Giáo trình Logic học đại cương - Nguyễn Anh Tuấn

Chia sẻ: star_move286

Đặc thù của lôgíc học là khoa học Giải thích 3 nghĩa khác nhau của thuật ngữ “lôgíc”. Khách thể của lôgíc học là tư duy. Đây là khoa học về t- duy. Có nhiều khoa học khác cũng nghiên cứu tư duy

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Giáo trình Logic học đại cương - Nguyễn Anh Tuấn

nguyÔn anh tuÊn




L«gÝc häc ®¹i c−¬ng
S¸ch gi¸o khoa dïng trong c¸c tr−êng ®¹i häc




Hµ néi 2006

1
Lêi nãi ®Çu
Bµi më ®Çu. NhËp m«n l«gÝc häc (3tiÕt)
1. §èi t−îng cña l«gÝc häc
1.1. §Æc thï cña l«gÝc häc nh− lµ khoa häc
Gi¶i thÝch 3 nghÜa kh¸c nhau cña thuËt ng÷ “l«gÝc”.
Kh¸ch thÓ cña l«gÝc häc lµ t− duy. §©y lµ khoa häc vÒ t− duy.
Cã nhiÒu khoa häc kh¸c còng nghiªn cøu t− duy, riªng l«gÝc häc lµ khoa
häc vÒ c¸c h×nh thøc vµ c¸c quy luËt cña t− duy ®óng ®¾n dÉn ®Õn ch©n lý.
1.2. T− duy víi t− c¸ch lµ kh¸ch thÓ cña l«gÝc häc
Nªu c¸c tiÒn ®Ò sinh häc vµ x· héi cho sù h×nh thµnh t− duy ë con ng−êi.
Tõ ®ã nªu ®Þnh nghÜa: t− duy lµ sù ph¶n ¸nh gi¸n tiÕp vµ kh¸i qu¸t hiÖn
thùc kh¸ch quan vµo ®Çu ãc con ng−êi, ®−îc thùc hiÖn bëi con ng−êi x· héi
trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng thùc tiÔn c¶i biÕn thÕ giíi xung quanh.
- Nªu 4 ®Æc ®iÓm cña t− duy mµ ®Þnh nghÜa trªn ®Ò cËp ®Õn (tr. 3-4 Gi¸o
tr×nh).
1.3. Mèi quan hÖ gi÷a t− duy vµ ng«n ng÷
Ng«n ng÷ lµ hÖ thèng tÝn hiÖu toµn diÖn ®Ó thÓ hiÖn c¸c t− t−ëng - ®Çu
tiªn d−íi d¹ng c¸c tæ hîp ©m thanh, sau ®ã d−íi d¹ng c¸c ký tù.
Ng«n ng÷ gi÷ vai trß lµ ph−¬ng tiÖn thu nhËn vµ cñng cè c¸c tri thøc, l−u
gi÷ vµ truyÒn b¸ chóng cho nh÷ng ng−êi kh¸c, lµ vá bäc vËt chÊt cña t− t−ëng.
1. 4. Néi dung vµ h×nh thøc cña t− t−ëng
PhÇn hiÖn thùc kh¸ch quan ®−îc ph¶n ¸nh vµo ®Çu ãc con ng−êi chÝnh lµ
néi dung cña t− duy. VÒ thùc chÊt nã lµ hÖ thèng tri thøc ®−îc kÕt thµnh tõ
nh÷ng ý nghÜ, t− t−ëng.
H×nh thøc cña t− duy hay, h×nh thøc l«gÝc, lµ kÕt cÊu cña t− t−ëng, lµ
ph−¬ng thøc liªn hÖ c¸c bé phËn cña t− t−ëng. Nh÷ng h×nh thøc t− t−ëng chung
vµ réng nhÊt lµ kh¸i niÖm, ph¸n ®o¸n, suy luËn, vµ chøng minh. Còng nh− néi
dung, c¸c h×nh thøc nµy kh«ng ph¶i do chÝnh t− duy sinh ra, mµ lµ sù ph¶n ¸nh
c¸c mèi liªn hÖ cÊu tróc cña c¸c ®èi t−îng hiÖn thùc.
2
1.5. Mèi liªn hÖ cña c¸c h×nh thøc l«gÝc. Quy luËt cña t− duy
Quy luËt nãi chung lµ mét d¹ng liªn hÖ mang tÝnh bÒn v÷ng, bªn trong,
b¶n chÊt vµ tÊt yÕu gi÷a c¸c ®èi t−îng, lu«n lÆp l¹i kh¾p n¬i ë nh÷ng ®iÒu kiÖn
x¸c ®Þnh.
T− duy còng cã tÝnh chÊt liªn hÖ. §ã lµ mèi liªn hÖ gi÷a c¸c t− t−ëng ®Ó
t¹o ra c¸c h×nh thøc l«gÝc, nh− ®· biÕt ë trªn. Nh−ng c¸c h×nh thøc l«gÝc còng
liªn hÖ víi nhau. §ã chÝnh lµ mèi liªn hÖ l«gÝc trong t− duy.
Mét sè mèi liªn hÖ l«gic ®Æc biÖt hîp thµnh quy luËt cña t− duy. Chóng
còng mang tÝnh chÊt chung, phæ biÕn. Vµ nÕu chóng l¹i t¸c ®éng ë mäi h×nh
thøc t− duy, chi phèi toµn bé ho¹t ®éng t− t−ëng, th× lµ nh÷ng quy luËt c¬ b¶n
cña t− duy.
C¸c quy luËt c¬ b¶n cña t− duy l¹i ®−îc ph©n ra lµm hai nhãm: c¸c quy
luËt t− duy h×nh thøc vµ c¸c quy luËt t− duy biÖn chøng. C¸c quy luËt t− duy
h×nh thøc c¬ b¶n lµ luËt ®ång nhÊt, luËt m©u thuÉn, luËt bµi trung, luËt lý do ®Çy
®ñ.
1. 6. TÝnh ch©n thùc vµ tÝnh ®óng ®¾n cña t− duy
C¸c kh¸i niÖm “tÝnh ch©n thùc” vµ “tÝnh ®óng ®¾n” g¾n liÒn t−¬ng øng
víi néi dung vµ h×nh thøc cña c¸c t− t−ëng.
TÝnh ch©n thùc cña t− duy lµ thuéc tÝnh cña t− duy t¸i t¹o l¹i hiÖn thùc
nh− nã vèn cã, t−¬ng thÝch víi nã vÒ néi dung, biÓu thÞ kh¶ n¨ng cña t− duy ®¹t
tíi ch©n lý.
Cßn tÝnh ®óng ®¾n cña t− duy l¹i lµ thuéc tÝnh c¨n b¶n kh¸c biÓu thÞ kh¶
n¨ng t− duy t¸i t¹o trong cÊu tróc cña t− t−ëng cÊu tróc kh¸ch quan cña hiÖn
thùc.
Trong t− duy viÖc ®¶m b¶o tÝnh ch©n thùc vµ tÝnh ®óng ®¾n cã ý nghÜa to
lín. Chóng lµ hai ®iÒu kiÖn c¨n b¶n ®Ó thu ®−îc kÕt qu¶ suy luËn x¸c thùc.
L«gÝc h×nh thøc quan t©m chñ yÕu ®Õn tÝnh ®óng ®¾n cña t− duy. §ã lµ
vÊn ®Ò c¬ b¶n cña nã. Nh−ng tÝnh ®óng ®¾n kh«ng ph¶i ®−îc dÉn xuÊt tõ c¸c
quy t¾c l«gÝc häc, mµ lµ dÉn xuÊt tr−íc hÕt tõ “tÝnh ®óng ®¾n” cña tån t¹i kh¸ch
3
quan, tÝnh cã trËt tù cña chÝnh nã. TÝnh ®óng ®¾n cña t− duy vèn ph¶n ¸nh tr−íc
hÕt tÝnh quy luËt kh¸ch quan cña thÕ giíi, ®· n¶y sinh vµ tån t¹i tù ph¸t tõ l©u
tr−íc khi con ng−êi ®óc kÕt c¸c quy t¾c. Cßn c¸c quy t¾c l«gÝc chØ lµ nh÷ng
thµnh tùu trªn con ®−êng thÊu hiÓu b¶n chÊt cña t− duy ®óng ®¾n vµ nh÷ng tÝnh
quy luËt t¸c ®éng trong nã.
2. L−îc sö ph¸t triÓn cña l«gÝc häc
2.1. Sù xuÊt hiÖn vµ c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña l«gÝc häc h×nh thøc
truyÒn thèng
L«gÝc häc cã lÞch sö l©u dµi vµ phong phó g¾n liÒn víi lÞch sö ph¸t triÓn
x· héi nãi chung. Sù xuÊt hiÖn cña l«gÝc häc nh− lµ lý thuyÕt vÒ t− duy ®· cã
sau thùc tiÔn con ng−êi suy nghÜ hµng ngh×n n¨m. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña
lao ®éng s¶n xuÊt con ng−êi ®· hoµn thiÖn vµ ph¸t triÓn dÇn c¸c kh¶ n¨ng suy
nghÜ, råi biÕn t− duy cïng c¸c h×nh thøc vµ quy luËt cña nã thµnh kh¸ch thÓ
nghiªn cøu.
Nh÷ng vÊn ®Ò l«gÝc ®· lÎ tÎ xuÊt hiÖn trong suy t− ng−êi cæ ®¹i tõ h¬n 2,5
ngh×n n¨m tr−íc ®©y ®Çu tiªn ë Ên §é vµ Trung Quèc. Sau ®ã chóng ®−îc v¹ch
th¶o ®Çy ®ñ h¬n ë Hyl¹p vµ Lam·.
Cã hai nguyªn nh©n c¬ b¶n lµm xuÊt hiÖn l«gÝc häc. Thø nhÊt, sù ra ®êi
vµ ph¸t triÓn ban ®Çu cña c¸c khoa häc, tr−íc hÕt lµ cña to¸n häc. Sinh ra trong
®Êu tranh víi thÇn tho¹i vµ t«n gi¸o, khoa häc dùa c¬ së trªn t− duy duy lý ®ßi
hái ph¶i cã suy luËn vµ chøng minh. Do vËy, l«gÝc häc ®· n¶y sinh nh− lµ ý ®å
v¹ch ra vµ luËn chøng nh÷ng ®ßi hái mµ t− duy khoa häc ph¶i tu©n thñ ®Ó thu
®−îc kÕt qu¶ t−¬ng thÝch víi hiÖn thùc.
Hai lµ sù ph¸t triÓn cña thuËt hïng biÖn trong ®iÒu kiÖn d©n chñ Hyl¹p cæ
®¹i.
Ng−êi s¸ng lËp l«gÝc häc - “cha ®Î cña l«gÝc häc” lµ triÕt gia lín cña
Hyl¹p cæ ®¹i, nhµ b¸ch khoa Arixt«t (384-322 tr. cn.). ¤ng viÕt nhiÒu c«ng tr×nh
vÒ l«gÝc häc cã tªn gäi chung lµ “Bé c«ng cô”, trong ®ã chñ yÕu tr×nh bµy vÒ
suy luËn vµ chøng minh diÔn dÞch. Arixt«t cßn ph©n lo¹i c¸c ph¹m trï – nh÷ng
4
kh¸i niÖm chung nhÊt vµ kh¸ gÇn víi ph©n lo¹i tõ tr−íc cña §ªm«crit vÒ ph¸n
®o¸n. ¤ng ®· ph¸t biÓu ba quy luËt c¬ b¶n cña t− duy, trõ luËt lý do ®Çy ®ñ. Häc
thuyÕt l«gÝc cña Arixt«t ®Æc s¾c ë chç, d−íi d¹ng ph«i thai nã ®· bao hµm tÊt c¶
nh÷ng phÇn môc, trµo l−u, c¸c kiÓu cña l«gÝc häc hiÖn ®¹i nh− x¸c suÊt, biÓu
t−îng, biÖn chøng.
Giai ®o¹n ph¸t triÓn míi cña l«gÝc häc h×nh thøc g¾n bã h÷u c¬ víi viÖc
x©y dùng l«gÝc quy n¹p diÔn ra tõ thÕ kû XVII ®i liÒn víi tªn tuæi cña nhµ triÕt
häc vµ tù nhiªn häc kiÖt xuÊt ng−êi Anh Ph. Bªc¬n (1561-1626). ¤ng lµ ng−êi
khëi x−íng l«gÝc quy n¹p. “... L«gÝc häc ®ang cã, lµ v« dông trong viÖc ®em l¹i
tri thøc míi”1. V× thÕ Bª c¬n ®· viÕt “Bé c«ng cô Míi” nh− lµ thø ®èi nghÞch víi
“Bé c«ng cô” cña Arixt«t, trong ®ã tËp trung v¹ch th¶o c¸c ph−¬ng ph¸p quy
n¹p ®Ó x¸c ®Þnh sù phô thuéc nh©n qu¶ gi÷a c¸c hiÖn t−îng. §ã chÝnh lµ c«ng
lao to lín cña Bªc¬n.
L«gÝc quy n¹p vÒ sau nµy ®−îc nhµ triÕt häc ng−êi Anh §z. Mill (1806-
1873) hÖ thèng ho¸ vµ ph¸t triÓn thªm trong t¸c phÈm hai tËp “HÖ thèng l«gÝc
häc tam ®o¹n luËn vµ quy n¹p”. Nã ®· ¶nh h−ëng c¨n b¶n ®Õn sù ph¸t triÓn tiÕp
theo cña nhËn thøc, thóc ®Èy khoa häc v−¬n tíi tÇm cao míi.
Nh÷ng nhu cÇu cña khoa häc kh«ng chØ vÒ ph−¬ng ph¸p quy n¹p, mµ cßn
vÒ ph−¬ng ph¸p diÔn dÞch vµo thÕ kû XVII ®· ®−îc nhµ triÕt häc ng−êi Ph¸p R.
§ªc¸c (1596-1650) nhËn diÖn ®Çy ®ñ h¬n c¶. Trong t¸c phÈm “LuËn vÒ ph−¬ng
ph¸p...”, dùa trªn nh÷ng d÷ liÖu to¸n häc, «ng ®· nhÊn m¹nh ý nghÜa cña diÔn
dÞch nh− lµ ph−¬ng ph¸p nhËn thøc khoa häc c¬ b¶n nhÊt.
Nh÷ng ng−êi theo §ªc¸c ë tu viÖn Por-Roiale lµ A. Arn« vµ P. Nhik¬n ®·
viÕt cuèn s¸ch “L«gÝc häc, hay nghÖ thuËt t− duy”. Nã ®· næi tiÕng d−íi tªn gäi
“L«gÝc häc Por-Roiale” vµ trong thêi gian rÊt dµi ®−îc dïng nh− lµ s¸ch gi¸o
khoa l«gÝc häc. C¸c t¸c gi¶ ë ®©y ®· v−ît xa ranh giíi cña l«gÝc häc truyÒn
thèng vµ chó ý nhiÒu ®Õn ph−¬ng ph¸p luËn nhËn thøc khoa häc, ®Õn l«gÝc cña



1
Ph. Bªc¬n. Toµn tËp, t. 2. Nxb. T− t−ëng M., 1978. Tr. 13.
5
ph¸t minh. ViÖc t¹o ra “nh÷ng l«gÝc häc më réng” kiÓu Êy ®· trë thµnh ®iÓm
®Æc thï ë thÕ kû XIX - XX.
2.2. Sù xuÊt hiÖn vµ ph¸t triÓn cña l«gÝc to¸n
Cuéc c¸ch m¹ng thùc sù trong c¸c nghiªn cøu l«gÝc diÔn ra nhê sù xuÊt
hiÖn vµo nöa sau thÕ kû XIX l«gÝc to¸n, chÝnh nã ®· më ra mét thêi kú míi,
hiÖn ®¹i trong sù ph¸t triÓn cña l«gÝc häc.
Nh÷ng ph«i thai cña l«gÝc to¸n ®· cã ngay tõ ë Arixt«t, còng nh− ë c¸c
nhµ kh¾c kû kÕ tôc «ng, d−íi d¹ng c¸c yÕu tè cña l«gÝc vÞ tõ, lý thuyÕt c¸c suy
luËn t×nh th¸i vµ l«gÝc mÖnh ®Ò.
Nh÷ng thµnh tùu ngµy cµng nhiÒu cña to¸n häc vµ sù th©m nhËp cña c¸c
ph−¬ng ph¸p to¸n vµo c¸c khoa häc kh¸c ngay ë nöa sau thÕ kû XIX ®· ®Æt ra
hai vÊn ®Ò c¬ b¶n. Thø nhÊt, lµ øng dông l«gÝc häc ®Ó x©y dùng c¬ së lý thuyÕt
cho to¸n häc; thø hai, lµ to¸n häc ho¸ l«gÝc häc. G. LepnhÝt – nhµ triÕt häc vµ
to¸n häc lín ng−êi §øc (1646-1716) ®· cã ý ®å s©u s¾c vµ thµnh c«ng nhÊt
trong viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò nªu trªn. Do vËy, vÒ thùc chÊt «ng lµ ng−êi
khëi x−íng l«gÝc to¸n. ¤ng ®· ph¸t minh ra ng«n ng÷ biÓu t−îng v¹n n¨ng víi
kú väng nhê ®ã cã thÓ duy lý ho¸ mäi khoa häc thùc nghiÖm. .
Nh÷ng t− t−ëng cña LÐpnhit ®−îc ph¸t triÓn tiÕp ë thÕ kû XVIII vµ nöa
®Çu thÕ kû XIX. Tuy nhiªn, chØ tõ nöa sau thÕ kû XIX míi cã nh÷ng ®iÒu kiÖn
chÝn muåi cho sù ph¸t triÓn cña l«gÝc to¸n. Nhµ to¸n häc vµ l«gÝc häc ng−êi
Anh §z. Bun (1815-1864) trong c¸c c«ng tr×nh cña m×nh ®Òu øng dông to¸n
häc vµo l«gÝc häc. ¤ng ®· ph©n tÝch to¸n häc ®èi víi lý thuyÕt suy luËn, v¹ch
th¶o phÐp tÝnh l«gÝc (“®¹i sè Bun”). Nhµ to¸n häc vµ l«gÝc häc ng−êi §øc G.
Phrege (1848-1925) øng dông l«gÝc häc ®Ó nghiªn cøu to¸n häc vµ c¸c c¬ së
cña nã, x©y dùng sè häc h×nh thøc ho¸. Nhµ triÕt häc, l«gÝc häc, to¸n häc ng−êi
Anh B. Raxel (1872-1970) cïng víi A. Uaitkhed (1861-1947) trong t¸c phÈm
c¬ b¶n ba tËp “C¸c nguyªn t¾c cña to¸n häc” víi c¸c môc ®Ých luËn chøng cho
nã vÒ mÆt l«gÝc ®· cè x©y dùng hÖ tiªn ®Ò diÔn dÞch cho l«gÝc häc.
2.3. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña l«gÝc häc biÖn chøng

6
L«gÝc häc biÖn chøng còng lµ nh¸nh quan träng cña l«gÝc häc hiÖn ®¹i.
Ngay Arixt«t ®· ®Æt ra vµ cã ý gi¶i quyÕt nhiÒu vÊn ®Ò c¬ b¶n cña l«gÝc häc
biÖn chøng – ph¶n ¸nh c¸c m©u thuÉn hiÖn thùc vµo c¸c kh¸i niÖm, vÊn ®Ò
t−¬ng quan c¸i riªng vµ c¸i chung, sù vËt vµ kh¸i niÖm vÒ nã vµ v. v.. Nh÷ng
yÕu tè cña l«gÝc biÖn chøng dÇn ®−îc tÝch luü trong c¸c c«ng tr×nh cña c¸c nhµ
t− t−ëng kÕ tiÕp.
Nh−ng l«gÝc biÖn chøng chØ thùc sù b¾t ®Çu ®−îc ®Þnh h×nh vµo cuèi thÕ
kû XVIII - ®Çu thÕ kû XIX. Vµ ®iÒu ®ã còng tr−íc hÕt g¾n liÒn víi sù tiÕn bé
cña c¸c khoa häc vµ víi tªn tuæi cña c¸c nhµ triÕt häc kinh ®iÓn §øc më ®Çu bëi
Cant¬ (1724-1804). Bªn c¹nh l«gÝc häc h×nh thøc, «ng thÊy cÇn thiÕt ph¶i x©y
dùng mét thø l«gÝc häc néi dung, mµ «ng gäi lµ l«gÝc häc siªu nghiÖm. Nã ph¶i
nghiªn cøu c¸c h×nh thøc thùc sù c¬ b¶n cña t− duy nh− ph¹m trï, tøc lµ nh÷ng
kh¸i niÖm chung nhÊt. Cant¬ lµ ng−êi ®Çu tiªn ph¸t hiÖn ra tÝnh chÊt m©u thuÉn
kh¸ch quan, biÖn chøng s©u s¾c cña t− duy con ng−êi. Nh©n ®ã, «ng h−íng tíi
viÖc v¹ch th¶o nh÷ng chØ dÉn t−¬ng øng cho c¸c nhµ khoa häc. MÆc dï ®· ®Æt ra
nh÷ng nguyªn t¾c cña l«gÝc häc míi víi vÊn ®Ò trung t©m lµ vÊn ®Ò m©u thuÉn
biÖn chøng, song Cant¬ l¹i ch−a tr×nh bµy nã mét c¸ch hÖ thèng. ¤ng còng
kh«ng v¹ch ra c¶ mèi t−¬ng quan thùc sù cña nã víi l«gÝc häc h×nh thøc, mµ
h¬n thÕ n÷a cßn ®Þnh ®Æt ®èi lËp l«gÝc häc nµy víi l«gÝc häc kia.
Hªghen (1770-1831) ®· tiÕp tôc ý ®å v¹ch th¶o hÖ thèng chØnh thÓ l«gÝc
biÖn chøng míi. Trong c«ng tr×nh “Khoa häc l«gÝc” «ng ®· kh¸m ph¸ ra m©u
thuÉn gi÷a c¸c lý thuyÕt l«gÝc hiÖn cã víi thùc tiÔn t− duy mµ ë thêi ®iÓm ®ã ®·
rÊt gay g¾t. ¤ng ®· t×m ra ph−¬ng tiÖn gi¶i quyÕt m©u thuÉn nµy b»ng viÖc x©y
dùng hÖ thèng l«gÝc häc míi d−íi d¹ng ®Æc thï, t«n gi¸o thÇn bÝ. Tiªu ®iÓm ë
®ã lµ biÖn chøng cña t− duy trong toµn bé tÝnh phøc t¹p vµ m©u thuÉn cña nã.
Hªghen nghiªn cøu l¹i b¶n chÊt cña t− duy, c¸c h×nh thøc vµ quy luËt cña nã.
Nh©n ®Êy «ng ®i ®Õn kÕt luËn “PhÐp biÖn chøng cÊu thµnh lªn b¶n chÊt cña
chÝnh t− duy, c¸c quy luËt vµ h×nh thøc cña nã, r»ng víi t− c¸ch lµ lý tÝnh nã cÇn



7
ph¶i phñ ®Þnh chÝnh m×nh, ph¶i r¬i vµo m©u thuÉn”2. ¤ng thÊy nhiÖm vô cña
m×nh lµ ph¶i t×m ra ph−¬ng thøc gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn Êy.
Nh÷ng vÊn ®Ò cña l«gÝc biÖn chøng, mèi t−¬ng quan cña nã víi l«gÝc
h×nh thøc ®· ®−îc C. M¸c (1818-1883) vµ Ph. ¡nghen (1820-1895) tiÕp tôc cô
thÓ ho¸ vµ ph¸t triÓn trong c¸c c«ng tr×nh cña m×nh. Sö dông chÊt liÖu tinh thÇn
phong phó nhÊt ®−îc tÝch luü bëi triÕt häc, c¸c khoa häc tù nhiªn vµ khoa häc
x· héi, c¸c ¤ng ®· t¹o lËp lªn hÖ thèng míi, duy vËt biÖn chøng, vµ nã ®· ®−îc
ho¸ th©n vµo nh÷ng t¸c phÈm nh− “T− b¶n” cña C. M¸c, “Chèng §iurinh”,
“BiÖn chøng cña tù nhiªn” cña Ph. ¡nghen vµ v. v.. Tõ nh÷ng quan ®iÓm triÕt
häc chung Êy C. M¸c vµ Ph. ¡nghen kh«ng phñ nhËn ý nghÜa cña l«gÝc häc
h×nh thøc, nh−ng nhÊn m¹nh tÝnh lÞch sö cña nã. Ph. ¡nghen ®· ghi nhËn r»ng
t− duy lý luËn ë mçi mét thêi ®¹i lµ s¶n phÈm lÞch sö, ë nh÷ng thêi ®iÓm kh¸c
nhau cã nh÷ng h×nh thøc vµ ®ång thêi néi dung rÊt kh¸c nhau. “Suy ra, khoa
häc vÒ t− duy, còng nh− mäi khoa häc kh¸c, lµ khoa häc lÞch sö, khoa häc vÒ sù
ph¸t triÓn lÞch sö cña t− duy con ng−êi”3.
§ång thêi, C. M¸c vµ Ph. ¡nghen còng chØ ra sù kh¸c biÖt vÒ chÊt s©u
s¾c gi÷a häc thuyÕt biÖn chøng cña m×nh víi cña Hªghen: ë Hªghen nã lµ duy
t©m, cßn phÐp biÖn chøng M¸c-xÝt lµ duy vËt, xem xÐt t− duy, c¸c h×nh thøc vµ
quy luËt cña nã nh− lµ sù ph¶n ¸nh thÕ giíi bªn ngoµi.
C. M¸c trong t¸c phÈm “T− b¶n” ®· øng dông l«gÝc biÖn chøng vµo viÖc
ph©n tÝch x· héi ®−¬ng ®¹i víi «ng. Tuy nhiªn nh÷ng c«ng tr×nh chuyªn vÒ
l«gÝc biÖn chøng ®Òu ch−a ®−îc C. M¸c vµ Ph. ¡nghen viÕt ra.
Sù h×nh thµnh l«gÝc biÖn chøng nh− lµ khoa häc vÉn tiÕp tôc ë c¸c n−íc
kh¸c nhau vµo cuèi thÕ kû XIX vµ trong toµn bé thÕ kû XX.
ë Nga viÖc v¹ch th¶o mét sè vÊn ®Ò cña l«gÝc biÖn chøng, mèi t−¬ng
quan cña nã víi l«gÝc h×nh thøc ®−îc G. Plªkhan«v (1856-1918) vµ V. I. Lªnin
(1870-1924) thùc hiÖn. Trong t¸c phÈm “L¹i bµn vÒ c«ng ®oµn...” V. I. Lªnin
®· chØ ra sù kh¸c nhau cã tÝnh nguyªn t¾c gi÷a l«gÝc h×nh thøc vµ l«gÝc biÖn
2
Hªghen. B¸ch khoa th− c¸c khoa häc triÕt häc, gåm 3 tËp, Nxb. T− t−ëng, M. 1974-1977, t. 1, tr. 96
3
C. M¸c, Ph. ¡nghen, Toµn tËp, t. 20, Nxb. ChÝnh trÞ Quèc gia., H., 1994, tr. 487.
8
chøng. Cã rÊt nhiÒu chØ dÉn phong phó vÒ l«gÝc biÖn chøng (vµ h×nh thøc) trong
“Bót ký triÕt häc” cña V. I. Lªnin.
Sau V. I. Lªnin nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu nh»m tr×nh bµy l«gÝc biÖn
chøng mét c¸ch hÖ thèng ®−îc tiÕn hµnh trªn hai h−íng lín. Thø nh©t, lÇn theo
sù kh¸m ph¸ c¸c tÝnh quy luËt cña sù ph¶n ¸nh hiÖn thùc ®ang ph¸t triÓn, c¸c
m©u thuÉn kh¸ch quan cña nã vµo t− duy con ng−êi; thø hai, kh¸m ph¸ c¸c tÝnh
quy luËt cña sù ph¸t triÓn cña chÝnh t− duy, cña biÖn chøng riªng cña nã.
Trong ®iÒu kiÖn khoa häc-kü thuËt ®ang ph¸t triÓn m¹nh mÏ vµ vai trß
cña t− duy biÖn chøng ®ang gia t¨ng, th× nhu cÇu ®èi víi l«gÝc häc biÖn chøng
còng ngµy cµng t¨ng lªn. Ngµy nay ®ang cã nh÷ng nh©n tè míi kÝch thÝch sù
ph¸t triÓn h¬n n÷a cña l«gÝc häc biÖn chøng.
3. ý nghÜa cña l«gÝc häc
3.1. ý nghÜa x· héi vµ c¸c chøc n¨ng c¬ b¶n cña l«gÝc häc
a) Chøc n¨ng nhËn thøc.
b) Chøc n¨ng thÕ giíi quan.
c) Chøc n¨ng ph−¬ng ph¸p luËn.
d) Chøc n¨ng t− t−ëng hÖ.
3.2. Vai trß cña l«gÝc häc trong viÖc h×nh thµnh v¨n ho¸ l«gÝc cña con
ng−êi
V¨n ho¸ l«gÝc lµ v¨n ho¸ cña t− duy ®−îc thÓ hiÖn qua v¨n ho¸ lêi nãi vµ
ch÷ viÕt. Nã bao gåm:
a) Tri thøc vÒ c¸c ph−¬ng tiÖn ho¹t ®éng tinh thÇn, vÒ c¸c h×nh thøc vµ
quy luËt cña nã;
b) Sù biÕt ¸p dông nh÷ng tri thøc Êy vµo thùc tiÔn t− duy dùa trªn nh÷ng
kh¸i niÖm ®Ó thùc hiÖn c¸c thao t¸c l«gÝc ®óng, tiÕn hµnh c¸c suy luËn, chøng
minh vµ b¸c bÎ;
c) Thãi quen ph©n tÝch c¸c t− t−ëng c¶ cña riªng m×nh vµ cña ng−êi kh¸c
®Ó lùa chän c¸ch suy luËn hîp lý nhÊt, ng¨n ngõa nh÷ng sai lÇm l«gÝc.


9
ViÖc rÌn luyÖn v¨n ho¸ l«gÝc lµ c«ng viÖc dµi l©u vµ ®Çy khã kh¨n. L«gÝc
häc cã ý nghÜa lín trong viÖc rÌn luyÖn Êy. Khi nãi vÒ ý nghÜa cña l«gÝc häc,
cÇn ph¶i tr¸nh hai th¸i cùc: hoÆc lµ ®¸nh gi¸ nã qu¸ cao, hoÆc lµ h¹ thÊp nã. B¶n
th©n viÖc sö dông l«gÝc häc ®ßi hái ph¶i cã hai ®iÒu kiÖn: thø nhÊt, lµ cã mét
kh¶ n¨ng t− duy nhÊt ®Þnh; vµ thø hai, mét sè tri thøc nhÊt ®Þnh.


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) Tr×nh bµy c¸c nghÜa kh¸c nhau cña thuËt ng÷ l«gÝc? L«gÝc häc quan
t©m ®Õn nghÜa nµo cña thuËt ng÷ ®ã? Cho vÝ dô vµ ph©n tÝch.
2) T− duy vµ t− duy ®óng ®¾n lµ g×? ThÕ nµo lµ l« gÝc cña t− duy, thÕ nµo
l« gÝc cña t− duy h×nh thøc?
3) ThÕ nµo lµ néi dung, h×nh thøc cña t− duy? Ph©n biÖt tÝnh ch©n thùc vµ
tÝnh ®óng ®¾n cña t− duy nh− thÕ nµo?
4) H·y tr×nh bµy ®èi t−îng, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña l« gÝch häc h×nh
thøc.
5) Tr×nh bµy ng¾n gän vÒ lÞch sö xuÊt hiÖn vµ ph¸t triÓn cña l«gÝc häc.
Ph©n biÖt c¸c nh¸nh l«gÝc häc: l«gÝc h×nh thøc truyÒn thèng, l«gÝc to¸n vµ l«gÝc
biÖn chøng.
6) Tr×nh bµy vÒ vai trß, c¸c chøc n¨ng cña l«gÝc häc. Nªu râ ý nghÜa cña
l«gÝc häc vµ cña viÖc häc tËp l«gÝc häc.




10
Bµi 1. kh¸i niÖm
1. §Þnh nghÜa vµ ®Æc ®iÓm cña kh¸i niÖm
Sù xuÊt hiÖn cña c¸c kh¸i niÖm mang tÝnh quy luËt kh¸ch quan cña sù
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn t− duy con ng−êi. Sù xuÊt hiÖn Êy ®ßi hái ph¶i cã tÝnh
tÊt yÕu kh¸ch quan vµ kh¶ n¨ng nh− lµ nh÷ng tiÒn ®Ò vµ ®iÒu kiÖn.
TÝnh tÊt yÕu cña kh¸i niÖm g¾n liÒn chÆt chÏ víi ho¹t ®éng s¶n xuÊt vËt
chÊt cña con ng−êi.
Kh¶ n¨ng kh¸ch quan cña sù xuÊt hiÖn vµ tån t¹i c¸c kh¸i niÖm trong t−
duy lµ sù hiÖn tån trong thÕ giíi nh÷ng ®èi t−îng cã tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt.
TÊt c¶ c¸c ®èi t−îng ®Òu cÊu thµnh tõ c¸c bé phËn liªn hÖ víi nhau theo
c¸c c¸ch kh¸c nhau, vµ cã nh÷ng thuéc tÝnh kh¸c nhau. C¸c thuéc tÝnh l¹i cã
nhiÒu lo¹i: ®¬n nhÊt, chung, b¶n chÊt, kh«ng b¶n chÊt, kh¸c biÖt, kh«ng kh¸c
biÖt.
B¶n th©n c¸c lo¹i thuéc tÝnh nªu trªn tån t¹i kh¸ch quan, kh«ng phô
thuéc vµo ý thøc con ng−êi, nh− chÝnh c¸c ®èi t−îng vËy. Nh−ng chóng ®· ®−îc
nhËn thøc v¹ch ra, trë thµnh c¸c dÊu hiÖu cña ®èi t−îng. Nh− vËy, dÊu hiÖu
chÝnh lµ ý nghÜ cña con ng−êi vÒ thuéc tÝnh. C¸c dÊu hiÖu nµy còng ®−îc chia
thµnh c¸c lo¹i t−¬ng øng víi sù ph©n chia c¸c thuéc tÝnh nh− ë trªn.
ViÖc lµm râ nguån gèc kh¸i niÖm cho phÐp v¹ch ra b¶n chÊt thùc sù cña
nã lµ h×nh thøc cña t− duy ph¶n ¸nh gi¸n tiÕp vµ kh¸i qu¸t ®èi t−îng th«ng qua
nh÷ng dÊu hiÖu chung, b¶n chÊt, kh¸c biÖt.
VÒ thùc chÊt kh¸i niÖm lµ nh÷ng tri thøc, hiÓu biÕt cã ®Æc ®iÓm t−¬ng ®èi
toµn diÖn vµ cã hÖ thèng vµ ®óng ®¾n vÒ b¶n chÊt cña ®èi t−îng. Ng−êi n¾m
®−îc kh¸i niÖm cã nghÜa lµ nã ®· trë thµnh kim chØ nam cho ho¹t ®éng thùc tiÔn
cña ng−êi ®ã ®èi víi ®èi t−îng mµ kh¸i niÖm ph¶n ¸nh.
Kh¸i niÖm thùc hiÖn 2 chøc n¨ng c¬ b¶n lµ nhËn thøc vµ giao tiÕp.
2. Kh¸i niÖm vµ tõ
NÕu kh¸i niÖm lµ mét h×nh thøc cña t− duy, mét ph¹m trï l«gÝc häc, th×
tõ lµ ph¹m trï ng«n ng÷ häc, lµ ph−¬ng tiÖn ng«n ng÷ ®Ó g¾n kÕt t− t−ëng, l−u
11
gi÷, vµ truyÒn l¹i cho nh÷ng ng−êi kh¸c. Nãi kh¸c, tõ lµ c¬ së vËt chÊt cña kh¸i
niÖm.
Kh«ng thÓ cã kh¸i niÖm ngoµi tõ. Kh¸i niÖm ®−îc h×nh thµnh trªn c¬ së
nh÷ng tõ x¸c ®Þnh cã nghÜa. NghÜa cña tõ th−êng ®−îc dïng ®Ó chuyÓn t¶i néi
dung cña kh¸i niÖm. Mäi kh¸i niÖm ®Òu ®−îc thÓ hiÖn b»ng mét tõ hay côm tõ,
nh−ng kh«ng ph¶i tõ nµo còng thÓ hiÖn kh¸i niÖm. V× thÕ kh«ng thÓ thay ®æi néi
dung cña kh¸i niÖm b»ng ©m vµ nghÜa cña c¸c tõ kh¸c nhau. Mét tõ cã thÓ diÔn
®¹t néi dung cña mét sè kh¸i niÖm kh¸c nhau. §©y lµ hiÖn t−îng ®ång ©m kh¸c.
Ng−îc l¹i, mét kh¸i niÖm cã thÓ ®−îc diÔn ®¹t b»ng nhiÒu tõ. §ã lµ hiÖn t−îng
®ång nghÜa kh¸c ©m.
L«gÝc häc hiÖn ®¹i ®ang h−íng tíi x©y dùng mét hÖ thèng ng«n ng÷ nh©n
t¹o hoµn chØnh cã thÓ diÔn ®¹t chÝnh x¸c mét nghÜa tõng kh¸i niÖm trong t− duy.
3. C¸c ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n thµnh lËp kh¸i niÖm
ViÖc h×nh thµnh kh¸i niÖm lµ kÕt qu¶ ho¹t ®éng nhËn thøc vµ thùc tiÔn
cña con ng−êi nhê c¸c ph−¬ng ph¸p l«gÝc nh−: so s¸nh, ph©n tÝch, tæng hîp,
trõu t−îng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸.
4. CÊu t¹o cña kh¸i niÖm
Mäi kh¸i niÖm ®Òu ®−îc t¹o thµnh tõ 2 bé phËn: néi hµm vµ ngo¹i diªn.
4.1. Néi hµm cña kh¸i niÖm chÝnh lµ néi dung cña nã ®−îc xÐt d−íi d¹ng
chia nhá thµnh nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt kh¸c biÖt, gióp ph©n biÖt ®èi t−îng mµ
nã ph¶n ¸nh víi nh÷ng ®èi t−îng kh¸c. Néi hµm ®Æc tr−ng cho kh¸i niÖm vÒ
mÆt chÊt. Cã thÓ biÓu diÔn néi hµm cña kh¸i niÖm nh− sau: A(b, c, d,...), trong
®ã A – lµ kh¸i niÖm nãi chung, cßn b, c, d,... – lµ nh÷ng thuéc tÝnh cña ®èi
t−îng.
C¸c dÊu hiÖu néi hµm gåm hai lo¹i: dÊu hiÖu lo¹i lµ dÊu hiÖu chung b¶n
chÊt cho toµn bé líp ®èi t−îng, vµ dÊu hiÖu chñng, chung vµ b¶n chÊt chØ cho
mét ®èi t−îng hoÆc líp nhá h¬n c¸c ®èi t−îng vµ lµm cho nã kh¸c víi c¸c ®èi
t−îng kh¸c. Th«ng th−êng ng−êi ta nªu tr−íc nh÷ng dÊu hiÖu chung, b¶n chÊt
®¹i diÖn cho toµn bé líp ®èi t−îng, råi míi ®Õn nh÷ng dÊu hiÖu ngµy cµng kh¸c
12
biÖt, ®Æc thï h¬n chØ thuéc vÒ ®èi t−îng mµ kh¸i niÖm ®ang ph¶n ¸nh. Sè l−îng
c¸c dÊu hiÖu cµng nhiÒu th× néi hµm cµng phong phó.
4.2. Ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lµ tËp hîp ®èi t−îng thùc mang c¸c dÊu
hiÖu chung, b¶n chÊt ®−îc nªu trong néi hµm. Ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm chÝnh
lµ ph¹m vi ®èi t−îng mµ kh¸i niÖm ph¶n ¸nh vµ ®Æc tr−ng cho kh¸i niÖm vÒ mÆt
l−îng, do vËy cã thÓ liÖt kª chÝnh x¸c c¸c ®èi t−îng thuéc ngo¹i diªn, nÕu chóng
lµ h÷u h¹n vµ t−¬ng ®èi kh«ng nhiÒu, cßn kh«ng th× cã thÓ m« t¶ ngo¹i diªn dùa
vµo c¸c dÊu hiÖu néi hµm. Sè l−îng ®èi t−îng cµng nhiÒu th× ngo¹i diªn cña
kh¸i niÖm cµng réng.
4.3. Quan hÖ gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lµ quan hÖ tû lÖ
nghÞch: néi hµm cµng phong phó, th× ngo¹i diªn cµng hÑp. Ng−îc l¹i, ngo¹i
diªn cña kh¸i niÖm cµng réng, th× néi hµm cña kh¸i niÖm cµng nghÌo.
Nh÷ng kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn réng nhÊt ®−îc gäi lµ c¸c ph¹m trï, cßn
c¸c kh¸i niÖm cã néi hµm phong phó nhÊt th−êng ph¶n ¸nh mét ®èi t−îng cô
thÓ, x¸c ®Þnh (kh¸i niÖm ®¬n nhÊt). Còng cÇn l−u ý r»ng quy luËt nµy chØ t¸c
®éng khi t− duy ph¶n ¸nh nh÷ng ®èi t−îng tån t¹i ë mét phÈm chÊt x¸c ®Þnh,
trong tr¹ng th¸i tÜnh t¹i t−¬ng ®èi. Sù t¸c ®éng cña nã ®óng víi nh÷ng kh¸i
niÖm bao hµm c¸c kh¸i niÖm kh¸c vµ thÓ hiÖn qua phÐp më réng vµ thu hÑp
kh¸i niÖm (xem môc 7).
5. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm
5.1. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm theo néi hµm
a) Kh¸i niÖm cô thÓ vµ trõu t−îng.
b) Kh¸i niÖm kh¼ng ®Þnh vµ kh¸i niÖm phñ ®Þnh.
c) Kh¸i niÖm t−¬ng quan vµ kh«ng t−¬ng quan.
5.2. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm theo ngo¹i diªn
a) Kh¸i niÖm tËp hîp vµ kh«ng tËp hîp.
b) Kh¸i niÖm ¶o (rçng) vµ kh¸i niÖm thùc.
c) Kh¸i niÖm chung vµ kh¸i niÖm ®¬n nhÊt.
6. Quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm

13
VÒ mÆt néi hµm cã hai lo¹i quan hÖ lµ kh«ng so s¸nh ®−îc vµ so s¸nh
®−îc.
VÒ mÆt ngo¹i diªn, c¸c kh¸i niÖm kh«ng so s¸nh ®−îc n»m trong quan hÖ
t¸ch rêi (ngang hµng), cßn c¸c kh¸i niÖm so s¸nh ®−îc cã thÓ quan hÖ víi nhau
theo mét trong 6 kiÓu, ®−îc chia thµnh 2 nhãm quan hÖ ®iÒu hoµ vµ kh«ng ®iÒu
hoµ.
6.1. Quan hÖ ®iÒu hoµ lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i diªn
cña chóng cã Ýt nhÊt mét ®èi t−îng chung nhau. Nhãm quan hÖ nµy l¹i gåm 3
kiÓu:
a) Quan hÖ ®ång nhÊt (trïng nhau). Lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ
ngo¹i diªn cña chóng hoµn toµn trïng nhau, nh−ng néi hµm cña chóng vÉn ph©n
biÖt.
b) Quan hÖ bao hµm (lÖ thuéc). Lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm nµy lµ toµn bé ngo¹i diªn cña nh÷ng kh¸i niÖm kia,
nh−ng kh«ng ng−îc l¹i. Kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn lín h¬n (bao hµm) ®−îc gäi lµ
kh¸i niÖm lo¹i, cßn kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn nhá h¬n (bÞ bao hµm) ®−îc gäi lµ
kh¸i niÖm chñng.
c) Quan hÖ giao nhau. Lµ quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm mµ mét phÇn ngo¹i
diªn cña kh¸i niÖm nµy lµ mét phÇn ngo¹i diªn cña nh÷ng kh¸i niÖm kh¸c.
6.2. Quan hÖ kh«ng ®iÒu hoµ lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i
diªn cña chóng kh«ng cã phÇn nµo trïng nhau. Quan hÖ nµy gåm 3 kiÓu:
a) Quan hÖ ngang hµng (cïng bÞ bao hµm): Lµ quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i
niÖm chñng mµ ngo¹i diªn cña chóng t¸ch rêi nhau vµ cïng lÖ thuéc ngo¹i diªn
cña kh¸i niÖm lo¹i.




14
b) Quan hÖ ®èi lËp: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ néi hµm cña
chóng cã nh÷ng dÊu hiÖu tr¸i ng−îc nhau, nh−ng tæng ngo¹i diªn cña chóng
kh«ng lÊp ®Çy ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lo¹i chung cho chóng.
c) Quan hÖ m©u thuÉn: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm cã néi hµm
kh«ng chØ tr¸i ng−îc mµ cßn lo¹i trõ nhau vµ tæng ngo¹i diªn cña chóng lu«n
lÊp ®Çy ngo¹i diªn cña mét kh¸i niÖm lo¹i.
7. Më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm lµ c¸c thao t¸c l«gÝc xö lý néi hµm vµ
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm. Quan hÖ bao hµm lo¹i – chñng lµ c¬ së cña chóng.
Sù t¸c ®éng cña quy luËt quan hÖ tû lÖ nghÞch gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña
kh¸i niÖm ®−îc thÓ hiÖn trùc tiÕp ë c¸c thao t¸c nµy.
7.1. Më réng kh¸i niÖm lµ thao t¸c gióp thu ®−îc mét kh¸i niÖm míi
b»ng c¸ch më réng ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cho tr−íc. Nh÷ng kh¸i niÖm ®øng
sau bao giß còng ph¶i bao hµm nh÷ng kh¸i niÖm ®øng tr−íc ®ã. Giíi h¹n cña
më réng kh¸i niÖm lµ ph¹m trï.
7.2. Thu hÑp kh¸i niÖm lµ thao t¸c l«gÝc ng−îc víi më réng kh¸i niÖm,
trong ®ã tõ kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn lín h¬n (lo¹i) ta chuyÓn ®Õn kh¸i niÖm cã
ngo¹i diªn nhá h¬n (chñng) t−¬ng øng. Giíi h¹n cña thu hÑp lµ ë kh¸i niÖm ®¬n
nhÊt.
8. PhÐp ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm
8.1. B¶n chÊt cña ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm lµ thao t¸c l«gÝc nh»m v¹ch ra
nh÷ng dÊu hiÖu néi hµm c¬ b¶n nhÊt cña kh¸i niÖm.
CÇn ph¶i ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm ë mét trong ba tr−êng hîp sau: Thø nhÊt,
tæng kÕt ®iÓm chñ yÕu sau qu¸ tr×nh nhËn thøc b¶n chÊt ®èi t−îng; thø hai, khi
sö dông nh÷ng kh¸i niÖm mµ ng−êi kh¸c cßn ch−a biÕt néi hµm; thø ba, khi sö
dông c¸c tõ ®· biÕt nh−ng l¹i ®−îc dïng ë nghÜa míi.
8.2. CÊu t¹o vµ c¸c chøc n¨ng cña phÐp ®Þnh nghÜa gåm 2 bé phËn:
Kh¸i niÖm ®−îc ®Þnh nghÜa (definiendum = Dfd) lµ kh¸i niÖm mµ ta ph¶i
v¹ch râ néi hµm c¬ b¶n cña nã ra.


15
Kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa (definiens = Dfn) lµ kh¸i niÖm cã nh÷ng
dÊu hiÖu chung vµ c¬ b¶n cÊu thµnh néi hµm cña kh¸i niÖm ®−îc ®Þnh nghÜa.
Mèi liªn hÖ l«gÝc gi÷a kh¸i niÖm ®−îc ®Þnh nghÜa vµ kh¸i niÖm dïng ®Ó
®Þnh nghÜa ®−îc thÓ hiÖn nhê tõ “lµ” hay dÊu g¹ch ngang.
Chøc n¨ng cña ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm lµ v¹ch râ néi hµm cña kh¸i niÖm
®−îc ®Þnh nghÜa; ph©n biÖt ®èi t−îng cÇn ®Þnh nghÜa víi nh÷ng ®èi t−îng kh¸c
8.3. C¸c kiÓu ®Þnh nghÜa
a) C¨n cø vµo ®èi t−îng ®−îc ®Þnh nghÜa, th× cã 2 kiÓu ®Þnh nghÜa: ®Þnh
nghÜa thùc vµ duy danh.
* §Þnh nghÜa thùc lµ ®Þnh nghÜa vÒ chÝnh ®èi t−îng ®ã b»ng c¸ch chØ ra
nh÷ng dÊu hiÖu c¬ b¶n nhÊt trong néi hµm cña kh¸i niÖm ®−îc ®Þnh nghÜa.
VÝ dô: Con ng−êi lµ ®éng vËt cã n¨ng lùc t− duy.
* §Þnh nghÜa duy danh lµ ®Þnh nghÜa v¹ch ra nghÜa cña tõ biÓu thÞ ®èi
t−îng.
VÝ dô: HiÕn ph¸p ®−îc gäi lµ ®¹o luËt c¬ b¶n.
Nh− vËy, ®Þnh nghÜa duy danh chÝnh lµ thao t¸c ®Æt tªn cho ®èi t−îng.
b) C¨n cø vµo tÝnh chÊt cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa th× ®Þnh nghÜa
gåm c¸c kiÓu:
* §Þnh nghÜa qua lo¹i gÇn nhÊt vµ kh¸c biÖt chñng lµ kiÓu ®Þnh nghÜa
trong ®ã ph¶i chØ ra kh¸i niÖm lo¹i gÇn nhÊt chøa kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa, råi
sau ®ã v¹ch ra nh÷ng dÊu hiÖu kh¸c biÖt cña kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa so víi
kh¸i niÖm ®ã.
Nh−ng cã nh÷ng kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa ®· lµ réng nhÊt khiÕn kh«ng
thÓ t×m ®−îc kh¸i niÖm lo¹i cña nã; hoÆc kh«ng t×m ®−îc thuéc tÝnh kh¸c biÖt
®Æc thï cña ®èi t−îng mµ kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa ph¶n ¸nh. Trong c¸c tr−êng
hîp ®ã cÇn ph¶i cã nh÷ng kiÓu ®Þnh nghÜa kh¸c phï hîp h¬n.
* §Þnh nghÜa theo quan hÖ: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa trong ®ã ng−êi ta chØ ra
mét kh¸i niÖm ®èi lËp víi kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa vµ nªu râ mèi quan hÖ gi÷a
c¸c ®èi t−îng mµ hai kh¸i niÖm ®ã ph¶n ¸nh. (®Þnh nghÜa “vËt chÊt” cña V. I.

16
Lªnin). KiÓu ®Þnh nghÜa nµy th−êng ®−îc dïng khi cÇn ®Þnh nghÜa nh÷ng kh¸i
niÖm cã ngo¹i diªn réng nhÊt – c¸c ph¹m trï.
* §Þnh nghÜa nguån gèc: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa trong ®ã ng−êi ta v¹ch ra
nguån gèc hoÆc ph−¬ng thøc t¹o ra ®èi t−îng mµ kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa
ph¶n ¸nh. KiÓu ®Þnh nghÜa nµy cã t¸c dông lµm râ nguån gèc ph¸t sinh cña ®èi
t−îng. Tuy nhiªn, trong thùc tÕ th× kh«ng ph¶i bÊt cø ®èi t−îng nµo còng cã thÓ
chØ râ ®−îc xuÊt xø, nguån gèc vµ c¸ch thøc sinh thµnh, v× thÕ kiÓu ®Þnh nghÜa
nµy chñ yÕu hay dïng trong khoa häc tù nhiªn vµ kü thuËt.
Ngoµi 3 kiÓu ®Þnh nghÜa c¬ b¶n nªu trªn, cßn cã c¸c kiÓu ®Þnh nghÜa sau:
+ M« t¶ lµ ®Þnh nghÜa b»ng c¸ch liÖt kª c¸c dÊu hiÖu kh¸c biÖt bªn ngoµi
cña ®èi t−îng nh»m ph©n biÖt nã víi c¸c ®èi t−îng kh¸c.
+ So s¸nh: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa trong ®ã dÊu hiÖu cña kh¸i niÖm ®−îc nªu
ra b»ng c¸ch so s¸nh nã víi c¸c dÊu hiÖu t−¬ng tù ë kh¸i niÖm kh¸c ®· biÕt.
8.4. C¸c quy t¾c ®Þnh nghÜa
a) §Þnh nghÜa ph¶i c©n ®èi: Ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh
nghÜa (Dfn) ph¶i trïng víi ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®−îc ®Þnh nghÜa (Dfd):
Dfn ≡ Dfd.
§Þnh nghÜa c©n ®èi thÓ hiÖn mèi quan hÖ ®ång nhÊt gi÷a kh¸i niÖm ®−îc
®Þnh nghÜa víi kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa.
Vi ph¹m quy t¾c trªn sÏ dÉn ®Õn c¸c lçi sau:
+ §Þnh nghÜa qu¸ réng: khi Dfn>Dfd, tøc lµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm
cÇn ®Þnh nghÜa bÞ bao hµm trong ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa.
+ §Þnh nghÜa qu¸ hÑp: khi Dfn A1+ A2 +…+ An
- Chia thõa thµnh phÇn: khi c¸c kh¸i niÖm chñng thµnh phÇn thu ®−îc
thõa ra so víi ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lo¹i bÞ ph©n chia: A < A1+ A2 +…+ An
- Ph©n chia võa thõa võa thiÕu.
b) Ph©n chia ph¶i cïng mét c¬ së. Ph¶i gi÷ nguyªn c¨n cø ph©n chia
trong suèt qu¸ tr×nh ph©n chia.
§iÒu nµy cã nghÜa lµ kh«ng ph¶i chØ cã mét c¬ së ph©n chia duy nhÊt cho
mét kh¸i niÖm, mµ tuú vµo ®èi t−îng vµ môc ®Ých cña phÐp ph©n chia ta cã thÓ
lùa chän c¸c c¨n cø ph©n chia kh¸c. Nh−ng khi ®· b¾t ®Çu chia th× chØ ®−îc


19
phÐp chän mét c¨n cø vµ ph¶i chia xong ë c¨n cø Êy míi ®−îc chuyÓn sang c¨n
cø kh¸c. Khi c¨n cø ph©n chia bÞ ®æi gi÷a chõng lµ ®· vi ph¹m quy t¾c nµy.
c) C¸c kh¸i niÖm thu ®−îc sau ph©n chia ph¶i ngang hµng: ngo¹i diªn
cña chóng ph¶i t¸ch rêi nhau. Ng−îc l¹i th× sÏ lµ vi ph¹m quy t¾c nµy.
d) Ph©n chia ph¶i liªn tôc: khi ph©n chia th× ph¶i tõ kh¸i niÖm lo¹i v¹ch
ra c¸c kh¸i niÖm chñng gÇn nhÊt. NÕu quy t¾c nµy bÞ vi ph¹m, th× sÏ m¾c lçi
ph©n chia nh¶y vät.
9.4. C¸c kiÓu ph©n chia kh¸i niÖm
a) Ph©n chia theo dÊu hiÖu biÕn ®æi: lµ ph©n chia c¸c kh¸i niÖm lo¹i
thµnh c¸c kh¸i niÖm chñng, sao cho mçi chñng vÉn gi÷ ®−îc dÊu hiÖu nµo ®ã
cña lo¹i, ®ång thêi l¹i cã nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt cña chñng. C¬ së ph©n chia
cã thÓ lµ dÊu hiÖu b¶n chÊt hay kh«ng b¶n chÊt, dÊu hiÖu néi dung hay thuÇn
tuý h×nh thøc bªn ngoµi.
VÝ dô: ph©n chia kh¸i niÖm “lÞch sö” thµnh c¸c kh¸i niÖm “lÞch sö tù
nhiªn”, “lÞch sö x· héi”, “lÞch sö t− t−ëng”; hoÆc chia kh¸i niÖm “Ng−êi” thµnh
“ng−êi da tr¾ng”, “ng−êi da ®en”, “ng−êi da mµu”...
b) Ph©n ®«i kh¸i niÖm: lµ chia ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm thµnh hai phÇn
m©u thuÉn, lo¹i trõ nhau. ë ®©y mçi dÊu hiÖu cña phÇn nµy sÏ kh«ng cã trong
phÇn cßn l¹i. Khi ph©n ®«i kh¸i niÖm th× lu«n ph¶i theo mét c¬ së nhÊt ®Þnh vµ
lu«n ph¶i ®¶m b¶o tÝnh c©n ®èi.
c) Ph©n nhãm kh¸i niÖm: lµ s¾p xÕp c¸c ®èi t−îng thµnh c¸c líp theo sù
gièng nhau gi÷a chóng, sao cho líp nµy cã vÞ trÝ x¸c ®Þnh ®èi víi líp kh¸c.
Ph©n nhãm lµ mét d¹ng ph©n chia ®Æc biÖt, dùa vµo dÊu hiÖu b¶n chÊt ®Ó liªn
tiÕp chia tõ kh¸i niÖm lo¹i ®Õn kh¸i niÖm chñng theo c¸c quy t¾c ph©n chia.
VÝ dô: ph©n nhãm häc sinh trong mét líp häc c¨n cø vµo lùc häc thµnh
häc sinh xuÊt s¾c, giái, kh¸, trung b×nh, yÕu.
Cã 2 kiÓu ph©n nhãm: - Ph©n nhãm tù nhiªn: lµ s¾p xÕp c¸c ®èi t−îng
theo líp x¸c ®Þnh dùa vµo dÊu hiÖu b¶n chÊt cña chóng. §©y lµ kiÓu cho phÐp


20
x¸c ®Þnh thuéc tÝnh cña ®èi t−îng mµ kh«ng cÇn kiÓm tra b»ng thùc nghiÖm vµ
th−êng ®−îc sö dông nhiÒu trong khoa häc: sinh häc, ho¸ häc, ng«n ng÷ häc...
- Ph©n nhãm bæ trî: lµ kiÓu ph©n nhãm dùa vµo c¸c dÊu hiÖu bªn ngoµi
kh«ng b¶n chÊt cña ®èi t−îng, nh−ng l¹i cã Ých cho viÖc t×m kiÕm ®èi t−îng.
hVÝ dô: lËp th− môc s¸ch trong th− viÖn theo tªn t¸c gi¶, tªn s¸ch, hay
theo tiÕng (ng«n ng÷).
Sù thèng nhÊt cña ph©n chia vµ ®Þnh nghÜa: ViÖc kh¶o s¸t ®Þnh nghÜa vµ
ph©n chia t¸ch riªng nhau lµ ®Ó tiÖn nghiªn cøu c¸c thao t¸c víi kh¸i niÖm.
Nh−ng trong thùc tiÔn t− duy sinh ®éng chóng lu«n thèng nhÊt, liªn hÖ qua l¹i
vµ t−¬ng t¸c lÉn nhau. Së dÜ nh− vËy lµ do cã sù thèng nhÊt néi hµm vµ ngo¹i
diªn kh¸i niÖm ®−îc v¹ch më nhê ®Þnh nghÜa vµ ph©n chia. Sù thèng nhÊt vµ
t−¬ng t¸c qua l¹i cña c¸c thao t¸c l«gÝc Êy thÓ hiÖn trªn hai mÆt.
Mét mÆt, ®Þnh nghÜa v¹ch ra b¶n chÊt, tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt cña ®èi
t−îng, ®ång thêi t¹o c¬ së cho phÐp ph©n chia. §Ó ph©n ra ®−îc c¸c h×nh thøc
cña ®èi t−îng, cÇn xuÊt ph¸t tõ b¶n chÊt cña nã.
MÆt kh¸c, phÐp ph©n chia bæ sung cho phÐp ®Þnh nghÜa. NÕu nh− ®Þnh
nghÜa v¹ch më b¶n chÊt cña ®èi t−îng ®éc lËp víi c¸c h×nh thøc thÓ hiÖn cña nã,
d−êng nh− t¹m g¸c chóng l¹i, th× ë phÐp ph©n chia t− duy l¹i tËp trung vµo viÖc
v¹ch ra c¸c h×nh thøc Êy. ChØ cã nh− vËy sù ph©n tÝch míi ®Çy ®ñ, toµn diÖn.
10. Mét sè phÐp to¸n ®èi víi ngo¹i dتn kh¸i niÖm
Quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm vÒ ngo¹i diªn t¹o c¬ së cho bèn phÐp to¸n
gi÷a c¸c kh¸i niÖm. KÕt qu¶ cña c¸c phÐp to¸n nµy lµ nh÷ng kh¸i niÖm míi.
10.1. PhÐp hîp gi÷a c¸c kh¸i niÖm (ký hiÖu ∪). Lµ mét phÐp to¸n mµ khi
thùc hiÖn ®èi víi c¸c kh¸i niÖm thµnh phÇn sÏ thu ®−îc mét kh¸i niÖm míi cã
ngo¹i diªn b»ng tæng ngo¹i diªn cña chóng: A ∪ B = C.
10.2. PhÐp giao gi÷a c¸c kh¸i niÖm (ký hiÖu ∩). Lµ mét phÐp to¸n mµ
khi thùc hiÖn ®èi víi c¸c kh¸i niÖm thµnh phÇn ta thu ®−îc mét kh¸i niÖm míi
cã ngo¹i diªn chÝnh lµ phÇn ngo¹i diªn chung gi÷a chóng: A ∩ B = C.


21
10.3. PhÐp trõ kh¸i niÖm (A - B). Lµ mét phÐp to¸n mµ khi thùc hiÖn ®èi
víi c¸c kh¸i niÖm ta thu ®−îc kh¸i niÖm míi cã ngo¹i diªn cña líp bÞ trõ nh−ng
kh«ng thuéc ngo¹i diªn cña líp trõ.
10.4. PhÐp bï vµo líp
Bï cña líp A lµ líp 7A, sao cho tæng A vµ 7A t¹o thµnh líp toµn thÓ.
NÕu gäi líp toµn thÓ lµ T th× c«ng thøc phÐp bï lµ:
A ∪ 7A = T; A ∩ 7A = Ø
Tãm l¹i, phÐp to¸n ®èi víi ngo¹i diªn kh¸i niÖm lµ nh÷ng thao t¸c l«gÝc
nh»m t¹o thµnh líp míi tõ mét hay mét sè líp ban ®Çu.
C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) Tr×nh bµy vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña kh¸i niÖm. Ph¸t biÓu ®Þnh nghÜa
vµ ph©n tÝch c¸c ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña kh¸i niÖm. Ph©n biÖt vµ nªu quan hÖ gi÷a
kh¸i niÖm vµ tõ? Cho vÝ dô minh ho¹.
2) ThÕ nµo lµ néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm? LÊy mét kh¸i niÖm
khoa häc lµm vÝ dô vµ ph©n tÝch cho thÊy néi hµm vµ ngo¹i diªn cña nã. Ph©n
biÖt néi dung phong phó cña mét kh¸i niÖm víi tËp hîp dÊu hiÖu cña néi hµm
kh¸i niÖm ®ã.
3) Tr×nh bµy quy luËt quan hÖ néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm trong
l«gÝc häc h×nh thøc. Ph©n tÝch cho thÊy mèi liªn hÖ gi÷a thao t¸c thu hÑp vµ më
réng kh¸i niÖm víi quy luËt trªn.
4) Tr×nh bµy sù ph©n lo¹i kh¸i niÖm theo néi hµm vµ ngo¹i diªn. Cho vÝ
dô vµ ph©n tÝch theo tõng lo¹i.
5) Tr×nh bµy quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm vÒ mÆt ngo¹i diªn. Cho vÝ dô vµ
ph©n tÝch.
6) ThÕ nµo lµ phÐp ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm? Nªu c¸c quy t¾c ®Þnh nghÜa
kh¸i niÖm vµ chØ ra nh÷ng lçi l«gÝc khi t− duy vi ph¹m vµo c¸c quy t¾c ®ã. Cho
vÝ dô.
8) Tr×nh bµy vÒ c¸c kiÓu ®Þnh nghÜa th−êng dïng. LÊy mét vµi kh¸i niÖm
khoa häc vµ chØ ra kiÓu ®Þnh nghÜa ®−îc dïng ë ®ã.

22
9) ThÕ nµo lµ ph©n chia kh¸i niÖm? Ph©n biÖt ph©n chia kh¸i niÖm, ph©n
lo¹i kh¸i niÖm, ph©n lo¹i ®èi t−îng vµ ph©n lo¹i khoa häc víi nhau nh− thÕ nµo?
Cho vÝ dô.
10) Tr×nh bµy c¸c quy t¾c ph©n chia kh¸i niÖm. LÊy vÝ dô trong khoa häc
cho thÊy phÐp ph©n chia sai khi vi ph¹m tõng quy t¾c ®· nªu.



Bài t p:
1) Cho c¸c c©u sau:

a) Tr¸i ®Êt lµ hµnh tinh;

b) ViÖt Nam ®ang tiÕn hµnh c¶i c¸ch kinh tÕ;

c) HiÕn ph¸p ®¶m b¶o quyÒn b×nh ®¼ng nam – n÷.

- H·y cho biÕt trong mçi c©u cã mÊy kh¸i niÖm, chóng ph¶n ¸nh ®èi
t−îng nµo? (ng−êi, vËt, tÝnh chÊt hay quan hÖ)

- H·y cho biÕt nh÷ng kh¸i niÖm ®ã thuéc lo¹i nµo?

2) H·y s¾p xÕp c¸c kh¸i niÖm sau theo thø tù ngo¹i diªn thu hÑp dÇn: xe
®¹p, «t«, ph−¬ng tiÖn giao th«ng; xe g¾n m¸y, «t« “For”, tµu thuû, xe cã ®éng
c¬, xe m¸y “Hon ®a”.

3) T×m c¸c kh¸i niÖm n»m trong c¸c quan hÖ ®ång nhÊt, bao hµm, bÞ bao
hµm, giao nhau, ngang hµng víi kh¸i niÖm “Sinh viªn”, “thanh niªn”.

4) M« h×nh ho¸ quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm sau:
a) “Nhµ khoa häc, gi¸o s−, nhµ sö häc”*; “Sè chia hÕt cho 3, Sè chia hÕt
cho 6, Sè chia hÕt cho 9”.
b) “Nhµ khoa häc, gi¶ng viªn, gi¸o s−”*; “Sè chia hÕt cho 3, Sè chia hÕt
cho 2, Sè chia hÕt cho 18”; “Thuèc l¸, chÊt g©y nghiÖn, chÊt cã h¹i søc khoΔ.
c) “Nhµ ng«n ng÷ häc, gi¶ng viªn, gi¸o s−”*; “Sè chia hÕt cho 3, Sè chia
hÕt cho 2, Sè chia hÕt cho 9”, “Gi¸o s−, nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý”.
d) “Ng−êi lao ®éng, N«ng d©n, TrÝ thøc”*; “Sinh vËt, ®éng vËt, thùc vËt”.
23
e) “Nhµ v¨n, nhµ th¬, nhµ b¸o”*.
g) “Nhµ khoa häc, tiÕn sÜ, ng−êi tèt nghiÖp ®¹i häc”*.
h) “Gi¸o s−, cö nh©n, thanh niªn ViÖt Nam”*; “tam gi¸c c©n, tam gi¸c
®Òu, tam gi¸c vu«ng”.
i) “Gi¸o s−, nhµ khoa häc, n«ng d©n”*; “sè ch½n, sè chia hÕt cho 4, sè lΔ
k) “Nhµ triÕt häc, nhµ t©m lý häc, c«ng nh©n”*; “tam gi¸c c©n, tam gi¸c
vu«ng, tø gi¸c”.
l) “Sö häc, Nhµ sö häc, lÞch sö”.
m) “§¶ng, §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, §¶ng viªn”.
n) “TP. Hµ Néi, Q. Thanh Xu©n, P. Thanh Xu©n Trung”.
0) Ng−êi ViÖt nam, ng−êi Nga, nhµ khoa häc, nhµ khoa häc n÷ ViÖt nam,
nhµ khoa häc n÷ Nga, Gi¸o s− ViÖt nam, N÷ gi¸o s− ViÖt Nam;
p) Tø gi¸c, tam gi¸c, h×nh thoi, h×nh thang, h×nh b×nh hµnh, h×nh vu«ng,
h×nh ch÷ nhËt, tø gi¸c cã bèn gãc b»ng nhau, tø gi¸c cã bèn c¹nh b»ng nhau.
5) H·y më réng vµ thu hÑp mét bËc c¸c kh¸i niÖm sau: quÇn ¸o, Tr−êng
§H KHXH & NV Hµ Néi
6) D−íi ®©y lµ c¸c ®Þnh nghÜa thuéc lo¹i nµo?
a) C¹nh tranh lµ sù sèng cña bu«n b¸n vµ c¸i chÕt cña nhµ bu«n.
b) Nhµ ngo¹i giao lµ ng−êi nhí ngµy sinh cña phô n÷, nh−ng l¹i kh«ng
nhí ®−îc tuæi cña bµ ta.
c) B¹n bÌ lµ ng−êi mang ®iÒu tèt ®Ñp ®Õn cho ng−êi kh¸c vµ lµm ®iÒu ®ã
chÝnh ®Ó cho ng−êi Êy. (Arixt«t)
d) Con ng−êi lµ c©y sËy biÕt suy nghÜ. (Pascal)
e) Con ng−êi lµ ®éng vËt x· héi biÕt chÕ t¹o c«ng cô lao ®éng.
(Phranklin)
g) D©n chñ lµ khi ng−êi ta ®iÒu khiÓn con ng−êi v× lîi Ých cña con ng−êi.
h) ChÝnh phñ tèt nhÊt lµ chÝnh phñ d¹y chóng ta lµm chñ chÝnh m×nh.
i) Kinh nghiÖm sèng lµ c¸i l−îc cho b¹n ë cuèi cuéc ®êi, khi b¹n ®·
kh«ng cßn tãc n÷a.
k) Ng−êi tr¸o trë lµ lo¹i chÝnh trÞ gia, mµ cã thÓ sau khi ®èn g·y th©n c©y
cuèi cïng l¹i diÔn thuyÕt tr−íc c«ng chóng vÒ viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng.
l) Kinh doanh lµ sù phèi hîp cña chiÕn tranh vµ thÓ thao.
24
H·y chØ ra Dfn vµ Dfd trong c¸c ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm ë trªn.
7) C¸c ®Þnh nghÜa sau ®©y ®óng hay sai? NÕu sai h·y chØ ra nh÷ng quy
t¾c mµ ®Þnh nghÜa ®ã vi ph¹m.
a. MÑ lµ ng−êi phô n÷ sinh con
b. Vßng quanh lµ luÈn quÈn.
c. V¨n minh kh«ng ph¶i lµ d· man
d. Danh tiÕng lµ loµi th¶o méc ®−îc t−íi b»ng huyÒn tho¹i ( danh ng«n).
e. Kh¸i niÖm lµ h×nh thøc tån t¹i c¬ b¶n cña t− duy.
8) H·y ph©n chia c¸c kh¸i niÖm “T− duy”, “ChiÕn tranh”, “KiÓm tra”
theo Ýt nhÊt ba c¨n cø kh¸c nhau.
9) H·y chØ ra nh÷ng lçi l«gÝc trong ph©n chia kh¸i niÖm d−íi ®©y:
a. TriÕt häc: duy t©m, duy vËt, biÖn chøng, siªu h×nh, nhÊt nguyªn luËn,
nhÞ nguyªn luËn, duy kinh nghiÖm, duy lý.
b. LÞch sö ®−îc chia thµnh : lÞch sö tù nhiªn; lÞch sö t− t−ëng; lÞch sö cæ
®¹i vµ lÞch sö t− t−ëng nho gi¸o.
c. Mét thanh niªn kÓ c©u chuyÖn cho b¹n m×nh r»ng: Anh tí bÞ th−¬ng 2
lÇn, mét lÇn ë ®ïi, m t ðèo Kh .




25
Bµi 2. ph¸n ®o¸n
1. §Þnh nghÜa vµ ®Æc ®iÓm cña ph¸n ®o¸n
1.1. §Þnh nghÜa: Ph¸n ®o¸n lµ h×nh thøc c¬ b¶n cña t− duy ph¶n ¸nh vÒ sù
tån t¹i hay kh«ng tån t¹i cña mét thuéc tÝnh hay mét mèi liªn hÖ nµo ®ã. VÒ
thùc chÊt, ph¸n ®o¸n ®−îc h×nh thµnh trªn c¬ së liªn kÕt c¸c kh¸i niÖm víi nhau
®Ó kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh sù tån t¹i cña ®èi t−îng, thuéc tÝnh hay nh÷ng mèi
liªn hÖ cña nã.
1.2. C¸c ®Æc ®iÓm cña ph¸n ®o¸n
a) Ph¸n ®o¸n cã ®èi t−îng ph¶n ¸nh x¸c ®Þnh.
b) Ph¸n ®o¸n cã néi dung ph¶n ¸nh x¸c ®Þnh cã thÓ lµ thuéc tÝnh, cã thÓ
lµ nh÷ng mèi liªn hÖ kh¸ch quan x¸c ®Þnh. C¨n cø vµo néi dung ph¶n ¸nh cã thÓ
chia c¸c ph¸n ®o¸n ra thµnh hai nhãm lµ: ph¸n ®o¸n ®¬n thuéc tÝnh (nhÊt quyÕt
®¬n) vµ ph¸n ®o¸n phøc hîp.
c) Ph¸n ®o¸n cã cÊu tróc l«gÝc x¸c ®Þnh.
d) Ph¸n ®o¸n lu«n mang mét gi¸ trÞ l«gÝc x¸c ®Þnh. Lµ sù ph¶n ¸nh hiÖn
thùc, vÒ néi dung ph¸n ®o¸n cã thÓ ch©n thùc hoÆc gi¶ dèi. Ph¸n ®o¸n ch©n thùc
(ký hiÖu = 1) nÕu néi dung ph¶n ¸nh cña nã hîp víi hiÖn thùc. Ph¸n ®o¸n gi¶
dèi (ký hiÖu = 0) nÕu néi dung ph¶n ¸nh cña nã kh«ng hîp víi hiÖn thùc.
2. Ph¸n ®o¸n vµ c©u
Ph¸n ®o¸n ®−îc t¹o thµnh b»ng c¸ch liªn kÕt c¸c kh¸i niÖm cho nªn nã
còng chØ xuÊt hiÖn vµ tån t¹i nhê mét ®¬n vÞ cña ng«n ng÷ lµ “c©u”. Nh− vËy,
ph¸n ®o¸n vµ c©u cã quan hÖ kh«ng t¸ch rêi, mçi ph¸n ®o¸n lu«n ®−îc thÓ hiÖn
ra d−íi d¹ng mét c©u, nh−ng kh«ng ph¶i c©u nµo còng lµ ph¸n ®o¸n. ChØ cã c©u
trÇn thuËt lµ thÝch hîp ®Ó diÔn ®¹t ph¸n ®o¸n bëi v× nã lµ lo¹i c©u ®−a ra th«ng
tin mang ý nghÜa kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh, tho¶ m·n ®−îc c¸c ®Æc ®iÓm cña
ph¸n ®o¸n, nhÊt lµ ®Æc ®iÓm vÒ tÝnh cã gi¸ trÞ l«gÝc.
Ph©n lo¹i ph¸n ®o¸n: trªn ®©y dùa vµo néi dung ph¶n ¸nh ph¸n ®o¸n ®·
®−îc chia thµnh hai nhãm lín lµ ®¬n vµ phøc. T¹i ®©y, nÕu dùa vµo c©u chuyÓn
t¶i ph¸n ®o¸n th× còng cã t−¬ng øng víi c©u ®¬n lµ ph¸n ®o¸n ®¬n, cßn víi c©u
26
ghÐp lµ ph¸n ®o¸n phøc. Trong mçi lo¹i ®ã chóng l¹i ®−îc ph©n ra lµm nhiÒu
d¹ng kh¸c nhau.
3. Ph¸n ®o¸n ®¬n
3.1. CÊu t¹o cña ph¸n ®o¸n ®¬n gåm 4 bé phËn:
- Chñ tõ: lµ bé phËn chØ ®èi t−îng hay líp ®èi t−îng mµ ph¸n ®o¸n ph¶n
¸nh. Ký hiÖu b»ng ch÷ S (xuÊt ph¸t tõ “Subjectum”).
- VÞ tõ: lµ bé phËn chØ néi dung (thuéc tÝnh) mµ ph¸n ®o¸n ph¶n ¸nh. Ký
hiÖu b»ng ch÷ P (xuÊt ph¸t tõ “Pracdicatum”).
Chñ tõ vµ vÞ tõ trong ph¸n ®o¸n ®¬n ®−îc gäi chung lµ “thuËt ng÷”.
- L−îng tõ: lµ bé phËn dïng ®Ó chØ sè l−îng c¸c ®èi t−îng thuéc ngo¹i
diªn cña chñ tõ cã tham gia vµo ph¸n ®o¸n; sè l−îng nµy cã thÓ lµ toµn bé (mäi,
tÊt c¶, ký hiÖu ∀); cã thÓ lµ mét phÇn (mét sè, ®a sè ký hiÖu ∃). L−îng tõ ®Æc
tr−ng cho ph¸n ®o¸n ®¬n vÒ mÆt l−îng, theo ®ã cã hai lo¹i: ph¸n ®o¸n toµn thÓ
(∀S – P) vµ ph¸n ®o¸n bé phËn (∃S – P).
- HÖ tõ: lµ bé phËn n»m gi÷a chñ tõ ©f vÞ tõ, dïng ®Ó nèi kÕt hoÆc t¸ch rêi
c¸c ®èi t−îng cña chñ tõ víi vÞ tõ. Th−êng nã biÓu hiÖn quan hÖ kh¼ng ®Þnh (lµ)
hay phñ ®Þnh (kh«ng lµ) gi÷a chñ tõ vµ vÞ tõ. HÖ tõ ®Æc tr−ng cho ph¸n ®o¸n ®¬n
vÒ mÆt chÊt, theo ®ã cã hai lo¹i ph¸n ®o¸n: kh¼ng ®Þnh (S lµ P) vµ phñ ®Þnh (S
kh«ng lµ P).
Nh− vËy, d¹ng tæng qu¸t cña ph¸n ®o¸n ®¬n thuéc tÝnh lµ: ∀(∃) S – P
3.2. Ph©n lo¹i ph¸n ®o¸n ®¬n. Mäi ph¸n ®o¸n ®¬n nhÊt thiÕt ®Òu ph¶i cã
4 bé phËn nªu trªn. Tuy nhiªn, viÖc ph©n lo¹i chóng ph¶i dùa cïng lóc vµo c¶
hai tiªu chÝ lµ l−îng vµ chÊt. NÕu vËy th× sÏ cã 4 kiÓu nh− sau:
+ Ph¸n ®o¸n toµn thÓ kh¼ng ®Þnh: ∀S lµ P, ký hiÖu A (tõ gèc latinh
“Affirmo”).
+ Ph¸n ®o¸n toµn thÓ phñ ®Þnh: ∀S kh«ng lµ P, ký hiÖu E (tõ gèc latinh
“NEgo”).



27
+ Ph¸n ®o¸n bé phËn kh¼ng ®Þnh: ∃S lµ P, ký hiÖu I (tõ gèc latinh
“affIrmo”).
+ Ph¸n ®o¸n bé phËn phñ ®Þnh: ∃S kh«ng lµ P, ký hiÖu O (tõ gèc latinh
“negO”)
Ngoµi ra, cã thÓ cßn cã ph¸n ®o¸n gäi lµ ®¬n nhÊt (kh¼ng ®Þnh hoÆc phñ
®Þnh) do chñ tõ cña chóng lµ kh¸i niÖm ®¬n nhÊt nh−: “Hµ Néi lµ thµnh phè anh
hïng”, hay “trêi kh«ng m−a”, nh−ng c¨n cø vµo ®Þnh nghÜa vÒ l−îng tõ ®· nªu ë
trªn chóng t«i sÏ ®Òu coi chóng lµ ph¸n ®o¸n toµn thÓ, ®iÒu nµy sÏ thuËn tiÖn
h¬n cho viÖc x¸c ®Þnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ nh− sÏ thÊy d−íi ®©y.
3.3. TÝnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ trong ph¸n ®o¸n ®¬n
a) Kh¸i niÖm vÒ tÝnh chu diªn: TÝnh chu diªn cña thuËt ng÷ thÓ hiÖn sù
hiÓu biÕt vÒ quan hÖ gi÷a chñ tõ vµ vÞ tõ nhê ph©n tÝch h×nh thøc cña ph¸n ®o¸n.
§Ó x¸c ®Þnh mét thuËt ng÷ (S hoÆc P) trong ph¸n ®o¸n ®¬n thuéc tÝnh lµ chu
diªn hay kh«ng, th× ph¶i xÐt nã trong quan hÖ víi thuËt ng÷ cßn l¹i dùa vµo c¬
së lµ mèi quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm.
§Ó thuËn tiÖn cho ®Þnh nghÜa, h·y quy −íc gäi tËp hîp c¸c ®èi t−îng
thuéc chñ tõ tham gia vµo ph¸n ®o¸n lµ líp S; tËp hîp c¸c ®èi t−îng thuéc vÞ tõ
lµ líp P; líp SP lµ tËp hîp c¸c ®èi t−îng tho¶ m·n cïng lóc hai ®iÒu kiÖn: thø
nhÊt, thuéc S, thø hai, ®−îc ph¶n ¸nh trong vÞ tõ P. Mèi quan hÖ vÒ mÆt ngo¹i
diªn gi÷a líp SP víi c¸c líp S vµ P sÏ t−¬ng øng cho ta tÝnh chu diªn cña c¸c
thuËt ng÷ ®ã. Nh− vËy thuËt ng÷ cã thÓ chu diªn (ký hiÖu dÊu + ®¸nh trªn ®Çu
cña nã (S+), hoÆc kh«ng chu diªn (ký hiÖu dÊu – (P-))
b) C¸ch x¸c ®Þnh chu diªn: ThuËt ng÷ lµ chu diªn nÕu r¬i vµo mét trong
hai tr−êng hîp: 1) SP trïng víi ngo¹i diªn cña nã); 2) SP t¸ch rêi ngo¹i diªn cña
nã.
ThuËt ng÷ lµ kh«ng chu diªn nÕu SP bÞ bao hµm trong ngo¹i diªn cña nã.
TÝnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ trong tõng kiÓu ph¸n ®o¸n ®¬n nh− sau:
- Ph¸n ®o¸n A (mäi S lµ P). Chñ tõ vµ vÞ tõ quan hÖ víi nhau theo 1 trong
2 tr−êng hîp:

28
+ Chñ tõ vµ vÞ tõ ®ång nhÊt víi nhau (t−¬ng ®èi Ýt gÆp): SP trïng víi c¶ S
vµ P, do ®ã S+; P+
+ VÞ tõ bao hµm chñ tõ (tr−êng hîp rÊt phæ biÕn): SP trïng víi S, do ®ã S+
vµ SP bÞ bao hµm trong P, do ®ã P –
- Ph¸n ®o¸n E (mäi S kh«ng lµ P). Chñ tõ vµ vÞ tõ n»m trong quan hÖ
ngang hµng, tøc lµ tÊt c¶ c¸c ®èi t−îng thuéc ngo¹i diªn cña chñ tõ hoµn toµn
t¸ch rêi vµ lo¹i trõ c¸c ®èi t−îng thuéc ngo¹i diªn cña vÞ tõ, khi ®ã SP trïng víi
S vµ t¸ch rêi P, do ®ã S+; P+ (S vµ P lu«n lu«n chu diªn).
- Ph¸n ®o¸n I (mét sè S lµ P). Quan hÖ chñ tõ – vÞ tõ x¶y ra theo hai
tr−êng hîp:
+ Chñ tõ vµ vÞ tõ n»m trong quan hÖ giao nhau (tr−êng hîp phæ biÕn), khi
®ã SP bÞ bao hµm c¶ trong S vµ trong P, do vËy S -, P -
+ Chñ tõ bao hµm vÞ tõ, khi ®ã SP bÞ bao hµm trong S vµ trïng víi P, do
®ã S -, P +
- Ph¸n ®o¸n O (mét sè S kh«ng lµ P). Quan hÖ chñ tõ vÞ tõ cã hai tr−êng
hîp:
+ Chñ tõ vµ vÞ tõ n»m trong quan hÖ giao nhau (tr−êng hîp phæ biÕn), khi
®ã SP bÞ bao hµm trong S vµ t¸ch rêi P, do vËy S -, P +
+ Chñ tõ bao hµm vÞ tõ (tr−êng hîp Ýt gÆp), khi ®ã SP bÞ bao hµm trong S
vµ t¸ch rêi P, do ®ã S -, P +
Nh− vËy, trong ph¸n ®o¸n O, S lu«n kh«ng chu diªn, vµ P lu«n chu diªn.
c) B¶ng chu diªn cña thuËt ng÷ trong c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n
Ph¸n ®o¸n Chñ tõ S VÞ tõ P
A: ∀S lµ P + + (S≡P)
- (S⊂P)
E: ∀S kh«ng lµ P + +
I: ∃S lµ P - + (P⊂S)
- (S∩P)
O: ∃S kh«ng lµ P - +
Nh×n vµo b¶ng cã thÓ thÊy:
+ Chñ tõ cña ph¸n ®o¸n toµn thÓ lu«n chu diªn;

29
+ Chñ tõ cña ph¸n ®o¸n bé phËn lu«n kh«ng chu diªn.
+ VÞ tõ cña ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh lu«n chu diªn;
+ Víi vÞ tõ cña ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh (A, I), th× ph¸i c¨n cø vµo quan hÖ
cô thÓ gi÷a S vµ P
3.4. Quan hÖ gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n trªn h×nh vu«ng l«gÝc
ë ®©y chØ xÐt c¸c ph¸n ®o¸n gièng nhau c¶ vÒ chñ tõ vµ vÞ tõ; vµ quan hÖ
lµ quan hÖ vÒ mÆt gi¸ trÞ l«gÝc.
§èi lËp trªn
A E


LÖ M©u thuÉn LÖ
thuéc thuéc
I O
§èi lËp d−íi
C¸c ®Ønh cña h×nh vu«ng lµ c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n A, E, I, O, cßn c¸c c¹nh
vµ ®−êng chÐo biÓu thÞ quan hÖ gi÷a chóng.
a) Quan hÖ m©u thuÉn: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng ph¸n ®o¸n kh¸c nhau c¶ vÒ
chÊt, lÉn l−îng. Mèi quan hÖ nµy thÓ hiÖn trªn hai ®−êng chÐo cña h×nh vu«ng,
®ã lµ quan hÖ gi÷a hai cÆp ph¸n ®o¸n: A&O; E&I. Chóng kh«ng thÓ cïng ch©n
thùc hoÆc cïng gi¶ dèi, mµ nhÊt thiÕt ph¶i cã mét ph¸n ®o¸n lµ ch©n thùc, cßn
ph¸n ®o¸n kia ph¶i lµ gi¶ dèi.
Gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n trong quan hÖ m©u thuÉn nh− sau:

A = 1⇒ O = 0 O = 1⇒ A = 0

E = 1⇒ I = 0 I = 1⇒ E = 0

b) Quan hÖ lÖ thuéc: lµ quan hÖ gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n gièng nhau vÒ chÊt,
nh−ng kh¸c nhau vÒ l−îng. §ã lµ hai cÆp ph¸n ®o¸n: (A&I), (E&O). Trong hai
cÆp nµy th× c¸c ph¸n ®o¸n cã l−îng toµn thÓ gäi lµ ph¸n ®o¸n bËc trªn (A vµ E).
C¸c ph¸n ®o¸n cã l−îng bé phËn gäi lµ ph¸n ®o¸n bËc d−íi (I vµ O).
30
NÕu ph¸n ®o¸n bËc trªn ch©n thùc th× ph¸n ®o¸n bËc d−íi tÊt yÕu ch©n
thùc, v× ph¸n ®o¸n bËc d−íi lµ bé phËn cña ph¸n ®o¸n bËc trªn.
Nh−ng nÕu ph¸n ®o¸n bËc trªn gi¶ dèi th× kh«ng thÓ tÊt yÕu suy ra ph¸n
®o¸n bËc d−íi còng gi¶ dèi, lóc nµy gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n ®o¸n bËc d−íi bÊt
®Þnh, nã cã thÓ ch©n thùc hoÆc gi¶ dèi, v× khi c¸i toµn thÓ gi¶ dèi kh«ng cã
nghÜa lµ mäi bé phËn trong ®ã ®Òu gi¶ dèi.
Tr−êng hîp ph¸n ®o¸n bËc d−íi ch©n thùc còng vËy. Tõ mét bé phËn
ch©n thùc th× ch−a thÓ x¸c ®Þnh c¸i toµn thÓ ch©n thùc hay gi¶ dèi. Nã cã thÓ
ch©n thùc hay gi¶ dèi tuú vµo ®èi t−îng ph¶n ¸nh cô thÓ.
Tr−êng hîp ph¸n ®o¸n bËc d−íi lµ gi¶ dèi th× tõ ®ã tÊt yÕu suy ra ph¸n
®o¸n bËc trªn lµ gi¶ dèi, v× nÕu ®· cã mét bé phËn trong c¸i toµn thÓ lµ gi¶ dèi
th× kh«ng thÓ cã toµn bé c¸i toµn thÓ lµ ch©n thùc.
Tõ sù ph©n tÝch trªn cã thÓ kh¸i qu¸t thµnh b¶ng gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c
ph¸n ®o¸n trong quan hÖ lÖ thuéc nh− sau:

A = 1⇒ I = 1 A=0⇒I=?
I=0⇒A=0 I=1⇒A=?

E = 1⇒ O = 1 E=0⇒O=?
O=0⇒E=0 O=1⇒E=?

c) Quan hÖ ®èi lËp: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng ph¸n ®o¸n gièng nhau vÒ
l−îng, nh−ng kh¸c vÒ chÊt. §ã lµ hai cÆp ph¸n ®o¸n: (A&E), (I&O).
C¸c ph¸n ®o¸n (A&E) n»m trong quan hÖ ®èi lËp trªn : chóng kh«ng thÓ
cïng ch©n thùc, mµ chØ cã thÓ cïng gi¶ dèi hoÆc mét ch©n thùc, mét gi¶ dèi.
Thùc chÊt, hai ph¸n ®o¸n nµy lµ hai mÖnh ®Ò ®èi lËp nhau cïng ph¶n ¸nh vÒ
mét hay mét líp ®èi t−îng ë cïng phÈm chÊt x¸c ®Þnh, v× thÕ kh«ng thÓ cïng
ch©n thùc. B¶ng quan hÖ vÒ mÆt gi¸ trÞ l«gÝc gi÷a A&E nh− sau:

A = 1⇒ E = 0 A=0⇒E=?

E = 1⇒ A = 0 E=0⇒A=?

31
C¸c ph¸n ®o¸n (I&O) n»m trong quan hÖ ®èi lËp d−íi: chóng kh«ng thÓ
cïng gi¶ dèi, mµ chØ cã thÓ cïng ch©n thùc hoÆc mét ch©n thùc, mét gi¶ dèi.
B¶ng quan hÖ vÒ mÆt gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n trong quan hÖ ®èi
lËp d−íi:

I=0⇒O=1 I=1⇒O=?

O=0⇒I=1 O=1⇒I=?

4. Ph¸n ®o¸n phøc hîp
Lµ ph¸n ®o¸n ®−îc t¹o thµnh tõ c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n nhê c¸c liªn tõ l«gÝc.
NÕu ph¸n ®o¸n phøc chØ gåm cã mét lo¹i liªn tõ l«gÝc, th× ®ã lµ ph¸n
®o¸n phøc hîp c¬ b¶n, cßn nÕu gåm tõ hai lo¹i liªn tõ l«gÝc trë lªn, th× ®ã lµ
ph¸n ®o¸n ®a phøc hîp.
4.1. Ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n: dùa vµo quan hÖ cña c¸c ph¸n ®o¸n
thµnh phÇn, ph¸n ®o¸n phøc c¬ b¶n ®−îc chia thµnh c¸c kiÓu sau:
a) Ph¸n ®o¸n héi (Λ) lµ ph¸n ®o¸n phøc ph¶n ¸nh mèi quan hÖ cïng tån
t¹i cña c¸c ®èi t−îng hay thuéc tÝnh ®−îc ghi nhËn ë c¸c ph¸n ®o¸n thµnh phÇn.
VÝ dô: Lao ®éng lµ quyÒn lîi vµ nghÜa vô cña mçi c«ng d©n.
Ph¸n ®o¸n trªn bao gåm hai ph¸n ®o¸n ®¬n:
a - Lao ®éng lµ quyÒn lîi cña mçi c«ng d©n.
b - Lao ®éng lµ nghÜa vô cña mçi c«ng d©n.
Liªn tõ l«gÝc “vµ” thÓ hiÖn sù tån t¹i ®ång thêi hai thuéc tÝnh ë cïng mét
®èi t−îng.
C«ng thøc tæng qu¸t: Hab = a Λ b
CÊu tróc l«gÝc: (S1 Λ S2) lµ P; S lµ (P1 Λ P2); (S 1Λ S2) lµ (P1 Λ P2)
Trong ng«n ng÷ tù nhiªn liªn tõ héi th−êng lµ: vµ; võa..., võa; tuy...,
nh−ng; ch¼ng nh÷ng..., mµ cßn; mµ; song, (,) v.v..
Gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n phøc phô thuéc vµo gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c
ph¸n ®o¸n ®¬n thµnh phÇn vµ ®−îc x¸c ®Þnh c¨n cø vµo ®Æc ®iÓm cña ph¸n ®o¸n
phøc ®ã. PhÐp héi thÓ hiÖn sù tån t¹i ®ång thêi c¸c thµnh phÇn trong ph¸n ®o¸n
32
nªn nã chØ ®óng khi tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n thµnh phÇn cïng ®óng, vµ sai trong ba
tr−êng hîp cßn l¹i.
b) Ph¸n ®o¸n tuyÓn lµ ph¸n ®o¸n phøc thÓ hiÖn mèi quan hÖ lùa chän tån
t¹i gi÷a c¸c ®èi t−îng hoÆc thuéc tÝnh ®−îc ph¶n ¸nh trong c¸c ph¸n ®o¸n thµnh
phÇn, trong ®ã nhÊt thiÕt ph¶i cã mét tån t¹i. Tuy nhiªn, sù lùa chän tån t¹i cã
thÓ x¶y ra theo hai ph−¬ng ¸n: t−¬ng ®èi lµ lùa chän trong ®ã tån t¹i cña ®èi
t−îng nµy kh«ng nhÊt thiÕt lo¹i trõ tån t¹i cña nh÷ng ®èi t−îng kh¸c, chóng cã
thÓ cïng tån t¹i; vµ tuyÖt ®èi lµ lùa chän tån t¹i, trong ®ã tån t¹i cña ®èi t−îng
nµy nhÊt thiÕt ph¶i lo¹i trõ tån t¹i cña nh÷ng ®èi t−îng kh¸c, chóng kh«ng thÓ
cïng tån t¹i. Do vËy, ph¸n ®o¸n tuyÓn ®−îc chia thµnh hai lo¹i:
* TuyÓn t−¬ng ®èi (tuyÓn yÕu – v)
VÝ dô: Lîi nhuËn t¨ng nhê n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng hoÆc gi¶m chi
phÝ s¶n xuÊt.
Trong vÝ dô nµy ta thÊy r»ng, mét trong hai hiÖn t−îng tån t¹i, hoÆc c¶
hai ®Òu tån t¹i.
C«ng thøc tæng qu¸t: Tab = a v b
CÊu tróc l«gÝc: (S1 V S2) lµ P; S lµ (P1 V P2); (S 1V S2) lµ (P1 V P2)
Trong ng«n ng÷ tù nhiªn liªn tõ tuyÓn th−êng lµ: hoÆc; hay lµ; Ýt nhÊt...
C¨n cø vµo ®Æc ®iÓm cña phÐp tuyÓn yÕu th× gi¸ trÞ l«gÝc cña nã lµ sai chØ
khi tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n thµnh phÇn ®Òu sai vµ ®óng khi cã Ýt nhÊt mét ph¸n
®o¸n thµnh phÇn ®óng.
* Ph¸n ®o¸n tuyÓn tuyÖt ®èi (tuyÓn m¹nh – v)
VÝ dô: trong tam gi¸c ABC hoÆc gãc A vu«ng, hoÆc gãc B vu«ng, hoÆc
gãc C vu«ng.
VÝ dô trªn thÓ hiÖn tÝnh chÊt cña phÐp tuyÓn m¹nh v× kh«ng thÓ cã kh¶
n¨ng tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n thµnh phÇn cïng ®óng, nhiÒu l¾m chØ cã mét ph¸n
®o¸n thµnh phÇn ®óng mµ th«i.
C«ng thøc tæng qu¸t: Tab = a v b
Ng«n ng÷ tù nhiªn: hoÆc, hoÆc…

33
C¨n cø vµo ®Æc tr−ng cña phÐp tuyÓn m¹nh th× gi¸ trÞ l«gÝc cña nã lµ
®óng chØ khi cã mét ph¸n ®o¸n thµnh phÇn lµ ®óng vµ sai khi c¸c ph¸n ®o¸n
thµnh phÇn cïng ®óng hoÆc cïng sai.
c) Ph¸n ®o¸n kÐo theo (phÐp kÐo theo - →) lµ ph¸n ®o¸n phøc vÒ c¬ b¶n
ph¶n ¸nh mèi quan hÖ nh©n qu¶ gi÷a c¸c ®èi t−îng kh¸ch quan, trong ®ã ph¶i
cã mét lµ nguyªn nh©n, cßn thµnh phÇn cßn l¹i lµ kÕt qu¶.
VÝ dô: nÕu häc tËp ch¨m chØ th× kÕt qu¶ thi sÏ tèt.
Trong ph¸n ®o¸n trªn th× hiÖn t−îng a: “häc tËp ch¨m chØ” lµ ®iÒu kiÖn vµ
cã nã th× kÐo theo sù tån t¹i cña hÖ qu¶ b: “kÕt qu¶ thi tèt”
C«ng thøc tæng qu¸t: Kab = a → b
CÊu tróc l«gÝc: b¶n th©n c¸c ph¸n ®o¸n nguyªn nh©n a vµ kÕt qu¶ b rÊt
nhiÒu khi lµ héi hoÆc tuyÓn, chø kh«ng chØ ®¬n gi¶n lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n ®¬n
nh− trong vÝ dô trªn. Trong nh÷ng tr−êng hîp ®ã ta cã c¸c ph¸n ®o¸n ®a phøc
hîp: (S 1 Λ S2) → (P1 V P2), ë chç dÊu tuyÓn cã thÓ lµ héi vµ ng−îc l¹i.
VÝ dô: NÕu kÕt qu¶ häc tËp tèt vµ cã thµnh tÝch nghiªn cøu khoa häc, th×
sinh viªn sÏ ®−îc th−ëng hoÆc (vµ) chuyÓn tiÕp nªn bËc häc cao h¬n.
Liªn tõ l«gÝc: (nÕu, muèn, hÔ, ®Ó...), th×; (v×, do)…, nªn; suy ra… Nh−ng
ta th−êng b¾t gÆp trong ng«n ng÷ tù nhiªn sù phong phó h¬n nhiÒu c¸c liªn tõ
kÐo theo (nhÊt lµ trong tôc ng÷, ca dao…).
§Æc tr−ng c¬ b¶n cña ph¸n ®o¸n kÐo theo ch©n thùc lµ khi ®iÒu kiÖn ch©n
thùc th× hÖ qu¶ kh«ng thÓ lµ gi¶ dèi, v× thÕ nÕu ®· cã ®iÒu kiÖn th× ®−¬ng nhiªn
sÏ cã hÖ qu¶, nh−ng kh«ng cã chiÒu ng−îc l¹i, nghÜa lµ sù tån t¹i cña hÖ qu¶
kh«ng chØ do mét ®iÒu kiÖn. §iÒu nµy thÓ hiÖn tÝnh chÊt cña mèi liªn hÖ nh©n
qu¶: cã nguyªn nh©n th× sÏ cã kÕt qu¶, mét nguyªn nh©n cã thÓ cho nhiÒu hÖ
qu¶ vµ mét hÖ qu¶ cã thÓ do nhiÒu nguyªn nh©n sinh ra.
Khoa häc cßn sö dông réng r·i c¸c kh¸i niÖm “®iÒu kiÖn cÇn” vµ “®iÒu
kiÖn ®ñ”. §iÒu kiÖn cÇn lµ nÕu cã hÖ qu¶ th× cã thÓ suy ra ®−îc tiÒn ®Ò. §iÒu
kiÖn ®ñ lµ khi cã tiÒn ®Ò cã thÓ suy ra hÖ qu¶.


34
C¨n cø vµo ®Æc tr−ng cña phÐp kÐo theo th× gi¸ trÞ l«gÝc cña nã chØ sai khi
ph¸n ®o¸n vÒ ®iÒu kiÖn (a) lµ ®óng, nh−ng ph¸n ®o¸n hÖ qu¶ (b) lµ sai, ba
tr−êng hîp cßn l¹i cña ph¸n ®o¸n kÐo theo ®Òu cã gi¸ trÞ l«gÝc ®óng.
d) Ph¸n ®o¸n t−¬ng ®−¬ng (phÐp t−¬ng ®−¬ng - ↔
) lµ ph¸n ®o¸n phøc thÓ hiÖn quan hÖ nh©n qu¶ hai chiÒu gi÷a c¸c ®èi
t−îng, trong ®ã mét hiÖn t−îng nµy võa lµ nguyªn nh©n, võa lµ hÖ qu¶ cña hiÖn
t−îng kia vµ ng−îc l¹i.
VÝ dô: mét sè chia hÕt cho 3, khi vµ chØ khi tæng c¸c ch÷ sè cña nã chia
hÕt cho 3. NghÜa lµ: “nÕu mét sè chia hÕt cho 3, th× tæng c¸c ch÷ sè cña nã chia
hÕt cho 3” vµ “nÕu tæng c¸c ch÷ sè cña mét sè chia hÕt cho 3, th× chÝnh nã còng
ph¶i chia hÕt cho 3”.
C«ng thøc tæng qu¸t: a ↔ b = [(a → b) ∧ ( b → a)]
Liªn tõ l«gÝc: nÕu vµ chØ nÕu; khi vµ chØ khi...
C¨n cø vµo ®Æc tr−ng cña phÐp t−¬ng ®−¬ng th× nã ®óng khi c¸c ph¸n
®o¸n thµnh phÇn cïng ®óng hoÆc cïng sai vµ sai khi c¸c ph¸n ®o¸n thµnh phÇn
kh«ng cïng gi¸ trÞ l«gÝc.
e) Ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh (phÐp phñ ®Þnh - 7) lµ ph¸n ®o¸n phøc ph¶n ¸nh
sù kh«ng tån t¹i cña ®èi t−îng ë phÈm chÊt ®ang xÐt. Nh− vËy, nÕu gäi ph¸n
®o¸n thµnh phÇn lµ a, th× ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh lµ “kh«ng thÓ cã a”.
C«ng thøc tæng qu¸t: 7a
Liªn tõ l«gÝc: kh«ng thÓ, kh«ng cã chuyÖn lµ, lµm g× cã chuyÖn...
Ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh lu«n cã gi¸ trÞ l«gÝc ®èi lËp víi gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n
®o¸n cho tr−íc.
B¶ng gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n
a b a∧b avb avb a→b a↔b 7a
1 1 1 1 0 1 1 0
1 0 0 1 1 0 0 0
0 1 0 1 1 1 0 1


35
0 0 0 0 0 1 1 1


Gi¸ trÞ l«gÝc cña Hab = min [a, b] (sè nhá nhÊt trong a vµ b)
Gi¸ trÞ l«gÝc cña Tab = {a - b} (b»ng gi¸ trÞ tuyÖt ®èi cña a trõ b)
Gi¸ trÞ l«gÝc cña Tab = max [a, b] (sè lín nhÊt trong a vµ b)
Gi¸ trÞ l«gÝc cña Kab = min c (sè nhá nhÊt trong 2 sè 1 vµ (1- a) + b)
4.2. Ph¸n ®o¸n ®a phøc hîp hîp lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n ®−îc t¹o thµnh tõ
c¸c ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n, nãi kh¸c, lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n phøc cã tõ hai
lo¹i liªn tõ l«gÝc trë lªn. ViÖc tÝnh gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n ®o¸n ®a phøc hîp còng
vÉn ph¶i dùa vµo gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n vµ xÐt ®Õn
cïng lµ dùa vµo gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n t¹o thµnh nã.
4.3. TÝnh ®¼ng trÞ cña c¸c ph¸n ®o¸n phøc
Trong ng«n ng÷ th«ng dông víi cïng mét t− t−ëng ta cã thÓ diÔn ®¹t
b»ng c¸c c©u kh¸c nhau mµ vÉn ®¶m b¶o gi÷ nguyªn néi dung cña nã. Nh÷ng
c©u nh− vËy ®−îc gäi lµ nh÷ng c©u cã cïng ý nghÜa. T−¬ng tù trong l«gÝc häc
c¸c c«ng thøc cã thÓ kh¸c nhau vÒ cÊu tróc l«gÝc, nh−ng gi¸ trÞ l«gÝc cña chóng
lu«n lµ nh− nhau víi mäi biÕn thiªn vÒ gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n
thµnh phÇn. Nh÷ng ph¸n ®o¸n ®−îc diÔn ®¹t b»ng c¸c c«ng thøc nh− vËy ®−îc
gäi lµ c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ.
Nh− vËy, thao t¸c t×m c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ chÝnh lµ viÖc t×m c¸ch diÔn
®¹t c¸c ph¸n ®o¸n mét c¸ch t−¬ng ®−¬ng sao cho cÊu tróc cña ph¸n ®o¸n thay
®æi, nh−ng kh«ng lµm thay ®æi ý nghÜa cña c©u.
C¸c cÆp ®¼ng trÞ c¬ b¶n:
a → b ≡ 7b → 7a a ∧ b ≡ 7(a → 7b) a v b ≡ 7a → b
a → b ≡ 7a v b a ∧ b ≡ 7(b → 7a) a v b ≡ 7b → a
a → b ≡ 7(a ∧ 7b) a ∧ b ≡ 7(7a v 7b) a v b ≡ 7(7a ∧ 7b)
7(7a) = a



36
5. Phñ ®Þnh ph¸n ®o¸n
5.1. Phñ ®Þnh ph¸n ®o¸n ®¬n bao giê còng cho kÕt qu¶ lµ ph¸n ®o¸n n»m
trong quan hÖ m©u thuÉn víi nã
7A ↔ O 7E ↔ I
7I ↔ E 7O ↔ A
5.2. Phñ ®Þnh ph¸n ®o¸n phøc
7(7a) ↔ a 7(a v b) ↔ 7a ∧ 7b
7(a ∧ b) ↔ 7a v 7b 7(a → b) ↔ a ∧ 7b
L−u ý: Còng gièng nh− trong ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh, trong thao t¸c phñ ®Þnh
ph¸n ®o¸n, nÕu ®em phñ ®Þnh nã ®i th× ph¸n ®o¸n thu ®−îc lu«n cã gi¸ trÞ l«gÝc
ng−îc víi gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n ®o¸n ®· cho.


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) Tr×nh bµy vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vµ c¸c ®Æc ®iÓm cña ph¸n ®o¸n. Mèi
liªn hÖ gi÷a ph¸n ®o¸n vµ c©u.
2) H·y chØ ra c¸c c¨n cø kh¸c nhau ®Ó ph©n lo¹i ph¸n ®o¸n. Cho vÝ dô ®èi
víi tõng lo¹i ph¸n ®o¸n ®−îc nªu ra.
3) Tr×nh bµy vÒ: cÊu t¹o, c¸c ®Æc tr−ng vÒ chÊt vµ l−îng, c¸c kiÓu ph¸n
®o¸n ®¬n c¬ b¶n. Cho vÝ dô.
4) ThÕ nµo lµ tÝnh chu diªn cña thuËt ng÷ l«gÝc trong ph¸n ®o¸n ®¬n?
Tr×nh bµy c¸ch x¸c ®Þnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ l«gÝc trong c¸c ph¸n ®o¸n
®¬n c¬ b¶n.
5) Tr×nh bµy quan hÖ gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n vÒ mÆt gi¸ trÞ l«gÝc dùa trªn
h×nh vu«ng l«gÝc.
6) Ph¸t biÓu ®Þnh nghÜa vÒ c¸c lo¹i ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n. LËp b¶ng
gi¸ trÞ l«gÝc cña chóng.
7) Nªu c¸ch thøc chung x¸c ®Þnh gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n ®o¸n ®a phøc hîp.
Cho mét vÝ dô vµ h·y tÝnh gi¸ trÞ l«gÝc cña ph¸n ®o¸n trong vÝ dô Êy.


37
8) ThÕ nµo lµ tÝnh ®¼ng trÞ cña ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n. H·y tù t×m
mét ph¸n ®o¸n vµ ph¸t biÓu tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ víi nã.
Bµi tËp:
1) H·y sö dông c¸c kh¸i niÖm trong cïng mét nhãm cã ®¸nh dÊu sao* ë
bµi tËp sè 4 (phÇn kh¸i niÖm) ®Ó x©y dùng ë mçi kiÓu mét ph¸n ®¬n ch©n thùc;
x¸c ®Þnh tÝnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ trong c¸c ph¸n ®o¸n ®ã.
2) Cho c¸c ph¸n ®o¸n:
a) Mäi Gi¸o s− lµ gi¶ng viªn;
b) Mäi sè ch½n ®Òu chia hÕt cho 2;
c) Mäi sè lÎ kh«ng lµ sè ch½n;
d) Mét sè sinh viªn lµ ®¶ng viªn;
e) Mét sè ng−êi lao ®éng lµ trÝ thøc;
g) Mét sè ®oµn viªn kh«ng lµ c«ng nh©n;
h) Mét sè nhµ khoa häc kh«ng lµ nhµ kinh tÕ häc.
H·y ph¸t biÓu tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n n»m trong c¸c quan hÖ kh¸c nhau víi
tõng ph¸n ®o¸n nªu trªn dùa vµo h×nh vu«ng l«gÝc vµ x¸c ®Þnh gi¸ trÞ l«gÝc cña
chóng.
3) T¹i mét ng«i ®Òn cã ba vÞ thÇn. Mét vÞ chuyªn nãi thËt gäi lµ “thÇn nãi
thËt”, mét vÞ chuyªn nãi dèi gäi lµ “thÇn nãi dèi”, mét vÞ lóc th× nãi thËt, lóc th×
nãi dèi gäi lµ “thÇn kh«n ngoan”. BiÕt r»ng, c¶ ba vÞ ®Òu cã diÖn m¹o, trang
phôc gièng hÖt nhau (kh«ng thÓ ph©n biÖt hä nhê ngo¹i h×nh). Hä ngåi thµnh
hµng ngang tr−íc diÖn thê. Cã mét ng−êi ®· x¸c ®Þnh c¸c vÞ thÇn ®ã “ai lµ ai”
b»ng c¸ch hái mçi vÞ mét c©u hái nh− sau:
Hái vÞ thÇn thø nhÊt: “ThÇn ngåi c¹nh ngµi lµ ai?”;
Tr¶ lêi: “ThÇn nãi dèi”;
Hái vÞ thÇn thø hai: “Ngµi lµ ai?”;
Tr¶ lêi: “Ta lµ thÇn kh«n ngoan”
Hái vÞ thÇn thø ba: “ThÇn ngåi c¹nh ngµi lµ ai?”;
Tr¶ lêi: “ThÇn nãi thËt”.

38
Sau khi nghe c¸c c©u tr¶ lêi, ng−êi ®ã ®· biÕt ®−îc “ai lµ ai”. Hái ng−êi
®ã ®· lËp luËn thÕ nµo?
4) T¹i mét x· cã hai xãm. D©n ë mét xãm chuyªn nãi thËt, cßn d©n xãm
kia chuyªn nãi ng−îc (thËt thµnh gi¶ vµ ng−îc l¹i). BiÕt r»ng, hä vÉn qua l¹i
giao tiÕp víi nhau (cã thÓ gÆp ng−êi nãi thËt ë xãm cña ng−êi nãi ng−îc vµ
ng−îc l¹i). Cã mét ng−êi cÇn ®i t×m b¹n m×nh ë xãm nãi thËt. Ng−êi ®ã ®· vÒ
®Õn x· ®ã nh−ng kh«ng biÕt m×nh ®ang ë xãm nµo. T×nh cê gÆp mét ng−êi d©n
së t¹i, ng−êi ®ã hái mét c©u, sau khi nghe tr¶ lêi, ng−êi ®ã ®· x¸c ®Þnh ®−îc
m×nh ®ang ë xãm nµo. Hái: ng−êi ®ã ®· ®Æt c©u hái g× vµ c©u tr¶ lêi cña ng−êi
d©n lµ g× mµ l¹i biÕt ®−îc nh− vËy.
5) §Æt: a lµ trêi m−a, b lµ trêi rÐt, c lµ trêi hanh kh«; h·y viÕt c«ng thøc
cña c¸c ph¸n ®o¸n d−íi ®©y:
a) Trêi kh«ng nh÷ng m−a, mµ cßn rÐt;
b) Trêi kh«ng m−a còng kh«ng rÐt;
c) Trêi cã m−a ®©u mµ rÐt;
d) Trêi m−a nh−ng ®©u thÊy Èm (l−u ý: Èm lµ ng−îc víi kh«);
e) Kh«ng thÓ cã chuyÖn trêi m−a mµ kh«ng rÐt;
g) Lµm g× cã chuyÖn trêi Êm thÕ mµ kh«ng m−a (Êm lµ ng−îc víi rÐt);
h) NÕu trêi m−a th× sÏ Êm vµ Èm;
i) Trêi kh«ng m−a khi vµ chØ khi kh« vµ rÐt.
Cho gi¸ trÞ l«gÝc cña: a =1; b = 0; c =1; h·y tÝnh gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c c«ng
thøc trªn.
6) Cho c¸c c«ng thøc l«gÝc:
a) [(a → c)∧(b → c)∧(a v b)] → c
b) [(a → c)∧(b → d)∧(a v b)] → (c v d)
c) [(a → b)∧(a → c)∧(7b v 7c)] → 7a
d) [(a → c)∧(b → d)∧(7c v 7d)] → (7a v 7b)
H·y tÝnh: Gi¸ trÞ l«gÝc cña c«ng thøc a vµ c víi hai bé gi¸ trÞ:
[a =1; b = 0; c =1]; vµ [a = 0; b = 1; c =0];
39
Gi¸ trÞ l«gÝc cña c«ng thøc b vµ d víi hai bé gi¸ trÞ:
[a =1; b = 0; c =1; d = 0]; vµ [a = 0; b = 1; c =0; d = 1];
H·y lËp b¶ng ®Çy ®ñ gi¸ trÞ l«gÝc cña chóng vµ g¸n cho a, b, c, d lµ nh÷ng
ph¸n ®o¸n ®¬n tuú ý ®Ó sao cho khi ghÐp vµo c¸c c«ng thøc ®· cho, ta ®−îc mét
c©u t−¬ng ®èi cã nghÜa.
7) Ng−êi ta nghi A vµ B lµ hai thñ ph¹m trong mét vô ¸n m¹ng. Cã bèn
nh©n chøng vµ hä lÇn l−ît khai nh− sau: “A kh«ng giÕt ng−êi”; “B kh«ng giÕt
ng−êi”; “Ýt nhÊt cã mét trong sè hai lêi khai trªn lµ ®óng”; “Lêi khai cña nh÷ng
thø ba lµ sai”. KÕt qu¶ ®iÒu tra cho thÊy chØ riªng ng−êi thø t− khai ®óng. VËy ai
lµ kÎ s¸t nh©n.
8) Cã ba kÎ lµ B, C, D bÞ nghi ngê lµm tiÒn gi¶. Bän hä khai nh− sau:
B: D cã téi, cßn C kh«ng cã téi;
C: T«i kh«ng cã téi, Ýt nhÊt mét trong sè hä cã téi;
D: NÕu B cã téi, th× C còng cã téi.
LËp b¶ng gi¸ trÞ l«gÝc cña c¸c lêi khai trªn ®Ó tr¶ lêi c¸c c©u hái d−íi ®©y:
a) Cã mét lêi khai ®−îc suy ra tõ lêi khai kh¸c. §ã lµ nh÷ng lêi khai nµo?
b) Gi¶ thiÕt r»ng, c¶ ba ®Òu v« téi, vËy ai khai ®óng, ai khai sai?
c) Gi¶ thiÕt r»ng, c¶ ba lêi khai ®Òu ®óng, vËy ai cã téi, ai v« téi?
d) NÕu ng−êi v« téi khai ®óng, kÎ cã téi khai sai, vËy ai cã téi, ai v« téi?
9) Ph¸t biÓu tÊt c¶ c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ víi tõng ph¸n ®o¸n d−íi ®©y:
a) Muèn x©y dùng chñ nghÜa x· héi, th× ph¶i cã nh÷ng con ng−êi XHCN;
b) Ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr−êng, nh−ng ph¶i gi÷ v÷ng ®Þnh h−íng XHCN;
c) Nhµ t− b¶n bãc lét c«ng nh©n b»ng c¸ch t¨ng giê lµm hoÆc gi¶m l−¬ng;
d) Kh«ng thÓ trë thµnh chuyªn gia giái, nÕu kh«ng cã tri thøc triÕt häc;
e) Tr−êng §H KHXH&NV ph¶i trë thµnh trung t©m ®µo t¹o chÊt l−îng
cao vµ nghiªn cøu khoa häc chuyªn s©u;
g) Ph¶i thËt g−¬ng mÉu, hoÆc kh«ng thÓ trë thµnh ng−êi c¸n bé ®oµn giái.
10) Cã ba sinh viªn A, B, C ë cïng mét phßng KTX. Quy luËt ®i häc cña
hä nh− sau:

40
- NÕu A nghØ häc, th× B còng nghØ häc;
- NÕu A ®i häc, th× c¶ B vµ C còng ®i häc;
Hái: NÕu B ®i häc, th× C cã ®i häc kh«ng?
11) Cã ba sinh viªn A, B, C ë cïng mét KTX, nh−ng kh¸c phßng. Hä tho¶
thuËn víi nhau nh− sau: nÕu ai ®ã trong bän hä kh«ng ë phßng ngoµi giê häc,
th× Ýt nhÊt mét trong hai ng−êi cßn l¹i vèn ®ang ë phßng m×nh ph¶i biÕt b¹n ®ã
®ang ë ®©u. H·y cho biÕt, c¸c b¹n ®ã ®ang ë ®©u, nÕu kh«ng ai biÕt b¹n m×nh
®ang ë ®©u?




41
Bµi 3. QUY LUËT l«gÝc
1. §Æc ®iÓm cña quy luËt l«gÝc
1.1. TÝnh kh¸ch quan cña quy luËt l«gÝc
Quy luËt nãi chung lµ mét d¹ng liªn hÖ mang tÝnh bÒn v÷ng, bªn trong,
b¶n chÊt vµ tÊt yÕu gi÷a c¸c ®èi t−îng, lu«n lÆp l¹i kh¾p n¬i ë nh÷ng ®iÒu kiÖn
x¸c ®Þnh.
T− duy còng cã tÝnh chÊt liªn hÖ. §ã lµ mèi liªn hÖ gi÷a c¸c t− t−ëng ®Ó
t¹o ra c¸c h×nh thøc l«gÝc. Nh−ng c¸c h×nh thøc l«gÝc còng liªn hÖ víi nhau. §ã
chÝnh lµ mèi liªn hÖ l«gÝc trong t− duy.
Mét sè mèi liªn hÖ l«gic ®Æc biÖt hîp thµnh quy luËt cña t− duy. Chóng
còng mang ®Çy ®ñ c¸c tÝnh chÊt chung nh− ë mäi lo¹i quy luËt, trong ®ã cã tÝnh
kh¸ch quan.
C¸c quy luËt c¬ b¶n cña t− duy l¹i ®−îc ph©n ra lµm hai nhãm: c¸c quy
luËt t− duy h×nh thøc vµ c¸c quy luËt t− duy biÖn chøng. C¸c quy luËt t− duy
h×nh thøc c¬ b¶n lµ luËt ®ång nhÊt, luËt m©u thuÉn, luËt bµi trung, luËt lý do ®Çy
®ñ.


1.2. TÝnh phæ biÕn cña quy luËt l«gÝc. NÕu c¸c quy luËt cña t− duy nªu
trªn l¹i t¸c ®éng ë mäi h×nh thøc t− duy, chi phèi toµn bé ho¹t ®éng t− t−ëng,
th× chóng lµ nh÷ng quy luËt c¬ b¶n cña t− duy.
Gäi lµ c¸c quy luËt c¬ b¶n v×, chóng cã tÝnh chÊt chung, tæng qu¸t ®èi víi
mäi t− duy, lµm c¬ së cho sù vËn hµnh cña toµn bé t− duy ë mäi m¾t kh©u, mäi
h×nh thøc, mäi tr×nh ®é, cÊp ®é cña nã. V× c¸c quy luËt Êy ph¶n ¸nh nh÷ng
thuéc tÝnh, nh÷ng mèi liªn hÖ c¨n b¶n, s©u s¾c vµ chung nhÊt cña thÕ giíi kh¸ch
quan vµ ®ã còng lµ lý do lµm ta gäi chóng lµ phæ biÕn. Thø hai, chóng quyÕt
®Þnh sù t¸c ®éng cña c¸c quy luËt kh¸c, kh«ng c¬ b¶n nh−, quy luËt tû lÖ nghÞch
gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm, luËt chu diªn cña c¸c thuËt ng÷ trong
ph¸n ®o¸n, c¸c quy t¾c x©y dùng suy luËn v.v..


42
C¸c quy luËt c¬ b¶n cña t− duy l¹i ®−îc ph©n ra thµnh hai nhãm: c¸c quy
luËt l«gÝc h×nh thøc vµ c¸c quy luËt l«gÝc biÖn chøng, chóng kh«ng hoµn toµn
t¸ch rêi nhau, mµ cã quan hÖ x¸c ®Þnh víi nhau.
1.3. Ph¹m vi t¸c ®éng cña c¸c quy luËt l«gÝc h×nh thøc
Nhãm thø nhÊt ®−îc gäi lµ c¸c quy luËt l«gÝc h×nh thøc v× chóng chØ chi
phèi t− duy trong qu¸ tr×nh ph¶n ¸nh ®óng ®¾n ®èi t−îng ë mÆt h×nh thøc cña
nã. Quy luËt l«gÝc h×nh thøc t¸c ®éng trong t− duy h×nh thøc ph¶n ¸nh ®èi t−îng
ë phÈm chÊt x¸c ®Þnh.
ViÖc tu©n thñ c¸c quy luËt c¬ b¶n cña t− duy h×nh thøc sÏ ®¶m b¶o cho
nã cã ®−îc c¸c tÝnh chÊt c¬ b¶n cña t− duy ®óng ®¾n ph¶n ¸nh ch©n thùc hiÖn
thùc kh¸ch quan lµ: tÝnh nhÊt qu¸n, tÝnh phi m©u thuÉn, tÝnh x¸c ®Þnh trong qu¸
tr×nh ph¶n ¸nh vµ tÝnh cã c¬ së cña nh÷ng t− t−ëng ph¶n ¸nh.
Trong ph¹m vi ch−¬ng tr×nh nµy chóng ta chØ nghiªn cøu nhãm quy luËt
l«gÝc h×nh thøc c¬ b¶n lµ: ®ång nhÊt, cÊm m©u thuÉn, bµi trung, lý do ®Çy ®ñ.
2. C¸c quy luËt l«gÝc h×nh thøc c¬ b¶n
2.1. LuËt ®ång nhÊt
a) C¬ së kh¸ch quan cña quy luËt lµ tÝnh æn ®Þnh t−¬ng ®èi, tr¹ng th¸i
®øng im t−¬ng ®èi cña c¸c ®èi t−îng. Quy luËt ®ång nhÊt quy ®Þnh tÝnh x¸c ®Þnh
cña ý nghÜ, cña t− t−ëng vÒ ®èi t−îng nhÊt ®Þnh ë phÈm chÊt x¸c ®Þnh, cßn b¶n
th©n ý nghÜ tu©n thñ quy luËt nµy ph¶n ¸nh sù ®ång nhÊt trõu t−îng cña ®èi
t−îng víi chÝnh nã.
b) Néi dung vµ c«ng thøc cña quy luËt: Trong qu¸ tr×nh suy nghÜ, lËp
luËn, th× t− t−ëng ph¶i lµ x¸c ®Þnh, mét nghÜa, lu«n ®ång nhÊt víi chÝnh nã.
C«ng thøc cña quy luËt: “a lµ a”, ký hiÖu: “a≡a”, trong ®ã a lµ mét t−
t−ëng ph¶n ¸nh vÒ ®èi t−îng x¸c ®Þnh nµo ®ã. Nãi kh¸c, mçi ý nghÜ ®Òu ®−îc
rót ra tõ chÝnh nã vµ lµ ®iÒu kiÖn cÇn vµ ®ñ cho tÝnh ch©n thùc cña nã. “a → a”.
LuËt ®ång nhÊt trë thµnh quy t¾c cho tõng ý nghÜ: mét ý nghÜ kh«ng thÓ
võa lµ nã võa lµ kh«ng ph¶i nã. Nã ph¶i ®ång nhÊt víi nã vÒ gi¸ trÞ l«gÝc. LuËt
®ång nhÊt yªu cÇu khi ph¶n ¸nh vÒ mét ®èi t−îng ë mét phÈm chÊt x¸c ®Þnh
43
(tån t¹i trong kho¶ng thêi gian, kh«ng gian vµ mét quan hÖ x¸c ®Þnh), khi ®èi
t−îng tån t¹i víi t− c¸ch lµ nã th× t− duy kh«ng ®−îc tuú tiÖn thay ®æi ®èi t−îng
ph¶n ¸nh; kh«ng ®−îc thay ®æi néi dung cña t− t−ëng hay ®¸nh tr¸o ng«n tõ
diÔn ®¹t t− t−ëng. ChÝnh ®iÒu nµy thÓ hiÖn tÝnh x¸c ®Þnh vµ nhÊt qu¸n cña t−
t−ëng khi ph¶n ¸nh vÒ ®èi t−îng x¸c ®Þnh. Cã thÓ ph©n tÝch sù t¸c ®éng cña luËt
®ång nhÊt trong t− duy qua c¸c yªu cÇu cô thÓ sau:
c) C¸c yªu cÇu cña luËt ®ång nhÊt vµ nh÷ng lçi l«gÝc cã thÓ m¾c ph¶i khi
vi ph¹m chóng.
Yªu cÇu 1: Ph¶i cã sù ®ång nhÊt cña t− duy víi ®èi t−îng vÒ mÆt ph¶n
¸nh, tøc lµ trong lËp luËn vÒ mét ®èi t−îng x¸c ®Þnh nµo ®ã, t− duy ph¶i ph¶n
¸nh vÒ nã víi chÝnh nh÷ng néi dung x¸c ®Þnh ®ã. C¬ së cña yªu cÇu nµy lµ:
Thø nhÊt, c¸c ®èi t−îng kh¸c nhau th× ph©n biÖt víi nhau, v× thÕ t− duy
ph¶n ¸nh ®èi t−îng nµo ph¶i chØ râ ra ®−îc nã lµ g×? Kh«ng ®−îc lÉn lén víi ®èi
t−îng kh¸c.
Thø hai, c¸c ®èi t−îng lu«n vËn ®éng, biÕn ®æi; b¶n th©n chóng cã nhiÒu
h×nh thøc thÓ hiÖn trong tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn kh¸c nhau. T− duy khi ph¶n
¸nh ®èi t−îng ph¶i ý thøc ®−îc nã ®ang ph¶n ¸nh ®èi t−îng ë h×nh thøc nµo, ë
giai ®o¹n ph¸t triÓn nµo, chø kh«ng ®−îc lÉn lén c¸c h×nh thøc vµ giai ®o¹n ph¸t
triÓn kh¸c nhau cña ®èi t−îng. Cã thÓ s¬ ®å ho¸ yªu cÇu nµy nh− sau:
Lçi Ngé biÖn
TD ≡ SV TD ≠ SV
Ph¶n ¸nh ®óng Ph¶n ¸nh sai Nguþ biÖn
(Tu©n theo quy t¾c) (Kh«ng tu©n theo quy t¾c).
- Lçi ngé biÖn (sai mµ kh«ng biÕt): x¶y ra khi trong t− duy do v« t×nh mµ
kh¸i qu¸t nh÷ng hiÖn t−îng ngÉu nhiªn thµnh tÊt nhiªn hoÆc do tr×nh ®é nhËn
thøc cßn thÊp (ch−a ®ñ ®iÒu kiÖn, ph−¬ng tiÖn, c¬ së ®Ó nhËn thøc, ®¸nh gi¸,
xem xÐt sù vËt) nªn ph¶n ¸nh sai hiÖn thùc kh¸ch quan.




44
- Lçi nguþ biÖn (biÕt sai mµ cø cè t×nh m¾c vµo): x¶y ra khi v× mét lý do,
®éng c¬, môc ®Ých vô lîi nµo ®ã mµ ng−êi ta cè t×nh ph¶n ¸nh sai lÖch hiÖn thùc
kh¸ch quan, nh»m biÕn sai thµnh ®óng, v« lý thµnh hîp lý.
Yªu cÇu 2: Ph¶i cã sù ®ång nhÊt gi÷a t− t−ëng víi ng«n ng÷ diÔn ®¹t nã.
C¬ së kh¸ch quan cña yªu cÇu nµy lµ mèi liªn hÖ gi÷a t− duy vµ ng«n ng÷ diÔn
®¹t. Mét t− t−ëng, mét ý nghÜ bao giê còng ph¶i ®−îc “vËt chÊt ho¸” ra ë ng«n
ng÷. V× thÕ, t− t−ëng, ý nghÜ thÕ nµo? vÒ c¸i g×? ng«n ng÷ diÔn ®¹t ph¶i thÓ hiÖn
®óng nh− vËy, tr¸nh t¹o ra tr−êng hîp t− t−ëng, ý nghÜ ph¶n ¸nh vÒ ®èi t−îng
nµy, nh−ng ng«n ng÷ diÔn ®¹t l¹i cho thÊy kh«ng ph¶i ®èi t−îng Êy mµ lµ ®èi
t−îng kh¸c hay cã thÓ lµ ®èi t−îng ®ã mµ còng cã thÓ lµ ®èi t−îng kh¸c (tøc
kh«ng x¸c ®Þnh). Cã thÓ s¬ ®å ho¸ yªu cÇu nµy nh− sau:
Lçi Sö dông tõ ®a nghÜa
TD ≡ Ng«n ng÷ TD ≠ N.N Sö dông tõ kh«ng râ nghÜa
(DiÔn ®¹t ®óng) (DiÔn ®¹t sai). Sö dông sai cÊu tróc ng÷ ph¸p
Tãm l¹i, kh«ng ®ång nhÊt c¸c t− t−ëng kh¸c nhau vµ kh«ng coi nh÷ng t−
t−ëng ®ång nhÊt lµ kh¸c nhau.
C¸c lçi l«gÝc t−¬ng øng th−êng m¾c khi vi ph¹m c¸c yªu cÇu cña luËt
®ång nhÊt nhÊt lµ ®¸nh tr¸o ®èi t−îng, vµ ®¸nh tr¸o kh¸i niÖm, nhÇm lÉn c¸c
kh¸i niÖm.
d) VÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp vi ph¹m yªu cÇu cña luËt ®ång nhÊt.
2.2. LuËt m©u thuÉn
a) C¬ së kh¸ch quan luËt cÊm m©u thuÉn. C¬ së cña luËt ®ång nhÊt lµ
tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt cña c¸c ®èi t−îng ®−îc b¶o toµn trong kho¶ng thêi gian
nhÊt ®Þnh. Tõ ®ã suy ra, nÕu cã ®èi t−îng nh− thÕ, th× nã ®ång thêi kh«ng thÓ
kh«ng tån t¹i; nã kh«ng thÓ cã c¸c thuéc tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt nh− thÕ nµy vµ
®ång thêi l¹i kh«ng cã chóng, kh«ng thÓ võa n»m võa kh«ng n»m trong quan hÖ
nµo ®ã víi c¸c ®èi t−îng kh¸c. §Æc ®iÓm ®ã cña giíi hiÖn thùc lµ c¬ së kh¸ch
quan cña luËt m©u thuÉn.


45
b) Néi dung vµ c«ng thøc cña luËt cÊm m©u thuÉn. M©u thuÉn l«gÝc lµ
hiÖn t−îng cña t− duy, khi nªu ra hai ph¸n ®o¸n lo¹i trõ nhau vÒ mét ®èi t−îng
®−îc xÐt trong cïng mét thêi gian vµ cïng mét quan hÖ. M©u thuÉn l«gÝc lµm lé
râ mét tÝnh quy luËt lµ: Hai ph¸n ®o¸n ®èi lËp hoÆc m©u thuÉn nhau vÒ mét ®èi
t−îng, ®−îc xÐt trong cïng mét thêi gian, cïng mét quan hÖ, kh«ng thÓ cïng
ch©n thùc, Ýt nhÊt mét trong chóng gi¶ dèi.
C«ng thøc cña quy luËt: 7(a ∧ 7a).
c) Yªu cÇu phi m©u thuÉn cña t− t−ëng vµ c¸c lçi l«gÝc th−êng cã trong
thùc tiÔn t− duy. Sù t¸c ®éng cña luËt m©u thuÉn trong t− duy yªu cÇu con ng−êi
kh«ng m©u thuÉn trong c¸c lËp luËn, trong viÖc liªn kÕt c¸c t− t−ëng. §Ó lµ
ch©n thùc th× c¸c t− t−ëng ph¶i nhÊt qu¸n, phi m©u thuÉn. Mét t− t−ëng sÏ lµ
gi¶ dèi khi cã chøa m©u thuÉn l«gÝc.
Do yªu cÇu ®· nªu mµ ®«i khi luËt m©u thuÉn cßn ®−îc gäi lµ luËt cÊm
m©u thuÉn. Gäi lµ luËt cÊm m©u thuÉn cã nghÜa lµ ®ång nhÊt nã víi yªu cÇu do
con ng−êi ®Þnh h×nh lªn trªn c¬ së cña quy luËt (“nguyªn t¾c phi m©u thuÉn”).
Yªu cÇu cÊm m©u thuÉn l«gÝc ®−îc triÓn khai cô thÓ nh− sau:
- Thø nhÊt: kh«ng ®−îc cã m©u thuÉn trùc tiÕp trong lËp luËn khi kh¼ng
®Þnh mét ®èi t−îng vµ ®ång thêi l¹i phñ ®Þnh ngay chÝnh nã.
- Thø hai, kh«ng ®−îc cã m©u thuÉn gi¸n tiÕp trong t− duy, tøc lµ kh¼ng
®Þnh ®èi t−îng, nh−ng l¹i phñ nhËn hÖ qu¶ tÊt suy tõ nã
d) VÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp vi ph¹m
2.3. LuËt bµi trung
LuËt nµy g¾n liÒn víi luËt m©u thuÉn, víi sù cÇn thiÕt ph¶i lo¹i bá c¸c
m©u thuÉn l«gÝc trong t− duy. Nh− ®· nªu, luËt m©u thuÉn kh¼ng ®Þnh: hai t−
t−ëng m©u thuÉn kh«ng thÓ cïng ch©n thùc. Nh−ng kh«ng cho biÕt, chóng cã
thÓ cïng gi¶ dèi kh«ng.
LuËt bµi trung tr¶ lêi c©u hái Êy. Theo nghÜa nµy, cã thÓ coi nã lµ sù bæ
sung cho luËt m©u thuÉn (vµ suy ra, cho c¶ luËt ®ång nhÊt). Sù t¸c ®éng cña nã
còng bÞ chÕ ®Þnh bëi tÝnh x¸c ®Þnh cña t− duy, tÝnh nhÊt qu¸n vµ phi m©u thuÉn
46
cña nã. Nh−ng luËt bµi trung cßn cã tÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi, cã lÜnh vùc t¸c ®éng
vµ vai trß riªng cña m×nh.
a) C¬ së kh¸ch quan cña luËt bµi trung. Còng chÝnh lµ tÝnh x¸c ®Þnh vÒ
chÊt cña c¸c ®èi t−îng, mét c¸i g× ®ã tån t¹i hay kh«ng tån t¹i, thuéc líp nµy
hay líp kh¸c, nã vèn cã hay kh«ng cã tÝnh chÊt nµo ®ã v. v. chø kh«ng thÓ cã
kh¶ n¨ng nµo kh¸c.
b) Néi dung cña luËt bµi trung: “Hai ph¸n ®o¸n m©u thuÉn nhau vÒ cïng
mét ®èi t−îng, ®−îc kh¶o cøu trong cïng mét thêi gian vµ trong cïng mét quan
hÖ, kh«ng thÓ ®ång thêi gi¶ dèi: mét trong chóng nhÊt ®Þnh ph¶i ch©n thùc, c¸i
cßn l¹i ph¶i gi¶ dèi, kh«ng cã tr−êng hîp thø ba”.
C«ng thøc: “a v 7a”,
LÜnh vùc t¸c ®éng cña luËt bµi trung hÑp h¬n so víi luËt m©u thuÉn: ë ®©u
cã luËt bµi trung, ë ®ã nhÊt thiÕt cã luËt m©u thuÉn, nh−ng ë nhiÒu n¬i luËt m©u
thuÉn t¸c ®éng, nh−ng luËt bµi trung l¹i kh«ng. LuËt bµi trung t¸c ®éng trong
quan hÖ gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n m©u thuÉn (A - O; E - I), ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ luËt
bµi trung dïng ®Ó lo¹i bá nh÷ng m©u thuÉn trong tr−êng hîp nªu ra nh÷ng ph¸n
®o¸n tr¸i ng−îc nhau ë mét trong ba kiÓu: (A – E, ®¬n nhÊt); (A – O); (E –
I).
Trong c¶ ba tr−êng hîp, theo luËt bµi trung mét ph¸n ®o¸n nhÊt ®Þnh ph¶i
ch©n thùc, cßn ph¸n ®o¸n kia lµ gi¶ dèi.
Nh−ng nã kh«ng t¸c ®éng trong c¸c mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a c¸c ph¸n
®o¸n ®èi lËp (A – E, toµn thÓ), dï luËt m©u thuÉn t¸c ®éng c¶ ë ®©y: chóng
kh«ng thÓ ®ång thêi ch©n thùc, nh−ng cã thÓ ®ång thêi gi¶ dèi, v× vËy mµ kh«ng
nhÊt thiÕt tu©n theo luËt bµi trung.
d) Nh÷ng yªu cÇu cña luËt bµi trung vµ c¸c lçi khi vi ph¹m chóng. LuËt
bµi trung yªu cÇu ph¶i lùa chän – mét trong hai – theo nguyªn t¾c “hoÆc lµ,
hoÆc lµ” (kh«ng cã gi¶i ph¸p thø ba). §iÒu ®ã cã nghÜa lµ: trong viÖc gi¶i quyÕt
vÊn ®Ò mang tÝnh gi¶i ph¸p th× kh«ng ®−îc l¶ng tr¸nh c©u tr¶ lêi x¸c ®Þnh;
kh«ng thÓ t×m c¸i g× ®ã trung gian, ®øng gi÷a, thø ba.
47
Sù vi ph¹m yªu cÇu lùa chän th−êng biÓu hiÖn kh¸c nhau. NhiÒu khi
chÝnh vÊn ®Ò ®−îc ®Æt ra, ®−îc ®Þnh h×nh kh«ng ph¶i theo c¸ch gi¶i ph¸p m©u
thuÉn nhau. Nãi chung, luËt bµi trung chØ t¸c ®éng ë c¸c mÖnh ®Ò m©u thuÉn
nh− ®· nªu trªn, nh−ng chóng còng ph¶i lµ nh÷ng mÖnh ®Ò cã nghÜa.
NÕu c©u hái ®−îc nªu ra thÝch hîp d−íi d¹ng t×nh thÕ ph¶i lùa chän, th×
viÖc l¶ng tr¸nh c©u tr¶ lêi x¸c ®Þnh, cè t×m c¸i g× ®ã thø ba, sÏ lµ sai lÇm.
2.4. LuËt lý do ®Çy ®ñ
a) C¬ së kh¸ch quan vµ néi dung cña luËt lý do ®Çy ®ñ. Sù phô thuéc lÉn
nhau trong tån t¹i kh¸ch quan cña c¸c ®èi t−îng lµ c¬ së quan träng nhÊt cho sù
xuÊt hiÖn vµ t¸c ®éng trong t− duy luËt lý do ®Çy ®ñ.
b) Néi dung cña luËt: “mäi t− t−ëng ®· ®Þnh h×nh ®−îc coi lµ ch©n thùc
nÕu nh− ®· râ toµn bé c¸c c¬ së ®Çy ®ñ cho phÐp x¸c minh hay chøng minh tÝnh
ch©n thùc Êy”. C«ng thøc cã thÓ lµ: “a ch©n thùc v× cã b lµ c¬ së ®Çy ®ñ”.
C¬ së l«gÝc liªn quan chÆt chÏ víi c¬ së kh¸ch quan, nh−ng còng kh¸c
víi nã. Nguyªn nh©n lµ c¬ së kh¸ch quan, kÕt qu¶ t¸c ®éng cña nã lµ hÖ qu¶.
Cßn c¬ së l«gÝc cã thÓ lµ viÖc viÖn dÉn nguyªn nh©n, mµ còng cã thÓ hÖ qu¶ ®Ó
suy ra mét kÕt luËn kh¸c.
LuËt lý do ®Çy ®ñ lµ kÕt qu¶ kh¸i qu¸t thùc tiÔn suy luËn. LuËt nµy biÓu
thÞ quan hÖ cña nh÷ng t− t−ëng ch©n thùc víi nh÷ng t− t−ëng kh¸c – quan hÖ
kÐo theo l«gÝc, xÐt ®Õn cïng, lµ ®¶m b¶o sù t−¬ng thÝch cña chóng víi hiÖn
thùc. Cã nghÜa lµ, kÕt luËn lu«n cã ®Çy ®ñ c¬ së trong lËp luËn ®óng. Do vËy,
lÜnh vùc t¸c ®éng cña quy luËt nµy tr−íc hÕt lµ ë suy luËn, råi sau ®ã lµ ë chøng
minh. Ngay sù tån t¹i cña chøng minh ®· chøng tá cã quy luËt nµy
c) Nh÷ng yªu cÇu cña luËt lý do ®Çy ®ñ vµ c¸c lçi do vi ph¹m chóng.
LuËt lý do ®Çy ®ñ ®Æt ra cho t− duy nh÷ng yªu cÇu sau: mäi t− t−ëng ch©n thùc
cÇn ph¶i ®−îc luËn chøng, hay: kh«ng ®−îc c«ng nhËn mét t− t−ëng lµ ch©n
thùc, nÕu ch−a cã c¬ së ®Çy ®ñ cho viÖc c«ng nhËn Êy. Nãi kh¸c, ch−a nªn tin
vµo bÊt cø c¸i g×: cÇn ph¶i dùa trªn c¬ së c¸c d÷ kiÖn tin cËy vµ c¸c luËn ®iÓm
®· ®−îc kiÓm chøng tõ tr−íc. LuËt nµy chèng l¹i c¸c t− t−ëng phi l«gÝc, kh«ng
48
liªn hÖ víi nhau, v« tæ chøc, thiÕu chøng minh; lý thuyÕt trÇn trôi; c¸c kÕt luËn
thiÕu søc thuyÕt phôc, c¸i nµy kh«ng ®−îc suy ra tõ c¸i kh¸c.
Lçi l«gÝc quan träng nhÊt do vi ph¹m c¸c yªu cÇu cña luËt lý do ®Çy ®ñ lµ
lçi “kÐo theo ¶o”. Nã béc lé ë n¬i thùc ra kh«ng cã mèi liªn hÖ l«gÝc ®Çy ®ñ
gi÷a c¸c tiÒn ®Ò vµ kÕt luËn, luËn ®Ò vµ c¸c luËn cø, nh−ng ng−êi ta l¹i cø t−ëng
lµ cã mèi liªn hÖ Êy.
Tãm l¹i, kÕt thóc nghiªn cøu c¸c quy luËt cña l«gÝc h×nh thøc, chóng ta
nhËn thÊy, viÖc tu©n theo c¸c yªu cÇu cña chóng lµ quan träng vµ cÇn thiÕt, v×
chóng ®¶m b¶o cho qu¸ tr×nh nhËn thøc tÝnh nhÊt qu¸n, tÝnh x¸c ®Þnh, tÝnh phi
m©u thuÉn l«gÝc, tÝnh cã c¬ së vµ ®−îc chøng minh.


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) ThÕ nµo lµ quy luËt cña t− duy, quy luËt cña t− duy h×nh thøc. Nªu c¸c
®Æc ®iÓm chÝnh vµ sù t¸c ®éng cña c¸c quy luËt t− duy h×nh thøc trong mét h×nh
thøc t− duy tù chän.
2) Tr×nh bµy c¬ së kh¸ch quan, néi dung, c«ng thøc vµ nªu c¸c yªu cÇu
cña luËt ®ång nhÊt ®èi víi t− duy. Cho vÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp sai lÇm khi t−
duy vi ph¹m c¸c yªu cÇu nµy.
3) Tr×nh bµy c¬ së kh¸ch quan, ph¸t biÓu néi dung, viÕt c«ng thøc vµ nªu
c¸c yªu cÇu cña luËt cÊm m©u thuÉn ®èi víi t− duy. Cho vÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp
sai lÇm khi t− duy vi ph¹m c¸c yªu cÇu nµy.
4) Tr×nh bµy c¬ së kh¸ch quan, ph¸t biÓu néi dung, viÕt c«ng thøc vµ nªu
c¸c yªu cÇu cña luËt bµi trung ®èi víi t− duy. Cho vÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp sai
lÇm khi t− duy vi ph¹m c¸c yªu cÇu nµy.
5) Tr×nh bµy c¬ së kh¸ch quan, ph¸t biÓu néi dung vµ nªu c¸c yªu cÇu
cña luËt lý do ®Çy ®ñ ®èi víi t− duy. Cho vÝ dô vÒ c¸c tr−êng hîp sai lÇm khi t−
duy vi ph¹m c¸c yªu cÇu nµy.
6) Trong mét giê häc v¨n t¹i tr−êng phæ th«ng, thÇy gi¸o yªu cÇu: C¸c
em h·y ph©n tÝch ý nghÜa c©u ca dao “ yªu nhau mÊy nói còng trÌo, mÊy s«ng

49
còng léi mÊy ®Ìo còng qua”. Mét häc sinh khi ®−îc yªu cÇu ®· tr¶ lêi nh− sau:
Th−a thÇy, c©u nµy ý muèn nãi giao th«ng ngµy x−a ch−a ph¸t triÓn ¹.
Hái : t×nh huèng trªn ®· vi ph¹m quy luËt l«gÝc nµo? H·y ph©n tÝch.
7) Mét ng−êi khi ®−îc hái t¹i sao l¹i biÕt t¸c phÈm “ ChÝ PhÌo” cña Nam
Cao lµ mét t¸c phÈm næi tiÕng, «ng ta tr¶ lêi: v× nã ®−îc nhiÒu ng−êi ®äc.
Hái: t×nh huèng trªn ®· vi ph¹m quy luËt l«gÝc nµo? H·y ph©n tÝch.
8) C¸c nhµ lý luËn thÇn häc cña nhµ thê Vatican thêi thung cæ lu«n
kh¼ng ®Þnh r»ng Chóa trêi lµ toµn n¨ng vµ cã thÓ s¸ng t¹o ra mäi thø. Nhµ thÇn
häc Cao-ni-l« ®· hái hä r»ng:
- Th−îng ®Õ toµn n¨ng ®ã cã thÓ s¸ng t¹o ra mét hßn ®¸ mµ m×nh kh«ng
nhÊc næi kh«ng?
GÇn mét ngµn n¨m qua c¸c nhµ thÇn häc vÉn kh«ng cã c¸ch nµo ®Ó tr¶
lêi c©u hái nµy? T¹i sao?




50
Bµi 4. suy luËn
1. §Þnh nghÜa vµ ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña suy luËn
1.1. Suy luËn vµ mèi liªn hÖ gi÷a c¸c ®èi t−îng kh¸ch quan
a) B¶n chÊt vµ nguån gèc cña suy luËn. Suy luËn lµ h×nh thøc t− duy ph¶n
¸nh nh÷ng mèi liªn hÖ phøc t¹p h¬n (so víi ph¸n ®o¸n) cña hiÖn thùc kh¸ch
quan. VÒ thùc chÊt, suy luËn lµ thao t¸c l«gÝc mµ nhê ®ã tri thøc míi ®−îc rót
ra tõ tri thøc ®· biÕt.
Sù tån t¹i cña suy luËn trong t− duy lµ do chÝnh hiÖn thùc kh¸ch quan quy
®Þnh. C¬ së kh¸ch quan cña suy luËn lµ mèi liªn hÖ qua l¹i, phøc t¹p h¬n cña
c¸c ®èi t−îng.
Kh¶ n¨ng kh¸ch quan cña suy luËn lµ ë kh¶ n¨ng cã sù sao chÐp cÊu tróc
tõ hiÖn thùc, nh−ng ë d¹ng t− t−ëng. Cßn tÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan cña chóng
còng g¾n víi toµn bé ho¹t ®éng thùc tiÔn cña nh©n lo¹i, trong ®ã suy luËn nh−
lµ mét h×nh thøc chuyÓn tõ nh÷ng tri thøc ®· biÕt sang nh÷ng tri thøc míi.
b) Vai trß cña suy luËn. Lµm c«ng cô nhËn thøc m¹nh mÏ gióp kh¾c phôc
nh÷ng h¹n chÕ cña nhËn thøc trùc quan c¶m tÝnh.
1.2. CÊu t¹o cña suy luËn. Mäi suy luËn ®Òu gåm cã 3 bé phËn:
TiÒn ®Ò lµ tri thøc ®· biÕt, lµm c¬ së rót ra kÕt luËn. Nh÷ng tri thøc nµy
biÕt ®−îc nhê quan s¸t trùc tiÕp; nhê tiÕp thu, kÕ thõa tri thøc cña c¸c thÕ hÖ ®i
tr−íc th«ng qua häc tËp vµ giao tiÕp x· héi; hoÆc lµ kÕt qu¶ cña c¸c suy luËn
tr−íc ®ã.
KÕt luËn lµ tri thøc míi thu ®−îc tõ c¸c tiÒn ®Ò vµ lµ hÖ qu¶ cña chóng.
C¬ së l«gÝc lµ c¸c quy luËt vµ quy t¾c mµ viÖc tu©n thñ chóng sÏ ®¶m b¶o
rót ra kÕt luËn ch©n thùc tõ c¸c tiÒn ®Ò ch©n thùc. Gi÷a tiÒn ®Ò vµ kÕt luËn lµ
mèi quan hÖ kÐo theo l«gÝc lµm cho cã thÓ chuyÓn tõ c¸i nµy sang c¸i kia.
ChÝnh lµ do cã mèi liªn hÖ x¸c ®Þnh gi÷a chóng víi nhau cho nªn, nÕu ®· thõa
nhËn nh÷ng tiÒn ®Ò nµo ®ã, th× muèn hay kh«ng còng buéc ph¶i thõa nhËn c¶
kÕt luËn.

51
KÕt luËn sÏ ch©n thùc khi cã hai ®iÒu kiÖn sau: 1) c¸c tiÒn ®Ò lµ ch©n thùc
vÒ néi dung vµ 2) suy luËn tu©n theo quy t¾c (®óng vÒ h×nh thøc).
2. Suy luËn vµ mèi liªn hÖ víi ng«n ng÷
Néi dung suy luËn còng ®−îc chuyÓn t¶i b»ng vµ ho¸ th©n vµo ng«n ng÷.
NÕu kh¸i niÖm ®−îc thÓ hiÖn b»ng mét tõ (hoÆc côm tõ) riªng biÖt, cßn ph¸n
®o¸n – b»ng c©u (hay kÕt hîp c¸c c©u) riªng biÖt, th× suy luËn lu«n lu«n lµ mèi
liªn hÖ cña mét sè (hai hoÆc nhiÒu h¬n) c¸c c©u, mÆc dï kh«ng ph¶i lµ mäi mèi
liªn hÖ cña hai hay nhiÒu h¬n c¸c c©u ®· nhÊt ®Þnh ph¶i lµ suy luËn.
Th«ng th−êng mèi liªn hÖ Êy ®−îc diÔn ®¹t b»ng c¸c tõ: “suy ra”, “cã
nghÜa lµ”, “nh− vËy lµ”, “v× r»ng”... ViÖc diÔn ®¹t kh¸c nhau kh«ng ph¶i lµ tuú
ý, mµ ®−îc x¸c ®Þnh bëi trËt tù s¾p xÕp cña c¸c tiÒn ®Ò vµ kÕt luËn. Trong ng«n
ng÷ th−êng ngµy, kh¸c víi s¸ch gi¸o khoa l«gÝc häc, trËt tù nµy còng rÊt t−¬ng
®èi. Suy luËn cã thÓ kÕt thóc b»ng kÕt luËn, nh−ng còng cã thÓ b¾t ®Çu tõ kÕt
luËn; kÕt luËn còng cßn cã thÓ n»m ë khóc gi÷a cña suy luËn – gi÷a c¸c tiÒn
®Ò.
Quy t¾c chung ®Ó diÔn ®¹t suy luËn b»ng ng«n ng÷ nh− sau: nÕu kÕt luËn
®øng sau c¸c tiÒn ®Ò, th× ngay tr−íc kÕt luËn Êy lµ c¸c tõ kiÓu nh−, “suy ra”, “cã
nghÜa lµ”, “v× vËy”, “vËy lµ”, “tõ ®ã suy ra”... Cßn nÕu nh− kÕt luËn ®øng tr−íc
c¸c tiÒn ®Ò, th× ngay sau nã lµ c¸c tõ “v×”, “v× r»ng”... råi míi ®Õn c¸c tiÒn ®Ò.
NÕu nh− kÕt luËn ®−îc ®Æt gi÷a c¸c tiÒn ®Ò, th× tr−íc vµ sau nã ®Òu ph¶i dïng
®ång thêi c¸c tõ t−¬ng øng.
3. Ph©n lo¹i suy luËn
Lµ h×nh thøc t− duy phøc t¹p h¬n so víi kh¸i niÖm vµ ph¸n ®o¸n, suy
luËn ®ång thêi còng cã nh÷ng d¹ng biÓu hiÖn phong phó h¬n. Chóng kh¸c nhau
vÒ sè l−îng c¸c tiÒn ®Ò – mét, hai, hay nhiÒu h¬n, vÒ kiÓu c¸c ph¸n ®o¸n cÊu
thµnh - ®¬n hoÆc phøc; møc ®é chuÈn x¸c cña kÕt luËn – x¸c thùc hay x¸c suÊt
v.v.. Do vËy, ®Ó ph©n lo¹i suy luËn cÇn ph¶i xuÊt ph¸t tõ chÝnh b¶n chÊt nã. V×
mäi suy luËn ®Òu lµ sù kÐo theo l«gÝc tõ mét sè tri thøc nµy ra nh÷ng tri thøc
kh¸c, cho nªn phô thuéc vµo tÝnh chÊt cña sù kÐo theo Êy, vµo xu h−íng diÔn

52
biÕn t− t−ëng trong suy luËn cã thÓ chia ra ba nhãm suy luËn c¬ b¶n lµ diÔn
dÞch, quy n¹p vµ lo¹i suy.
DiÔn dÞch (latinh: deductio) lµ suy luËn tõ tri thøc chung h¬n vÒ c¶ líp
®èi t−îng ta suy ra tri thøc riªng vÒ tõng ®èi t−îng hoÆc mét sè ®èi t−îng.
Quy n¹p (latinh: inductio) lµ suy luËn trong ®ã ta kh¸i qu¸t nh÷ng tri thøc
vÒ riªng tõng ®èi t−îng thµnh tri thøc chung cho c¶ líp ®èi t−îng.
Lo¹i suy (latinh: traductio) lµ suy luËn mµ trong ®ã tri thøc ë kÕt luËn cã
cïng cÊp ®é víi tri thøc ë tiÒn ®Ò.
Ph©n lo¹i nh− vËy lµ xuÊt ph¸t ®iÓm ®Ó hiÓu toµn bé sù ®a d¹ng cña suy
luËn. §Õn l−ît m×nh, mçi nhãm l¹i cã nh÷ng d¹ng vµ biÕn thÓ riªng. Chóng ta
sÏ lÇn l−ît nghiªn cøu chóng.
4. Suy luËn diÔn dÞch
Phô thuéc vµo sè l−îng c¸c tiÒn ®Ò, diÔn dÞch l¹i ®−îc chia tiÕp ra thµnh
hai lo¹i: trùc tiÕp (lµ diÔn dÞch chØ cã mét tiÒn ®Ò) vµ gi¸n tiÕp (lµ diÔn dÞch cã
tõ 2 tiÒn ®Ò trë lªn).
4.1. DiÔn dÞch trùc tiÕp. Mét tiÒn ®Ò cña diÔn dÞch trùc tiÕp cã thÓ lµ ph¸n
®o¸n ®¬n mµ còng cã thÓ lµ ph¸n ®o¸n phøc.
4.1.1. DiÔn dÞch trùc tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n ®¬n. Bao gåm n¨m phÐp
suy luËn c¬ b¶n sau ®©y.
a) PhÐp ®æi chç c¸c thuËt ng÷ cña ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò.
- ChÊt cña kÕt luËn ®−îc gi÷ nguyªn nh− chÊt cña tiÒn ®Ò.
- §æi vÞ trÝ cña chñ tõ (S) ë tiÒn ®Ò thµnh vÞ tõ ë kÕt luËn vµ vÞ tõ (P) ë
tiÒn ®Ò thµnh chñ tõ ë kÕt luËn.
- Cßn l−îng tõ sÏ thay ®æi tõ tiÒn ®Ò xuèng kÕt luËn theo quy t¾c: thuËt
ng÷ kh«ng chu diªn ë tiÒn ®Ò, th× còng kh«ng ®−îc phÐp chu diªn ë kÕt luËn.
Thao t¸c nµy lu«n thùc hiÖn ®−îc ®èi víi tiÒn ®Ò ë 3 kiÓu ph¸n ®o¸n ®¬n.
TiÒn ®Ò Quan hÖ KÕt luËn
A: ∀S lµ P S⊂P I: ∃P lµ S


53
S≡P A: ∀P lµ S
E: ∀S kh«ng lµ P S t¸ch rêi P E: ∀P kh«ng lµ S
I: ∃S lµ P S∩P I: ∃P lµ S
P⊂S A: ∀P lµ S
O:∃S kh«ng lµ P S∩P O:∃P kh«ng lµ S
P⊂S Kh«ng cã kÕt luËn
b) PhÐp ®æi chÊt cña ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò.
- Gi÷a nguyªn: + l−îng cña ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò,
+ vÞ trÝ chñ tõ vµ vÞ tõ.
- §æi: + chÊt ë tiÒn ®Ò tõ kh¼ng ®Þnh thµnh phñ ®Þnh ë kÕt luËn vµ tõ phñ
®Þnh ë tiÒn ®Ò thµnh kh¼ng ®Þnh ë kÕt luËn,
+ VÞ tõ thµnh thuËt ng÷ cã nghÜa ®èi lËp l¹i.
Cô thÓ kÕt luËn suy ra tõ tiÒn ®Ò lµ c¸c kiÓu ph¸n ®o¸n ®¬n nh− sau:
- TiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n A: ∀ S lµ P ---- E: ∀S kh«ng lµ 7P).
- TiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n E: ∀S kh«ng lµ P ---- A: ∀S lµ 7P.
- TiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n I: ∃S lµ P ---- O: ∃S kh«ng lµ 7P.
- TiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n O: ∃S kh«ng lµ P ---- I: ∃S lµ 7P.
Nhê cã phÐp ®æi chÊt mµ ý t−ëng míi, phong phó h¬n ®−îc v¹ch ra trong
ph¸n ®o¸n ban ®Çu: kh¼ng ®Þnh mang h×nh thøc phñ ®Þnh vµ ng−îc l¹i. Hai lÇn
phñ ®Þnh b»ng víi kh¼ng ®Þnh. Trong ng«n ng÷ hµng ngµy chóng ta th−êng hay
nãi: “kh«ng ph¶i lµ kh«ng...” ®Ó thay ®æi s¾c th¸i c©u nãi vµ nhÊn m¹nh.
Sù kÕt hîp kh¸c nhau gi÷a phÐp ®æi chç vµ ®æi chÊt cßn t¹o thªm hai thao
t¸c n÷a: ®èi lËp chñ tõ vµ ®èi lËp vÞ tõ.
c) §èi lËp chñ tõ (®æi chç kÕt hîp ®æi chÊt):


d) §èi lËp vÞ tõ (®æi chÊt kÕt hîp ®æi chç)
- B−íc 1: ®æi chÊt cña ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò;


54
- B−íc 2: ®æi chç c¸c thuËt ng÷ cña ph¸n ®o¸n trung gian võa thu ®−îc
sau b−íc 1.
Hai thao t¸c nµy cho phÐp rót ra thªm ®−îc th«ng tin bæ sung vèn ®· cã ë
ph¸n ®o¸n bÞ c¶i biÕn, lµm râ thªm nh÷ng ranh giíi vµ s¾c th¸i míi cña nã.
e) DiÔn dÞch trùc tiÕp dùa vµo quan hÖ c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n trªn h×nh
vu«ng l«gÝc. “H×nh vu«ng l«gÝc” biÓu thÞ quan hÖ m©u thuÉn, ®èi lËp trªn, ®èi
lËp d−íi, vµ lÖ thuéc. Cã thÓ tiÕn hµnh c¸c suy diÔn trùc tiÕp ë ®©y lµ v×, gi÷a
c¸c ph¸n ®o¸n n»m trong c¸c quan hÖ Êy cã sù phô thuéc x¸c ®Þnh vÒ tÝnh ch©n
thùc hay gi¶ dèi. V× mçi ph¸n ®o¸n – A, E, I, O – cã thÓ n»m trong ba quan
hÖ víi c¸c ph¸n ®o¸n kh¸c, nªn cã thÓ cã ba kÕt luËn tõ mçi ph¸n ®o¸n trªn.
A = 1, ---- I = 1; cßn O vµ E cïng = 0
A = 0, ---- O = 1; cßn I vµ E bÊt ®Þnh.
E = 1, ---- O = 1; cßn A vµ I cïng = 0
E = 0, ---- I = 1, cßn A vµ O bÊt ®Þnh.
I = 1, ---- E = 0, cßn A vµ O bÊt ®Þnh,
I = 0, ---- A = 0, cßn E vµ O = 1.
O = 1, ---- A = 0, cßn E vµ I bÊt ®Þnh.
O = 0, ---- E = 0, cßn I vµ A = 1.
4.1.2. DiÔn dÞch trùc tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n phøc
Dùa vµo quan hÖ ®¼ng trÞ gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n phøc lµm tiÒn ®Ò ®Ó suy ra
c¸c kÕt luËn. Mçi mét ph¸n ®o¸n (kÐo theo, héi, tuyÓn yÕu) ®Òu cã ba ph¸n
®o¸n ®¼ng trÞ. Thµnh ra, øng víi tõng ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò ta ®Òu cã thÓ rót ra ba
kÕt luËn. Quy t¾c chung lµ, gi¸ trÞ l«gÝc cña kÕt luËn ph¶i t−¬ng ®−¬ng víi gi¸
trÞ l«gÝc cña tiÒn ®Ò.
Tãm l¹i, diÔn dÞch trùc tiÕp tõ ph¸n ®o¸n ®¬n vµ phøc kh«ng chØ ®Ó rÌn
luyÖn trÝ ãc, mµ nhê nã cã thÓ rót ra tõ tri thøc ®· biÕt thªm th«ng tin míi, ®a
d¹ng vµ phong phó h¬n vÒ nh÷ng mèi liªn hÖ qua l¹i cña c¸c bé phËn cÊu thµnh
t− t−ëng. CÇn chó ý lµ, ë tõng tr−êng hîp cô thÓ ph¶i tu©n thñ nh÷ng quy t¾c
riªng cho lo¹i suy luËn Êy nh»m tr¸nh c¸c sai lÇm.

55
4.2. DiÔn dÞch gi¸n tiÕp
4.2.1. DiÔn dÞch gi¸n tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ c¸c ph¸n ®o¸n ®¬n (Tam ®o¹n
luËn)
a) Tam ®o¹n luËn ®¬n (d¹ng chÝnh t¾c cña tam ®o¹n luËn)
- CÊu t¹o cña tam ®o¹n luËn ®¬n: gåm hai tiÒn ®Ò vµ mét kÕt luËn, ba
thuËt ng÷: nhá, lín vµ gi÷a.
+ Chñ tõ cña kÕt luËn gäi lµ thuËt ng÷ nhá, ký hiÖu b»ng ch÷ S.
+ VÞ tõ cña kÕt luËn gäi lµ thuËt ng÷ lín, ký hiÖu b»ng ch÷ P.
+ C¶ hai thuËt ng÷ trªn ®Òu cã mÆt thªm mét lÇn ë tiÒn ®Ò nhá hoÆc lín,
tuy nhiªn ë hai tiÒn ®Ò ngoµi chóng ra cßn cã mét thuËt ng÷ n÷a cã mÆt ë c¶ hai
tiÒn ®Ò, nh−ng kh«ng cã ë kÕt luËn. §ã lµ thuËt ng÷ gi÷a, ký hiÖu b»ng ch÷ M.
TiÒn ®Ò cã chøa thuËt ng÷ lín gäi lµ tiÒn ®Ò lín.
TiÒn ®Ò cã chøa thuËt ng÷ nhá gäi lµ tiÒn ®Ò nhá.
- Tõ cÊu t¹o, cã thÓ nªu ®Þnh nghÜa: tam ®o¹n luËn lµ suy luËn, trong ®ã
dùa vµo mèi quan hÖ trùc tiÕp cña M víi P vµ víi S ë c¸c tiÒn ®Ò lín vµ nhá, ta
suy ra quan hÖ gi¸n tiÕp gi÷a S víi P ë kÕt luËn. Nh− vËy, trong tam ®o¹n luËn
M gi÷ vai trß lµ cÇu nèi gi÷a S vµ P, nÕu v× lý do nµo ®ã mµ nã kh«ng thùc hiÖn
®−îc chøc n¨ng nµy th× tam ®o¹n luËn ®−îc coi lµ kh«ng x©y dùng ®−îc.
- Tam ®o¹n luËn vÉn ph¶i dùa trªn hai tiªn ®Ò. Chóng lµ sù ph¶n ¸nh thùc
tiÔn t− duy con ng−êi qua bao nhiªu thÕ kû, cña sù lÆp l¹i biÕt bao nhiªu lÇn mét
cÊu tróc t− t−ëng.
+ Tiªn ®Ò thø nhÊt: kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh vÒ toµn thÓ líp c¸c ®èi
t−îng, còng cã nghÜa lµ kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh vÒ bé phËn hay tõng phÇn tö
riªng rÏ cña líp ®ã.
+ Tiªn ®Ò thø hai: dÊu hiÖu cña dÊu hiÖu lµ dÊu hiÖu cña chÝnh ®èi t−îng.
- C¸c lo¹i h×nh tam ®o¹n luËn. C¨n cø vµo vÞ trÝ cña M trong c¸c tiÒn ®Ò,
mµ cã c¶ th¶y 4 lo¹i h×nh.
+ Lo¹i h×nh I: M lµm chñ tõ ë tiÒn ®Ò lín vµ lµm vÞ tõ ë tiÒn ®Ò nhá.
+ Lo¹i h×nh II: M lµm vÞ tõ ë c¶ hai tiÒn ®Ò.
56
+ Lo¹i h×nh III: M lµm chñ tõ ë c¶ hai tiÒn ®Ò.
+ Lo¹i h×nh IV: M lµm vÞ tõ ë tiÒn ®Ò lín vµ chñ tõ ë tiÒn ®Ò nhá.
- C¸c quy t¾c cña tam ®o¹n luËn (c¬ së l«gÝc) ®−îc chia thµnh hai nhãm:
chung cho mäi lo¹i h×nh vµ riªng cho tõng lo¹i h×nh.
+ C¸c quy t¾c chung cho mäi lo¹i h×nh. C¶ th¶y cã t¸m quy t¾c nh− thÕ,
trong ®ã ba quy t¾c cho thuËt ng÷, 5 quy t¾c cho tiÒn ®Ò.
1) Trong tam ®o¹n luËn chØ ®−îc phÐp cã ba thuËt ng÷ (S, P, M). ViÖc vi
ph¹m quy t¾c nµy dÉn ®Õn lçi “sinh thªm thuËt ng÷”. Cã hai ph¸n ®o¸n víi néi
dung kh¸c nhau, kh«ng ®−îc g¾n kÕt víi nhau bëi thuËt ng÷ gi÷a, th× kh«ng thÓ
rót ra ®−îc kÕt luËn g×.
2) ThuËt ng÷ gi÷a ph¶i chu diªn Ýt nhÊt mét lÇn ë mét trong hai tiÒn ®Ò.
NÕu quy t¾c nµy bÞ vi ph¹m, th× mèi liªn hÖ gi÷a thuËt ng÷ lín vµ nhá sÏ kh«ng
x¸c ®Þnh. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ, kÕt luËn kh«ng tÊt suy l«gÝc tõ c¸c tiÒn ®Ò.
3) NÕu thuËt ng÷ (lín vµ nhá) kh«ng chu diªn ë tiÒn ®Ò, th× còng kh«ng
®−îc chu diªn ë kÕt luËn.
4) NÕu hai tiÒn ®Ò ®Òu lµ ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh th× kh«ng rót ra kÕt luËn. Ýt
nhÊt mét trong chóng ph¶i lµ ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh.
5) NÕu mét tiÒn ®Ò lµ phñ ®Þnh, th× kÕt luËn còng ph¶i lµ phñ ®Þnh.
6) NÕu hai tiÒn ®Ò cïng lµ hai ph¸n ®o¸n bé phËn, th× kh«ng rót ra ®−îc
kÕt luËn. Ýt nhÊt mét trong chóng ph¶i lµ ph¸n ®o¸n toµn thÓ.
7) NÕu mét tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n bé phËn, th× kÕt luËn còng ph¶i lµ ph¸n
®o¸n bé phËn.
8) NÕu hai tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh, th× kÕt luËn ph¶i lµ kh¼ng
®Þnh. (vÝ dô nh− vÝ dô ë phÇn kh¶o s¸t vÒ cÊu t¹o cña tam ®o¹n luËn).
Mçi lo¹i h×nh l¹i cã c¸c kiÓu (modus) kh¸c nhau. Chóng kh¸c nhau bëi
l−îng vµ chÊt cña c¸c ph¸n ®o¸n tiÒn ®Ò. V× mçi tiÒn ®Ò cã thÓ lµ ph¸n ®o¸n A,
E, I, O, cho nªn trong mçi lo¹i h×nh cã thÓ cã 16 kiÓu (4x4), vµ nh− vËy, c¶ 4
lo¹i h×nh sÏ cã 64 kiÓu (4x16). Ch¼ng h¹n, nÕu tiÒn ®Ò lín lµ ph¸n ®o¸n A, th×

57
cã thÓ cã c¸c kiÓu sau: AA, AE, AI, AO. NÕu tiÒn ®Ò lín lµ ph¸n ®o¸n E, th× cã
thÓ cã c¸c kiÓu sau: EA, EE, EI, EO. NÕu tiÒn ®Ò lín lµ ph¸n ®o¸n I, th× cã thÓ
cã c¸c kiÓu sau: IA, IE, II, IO. NÕu tiÒn ®Ò lín lµ ph¸n ®o¸n O, th× cã thÓ cã c¸c
kiÓu sau: OA, OE, OI, OO. Nh−ng cã nhiÒu kiÓu trong sè ®· liÖt kª bÞ lo¹i bá
do vi ph¹m c¸c quy t¾c chung 4 vµ 6, chØ cßn l¹i c¸c kiÓu sau lµ cã thÓ ®óng:
AA, AE, AI, AO, EA, EI, IA, IE, OA. Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i c¶ 9 kiÓu cho mçi
lo¹i h×nh ®ã ®Òu ®óng, mét sè sÏ vi ph¹m c¸c quy t¾c riªng cho lo¹i h×nh vµ nh−
vËy sÏ tiÕp tôc bÞ lo¹i bá. D−íi ®©y chóng ta sÏ biÕt cã bao nhiªu kiÓu ®óng
trong tõng lo¹i h×nh, ®Ó tõ 64 kiÓu tam ®o¹n luËn, chØ cßn 19 kiÓu ®óng.
+ Quy t¾c riªng cho tõng lo¹i h×nh tam ®o¹n luËn.
* Quy t¾c cho lo¹i h×nh I.
1) TiÒn ®Ò nhá ph¶i lµ ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh;
2) TiÒn ®Ò lín ph¶i lµ ph¸n ®o¸n toµn thÓ.
Trong sè 9 kiÓu tho¶ m·n quy t¾c chung, th× chØ cã 4 kiÓu tho¶ m·n thªm
c¸c quy t¾c riªng: AAA, EAE, AII, EIO; ®ã lµ 4 kiÓu ®óng cña lo¹i h×nh I.
C¸c suy luËn theo lo¹i h×nh I cã ý nghÜa to lín. §ã lµ lo¹i h×nh phæ biÕn
vµ phong phó nhÊt.
* Quy t¾c cho lo¹i h×nh II:
1) Mét trong hai tiÒn ®Ò ph¶i lµ ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh;
2) TiÒn ®Ò lín ph¶i lµ ph¸n ®o¸n toµn thÓ.
DÜ nhiªn, kÕt luËn lu«n lu«n lµ ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh (theo quy t¾c chung
5). Trong sè 9 kiÓu tho¶ m·n quy t¾c chung, th× chØ cã 4 kiÓu tho¶ m·n thªm
c¸c quy t¾c riªng lµ EAE, AEE, EIO, AOO; ®ã lµ 4 kiÓu ®óng cña lo¹i h×nh II.
Lo¹i h×nh nµy còng th−êng ®−îc sö dông, nhÊt lµ khi ph¶i lo¹i c¸i riªng ra khái
c¸i chung.
* Quy t¾c cho lo¹i h×nh III:
1) TiÒn ®Ò nhá ph¶i lµ ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh;
2) KÕt luËn ph¶i lµ ph¸n ®o¸n bé phËn.


58
Trong sè 9 kiÓu tho¶ m·n quy t¾c chung, th× cã tíi 6 kiÓu tho¶ m·n thªm
c¸c quy t¾c riªng: AAI, IAI, AII, EAO, OAO, EIO.
* Quy t¾c cho lo¹i h×nh IV:
2) NÕu tiÒn ®Ò lín lµ kh¼ng ®Þnh, th× tiÒn ®Ò nhá ph¶i lµ toµn thÓ;
3) NÕu cã mét tiÒn ®Ò lµ phñ ®Þnh, th× tiÒn ®Ò lín ph¶i lµ toµn thÓ.
Trong sè 9 kiÓu tho¶ m·n quy t¾c chung, th× cã 5 kiÓu tho¶ m·n thªm c¸c
quy t¾c riªng: AAI, AEE, IAI, EAO, EIO;
Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn x¸c ®Þnh tam ®o¹n luËn lo¹i h×nh nµy cã thÓ
chuyÓn thµnh tam ®o¹n luËn lo¹i h×nh kh¸c. §Æc biÖt cã ý nghÜa ë ®©y lµ thao
t¸c l«gÝc quy tÊt c¶ c¸c lo¹i h×nh tam ®o¹n luËn vÒ lo¹i h×nh I.
b) Tam ®o¹n luËn rót gän (luËn hai ®o¹n). Trong thùc tÕ kh«ng ph¶i lóc
nµo tam ®o¹n luËn còng ®−îc diÔn ®¹t ®Çy ®ñ – víi c¸c tiÒn ®Ò lín, nhá vµ kÕt
luËn. Nã th−êng cã d¹ng rót gän, tøc lµ bá qua hoÆc lµ mét trong c¸c tiÒn ®Ò,
hoÆc lµ kÕt luËn. Cã ba d¹ng rót gän:
- ThiÕu tiÒn ®Ò lín. VÝ dô: “Dòng lµ sinh viªn. Suy ra, anh Êy ph¶i ®i häc
®óng giê”. ë ®©y tiÒn ®Ò lín ®−îc ngÇm hiÓu: “mäi sinh viªn ph¶i ®i häc ®óng
giê”, v× thÕ mµ nã bÞ bá qua.
- ThiÕu tiÒn ®Ò nhá. VÝ dô: “mäi sinh viªn ph¶i ®i häc ®óng giê. Suy ra,
Dòng ph¶i ®i häc ®óng giê”, ë ®©y ngÇm gi¶ ®Þnh “Dòng lµ sinh viªn”.
- ThiÕu kÕt luËn. VÝ dô: “mäi sinh viªn ph¶i ®i häc ®óng giê. Dòng lµ
sinh viªn”, vµ tù rót ra kÕt luËn: “Dòng ph¶i ®i häc ®óng giê”.
Nhê tam ®o¹n luËn rót gän c©u nãi ®−îc ng¾n gän, sóc tÝch. Ngoµi ra
chóng cßn lµm cho ng−êi ®äc, ng−êi nghe ph¶i suy nghÜ. §iÒu ®ã gi¶i thÝch v×
sao nã ®−îc sö dông kh¸ réng r·i trong v¨n nãi vµ viÕt. Ch¼ng h¹n, ng¹n ng÷ cã
c©u: “ThÇn löa, «ng tøc giËn, lµ «ng sai” - ®ã lµ tam ®o¹n luËn rót gän. ë ®©y
ngÇm hiÓu, do ®ã mµ bá qua tiÒn ®Ò lín: “mäi ng−êi tøc giËn ®Òu sai”. Chóng ta
kh«i phôc l¹i tam ®o¹n luËn vÒ d¹ng ®Èy ®ñ:
Mäi ng−êi tøc giËn ®Òu sai.
ThÇn löa tøc giËn.
59
Suy ra, ThÇn löa sai.
Thªm vÝ dô n÷a: “mäi ng−êi ®Òu nãi vÒ ®iÒu ®ã, mµ ®iÒu ®−îc mäi ng−êi
nãi ®Õn, ph¶i lµ sù thËt”. KÕt luËn bÞ bá qua: “suy ra, ®iÒu ®ã lµ sù thËt”. Hay
nãi nh− nhµ th¬: “T«i lu«n ë n¬i cã ®au khæ, mµ ®au khæ th× cã kh¾p mäi n¬i”,
suy ra: “t«i ë kh¾p mäi n¬i”
Së dÜ ph¶i kh«i phôc luËn hai ®o¹n vÒ tam ®o¹n luËn d¹ng ®Çy ®ñ lµ ®Ó
kiÓm tra tÝnh ®óng ®¾n cña suy luËn. Khi kh«i phôc cã 2 ®iÒu cÇn l−u ý: 1) ph¶i
gi÷ nguyªn hai ph¸n ®o¸n ®· cã c¶ vÒ néi dung vµ h×nh thøc; 2) ph¸n ®o¸n ®−a
thªm vµo lÊp chç thiÕu nhÊt thiÕt ph¶i ch©n thùc. ViÖc kh«i phôc ®−îc tiÕn hµnh
nh− sau. Tr−íc hÕt trong luËn hai ®o¹n ®· cho ph¶i x¸c ®Þnh ®· cã g× vµ cßn
thiÕu g×, x¸c ®Þnh xem cã hay kh«ng cã kÕt luËn dùa vµo c¸c thuËt ng÷. Tr−êng
hîp cã kÕt luËn råi th× ta dÔ dµng x¸c ®Þnh ®©u lµ chñ tõ (S), ®©u lµ vÞ tõ (P),
ph¸n ®o¸n cßn l¹i sÏ lµ mét trong hai tiÒn ®Ò, nÕu nã cã chøa (S) th× ®ã sÏ lµ tiÒn
®Ò nhá, thuËt ng÷ cßn l¹i trong ph¸n ®o¸n nµy sÏ lµ thuËt ng÷ gi÷a (M), dùa vµo
vÞ tõ (P) cña ph¸n ®o¸n kÕt luËn vµ thuËt ng÷ gi÷a, chóng ta kh«i phôc l¹i tiÒn
®Ò lín b»ng c¸ch x©y dùng mét ph¸n ®o¸n ®¬n ch©n thùc tõ P vµ M. T−¬ng tù
nh− vËy, nÕu ph¸n ®o¸n cßn l¹i cã chøa (P) th× ®ã lµ tiÒn ®Ò lín, ta ph¶i ®i kh«i
phôc tiÒn ®Ò nhá. NÕu x¸c ®Þnh luËn hai ®o¹n khuyÕt kÕt luËn, hai ph¸n ®o¸n ®·
cho sÏ lµ hai tiÒn ®Ò, thuËt ng÷ nµo cã mÆt trong c¶ hai ph¸n ®o¸n sÏ lµ thuËt
ng÷ gi÷a, råi dùa vµo chiÒu h−íng t− t−ëng ®· béc lé trong hai ph¸n ®o¸n Êy ta
x¸c ®Þnh ®©u lµ tiÒn ®Ò lín, ®©u lµ tiÒn ®Ò nhá ®Ó biÕt (S) vµ (P), råi kh«i phôc
kÕt luËn.
b) Tam ®o¹n luËn rót gän (luËn hai ®o¹n). Trong thùc tÕ kh«ng ph¶i lóc
nµo tam ®o¹n luËn còng ®−îc diÔn ®¹t ®Çy ®ñ – víi c¸c tiÒn ®Ò lín, nhá vµ kÕt
luËn. Nã th−êng cã d¹ng rót gän, tøc lµ bá qua hoÆc lµ mét trong c¸c tiÒn ®Ò,
hoÆc lµ kÕt luËn.
Nhê rót gän mµ c©u nãi ®−îc ng¾n gän, sóc tÝch. Ngoµi ra chóng cßn lµm
cho ng−êi ®äc, ng−êi nghe ph¶i suy nghÜ. §iÒu ®ã gi¶i thÝch v× sao nã ®−îc sö
dông kh¸ réng r·i trong v¨n nãi vµ viÕt.

60
Nh−ng muèn biÕt nãi (suy luËn) nh− vËy ®óng hay sai th× ph¶i kh«i phôc
nã vÒ d¹ng ®Çy ®ñ. Khi kh«i phôc cã 2 ®iÒu cÇn l−u ý: 1) ph¶i gi÷ nguyªn hai
ph¸n ®o¸n ®· cã c¶ vÒ néi dung vµ h×nh thøc; 2) ph¸n ®o¸n ®−a thªm vµo lÊp
chç thiÕu nhÊt thiÕt ph¶i ch©n thùc. ViÖc kh«i phôc ®−îc tiÕn hµnh nh− sau.
Tr−íc hÕt trong luËn hai ®o¹n ®· cho ph¶i x¸c ®Þnh ®· cã g× vµ cßn thiÕu g× (tiÒn
®Ò lín, tiÒn ®Ò nhá hay kÕt luËn), x¸c ®Þnh xem cã hay kh«ng cã kÕt luËn dùa
vµo c¸c thuËt ng÷. Tr−êng hîp cã kÕt luËn råi th× ta dÔ dµng x¸c ®Þnh ®©u lµ chñ
tõ (S), ®©u lµ vÞ tõ (P), ph¸n ®o¸n cßn l¹i sÏ lµ mét trong hai tiÒn ®Ò, nÕu nã cã
chøa (S) th× ®ã sÏ lµ tiÒn ®Ò nhá, thuËt ng÷ cßn l¹i trong ph¸n ®o¸n nµy sÏ lµ
thuËt ng÷ gi÷a (M), dùa vµo vÞ tõ (P) cña ph¸n ®o¸n kÕt luËn vµ thuËt ng÷ gi÷a,
ta kh«i phôc l¹i tiÒn ®Ò lín b»ng c¸ch x©y dùng mét ph¸n ®o¸n ®¬n ch©n thùc tõ
P vµ M. T−¬ng tù nh− vËy, nÕu ph¸n ®o¸n cßn l¹i cã chøa (P) th× ®ã lµ tiÒn ®Ò
lín, ta ph¶i ®i kh«i phôc tiÒn ®Ò nhá. NÕu x¸c ®Þnh luËn hai ®o¹n khuyÕt kÕt
luËn, hai ph¸n ®o¸n ®· cho sÏ lµ hai tiÒn ®Ò, thuËt ng÷ nµo cã mÆt trong c¶ hai
ph¸n ®o¸n sÏ lµ thuËt ng÷ gi÷a, råi dùa vµo chiÒu h−íng t− t−ëng ®· béc lé
trong hai ph¸n ®o¸n Êy ta x¸c ®Þnh ®©u lµ tiÒn ®Ò lín, ®©u lµ tiÒn ®Ò nhá ®Ó biÕt
(S) vµ (P), råi kh«i phôc kÕt luËn.
c) Tam ®o¹n luËn phøc hîp
Suy luËn tõ c¸c ph¸n ®o¸n thuéc tÝnh kh«ng ph¶i lu«n lu«n cã d¹ng tam
®o¹n luËn ®¬n víi hai tiÒn ®Ò. Nã cã thÓ cã d¹ng phøc cÊu thµnh tõ mét sè c¸c
tam ®o¹n luËn ®¬n.
4.2.2. DiÔn dÞch gi¸n tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n phøc
Sù kÐo theo l«gÝc cña diÔn dÞch gi¸n tiÕp tõ c¸c tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n phøc
diÔn ra kh«ng ph¶i do quan hÖ chñ-vÞ tõ nh− ë trong diÔn dÞch tõ c¸c ph¸n ®o¸n
®¬n, mµ b»ng mèi liªn hÖ l«gÝc gi÷a c¸c ph¸n ®o¸n cÊu thµnh ph¸n ®o¸n phøc.
a) Suy luËn ®iÒu kiÖn lµ suy luËn, trong ®ã cã Ýt nhÊt mét tiÒn ®Ò lµ ph¸n
®o¸n kÐo theo. Phô thuéc vµo chuyÖn, cã mét hay c¶ hai tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n
kÐo theo, mµ ng−êi ta chia thµnh hai d¹ng suy luËn ®iÒu kiÖn – x¸c ®Þnh vµ
thuÇn tuý.

61
- Suy luËn ®iÒu kiÖn x¸c ®Þnh. §−îc cÊu thµnh tõ mét tiÒn ®Ò kÐo theo vµ
tiÒn ®Ò thø 2 lµ ph¸n ®o¸n ®¬n. KÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n ®¬n. C¬ së l«gÝc cña suy
luËn lo¹i nµy lµ mèi liªn hÖ nh©n qu¶ gi÷a hai hiÖn t−îng, trong ®ã mét lµ ®iÒu
kiÖn (nguyªn nh©n), cßn hiÖn t−îng kia lµ hÖ qu¶. Nãi chung, cã thÓ cã 4
ph−¬ng thøc suy luËn ®iÒu kiÖn x¸c ®Þnh sau:
+ Kh¼ng ®Þnh ®iÒu kiÖn ®Ó kh¼ng ®Þnh hÖ qu¶: [(a→b)∧a] → b
+ Phñ ®Þnh hÖ qu¶ ®Ó phñ ®Þnh ®iÒu kiÖn: [(a→b)∧7b] → 7a
+ Kh¼ng ®Þnh hÖ qu¶ ®Ó kh¼ng ®Þnh ®iÒu kiÖn: [(a→b)∧b] → a
+ Phñ ®Þnh ®iÒu kiÖn ®Ó phñ ®Þnh hÖ qu¶: [(a→b)∧7a] → 7b
Tuy nhiªn, chØ cã 2 modus: ponens – kh¼ng ®Þnh ®iÒu kiÖn ®Ó kh¼ng
®Þnh hÖ qu¶ vµ tollens – phñ ®Þnh hÖ qu¶ ®Ó phñ ®Þnh ®iÒu kiÖn, lµ ®óng. (§©y
còng lµ quy t¾c cña suy luËn ®iÒu kiÖn thuÇn tuý).
Së dÜ chØ cã 2 modus nµy lµ ®óng, v× xÐt ®Õn cïng tÝnh ®óng ®¾n cña
chóng ®−îc quyÕt ®Þnh bëi nh÷ng mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a nguyªn nh©n vµ hÖ
qu¶ trong hiÖn thùc, mµ c¸c ph¸n ®o¸n ®iÒu kiÖn lµ ph¶n ¸nh cña chóng. NÕu cã
sù t¸c ®éng cña nguyªn nh©n, th× cã hÖ qu¶, cßn nÕu kh«ng cã hÖ qu¶, tøc lµ
kh«ng cã t¸c ®éng cña nguyªn nh©n.
Cßn 2 modus kia kh«ng ®óng lµ v×, c¸c mèi liªn hÖ nh©n qu¶ kh«ng ®¬n
nhÊt. Mét hÖ qu¶ cã thÓ lµ kÕt qu¶ t¸c ®éng cña nhiÒu nguyªn nh©n. Cßn mét
nguyªn nh©n cã thÓ g©y ra nhiÒu hÖ qu¶. §iÒu ®ã gi¶i thÝch v× sao, nÕu kh«ng
cã nguyªn nh©n nµy, th× vÉn ch−a cã nghÜa lµ, kh«ng thÓ cã hÖ qu¶ Êy: nã cã thÓ
lµ hÖ qu¶ cña nguyªn nh©n hoµn toµn kh¸c.
- Suy luËn ®iÒu kiÖn thuÇn tuý: ë ®©y c¶ hai tiÒn ®Ò ®Òu lµ ph¸n ®o¸n ®iÒu
kiÖn, nªn kÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n ®iÒu kiÖn [(a→b)∧(b→c)∧(c→d)…] → (a→d)
Quy t¾c ë ®©y lµ: hÖ qña cña hÖ qu¶ lµ hÖ qu¶ cña ®iÒu kiÖn.
b) Suy luËn lùa chän lµ suy luËn trong ®ã Ýt nhÊt mét trong hai tiÒn ®Ò lµ
ph¸n ®o¸n tuyÓn. C¨n cø vµo tÝnh chÊt cña tiÒn ®Ò cßn l¹i, ta chia suy luËn lùa
chän thµnh ba d¹ng c¬ b¶n: x¸c ®Þnh, ®iÒu kiÖn vµ thuÇn tuý.

62
- Suy luËn lùa chän x¸c ®Þnh cÊu thµnh tõ mét tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n tuyÓn
tuyÖt ®èi, tiÒn ®Ò kia lµ ph¸n ®o¸n ®¬n, kÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n ®¬n. Suy luËn nµy
cã 2 modus:
+ Ponendo tollens - kh¼ng ®Þnh ®Ó phñ ®Þnh: [(avb)∧a] → 7b
+ Tollendo ponens – phñ ®Þnh ®Ó kh¼ng ®Þnh: [(avb)∧7a] → b
+ Quy t¾c cña suy luËn lùa chän x¸c ®Þnh:
1) TiÒn ®Ò lín lµ ph¸n ®o¸n tuyÓn m¹nh (tuyÖt ®èi), tøc lµ c¸c ph−¬ng ¸n
nªu ra ph¶i lo¹i trõ lÉn nhau. NÕu vi ph¹m quy t¾c nµy, th× sÏ m¾c lçi l«gÝc “cã
trung gian”.
2) Ph¸n ®o¸n tuyÓn m¹nh cÇn ph¶i bao hÕt c¸c ph−¬ng ¸n. Vi ph¹m quy
t¾c nµy còng dÉn ®Õn lçi “tÝnh kh«ng hÕt.
3) Trong ph¸n ®o¸n tuyÓn m¹nh kh«ng ®−îc phÐp cã thµnh phÇn
“thõa“.
- Suy luËn lùa chän thuÇn tuý. C¶ hai tiÒn ®Ò ®Òu lµ tuyÓn t−¬ng ®èi, kÕt
luËn còng lµ tuyÓn t−¬ng ®èi: A lµ a1 v a2…
B lµ b1 v b2…
---- a1 v a2 v b1 v b2…
C¸c quy t¾c ë ®©y còng t−¬ng tù nh− ë suy luËn lùa chän x¸c ®Þnh.
- Suy luËn lùa chän ®iÒu kiÖn cïng lóc lÊy hai quan hÖ: kÐo theo nh©n
qu¶ vµ lùa chän tån t¹i lµm c¬ së l«gÝc, v× vËy mµ cßn ®−îc gäi lµ song ®Ò. Nã
®−îc chia thµnh hai lo¹i, phô thuéc vµo kÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n ®¬n hay phøc hîp
tuyÓn thµnh song ®Ò ®¬n hoÆc phøc. TiÕp theo mçi lo¹i l¹i ®−îc chia tiÕp thµnh
hai kiÓu phô thuéc vµo kÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh thµnh
song ®Ò ®¬n (phøc) x©y dùng hoÆc ph¸ huû. D−íi ®©y lµ vÝ dô vµ s¬ ®å suy luËn
cña 4 kiÓu:
+ Song ®Ò ®¬n x©y dùng: [(A → C)∧(B → C)∧(A v B)] → C
+ Song ®Ò phøc x©y dùng: [(A → C)∧(B → D)∧(A v B)] → (C v D)
+ Song ®Ò ®¬n ph¸ huû: [(A → B) ∧ (A → C)∧(7B v 7C)] → 7A

63
+ Song ®Ò phøc ph¸ huû: : [(A → C)∧(B → D)∧(7C v 7D)] → (7A v 7B)
C¸c quy t¾c cña suy luËn lùa chän ®iÒu kiÖn chÝnh lµ c¸c quy t¾c cña suy
luËn ®iÒu kiÖn vµ suy luËn lùa chän kÕt hîp l¹i.
C¸c suy luËn gi¸n tiÕp tõ c¸c tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n phøc, ®Æc biÖt ë d¹ng
phøc hîp cña nã, ®−îc dïng chñ yÕu trong c¸c khoa häc, c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng
tin ®¹i chóng, khi cÇn ph¶i ph©n tÝch s©u, chi tiÕt, cÈn thËn c¸c ®iÒu kiÖn xuÊt
hiÖn, tån t¹i hay ph¸t triÓn cña ®èi t−îng, khi ph¶i lùa chän c¸c ph−¬ng ¸n, gi¶i
ph¸p cho c«ng viÖc nµo ®ã.
5. Quy n¹p
5.1. B¶n chÊt, vai trß vµ cÊu t¹o cña quy n¹p
a) Nguån gèc vµ b¶n chÊt cña quy n¹p. Quy n¹p n¶y sinh trong qu¸ tr×nh
ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ng−êi tõ nhu cÇu kh¸i qu¸t ®Ó thu nhËn nh÷ng tri
thøc vÒ c¸c tÝnh chÊt chung cña c¸c ®èi t−îng, vÒ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a chóng.
C¬ së kh¸ch quan cña sù xuÊt hiÖn vµ tån t¹i quy n¹p tr−íc hÕt lµ biÖn
chøng cña c¸i chung vµ c¸i riªng trong chÝnh hiÖn thùc kh¸ch quan. C¸i riªng
kh«ng n»m ngoµi c¸i chung, vµ c¸i chung – kh«ng ngoµi c¸i riªng. C¸i riªng
nµy liªn hÖ víi c¸i riªng kh¸c th«ng qua c¸i chung. §Õn l−ît m×nh, c¸i chung
chØ biÓu hiÖn ra trong c¸i riªng, th«ng qua c¸i riªng. Bèi c¶nh ®ã lµm cho thµnh
cã thÓ nhËn thøc c¸i chung trªn c¬ së nhËn thøc c¸i riªng, nhËn thøc nh÷ng ®èi
t−îng ®¬n nhÊt cô thÓ.
C¬ së kh¸ch quan cña quy n¹p cßn lµ c¸c mèi liªn hÖ kh¸ch quan, tr−íc
hÕt lµ c¸c mèi liªn hÖ nh©n - qu¶, gi÷a c¸c ®èi t−îng. So s¸nh vµ ®èi chiÕu c¸c
®èi t−îng riªng rÏ cho phÐp v¹ch ra trong chóng nh÷ng mèi liªn hÖ chung, x¸c
®Þnh, c¸i nµy lµ nguyªn nh©n, c¸i kia lµ hÖ qu¶, hoÆc ng−îc l¹i.
Vèn lµ mét nhãm suy luËn, quy n¹p c¨n b¶n kh¸c víi diÔn dÞch, vµ chÝnh
qua ®ã biÓu hiÖn b¶n chÊt s©u xa cña nã. NÕu trong diÔn dÞch, t− t−ëng vËn
®éng tõ tri thøc chung h¬n ®Õn kÐm chung h¬n, th× trong quy n¹p lµ ng−îc l¹i:
tõ Ýt chung h¬n ®Õn chung nhiÒu h¬n. Trong diÔn dÞch tri thøc ®−îc gi¶ ®Þnh lµ


64
“cã s½n”. Quy n¹p l¹i v¹ch ra “c¬ chÕ” h×nh thµnh lªn nã. V× thÕ, nÕu ë diÔn
dÞch tri thøc chung lµ khëi ®iÓm cña suy luËn, th× ë quy n¹p nã l¹i lµ kÕt qu¶.
b) CÊu t¹o cña quy n¹p còng gåm ba bé phËn:
- TiÒn ®Ò: nÕu ë diÔn dÞch tiÒn ®Ò lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n toµn thÓ (hoÆc bé
phËn), kh«ng ®−îc tÊt c¶ lµ phñ ®Þnh (nh− trong tam ®o¹n luËn) vµ tÝnh ch©n
thùc cña chóng ®· ®−îc x¸c lËp ch¾c ch¾n, th× ë quy n¹p lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n
®¬n nhÊt, ®ång chÊt (hoÆc cïng lµ kh¼ng ®Þnh, hoÆc cïng lµ phñ ®Þnh), vµ chóng
cã tÝnh ch©n thùc d÷ kiÖn dùa trªn quan s¸t kinh nghiÖm.
- KÕt luËn cña quy n¹p c¬ b¶n ph¶i lµ ph¸n ®o¸n toµn thÓ diÔn ®¹t chñ
yÕu tri thøc chung (mÆc dï cã thÓ lµ riªng, vÒ mét sè ®èi t−îng cña líp nµo ®ã),
trong khi ®ã kÕt luËn ë diÔn dÞch cã thÓ lµ ph¸n ®o¸n bé phËn, mµ còng cã thÓ
lµ ®¬n nhÊt. Ph¸n ®o¸n kÕt luËn còng ph¶i lu«n ®ång chÊt víi c¸c ph¸n ®o¸n
tiÒn ®Ò. NÕu trong diÔn dÞch kÕt luËn lu«n x¸c thùc, khi cã c¸c tiÒn ®Ò ch©n thùc
vµ suy diÔn ®óng quy t¾c, th× trong quy n¹p kÕt luËn Êy cã thÓ lµ x¸c thùc, mµ
còng cã thÓ chØ lµ x¸c suÊt. .
- C¬ së l«gÝc cña quy n¹p lµ mèi liªn hÖ l«gÝc gi÷a c¸c tiÒn ®Ò vµ kÕt luËn,
mèi liªn hÖ ®ã ph¶n ¸nh mèi liªn hÖ kh¸ch quan gi÷a c¸i riªng vµ c¸i chung,
gi÷a nguyªn nh©n vµ kÕt qu¶.
5.2. Ph©n lo¹i quy n¹p
Cã nhiÒu lo¹i quy n¹p kh¸c nhau theo c¸c c¨n cø ph©n lo¹i kh¸c nhau.
5.2.1. Quy n¹p hoµn toµn vµ kh«ng hoµn toµn. NÕu dùa vµo viÖc ®·
nghiªn cøu toµn bé hay chØ phÇn nµo c¸c phÇn tö cña líp, th× cã thÓ chia thµnh
hai lo¹i quy n¹p.
a) Quy n¹p hoµn toµn lµ quy n¹p tho¶ m·n hai ®iÒu kiÖn, thø nhÊt, ®·
nghiªn cøu tÊt c¶ c¸c phÇn tö cña líp vµ, thø hai, ®· x¸c lËp ®−îc tõng phÇn tö
trong sè chóng cã (hay kh«ng cã) thuéc tÝnh (hay quan hÖ) nµo ®ã.
S1 lµ (kh«ng lµ) P
S2 lµ (kh«ng lµ) P
...............

65
Sn lµ (kh«ng lµ ) P
S1, S2. . . Sn. . . lµ toµn bé ®èi t−îng cña líp S.
---- ∀ S lµ (kh«ng lµ) P
Quy n¹p hoµn toµn, còng nh− diÔn dÞch, cã thÓ mang l¹i tri thøc x¸c thùc.
DÜ nhiªn, quy n¹p hoµn toµn chØ ch©n thùc, nÕu tÊt c¶ c¸c tiÒn ®Ò ®Òu ch©n thùc
vµ, nÕu gi÷a chóng vµ kÕt luËn cã quan hÖ kÐo theo l«gÝc, nÕu ®· bao qu¸t ®−îc
toµn bé c¸c ®èi t−îng cña líp nghiªn cøu vµ v¹ch ra ®−îc ë tõng ®èi t−îng cã
(hay kh«ng cã) tÝnh chÊt cÇn quan t©m. Nhê quy n¹p hoµn toµn cã thÓ thu ®−îc
nh÷ng tri thøc khoa häc quan träng cã tÝnh phæ biÕn nhÊt ®Þnh. Cßn nÕu x¸c lËp
®−îc lµ, kh«ng ph¶i tÊt c¶ c¸c phÇn tö cña líp cã tÝnh chÊt chung cÇn quan t©m,
th× sù kh¸i qu¸t sÏ mang h×nh thøc cña ph¸n ®o¸n bé phËn. Sù kh¸i qu¸t cã h×nh
thøc kh«ng chØ cña ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh, mµ cßn cña ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh.
Nh×n chung quy n¹p hoµn toµn chØ ®−îc dïng nghiªn cøu c¸c líp ®èi
t−îng h÷u h¹n víi sè l−îng x¸c ®Þnh. Nã kh«ng dïng ®−îc cho c¸c líp v« h¹n
c¸c ®èi t−îng. Do vËy ë phÇn lín c¸c tr−êng hîp khoa häc ph¶i dïng ®Õn
b) Quy n¹p kh«ng hoµn toµn lµ suy luËn vÒ toµn bé líp ®èi t−îng trªn c¬
së nghiªn cøu chØ mét phÇn c¸c ®èi t−îng cña líp Êy:
S1 lµ (kh«ng lµ) P
S2 lµ kh«ng lµ) P
..............
Sn lµ (kh«ng lµ) P
S1, S2. . . Sn. . . lµ bé phËn ®èi t−îng cña líp S.
Ch−a gÆp tr−êng hîp ng−îc
---- ◊ ∀S lµ (kh«ng lµ) P (cã thÓ, mäi S lµ (kh«ng lµ) P
Quy n¹p kh«ng hoµn toµn ®−îc dïng nghiªn cøu c¸c líp cã l−îng ®èi
t−îng bÊt ®Þnh, hay v« h¹n.
Së dÜ quy n¹p kh«ng hoµn toµn cã kÕt luËn lµ do, nÕu mét tÝnh chÊt chung
nµo ®ã cã ë mét phÇn ®¸ng kÓ cña líp, th× do hiÖu lùc cña tÝnh b¶n chÊt cña nã,
tÝnh chÊt Êy cã thÓ cã ë toµn bé c¸c ®èi t−îng cña líp nãi chung.

66
Quy n¹p kh«ng hoµn toµn cã ý nghÜa nhËn thøc quan träng vµ lín h¬n
nhiÒu so víi quy n¹p hoµn toµn. ë quy n¹p hoµn toµn kÕt luËn kh«ng ®−îc phæ
biÕn sang c¸c ®èi t−îng ch−a ®−îc nghiªn cøu. Cßn qua kÕt luËn cña quy n¹p
kh«ng hoµn toµn th× l¹i diÔn ra sù thuyªn chuyÓn l«gÝc tri thøc tõ phÇn ®−îc
nghiªn cøu sang toµn bé phÇn cßn l¹i cña líp.
Tuy nhiªn, chÝnh ë −u ®iÓm nµy mµ quy n¹p kh«ng hoµn toµn l¹i hµm
chøa khiÕm khuyÕt c¬ b¶n cña nã. Kh¸c víi quy n¹p hoµn toµn, kÕt luËn ë ®©y,
ngay c¶ khi tÊt c¶ c¸c tiÒn ®Ò lµ ch©n thùc, còng chØ cã thÓ lµ x¸c suÊt. KÕt luËn
quy n¹p còng cã thÓ lµ tri thøc x¸c thùc, nÕu nã lµ ph¸n ®o¸n bé phËn. .
5.2.2. Quy n¹p phæ th«ng vµ quy n¹p khoa häc. NÕu c¨n cø vµo viÖc ®·
gi¶i thÝch ®−îc nguyªn nh©n vµ b¶n chÊt cña ®èi t−îng ®−îc kh¸i qu¸t ë kÕt
luËn hay ch−a, th× quy n¹p l¹i ®−îc ph©n chia tiÕp thµnh hai lo¹i c¬ b¶n.
c) Quy n¹p phæ th«ng th«ng qua liÖt kª ®¬n gi¶n, khi kh«ng gÆp ph¶i
tr−êng hîp ng−îc l¹i. Cuéc sèng hµng ngµy cung cÊp v« sè vÝ dô vÒ lo¹i quy
n¹p nµy. Møc ®é x¸c thùc cña kÕt luËn thu ®−îc trªn c¬ së quy n¹p phæ th«ng
phô thuéc vµo hai ®iÒu kiÖn: sè c¸c tr−êng hîp quan s¸t; vµ chÊt l−îng c¸c dÊu
hiÖu, møc ®é b¶n chÊt cña nã ®èi víi líp ®èi t−îng ®−îc quan s¸t.
Tuy nhiªn, nh− thÕ còng ch−a ®ñ ®Ó lo¹i trõ khiÕm khuyÕt c¬ b¶n cña quy
n¹p phæ th«ng. Mét trong chóng chØ nh»m vµo viÖc kÓ lÓ c¸c tr−êng hîp lÆp l¹i
cña mét dÊu hiÖu mµ kh«ng cã sù lùa chän tù gi¸c nh÷ng d÷ kiÖn ®iÓn h×nh vµ
ph©n tÝch chuyªn s©u vÒ chóng. Cßn ®iÒu kiÖn kia chØ yªu cÇu sù kh¸i qu¸t ®−îc
tiÕn hµnh trªn c¬ së quan s¸t gi¶n ®¬n tæng c¸c ®èi t−îng ngÉu nhiªn r¬i vµo
tÇm nh×n mµ kh«ng ®ßi hái nghiªn cøu nguyªn nh©n cña chÝnh hiÖn t−îng. §iÒu
®ã gi¶i thÝch v× sao mµ bªn c¹nh nhiÒu kinh nghiÖm d©n gian (®iÒm b¸o) ®¸ng
tin cËy vÉn cã kh«ng Ýt nh÷ng kh¸i qu¸t sai lÇm dùa trªn niÒm tin mï qu¸ng...
d) Quy n¹p khoa häc. Nh÷ng ®iÓm yÕu nªu trªn cña quy phæ th«ng ®−îc
kh¾c phôc phÇn nµo bëi quy n¹p khoa häc. Trong lo¹i quy n¹p nµy ng−êi ta
kh«ng chØ ®¬n gi¶n quan s¸t c¸c tr−êng hîp, mµ cßn nghiªn cøu b¶n chÊt cña
hiÖn t−îng vµ tr¶ lêi c©u hái: “sao l¹i nh− thÕ, mµ kh«ng ph¶i thÕ kh¸c?”.

67
NÕu quy n¹p phæ th«ng coi träng viÖc tæng quan cµng nhiÒu cµng tèt c¸c
tr−êng hîp, th× ®èi víi quy n¹p khoa häc viÖc ®ã l¹i kh«ng cã ý nghÜa lín thÕ.
Trong c¸c khoa häc quy n¹p kh«ng hoµn toµn cã biÓu hiÖn kh¸c nhau. Ch¼ng
h¹n trong nhËn thøc thÕ giíi vi m«, n¬i chñ yÕu cã sù t¸c ®éng cña c¸c quy luËt
thèng kª, th× sö dông chñ yÕu lµ quy n¹p thèng kª. Nã còng ®−îc dïng kh«ng
kÐm phÇn réng r·i trong c¸c nghiªn cøu x· héi häc. Nh−ng c¸c quy luËt chung
mµ l«gÝc h×nh thøc nghiªn cøu t¸c ®éng ë mäi biÕn thÓ quy n¹p khoa häc.
5.3. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu quy n¹p
a) Ph−¬ng ph¸p ®ång nh¸t. Cèt lâi cña nã lµ ë viÖc so s¸nh, ®èi chiÕu c¸c
sù kiÖn kh¸c nhau vµ v¹ch ra trong chóng sù gièng nhau ë mét ®iÓm nµo ®ã.
D−íi ®©y lµ s¬ ®å cña ph−¬ng ph¸p ®ång nhÊt:
ABC. . . cã a
ACD. . . cã a
AEG. . . cã a
---- ◊ A lµ nguyªn nh©n cña a.
Ph−¬ng ph¸p nµy th−êng ®−îc sö dông trong c¸c khoa häc dïng nhiÒu thÝ
nghiÖm, quan s¸t. Tuy nhiªn, ph−¬ng ph¸p nµy còng cã thÓ kh«ng cho kÕt qu¶
®¸ng tin cËy, v× nhiÒu khi kh«ng ph¶i lµ toµn bé hiÖn t−îng A, mµ chØ cã phÇn
nµo cña nã lµ nguyªn nh©n g©y ra hÖ qu¶ “a”.
b) Ph−¬ng ph¸p kh¸c biÖt duy nhÊt. C¸c hiÖn t−îng ®· gièng nhau trong
nhiÒu quan hÖ vÉn cã thÓ kh¸c nhau ë chç nµo ®ã, mµ sù cã hay kh«ng nh÷ng
hÖ qu¶ nµy hay kh¸c rÊt cã thÓ g¾n víi sù kh¸c nhau Êy. C«ng thøc:
ABC. . . cã a
BC. . . kh«ng cã a
---- ◊ A lµ nguyªn nh©n cña a.
Ph−¬ng ph¸p nµy cã hiÖu lùc h¬n c¶ ph−¬ng ph¸p ®ång nhÊt, v× ë ®©y
ng−êi ta ®· kh«ng chØ cã quan s¸t, mµ cßn tiÕn hµnh thÝ nghiÖm cho kh¶ n¨ng
t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn chuyªn biÖt, kh«ng cßn qu¸ cÇn ph¶i quan s¸t rÊt nhiÒu
c¸c tr−êng hîp n÷a, kh«ng cÇn ph¶i tÝnh ®Õn yÕu tè nhiÒu nguyªn nh©n n÷a...
68
Nh−ng ngay c¶ ph−¬ng ph¸p nµy còng chØ cho kÕt luËn x¸c suÊt. Nguyªn nh©n
cña a cã thÓ kh«ng ph¶i lµ b¶n th©n A, mµ ë sù kÕt hîp víi hiÖn t−îng B n÷a.
c) Ph−¬ng ph¸p biÕn ®æi kÌm theo. Tªn gäi cña ph−¬ng ph¸p nãi lªn néi
dung cña nã: khi lµm thay ®æi mét bèi c¶nh, ng−êi ta quan s¸t xem cã nh÷ng
thay ®æi nµo ®i kÌm víi nã. S¬ ®å cña ph−¬ng ph¸p nµy nh− sau:
A1BC. . . cã a1
A2BC. . . cã a2
A3BC. . . cã a3
---- ◊ A lµ nguyªn nh©n cña a
Ph−¬ng ph¸p nµy còng ®−îc sö dông rÊt réng r·i trong nhËn thøc. Tuy
nhiªn, kÕt luËn theo ph−¬ng ph¸p nµy còng chØ lµ x¸c suÊt.
d) Ph−¬ng ph¸p phÇn d−. S¬ ®å cña ph−¬ng ph¸p nµy nh− sau:
ABC. . . cã abc
BC. . . cã bc
---- ◊ A lµ nguyªn nh©n cña a
VÒ hiÖu lùc chøng minh ph−¬ng ph¸p phÇn d− cã thÓ ®−îc quy vÒ
ph−¬ng ph¸p biÕn ®æi duy nhÊt, nh−ng còng nh− mäi ph−¬ng ph¸p kh¸c nã
còng chØ cho kÕt luËn x¸c suÊt. V× A cã thÓ lµ nguyªn nh©n duy nhÊt cña a, mét
phÇn cña nguyªn nh©n, hoÆc ng−îc l¹i, cã chøa nguyªn nh©n trong m×nh, chø
ch−a lµ nguyªn nh©n trùc tiÕp.
Trong c¸c nghiªn cøu thùc nghiÖm nh÷ng ph−¬ng ph¸p nªu trªn cã thÓ
®−îc dïng riªng, hoÆc kÕt hîp víi nhau. Nh−ng ngay c¶ sù kÕt hîp cña chóng
còng chØ gia t¨ng thªm kh¶ n¨ng nhËn thøc, chø ch−a ®¶m b¶o tuyÖt ®èi tÝnh
chÝnh x¸c cña kÕt luËn.
5.4. C¸c quy t¾c vµ lçi trong suy luËn quy n¹p
a) NhÇm lÉn kÐo theo nh©n qu¶ víi sù kÕ tiÕp theo thêi gian cña c¸c hiÖn
t−îng. §«i khi ng−êi ta cho r»ng, “Sau c¸i ®ã, cã nghÜa lµ do c¸i ®ã”, lµm cho
mèi liªn hÖ nh©n qu¶ bÞ ®ång nhÊt mét c¸ch phi lý víi tÝnh kÕ tiÕp gi¶n ®¬n cña
chóng vÒ thêi gian.
69
b) Kh¸i qu¸t véi vµng. Lçi nµy th−êng x¶y ra khi, míi chØ trªn c¬ së cña
mét sè c¸c sù kiÖn, nhiÒu khi lµ ngÉu nhiªn, ng−êi ta ®· véi kh¸i qu¸t thµnh kÕt
luËn chung. §Ó tr¸nh sai lÇm nµy, tr−íc khi kh¸i qu¸t cÇn ph¶i xÐt cµng nhiÒu
tr−êng hîp cµng tèt, ë nhiÒu bèi c¶nh kh¸c nhau cµng hay, xÐt xem hÖ qu¶ gi¶
®Þnh ®iÓn h×nh ®Õn møc nµo.
6. Lo¹i suy
6.1. §Þnh nghÜa vµ cÊu t¹o cña suy luËn t−¬ng tù
a) §Þnh nghÜa. Lo¹i suy (ë ®©y chØ xÐt d¹ng c¬ b¶n vµ phæ biÕn nhