t chi m 85 - 90% còn l i là ôxi, niken.

69
Manti dư i tác d ng c a nhi t ñ và áp su t v t ch t b ch y m m. tr ng
thái này s phân d v t ch t x y ra, v t ch t n ng l ng xu ng và v t ch t nh ñi lên
hình thành nên các dòng ñ i lưu.
3.3. M t s tính ch t lý hóa c a Trái ð t
3.3.1. Tr ng l c trên b m t Trái ð t
L c hút c a Trái ð t vào các v t g n m t ñ t g i là tr ng l c c a các v t ñó.
Trái ð t là m t v t th có kh i lư ng l n, nó có s c hút không ch ñ i v i các
v t th g n m t ñ t mà còn có s c hút c các thiên th khác trong H M t Tr i. Ngay
t cu i th k XVII, Niutơn ñã quy t ñoán r ng chính tr ng l c là l c bu c M t Trăng
chuy n ñ ng xung quanh Trái ð t.
Tr ng l c trên b m t Trái ð t có s phân b khác nhau: Dư i tác d ng c a
tr ng l c, các v t ñ u rơi t do theo phương th ng ñ ng v i gia t c tr ng trư ng (g)
khác nhau t ng ñi m trên m t ñ t. Tr s c a gia t c tr ng trư ng ñó ph thu c vào
kho ng cách t b m t ñ t t i tâm Trái ð t, c u trúc v t ch t trong l p v Trái ð t (do
t tr ng v t ch t khác nhau) và b dày c a nó. Tr s này tăng d n t xích ñ o (vĩ
tuy n 0o) ñ n c c, vì Trái ð t d t 2 c c và phình xích ñ o (nghĩa là bán kính
xích ñ o dài hơn bán kính c c).
Tr ng lư ng c a m t v t là tr ng l c tác d ng vào v t, ñư c tính theo bi u th c
là: P = mg.
Trong ñó: P: tr ng l c; m: kh i lư ng c a v t; g: gia t c tr ng trư ng
Vì gia t c tr ng trư ng (gia t c rơi t do) thay ñ i theo vĩ ñ ñ a lý, nên tr ng
lư ng c a m t v t cũng thay ñ i theo. Thí d m t v t có tr ng lư ng 1000g c c, thì
khi ñem v xích ñ o ch còn 994g. Nói tóm l i, tr ng lư ng c a m t v t không có tính
c ñ nh mà thay ñ i tùy theo vĩ ñ ñ a lý.
B ng 3.3. Tr s gia t c tr ng trư ng t i các vĩ ñ
Vĩ ñ (o) Tr s gia t c tr ng trư ng g (cm/s2)
0o 978,0
10o 978,2
20o 978,6
30o 979,3
40o 980,1
50o 981,0
60o 981,9
70o 982,6
80o 983,0
90o 983,2
3.3.2. T trư ng c a Trái ð t
T trư ng c a Trái ð t có hình d ng g n gi ng như m t lư ng c c t , v i các
c c t g n trùng v i các ñ a c c c a Trái ð t. Theo thuy t dynamo, t trư ng Trái ð t

70
ñư c t o ra trong vùng lõi ngoài nóng ch y c a Trái ð t, nơi mà nhi t lư ng t o ra các
chuy n ñ ng ñ i lưu c a các v t ch t d n ñi n, t o ra dòng ñi n. Các dòng ñi n này l i
t o ra t trư ng. Các chuy n ñ ng ñ i lưu trong lõi r t l n x n, chuy n hư ng theo
chu kỳ. Hi n tư ng này là nguyên nhân c a hi n tương ñ o c c ñ a t di n ra ñ nh kì
m t vài l n trong m i tri u năm và l n ñ o c c ñ a t g n ñây nh t cách ñây 700.000
năm. Hi n nay t c c B c n m t a ñ 70oB, 96oT (trên lãnh th Canaña) còn t c c
Nam n m Nam c c, có t a ñ 73oN, 156oð. Do không trùng gi a t c c v i ñ a c c
Trái ð t, nên kim nam châm ch không ñúng phương b c nam ñ a lí t o ra m t góc
l ch, góc l ch ñó g i là ñ t thiên. Trong s n xu t ñ a bàn, ñ lo i b ñ t thiên
ngư i ta thư ng qu n thêm m t s i dây ñ ng ñ u kim b c c a ñ a bàn.

ðac cB c T c cB c




B




T c c Nam ð a c c Nam



Hình 3.2. T trư ng Trái ð t
T trư ng t o t quy n làm l ch hư ng các ñi n t c a gió M t Tr i. T trư ng
có d ng hình cung hư ng v phía M t Tr i, n m kho ng cách g p 13 l n bán kính
Trái ð t. Khi va ch m gi a t quy n Trái ð t và gió M t Tr i, t quy n gi l i các h t
mang ñi n (các h t này gây ra tác ñ ng h y di t s s ng) t o ra vành ñai b o v Trái
ð t. Nh cái “áo giáp” này ñã b o v s s ng trên Trái ð t.
3.3.3. Nhi t bên trong Trái ð t
N i nhi t c a Trái ð t ñư c t o ra b i s k t h p c a nhi t dư ñư c t o ra trong
các ho t ñ ng c a Trái ð t (kho ng 20%) và nhi t ñư c t o ra do s phân rã phóng x
(kho ng 80%). Các ñ ng v chính tham gia vào quá trình sinh nhi t là kali-40, urani-
238, urani 235, thori-232. trung tâm c a Trái ð t, nhi t ñ có th ñ t t i 7000 K và
áp su t có th lên t i 360 Gpa. Do ph n l n nhi t năng này sinh ra t s phân rã c a
các ch t phóng x , nên có th vào th i kì ñ u c a Trái ð t, trư c khi s lư ng c a các
ñ ng v phóng x có chu kì bán rã ng n b gi m xu ng, nhi t năng sinh ra c a Trái ð t
còn cao hơn.
T ng nhi t năng mà Trái ð t m t ñi kho ng 4,2 x1013 W, m t ph n năng lư ng
nhi t lõi ñư c truy n qua l p v nh chùm manti; ñó là m t d ng ñ i lưu bao g m
71
các ñ t dâng lên c a các kh i ñá nóng và có th t o ra các ñi m nóng và lũ bazan. M t
ph n nhi t năng khác c a Trái ð t m t ñi thông qua ho t ñ ng ki n t o m ng khi
mácma trong manti dâng lên các s ng núi gi a ñ i dương. Hình th c m t nhi t cu i
cùng là con ñư ng truy n nhi t tr c ti p ñi qua th ch quy n, ph n l n xu t hi n ñ i
dương vì l p v ñó m ng hơn so v i l c ñ a.
3.3.4. Thành ph n hóa h c c a Trái ð t
Kh i lư ng c a Trái ð t vào kho ng 5,98×1024 kg, bao g m s t (32,1%), ôxy
(30,1%), silic (15,1%), magiê (13,9%), lưu huỳnh (2,9%), niken (1,8%), canxi (1,5%),
nhôm (1,4%); và các nguyên t khác 1,2%. D a trên lý thuy t v phân tách kh i
lư ng, ngư i ta cho r ng vùng lõi ñư c c u t o b i s t (88,8%) v i m t lư ng nh
niken (5,8%), lưu huỳnh (4,5%), và các nguyên t khác thì nh hơn 1%. Nhà hóa h c
F. W. Clarke tính r ng dư i 47% l p v Trái ð t ch a ôxy và các m u ñá c u t o nên
v Trái ð t h u h t ch a các ôxít; clo, lưu huỳnh và flo là các ngo i l quan tr ng duy
nh t c a ñi u này và t ng kh i lư ng c a chúng trong ñá nh hơn 1% r t nhi u. Các
ôxít chính là ôxít silic, nhôm, s t; các cacbonat canxi, magiê, kali và natri. ðiôxít silic
ñóng vai trò như m t axít, t o nên silicat và có m t trong t t c các lo i khoáng v t ph
bi n nh t.
3.4. S phân b l c ñ a và ñ i dương trên Trái ð t
Di n tích b m t Trái ð t là 510 tri u km2, trong ñó ph n ñ t n i chi m 149
tri u km2 t c là 29% còn bi n và ñ i dương chi m 361 tri u km2 t c 71%. ð t n i g m
các l c ñ a, các qu n ñ o và ñ o.
3.4.1. ð i dương
ð i dương là kho ng nư c r ng l n, n m c hai bán c u, chi m t i 70,8%
di n tích b m t Trái ð t. Th gi i có 4 ñ i dương n i thông v i nhau: Thái Bình
Dương, ð i Tây Dương, n ð Dương và B c Băng Dương. Các ñ i dương có s
khác nhau v nhi t ñ , ñ m n, ch ñ th y tri u và các dòng bi n. Trong m i ñ i
dương còn bao g m các bi n và v nh bi n.
B ng 3.4. Di n tích các ñ i dương
Di n tích (tri u km2)
ð i dương
Thái Bình Dương 178,6
ð i Tây Dương 93
n ð Dương 76
B c Băng Dương 13
Ph n l n ranh gi i gi a các ñ i dương là ñư ng b các l c ñ a, nhưng có m t
ph n ranh gi i ñư c quy ư c. Nh ng ranh gi i quy ư c thư ng l y theo kinh tuy n ñi
qua mũi c c c a các châu l c. Trong ñ i dương có các bi n và v nh.
3.4.2. L c ñ a và châu l c
- L c ñ a: L c ñ a (ñ i l c) là kh i ñ t li n l n trên b m t Trái ð t xung
quanh có bi n và ñ i dương bao b c. ðây là s phân chia mang tính t nhiên, trong
72
m t l c ñ a có nh ng nét tương ñ ng v l ch s hình thành, phát tri n, tương ñ ng v
ñ a ch t…
L c ñ a có hai b ph n: B ph n n i trên m t nư c bi n là b ph n l n nh t, b
ph n nh hơn chìm dư i m t nư c là rìa l c ñ a, g m có: th m l c ñ a, sư n hay d c
l c ñ a và b l c ñ a. M i l c ñ a ñ u có nhân hay n n c ñư c m r ng thêm ngoài
rìa v i các thành t o u n n p tr hơn, kh i l c ñ a cân b ng ñ ng tĩnh trên Manti.
Trên b m t Trái ð t có 6 l c ñ a: Á- Âu, Phi, B c M , Nam M , Nam C c và
Ôxtrâylia. Các l c ñ a thư ng có 1 n n c (riêng l c ñ a Á - Âu có t i 6 n n: ðông Âu,
Sibia, Trung Qu c, Tarim, Arabi và n ð ). Theo ñánh giá thì t t c các l c ñ a phía
Nam là nh ng ph n c a l c ñ a th ng nh t Gondvana th i c sinh, còn l c ñ a phía
B c l i là ph n c a ñ i l c Laurazia.
B ng 3.5. Di n tích các l c ñ a
Di n tích (tri u km2)
TT L cña
1 Á - Âu 50,7
2 Phi 29,2
3 B cM 20,3
4 Nam M 18,1
5 Nam c c 13,9
6 Úc 7,6
Các ñ o khác 9,2
- Châu l c: Ngoài vi c phân chia ra các l c ñ a, ngư i ta còn phân chia ra các
châu (châu l c). Có 5 châu: châu Á, châu Âu, châu M , châu Phi và châu ð i Dương.
Châu là b ph n c a th gi i bao g m các nư c n m trên các l c ñ a và các ñ o ph
thu c. Vì v y, châu là khái ni m mang tính l ch s , chính tr (trư c ñây thư ng g i
châu Nam C c, cách g i này không chính xác).
B ng 3.6. Di n tích các châu
Di n tích (tri u km2)
TT Tên châu
1 Châu Á 43,6
2 Châu M 42,5
3 Châu Phi 30,3
4 Châu Âu 10,5
5 Châu ð i dương 8,5
3.4.3. ð c ñi m phân b các l c ñ a và ñ i dương trên Trái ð t
- Ph n l n các l c ñ a trên Trái ð t ñ u t p trung n a c u B c (ñ t n i 39%,
nư c 61 %), n a c u Nam ch y u ñ i dương (ñ t 19%, nư c 81%).
- Các l c ñ a trên b m t Trái ð t phân thành 2 d i, d i B c: Á - Âu, B c M ;
d i g n xích ñ o: Nam M , Phi và Úc. Nam C c n m ngoài hai d i trên.
- Các l c ñ a d i B c có ñ a hình c t x ph c t p, th m l c ñ a r ng, b bi n
khúc khu u. D i g n xích ñ o có ñ a hình tương ñ i ñơn gi n.


73
- Các l c ñ a và ñ i dương có v trí ñ i chân ngư c nhau, Nam c c v i B c
Băng Dương; B c M v i n ð Dương; Phi, Á - Âu v i Thái Bình Dương; bi t l ,
Nam M v i ðông Nam Á.
- H u h t các l c ñ a ñ u có d ng hình tam giác quay mũi nh n v phía nam.
- Các d ng ñ a hình kéo dài theo chi u kinh tuy n thư ng có d ng hình ch S
như hư ng núi, qu n ñ o, ñư ng b bi n.
- Có 3 vành ñai ñ t gãy l n: ð a Trung H i, n a c u Nam men theo vĩ tuy n
o
35 Nam, vòng ñai Thái Bình Dương.
- ðư ng b m t s l c ñ a có hình l i, lõm kh p v i nhau.


B c Băng Dương

Âu
B. M
Á
ð i Tây Dương
Thái Bình Dương




Phi


N. M n ð Dương
Úc




Nam C c



Hình 3.3. Phân b các l c ñ a và ñ i dương trên th gi i




74
CÂU H I ÔN T P CHƯƠNG 3
1. Trái ð t có c u trúc bên trong như th nào? ð c ñi m c a các l p ra sao?
2. T i sao l i có s phân b tr ng l c khác nhau trên b m t Trái ð t?
3. Ngu n g c t trư ng và vai trò c a nó ñ i v i s s ng trên Trái ð t.
4. Ngu n nhi t bên trong Trái ð t phát sinh t ñâu?
5. S phân b l c ñ a và ñ i dương trên th gi i có s m t cân ñ i như th
nào?
N I DUNG TH O LU N CHƯƠNG 3
N i dung 1: C u t o c a Manti trên ñã nh hư ng ñ n quá trình phát tri n l p
v Trái ð t và ñ a hình b m t Trái ð t trong quá kh hi n t i và tương lai.
N i dung 2: Ngu n nhi t bên trong là m t ngu n năng lư ng ti m tàng l n c n
thi t cho quá trình phát tri n xã h i.




75
PH N TH C HÀNH
Bài 1
1. Xác ñ nh v trí c a các vĩ tuy n, kinh tuy n ñ c bi t trên qu ñ a c u, và nêu
ý nghĩa ñ a lý c a các vĩ tuy n, kinh tuy n ñó. T i sao kinh tuy n ñ i ngày trên th c t
l i không trùng v i ñư ng ranh gi i ñ i ngày?.
2. Xác ñ nh t a ñ c a m t s ñ a ñi m trên Trái ð t.
3. Tính v n t c quay c a Trái ð t trên các vĩ ñ 20, 40, 60, 90 và nêu nh n xét
v s thay ñ i v n t c ñó.
Bài 2
1. S d ng qu ñ a c u, b n ñ th gi i xác ñ nh các múi gi và kinh tuy n ñi
qua gi a múi gi . Trong m t múi gi , gi ñ a phương c a kinh tuy n ñi qua gi a múi
gi v i gi ñ a phương mép múi chênh nhau bao nhiêu gi ?
2. Xác ñ nh xem gi Luân ðôn, Béc Linh, Matscơva, B c Kinh, Oa-sinh-tơn
nhanh hay ch m hơn Hà N i m y gi ? khi Hà N i là 12 gi trưa.
3. V sơ ñ v trí c a Trái ð t trên qu ñ o chuy n ñ ng quanh M t Tr i vào
các ngày xuân phân, h chí, thu phân, ñông chí. Nêu nguyên nhân thay ñ i nhi t ñ và
hi n tư ng mùa trên Trái ð t.
Bài 3
1. Tính góc nh p x M t Tr i lúc 12 gi trưa t i m t s vĩ ñ và nêu nh n xét.
2. S d ng ñ a c u ñ tính góc nh p x M t Tr i và tìm th i gian M t Tr i lên
thiên ñ nh t i m t s vĩ ñ .
3. V sơ ñ chuy n ñ ng c a h th ng Trái ð t – M t Trăng vào th i gian di n
ra nh t th c, nguy t th c. Gi i thích nguyên nhân x y ra hi n tư ng trên.
Bài 4
1. V sơ ñ lát c t c u trúc bên trong c a Trái ð t. Nêu ý nghĩa v m t ñ a lý
c a các l p.
2. Quan sát qu ñ a c u, b n ñ t nhiên th gi i, nh n xét v t l di n tích c a
ñ i dương và l c ñ a, hình d ng, phân b c a các l c ñ a, ranh gi i t nhiên c a các
ñ i dương.




76
Tài li u tham kh o ph n Trái ð t
1. Lê Bá Th o (ch biên), Cơ s ñ a lý t nhiên (tâp I, II), NXBGD, 1988.
2. Subaev, ð a lý t nhiên ñ i cương, NXBGD,1981.
3. Hoàng Thi u Sơn, ð a lý ñ i cương (t p 1), NXBGD, 1965.
4. Nguy n Tr ng Hi u (ch biên) – Phùng Ng c ðĩnh, ð a lý t nhiên ñ i
cương 1 (Trái ð t và th ch quy n), NXB ðHSP, 2004.
5. Hoàng Ng c Oanh, ð i cương khoa h c Trái ð t, NXBðHQGHN, 1998.
6. PGS Nguy n Dư c, Trái ð t, NXBGD, 1999.
7. X.V. Kalesnik, Cơ s ñ a lý t nhiên, NXB khoa h c, 1963.
8. X.V.Kalesnik, Các quy lu t ñ a lý chung c a Trái ð t, NXBKHKT, 1978.
9. Nguy n H u Danh, Tìm hi u Trái ð t, NXB thanh niên, 2000.
10. Nguy n H u Danh, Tìm hi u thiên tai trên Trái ð t, NXBGD, 1998.
11. Nguy n H u Danh, Tìm hi u H M t Tr i, NXBGD, 2001.
12. T ñi n Anh - Vi t các khoa khoa hoc Trái ð t, NXBKHKT, 1978.
13. T ñi n ñ a ch t (t p I, II). NXBKHKT, 1979.
14. Nguy n Dư c - Trung H i, S tay thu t ng ñ a lý, NXBGD, 2001.
15. Donat G.wentzel, Nguy n Quang Ri u, Thiên văn v t lý, NXBGD, 2000.
16. Trang web Khoa h c t nhiên, web Bách khoa toàn thư m Wikipedia…




77
PH N II

ð A HÌNH B M T TRÁI ð T

Chương 4: NH NG KHÁI NI M CƠ B N V TH CH QUY N VÀ ð A HÌNH
NG
4.1. Th ch quy n
Th ch quy n là m t trong 5 quy n c a l p v ñ a lý, ñó là: khí quy n, sinh
à:
quy n, th y quy n, th như ng quy n và th ch quy n. Th ch quy n còn g i là quy n
òn
ñá, là quy n ñư c hình thành s m nh t và tĩnh nh t trong các quy n, có hai quan ni m
ĩnh
khác nhau v th ch quy n, ñó là:
th
4.1.1. Th ch quy n ñ ng nghĩa v i khái ni m v Trái ñ t
ch
Theo quan ni m này, th ch quy n là ph n v c ng ngoài cùng c a Trái ñ t,
ày, ài
ñư c ngăn cách v i quy n Manti bên dư i b i b m t Mohorovisic (Moho). B dày v
Manti
Trái ñ t thay ñ i t 5 ñ n 10km ñ i dương và t 20 ñ n 70km l c ñ a, chi m
20
kho ng 15% th tích và 1% tr ng lư ng toàn b Trái ñ t. V Trái ñ t không ñ ng nh t
1% Trái
theo chi u th ng ñ ng và c theo chi u n m ngang. ði u này ñư c bi u th b ng các d
theo bi
thư ng t , d thư ng tr ng l c. S không ñ ng nh t theo chi u th ng ñ ng th hi n
ng
qua ñ dày khác nhau m i khu v c, ch y u là ñ dày c a l p granit trên l c ñ a. S
không có m t c a l p granit các n n ñ i dương là bi u hi n c a tính không ñ ng
hi
nh t theo chi u ngang c a v Trái ñ t.
theo
Căn c vào thành ph n và c u t o, v Trái ñ t ñư c chia thành v l c ñ a và v
ào ành
ñ i dương (Hình 4.1).




Hình
Hình 4.1: Th ch quy n ñ ng nghĩa v i l p v Trái ñ t
1. L p nư c; 2. L p tr m tích; 3. L p granit; 4. L p badan; 5. Quy n manti; 6. Khu v c
tích;
nén ép tr m tích; 7. Khu v c dòng macma ñi lên; 8. ð i nén ép; 9. ð i hút chìm
tích; nén
4.2.6.1. V l c ñ a
V l c ñ a phân b các l c ñ a có b dày trung bình 35 - 40km ( mi n núi
cao 70 - 80km), c u t o g m 3 l p. Trên cùng là l p ñá tr m tích dày 3 - 5km, có t
ày
78
tr ng 1,8 - 2,5g/cm3. L p granit gi a dày t 20 - 70km, t tr ng n ng hơn, t i 2,5 -
2,7 g/cm3. Dư i cùng là l p badan dày trung bình 20km, t tr ng n ng nh t, ñ t t i 2,7
tr
- 3,9g/cm3. M t phân cách gi a l p granit và badan không liên t c g i là m t Conrad.
ách
4.2.6.2. V ñ i dương
V ñ i dương phân b
ương các n n ñ i dương, dư i t ng nư c bi n và ñ i dương,
bi
b dày trung bình t 5 - 10km. T b m t ñáy ñ i dương xu ng, v ñ i dương g m 3
10km. ng,
l p. Trên cùng là l p tr m tích tr , có b dày t 0m vùng s ng núi ñ i dương ñ n vài
ng
km vùng g n các l c ñ a (trung bình kho ng 300m), t tr ng 1,93 - 2,3g/cm3. L p
badan gi a có b dày t 1,7 ± 0,8km, t tr ng n ng 2,59g/cm3. Dư i cùng là l p ñ i
dương, ñư c hình thành do quá trình hydrat hóa c a ph n trên Manti, có b dày 4,8
do ên
(1,4km, t tr ng ñ t t i 2,95g/cm3.
4.1.2. Th ch quy n là ph n c ng ngoài cùng c a Trái ñ t
ch
Theo quan ni m này, th ch quy n là ph n c ng ngoài cùng c a Trái ñ t bao
ày, Trái
g m v Trái ñ t và ph n c ng trên cùng c a quy n manti, có ñ dày t i 100km (Davis
100km
và Atwater - 1974). Quan ñi m này ñư c coi là phù h p trong ñi u ki n hi n nay.
trong
Nh ng k t qu nghiên c u m i nh t cho th y: do tr ng thái v t ch t c a quy n
m m n a nóng ch y, n a k t tinh nên ít ñ c hơn; m t ñ v t ch t thay ñ i t ng khu
v c t o nên các dòng di chuy n v t ch t. Theo quy lu t chung, v t ch t nóng ch y s
ên
l ng hơn, b ñ y lên r i ch y r ng ra và t a nhi t, sau ñó tr nên ít l ng hơn r i s l ng
ch ng
xu ng sâu. Vòng ñ i lưu v t ch t này tác ñ ng vào th ch quy n d n t i hi n tư ng
ch
nâng cao b m t Trái ñ t ( ñ i dương hình thành các s ng núi, l c ñ a hình thành
ng
các cao nguyên). T i ñ nh c a nh ng khu v c nâng cao, v Trái ñ t b n t v , v t ch t
di chuy n theo khe n t xâm nh p vào v , ho c n m l i, ho c có th di chuy n ra ngoài
theo i,
b m t ñ t o thành các núi l a. ð ng th i chúng tách thành hai dòng n m ngang di
ành
chuy n ngư c hư ng nhau. Trong quá trình di chuy n, hai dòng này s lôi cu n các
òng
v t ch t c a v n m k v i nó d ch chuy n ñi nơi khác. T i ñây, v Trái ñ t b giãn ra,
ñây,
ñ t ño n thành các ñ a hào. Nơi hai dòng g p nhau, chúng s chìm xu ng và lôi cu n
ng
v t ch t vào quy n manti. K t qu là s di chuy n các dòng v t ch t trong quy n m m
ch
ñã làm thay ñ i c u trúc ph n v và hình thái ñ a hình b m t Trái ñ t (Hình 4.2).
Hình




Hình 4.2: Mô hình ñ i lưu v t ch t trong lòng Trái ñ t, hình thành th ch quy n
ình
79
Như v y, th ch quy n = v Trái ñ t (v l c ñ a và v ñ i dương) + m t ph n phía
trên c a quy n Manti (Hình 4.3).




Hình 4.3: Th ch quy n bao g m v Trái ñ t và ph n c ng bên trên c a quy n Manti
ch quy
4.1.3. Thành ph n v t ch t và ngu n g c c a th ch quy n
4.1.3.1. Thành ph n v t ch t
Thành ph n hóa h c
Th ch quy n có m t h u h t các nguyên t hóa h c trong b ng H th ng tu n
ch hóa
hoàn các nguyên t hóa h c c a D.I Mendeleev. Năm 1889, Clac (M ) ñã công b
hóa v.
hàm lư ng trung bình c a các nguyên t hóa h c trong v Trái ñ t. Nhi u nhà nghiên
hóa
c u sau này cũng ñưa ra các s li u tương t và tr s này ñư c g i là tr s Clac.
tr
Theo th t gi m d n ñ l n c a tr s Clac, th t các nguyên t hóa h c s là O,
hóa
Si, Al, Fe, Ca, Na, K, Mg, H, Ti, C, Cl… Ba nguyên t ñ u (O, Si, Al) ph bi n nh t
chi m 84,55% t ng kh i lư ng c a v Trái ñ t, 89 nguyên t hóa h c còn l i ch
hóa
chi m 15,45% (Hình 4.4).




Hình 4.4: T l tr ng lư ng và th tích các nguyên t hóa h c t o nên th ch quy n
ên




80
Trong th ch quy n, tr s Clac các nguyên t hóa h c thay ñ i t ng khu v c. S
t p trung ho c phân tán các nguyên t hóa h c ph thu c vào tính linh ñ ng c a
nguyên t và môi trư ng t nhiên.
Trong l ch s phát tri n c a v Trái ñ t, tr s Clac còn thay ñ i theo th i gian.
S thay ñ i này có th do th ch quy n ti p nh n thêm hàm lư ng các nguyên t hóa
h c t nhi u ngu n: t vũ tr thông qua các thiên th ch và các tia vũ tr , m t s ñ ng
v c a các nguyên t hóa h c xu t hi n trong l p trên c a quy n khí, th ch quy n m t
ñi m t s nguyên t khí nh như hydro, heli... ho c t k t qu c a quá trình phân h y
nguyên t phóng x và s chuy n hóa các nguyên t hóa h c.
S phân b các nguyên t hóa h c trong th ch quy n không ñ ng ñ u c theo
chi u th ng ñ ng cũng như theo chi u ngang.
Thành ph n h p ch t hóa h c
Trong th ch quy n, thành ph n hóa h c ch y u là các h p ch t silicat c a Ca,
Na, K, Fe... hình thành các khoáng v t silicat là các thành ph n t o ñá chính. Ngoài ra
còn có các h p ch t ôxit, sunphat, photphat, sunphua hình thành các khoáng v t qu ng,
các v t ch t thu c nhóm h u cơ ñ hình thành các ñá h u cơ như than ñá, ñá vôi, ñá
vôi t o, san hô ...
4.1.2.1. Ngu n g c th ch quy n
ða s các nhà khoa h c cho r ng ho t ñ ng c a núi l a là cơ s ñ hình thành l p
trên cùng c a th ch quy n (v Trái ñ t). B m t ban ñ u c a Trái ñ t khi m i hình
thành là m t Mohorovisic - ph n trên cùng c a quy n Manti. G. Meranda, qua tính
toán cho bi t th tích c a v Trái ñ t n m trên quy n manti là 8,5 t km3, trong ñó
ph n v l c ñ a là 7 t , v ñ i dương là 1,5 t km3. Theo M.M. Ermolaep, kh i lư ng
c a v Trái ñ t là 29,5 ×1017 t n. N u kh i lư ng này quy ñ i ra th tích, chúng g n
tương ñương v i con s c a G. Menarda.
4.2. ð a hình
4.2.1. Khái ni m
ð a hình là t p h p các d ng l i, lõm và b ng ph ng trên b m t th ch quy n
c a Trái ñ t ho c c a m t khu v c nh t ñ nh, có kích thư c, ngu n g c phát sinh, tu i
và l ch s phát tri n khác nhau.
4.2.2. D ng ñ a hình và y u t ñ a hình
D ng ñ a hình là t ng h p các y u t ñ a hình t o nên hình d ng c a nó. ðó là
y u t cơ b n c a ñ a hình b m t ñ t, có kích thư c không l n, có quá trình thành t o
liên quan v i các nhân t t o ñ a hình xác ñ nh.
V hình thái bao g m d ng ñ a hình ñơn gi n và d ng ñ a hình ph c t p. Nh ng
d ng ñ a hình ñơn gi n có th là dương như: qu ñ i, c n cát, doi cát, ho c âm như:
ph u karst, mương xói, khe rãnh, yên ng a. Nh ng d ng ñ a hình ph c t p có th
dương như: dãy núi, cao nguyên, ho c âm như: thung lũng sông l n, b n ñ a...

81
V quá trình hình thành, d ng ñ a hình ñơn gi n thư ng liên quan t i 1 ho c 2
nhân t hình thành ch ñ o. Nh ng d ng ñ a hình ph c t p bao gi cũng liên quan t i
nhi u nhân t t o ñ a hình.




Hình 4.5: Các d ng ñ a hình chính trên Trái ñ t (d ng ñ a hình khác nhau v hình
ng ình
thái, ngu n g c thành t o, phân b )
Y u t ñ a hình là các b m t, các ñư ng, các ñi m c a m t d ng ñ a hình nh t
ình ng,
ñ nh (Hình 4.5).
Ví d : M t qu ñ i có các y u t cơ b n là ñ nh, sư n, ñư ng chân sư n. M t d i núi,
n.
ngoài các y u t ñ nh núi, chân, sư n núi còn có các y u t ñ a hình khác như ñư ng
ình
chia nư c, ñư ng s ng núi, ñư ng t nư c, b m t ñ nh...
T p h p các d ng ñ a hình m t cách có quy lu t, có m i quan h m t thi t v
cách
ngu n g c phát sinh và cùng t n t i trên m t kho ng không gian nh t ñ nh g i là ki u
cùng ng
ñ a hình.
4.2.3. Hình thái ñ a hình
Hình thái ñ a hình là di n m o bên ngoài c a các y u t ñ a hình, bao g m:
ình ình,
Hình thái mô t (g i t t là hình thái): g m nh ng ñ c ñi m chung các y u t bên
nh
ngoài như ñ cao trung bình, hình d ng b m t ñ nh (ph ng, l i, lõm…), ñ d c sư n,
õm…),
hình kh i, ki u s p x p.
Tr c lư ng hình thái: là nh ng thông tin ñ nh lư ng c a các d ng ñ a hình, bao
ình ng
g m: di n tích phân b , ñ cao tuy t ñ i ho c trung bình, ñ d c, m c ñ chia c t sâu,
chia c t ngang… ñư c th hi n b ng nh ng s li u ño tính c th .
th
Tr c lư ng hình thái thư ng là cơ s ñ phân lo i ñ a hình.
ình
4.2.4. Quá trình hình thành ñ a hình
Toàn b các quá trình làm thay ñ i hình d ng b m t th ch quy n g i là các quá
ình ng
trình hình thành ñ a hình.
82
D a vào v trí c a ngu n năng lư ng khi thành t o, quá trình hình thành ñ a
hình ñư c chia thành quá trình n i sinh và quá trình ngo i sinh.
ành
Các quá trình n i sinh: Là các quá trình hình thành ñ a hình liên quan t i các
sinh: ình
ngu n nhi t t o ra trong th ch quy n. Ngu n nhi t này sinh ra do quá trình phân h y
ày
các nguyên t phóng x (urani, thori), do các ph n ng hóa h c t a nhi t, do thay ñ i
phóng
m t ñ v t ch t theo quy lu t tr ng l c. S tăng nhi t ñ cao làm v t ch t nóng ch y,
ch
tăng th tích. Quá trình này d n t i s thay ñ i v trí các l p ñá c a v Trái ñ t, hình
ình
thành các quá trình t o l c, t o núi, núi l a, ñ ng ñ t... làm bi n ñ i b m t th ch
quy n, t o nên các d ng ñ a hình m i (Hình 4.6).
ng




Hình 4.6: Mô hình m t s ki u ñ t gãy ki n t o. Các ñ t gãy này là nhân t quan tr ng
ãy
t a nên s g gh , l i lõm c a b m t ñ t.

Các quá trình ngo i sinh: Là các quá trình hình thành ñ a hình x y ra trên b
sinh: ình
m t ho c ñ sâu không l n c a th ch quy n, g m các quá trình phá h y, v n chuy n,
y,
b i t ... Các quá trình ngo i sinh ch u s chi ph i m nh m c a tr ng l c, thông qua
sinh
ho t ñ ng c a các nhân t ngo i l c.
Các nhân t hình thành ñ a hình
ình




Quan h gi a quá trình n i - ngo i sinh trong vi c hình thành ñ a hình
ình
T t c các d ng ñ a hình ñ u ñư c hình thành do s tác ñ ng tương h , ñ ng
tác
th i c a c hai quá trình n i sinh và ngo i sinh, nói cách khác ñ a hình là k t qu c a
ình
s tác ñ ng qua l i, song song và ñ ng th i c a quá trình n i sinh và ngo i sinh.
ngo
83
Quá trình n i sinh có khuynh hư ng tăng cư ng tính g gh c a b m t ñ t t o
ng
ti n ñ , xác ñ nh phương hư ng ñ quá trình ngo i sinh tác ñ ng. (Hình 4.7).
Hình




Hình 4.7: Hư ng tác ñ ng c a n i l c và ngo i l c luôn ngư c nhau

Quá trình ngo i sinh có khuynh hư ng phá h y, san b ng các ch g gh , b i
sinh ng
l p, làm ñ y các ch lõm c a b m t ñ t.
Như v y, có th th y khuynh hư ng phát tri n c a n i sinh ñ i l p v i khuynh
y, ng
hư ng phát tri n c a ngo i sinh.
ng
M c dù ñ i l p nhau nhưng quá trình n i sinh và ngo i sinh luôn tác ñ ng qua
sinh
l i l n nhau trong th cân b ng ñ ng tĩnh.




Hình 4.8: Quá trình tác ñ ng ñ ng th i gi a n i sinh - ngo i sinh trong th cân b ng ñ ng
ng sinh
tĩnh. (So v i l p v ñ i dương, ph n n i cao c a núi trong l p v l c ñ a ng v i ph n chìm
ương,
sâu trong quy n m m c a vùng núi ñó bao gi cũng l n hơn).
ơn).
Ví d : Nh ng nơi v Trái ñ t h th p (quá trình n i sinh), hình thành vùng
ình
trũng, t o ñi u ki n cho quá trình b i l p tr m tích (quá trình ngo i sinh). Quá trình
ñi sinh).
tích t phát tri n làm tăng b dày tr m tích. Chính s tăng kh i lư ng tr m tích d n t i
ng
vùng h th p lún sâu hơn trong quy n m m. T i ñây, nhi t ñ tăng cao, các l p tr m
ơn
tích bên dư i b nóng ch y, th tích tăng lên nén ép các t ng tr m tích phía trên làm
ng
u n n p và nâng cao b m t ñ t.
các y u t ñ a hình c th , vai trò c a quá trình n i sinh và ngo i sinh khác
ình ngo
nhau:
ð i v i các y u t ñ a hình ki n t o (khu v c r ng l n…) quá trình n i sinh
ñóng vai trò ch y u.
ð i v i các y u t ñ a hình bóc mòn, b i t (khu v c nh , h p..), quá trình
ngo i sinh ñóng vai trò ch y u.
D a vào quá trình hình thành ch y u, ñ a hình trên b m t th ch quy n ñư c
ào
chia ra: ñ a hình ki n t o và ñ a hình bóc mòn - b i t .
84
4.2.5. Tu i ñ a hình
Tu i ñ a hình là kho ng th i gian mà ñ a hình ñư c hình thành và các d ng c a
nó v n còn gi ñư c nh ng ñư ng nét chính cho ñ n ngày nay. Có hai lo i tu i ñ a
hình là tu i ñ a ch t và tu i hình thái. Tu i ñ a ch t thư ng trùng h p v i tu i hình thái
nhưng không hoàn toàn trùng h p.
Tu i hình thái là cơ s ñ xác ñ nh tu i ñ a hình m t khu v c d a trên hình thái
c a ñ a hình ñó. Hình thái ñó có nh ng ñ c trưng như th nào? Tu i hình thái g m
hình thái tr , hình thái trư ng thành hay hình thái già.
Có th tu i hình thái không phù h p v i tu i ñ a ch t (do nh hư ng c a các
ñi u ki n t nhiên…).
Ví d : Sông Công gô (l c ñ a Phi) ñư c hình thành t r t s m (Ti n Cambri)
sông ch y trong khu v c xích ñ o, lư ng nư c l n, phong hóa hóa h c r t phát tri n,
v t li u ñem theo c a dòng nư c ch y u là v t li u m n (phù sa, cát m n…) nên kh
năng xâm th c, ñào lòng, phá h y ñáy sông ch m, trên sông còn l m thác gh nh. Tu i
hình thái cho th y ñây là con sông tr .
N u m t con sông khác ch y trong khu v c ôn ñ i có tu i như sông Công gô,
trong ñi u ki n xâm th c, phá h y c a vùng ôn ñ i r t m nh m (do dòng v t li u tr m
tích ñáy thô), thác gh nh b phá h y, hình thái c a sông có th ñư c coi là sông già.
Như v y, gi a hình thái, tr c lư ng hình thái, ngu n g c và tu i ñ a hình có m i
quan h m t thi t.
4.2.6. Phân lo i ð a hình
Có nhi u cách phân lo i ñ a hình khác nhau như: theo kích thư c ho c theo quy
mô phát tri n, theo hình thái, theo ngu n g c hình thành, theo tu i.
Phân lo i ñ a hình theo hình thái:
Có nhi u d u hi u hình thái ñư c s d ng ñ phân lo i ñ a hình như kích thư c,
ñ cao, ñ d c, tương quan v i m t ph ng n m ngang, ñ c ñi m hình thái... Trong ñó
các y u t tr c lư ng hình thái là cơ s quan tr ng ñ phân lo i ñ a hình.
Phân lo i ñ a hình theo kích thư c hay quy mô phát tri n:
ð a hình b m t Trái ñ t ñư c chia ra các c p t l n ñ n nh , bao g m: ñ a hình
c p hành tinh, vĩ ñ a hình, ñ i ñ a hình, trung ñ a hình, vi ñ a hình.
+ ð a hình c p hành tinh là nh ng b ph n l n nh t c a b m t ñ t như các l c
ñ a, các ñ i dương.
+ Vĩ ñ a hình là nh ng b ph n l n nh t trong ph m vi c a ñ a hình c p hành tinh
như mi n núi, mi n sơn nguyên, mi n ñ ng b ng trong các ñ i l c, các th m l c ñ a,
ñ ng b ng ñáy ñ i dương.




85
+ ð i ñ a hình là nh ng b ph n l n c a b m t Trái ñ t n m trong ph m vi c a
ng
vĩ ñ a hình như: m t d i núi trong mi n núi, b n trũng gi a núi, thung lũng sông l n
trong mi n núi ho c các vùng ñ t cao, vùng ñ t th p trong mi n ñ ng b ng.
ùng
+ Trung ñ a hình là nh ng b ph n c a b m t ñ t có di n tích t vài km2 t i vài
ng
2
trăm km như qu núi sót trên ñ ng b ng, dãy ñ i, cánh ñ ng karst, ph u karst lo i
i,
l n....
+ Vi ñ a hình là nh ng b ph n c a b m t có di n tích nh nh t thư ng ch ñ t t
ng thư
vài ch c mét vuông t i vài trăm mét vuông, có vai trò làm ph c t p thêm b m t ñ a
hình c a các c p l n hơn như: các c n cát, gi ng cát, carư ho c ñá tai mèo, gi ng karst
ñá
hay ph u karst...
- Theo ñ cao: ñ a hình ñ ng b ng, ñ a hình ñ i, ñ a hình núi, cao nguyên và
ình
sơn nguyên.
- Theo ñ dài và ñ d c ñ phân lo i sư n...
B ng 4.1: Phân lo i ñ a hình theo hình thái (theo Vũ T L p - 2000)




- Thông thư ng các y u t tr c lư ng hình thái ít ñư c dùng m t cách ñ c l p
ng ùng
ñ phân lo i ñ a hình mà thư ng ñư c dùng k t h p v i ñ c ñi m hình thái ñ a hình.
thư ình
- Theo s tương quan v i m t ph ng n m ngang chia ra ñ a hình dương và ñ a
ương ình
hình âm.
Theo ngu n g c phát sinh, ñ a hình b m t Trái ñ t ñư c chia thành hai nhóm
chia
l n: ñ a hình có ngu n g c n i sinh và ñ a hình có ngu n g c ngo i sinh.
Theo tu i ñ a hình:
- Theo tu i ñ a ch t chia ra ñ a hình hi n t i và ñ a hình tàn dư.


86
- Theo tu i hình thái chia ra ñ a hình tr , ñ a hình trư ng thành và ñ a hình già,
ñ a hình nguyên sinh và ñ a hình sót.
B ng 4.2: Phân lo i ñ a hình theo hình thái (theo ðào ðình B c - 2005)
Tính ch t ñ a ð cao tuy t ð c ñi m hình thái
hình ñ i (m)
ð ng b ng
- Trũng Dư i m c nư c G n sóng, chia c t y u, có gò th p, có nh ng h
bi n trũng nh
- Th p 0 - 200 ð chia c t sâu 100m
- Th p 600 - 900
-Trung bình th p 900 - 1.200 Nh : 100 - 250m
- Trung bình 1.200 - 2.500
-Cao v a 2.500 - 3.000 Trung bình: 250 - 500m
- Cao 3.00 - 5.000 L n: 500 - 750m
- R t cao >5000 R t l n: 750 - 1.000m
Sư n d c, thung lũng r t sâu, ñư ng s ng núi s c
nh n ho c m m m i, t o thành h th ng hay d i núi

Bài nghiên c u: Ý nghĩa c a vi c nghiên c u ñ a hình
ð a hình là m t thành ph n t nhiên quan tr ng c a c nh quan ñ a lý. Tác ñ ng
c a ñ a hình ñ n các nhân t t nhiên và s n xu t c a con ngư i thông qua các m i
liên h m t thi t gi a chúng. Do ñó, nh ng hi u bi t v ñ a hình giúp chúng ta có cách
nhìn t ng h p v t nhiên, giúp ích trong vi c khai thác, chinh ph c thiên nhiên.
ð i v i lĩnh v c ñ a ch t và ñ a ch t th y văn, nh ng bi u hi n v hình thái,
hình thái tr c lư ng c a ñ a hình góp ph n r t l n trong nghiên c u ñ a ch t. Qua
nh ng b c ñ a hình có th phát hi n nh ng ñ t nâng lên ki n t o hay nh ng ñ t h
th p c a nư c bi n. D a vào nh hàng không và nh v tinh ch p b m t ñ a hình có
th v ch ra ranh gi i gi a các lo i ñá và v ñư c các c u trúc ñ a ch t c a khu v c.
Trên các cao nguyên ñá vôi, thư ng g p các ngu n nư c và các h hút nư c, tuy
chúng không có kích thư c ñáng k nhưng r t ñ c trưng cho ñ a hình cacxtơ và có ý
nghĩa l n v ngu n cung c p nư c cho s n xu t, ñ i s ng.
ð cao và b c ch n ñ a hình tác ñ ng tr c ti p ñ n khí h u, sinh v t, th
như ng. Nh ng h th ng núi cao ñã t o ra các ñai cao c a khí h u, sinh v t… t o nên
nh ng th c th t nhiên khác bi t gi a ñ ng b ng v i mi n núi. M t s dãy núi vuông
87
góc v i hư ng gió chính như dãy B ch Mã, Hoàng Liên Sơn, Himalaya… là nh ng
b c tư ng thành t nhiên, t o nên s phân hóa c nh quan theo sư n ñ a hình.
ð a hình là ñ ng l c tr c ti p ñ n các quá trình di chuy n v t ch t trong v ñ a
lý, góp ph n t o ra s cân b ng v t ch t trong thiên nhiên.
ð i v i s n xu t và ñ i s ng, vi c nghiên c u ñ c trưng và các quá trình hình
thành, phát tri n c a ñ a hình có ý nghĩa r t l n.
Lĩnh v c xây d ng, các ñi m qu n cư, các ñư ng giao thông và b n c ng, liên
quan m t thi t ñ n ñ c ñi m hình thái tr c lư ng ñ a hình như m t ñ chia c t, năng
lư ng ñ a hình, ñ d c, ñ n các quá trình ñ a m o hi n ñ i như ñá l , ñ t trư t, xói
mòn, ng p úng. Khi xây d ng công trình l n trên vùng ñ a hình cacxtơ, vi c nghiên
c u nh ng hang ñ ng ng m, sông ng m… có t m quan tr ng r t l n ñ n ñ b n v ng
c a công trình. Làm ñư ng giao thông t t nh t là ñ t trên th m b c m t c a sông vì
như th v a tránh ñư c ng p l t trong mùa lũ, ñ m b o an toàn giao thông. Vi c l a
ch n ñ a ñi m xây d ng các b n c ng, các khu v c nhà ngh ven bi n ph i nghiên c u
k hình thái, c u t o ñ a ch t và ñ ng l c b bi n.
Trong công nghi p, qua vi c thành l p các b n ñ chia c t sâu, chia c t ngang,
b n ñ ñ ng g c xâm th c, có th d ñoán nh ng khu v c tích t sa khoáng như vàng,
ti tan, thi c… Có nh ng m liên quan ñ n m t d ng ñ a hình nh t ñ nh như qu ng
bôxit thư ng hình thành trên m t các cao nguyên c u t o b ng ñá badan, ti tan thư ng
phân b d i ven bi n trên nh ng c n cát, bãi cát…
Trong ho t ñ ng s n xu t nông nghi p, nh ng nghiên c u c a ð a m o h c có
nh ng ñóng góp quan tr ng, nh t là trong vi c phân vùng tr ng tr t và t ch c lãnh
th , tư i tiêu ñ t ñai, cơ khí hóa, ch ng xói mòn ñ t ñai tr ng tr t và ñ t r ng. ð
ch ng xói mòn trên ñ t d c, c n ph i c t ng n dòng ch y và gi m b t ñ d c b ng
cách làm ru ng b c thang, tr ng cây theo ñư ng ñ ng m c…
Tài li u tham kh o
1. ðào ðình B c, ð a m o ñ i cương, ð a ki n t o ñ i cương, NXB ð i h c Qu c
gia, Hà N i 2005.
2. Tr n Anh Châu, ð a ch t ñ i cương, NXB Giáo d c, Hà N i, 1995.
3. Phùng Ng c ðĩnh, ð a hình b m t Trái ñ t, NXB ð i h c Sư ph m, Hà N i,
2006.
4. ð Hưng Thành, ð a hình b m t Trái ñ t, NXB Giáo d c, Hà N i, 1998.
5. Lê Bá Th o (ch biên), Cơ s ñ a lý t nhiên, NXB Giáo d c, Hà N i, 1987.

Câu h i ôn t p
1. Th nào là hình thái, tr c lư ng hình thái? Cho các ví d minh h a c th .
2. Cho sơ ñ sau




88
Phân tích sơ ñ ñ làm rõ m i quan h gi a quá trình n i sinh và ngo i sinh
sinh
trong vi c hình thành ñ a hình.
3. Có nh ng ki u phân lo i ñ a hình nào? Ki u phân lo i dư i ñây có nh ng ưu ñi m
ng ñây
gì?




4. Cho sơ ñ sau




89
Hãy phân tích sơ ñ , qua ñó làm rõ các khái ni m ñ a hình, d ng và y u t ñ a
hình.




90
Chương
Chương 5. ð A HÌNH KI N T O
5.1. Khái ni m và kích thư c c a ñ a hình ki n t o
kích
Trên Trái ñ t có hai t ng th ñ a hình l n là ñ a hình l c ñ a và ñ a hình ñáy ñ i

dương.
ð a hình ki n t o là ñ a hình ñư c hình thành do các chuy n ñ ng ki n t o và
tân ki n t o là ch y u, bao g m nh ng y u t có kích thư c l n như mi n núi, ñ ng
mi
b ng và các y u t có kích thư c nh như: ñ a hào, ñ a lũy, ñ t gãy, n p l i, n p, n p
lõm, ñ a hình núi l a.... Trong th c t , r t ít g p các y u t ñ a hình ki n t o nh do ñó,
a....
khi nghiên c u ñ a hình ki n t o thư ng chú ý ñ n các y u t ñ a hình l n. n.




Hình 5.1: Các vùng núi và ñ ng b ng ki n t o c a l c ñ a Á - Âu (h th ng núi Himalaya, sơn
th
nguyên Tây T ng, sơn nguyên I ran, ñ ng b ng ðông Âu, ñ ng b ng Tây Xibia) và B c Phi
ng
(hoang m c Xahara, sơn nguyên Êtiôpia…)

Trong ñ a hình ki n t o có s tương ng gi a ñ a hình và c u trúc ñ a ch t:
trúc
mi n n n tương ng v i mi n ñ ng b ng, mi n t o núi tương ng v i mi n núi.




Hình 5.2: ð a hình mi n núi Anpơ (Alps) thu c Italia. ðây là h th ng núi cao nh t châu Âu,
Anpơ th
có m c ñ chia c t ngang và sâu r t l n, ñư c hình thành trong mi n t o núi ð a Trung H i
sâu

91
5.2. Tu i và ñi u ki n thành t o c a ñ a hình ki n t o
Các ñ a hình ki n t o l n như các núi tái sinh (d ng kh i t ng), cao nguyên ñã
xu t hi n t trư c k Cambri cho ñ n cu i ñ i C sinh (Paleozoi). V n ñ ng Tân ki n
t o có vai trò r t quan tr ng trong quá trình hình thành các mi n núi tr , các d ng ñ a
hình ki n t o nh và làm tăng cư ng m c ñ tương ph n và ph c t p c a c u trúc ñ a
hình ñã hình thành t trư c.
ði u ki n thành t o: Trong nghiên c u ñi u ki n hình thành ñ a hình ki n t o,
ngoài các chuy n ñ ng ki n t o, c n chú ý t i c quá trình bóc mòn - b i t . Khi
cư ng ñ nâng lên l n hơn cư ng ñ bóc mòn, ñ a hình ki n t o dương, khi cư ng ñ
nâng lên y u hơn cư ng ñ bóc mòn, ñ a hình ki n t o âm.
5.3. ð a hình mi n núi
5.3.1. Khái ni m
Núi: Là d ng ñ a hình dương có ñ cao tương ñ i so v i các ñ a hình t o m t
b ng xung quanh trên 200m. Núi có th ñ ng ñơn l ho c t p h p thành dãy núi, d i
núi, kh i núi ho c mi n núi.
Mi n núi: Là nh ng khu v c c a v Trái ñ t tương ñ i r ng l n, nhô cao hơn so
v i m c nư c bi n và các vùng ñ ng b ng lân c n. ð c ñi m n i b t c a mi n núi là
có ñ chia c t ngang và chia c t sâu r t l n.
Chia c t ngang: Là m c ñ chia c t b m t khu v c theo chi u ngang, ñư c th
hi n b i m t ñ lư i sông, su i trong khu v c, ñơn v tính là km/km2.




Hình 5.3: Mô hình chia c t ngang trong m t khu v c (bi u th b ng h th ng dòng ch y
thư ng xuyên - sông su i và không thư ng xuyên trong m t khu v c)

Chia c t sâu: Là chênh l ch ñ cao gi a ñ nh núi v i b m t xâm th c ñ a
phương (thư ng là ñáy các thung lũng sông su i trong khu v c). ð chia c t sâu l n
ñ ng nghĩa v i năng lư ng ñ a hình c a khu v c cũng l n tương ng.




92
Hình 5.4: ð cao tương ñ i, chia c t sâu và ñ cao tuy t ñ i
cao cao

ð cao tương ñ i là m c ñ chênh cao gi a chân và ñ nh núi. ð cao tuy t ñ i
nh
là chênh l ch ñ cao gi a ñ nh núi v i b m t bi n trung bình.
ch
ð c trưng chung c a mi n núi ñó là có ñ cao tuy t ñ i l n, ñ chia c t sâu
mi cao
ñáng k , t o nên sư n d c và có năng lư ng ñ a hình l n
5.3.2. M t s d ng ñ a hình mi n núi cơ b n
Dãy núi: Là t p h p c a nhi u ng n núi n m k liên t c v i nhau theo d ng
tuy n, có ñư ng s ng núi và ñư ng phân th y th ng nh t. M t s dãy núi ñi n hình
và ãy
Vi t Nam như dãy Hoàng Liên Sơn, Dãy B ch Mã…
ãy
D i núi (h th ng núi): Là t p h p c a nhi u dãy núi ho c kh i núi t o thành
kh
núi
m t th th ng nh t như d i An ñét (Andes), d i Trư ng Sơn Úc…
Kh i núi: Là t p h p c a nhi u ng n núi liên l c theo d ng kh i. Ví d kh i núi
theo
A hác ga (Ahacga) trong hoang m c Xahara (Sahara).
hác
Mi n núi: Là khu v c r ng l n c a b m t Trái ñ t, ñư c nâng cao trên m t
nâng
nư c bi n - ñ i dương ho c ñ ng b ng lân c n, bao g m t p h p các ng n núi, dãy núi,
núi,
kh i núi, d i núi, có ñ c ñi m là m c ñ chia c t ngang và chia c t sâu r t l n. ðây
sâu
chính là ñ c ñi m ñ phân bi t mi n núi và cao nguyên.
ñi
Cao nguyên: Là nh ng b ph n r ng l n c a l c ñ a, có ñ cao vài trăm mét so
ng
v i m c bi n (200 - 500), m c ñ chia c t sâu và chia c t ngang khá y u, ñư c phân
500), ngang
cách v i các ñ ng b ng xung quanh b i các vách d c rõ ràng. ðây là ñi m phân bi t
gi a cao nguyên v i các ñ ng b ng trên núi.
Sơn nguyên: Là các khu v c r ng l n g m cao nguyên, các dãy và kh i núi b
ên,
chia c t b i các thung lũng ho c các lòng ch o r ng l n, các thung lũng sông, b n ñ a
nh … Ví d sơn nguyên Tây T ng, sơn nguyên I ran (Iran). Tây Nguyên c a Vi t
ơn ơn
Nam và b ph n núi c a Lào cũng có th coi là m t sơn nguyên nh .
Bình sơn nguyên: Bình sơn - núi b ng (theo Lê ð c An) là m t vùng núi ñã b
san b ng, có d ng ñ a hình tương t như cao nguyên nhưng có m c ñ chia c t ngang
và sâu l n hơn. Ví d bình sơn nguyên ðà L t, bình sơn nguyên Gô bi (Gobi), Mông
ình ơn
C…
93
Bán bình nguyên: Là m t ñ ng b ng lư n sóng trên ñó nhô lên nh ng núi sót
c u t o b ng ñá c ng. Bán bình nguyên còn ñư c g i là pênêplen (peneplain).
C n phân bi t gi a núi và ñ i. ð i là d ng ñ a hình dương, kích thư c không
l n, ñ cao tương ñ i không quá 200m, có ñ nh tròn, sư n tho i. ð i có th phân b k
ti p nhau t o thành các d i ñ i. Căn c vào quá trình hình thành, có th chia vùng ñ a
hình ñ i thành hai lo i là ñ i xâm th c và ñ i tích t .




Hình 5.5: ð a hình ñ i tròn bát úp (Chocolate hill) thu c t nh Bohol, Philippin g m 1.776
ng n ñ i phân b trên di n tích hơn 50 km2.
C u t o c a vùng là ñá vôi, tr i qua hàng tri u năm phong hóa, phá h y, hình thành ki u ñ a
hình nón cacxtơ. Là vùng mưa nhi u, phong hóa và tích t ñã t o nên l p sét ph lên b m t
ñ a hình cacxtơ. Khi mưa, l p sét có ñ bão hoà nư c r t l n, do ñó dòng nư c ch ch y tràn
trên m t. Quá trình r a tràn b m t ñã góp ph n t o nên nh ng ñ i tròn, tho i hình bát úp.
5.3.3. Quá trình hình thành ñ a hình mi n núi
Hi n t n t i hai quan ñi m khác nhau v vi c hình thành ñ a hình mi n núi, ñó
là quan ñi m ki n t o ð a máng và quan ñi m Ki n t o m ng.
* Theo thuy t ð a máng:
Mi n núi ng v i mi n có quá trình t o núi. ðó là mi n di n ra các pha nâng
cao u n n p t o núi sau th i kỳ s t lún m nh c a ñ a máng.
Mi n núi cũng có th hình thành t các ñ t gãy sâu d ng kh i trong các mi n
n n ñã ñư c hình thành t trư c do nh hư ng c a các pha nâng cao u n n p c a các
ñ a máng li n k .
ð a hình mi n núi hi n nay là k t qu nâng cao c a Tân ki n t o di n ra t
Neogen ñ n ð t v i ñ c trưng là cư ng ñ nâng lên m nh hơn cư ng ñ bóc mòn.
* Theo thuy t Ki n t o m ng:
Mi n núi ñư c hình thành do s va ch m gi a các m ng th ch quy n khi di
chuy n ngư c chi u nhau (Hình 5.6).

94
Mi n núi còn ñư c hình thành do quá trình tách giãn c a hai m ng l c ñ a.




Hình 5.6: Mô hình s hình thành mi n núi theo thuy t Ki n t o m ng
Hình núi

5.3.4. Các mi n núi tr
Các mi n núi tr là các mi n núi hình thành do các pha nâng cao u n n p t o
các ình
núi các vùng ho t ñ ng ki n t o m nh trong ñ i Tân sinh (Kainozoi). Các mi n núi
tr ñư c phân thành các ph nhóm theo hai cách: theo tu i và theo hình thái ñ a hình,
theo
ph n ánh c u trúc ñ a ch t.
5.3.4.1. Phân lo i theo tu i
theo
Theo tu i, mi n núi tr ñư c chia thành hai ph nhóm:
i,
Nh ng mi n núi tr ñư c hình thành trong d i Anpơ (Alps). Do cư ng ñ nâng
ng ).
l n, liên ti p nhau nên các n p u n ñã hoàn toàn l ra trên m c bi n, t o thành h u h t
bi
các dãy núi cao nh t th gi i. V Trái ñ t d i Anpơ r n ch c hơn các d i hi n ñ i
nên ñây n p u n b ph c t p hóa b i h th ng các ñ t gãy, l ra các nhân k t tinh và
có s phù h p gi a các y u t ñ a hình v i c u trúc ñ a ch t.
Nh ng mi n núi tr ñư c hình thành trong vùng ho t ñ ng ki n t o hi n ñ i.
ng
Trong nh ng mi n núi này có s phù h p gi a các y u t sơn văn v i các c u trúc ñ a
ày các
ch t. S hình thành các mi n núi tr theo quan ñi m ñ a máng là các quá trình u n n p
núi các
và nâng lên c a các ñ a máng. Theo thuy t Ki n t o m ng, các mi n núi tr là k t qu
các
va ch m gi a các m ng l c ñ a.
5.3.4.2. Phân lo i theo hình thái ñ a hình
theo
Mi n núi tr hình thành t nh ng n p v ng ñơn ñ c (r t hi m g p).
ình (r
Mi n núi tr hình thành t ph c n p l i, hình thành mi n núi u n n p. Tùy
núi
thu c vào ki u u n n p, ñ c ng c a các ñá ñư c chia ra: Ki u mi n núi Jura gi a
chia
Pháp và Th y Sĩ (Hình 5.7); Mi n núi tr ñư c hình thành t nh ng ph c n p l i và
ph c n p lõm ph c t p có các kh i macma xâm nh p xuyên lên; Mi n núi ki u n p t i,
núi
hình thành nh ng ñ t gãy ch m ngh ch, thư ng g p trong các mi n núi tr như
ãy ng
Anpơ, Himalaya.


95
Hình 5.7: Mi n núi tr ki u Jura

5.3.5. Mi n núi tái sinh
núi
Mi n núi tái sinh là các mi n núi hình thành do vi c nâng lên v i biên ñ l n
úi ên
nh ng mi n núi c ñã qua san b ng. V m t c u trúc ñ a ch t, các mi n núi tái sinh
ng.
tương ng v i mi n n n.
Căn c vào tu i mi n n n có th phân chia thành 3 lo i núi tái sinh khác nhau:
mi núi
Các núi tái sinh d ng kh i t ng ñư c hình thành trên các mi n n n Ti n
ình
Cambri: Do có móng k t tinh v ng ch c nên khi ho t ñ ng ki n t o x y ra ñã hình
thành các núi t ng, có ñ c ñi m là xen k các ñ a lũy và ñ a hào.
Các
Các núi tái sinh hình thành trên mi n n n ñ i C sinh: là các b m t san b ng
các
ñư c nâng lên dư i d ng nh ng n p u n tho i và r ng kèm theo các ñ t gãy ho c dư i
d ng các ph c h t ng.
Các
Các núi tái sinh hình thành trên mi n n n ñ i Trung sinh: thư ng là nh ng b
ng
m t san b ng b bi n d ng thành nh ng n p u n l n ít kèm theo các ñ t gãy.
èm
Như v y, ñ c ñi m c a các v n ñ ng ki n t o thay ñ i theo tu i c a mi n n n. Nh ng
y,
v n ñ ng kh i t ng hình thành các ñ a lũy, ñ a hào ñ c trưng cho mi n n n Ti n
ình ưng
Cambri. Các v n ñ ng u n n p v i bán kính l n, ñ c trưng cho các mi n n n tu i tr
hơn (C sinh, Trung sinh).
D a vào c u t o mi n n n, có th chia thành các lo i núi tái sinh sau:
núi
Núi tái sinh hình thành trên nh ng mi n n n ñư c ph tr m tích m i thư ng
ph
không u n n p mà ch b bi n d ng dư i hình th c nh ng n p u n l n ho c dư i d ng
nh ng ñ t gãy thành các t ng riêng bi t, t c ñ nâng lên y u.
Các
Các núi tái sinh hình thành trên các mi n n n không b ph tr m tích m i: Các
mi n n n này thư ng b chia c t thành các t ng riêng bi t do ñ b n v ng l n. Nh ng
ng do
núi tái sinh hình thành ñây thư ng cao vài km.
Trong nh ng mi n núi tái sinh m i hình thành g n ñây thư ng có s phù h p
ng ng
gi a ñ a hình và các y u t c u trúc.
M ng lư i th y văn trong các mi n núi tái sinh ph thu c vào kích thư c các
th ào
kh i riêng bi t.


96
Trong nh ng mi n núi tái sinh ñ c ng c a các ñá ñóng vai trò quy t ñ nh trong
vi c hình thành nh ng nét chi ti t c a ñ a hình.
Theo thuy t ð a máng, vi c hình thành núi tái sinh do nh hư ng c a vi c hình
thành các núi u n n p tr trong các máng ñ a c u ñ i Tân sinh, t o thành các “núi tái
sinh rìa ñ a máng” và vi c m r ng, ñào sâu c a các h ñ i dương d n t i s nâng lên
ñ n bù c a vùng l c ñ a k bên, hình thành các "núi tái sinh rìa ñ i dương".
Theo thuy t Ki n t o m ng, vi c hình thành mi n núi tái sinh có liên quan ñ n
quá trình hút chìm các m ng, th hi n biên ñ nâng lên gi m d n t rìa vào sâu trong
l c ñ a, cư ng ñ nâng lên rìa các l c ñ a cũng không gi ng nhau.
Vi c t o thành các núi tái sinh rìa ñ i dương còn nh hư ng c t i quá trình t o
núi các vùng ho t ñ ng ki n t o m nh trong ñ i Tân sinh.
5.3.6. ð a hình núi l a
Núi l a là bi u hi n c a quá trình phun trào và tích t macma trên b m t ñ t.
ð a hình núi l a là nh ng d ng và y u t ñ a hình do núi l a t o thành (Hình 5.8).




Hình 5.8: Mô hình c u t o m t núi l a ñ c l p, thư ng có sư n cân ñ i, ñ nh nh n.

Macma là nh ng h p ch t silicat nóng ch y, bão hòa các ch t khí nhi t ñ
cao, áp su t l n, có ngu n g c t manti. Khi macma ngu i l nh và k t tinh t o thành
ñá macma. Có hai lo i macma là macma xâm nh p và macma phun trào.
Khi macma phun trào, các l p ñá b m t th ch quy n b phá v , kèm theo
ti ng n l n t o thành mi ng núi l a và các s n ph m phun trào có th d ng r n,
l ng, khí...
Khi núi l a ngu i, h th ng th y văn hình thành, có d ng t a tia. chân sư n
nón các dòng ch y có th t p trung thành m t dòng chính bao quanh chân sư n.
trung tâm, mi ng núi l a bi n thành h ch a nư c. Trong quá trình phát tri n c a h
th ng sông, các sông có th kéo dài và tr thành kênh d n nư c t h trung tâm núi
l a.



97
Tùy theo cách th c phun trào và tính ch t c a v t li u có th xu t hi n nh ng
d ng ñ a hình tích t g m nón núi l a, cao nguyên núi l a và d ng ñ a hình phá h y là
ng
ph u n .
Nón núi l a: Là d ng ñ a hình dương do các dung nham có thành ph n axit tích
ương
t l i. Gi a nón có m t mi ng núi l a. Có 5 lo i chính g m:
- Nón v t li u v n: Hình thành ch y u b i tro, cát, bom xung quanh mi ng núi
li
l a. Tùy theo kích thư c c a v t li u, ñ d c c a sư n nón thay ñ i t 350- 400 ñ n
nón
0 0
50 -60 .
- Nón c u t o b i dung nham xen k v i các v t ki u v n: ph bi n nh t, sư n
dung
lõm và mi ng r t r ng, trên sư n có th có các nón ph .
- Nón c u t o t dung nham giàu silic, có ñ nh t cao: do ngu i ñi r t nhanh
nh
nên
nên dung nham không trào ra và ch y theo sư n mà nhô lên kh i mi ng núi l a dư i
ng
d ng m t mũi nh n. ði n hình là ñ nh núi Pele (Hình 5.9 a).




Hình 5.9: ð a hình ñư c hình thành b i ho t ñ ng núi l a ki u Pê lê (a) và Nón núi l a ki u
ình lê
Hawai (b)

- Nón ki u Ha oai (Hawaii) v i thành ph n macma giàu maific, ñ quánh th p,
Ha àu
sư n tho i gi ng như m t cái khiên (Hình 5.9 b).
- Nón núi l a ñư c c u t o b ng nhi u lo i v t li u khác nhau, sau quá trình
xâm th c lâu dài, có th xu t hi n ñ a hình ñ o ngư c.
Cao nguyên núi l a: Là nh ng b m t r ng l n, tương ñ i b ng ph ng, c u t o

b i các dung nham mafic. D a vào kích thư c và hình thái, cao nguyên núi l a ñư c
các hình
chia làm hai lo i: cao nguyên núi l a ki u Ha oai và cao nguyên núi l a ki u Ailen
cao
(Island).




98
Hình 5.10 : ð a hình núi l a ki u ph u n , sư n r t d c, cân ñ i, trên ñ nh có
ình
mi ng núi l a r ng, sâu, thư ng là nh ng h nư c l n.

Ph u n : ñư c hình thành trong trư ng h p ho t ñ ng núi l a ch có ti ng n
ình ng
kèm theo các ch t khí nhưng không có hi n tư ng phun trào dung nham và t o thành
ưng un
m t ch trũng d ng tròn, r ng. Xung quanh mi ng n hình thành b i m t con ch ch
c u t o b ng các v t li u v n. vùng khí h u m ư t, mi ng n thư ng bi n thành h .
ng
Trên th gi i hi n nay có hàng v n núi l a, trong ñó ch có hơn 500 núi l a
ñang ho t ñ ng, t p trung 4 khu v c chính (Hình 5.11), g m:
- Vành ñai núi l a Thái Bình Dương.
Thái
- Khu v c ð i Tây Dương.
- Khu v c ð a Trung H i xuyên Á.
- Khu v c ðông Phi và C n ðông.
ðông




Hình 5.11: Phân b núi l a trên Trái ñ t hình thành các vành ñai núi l a (ring fire)
núi (ring


99
5.3.7. nh hư ng c a các quá trình ngo i sinh trong vi c hình thành mi n
núi.
Mi n núi là k t qu tác ñ ng t ng h p c a hai nhân t n i sinh và ngo i sinh,
trong ñó các ho t ñ ng n i sinh ñóng vai trò ch y u. ði u này ñư c th hi n rõ trong
ñ cao và tính phân t ng c a ñ a hình mi n núi. Tuy nhiên, quá trình ngo i sinh cũng
ñã ñóng m t vai trò quan tr ng trong vi c ñem l i các s c thái khác nhau c a mi n núi
này so v i mi n núi khác.
ð cao mi n núi
Trên cùng m t ñ i khí h u, nh ng ñ nh núi cao nh t thư ng có ñ cao tuy t ñ i
x p x nhau. ði u này th hi n s ph thu c c a ñ cao mi n núi vào khí h u (Hình
5.12). Trên cùng m t ñ i khí h u, m i mi n núi ñ u có m t m c ñ nh núi nh t ñ nh.
Chính quá trình nâng lên t o núi ñã khi n t c ñ bóc mòn tăng lên. N u cư ng ñ nâng
cao cân b ng v i cư ng ñ bóc mòn, núi không ti p t c nâng cao n a. Trong m t h
th ng núi, n u có m t ñ nh nhô cao hơn so v i các ñ nh khác xung quanh, ñ nh núi ñó
s b bóc mòn m nh m hơn nh ng ñ nh th p hơn. ði u ñó t o nên hi n tư ng các
ñ nh núi có ñ cao sàn sàn nhau.




Hình 5.12 : S thay ñ i ñ cao mi n núi các vĩ ñ

ð cao mi n núi ñ t giá tr l n nh t vùng chí tuy n, càng v các vĩ ñ cao, ñ
cao tuy t ñ i c a núi gi m. các vành ñai chí tuy n núi có ñ cao tuy t ñ i l n nh t
b i vì cư ng ñ nâng lên c a các v n ñ ng ki n t o m nh trong khi ñó cư ng ñ bóc
mòn y u hơn trong ñi u ki n khí h u chí tuy n khô. Mi n núi thu c khu v c xích ñ o
ít có nh ng ñ nh r t cao do ñây lư ng mưa r t l n, quá trình phong hoá v t lí, hoá
h c phát tri n m nh, cư ng ñ phá h y c a ngo i sinh ñư c tăng cư ng.
Tính phân t ng c a ñ a hình mi n núi
S thay ñ i c a khí h u không ch di n ra theo vĩ ñ mà còn c theo ñ cao.
ðây chính là nguyên nhân phân chia ñ a hình mi n núi thành m t s t ng v i nh ng
ñ c trưng riêng bi t. vùng ôn ñ i, ñ a hình mi n núi có ba t ng, bao g m:
- T ng băng hà: B t ñ u t trên ñư ng ranh gi i tuy t vĩnh vi n hi n t i.
- T ng ngo i vi băng hà: B t ñ u t ñư ng ranh gi i tuy t vĩnh vi n xu ng ñ n
ñư ng ranh gi i r ng (nơi b t ñ u có r ng).
100
- T ng ôn ñ i: Là t ng có th c v t và ñ t che ph , ñ nh tròn, s ng núi r ng.
S thay ñ i c a các t ng ñ a hình theo ñ cao bi u hi n rõ r t hơn so v i s thay
ñ i c a các ñ i ñ a hình theo vĩ ñ , ñ ng th i m c ñ nh hư ng qua l i gi a các t ng
ñ a hình l n hơn gi a các ñ i ñ a hình.
S có m t hay không c a t ng băng hà và ngo i vi băng hà là d u hi u quan
tr ng nh t ñ phân bi t núi cao và trung bình, nhưng không th có m t thang ñ cao
tuy t ñ i th ng nh t cho t t c các vùng và các nư c ñ phân bi t ñ cao mi n núi.
5.4. Mi n ñ ng b ng
5.4.1. Khái ni m ñ ng b ng và mi n ñ ng b ng
ð ng b ng là d ng ñ a hình tương ñ i b ng ph ng ho c g n sóng, có di n tích
tương ñ i r ng (t vài km2 tr lên), ñ d c và ñ cao tương ñ i r t nh , ñ cao tuy t
ñ i không l n (thư ng nh hơn 200m). Trong th c t , ñ cao tuy t ñ i c a ñ ng b ng
r t khác nhau và có th lên ñ n 500m - 600m.
Mi n ñ ng b ng là nh ng khu v c r ng l n c a l c ñ a, trong ñó bao g m nhi u
ñ ng b ng có ngu n g c phát sinh và c u t o ñ a ch t khác nhau. Trong mi n ñ ng
b ng có th có núi song di n tích không ñáng k .
Khác v i mi n núi, ñ ng b ng quá trình b i t chi m ưu th , t o nên l p v
phong hóa tương ñ i dày. Trong khi ñó, các quá trình bóc mòn có vai trò r t nh và
thư ng bi u hi n rõ trong nh ng ph m vi h p. Các s n ph m bóc mòn thư ng không
di chuy n ñư c kh i nơi thành t o.
5.4.2. Phân lo i ñ ng b ng
Có nhi u cách phân lo i ñ ng b ng, có th d a theo ñ c ñi m v n ñ ng ki nt o
c a mi n n n, theo tu i mi n n n, theo ngu n g c, theo ñ cao, theo ñ c ñi m b m t,
theo ñi u ki n hình thành v.v... Tuy nhiên, các ñ ng b ng thư ng phù h p v i các
mi n n n nên h th ng phân lo i ñ ng b ng có s liên h ch t ch v i phân lo i mi n
n n.
5.4.2.1. Theo ñ c ñi m v n ñ ng ki n t o c a mi n n n
D a vào ñ c ñi m v n ñ ng ki n t o c a mi n n n, ñ ng b ng ñư c chia thành
hai lo i là ñ ng b ng móng n n và ñ ng b ng m t l p.
ð ng b ng móng n n: Hình thành t nh ng mi n n n c ñã b san b ng và
nh ng mi n n n tr . Nguyên nhân chính t o nên ñ ng b ng do xâm th c có ch n l c
nên b m t thư ng có d ng lư n sóng, b bóc mòn b i các nhân t ngo i l c.
ð ng b ng m t l p: Hình thành nh ng nơi ch u tác ñ ng c a dao ñ ng có
biên ñ nh , b m t là nh ng l p tr m tích không b u n n p tích t trong giai ño n
bi n ti n ñư c l ra ngoài do v n ñ ng nâng lên.
5.4.2.2. Theo tu i c a mi n n n
D a vào tu i c a n n, chia ra ñ ng b ng n n m i và ñ ng b ng n n c .

101
ð ng b ng n n m i: Chi m kho ng 20% di n tích các ñ ng b ng trên th gi i,
ñ a hình trong ñ ng b ng có ñ tương ph n khá cao.
ð ng b ng n n c : ð a hình r t ñơn ñi u, ñ cao tương ñ i r t nh . Căn c vào
ñ cao trung bình, chia thành ñ ng b ng n n c cao và ñ ng b ng n n c th p.
5.4.2.3. Theo ngu n g c
Theo ngu n g c phát sinh, phân ra ñ ng b ng bóc mòn, ñ ng b ng nguyên th y
và ñ ng b ng b i t .
ð ng b ng bóc mòn: ðư c hình thành t nh ng mi n núi c ñã qua san b ng
bóc mòn lâu dài t o thành b m t bán bình nguyên (peneplain).
D a vào các nhân t bóc mòn, chia ra: ñ ng b ng mài mòn, ñ ng b ng n o
mòn, ñ ng b ng th i mòn.
ð ng b ng nguyên th y: ðư c hình thành trong giai ño n bi n ti n vào các b
m t ñã ñư c bán bình nguyên hóa. B m t ñư c ph l p tr m tích bi n trong giai ño n
bi n ti n sau ñó ñư c nâng lên v i biên ñ nh . Bên dư i l p tr m tích bi n có th còn
l i các tr m tích l c ñ a và tr m tích nư c ng t.
ð ng b ng b i t : ðư c hình thành do quá trình tích t v t li u nh các nguyên
nhân khác nhau: ñ ng b ng b i t phù sa sông, ñ ng b ng b i t h , ñ ng b ng băng
tích.
5.4.2.4. Theo ñ cao
Căn c vào ñ cao, ñ ng b ng ñư c chia ra hai lo i là ñ ng b ng th p và ñ ng
b ng cao. ð ng b ng th p có ñ cao tuy t ñ i t vài mét t i hàng ch c mét, ñ ng b ng
cao, ñ cao tuy t ñ i có th ñ t t i vài trăm mét, thư ng phân b nh ng khu v c có
m c g c xâm th c ñ a phương cao hơn so v i m c g c xâm th c chung c a b m t ñ t
5.4.3. Tính phân ñ i theo chi u ngang c a ñ a hình ñ ng b ng
Tác ñ ng c a các quá trình ngo i sinh mà ch y u là khí h u ñã t o nên nh ng
ñ c trưng riêng c a ñ a hình ñ ng b ng các ñ i khí h u.
Các ñ i khí h u thư ng thay ñ i nhanh hơn so v i các ñ i ñ a hình nên ranh
gi i các ñ i ñ a hình hi n t i ch u tác ñ ng c a c các ñ i khí h u hi n t i và các ñ i
khí h u trong quá kh . T c c v xích ñ o có các ñ i ñ a hình ñ ng b ng sau:
- ð i ñ a hình ñ ng b ng vùng c n c c và vùng c c.
- ð i ñ a hình ñ ng b ng vùng ôn ñ i.
- ð i ñ a hình ñ ng b ng vùng khô h n.
- ð i ñ a hình ñ ng b ng vùng nóng m.
5.4.4. Trung du
Trung du là khu v c mang tính ch t chuy n ti p gi a ñ ng b ng và mi n núi c
v v trí l n hình thái.
102
V v trí, trung du n m gi a ñ ng b ng và mi n núi. V hình thái, trung du v a
có nh ng ñ c ñi m c a mi n núi v a có nh ng ñ c ñi m c a ñ ng b ng. Như v y, m t
vùng chuy n ti p gi a ñ ng b ng và mi n núi ch ñư c g i là trung du khi có ñ y ñ
hai tính ch t nêu trên.
Do ph thu c vào hình thái c a ñ ng b ng và mi n núi k bên nên hình thái
trung du m i nơi m t khác. R t khó xác ñ nh ranh gi i vùng trung du vì quan ni m
v ñ i chưa có tiêu chu n th ng nh t.
V ngu n g c phát sinh, trung du thư ng tương ng v i m t b m t san b ng
ñư c nâng lên y u và ít b chia c t.
Bài nghiên c u: ð c ñi m ñ a hình và năng lư ng ñ a hình vùng núi
Tây B c - Vi t Nam
* ð c ñi m ñ a hình vùng núi Tây B c
Tây B c Vi t Nam là mi n núi cao, m r ng, ñ s g m nh ng dãy núi, kh i
núi l n, các m ch núi xen sơn nguyên, cao nguyên ñá vôi. ð a hình Tây B c là ñ a
hình nhi t ñ i ñư c tr hóa v i ñ chia c t sâu ph bi n t 750 - 1.000 m, chia c t
ngang dao ñ ng t 0,6 - 0,7 km/km2. Các kh i núi cao c u t o t granit, ñ nh s c,
nh n, sư n d c, ñ d c sư n trên 350. Vùng núi Tây B c g m các b ph n ñ a hình
sau (Hình 5.13):
Dãy Hoàng Liên Sơn kéo dài 180 km t biên gi i Vi t -Trung t i V n Yên, ñ
cao trên 1.500 m, ñ nh núi cao nh t là Phanxipăng (3.143 m), T Yang Phình (3.096
m). ð a hình núi cao Hoàng Liên Sơn mang tính ñi n hình c a mi n núi c tr l i, bi u
hi n sư n d c, ñ d c ñ t t i 40 - 450, ñư ng chia nư c rõ, d ng răng cưa, cư ng ñ
chia c t m nh. Dãy Hoàng Liên Sơn có ñ y ñ h th ng ñai cao và các b m t san
b ng c t 400 - 500m t i các b m t 600 - 900 m, 1.200 – 1.400 m, 1.700 – 1.800 m
t i b m t 2.100 – 2.200 m.
Khu v c núi cao Pu Luông - Xà Phình là m t qu n sơn t a r ng, ñ a hình th p
hơn các kh i núi trên, nhưng cũng hi m tr , c t x sâu. ð nh cao nh t là Pu Luông
2.983 m, Xà Phình 2.879 m. Kh i Xà Phình có sư n tây d c th ng xu ng thung lũng
sông ðà, sư n ñông v phía sông H ng là nh ng cánh cung th p d n.




103
Hình 5.13: Sơ ñ ñ a hình khu Tây B c (theo Vũ T L p)

Dãy núi sông Mã - Pu Ho t ch y d c biên gi i Vi t - Lào kéo dài 500 km, có
c u trúc ñ a ch t và ñ a hình cũng r t ph c t p. Vùng núi này ñã tr i qua quá trình bóc
mòn bình sơn nguyên hóa, ñư c v n ñ ng Himalaya nâng lên t i 1.000 m, sau ñó b
xâm th c c t x thành nhi u r ng núi, v i nh ng ñ nh cao sàn sàn 1.800 m. Trong khu
v c có các ñ nh Pu Lan San (1.867 m), Pu ðen ðinh (1.614 m), Pu Sam Sao (1.897
m), Pu Ho t (2.452 m).
D i núi, sơn - cao nguyên ñá vôi t Phong Th ñ n Thanh Hóa, n m k p gi a
sông ðà và sông Mã, kéo dài 400 km, r ng 10 - 25 km, bao g m các b m t tương ñ i
b ng ph ng trên dư i 1.000 m, xen k nh ng dãy núi, nh ng b n ñ a gi a núi. Giáp
biên gi i là sơn nguyên Ma Lu Thăng chuy n ti p t kh i ñá vôi Vân Nam. ð cao
trung bình c a sơn nguyên là 1.000 m. Sơn nguyên ñá vôi Tà Phìn r ng l n và cao hơn
Ma Lu Thăng. ð cao trung bình 1.200 - 1.400 m. Cao nguyên Sơn La có ñ a hình
th p h n xu ng, ñ cao trung bình ch 600 m. ð a hình cao nguyên M c Châu cao
trung bình 700 - 800m, ít b ng ph ng hơn, g m các d i núi ñá song song cao 1.200 -
1.400 m, gi i h n ngoài rìa b i nh ng hành lang ph ng ñ cao 400 - 500 m.
Phía b c vùng núi Tây B c, giáp biên gi i Vi t - Trung là kh i núi Pu Si Lung,
ñ nh cao nh t vư t trên 3000 m.
Bên c nh nh ng khu v c núi cao, vùng Tây B c còn có các vùng ñ t trũng
Mư ng Tè - ði n Biên - Lai Châu ñư c t o nên b i thung lũng sông ðà. Lòng ch o
104
ði n Biên (cánh ñ ng Mư ng Thanh) cao trung bình 550 m, ñây là m t lòng ch o
r ng nh t trong vùng, dài 25 km, r ng 5 - 6 km.
Nh ng dãy núi và sơn nguyên cao, nh ng thung lũng h p và sâu, sông ngòi l m
thác, nhi u gh nh… ñã t o nên tính ch t hùng vĩ c a núi r ng Tây B c Vi t Nam.
* Năng lư ng ñ a hình vùng núi Tây B c
Tây B c là vùng núi và sơn nguyên cao, ñ a hình chia c t m nh m , nh t là chia
c t sâu. ðây là khu v c có nhi u h th ng sông su i l n, có ngu n năng lư ng ñ a hình
r t l n, nh t là h th ng sông ðà.
B ng 5.1: M t s b c thang th y ñi n l n trên h th ng sông ðà
ð c trưng
Tên nhà
TT ð a ñi m xây d ng Công su t S n lư ng Cao trình Di n tích
máy
ñp
(MW) ñi n (Tr KWh) lòng h (ha)
Sông ðà (TP Hòa
1 Hòa Bình 1.920 8.400 115 24.000
Bình)
Sông ðà (Mư ng
2 Sơn La 2.400 9.429 215 22.400
La, Sơn La)
3 Lai Châu Mư ng Tè, Lai Châu 1.200 4.704 295 3.963
Hu i Sông N m Mu
4 520 1.904 370 870
Qu ng (Mư ng La, Sơn La)
Sông N m Mu (Than
5 B n Chát 180 470 3326
1.160
Uyên, Lai Châu)

Sông ðà b t ngu n t vùng núi Ng y Sơn t nh Vân Nam, Trung Qu c, sông
ch y theo hư ng Tây B c - ðông Nam, ñ vào nư c ta t i ñ a ph n N m Tè, Lai Châu.
Sông ðà là ph lưu chính c a h th ng sông H ng (chi m 57% t ng lư ng dòng ch y
c a sông H ng), là sông l n Tây B c, t ng chi u dài sông (tính t ñ u ngu n Ng y
Sơn ñ n Trung Hà, ch sông ðà h p lưu v i sông Thao) kho ng 980km, trong ñó ph n
sông ch y trên lãnh th nư c ta dài 540km. Do ñ chênh cao c a dòng ch y r t l n, do
dó, sông ðà có tr năng th y ñi n l n nh t nư c ta. Vi c xây d ng các h th ng ñ p
nư c d c theo sông ñã nâng dòng ch y, t o chênh l ch ñ cao c a m c nư c, tăng
ñ ng năng dòng ch y, ñó là cơ s ñ xây d ng các nhà máy th y ñi n công su t l n
(b ng 5.1, Hình 5.14).
Theo quy ho ch m i, trên sông ðà có 5 b c thang th y ñi n l n và nhi u b c
thang nh (Hình 5.14), cho phép xây d ng 5 nhà máy th y ñi n l n v i t ng công su t
xây d ng ñ t t i 6.220MW, chi m hơn 20% t ng tr năng th y ñi n Vi t Nam. Ngu n
tr năng th y ñi n vô cùng l n trên sông ðà th t s là m t kho vàng tr ng c a núi
r ng Tây B c.




105
Hình 5.14: Sơ ñ 5 b c thang th y ñi n trên h th ng sông ðà
Hình th

Trong vùng Tây B c, th y ñi n Hòa Bình (Hình 5.15) là công trình th y ñi n
ông
ñư c xây d ng r t s m (t năm 1979), qua 15 năm xây d ng, năm 1994 nhà máy hoàn
xây
thành. Th y ñi n Hòa Bình ñã ñóng góp r t l n cho quá trình công nghi p hóa, hi n
ình
ñ i hóa nư c ta.




Hình 5.15: Toàn c nh công trình th y ñi n Hòa Bình.
Hình
Nhà máy ñư c xây d ng cao trình nư c dâng trung bình 115m, có ñ p dài 734m, cao
xây
128m. T ñ cao 17,4m c a dòng ch y sông ðà Hòa Bình, ñ p nư c ñã t o nên chênh cao
c a l p nư c t h ñ n h th ng tuabin t i hơn 100m. Chênh l ch ñ cao ñó ñã t o nên công
ch
su t l p máy 1.920MW, s n lư ng ñi n năm 2003 ñ t t i 8,48 t KWh.
ng

Vi t Nam, năng lư ng ñ a hình d c theo rìa cao nguyên và vùng núi ti p giáp
ìa
gi a Tây Nguyên v i ñ ng b ng Duyên h i Mi n trung r t l n. Nh ñ chênh cao ñ a
Mi
hình, chúng ta ñã và ñang xây d ng hàng lo t các nhà máy th y ñi n công su t l n và
xây ñi
trung bình như ða Nhim (Lâm ð ng - Ninh Thu n), ð i Ninh (Lâm ð ng - Bình
n),
106
Thu n), Vĩnh Sơn (Bình ð nh)… T i nh ng nhà máy th y ñi n này, h nư c n m trên
các cao nguyên có dung tích nh nhưng do chênh cao ñ a hình r t l n (t 600 -
1.000m) ñã t o ra ñ ng năng l n. Do ñó, m c dù s d ng ít nư c nhưng công su t c a
các nhà máy khá l n.
Trên th gi i, nhi u nư c châu Âu như Th y ði n, Th y Sĩ... ñã t n d ng r t
t t ngu n năng lư ng ñ a hình, xây d ng nhi u nhà máy th y ñi n công su t l n.
Tài li u tham kh o
1. ðào ðình B c, ð a m o ñ i cương, ð a ki n t o ñ i cương, NXB ð i h c Qu c
gia, Hà N i, 2005.
2. Phùng Ng c ðĩnh, ð a hình b m t Trái ñ t, NXB ð i h c Sư ph m, Hà N i,
2006
3. Vũ T L p, ð a lý t nhiên Vi t Nam (ph n khu v c), NXB Giáo d c, Hà N i,
1978.
4. ð Hưng Thành, ð a hình b m t Trái ñ t, NXB Giáo d c, Hà N i, 1998
5. T ng Duy Thanh, Giáo trình ð a ch t ð i cương, NXB ð i h c Qu c gia, Hà N i,
2007
6. Lê Bá Th o (ch biên), Cơ s ñ a lý t nhiên, NXB Giáo d c, Hà N i, 1987
7. Edward J. Tarbuck Frederick K. Lutgens, The Earth An Introduction to Physical
Geolog (fourth Edition), Macmilan Publishing Company, 1993
8. Alan E. Kenew, ð a ch t h c dành cho k sư xây d ng và cán b k thu t môi
trư ng (Tr nh Văn Cương và nnk d ch), NXB Giáo d c, Hà N i, 1998.
9. Trang web http://www.vncold.vn/Web/Content.aspx?distid=1659
Câu h i ôn t p
1. Th nào ñ a hình ki n t o? T o sao nói mi n núi ng v i mi n t o núi mà không
nói ng v i mi n ñ a máng?.
2. Th nào là chia c t ngang, chia c t sâu. M c ñ chia c t ñ a hình c a dãy Hoàng
Liên Sơn theo hình sau như th nào? Gi i thích t i sao?




107
3. Hãy phân bi t các khái ni m: mi n núi, sơn nguyên, bình sơn nguyên, cao nguyên.
ơn
4. Hãy phân bi t các khái ni m: kh i núi, dãy núi, d i núi, mi n núi. Hãy cho bi t ñ c
các Hãy
trưng cơ b n nh t c a mi n núi là gì?
5. So sánh ñ c trưng ñ a hình gi a mi n núi và mi n ñ ng b ng.
ình
6. Phân tích nh hư ng c a các ñi u ki n ñ a lý t nhiên ñ n ñ cao và hình thái các
ng
mi n núi trên Trái ñ t.
7. Cho sơ ñ v quá trình hình thành h núi l a (caldera)
ình




108
Hãy phân tích quá thành t o Caldera theo sơ ñ trên.
8. Gi i thích nguyên nhân hình thành 2 vành ñai núi l a Thái Bình Dương và ð a
Trung H i




109
Chương 6. ð A HÌNH BÓC MÒN, B I T
6.1. Khái ni m chung
6.1.1. ð nh nghĩa
ð a hình bóc mòn b i t là nh ng d ng ñ a hình ñư c thành t o do các quá trình
ngo i l c là ch y u.
Các v n ñ ng ki n t o là nguyên nhân t o nên các mi n núi. Cùng v i quá trình
t o núi, các quá trình ngo i l c không ng ng tác ñ ng và t o nên nh ng nét ñ c ñáo
c a ñ a hình mi n núi.
Các quá trình ngo i l c ñóng vai trò chính trong vi c hình thành ñ a hình bóc
mòn b i t , còn các quá trình n i l c ñư c coi là n n t ng trong vi c t o ñi u ki n cho
các nhân t t nhiên tác ñ ng ñ hình thành ñ a hình.
6.1.2. Nhân t tác ñ ng và các quá trình
6.1.2.1. Các nhân t tác ñ ng
Các nhân t ngo i l c là các y u t c a khí quy n (n n nhi t ñ , biên ñ nhi t,
gió, mưa…), th y quy n (dòng ch y, tác ñ ng hòa tan c a nư c…), sinh quy n (tác
ñ ng cơ h c c a r cây, tác ñ ng ăn mòn c a các a xít h u cơ…).
B c x m t tr i là ngu n năng lư ng chính c a các nhân t ngo i l c.
N i l c ñư c coi là ngu n năng lư ng th hai c a các tác nhân ngo i l c.
Ngoài ra, tr ng l c cũng ñóng vai trò quan tr ng trong s di chuy n v t li u mà
không c n môi trư ng trung gian.
6.1.2.2. Các quá trình ngo i sinh
Cách th c phá h y và di chuy n các s n ph m phong hóa c a các tác nhân
ngo i l c g i là quá trình ngo i l c. Có 3 quá trình ngo i l c là quá trình phá h y
(phong hóa, bóc mòn), quá trình v n chuy n và b i t .
Quá trình phong hóa:
Phong hóa là quá trình phá h y, làm v v n và bi n ñ i thành ph n hóa h c,
thành ph n khoáng v t c a ñá trên b m t Trái ñ t trong ñi u ki n nhi t ñ và áp su t
thư ng, do các tác d ng hóa h c và cơ h c c a khí quy n, th y quy n và sinh quy n.
Có hai lo i phong hóa là phong hóa hóa h c và phong hóa v t lí, trong ñó có s tham
gia tích c c c a sinh v t.
Quá trình phong hóa làm bi n ñ i l p trên cùng c a th ch quy n t o thành l p
v phong hóa. V phong hóa là t h p ñ t ñá ñư c hình thành l p trên cùng c a v
Trái ñ t do tác d ng phá h y các lo i ñá g c c a quá trình phong hóa. Tính ch t và
chi u dày v phong hóa ph thu c vào khí h u, ñá g c, ñ a hình, m c ñ tác ñ ng c a
các nhân t phong hóa và cách th c phá h y. D a vào th i gian hình thành, ngư i ta
chia ra v phong hóa c và v phong hóa hi n ñ i. Vi c phân tích v phong hóa c là
cơ s ñ nghiên c u nh ng ñi u ki n ñ a lí t nhiên trong quá trình thành t o trong quá

110
kh . Nghiên c u v phong hóa hi n ñ i cho phép làm rõ hình thái c a ñ a hình hi n
t i.
Nhìn chung, phong hóa là quá trình m ñ u, chu n b v t li u cho quá trình bóc
mòn, v n chuy n ñư c d dàng. Tuy nhiên phong hóa không ph i là giai ño n b t bu c
c a các quá trình ngo i l c.
Quá trình bóc mòn:
Bóc mòn là quá trình các tác nhân ngo i l c làm r i chuy n các s n ph m phá
h y ra kh i v trí v n có c a nó (ñã phong hóa và chưa phong hóa). Tùy theo nhân t
tác ñ ng, quá trình bóc mòn có các tên g i khác nhau như: xâm th c, mài mòn, th i
mòn, n o mòn…
Quá trình v n chuy n:
V n chuy n là s ti p t c c a quá trình bóc mòn, bao g m: v n chuy n tr c ti p
và v n chuy n gián ti p. Tùy theo ñ ng l c m nh hay y u c a các tác nhân ngo i l c,
các v t li u v n chuy n có kích c khác nhau, phương th c v n chuy n chung là t
ch cao xu ng ch th p theo hư ng c a tr ng l c.
Quá trình b i t :
B i t là s k t thúc c a quá trình v n chuy n. Bi u hi n c a quá trình b i t là
s l ng ñ ng v t li u. D a vào nhân t ñã ñem theo và ñ l i v t li u, ngư i ta chia
quá trình quá trình b i t thành:
- Quá trình lũ tích do dòng nư c t m th i.
- Quá trình b i t do băng hà (băng tích).
- Quá trình b i tích: v t li u do sông b i t .
- Quá trình phong tích: v t li u b i t do gió.
- Tàn tích, sư n tích li u l ng ñ ng các ñ nh và sư n núi.
Trong th c t , các quá trình thành t o ñ a hình c a các tác nhân ngo i l c ph n
nào ñó ñã bao hàm l n nhau. Vi c phân chia thành b n quá trình trên nhi u khi mang
tính quy ư c. Các quá trình trên có m i quan h m t thi t v i nhau, có th kìm hãm
ho c thúc ñ y và duy trì s t n t i, phát tri n c a các quá trình khác. Trong 4 quá trình
này, ch có bóc mòn và b i t là t o thành các d ng ñ a hình. Các quá trình bóc mòn -
b i t ñ u hư ng ñ n vi c hình thành nh ng b m t san b ng, bao g m các b m t san
b ng bóc mòn và b m t san b ng b i t . Các b m t san b ng hình thành trong ñi u
ki n tương ñ i n ñ nh v m t ki n t o và khí h u. N u sau ñó có v n ñ ng nâng lên,
nh ng b m t san b ng s b chia c t d n và t o thành nh ng ñ nh núi có ñ cao x p x
b ng nhau. ngoài th c ñ a r t khó có th xác ñ nh ñư c ñ cao c a nh ng b m t san
b ng có cùng tu i.




111
6.2. ð a hình do quá trình sư n hình thành
6.2.1. Khái ni m chung
Sư n ñ a hình là ph n ñ a hình m t ñ t có b m t t o m t góc nghiêng so v i
m t ph ng n m ngang (có th d c t i 80 - 900).
Theo hình thái g m sư n th ng, l i, lõm, b c thang…
Theo ñ c ñi m c u t o có th chia ra: Sư n tr ng l c (liên quan ñ n hi n tư ng
trư t, s t l ), sư n ph sư n tích (liên quan ñ n quá trình xâm th c - bóc mòn), sư n
xâm th c, bóc mòn.
Quá trình sư n là hi n tư ng v t li u trên sư n t chuy n d ch dư i tác d ng
c a tr ng l c.
Nghiên c u v sư n và các quá trình sư n có m t ý nghĩa r t l n ñ i v i nư c
ta b i Vi t Nam là m t qu c gia có ñ n 4/5 di n tích là ñ i núi.
6.2.2. Nh ng nguyên nhân gây nên chuy n ñ ng
6.2.2.1. Tăng kh i lư ng
Tăng kh i lư ng là m t nguyên nhân d n t i vi c v t li u chuy n t tr ng thái
tĩnh sang tr ng thái ñ ng, t o ñi u ki n cho s bi u hi n c a tr ng l c.
S gia tăng kh i lư ng có liên quan tr c ti p ñ n ñ d c c a sư n và tr ng thái,
k t c u c a kh i v t li u.
ð d c t i ña c a sư n mà m t kh i v t li u có kh i lư ng nh t ñ nh có th lưu
l i n ñ nh trên sư n g i là ñ d c gi i h n c a kh i v t li u ñó.
S tăng kh i lư ng thư ng di n ra ph n dư i th p c a sư n và do các nguyên
nhân sau:
- Tích d n v t li u t trên ñ nh xu ng.
- Tăng chi u dày c a l p v phong hóa.
- S th m ư t b i nư c.
6.2.2.2. Thay ñ i th tích
Khi th tích tăng s t o ra áp l c v m i phía nhưng hi u qu nh t v n là theo
hư ng ñi xu ng c a m t d c. Khi th tích gi m s t o ra nh ng kho ng tr ng, v t li u
dư i tác d ng c a tr ng l c s di chuy n ñ l p ñ y nh ng kho ng tr ng ñó.
S thay ñ i th tích cũng ñ ng th i làm gi m kh năng g n k t trong b n thân
kh i v t li u và gi a kh i v t li u v i b m t d c.
Nguyên nhân c a s thay ñ i th tích:
- S dao ñ ng nhi t ñ , ñ c bi t là biên ñ dao ñ ng nhi t ñ trong ngày.
- S thay ñ i m c ñ m ư t c a v t li u, ñ c bi t là nh ng kh i vât li u giàu
thành ph n sét.
6.2.2.3. Tác ñ ng c a sinh v t
112
Tác ñ ng c a sinh v t ñ i v i s di chuy n v t li u th hi n thông qua s phát
tri n hay tàn l i c a h th ng r cây và s di chuy n c a ñ ng v t.
6.2.3. Các y u t nh hư ng ñ n s chuy n ñ ng
6.2.3.1. ð d c c a sư n
ð d c c a sư n có nh hư ng r t quan tr ng ñ n t t c quá trình d ch chuy n
có ình
v t li u trên sư n. Có th xét bài toán sau (Hình 6.1):




Hinh
Hinh 6.1: Tương quan gi a ñ d c ñ n chuy n ñ ng c a v t trên sư n
ên

V t M có kh i lư ng mg, n m trên sư n d c như hình v , ta có:
α là góc d c c a m t trư t, P là tr ng lư ng kh i v t li u M
T là l c ti p tuy n có xu th làm cho kh i ñá di chuy n xu ng sư n d c (còn
ñá
g i là l c gây trư t) = P.Sinα = mg.Sinα; N: L c pháp tuy n và = P.cosα
S là l c ma sát, có xu th gi kh i ñá l i trên sư n d c, t l ngh ch v i ñ d c
sư n. L c ma sát có quan h v i l c pháp tuy n thông qua h s ma sát (f) và ñư c th
n.
hi n theo công th c: S = N.f = P.cosα.tgф (v i f = tgф và ф là góc ma sát trong c a
góc
ñ t ñá).
V t M tác ñ ng lên m t sư n m t l c N vuông góc v i b m t, gây ra m t l c
ma sát: S = mg.Cosα. Tương quan gi a các l c T, S và N qui ñ nh tr ng thái v t M
nh
trên sư n d c. ng v i m t lo i ñ t ñá thì có m t giá tr góc ma sát trong xác ñ nh,
giá
nên khi thay ñ i ñ d c c a sư n thì h s n ñ nh s thay ñ i theo. tr ng thái cân
b ng gi i h n K = 1, thì ta có: α = ф. Do ñó, khi α < ф thì sư n s n ñ nh.
ta
Do ñó, có th th y sư n càng d c, kh năng và t c ñ di chuy n c a v t li u

càng l n. Ngư c l i, n u sư n có ñ d c càng nh , v t li u càng có kh năng n m l i
àng
trên sư n ho c b gi l i n u chúng ñang chuy n d ch.
6.2.3.2. Tính g n k t c a ñ t ñá
Khi l c g n k t l n hơn tr ng l c, v t li u ñư c lưu gi trên sư n. Khi l c g n
n.
k t nh hơn tr ng l c, v t li u b t ñ u chuy n ñ ng. Chính vì th , các ñá có tính g n
ng các
k t y u và các ñá có tính g n k t cao nhưng n m trên nh ng l p ñá có tính g n k t
các ng
y u, d th m nư c r t d b di chuy n.



113
6.2.3.3. Tính ma sát
L c ma sát sinh ra trong quá trình chuy n ñ ng c a v t li u là t ng h p c a ma
ma ng
sát
sát trong và ma sát ngoài. Trong ñó, l c ma sát ngoài nh tác d ng c a ma sát trong ñ
tác
t o s kìm hãm lên toàn b các l p, các ph n t c a kh i v t li u trong quá trình
ìm
chuy n ñ ng.
L c ma sát m nh khi các ph n t v t li u có h t nh và s c c nh và y u khi v t
li u có ch a nhi u sét và th m nư c.
Trong t ng phong hóa, ma sát gi a các l p v t li u gi m d n t dư i lên trên do
ng
s gi m d n l c ép b i tr ng lư ng c a t ng v t li u theo hư ng này. ði u này làm
ày.
cho t c ñ di chuy n khác nhau gi a các l p v t li u.
Ma
Ma sát trong giai ño n chuy n t tr ng thái tĩnh sang tr ng thái ñ ng bao gi
chuy
cũng l n hơn ma sát trong khi v t li u ñang chuy n ñ ng. v trí chân sư n, v t li u
ơn
cũng không hoàn toàn ng ng chuy n d ch.
6.2.3.4. Tác d ng c a th c v t
ng
Th c v t có vai trò quan tr ng trong vi c làm h n ch s phá h y và di chuy n
quan ch
v t li u nhanh chóng, ñ t ng t c a dòng nư c.
Ngoài ra, th c v t còn góp ph n duy trì và ñ y m nh quá trình phong hóa hóa
òn ình
h c, phong hóa v t lí, chu n b v t li u cho quá trình di chuy n.
c,
6.2.4. Các ki u di chuy n
di
6.2.4.1. Ki u di chuy n nhanh
di
Ki u di chuy n nhanh bao g m ñá l và ñ t trư t và lũ bùn. Trong ñó, tr ng l c
di ùn.
có vai trò quan tr ng nh t.
ðá l
ð t trư t




Bùn ch y ð t ch y




Hinh 6.2: M t s ki u di chuy n trên sư n (ñ t trư t, ñá l , bùn ch y, ñ t ch y)
y,



114
ðá l :
Là s di chuy n nhanh c a c kh i v t li u ho c t ng hòn hay c c ñá (Hình
òn
6.3). N u m t d c là vách ñ ng, ñá l g n như rơi t do dư i tác d ng c a tr ng l c.
tác
N u ñá lăn t p trung theo m t lòng máng nh t ñ nh s t o thành các nón ñá l . Nhi u
ành
nón ñá l n i li n nhau s t o thành v t ñá l d c theo chân sư n. Khi sư n có ñ d c
n.
l n, th n m c a ñá trùng v i hư ng sư n có th xu t hi n hi n tư ng núi l .
ng




Hình 6.3: ðá l , dư i tác ñ ng c a phong hóa, ñá b n t v , tách ra và r i kh i kh i ñá.
tác kh

ðá l ñ c trưng cho các vùng có ki u khí h u khô h n ho c vùng băng hà nơi
ưng ùng
có phong hóa v t lí chi m ưu th nh t là nh ng khu v c sư n d c. Vi t Nam ñá l

thư ng th y nh ng vùng núi ñá vôi, núi ñá granit.
ùng
ð t trư t:
Là s di chuy n t nhiên c a kh i ñ t ñá trên m t b m t nghiêng do tác d ng
di êng
c a tr ng l c, v i s thúc ñ y c a nư c ng m (Hình 6.4). Hi n tư ng trư t ñ t x y ra
ng
ph bi n nhi u nơi, nhưng nó ch x y ra trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh, khi có tình
ng
tr ng m t cân b ng v tr ng l c và ma sát trong c a kh i ñ t ñá, dư i tác ñ ng c a các
tác
quá trình t nhiên hay các ho t ñ ng c a con ngư i.
ên
Hi n tư ng ñ t trư t x y ra khi có các ñi u ki n sau:




Hình 6.4: Các b ph n c a ñ t trư t
Hình


115
- V t li u có ch a nhi u sét hay n m trên l p sét: Nh ng nơi có lư ng mưa l n
và t p trung v i cư ng ñ cao thì nư c mưa s th m vào ñ t làm tăng tr ng lư ng c a
t ng trên m t và khi ñ t ñ n b m t t ng không th m nư c s gây nên hi n tư ng xói
ng m. N u t ng không th m nư c là sét thì khi b th m nư c, nó s tr nên r t trơn và
d gây ra trư t ñ t.
- ði u ki n v c u trúc và th n m c a ñá: có nh hư ng r t l n ñ n quá trình
trư t ñ t. Khi các t ng ñá có th n m c m v phía thung lũng, t c là nghiêng theo
chi u d c c a sư n thì trư t ñ t d x y ra hơn. N u trên b m t sư n d c có h th ng
ñ t gãy ki n t o phát tri n s làm cho ñ t ñá v n nát, có nhi u khe n t, t o ñi u ki n
cho nư c th m xu ng làm gi m l c kháng c t c a ñ t ñá, t ñó nguy cơ phát sinh trư t
ñ t càng cao hơn.
- ð a hình cao, ñ d c và ñ chia c t ngang… Các y u t ñó s t o ra năng
lư ng ñ a hình l n, là ñi u ki n thu n l i cho các quá trình trư t ñ t có ngu n g c
tr ng l c. V n ñ ng ki n t o hi n ñ i và các tr n ñ ng ñ t cũng gây nên các tai bi n
trư t l c ng sinh.
- Quá trình trư t ñ t còn ch u nh hư ng c a các tác ñ ng nhân sinh như: c t xén
chân d c khi làm ñư ng giao thông, xây d ng các công trình có t i tr ng l n trên sư n
d c, khai thác m b ng phương pháp n mìn, ho t ñ ng c a các phương ti n cơ gi i...
Lũ bùn: Thư ng x y ra nh ng sư n d c b phong hóa m nh và v n b , khi có
nh ng tr n mưa l n, kéo dài, v t li u b cu n theo dòng nư c t o thành dòng bùn - ñá
ch y.
6.2.4.2. Ki u di chuy n ch m
Ki u di chuy n ch m là s di chuy n v i t c ñ r t nh , khó nh n th y trong
th i gian ng n, x y ra trong l p v phong hóa, c nh ng sư n có ñ d c r t nh . Di
chuy n ch m bao g m: trư t ng n, s va ñ p c a gi t mưa, r a trôi trên m t, xói
ng m, nén ch t.
Trư t ng n
Trư t ng n là s di chuy n h t s c ch m ch p c a t ng h t v t li u nhưng có
tác d ng r t to l n vì nó x y ra kh p m i nơi, ngay c dư i l p ph th c v t. Nguyên
nhân chính là s thay ñ i nhi t ñ và ñ m, hi n tư ng ñóng băng và tan băng...
nh ng nơi có hi n tư ng trư t ng n, do v t li u trên m t có t c ñ l n hơn
ph n dư i sâu nên cây b nghiêng v phía chân sư n.
Tác d ng va ñ p và phân tán nh ng h t v t li u m n c a gi t mưa
Nh ng gi t mưa có tác d ng phá v s g n k t các h t và tung chúng v m i
phía, nhưng do sư n d c nên nh ng ph n t nào b n v phía chân sư n s ñi ñư c m t
quãng ñư ng xa hơn nhưng xu hư ng chung c a v t li u là di chuy n v phía chân
sư n. T c ñ di chuy n ph thu c vào kích thư c và t c ñ rơi c a gi t mưa, vào kích
thư c h t v t li u và m c ñ che ph th c v t.
R a trôi trên m t (còn g i là xói mòn b m t hay xâm th c b m t)

116
R a trôi trên m t là s v n chuy n nh ng h t v t li u có kích thư c nh do
nư c ch y tràn b m t sư n. Quá trình này s làm m t ñi l p ñ t màu trên m t.
Các ñi u ki n nh hư ng t i r a trôi trên m t bao g m: lư ng mưa, m c ñ che
ph th c v t, ñ d c c a sư n, chi u dài sư n và ñ c tính lí - hóa c a ñ t.
ð d c c a sư n và ki u sư n nh hư ng l n ñ n quá trình xói mòn:
Sư n ñ a hình dương (+) xói mòn nhanh hơn sư n ñ a hình âm (-). ð a hình
dương có xu hư ng bóc mòn, v t li u nhi u, phong hóa m nh. ð a hình âm có xu
hư ng b i t , v t li u ñư c ñưa t nơi khác ñ n nên ít v t li u và kh năng phong hóa
chưa cao.
Xói mòn gây m t ñ t, b c màu thoái hóa ñ t. Vi t Nam trong nh ng vùng ñ i
núi, khi l p ph th c v t b tàn phá, có th xói mòn t 130 - 300t n ñ t/ha/năm tương
ñương v i m t l p ñ t dày 1cm và ñ hình thành l p ñ t ñó ph i m t t 12 - 30 năm.




Hình 6.5: Xói mòn b m t. Nư c mưa v i l c va ñ p khá l n ñã cày x i b m t ñ t tơi x p,
ít có th c v t che ph khi n v t li u v n b b n tung lên, hòa l n v i dòng nư c và b cu n
trôi. Khi l p ñ t m t m t ñi, xói mòn theo ñư ng có th hình thành khe rãnh.

Xói ng m
Xói ng m là s v n chuy n cơ h c c a nư c ng m ñ i v i các v t li u v n b ,
t o thành các ñư ng h m t nhiên trong l p v phong hóa.
ði u ki n x y ra xói ng m là: l p v phong hóa v n b , x p n m trên t ng ñá
ch n nư c; lư ng mưa l n; ñ a hình thu n l i cho vi c t p trung nư c ng m thành
dòng.
Nén ch t
Nén ch t là hi n tư ng di chuy n ch m c a v t li u theo chi u th ng ñ ng trong
l p v phong hóa tơi x p do s nén ép c a tr ng lư ng các l p ñ t ñá bên trên và s
v n chuy n v t li u c a dòng nư c, hình thành các kho ng ñ t lõm r ng hàng trăm m2.
Các ñi u ki n x y ra hi n tư ng nén ch t là: l p v phong hóa tơi x p, nhi u l
h ng, nhi u khoáng v t hoà tan, có nư c ñ làm tăng tr ng lư ng, tính linh ñ ng và
v n chuy n v t li u.

117
6.2.5. S phân t ng c a các quá trình sư n
T ñ nh xu ng b m t n m ngang dư i chân sư n có 3 t ng v i nh ng ñ c

ñi m riêng v hình thái, v t li u và các quá trình chi m ưu th .
li
T ng trên cùng (eluvi)
ên
Eluvi là nh ng v t li u t i ch sau khi ñã m t ñi m t s thành ph n hóa h c và
ng ành
m nh v n. Quá trình sư n chi m ưu th ñây là r a tràn trên m t.
T ng trung gian (deluvi)
ng
Deluvi là nh ng v t li u t t ng trên chuy n xu ng và còn ti p t c chuy n ñ n
ng
t ng dư i. C u t o b ng sư n tích. Quá trình ch y u t ng này là trư t ng n, r a tràn
tích. ng
và trư t ñ t.
T ng dư i cùng (coluvi)
Coluvi là t ng chuy n ti p gi a sư n và b m t ñ a hình n m ngang dư i, c u
ti ngang
t o là sư n tích hay t ng tích t , v t li u r t m n do ñ m l n, phong hóa hóa h c r t
tích
phát tri n, quá trình b i t chi m ưu th .




Hình 6.6 : Các b ph n c a sư n có v t g u xâm th c (theo ð Hưng Thành 1998)
ph ưng

Vi c phân t ng này không áp d ng ñư c v i sư n c u t o b ng ñá c ng có m t
vách d ng ñ ng thư ng g p các vùng hoang m c. L.Kinh (1967) chia ki u sư n th
ng c.
hai này thành b n b ph n. Trên cùng là sư n l i r i ñ n vách ñ ng, chân vách là sư n
ñá v n, dư i cùng là sư n lõm v i ñ d c gi m d n.
6.2.6. Ngu n g c phát sinh và quá trình phát tri n c a sư n
6.2.6.1. Ngu n g c hình thành sư n
Sư n có th ñư c hình thành t ngu n g c ngo i sinh ho c ngu n g c n i sinh.
ình ngu
Tuy nhiên, ña s các sư n có ngu n g c liên quan ñ n hi n tư ng ñào sâu c a m ng
có ào
lư i thung lũng sông ñi kèm v i v n ñ ng nâng lên c a v Trái ñ t.
6.2.6.2. Quá trình phát tri n c a sư n
Theo V.M.Davis:



118
V n ñ ng ki n t o v i m t t c ñ khá l n ñã hình thành các mi n núi và t o
hình
thành các sư n ki n t o. Sau khi các sư n kiki n t o ra ñ i, các sông b t ñ u chia c t
sư n và ñào sâu ñ n m t m c nh t ñ nh thì ng ng l i, lúc y các quá trình v n chuy n
ng
v t li u trên sư n là ch ñ o. Sư n có d ng l i ph n trên và lõm ph n dư i. ð cao
ñư ng phân th y không ng ng h th p và tr thành m t mi n ñ ng b ng lư n sóng
mi
(bán bình nguyên - peneplain - Hình 6.7).
peneplain




Hình 6.7: Sơ ñ hình thành bán bình nguyên theo Davis

Quá
Quá trình hình thành bán bình nguyên là ñi n hình cho nh ng vùng có khí h u
ng
m ư t, nơi có xâm th c trên m t chi m ưu th trong ñi u ki n sư n có l p v phong

hóa và th c v t che ph .
Theo V.Pencơ (1924) và m t s tác gi khác:
Khi v n ñ ng nâng lên m nh, chi u cao c a sư n tăng lên. Sư n trong giai ño n
ên trong
này thư ng là th ng hay l i (Hình 6.8).
ng




Hình 6.8: Sư n th ng và sư n l i

Khi v n ñ ng nâng lên y u ñi , quá trình ñào sâu lòng ch m d n và ng ng h n,
quá trình lùi sư n ngày càng chi m ưu th . Ph n chân sư n xu t hi n v t g u xâm
xu
th c. V t g u xâm th c k t h p v i sư n d c phía trên làm cho sư n trong giai ño n
c. trong
này có d ng lõm (Hình 6.9).




119
Hình 6.9: Sư n lõm

Trong quá trình lùi sư n, lúc ñ u ch có ñ cao tương ñ i c a sư n d c gi m
xu ng. V sau khi các sư n ñ i l p c t nhau, ñ cao tuy t ñ i b t ñ u gi m d n. ð
cao tương ñ i và tuy t ñ i gi m làm suy gi m lư ng v t li u cung c p cho các v t g u
ng
xâm. M t khác, quá trình phong hóa làm làm gi m ñ d c c a v t g u xâm th c do
nh
kích thư c v t li u gi m ñi và tr nên d v n chuy n hơn. Khi ñó, v t g u xâm th c
ñư c g i là ñ ng b ng ñá g c trư c núi (pediment).
ng
Nhi u pediment n i l i v i nhau t o thành ñ ng b ng san b ng bên pediplain hay
pediment ên
b c thang trư c núi. Pediplain ñi n hình thư ng g p nh ng mi n khí h u khô h n,
núi. ng
n a khô h n và ngo i vi băng hà. Theo Lê ð c An, ph n l n các b m t san b ng
vi An,
Vi t Nam v n là các pediplain ñư c phát tri n trong ñi u ki n khí h u khô h n vào
các phát
Pleitoxen mu n.




Hình
Hình 6.10: Quá trình hình thành qu t b i tích ven chân núi. V t li u m n
ñư c ñ y ñi xa, v t li u thô b i tích ngay trên ñ nh nón phóng v t
nh



Bài nghiên c u: Th m h a trư t l ñ t Guinsaugon - Philippines năm 2004
Vào lúc 10h30 sáng ngày 17 Tháng hai năm 2006, m t ph n vách ñá kèm theo
ph
dòng bùn ñ t kh ng l b t ng trư t nhanh xu ng Guinsaugon - m t ngôi làng nh
ngôi
120
n m Saint Bernard, phía nam t nh ñ o Leyte, Philipines. Trư t l ñ t kinh hoàng
khi n toàn b m t ngôi làng ñã b chôn vùi v i hàng trăm nhà c a và m t trư ng h c.
tr




Hình 6.11 : Vùng m t trư t r ng 25 ha
Kh i lư ng ñ t ñá, bùn t ñ cao hơn 700 trư t xu ng chân núi ñ cao 20m,
ùn xu
vùng m t trư t r ng 25 ha, h chân mái trư t sâu t i 5m, vùng b tàn phá và nh
hư ng r ng 240 ha. Th m h a x y ra trên di n r ng và b t ng , ñã có t i 154 ngư i

ch t, 928 ngư i m t tích, 30 ngư i b thương, ch có 3 ngôi nhà còn sót trong ngôi làng
còn
có kho ng 2.500 dân này. N l c c u h ñã c u ñư c 410 ngư i may m n. V trư t l
ày. may
ñ t khi n cho 3.800 h v i g n 2 v n ngư i b nh hư ng, 920 h v i 3.272 ngư i
ng,
bu c ph i di chuy n, b l i sau lưng c m t vùng hoang vu và ch t chóc (Hình 6.12).
chóc




Hình 6.12 : Vùng b nh hư ng và tàn phá r ng t i 240 ha
Th m h a trên là k t qu c a tác ñ ng ñ ng th i b i nhi u y u t . Sau nh ng tr n
qu
mưa l n, kéo dài (khu v c thung lũng mưa r t l n su t hơn hai tu n l , lư ng mưa
thung
trung bình lên ñ n 500mm trong khi m c h ng năm ch là 137mm), k t h p v i ch n
ñ ng do ñ ng ñ t 2,6 ñ Richte, trên m t ñ t gãy phát sinh t ñ ng ñ t năm 1994.
ng
Chính lư ng mưa l n và kéo dài ñã làm cho l p ñ t ñá tích t quá nhi u nư c, tr nên
l ng và d di ñ ng. Ngoài ra, vi c ñ n s ch cây c i t nhi u năm trư c vùng núi này
khi n ñ t ñai b xói mòn cũng là m t nguyên nhân quan tr ng cho ñ t trư t.



121
Hình 6.13 : B n ñ ñ a hình khu v c x y ra trư t ñ t.
Trư t ñ t, lũ bùn không ph i là chuy n quá m i, quá b t ng Philippines, ñ c
bi t ñ o Leyte. Vào tháng 11 năm1991, lũ và ñ t trư t ñã làm thi t m ng kho ng
6.000 dân khi m t tr n bão nhi t ñ i ñ b vào hòn ñ o này.

6.3. ð a hình do dòng nư c t o thành
6.3.1. Khái quát chung v ñ a hình do dòng nư c t o thành
ðây là d ng ñ a hình ph bi n nh t trên toàn c u và có trong t t c các mi n
khí h u khác nhau, là d ng ñ a hình có kích thư c khác nhau: nh như khe rãnh,
mương xói, l n như thung lũng sông… và ñư c hình thành ph thu c trư c h t vào
tính ch t, hình th c dòng ch y và nh ng ñi u ki n tích t hay xâm th c c th .
ð a hình do dòng nư c t o thành ñư c hình thành do tác d ng phá h y và b i t
c a dòng nư c. Tác d ng phá h y c a dòng nư c g i là xâm th c theo ñư ng. Xâm
th c ñó ph thu c vào ñ ng năng c a dòng nư c.
ð ng năng c a dòng nư c ñư c chi dùng vào các quá trình: chuy n ñ ng c a
b n thân dòng nư c theo hư ng d c, xâm th c lòng sông, v n chuy n v t li u, kh c
ph c ma sát v i ñáy sông, b sông và không khí trên m t nư c.
m.v 2
Trong ñó: m là kh i lư ng nư c, v là t c ñ dòng ch y.
F=
2
Tác ñ ng c a dòng ch y trong vi c hình thành ñ a hình th hi n c 3 quá trình
(phá h y, v n chuy n, b i t ).
Xâm th c c a dòng nư c bao g m xâm th c sâu và xâm th c bên. Hai quá trình
này x y ra ñ ng th i, tuy nhiên, tùy theo th i gian và ñ a ñi m mà m t trong hai quá
122
trình ñó chi m ưu th . Trong ñó xâm th c sâu chi m ưu th trong giai ño n ñ u c a
quá trình phát tri n, ph n thư ng lưu, xâm th c bên chi m ưu th khu v c h lưu
và ñi n hình cho giai ño n cu i trong quá trình phát tri n c a thung lũng dòng ch y.
V t li u theo dòng nư c v a có tác d ng phá h y, bào mòn ñáy và b sông,
ñ ng th i t o ñi u ki n b i t trên dòng ch y (Hình 6.14).




Hình 6.14: Mô hình dòng ch y r i và s v n chuy n v t li u thô. Nh ng kh i t ng trư t trên
m t ñáy, cu i, s i lăn ñáy, cát thô và cu i nh có th d ch chuy n băng cách nh y cóc, v t
li u m n (phù sa, Ion) lơ l ng theo dòng nư c.
Các s n ph m b xâm th c ñư c mang ñi b ng con ñư ng hòa tan và cơ h c. ðó
là tác d ng v n chuy n c a dòng nư c. Khi t c ñ dòng ch y và lư ng nư c gi m
xu ng s t o ñi u ki n cho quá trình b i t .
Nư c ch y trên m t ñư c phân bi t thành hai ki u chính là ki u ch y tràn và
ch y theo dòng. Theo th i gian ho t ñ ng, nư c ch y theo dòng l i chia thành dòng
ch y thư ng xuyên và dòng ch y t m th i.
6.3.2. ð a hình do dòng ch y t m th i t o thành
6.3.2.1. Khái ni m
Dòng ch y t m th i là nh ng dòng ch y ch t n t i trong khi mưa hay sau khi
mưa m t kho ng th i gian nào ñó. ð a hình các dòng t m th i thư ng hình thành
nh ng nơi có sư n d c, ñá v n b và lư ng mưa ñáng k . S khác nhau gi a các d ng
ñ a hình dòng t m th i ph thu c vào tính ch t c a l p ph th c v t, ñ c bi t là lo i
ñ t ñá c u t o nên sư n. nh ng khu v c c u t o b ng các ñ t ñá v n b , th c v t
thưa th t, thư ng th y các rãnh nông, mương xói, khe rãnh và máng khô. M i d ng ñ a
hình này tương ng v i m t giai ño n trong ti n trình hư ng t i s cân b ng c a tr c
di n d c.
Các b ph n c u t o nên các d ng ñ a hình c a dòng ch y t m th i bao g m:
B n thu nư c: là b ph n mà trên ñó toàn b nư c t p trung l i, xâm th c theo
ñư ng và trên m t là ch y u.
Kênh d n (máng trũng tiêu nư c): có ñ a hình âm (-) là nơi tiêu nư c, v t li u
t b n thu nư c, s c nư c ñư c s d ng ch y u cho quá trình v n chuy n.
123
Nón phóng v t: d ng ñ a hình b i t (+) ñư c t o b i v t li u do kênh d n nư c
ñưa t i.
6.3.2.2. Các d ng ñ a hình khe rãnh
Rãnh nông
Rãnh nông là d ng ñ a hình sơ ñ ng nh t c a dòng nư c t m th i. Rãnh nông
ng
ñư c hình thành do ñào sâu và m r ng c a nư c ñ i v i nh ng ch lõm trên m t
ñào
sư n không có th c v t che ph . Kích thư c c a rãnh r ng ñ n 0,5m, sâu kho ng 0,1 -
ng
0,4m, dài kho ng vài mét, sư n tho i, ñáy tương ñ i b ng, ñ d c tương t như ñ d c
ài ương
c a sư n mà rãnh phát tri n trên ñó.
Mương xói
Mương xói ñư c hình thành do s ñào sâu không ng ng c a rãnh nông và
ình ng
thư ng xu t hi n nh ng nơi có ñ d c l n nh t trên sư n. Kích thư c mương xói:
sâu kho ng 0,5 - 1,5m, có khi t i 2,5m, chi u r ng dư i 2m và ng n hơn chi u dài c a
1,5m, ơn
sư n. Tr c di n ngang ph n trên có hình ch V, ph n dư i có hình ch U. Tr c
ình
di n d c phù h p v i tr c di n d c c a sư n. Các b ph n c u thành bao g m kênh
ành
d n và nón phóng v t (ch m i ra ñ i và không ng ng b ñ y xu ng chân sư n cùng
ng
v i vi c kéo dài mương xói).
Khe rãnh
Khe rãnh là d ng ñ a hình âm, ñư c hình thành do nh ng mương xói ñào sâu và
ng ương
kéo dài, bao g m ñ u, thân và c a (k t thúc b ng m t nón phóng v t). C a khe rãnh
(k
"treo" trên sư n nên ñó hình thành m t vách nh , dư i chân vách là nón phóng v t.
ñó nón
ð u c a khe rãnh cũng hình thành m t vách g i là vách ñ nh. M c dù chưa có hình
nh.
d ng ñ u ñ n nhưng tr c di n d c c a khe rãnh không còn phù h p v i tr c di n c a
m t sư n (Hình 6.15).




Hình 6.15: ð a hình khe rãnh

Khi khe rãnh ti p t c phát tri n, vách c a không còn n a. B n thâu nư c phát
a.
tri n ñ y ñ v i m t h th ng các rãnh nông và mương xói. ð chênh l nh c a vách
ênh
ñ nh ch còn r t nh . Xâm th c gi t lùi g n như ñã ch m d t. Tr c di n d c có hình
124
d ng g n như ñ u ñ n. Xâm th c sâu y u ñi, xâm th c bên phát tri n m nh, lòng rãnh
m r ng nhưng sư n v n d c.
Máng
Máng khô (máng xói)
Máng
Máng khô hình thành do s phát tri n c a khe rãnh. Sư n máng r t tho i, rìa
máng
máng không bi u hi n rõ r t, ñáy l p ñ y các s n ph m v n và sư n tích, trên ñó phát
tích,
tri n th c v t.
Các d ng ñ a hình ñ c bi t
“ ng khói nàng tiên - ng khói tiên”: là d ng ñ a hình ñ c bi t t p h p nh ng
bi
àng
c t ñ t cao trên có ñ i m t kh i ñá l n (Hình 6.16). Trên b m t sư n có c u t o b ng

v t li u m n, g n k t kém, có nh ng kh i ñá l n ho c trên nh ng vùng núi, cao nguyên
ùng
ôn
ôn ñ i có c u t o l p ñá c ng bên trên, ñá m m bên dư i, dòng nư c cùng các các
nhân ngo i sinh khác ñã lôi cu n l p v t li u m m hơn bên dư i ñ l ra v t li u c ng
r n phía trên. D ng ñ a hình này thư ng th y vùng núi An pơ (Alps). Trên cao
ình ùng
nguyên Các pa dát (Ti u Á), “ ng khói nàng tiên” ñư c hình thành t l p ñá bazan dày
Á),
50m bên trên và l p túp (tuff) dày 350m bên dư i.




Hình 6.16: ð a hình “ ng khói nàng tiên” trên ñ nh th tr n Cappadocia thu c Th Nhĩ
ng nh
Kỳ và trên sư n. (ngu n http://www.turkeycappadociatours.com)
n.

ð a hình ñ t x u (badland)
Là d ng ñ a hình sư n g m nh ng khe rãnh ngăn cách nhau b i nh ng lu ng
nh
ñ t s c nh n. ð a hình ñ t x u do mương xói, khe rãnh, máng khô… phát tri n m nh
c v cư ng ñ và m c ñ phá h y. S phát tri n c a ñ a hình do dòng t m th i gây
ình
nhi u khó khăn cho canh tác nông nghi p




125
Hình
Hình 6.17: ð a hình ñ t x u bang Dakota - Hoa Kỳ

ði u ki n phát tri n ñ a hình ñ t x u
ki
ði u ki n khí h u: Nh ng khu v c khí h u phân hóa theo hai mùa rõ r t (mùa
mưa và khô). Mùa khô t o ñi u ki n thu n l i cho phong hóa v t lý phát tri n thúc ñ y
ñi
s phá h y ñá, t o ra nhi u v t li u tơi b … t o ñi u ki n cho vi c cu n trôi, xói mòn
phá
vào mùa mưa. Nh ng nơi có lư ng mưa ñáng k , cư ng ñ mưa l n, t p trung theo
n,
mùa.
C u t o nham th ch: ð a hình có c u t o b i nh ng nham có ñ g n k t kém
(tơi, b , d th m nư c…) như cát k t, cát pha sét thư ng d b lôi cu n l p v t li u
c…) ng
v n b khi mưa.
L p ph th c v t: ð a hình ñ t x u phát tri n trên nh ng sư n ít ho c không có
ít
th c v t che ph (do ñ t r ng, do phát tri n nương r y, do chăn th gia súc quá
y,
m c…)
S khai thác không ñúng quy ho ch c a con ngư i.
khai
ð a hình ñ t x u phát tri n Tây Hoa Kỳ (bang Dakota, California), Ý, Ma
r c… Vi t Nam, ñ a hình ñ t x u phát tri n Qu ng Yên - Qu ng Ninh, Hoàng Mai
ình ng
- Ngh An, m t s nơi vùng Tây B c.
6.3.3. ð a hình do dòng ch y thư ng xuyên t o thành
ình
Dòng ch y thư ng xuyên (sông và su i) là các dòng nư c ch y quanh năm v i
ng ch
ngu n cung c p nư c là nư c ng m, nư c mưa và nư c do băng tuy t tan. Sông và
do
su i có tác d ng xâm th c, v n chuy n và b i t , t o thành thung lũng sông và ñ ng
ũng
b ng châu th .
6.3.3.1. Thung lũng sông
Thung lũng sông là d ng ñ a hình âm kéo dài do xâm th c c a dòng nư c
thư ng xuyên t o thành, có hư ng d c phù h p v i hư ng d c c a dòng ch y. ð c
ng
trưng chung c a thung lũng sông là chi u dài l n g p nhi u l n chi u r ng, ñ cao
gi m d n t thư ng ngu n v phía c a sông, phù h p v i hư ng d c ñ a hình.
ng ng


126
Hình 6.18: Các b ph n c a thung lũng sông
nh

* Tr c di n d c c a thung lũng sông
di
Tr c di n d c c a thung lũng sông là hình chi u trên m t ph ng th ng ñ ng
di ph
ñư ng n i li n các ñi m th p nh t c a thung lũng. ði m cu i cùng c a tr c di n d c là
ng tr
m c g c xâm th c. ð i v i sông l n, m c g c xâm th c là m c nư c ñ i dương. ð i
v i sông nh , m c g c xâm th c là m t h hay m t nư c dòng sông l n mà các sông
ñó ñ nư c vào.
Mu n xác ñ nh tr c di n d c c a sông, ph i ño cao trình các ñi m gi a lòng
sông t i nh ng nơi ñ a hình thay ñ i rõ r t, sau ñó, l y chi u dài sông làm hoành ñ và
hình ài
cao trình c a các ñi m tương ng làm tung ñ r i n i các ñi m trên h t a ñ vuông
ên
góc ñ ñư c bi u ñ m t c t d c c a sông. Sơ ñ m t c t d c cho bi t tình hình phân
b ñ d c c a lòng sông và chênh l ch m c nư c gi a các v trí trên sông. M t c t d c
và ên
là căn c ch y u ñ nghiên c u ñ c tính c a dòng nư c và d tính th y năng c a
tính
sông.




Hình 6.19: Hình thái tr c di n d c và ngang c a thung lũng sông bi n ñ i t ngu n ñ n
di thung
127
c a sông.

Hình thái tr c di n d c c a thung lũng sông ph thu c ch y u vào quá trình
phát tri n c a sông.
Trong giai ño n ñ u (th i kỳ tr ):


Lòng sông có nh ng ño n d c và tho i xen k nhau nên t c ñ c a dòng nư c
cũng thay ñ i b t thư ng khi tăng, khi gi m. Nơi d c, quá trình xâm th c và v n
chuy n là chính. Nơi tho i, ưu th hơn là quá trình b i t . Trên toàn b con sông, tác
d ng xâm th c (ñào sâu lòng) ch y u di n ra ph n trung và thư ng lưu.
Tr c di n d c c a sông trong th i kỳ tr b c t ño n b i các ngư ng và t o
thành các m c g c xâm th c ñ a phương. N u ngư ng cao, dòng nư c ch y t trên cao
xu ng t o thành thác. N u ngư ng không cao ho c b phá h y thành nh ng kh i ñá cô
l p, dòng nư c ch y xi t, t o thành gh nh. Nguyên nhân hình thành ngư ng có th do
ñ a hình ban ñ u, t trư c khi chưa có dòng ch y ho c do lòng sông c u t o b i các ñá
có ñ c ng khác nhau.
Hi n tư ng xâm th c gi t lùi và cư p dòng
Các ngư ng không ng ng b phá h y b ng nhi u cách khác nhau: Dòng nư c
dùng v t li u kéo theo dư i ñáy khía vào m t ngư ng d c theo hư ng dòng ch y;
nh ng ch nư c xoáy, có th t o thành nh ng h sâu, mi ng tròn, ñư ng kính có th
t i vài mét g i là "n i c a ngư i kh ng l ". Các h sâu ngày m t m r ng và thông
v i nhau làm m t ngư ng b phá h y m nh; nư c t thác ñ xu ng v i t c ñ l n,
cu n lên ñ c khoét chân ngư ng t o thành nh ng hàm ch, các hàm ch ngày càng m
r ng và s p xu ng.... Các cách phá h y ngư ng trên làm cho thác lùi d n v phía
thư ng ngu n và ñư c g i là s xâm th c gi t lùi. Xâm th c gi t lùi x y ra t t c
nh ng nơi có ñ d c tăng lên ñ t ng t, c c a sông và ñ u ngu n. ñ u ngu n, xâm
th c gi t lùi làm sông kéo dài ra, n u g p con sông khác ch y ch m hơn s t o nên
hi n tư ng cư p dòng. ðo n sông phía dư i nơi hai sông g p nhau b khô c n g i là
sông ch t.
Giai ño n trư ng thành:


Dòng ch y có khuynh hư ng ñi u ch nh ñ d c ñáy c a mình b ng cách xâm
th c nh ng ch nhô cao có ñ d c l n và b i t nh ng ch trũng, tho i, các ngư ng
d n d n b phá h y. Tr c di n d c c a sông ti n d n t i tr ng thái cân b ng v i d ng
m t ñư ng parabol quay chi u lõm v phía trên, có ñ d c gi m v phía c a sông ñ ng
th i v i s gia tăng lư ng nư c ch y và s gi m d n kích thư c v t li u theo hư ng
này (Hình 6.20).




128
Hình 6.20: Các giai ño n trong quá trình bi n ñ i tr c di n d c c a sông ñ ñ t tr ng
thái cân b ng

Như v y, trong ñi u ki n khí h u m ư t, khi dòng sông ñã tr i qua quá trình
phát tri n lâu dài và ti n d n t i s ñi u hòa gi a ñ d c ñáy v i kh năng v n chuy n
c a nó, tr c di n d c c a sông s ñ t t i tr ng thái cân b ng.
Hình thái tr c di n d c c a sông còn ph thu c vào khí h u, c u t o nham th ch
và các ho t ñ ng ki n t o, ñ a ch t.
m i ñ i khí h u khác nhau, tr c di n d c c a sông có hình thái khác nhau.
Ví d : Hai con sông có lưu lư ng nư c, tu i ñ a ch t như nhau, m t sông xích
ñ o, m t sông ôn ñ i:
Sông xích ñ o: Do phong hóa hóa h c phát tri n m nh khi n v t li u b tơi b
do ñó quá trình phá h y thác gh nh gi m, các ngư ng ít b bi n ñ i, thác gh nh t n t i
lâu hơn và sông khó ñ t t i tr c di n cân b ng.
Sông ôn ñ i: Do phong hóa v t lý phát tri n m nh, lòng sông nhi u cu i, ñá,
s c công phá l n khi n các ngư ng, thác gh nh b bi n ñ i m nh, sông nhanh ñ t t i
tr c di n cân b ng hơn (Hình 6.21).




Hình 6.21: Tr c di n d c c a thung lũng sông nh ng ñ i khí h u khác nhau
(1. Xích ñ o; 2. N a khô h n; 3. Ôn ñ i)
ðá có ñ c ng ñ ng nh t, sông s d ñ t t i tr c di n cân b ng hơn so v i vùng
các ñá có ñ c ng khác nhau; sông trong mi n ñá c ng có ñ d c l n hơn trong mi n
ñá m m.
V n ñ ng nâng lên h xu ng làm thay ñ i ñ d c chung ho c làm bi n d ng có
tính ch t ñ a phương tr c di n d c thung lũng.
Theo chi u d c c a sông, nh ng sông l n, có ñ d c nh hơn so v i sông nh .



129
Bài nghiên c u: Hi n tư ng xâm th c gi t lùi c a thác Niagara (B c M )
iagara
Quá trình xâm th c gi t lùi c a thác gh nh phát tri n m nh trong nh ng khu
thác
v c lòng sông có c u t o b i các ñá c ng m m xen k (nh t là khi có l p ñá c ng bên
khi
trên, l p ñá m m bên dư i).
Thác Niagara (B c M ) n m trên sông Xanh lô răng (Saint Laurent), ch y t h Ê
nt
ri (Erie) xu ng h Ôntariô (Ontario). Lưu lư ng dòng ch y c a sông r t l n (5721m3/s).
Thác nư c cao t i 51m, m t thác r ng 1219m, g m 2 thác: Thác Horseshoe (còn g i là
cao
thác Ca na ña) chi m t i 90% lư ng dòng ch y c a thác Niagara và thác America (thác

M ). Lư ng nư c kh ng l ñ xu ng t o nên l p hơi nư c dày ñ c b c cao hàng trăm
kh
mét. Niagara theo ti ng th dân nghĩa là “làn khói có s m ñ ng” (Hình 6.22).




Hình 6.22: Thác Horseshoe - m t ph n c a thác Niagra (ph n thu c Ca na ña). Nh ng c t
nư c b c cao hàng trăm mét t o ra l p b i nư c m m t

S xu t hi n thác Niagara do vách ñ a hình d c ñ ng Niagara, c u t o nham
xu
g m 3 l p ñá: L p ñá vôi r n ch c thu c thành h Lockport tu i Silua n m ch ng lên
Lockport
l p ñá phi n m m kém b n v ng thu c thành h Rochester, dư i cùng là n n móng
ùng
cát k t r n ch c (Hình 6.23).
6.23).




Hình 6.23: C u t o nham th ch và tác ñ ng xâm th c gi t lùi thác Niagara


Do lư ng nư c l n, ñ chênh cao khi n th năng c a dòng nư c r t l n, nư c
ñ xu ng ñào lõm chân thác (l p ñá phi n m m) t o ñi u ki n cho l p ñá vôi bên trên
thác ñá
b s p ñ nhanh. Quá trình ñó khi n thác lùi nhanh v phía h Êri, trung bình m i năm
ñó
thác lùi kho ng 1,6m (Hình 6.24).


130
Thác Horseshoe

Thác America



Hình 6.24: Thác Horseshoe (ph n thu c Ca na ña) - thác chính trong quá trình xâm th c
hác ng
gi t lùi v thư ng ngu n
Kho ng cách t h Ôn ta riô ñ n chân thác Horseshoe kho ng 11km. Theo tính
ng
Thác Horseshoe
toán, ñ xâm th c gi t lùi trên m t kho ng cách như v y m t kho ng 5000năm - m t
ùi
kho ng th i gian ng n ng i c a các thành t o ñ a ch t, ñ a m o.
ng
* Tr c di n ngang c a thung lũng sông
di
Tr c di n ngang là giao tuy n c a thung lũng sông v i m t ph ng th ng ñ ng
giao
c t ngang thung lũng. Các b ph n chính c a thung lũng (Hình 6.25) bao g m:
ngang




Hình 6.25: Các b ph n tr c di n ngang c a thung lũng sông (theo Phùng Ng c ð nh, 2005)
sông

Sư n thung lũng là b m t nghiêng phân b hai bên thung lũng v i hình thái
ũng
khác nhau (th ng, l i, lõm hay d ng b c) bao g m rìa trên sư n và chân sư n. ðáy
chân
sông có tính ch t tương ñ i b ng ph ng, ñư c gi i h n gi a hai chân sư n, bao g m
lòng sông (ñáy nh ) và bãi b i.
Th m sông
Tùy thu c vào ngu n g c hình thành, các th m sông bao g m hai lo i. Th m
sông
tích t và th m xâm th c. Hình thành th m xâm th c, quá trình xâm th c th ng ñ ng
xâm ình
là ch y u b i quá trình ki n t o và khí h u c a khu v c. Ngu n g c c a th m tích t
là quá trình l ng ñ ng v t li u l p ñ y thung lũng c a nó, giai ño n b i t này có th
ng
do s gi m lưu t c, s tăng v t li u v n chuy n ho c s thay ñ i g c xâm th c.
c,



131
Hình 6.26: Mô hình các b ph n c u t o và v trí c a th m sông

Hình thái c a các th m sông




Hình
Hình 6.27: Quá trình hình thành th m b i t và hình nh th m b i t c a thung lũng sông

Các bãi b i ngày càng ñư c m r ng và nâng cao, ñ n m t m c nào ñó, ph n
bãi b i ñã thoát kh i ph m vi nh hư ng c a nư c lũ s tr thành th m sông. Th m
sông.
sông là d ng ñ a hình kéo dài trên toàn b hay m t b ph n thung lũng, phía trên ñư c
ình hay
gi i h n b i m t b m t ph ng, phía dư i b ng m t vách phân cách nó v i m t b c
th m khác. Có nhi u nguyên nhân hình thành th m sông: Do h th p ñ cao g c xâm
ên th
th c, v n ñ ng nâng lên làm tăng ñ d c c a tr c di n d c thung lũng, do thay ñ i lưu
ên
lư ng nư c.... Khi sông b t ñ u ñào sâu lòng ñ t o thành b c th m, khi ñó sông ñang
th
bư c vào m t chu kỳ xâm th c m i hay nó ñang tr l i. Có các lo i b c th m sau:
chu
th m b i t (sông c t vào bãi b i c a chu kỳ trư c), th m h n h p (v a có phù sa c a
ào c),
bãi b i v a có ñá g c bên dư i), th m xâm th c (sông c t vào ñá g c, thư ng g p
c,
thư ng lưu).
M t con sông có th tr i qua nhi u chu kỳ xâm th c, m i chu kỳ xâm th c ñ
c,
l i m t b c th m. Các th m già n m cao hơn th m tr . Th m sát bãi b i nh t ñư c g i
nh
là th m s 1, ti p theo là th m s 2, s 3... theo th t t th p ñ n cao, t tr ñ n già.
Vi c xác ñ nh các th m sông ngoài th c ñ a r t khó khăn, ñ c bi t là nh ng vùng khí
h u nóng m, nhi u mưa.



132
Các th m sông chính là tàn dư c a các ñ ng b ng ng p lũ c , n m cao hơn các
ñ ng b ng ng p lũ hi n ñ i trong lũng sông. Các th m sông xác nh n tr ng thái cân
b ng trư c ñây, mà trong th i kỳ xâm th c không n ñ nh ñã không còn t n t i.
Các th m sông có th ñ i x ng ho c không ñ i x ng ph thu c vào vi c có t n
t i b m t có ñ cao tương ng phía ñ i di n c a thung lũng sông hay không. V m t
hình thái, th m sông bao g m m t b m t ph ng - m t th m, ñư c bao b i mái d c g i
là vách th m. Th m sông có nhi u b c ph bi n trong các thung lũng sông.
Bãi b i
Theo lát c t ngang, bãi b i ñư c c u t o b i 3 b ph n (Hình 6.28):
- Con ch ch ven lòng: V t li u thô như cát, cu i, s i t o thành g cao vư t h n
bãi b i ven dòng ch y.
- Trung tâm bãi b i: Tương ñ i ph ng, bên trên là các v t li u m n như sét, b t,
cát h t nh , bên dư i là các v t li u h t thô hơn.
- L ch trũng: N m cách xa dòng ch y hi n t i d c theo chân sư n ho c chân th m
sông, là ph n th p nh t c a bãi b i. Các l ch trũng thư ng không liên t c, mùa lũ
thư ng t o thành các dòng ch y ph còn mùa c n là các d i nư c ñ ng.

Con ch ch ven
lòng




Hình 6.28: C u t o bãi b i

Hình thái c a tr c di n ngang liên quan m t thi t v i các giai ño n c a quá
trình phát tri n c a thung lũng.
Giai ño n ñ u (th i kỳ tr ), khi tr c di n d c chưa cân b ng, tr c di n ngang
h p, sư n d c, có d ng ch V, lòng sông chi m toàn b ñáy thung lũng. ð n giai ño n
trư ng thành, tr c di n d c tr ng thái cân b ng, lòng sông ñã khoét sâu, quá trình
xâm th c bên d n d n chi m ưu th , ñ c bi t là trung và h lưu, lòng sông ñư c m
r ng và tr nên ngo n ngoèo, t o thành các khúc u n. Các khúc u n làm ñ dài sông
tăng lên, ñ d c và ñ ng l c dòng nư c gi m nên ch có th v n chuy n ñư c v t li u
trong mùa lũ, ñ ng th i gi m kh năng xâm th c sâu và xâm th c ngang. Khúc u n
khi n nư c sông ch y r t ch m, thung lũng sông r t r ng. ðây là th i kỳ già trong quá
trình phát tri n c a thung lũng sông.
Hi n tư ng u n khúc và quá trình hình thành h móng ng a



133
Các khúc u n có th ñư c hình thành do s không b ng ph ng c a b m t ñ a
không
hình ban ñ u, quá trình xâm th c g p ph i m t kh i ñá c ng, nư c t các ph lưu ñ
ình
vào sông chính ...
Trên cơ s nh ng nguyên nhân sơ khai ban ñ u trên, các khúc u n ti p t c ñư c
ti
phát tri n do s ho t ñ ng c a b n thân dòng nư c v i hư ng ch y ñư c thay ñ i liên
thay
t c t o nên s b t ñ i x ng trong tr c di n ngang c a thung lũng sông.
Vào giai ño n trư ng thành (sông ñ t tr c di n d c cân b ng), xâm th c sâu
ng tr
gi m, xâm th c bên phát tri n m nh, nh t là khu v c trung và h lưu c a sông. Các
ên ưu
dòng ch y th ng nay b t ñ u u n khúc, m c ñ u n khúc r t nhanh, khi n hư ng dòng
th
ch y b t ñ u thay ñ i.
Dòng nư c ch y sát b lõm gây nên hi n tư ng s t l bãi b i, l i ñem v t li u
i,
m n b i ñ p ph n b l i, m r ng bãi b i phía ñ i di n.
Khi khúc u n càng cong, v n t c dòng ch y gi m m nh, ñ n m t lúc nào ñó s
àng gi
phá v g sông, n i li n các ño n ng n nh t c a khúc u n hình thành dòng ch y m i.
ình
Các khúc u n cũ b b i l p 2 ñ u ño n sông s t o nên h móng ng a (h ách trâu)
móng




Hình 6.29: Khúc u n sông và s b t ñ i x ng trong tr c di n ngang c a thung lũng sông
sông

V trí l ch sâu nh hư ng ñ n b ngoài c a ño n u n khúc ngay phía h lưu k
ño
t ñi m cong nh t. B i l ch sâu là ch sâu nh t c a sông, nó ñ ng th i cũng là v trí có
ng
v n t c l n nh t trong sông. T i v trí khúc u n, dòng nư c có khuynh hư ng xói b

ngoài ñ hình thành b xói, b trong, nơi mà ñ sâu và v n t c nh , v t li u h t thô
hơn s l ng ñ ng. K t qu c a quá trình tích t v t li u như trên s t o thành bãi b i.




Hình 6.30: Khúc u n sông Amazon (Nam M )
Hình

134
Xâm th c m t bên và b i l ng b bên kia c a ño n sông cong, d n ñ n sông
ngày càng cong, r i b d n dòng cũ c a nó. Sau khi r i b h n, t c là ño n cong t a
m t nút th t tách h n, bây gi dòng sông ch y sang bên c nh theo m t ñư ng khác,
ño n sông cũ tr thành h móng ng a (h ách trâu), cu i cùng h này b l p b i tr m
tích h t b i và h t sét ch a nhi u h u cơ.
S di chuy n theo chi u ngang làm ñ cong các khúc u n ngày càng l n, bên b
l i hình thành các bãi cát ven sông ñư c c u t o b i phù sa (Hình 6.31). Các bãi cát
ven sông ngày càng ñư c nâng cao, m r ng v phía lòng sông sau m i mùa nư c lũ
(ñư c tăng cư ng do s phát tri n c a th c v t). Khi thung lũng sông xu t hi n bãi b i
ñư c g i là thung lũng bãi b i hay thung lũng hoàn thành.




Hình 6.31: S hình thành khúc u n và bãi b i ven sông

Cùng v i s di chuy n theo chi u ngang, các khúc u n còn di chuy n theo
chi u d c theo hư ng d ch chuy n v phía c a sông làm thung lũng sông ngày càng
ñư c m r ng. S di chuy n theo chi u d c và ngang làm cho kho ng ñ t gi a hai
khúc u n ngày càng b thu h p và ñư c g i là c khúc u n. Vào mùa lũ, dòng nư c có
th xuyên qua c khúc u n t o thành các ñ o sót và h móng ng a. ðó là hi n tư ng
sông ñ i dòng (Hình 6.32).




Hình 6.32: Hi n tư ng u n khúc t o h móng ng a vùng h lưu

Ngoài ra, hình thái tr c di n ngang còn ph thu c vào ñ c ñi m ñá g c, c u trúc
ñ a ch t, ñi u ki n khí h u và chuy n ñ ng t quay c a Trái ñ t.
N u sư n thung lũng c u t o b ng các lo i ñá khác nhau, thung lũng có d ng
b t ñ i x ng. N u c hai sư n thung lũng ñ u c u t o b ng cùng m t lo i ñá: ñá m m
cho tr c di n ngang r ng, sư n tho i; ñá c ng cho thung lũng sâu và h p v i các sư n
135
r t d c g i là h m v c. H m Grand Canyon (h m Colorado - có nơi sâu t i 1.800m

nhưng h p ngang, ch t 1 - 3km, thung lũng sông kéo dài t i 800km)
N u thung lũng sông trùng v i tr c c a n p u n ñ ng, tr c di n ngang thư ng
thung tr
có d ng ñ i x ng.
N u thung lũng sông kéo dài theo phương c a l p ñá c ng hơi nghiêng, thung
ơi
lũng có d ng ñơn nghiêng v i tr c di n ngang b t ñ i x ng.
ơn
Thung lũng trong mi n khí h u khô h n d c hơn thung lũng các mi n khí h u
ũng ũng
m ư t.
sư n nh n ñư c mưa và th i gian chi u n ng nhi u, thung lũng thư ng tho i
gian
hơn sư n ñ i di n có lư ng mưa và th i gian chi u n ng ít hơn.
L c Côriôlit t o nên s b t ñ i x ng trong tr c di n ngang c a thung lũng sông.
ên
6.3.3.2. Châu th
Châu th (delta, ñ ng b ng tam giác châu, tam giác châu) là d ng ñ a hình
dương do các phù sa, v t li u m n l ng ñ ng t o thành, là vùng ñ t th p, b ng ph ng
th
do các sông l n b i ñ p c a sông, thành ph n là các tr m tích sông, có nơi xen l n
tích
v i tr m tích bi n ven b , b ñan c t b i m ng lư i sông.
Châu th hình thành do tác ñ ng tương h ph c t p gi a dòng sông, sóng bi n,
ình
th y tri u, dòng bi n và nhi u nhân t khác.
Các b ph n t o thành châu th
ành
- ð ng b ng châu th n i trên m t nư c và ph n ñ ng b ng ng p nư c lan xa
ng
xu ng n n bi n nông
- Sư n châu th , n i ñ ng b ng ng p nư c v i chân châu th .
- Chân châu th b ng ph ng n i v i bi n sâu




Hình 6.33: Các b ph n c a châu th b i t m nh. 1: ti n châu th ; 2: m t châu th ; 3:
ph
ñ ng b ng b i tích; 4: dòng ch y chính
ng
ð c ñi m ñ a hình châu th
ình
ð ng b ng châu th có b m t r t b ng ph ng, nhưng không ñ ng nh t v i
ng ưng
nh ng ñ c trưng:
136
+ B c t x m nh b i h th ng dòng ch y và h th ng ñê ñi u trong ñ ng b ng
+ Có th có nhi u ô trũng, l y th t do hi n tư ng thoát nư c kém
kém
+ Có nhi u c n cát, gi ng cát ch y d c d i ñ ng b ng sát bi n.
Châu th là b n sao ng p dư i nư c c a qu t b i tích. S l ng ñ ng x y ra
sao
vùng châu th là do sông ch y ch m và cu i cùng tiêu tán khi nó chuy n ñ ng ra xa
do ùng
b . S gi m d n lưu t c ñư c ph n ánh qua s phân b các lo i v t li u l ng ñ ng
ph
trong vùng châu th v i s l ng ñ ng v t li u ñáy h t thô trong vùng g n c a sông.
ùng
Nh có sông b i l ng, vùng châu th kéo dài ho c ti n ra phía bi n.
Khi sông ch y ñ n vùng có ñ a hình th p, b ng ph ng hơn, dòng chính thư ng
òng
phân chia thành nhi u nhánh sông, t o thu n l i khi thoát lũ. Các sông nhánh ñư c bao
b c 2 bên b i nh ng con ch ch (g ñ t) t nhiên. V t li u v n chuy n theo sông
li
nhánh, l ng ñ ng l i trong m t kho ng th i gian nh t ñ nh. Vào mùa lũ, dòng nư c có
ng ũ,
th phá v g ñ t trên sông nhánh ñ hình thành nhi u nhánh sông nh hơn. Theo th i
nhánh
gian, ñ cao c a h th ng sông tăng d n, khi n ho t ñ ng tr m tích c a sông s phát
cao
tri n l n d n ra bi n, nơi ñ a hình th p và d c hơn (Hình 6.34).




Hình
Hình 6.34: Qu t b i tích và quá trình hình thành châu th

M t s ki u châu th
ði u ki n hình thành châu th : Có s l ng ñ ng cơ h c và l ng ñ ng hóa h c
hành ng
phù sa c a sông, lư ng phù sa l n, khu v c c a sông nông, sóng bi n nh và th y
ng n,
tri u y u. Căn c vào các ñi u ki n hình thành có các ki u châu th sau (Hình 6.35):
châu




137
Hình 6.35: Các ki u châu th
Châu th hình m chim: Do s gi m t c ñ dòng ch y khu v c ti p giáp c a
khu
chim
sông v i bi n, trong khi gi a dòng t c ñ dòng nư c v n l n, lư ng phù sa nh cùng
bi ng
v i ñi u ki n sóng bi n m nh, châu th có d ng m t dòng chính v i s tích t v t li u
hai bên dòng ch y. Lo i châu th này ñ c trưng cho các sông nh . Châu th sông
y. Châu
Tibrơ, sông Nigiê, m t s ñ ng b ng mi n Trung Vi t Nam.
Châu th hình chân chim: Hình thành trong ñi u ki n lư ng phù sa r t l n, sông
sa
ình
b phân nhánh khi ñ ra bi n ñ l i gi a chúng nh ng v nh bi n. Châu th sông
ng
Mitxixipi (Mississippi) có lư ng phù sa r t l n và ti n ra bi n theo nhi u nhánh sông,
ra
v t li u ñưa ra khá xa b (châu th ñã ti n ra bi n t i 350km v i t c ñ l n bi n
ra
100m/năm).
Châu th hình qu t: Hình thành nh ng vùng bi n nông, lư ng phù sa nhanh
Hình ng
chóng l p ñ y c a sông t o thành ñ o ch n gi a dòng ch y, dòng ch y b phân thành
nhi u nhánh, các nhánh này l i b phân thành nhi u nhánh nh hơn theo cách tương t ,
ơn
lư ng phù sa ñư c phân b ñ u hơn và d n d n l n ra bi n t o thành châu th hình tam
thành
giác, ñ nh châu th hư ng v phía ñ t li n. M t s châu th ñi n hình như ñ ng b ng
ình
sông Nin, sông Hoàng Hà, sông C u Long, sông H ng…




Hình
Hình 6.36: Quá trình phát tri n châu th hình qu t, sông hình thành nhi u nhánh nh ti n ra
nhánh
bi n, ñem phù sa b i t và m r ng châu th theo nhi u hư ng v phía bi n.
ng
138
Ngoài các cách phân nhánh trên, các sông còn ñư c phân nhánh b ng cách
khác: khi t o thành châu th , sông ñư c kéo dài, ñ d c chung c a ñáy sông gi m
xu ng, kh năng v n chuy n phù sa c a sông gi m, lư ng phù sa b i t ñáy sông
tăng nhanh khi n dòng nư c không thoát k p trong mùa lũ, nư c s phá b ñ t o ra
m t nhánh sông m i. Theo Lê Bá Th o, các sông ðáy, sông Cà L và sông ðu ng
trong h th ng sông H ng ñã ñư c hình thành theo cách này.
N u các ñi u ki n không thu n l i cho vi c hình thành tam giác châu (ít phù sa,
biên ñ tri u l n...), có th t o thành các c a sông hình ph u.
Ph n rìa ñ ng b ng châu th , nơi ti p giáp v i mi n núi thư ng có các nón
phóng v t. Nhi u nón phóng v t n i li n t o thành m t b m t r ng, nghiêng, chuy n
ti p gi a ñ ng b ng và mi n núi g i là ñ ng b ng b i t chân núi hay ñ ng b ng
nghiêng trư c núi. D i ñ ng b ng d ng ñ i phía ñông núi Ba Vì, cao 20 - 50m c u
t o b ng v t li u lũ tích hình thành vào cu i Pleixtoxen (Pleistocene) gi a và ñ u
Pleixtoxen mu n có th coi là ñ ng b ng b i t chân núi.
Quá trình hình thành tam giác châu sông H ng
Châu th sông H ng có di n tích kho ng 15.000km2, ñư c hình thành do quá
trình l p ñ y v nh bi n nông. Lư ng phù sa sông H ng khá l n, ñ t t i 80-100 tri u
m3/năm, vùng bi n v nh B c B thu c ñ a ph n rìa châu th tương ñ i nông (sâu trung
bình t 30 - 50m), ñ cao sóng và biên ñ tri u m c ñ trung bình. Nh ng ñi u ki n
trên ñã khi n t c ñ tr m tích vùng bi n nông, m r ng châu th sông H ng di n ra r t
nhanh.
Dòng h i lưu ven b hư ng ñông b c - tây nam chuy n ph n l n v t li u phù sa
c a sông H ng và sông Thái Bình sang b i ñ p ph n ñông nam ñ ng b ng (vùng Ninh
Bình - Thanh Hóa). Nh ng khu v c ñó, t c ñ ti n ra bi n c a ñ ng b ng r t l n, ñ t
t i 80-100m/năm. Nhà th Phát Di m ñư c xây d ng năm 1883 n m ngay sát b bi n
nay ñã cách bi n t i 14km. Các nông trư ng Bình Minh, R ng ðông tr i qua quá trình
quai ñê, l n bi n ñã m r ng di n tích lên nhi u l n và ch trong vòng 30 - 50 năm n a
nông trư ng Bình Minh s n i ñ t li n v i Hòn N (hi n cách ñ t li n 7km). Trong khi
ñó, ngay t i vùng c a B ch ð ng, Văn Úc (thu c khu v c H i Phòng, Qu ng Ninh)
h u như không có hi n tư ng b i t .




139
Hình 6.37: Châu th sông H ng và dòng v t li u b i tích trong mùa lũ
Hình
( nh v tinh MODIS)
nh

Bài nghiên c u: S bi n ñ i c a châu th Mississippi (B c M )
bi
Châu th sông Mitxixipi (Mississippi) r ng 12.000 km2 g m ph n l n khu v c
ph
ven bi n bang Louisiana và Mississippi. ð ng b ng Mississippi là vùng ñ t hi n ñ i
Mississippi. ississippi
ñư c thành t o b i phù sa l ng ñ ng c a sông Mississippi ñ vào v nh Mexico, ñó là
nh
vùng th p trũng, g m sông l n, h th ng ñê, vùng ñ m l y m n, vùng ñ t ng p nư c
ùng
ven bi n và h .
Châu th Missisippi là m t khu v c thương m i quan tr ng, h tr n n kinh t c a
ng,
New Orleans v i lưu lư ng v n chuy n ñáng k , cung c p 16 - 18% ngu n cung c p
ng
d u m và 16% lư ng th y s n c a nư c M .
Mississippi là con sông l n nh t B c M , là m t trong 10 con sông có lư ng
trong
3
dòng ch y l n nh t th gi i (16.200m /s), m i năm sông ñem ra bi n hàng trăm tri u
năm
t n phù sa, b i ñ p cho vùng bi n nông ven v nh Mexico hình thành châu th r ng l n,
ình
ti n r t nhanh ra bi n. T ñ nh châu th ñ n vùng v nh Mexico là m t vùng ñ ng b ng
r ng l n, có chi u dài t i 350km.
350km.
L ch s phát tri n châu th cho th y: V trí c a sông t i b t kỳ th i ñi m nào
ch
cũng là t m th i. Tr i qua 7 l n ñ i hư ng dòng ch y và lư ng v t li u do dòng nư c
ng
ñem theo, sông Mississppi dư ng như mu n tìm con ñư ng ng n và d c nh t ñ nhanh
nh
chóng ñ lư ng nư c kh ng l c a mình ra v nh Mexico. Sau m i l n b i ñ p t o nên
kh nh
m t qu t b i tích (aluvi c a sông) m i, nh ng qu t b i tích cũ l i tr i qua nén ch t, lún
qu
s t và và xói mòn. Các qu t b i tích cũ s b t ñ u t o thành nhánh sông c n, vùng ñ t
ành
ng p m n và các h .




140
Hình 6.38: S phát tri n c a châu th Mitssissippi trong hơn 5000 năm (theo Alan E.Kehew)
phát ơn

Vào th Pleistocene, s phát tri n c a băng hà ñ i l c ñã khi n m c nư c bi n
th p hơn hi n nay kho ng 100m, ñi u ñó ñã khi n dòng ch y Mississippi ti n nhanh ra
ssippi
v nh Mexico. 10.000 năm trư c, các sông băng b t ñ u tan ch y, và m c ñ nư c bi n
ñã b t ñ u tăng. Kho ng 5.000 - 6.000 năm trư c, m c nư c bi n n ñ nh, quá trình
bi
hình thành châu th hi n ñ i b t ñ u. 4.000 - 3.800 năm trư c ñây, qu t b i tích
ñây,
Cocodrie m r ng nhanh trên khu v c phát tri n thành ph New Orleans hi n nay, t o
New
thành b bi n phía nam c a h . Giai ño n 2.800 - 2.600 năm trư c, qu t b i tích
bi c,
Bernard phát tri n và l p ñ y vùng ven bi n phía ñông. Lafourche ñ ng b ng qu t b i
phía
tích (ký hi u màu xanh lam) là qu t b i tích m i hình thành cách ñây kho ng 1.000
năm nhưng dòng ch y Mississippi nhanh chóng thay ñ i theo hư ng ñông nam nên nó
ng
h u như không còn ñư c b i ñ p b i phù sa. Qu t b i tích hi n ñang b i ñ p n m
vùng ñông nam châu th , còn ñư c g i là Birdfoot (châu th chân chim) hay Balize
chân
Delta (Hình 6.38).
Kho ng 100 năm g n ñây, lư ng nư c sông Mississippi ñã phân chia nhi u hơn
ng phân
cho chi lưu Atchafalaya, (nhánh sông cách tây b c thành ph New Orleans kho ng
New
90km). Vào gi a th k 20, quan sát c a các nhà khoa h c cho th y sông Mississippi
th cho
s s m b dòng chính c a nó và ñ i hư ng vào phân lưu Atchafalaya. N u ñi u ñó x y
nó ào
ra, sông Mississippi s tr thành sông nhánh v i s gi m dòng ch y ñáng k . s thay
ñáng
ñ i này s là tai h a cho các thành ph New Orleans và Baton Rouge c a bang
cho Baton
Louisiana. Vi c gi m nư c ng t cung c p cho các thành ph ven bi n và hi n tư ng
ven
bi n ñ i khí h u khi n m c nư c bi n có xu hư ng dâng cao s khi n nư c m n t
ng
v nh Mexico tràn ngư c lên sông chính và gây nhi m m n cho các ñô th l n cách v nh
bi n ñ n 100km. Thành ph Morgan City và vùng ñ t th p quanh khu v c v n d b
ành th
ng p l t s chìm hoàn toàn dư i m c bi n, h sinh thái t nhiên và ñ i s ng ngư i dân
ìm
vùng ven châu th s b tác ñ ng nghiêm tr ng.
ð h n ch s thay ñ i dòng ch y trong châu th , t năm 1950, l c lư ng k sư
trong
quân ñ i M ñã xây d ng công trình ki m soát sông Mississippi. Hàng lo t c ng, ñ p
àng
kh ng l ñã ñư c xây d ng ñ u nhánh sông Atchafalaya nh m duy trì và n ñ nh
xây
lư ng nư c ch y vào dòng chính Mississippi. Dòng ch y sông Mississippi ngày càng
vào sông

141
không n ñ nh ñ i v i các b ph n c a châu th nên xung ñ t gi a con ngư i và quy
lu t t nhiên c a châu th s ngày càng gay g t hơn.
Cơ quan kh o sát ñ a ch t Hoa Kỳ (USGS) cho r ng trong th k qua, chính
nh ng công trình xây d ng (c ng, ñ p nư c thư ng ngu n, ñê bao h lưu…), quá
trình phát tri n và chuy n ñ i m c ñích s d ng c a ñ t ñai ñã khi n quá trình b i l ng
t nhiên c a châu th Mississippi b nh hư ng m nh. Sau tr n bão l ch s Katrina
(2005), quan tr c cho th y có t i 56.000ha ñ t ñai c a ñ ng b ng ñã b sóng bão và
dòng tri u cu n ra v nh Mexico.
6.4. ð a hình Cacxtơ (Karst)
Cacxtơ là tên g i c a ñ a hình m t cao nguyên ñá vôi c a dãy An pơ ðiraríc thu c
c ng hòa Xlôvenia (Slovenia).




Hình 6.39: C nh quan ñ a hình karst khu v c Slovenia

ð a hình cacxtơ là d ng ñ a hình liên quan t i s lưu thông c a nư c trong các
ñá d hòa tan (ñá vôi, ñá ñô lô mít, th ch cao, sét vôi…)
ð c ñi m n i b t nh t c a ñ a hình cacxtơ là có c ñ a hình m t và ñ a hình
ng m. Vùng núi karst thư ng có vách d c d ng ñ ng, ñ nh nh n răng cưa, ñ chia c t
sâu và ngang r t l n. Bên trong kh i núi, thư ng xu t hi n h th ng hang ñ ng ng m.
6.4.1. Các quá trình và ñi u ki n hình thành, phát tri n ñ a hình cacxtơ
6.4.1.1. Các quá trình hình thành
S hình thành và phát tri n c a ñ a hình cacxtơ liên quan ñ n ho t ñ ng c a 3
quá trình chính là ăn mòn, xâm th c và phong hóa sinh - hóa h c, trong ñó ăn mòn là
quá trình quan tr ng nh t
Quá trình ăn mòn: Là quá trình hòa tan ñá vôi, sét vôi… b i tác d ng hóa h c
c a dòng nư c lưu thông trong kh i ñá ñó.
CaCO3 + H2O + CO2 Ca(HCO3)2

142
Như v y, lư ng CO2 xâm nh p vào trong nư c càng l n, kh năng hòa tan ñá
vôi c a nư c cũng tăng lên. nhi t ñ i nơi có nhi t ñ nư c cao, d n ñ n kh năng
h p thu CO2 trong khí quy n c a nư c gi m nhưng chính s phân h y th c v t trong
ñi u ki n khí h u nhi t ñ i m ñã t o ra m t lư ng HCO3 l n hơn r t nhi u l n lư ng
HCO3 có trong nư c mưa vùng ôn ñ i; ñ ng th i tác d ng lý - hóa c a mùn và r cây
làm tăng cư ng ñ hòa tan ñá c a nư c ch y trên m t. Do ñó, t c ñ hòa tan, ăn mòn
c a ñá vôi vùng nhi t ñ i l n hơn vùng ôn ñ i.
Xâm th c: S phá h y ñá b ng con ñư ng cơ gi i c a nư c (s c nư c). Dòng
nư c cùng v t li u không ng ng mài mòn kh i ñá trên ñư ng di chuy n c a nư c.
Phong hóa sinh - hóa h c: S phá h y ñá b ng các a xít h u cơ liên quan ñ n
ho t ñ ng s ng c a sinh v t.
6.4.1.2. Các ñi u ki n hình thành và phát tri n
Các ñi u ki n v nham th ch và c u trúc: C n có ñá d hoà tan (ñá vôi, ñô lô
mít, th ch cao...). N u t ng ñá dày, kh i l n, các ñá có phân l p nghiêng, m c ñ bi n
d ng m nh thì m c ñ hòa tan ñá c a nư c càng tăng.
Nư c và CO2: Quá trình ñ a m o ch y u trong vùng cacxtơ là hòa tan nên nư c
có vai trò r t quan tr ng. Các s n ph m hòa tan ñư c v n chuy n ñi dư i d ng dung
d ch và l ng ñ ng b i s k t t a hóa h c. Kh năng hòa tan c a các ñá trong nư c
ñư c tăng cư ng n u trong nư c có ch a CO2.
Các ñi u ki n ñ a lý t nhiên: ð c ñi m ñ a hình nh hư ng t i m c ñ phát
tri n c a các quá trình cacxtơ trên m t. nh hư ng c a khí h u th hi n rõ r t lư ng
mưa và nhi t ñ . nhi t ñ i do nhi t ñ cao nên lư ng CO2 trong nư c ít hơn ôn
ñ i. Tuy nhiên, quá trình cacxtơ v n phát tri n m nh vì nhi t ñ i nhi t ñ và lư ng
mưa l n ôn ñ i.
Trong các ñi u ki n trên, s có m t c a các ñá d hòa tan và nư c là ñi u ki n
tiên quy t không th thi u ñ xu t hi n ñ a hình cacxtơ.
6.4.2. ð c ñi m th y văn và ñ a ch t th y văn
Các d ng cacxtơ có th ñư c t o thành t s hòa tan c a nư c trên m t và nư c
ng m. T trên xu ng dư i, nư c ng m trong vùng cacxtơ ñư c chia làm 3 t ng:
T ng không khí: Gi i h n t trên m t ñ n gương nư c ng m. Nư c v n ñ ng
qua các khe n t do tr ng l c theo chi u th ng ñ ng. Ho t ñ ng c a nư c ch t n t i
khi có mưa ho c băng tuy t tan.
T ng trung gian: Gi i h n trên thay ñ i theo m c nư c ng m sau m i tr n mưa.
Gi i h n dư i tương ng v i m c ñáy thung lũng. Nư c ch y u di chuy n theo chi u
ngang t trung tâm ra vùng rìa. Khi m c nư c ng m h xu ng nư c có th di chuy n
theo chi u th ng ñ ng.
T ng nư c ñ y thư ng xuyên: Gi i h n trên là m c gương nư c ng m lúc
xu ng th p nh t. Gi i h n dư i là b m t không th m nư c phía dư i c a kh i ñá d
hòa tan. Nư c v n ñ ng theo chi u ngang t trung tâm ra xung quanh.
143
Ngu n nư c ng m trong vùng cacxtơ cũng có th chia thành 5 t ng (Hình
6.40).




Hình 6.40: Mô hình v n ñ ng c a nư c ng m trong ñá vôi

Nơi mà nư c ng m các t ng l ra ñư c g i là ngu n nư c cacxtơ. D a vào
hình th c ho t ñ ng có các ngu n cung c p nư c sau:
- Ngu n nư c t m th i.
- Ngu n nư c ñ nh kỳ. Ngu n nư c này chia làm hai lo i g m: Th i kỳ ho t
ñ ng xen k ñ u ñ n v i th i kỳ ng ng ngh và khi phun nư c, khi l i hút nư c.
- Ngu n nư c thư ng xuyên, liên quan v i t ng nư c ch y ngang, bao g m:
Ngu n vô - cluy: là ch l c a các sông, su i cacxtơ ng m có nư c ch y thư ng
xuyên, ngu n nư c ng t ñáy bi n, c i xay bi n.
6.4.3. Các d ng ñ a hình cacxtơ trên m t
6.4.3.1. Các d ng ñ a hình âm
ð a hình cacxtơ trên m t là nh ng d ng th y ñư c t bên ngoài. Kích thư c c a
chúng có th thay ñ i t vài centimét ñ n vài kilômét.
ð a hình caren
Caren là nh ng ñ a hình âm, sâu vài centimét ñ n vài mét, có d ng l m ch m
trên m t ñá vôi (còn g i là ñá tai mèo), ñư c hình thành ch y u do quá trình hòa tan
c a nư c trên nh ng khe n t hay trên nh ng ch hơi th p c a b m t kh i ñá vôi.
Caren thư ng hình thành trên nh ng b m t tương ñ i b ng. Ngoài ra còn xu t hi n c
trên vách núi, trong hang ñ ng, trên b bi n. N u caren phát tri n dày ñ c trên di n
r ng s t o thành cánh ñ ng caren. ð a hình caren phát tri n m nh hơn trên các ñá vôi
tinh khi t và y u hơn trên các ñá vôi có ch a t p ch t. ð a hình caren cũng phát tri n
ch m n u b m t ñ a hình có l p ph th như ng ho c có th c v t che ph . Khu v c
caren phát tri n dày t o thành cánh ñ ng ca ren (Hình 6.41).




144
Hình 6.41: nh caren và lát c t qua ñ a hình caren. Nư c ñã hòa tan, xâm th c t o thành
nh ng g ñá s c nh n, l m ch m trên b m t kh i ñá vôi.

Lũng cacxtơ
Lũng cacxtơ là nh ng d ng lòng ch o g n tròn hay b u d c, ñư ng kính t vài
mét ñ n hàng ch c mét, sâu dư i 50m. Theo hình thái, lũng cacxtơ có ba lo i: lũng
lòng ñĩa, lũng hình ph u và lũng hình tr .




Hình 6.42: Lũng lòng ñĩa, hình ph u và hình tr

Lũng lòng ñĩa: ñáy nông, có th có tích t tr m tích, sư n tho i, ñư c hình
thành do s ăn mòn c a nư c nh ng nơi có nhi u khe n t (hình 6.42).
Lũng hình ph u: sư n d c, ñáy có nh ng h hút nư c, chi u sâu có th b ng
chi u r ng. ðư ng kính mi ng ph u t 10 - 200m. V ngu n g c, các lũng hình ph u
có th hình thành do quá trình hòa tan làm m r ng ph n trên các khe n t c a h hút
nư c ho c do s t tr n các hang ng m (Hình 6.42).
Lũng hình tr : hình thành do s s t tr n các hang ng m, sư n d c, ñáy có các
h hút nư c và b l p b i ñá ñ . Khi sư n b ñ d n và ñ d c gi m, mi ng m r ng,
lũng hình tr có th tr thành lũng hình ph u.
Lũng cacxtơ có th bi n thành h n u các h hút nư c ñáy ñã ng ng ho t
ñ ng và b ph tr m tích.
Máng cacxtơ
Máng cacxtơ hay lũng hình máng là nh ng ch trũng v i nhi u hình d ng khác
nhau (tròn, b u d c). ðư ng kính kho ng 500 - 1.000m và sâu kho ng 100m.
Gi ng cacxtơ
Gi ng cacxtơ là nh ng kho ng r ng hình tr th ng ñ ng hay g n th ng ñ ng,
sâu không quá 20m. ðư ng kính nh hơn chi u sâu. N u gi ng có ñ sâu trên 20m ñ n
hàng trăm mét, ñư c g i là h sâu t nhiên. N u các h sâu t nhiên bao g m nhi u
145
ño n h p xen k v i nh ng khoang r ng ñư c g i là hang th ng ñ ng. V ngu n g c,
ng
gi ng cacxtơ ñư c hình thành do quá trình hòa tan m r ng khe n t ho c do s t tr n
ình
các hang n m ngang (hình thành nh các sông ng m)... H sâu t nhiên: sâu 20 - 100m,
ình sâu
các h sâu t nhiên g m nhi u ño n h p xen k các kho ng r ng t o thành hang th ng
nhi
ñ ng.




Hình 6.43: Mô hình các giai ño n phát tri n t h hút nư c thành gi ng cacxtơ
ng
I. H hút nư c; II. H sâu t nhiên; III. Hang th ng ñ ng; IV. Gi ng cacxtơ
ng
Cánh ñ ng cacxtơ
Cánh ñ ng cacxtơ là d ng ñ a hình âm l n nh t, r ng trung bình t vài kilômét
ình
vuông ñ n hàng trăm kilômét vuông, có nhi u hình d ng khác nhau khác nhau như
ng
tròn, b u d c... có ñáy ph ng và r ng, bao ph b i tr m tích v n b là tàn tích ñá vôi
tàn
hay do sông su i ñưa ñ n. Rìa các cánh ñ ng cacxtơ thư ng có các ngu n nư c
n. ng
cacxtơ. D a vào ch ñ th y văn ngư i ta chia cánh ñ ng cacxtơ thành ba lo i: cánh
thành
ñ ng cacxtơ thư ng xuyên khô c n, cánh ñ ng cacxtơ ng p nư c ñ nh kỳ và cánh
ñ ng cacxtơ d ng h . V ngu n g c, cánh ñ ng cacxtơ có nhi u ngu n g c khác nhau,
ngu
trong ñó thư ng g p là: Cánh ñ ng cacxtơ ngu n g c ki n t o, ñư c hình thành trên
à:
nh ng ñ a hào hay n p lõm c u t o b ng các ñá hòa tan; Cánh ñ ng hình thành do s
ình
n i li n các lũng l n và các máng cacxtơ; Cánh ñ ng hình thành do s t tr n nh ng
ình
sông ng m, nh ng hang ñ ng l n.
6.4.3.2. Các d ng ñ a hình cacxtơ tàn tích
ng
Cacxtơ
Cacxtơ tàn tích là nh ng ñ a hình dương còn sót l i sau quá trình m r ng và
ình
n i li n các d ng ñ a hình âm. M t s ki u cacxtơ tàn tích là:
Tháp cacxtơ cao t 100 - 300m, t l gi a ñư ng kính ñáy (d) và chi u cao (h),
100 ng
t l d/h ñ t 1,5 (Hình 6.44).
6.44).




Hình
Hình 6.44: Mô hình và nh tháp cacxtơ Qu Lâm (Trung Qu c)

146
Nón cacxtơ cao t 50 - 200m, t l d/h t 1,5 - 3,0
Vòm cacxtơ cao t 30 - 120m, t l d/h t 3,0 - 8,0.
6.4.4. Các d ng ñ a hình cacxtơ ng m
Là nh ng d ng ñ a hình ñư c hình thành do nư c xâm nh p vào lòng kh i ñá vôi
gây tác d ng phá h y ñá và b i t trong lòng kh i ñá (hang ñ ng, sông ng m…)
Nư c xâm nh p vào kh i ñá d hoà tan b ng nhi u cách khác nhau, gây ra tác
d ng phá h y và b i t trong kh i ñá, hình thành các hang ñ ng v i nh ng nét ñ c
trưng riêng bi t.
6.4.4.1. Hang ñ ng
Hang ñ ng là nh ng khoang r ng có kích thư c và hình dáng ña d ng ñư c
hình thành nh ng ñ sâu khác nhau c a kh i ñá d hoà tan. Hang ñ ng do quá trình
m r ng các khe n t và thông v i m t ñ t b ng m t ho c nhi u c a. Nh ng hang dài
và l n nh t thư ng n m ngang ho c g n ngang vì ñư c hình thành trong ñ i nư c di
chuy n theo chi u ngang.
Có nhi u cơ s khác nhau ñ phân lo i hang ñ ng. D a vào m c ñ ph c t p
chia ra 3 lo i: hang ñơn gi n, hang bình thư ng và hang ph c t p. D a vào s có m t
c a nư c ñ chia ra: hang ư t và hang khô. D a vào v trí c a c a hang so v i các
ph n còn l i ñ chia ra: hang xu ng, hang lên và hang n m ngang. D a vào nhi t ñ
không khí trong hang, chia thành 3 lo i: hang thông gió, hang nóng và hang l nh. Theo
s ñư ng thông v i bên ngoài chia ra hang m t c a, hang hai c a và hang nhi u c a.
6.4.4.2. Các d ng ñ a hình trong hang ñ ng
Trong hang ñ ng có nhi u ñ a hình tích t ñ c ñáo, chúng ñư c phân lo i theo
ngu n g c phát sinh, theo v trí trong hang và kích thư c c a chúng. Theo ngu n g c
phát sinh, các ñ a hình trong hang ñư c phân thành hai nhóm: nhóm ăn mòn và xâm
th c; nhóm l ng ñ ng hóa h c và b i t cơ h c.
Nhóm xâm th c và ăn mòn g m các d ng ñ a hình như c t xâm th c, n i xâm
th c và th m ñá
C t xâm th c là d u tích còn l i c a tư ng ngăn cách gi a hai su i ng m c nh
nhau sau khi chúng m r ng nh xâm th c và ăn mòn.
N i xâm th c ñư c hình thành t các xoáy nư c.
Th m ñá là sàn c a nh ng hàm ch r ng thư ng g p bên b lõm c a sông
ng m. Ngoài ra, trên vách hang còn g p các rãnh ñá vôi và các v t khía xâm th c.
Nhóm l ng ñ ng hóa h c và b i t cơ h c r t ña d ng, trong ñó các d ng l ng
ñ ng hóa h c ñư c g i chung là th ch nhũ, còn nh ng d ng b i t cơ h c thư ng g p
ñáy dư i d ng phù sa. Tùy thu c vào v trí trong hang mà th ch nhũ có nh ng ñ c
ñi m và tên g i khác nhau như chuông ñá, vú ñá, măng ñá, c t ñá, rèm ñá....



147
Chuông ñá là kh i CaCO3 k t t a treo lơ l ng trên tr n hang. Chuông ñá có th
hang.
r ng gi a do CaCO3 k t t a thành nh ng ng nh sau ñó l n d n, buông t trên
ng
xu ng. Khi c t ngang chuông ñá có nh ng l p ñ ng tâm.




Hình 6.45: Quá trình k t t a CaCO3 hình thành chuông ñá t tr n hang.
tr
Măng ñá là nh ng s n ph m có thành ph n gi ng như chuông ñá nhưng m c
chuông
cao d n t phía ñáy hang lên do CaCO3 k t t a t nh ng gi t dung d ch rơi t chuông
ñá xu ng. V hình thái, ñ u măng ñá thư ng tù, m t ñáy r ng hơn so v i chuông ñá.
ơn
Trong quá trình phát tri n, măng ñá và chuông ñá có th n i li n t o hình thành c t ñá.
ình
Rèm ñá là các d ng tích t canxit như trên nhưng phát tri n trên các tư ng
tr
hang t o thành nh ng dãy dài riêng l ho c n i li n v i nhau như nh ng b c rèm ñá.
ng




Hình 6.46: M t s hình nh v các d ng ñ a hình trong hang ñ ng Phong Nha và H
ng
Long, Vi t Nam. (T trái qua g m: thác ñá, rèm ñá, c t ñá)
ñá)
Thác ñá trên nh ng b c tư ng l n trong hang, dòng nư c ch y d ng màng
ch
m ng có th t o thành b c rèm ñá l n d ng n p g p, tr i t trên xu ng tr n hang g i là
ng
thác ñá.
Ngoài ra, trên nh ng h c nh sàn hang, có th có nh ng k t h ch hình c u

hay b u d c, ñư c g i là ng c ñ ng. M t s vùng nư c ta thư ng g i nh ng k t h ch
ng
này là “tr ng tiên” (Hình 6.47).
148
Hình
Hình 6.47: M t s hình nh v ng c ñ ng
6.4.5. Quá trình phát tri n c a c nh quan cacxtơ và các ki u cacxtơ
6.4.5.1. Quá trình phát tri n c a c nh quan cacxtơ
Quá
D a trên s quan sát các giai ño n phát tri n riêng bi t trong thiên nhiên, b ng
quan trong
phương pháp quy n p ngư i ta ñưa ra sơ ñ phát tri n c a c nh quan cacxtơ bao g m
phát
b n giai ño n sau ñây




Hình
Hình 6.48: Mô hình các giai ño n c a quá trình phát tri n ñ a hình cacxtơ
ình
Giai ño n 1. Kh i ñá vôi l ra bên ngoài t o ñi u ki n phát tri n ca ren (rãnh ñá
ca
vôi).
Giai ño n 2. D ng cacxtơ ng m phát tri n m nh, trên m t xu t hi n các lũng
xu
cacxtơ.
Giai ño n 3. S t tr n hang ñ ng hình thành lũng cacxtơ, cánh ñ ng cacxtơ (vùng
tr ng
Phong Nha - K Bàng - Vi t Nam…)
Giai ño n 4. Cánh ñ ng cacxtơ phát tri n m nh, r i rác các núi sót, xen k các d ng
ng
ñ a hình có dòng ch y trên m t (L ng Sơn, Ninh Bình, Hoà Bình…)
ên
C nh quan cacxtơ có th không tr i qua t t c các giai ño n do nh ng nguyên
có không
nhân khác nhau như s thay ñ i khí h u, v n ñ ng nâng lên, s l p ñ y các h hút
nư c b ng các v t li u tàn tích ... làm c n tr quá trình phát tri n nh ng d ng cacxtơ
àn nh
ng m.
149
6.4.5.2. Các ki u cacxtơ
D a trên v trí c a l p ñá hoà tan, cacxtơ có th ñư c chia làm 5 ki u:
Cacxtơ h : Là ñ a hình cacxtơ trong ñó ñá hoà tan n m ngay bên ngoài m t ñ t,
thư ng hình thành nh ng khu v c lư ng mưa và cư ng ñ mưa l n, l p tàn tích v n
r t ít ph trên ñá hoà tan b r a trôi. Lo i cacxtơ này r t ph bi n vùng ð a Trung
H i nên còn g i là cacxtơ ð a Trung H i.
Cacxtơ t ph : Là cacxtơ trong ñó ñá hòa tan b ph b i chính l p v t li u tàn
tích là s n ph m c a s phá h y b n thân ñá hòa tan ñó. Cacxtơ t ph thư ng có m t
các núi sót v i ñ nh tròn và sư n tho i, phát tri n thu n l i trong ñi u ki n lư ng mưa
nh hay ñá hòa tan có ch a nhi u t p ch t (vì lư ng mưa nh làm cho v t li u ít b r a
trôi và ñá có ch a nhi u t p ch t s khó hòa tan hơn). ðây là ki u cacxtơ ñi n hình cho
mi n Trung Âu nên có tên là cacxtơ Trung Âu.
Cacxtơ n a t ph : Là ki u trung gian gi a cacxtơ h và cacxtơ t ph . Trong
ñó ph n l n di n tích là cacxtơ h và m t b ph n nh là cacxtơ t ph .
Cacxtơ b ph : Là ki u cacxtơ trong ñó l p ñá hòa tan n m dư i nh ng tr m
tích v n b không có liên quan gì v phương di n phát sinh v i quá trình cacxtơ.
Cacxtơ hóa th ch: Là ñ a hình cacxtơ b l p kín b i các tr m tích tr hơn và ch
bi t ñ n nh các mũi khoan hay b ng các phương pháp ñ a v t lý.
6.4.5.3. S phát tri n c a ñ a hình cacxtơ trong các ñ i khí h u khác nhau
Cư ng ñ c a quá trình cacxtơ ph thu c r t nhi u vào các y u t khí h u.
Tương ng v i m i ñ i khí h u, ñ a hình cacxtơ có nh ng nét riêng.
Mi n khí h u l nh: Do nhi t ñ th p nên nư c tuy t tan có kh năng ăn mòn
m nh. ð a hình cacxtơ ch y u là caren. Các d ng cacxtơ dư i sâu không phát tri n do
nư c băng tuy t ch tan trên m t là ch y u.
Mi n khí h u ôn ñ i: Có m t t t c các d ng ñ a hình cacxtơ do nư c không b
ñóng băng và giàu axit h u cơ m c dù nhi t ñ m lên làm cho lư ng CO2 trong nư c
gi m.
Mi n khí h u nhi t ñ i khô: ð a hình cacxtơ không phát tri n do thi u nư c.
Ch có ki u ñ a hình cacxtơ hóa th ch là d u tích phát tri n trong nh ng giai ño n m
ư t trư c ñây.
Mi n nhi t ñ i m: Quá trình cacxtơ phát tri n v i cư ng ñ l n nh t do lư ng
mưa l n và hàm lư ng axit h u cơ trong nư c r t cao m c dù nhi t ñ cao nên lư ng
CO2 trong nư c ít hơn so v i các ñ i khí h u khác.
Nh ng ñ c trưng có b n c a c nh quan cacxtơ nhi t ñ i m
C nh quan cacxtơ nhi t ñ i ñi n hình là nh ng núi sót hình chuông, hình chóp
v i m t ñ khác nhau nhô lên trên nh ng cánh ñ ng hay nh ng b n ñ a r ng l n có ñ
cao tương ñ i ñ ng nh t. B m t cơ s c a cánh ñ ng tăng d n di n tích trong khi các
ñ nh núi sót d n d n b thu h p và có th b san b ng hoàn toàn.
150
D a vào ñ c ñi m hình thái c a nh ng ng n núi sót nhô lên trên b m t cơ s ,
có th chia ñ a hình cacxtơ nhi t ñ i thành: cacxtơ d ng vòm, cacxtơ hình nón, cacxtơ
hình tháp (Hình 6.49).




Hình
Hình 6.49: Lát c t s phân b cacxtơ nhi t ñ i (theo Biro - 1960)
Th t phân hóa c nh quan cacxtơ t trung tâm ra ngoài như sau: Vòm cacxtơ
ài
phân b trung tâm kh i ñá vôi, là d ng ñ a còn gi ñư c nh ng nét nguyên sơ c a
nh
vùng núi ñá. Nón cacxtơ phân b v trí th 2 sau vòm cacxtơ. Tháp cacxtơ là d ng
ơ.
ñ a hình dương, phân b rìa kh i núi ñá, sư n d c ñ ng, tách r i nhau. ð ng b ng
ngo i vi cacxtơ (ñ ng b ng cacxtơ ven rìa) là b ph n c a kh i ñá vôi b san b ng do
ng ph
hòa tan m r ng di n tích b m t cơ s .
Như v y, s phân b các d ng cacxtơ nhi t ñ i ñi n hình trong không gian tuân
y, ình
theo quy lu t nh t ñ nh: trung tâm c a kh i ñá vôi là nh ng vòm cacxtơ, ti p ñó là
nh acxtơ,
nón cacxtơ, tháp cacxtơ và ngoài cùng là cánh ñ ng ngo i vi cacxtơ.
6.4.5.4. Kh năng khai thác các d ng ñ a hình cacxtơ cho phát tri n kinh t
năng cho
nư c ta
S d ng ñá vôi cho m c ñích phát tri n s n xu t v t li u xây d ng (xi măng, ñá,
s n xu t vôi…). S d ng ñá vôi cho phát tri n s n xu t công nghi p khác như s n xu t
th y tinh, luy n kim, hóa ch t…
Khai thác, s d ng nh ng vùng núi ñá vôi cho phát tri n s n xu t nông - lâm
nghi p: phát tri n cây hoa màu, cây công nghi p, phát tri n r ng (tr ng nghi n, trai…).
p: p,




Hình 6.50: Canh tác nông nghi p trên cao nguyên ñá Hà Giang
ên
V n ñ xây d ng các công trình l n trên nh ng vùng núi ñá vôi như th y ñi n Hòa
ùng
Bình, Sơn La… nh ng khu v c có c u trúc ñ a ch t không n ñ nh, có nhi u hang ñ ng,
ng
sông ng m có th nh hư ng tiêu c c ñ n ñ b n v ng c a các công trình l n ñó.
ng ình

151
Khai thác, s d ng các c nh quan cacxtơ cho phát tri n du l ch: c nh quan núi ñá
vôi: H Long, Ninh Bình… hang ñ ng ñá vôi Phong Nha, Chùa Hương… là nh ng nơi
r t thu n l i cho vi c hình thành nh ng ñi m th ng c nh n i ti ng Vi t Nam.

Bài nghiên c u: H th ng hang ñ ng Phong Nha, K Bàng Vi t Nam
Tr i r ng trên di n tích 200.000 ha, vùng núi ñá vôi K Bàng ñư c coi là khu
v c ñá vôi r ng nh t Vi t Nam. Ki n t o cacxtơ c a vư n qu c gia Phong Nha-K
Bàng ñư c hình thành t 400 tri u năm trư c, ñó là vùng cacxtơ c nh t châu Á. T i
Phong Nha - K Bàng có m t h th ng g m kho ng 300 hang ñ ng l n nh . h th ng
ñ ng Phong Nha ñã ñư c H i Nghiên c u hang ñ ng Hoàng gia Anh (BCRA) ñánh
giá là hang ñ ng có giá tr hàng ñ u th gi i v i m t s ñi m nh t: có các sông ng m
dài nh t, có c a hang cao và r ng nh t, nh ng b cát r ng và ñ p nh t, nh ng th ch
nhũ ñ p nh t.
Phong Nha - K Bàng có m t c u trúc ñ a ch t ph c t p, v i l ch s phát tri n v
Trái ð t t th i kỳ Ordovic (464 tri u năm trư c). Quá trình ki n t o cacxtơ ñã t o ra
nhi u ñ c ñi m như các sông ng m, các ñ ng khô, các ñ ng b c thang, ñ ng treo,
ñ ng hình cây và ñ ng c t chéo nhau. H th ng ñ t gãy ch ng ch t trên m t ñá vôi t i
khu v c Phong Nha - K Bàng t o ñi u ki n cho nư c d th m vào các kh i ñá làm
tăng kh năng hòa tan do trong nư c có ch a các ch t axít có ph n ng v i ñá vôi. H
th ng hang ñ ng kỳ o c a Phong Nha ñư c t o ra do quá trình các khe n t ki n t o,
sau ñó là quá trình phong hóa v t lý và hóa h c ñã g m mòn, hòa tan, r a trôi qua hàng
tri u năm. Trong ñi u ki n nhi t ñ i m, quá trình cacxtơ hóa r t m nh m c v
cư ng ñ và t c ñ phá h y.
Khu v c Phong Nha - K Bàng có l là m t trong nh ng m u hình riêng bi t và
ñ p nh t v s ki n t o cacxtơ ph c t p ðông Nam Á và ñã ñư c UNESCO công
nh n là Di s n thiên nhiên th gi i theo tiêu chí ñ a ch t, ñ a m o năm 2003.
Các hang ñ ng trong khu v c Phong Nha - K Bàng có th chia làm ba h th ng
chính: h th ng hang ñ ng Phong Nha, h th ng hang Vòm và h th ng hang R c
Mòn.
- H th ng hang ñ ng Phong Nha (b t ñ u t hang Khe Ry, Hang Én qua hang
Thung, hang Cha Ang ñ n hang Phong Nha v i t ng chi u dài hơn 44km).
- H th ng Hang Vòm (b t ñ u t Hang R c Caroòng và k t thúc Hang Vòm
v i t ng chi u dài kho ng 30 km).
- H th ng hang R c Mòn thu c huy n Minh Hóa.
H th ng hang Vòm và hang Phong Nha huy n B Tr ch ñ u ñ nư c v sông
Son. H th ng hang Phong Nha có 13 hang l n nh khác nhau, h th ng Hang Vòm
cũng có t i 10 hang (b ng 6.1).




152
B ng 6.1: H th ng hang ñ ng Phong Nha - K Bàng
ð dài ñã kh o
TT Tên hang ñ ng ð a phương (xã) ð sâu (m)
sát (m)
44 391
H th ng hang ñ ng Phong Nha
1 Hang Phong Nha Sơn Tr ch 7729 83
2 Hang T i Sơn Tr ch 5558 80
3 Hang En Thư ng Tr ch 736 0
4 Hang Chà Ang Thư ng Tr ch 667 15
5 Hang Thung Thư ng Tr ch 3351 133
6 Hang Én Thư ng Tr ch 1645 49
7 Hang Khe Tiên Thư ng Tr ch 520 15
8 Hang Khe Ry Thư ng Tr ch 18 902 141
9 Hang Khe Thy Thư ng Tr ch 35 20
10 Hang Phong Nha khô Sơn Tr ch 981 25
11 Hang L nh 3 753 114
12 Hang Cá 361 14
13 Hang Dơi 453 -24
31 277
H th ng Hang Vòm
1 Hang Vòm Thư ng Tr ch 15.050 145
2 Hang ð i Cáo Thư ng Tr ch 1645 28
3 Hang Du t (hang Mê cung) Thư ng Tr ch 3927 45
4 Hang C (Pitch Cave) Thư ng Tr ch 1500 60
5 Hang H Thư ng Tr ch 1616 46
6 Hang Vư t (Over Cave) Thư ng Tr ch 3244 103
7 Hang Ngư i lùn Thư ng Tr ch 845 94
8 Hang R c (Caroòng) Thư ng Tr ch 2800 45
9 Hang Dany 250 30
10 Hang Mai An Tiêm 400 25
7 410
H th ng các hang ñ ng khác
1 Hang R c Mòn 2 863 49
2 Hang Tiên 2 500 51
3 Hang Chén Chu t 279 15
4 Hang Minh C m 246 15
5 Hang Thông 193 10
6 Hang Bàn C 144 6
7 Hang Khái (Hang H ) 100 5
8 Hang Ba Sáu 140 38
9 Hang Cây Tre 160 5
10 Hang Nhà Máy 150 0
11 Hang Dơi 125 25
12 Hang La Ken I 30 0
13 Hang La Ken II 250 10
14 Hang Tôn 30 0
H th ng hang ñ ng Phong Nha: B t ngu n t gi i h n phía Nam c a kh i ñá
vôi K Bàng. C a chính c a h th ng này là hang Khe Ry và hang Én n m ñ cao
153
trên m c nư c bi n kho ng 300m. Các c a hang nhìn chung ñ u r ng và cao. Hang Én
có hai c a vào: C a th p là nơi có dòng nư c ch y vào ,cao 15m và r ng 70m, còn
m t c a khác n m ñ cao 50m, chi u cao t i 70m và r ng 100m. C a ra c a hang Én
r ng t i 170m và chi u cao ư c tính kho ng 100m. Các hang Khe Ry, hang Én, hang
Thung… phát tri n theo hư ng ðông B c - Tây Nam, t o nên ph n thư ng ngu n c a
h th ng hang Phong Nha. Có th các hang sông này ñư c phát tri n theo khe n t xu t
hi n trong kh i ñá vôi.




Hình 6.51: Măng ñá d ng phân b c trong hang Khe Ry ( nh: H.Limber)
H th ng Hang Vòm: Là hang sông hi n ñ i, có quy mô khá l n trong kh i ñá
vôi Phong Nha - K Bàng. H th ng này ñư c b t ñ u t hang R c Càroòng ñ cao
kho ng 360m. Toàn b h th ng này có hư ng chung t Nam lên B c phát tri n trên
m t ñ t gãy chính trong khu v c. Sông R c Càroòng ch y v phía h lưu lúc n trong
hang, lúc l i xu t hi n trên nh ng ño n thung lũng h p và sâu ñ cu i cùng v sông
Chày c a Hang Vòm.
C hai h th ng hang sông này cu i cùng h p v i nhau ñ v sông Son r i ra
sông Gianh ñ cu i cùng ra bi n cách ch ng 50 km. T nh ng ñ c ñi m trên cho th y,
c hai h th ng hang này ñ u có c a vào và ra là m c nư c sông su i hi n t i. Có th
xem ñây là h th ng hang sông có quy mô l n nh t khu v c châu Á ñã phát hi n ñư c
cho ñ n nay. V m t hình thái h u h t các hang ñ u cao, r ng, trong hang có nhi u
ngách và phòng r ng (Hình 6.52).




Hình 6.52: Trong lòng hang Phong Nha ( nh: H.Limber)
154
ð ng Phong Nha (hay còn g i là răng gió, ñ ng Nư c) là ñ ng n i b t nh t
trong vùng. ð ng Phong Nha có chi u dài hơn 7,7 km, là ñ ng gi nhi u k l c v i "7
cái nh t": Hang nư c dài nh t; C a hang cao và r ng nh t; Bãi cát, ñá r ng và ñ p
nh t; H ng m ñ p nh t; Th ch nhũ tráng l và kỳ o nh t; Dòng sông ng m dài nh t
Vi t Nam; Hang khô r ng và ñ p nh t th gi i. C a ñ ng r ng kho ng 20m, bên trong
có 14 hang và dòng sông ng m dài 13.969 m. Ngay c a hang ñã có nhi u nhũ ñá r
xu ng gi ng như nh ng chi c răng. Càng vào trong các c t ñá, nhũ ñá… t o nên c nh
trí huy n o hơn; nh t là khi g p ánh sáng, t các c t ñá, nhũ ñá s phát ra muôn tia
hào quang màu s c r c r . T c a ñ ng vào sâu 20m ñ ng m r ng 40m, tr n cao 15m
nhưng vào sâu chút n a kho ng 100m thì ñ ng th t h p, tr n ñ ng th p h n xu ng
cách m t nư c ñ 2m. Trong hang có nhi u nhũ ñá hình thù kỳ d như sư t , con r ng,
con h , ông Tiên, Ph t Bà…
ð ng Tiên Sơn: N m phía trên ñ ng Phong Nha, ñ ng Tiên Sơn (hang Khô hay
Phong Nha thư ng), là m t ñ ng ñ p n i ti ng khu v c này. C a vào n m cách c a
ñ ng Phong Nha kho ng 1.000 m, ñ cao so v i m c nư c bi n kho ng 200 m, có
chi u dài là 980 m. ð ng Tiên Sơn là nơi có c nh th ch nhũ và măng ñá kỳ vĩ huy n
o như trong ñ ng Phong Nha nhưng l i có nét riêng là các âm thanh phát ra t các
phi n ñá và c t ñá khi ñư c gõ vào vang v ng như ti ng c ng chiêng và ti ng tr ng.
H th ng hang R c Mòn: N m ñ a ph n huy n Minh Hóa, là nơi sinh s ng c a
ngư i thi u s Arem, chưa ñư c kh o sát nhi u nên thông tin còn h n ch .
Tháng 4 năm 2009, ñoàn thám hi m thu c Hi p h i Hang ñ ng Hoàng gia Anh
ñã phát hi n và công b hang Sơn ðoòng là hang ñ ng có kích thư c l n nh t th gi i
(dài >5 km, cao 200m, và r ng 150m), l n hơn nhi u so v i hang Deer vư n qu c
gia Gunung Mulu Sarawak, Malaysia và l n g p 4 - 5 l n so v i Phong Nha. Trong
ñ t kh o sát này, ñoàn thám hi m cũng tìm th y nhi u hang ñ ng khác, ñi u ñó cho
th y, hang ñ ng Phong Nha - K Bàng còn n d u nhi u bí m t ñ khám phá.
6.5. ð a hình băng hà
Là d ng ñ a hình ph bi n nh ng mi n khí h u l nh. Trên Trái ñ t, ñ a hình
băng hà lúc m r ng, khi thu h p ph thu c vào các giai ño n phát tri n c a băng hà
ñ i l c và ñ l i nhi u d u tích nh ng nơi hi n ñang là d ng ñ a hình khác.
6.5.1. Băng hà mi n núi
Băng hà mi n núi ch chi m 3% t ng di n tích c a băng hà hi n ñ i trên toàn Trái
ñ t và phân b m t cách r i rác. Băng hà mi n núi thư ng dài và h p vì nó phù h p
v i nh ng thung lũng sông nên còn có tên là băng hà thung lũng.
6.5.1.1. Các b ph n c a băng hà mi n núi
Thân băng
Thân băng là b ph n thư ng xuyên ñư c b sung thêm tuy t ñ t ñó chuy n
thành băng. Thân băng hình thành trên m t b n thâu nư c c a m t dòng ch y cũ ho c
nh ng nơi có ñi u ki n tích t tuy t.

155
Lư i băng
Lư i băng là d i băng b t ngu n t thân băng kéo dài theo thung lũng có t
trư c mà ta g i là máng băng. Lư i băng ngăn cách v i thân băng b i m t ngư ng và
k t thúc b ng m t sư n hơi d c g i là trán c a lư i băng (Hình 6.53).




Hình 6.53: Các b ph n băng hà mi n núi (thân băng tương ng v i ñ u băng, lư i băng
tương ng v i máng băng)
Lư i băng là khu v c băng b hao h t do tan ch y và b c hơi. ð dài c a lư i
băng ph thu c vào t l gi a lư ng băng hao h t và lư ng băng ñư c b sung. Trong
quá trình di chuy n, băng hà phá h y ñá và v n chuy n v t li u b ng cách: ép v và lôi
ñi các ñá sư n và ñáy thung lũng (máng băng); dùng các m nh ñá s c c nh mang
theo ñ khía, r ch b m t ñ a hình. M c ñ phá h y ph thu c vào ñ d c sư n và ñ
dày c a băng hà. Sư n càng d c và ñ dày băng càng nh , m c ñ phá h y càng y u,
tính ch t l i lõm c a ñ a hình ñư c tăng cư ng nên không th ñ t tr c di n cân b ng.
Chính vì th , m c ñ xâm th c không ñ ng ñ u nh ng v trí khác nhau c a băng hà
mi n núi.
Nh ng v t li u do băng hà mang theo có th n m l i trên ñư ng di chuy n ho c
rìa cu i c a lư i băng. V t li u không phân l p và không ñư c tuy n ch n v m t
kích thư c. M t ph n v t li u có th ñư c l ng ñ ng trong nư c băng tan, t o thành
tr m tích nư c băng (băng th y), v t li u có s tuy n l a v m t kích thư c và ñôi ch
có tính phân l p.
6.5.1.2. ð a hình băng hà mi n núi
ð a hình xâm th c
Nh ng d ng ñ a hình xâm th c ch y u g m: ñ u băng, s ng núi răng cưa và
máng băng. ð u băng là lòng ch o có d ng n a hình b u d c trong ñó ñã ho c ñang
ch a băng. ð u băng ñư c bao b c ba chi u b i các sư n khá d c, thư ng là nh ng
nơi có kh năng tích t tuy t lâu dài trên sư n núi. Khi ñ t t i m t chi u dày nh t ñ nh,
băng vư t kh i ph m vi c a ñ u băng ñ hình thành lư i băng. Có nhi u cách phân
lo i ñ u băng: theo v trí so v i ñư ng chia nư c có ñ u băng ñ i ñ u, ñ u băng song
song và ñ u băng hình hoa; theo ñ cao có ñ u băng m t t ng, ñ u băng nhi u t ng;
156
theo kích thư c và v trí có ñ u băng chính và ñ u băng ph . S phát tri n c a các ñ u
băng có th d n t i vi c hình thành chóp núi kim t tháp và s ng núi răng cưa.
Máng băng (thung lũng băng): Máng băng là lòng sông su i trư c kia ñư c mài
mòn do băng hà. Tr c di n d c c a máng băng bao g m nhi u b n ñ a cách nhau b ng
các ngư ng ñá. Trong ñó ngư ng l n nh t là ngư ng ngăn cách gi a thân và lư i
băng. Tr c di n ngang c a máng băng hình ch U. Trong máng băng l n có th có
máng băng nh hơn. Vách ñ ng c a máng băng l n n i v i vách ñ ng c a máng băng
nh b ng các vai thung lũng băng. Có th có máng băng chính và máng băng ph .
Lòng c a máng băng ph n m cao hơn lòng c a máng băng chính nên g i là máng
băng treo. các ngư ng băng có th hình thành ñá lưng c u do s ñánh bóng và khía
sâu c a băng hà có mang theo ñá c ng vào các ngư ng băng.
ð a hình tích t
Trong khi di chuy n băng hà ñã cu n theo m t lư ng l n các v t li u trên vách,
trên ñáy ñ u băng và thung lũng băng, bao g m: băng tích di ñ ng: (băng tích trên,
băng tích gi a, băng tích trong và băng tích dư i), băng tích ñáy và băng tích cu i.
6.5.2. Băng hà ñ i l c
Băng hà ñ i l c là nh ng l p băng r ng l n bao ph lên m i ñ a hình mi n c c,
t núi ñ n ñ ng b ng, nh t là các ñ o l n như Xpitbecghen (Spitsbergen), Grơnlen
(Greenland) và châu Nam c c. ð a hình băng hà ñ i l c g m các d ng xâm th c và
các d ng b i t . ðây là nh ng d ng tàn dư c a băng hà Pleixtoxen, th i kỳ các khiên
băng phát tri n r t r ng l n. ð a hình băng hà ñ i l c hi n b băng hà bao ph nên r t
khó quan sát tr c ti p. Nh ng d ng tàn dư c a băng hà Pleixtoxen mu n r t ph bi n
bán ñ o Xcandinavi (Scandinavia), ñ ng b ng ð c - Ba Lan, ñ ng b ng Nga, Ca na ña
và Hoa Kỳ, bao g m d ng xâm th c và các d ng b i t .
6.5.2.1. ð a hình xâm th c
Nh ng d ng ñ a hình xâm th c ñi n hình là cao nguyên băng hà, vũng h p băng
hà, nunatac (nunatak) và ñá lưng c u.
Cao nguyên băng hà: Là nh ng ñ ng b ng cao c u t o b ng ñá c ng ñã ch u
tác ñ ng n o mòn c a băng hà.
Phi o (Fjord): Là nh ng thung lũng băng dài, h p ngang, vách ñ ng, phân
nhánh m nh, ñư c nư c bi n giai ño n sau băng hà ti n vào t o thành các v nh bi n.




157
Hình 6.54: ð a hình Phi o Na Uy
ðá lưng c u: Là nh ng kh i ñá b u d c và g n tròn, ñư ng kính t vài mét ñ n
ng ng
vài
vài trăm mét, trên ñó có nhi u v t khía là d u tích do băng tích c xát.
6.5.2.2. ð a hình tích t
ình
ð a hình tích r t ña d ng và ph bi n, bao g m: ñ a hình băng tích ñáy (ñ i
ña ăng
băng tích, ñ ng b ng băng tích), ñ a hình băng tích cu i, ñá lang thang và ñ ng b ng
i,
băng th y.
ð i băng tích: Có hình b u d c là nh ng ñ a hình l i, dài 400 - 1.000m, r ng 150

- 200m, cao tương ñ i 10 - 40cm, thư ng t p trung cùng m t ch , song song v i
ch
nhau theo hư ng ti n lên c a băng hà. ð i băng tích là d ng ñ a hình dương kéo dài,
băng ình
c u t o b ng cát, s i có phân l p, thư ng rìa c a khiên băng, ñư c c u t o b i v t
li u c a h xu t hi n trên l p băng hà. Sau khi băng tan, các tích t này n m l i trên b
băng ày
m t ñ a hình dư i băng t o thành ñ i băng tích.




Hình 6.55: M t s d ng ñ a hình tích t c a băng hà ñ i l c
Hình

ð i hình r n: D ng ñ a hình như m t con ñê kéo dài theo hư ng di chuy n c a
ng ng
băng hà, cao kho ng 5 - 60m, r ng 100 - 200m, dài hàng km và v t qua t t c các d ng
qua
158
ñ a hình bên dư i, không phân bi t ñ i hay ñ m l y. V t li u c u t o nên ñ i hình r n
ñã ñư c tuy n l a, mài nh n ñ n m c nh t ñ nh và phân l p m t cách sơ sài. Sau khi
băng tan, phù sa c a dòng này ph lên m t ñ t t o thành ñ i hình r n (Hình 6.56).




Hình 6.56: M t s d ng ñ a hình tích t c a băng hà ñ i l c
ð ng b ng băng tích: Là nh ng kho ng r ng, b ng ph ng hay hơi g n sóng g m
nhi u gò th p dư i 10m, tròn, tho i, c u t o b ng ñ t sét, cát và ñá t ng. N u v trí c a
rìa khiên băng không thay ñ i trong m t th i gian nh t ñ nh thì hình thành nh ng băng
tích cu i dài hàng trăm km, r ng vài km, cao 60 - 80m. Gi a chúng là nh ng hành
lang ñáy b ng và r ng kho ng vài ch c km. ðá lang thang là nh ng t ng ñá l n, có
kích thư c khác nhau, không liên h gì v phương di n th ch h c v i các ñá xung
quanh.
ð ng b ng băng th y: Là mi n tích t v t li u c a các dòng nư c băng tan xu t
phát t rìa c a dãy băng tích cu i. ð d c ñ ng b ng cũng như kích thư c c a các v t
li u t o nên nó lan d n v phía h lưu. Nh ng v t li u m n có th ti p t c ñi xa hơn
b ng nhi u con ñư ng, trong ñó quan tr ng nh t là gió.

6.6. ð a hình các mi n khí h u khô h n
6.6.1. ð c ñi m mi n khí h u khô h n
- Có lư ng mưa nh (trung bình 200mm/năm), ñ m th p, lư ng b c hơi l n
hơn lư ng mưa (ñôi khi có mưa l n t p trung trong m t th i gian ng n).
- Nhi t ñ trung bình năm cao, biên ñ dao ñ ng nhi t ngày - ñêm l n, nhi t ñ
không khí ngoài tr i r t cao: ban ngày có th lên t i 40 - 500C nhưng ban ñêm nhi t ñ
l i xu ng r t th p: 10 - 150C.
- Gió th i m nh và thư ng xuyên và ñóng vai trò quy t ñ nh trong vi c hình
thành ñ a hình hoang m c.
- L p ph th c v t nghèo nàn (ho c h u như không có), ch y u là cây gai, cây
b i nh , r cây phát tri n r t m nh ho c có th c v t phát tri n trong m t th i gian sau
khi mưa. m t s c ñ o, th c v t xu t hi n nhưng không nhi u.
- L p ph th như ng m ng ho c h u như không có

159
- Không có nư c ch y thư ng xuyên, m ng lư i sông su i thi u n ñ nh.
Các ki u hoang m c:
D a vào ñi u ki n khí h u ngư i ta chia ra:
Hoang m c n a khô h n: Chi m 14,6% di n tích l c ñ a, lư ng mưa t 200 -
300mm/năm (mưa rào), th c v t nghèo nàn…
Hoang m c khô h n: Chi m 15% di n tích l c ñ a, lư ng mưa
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản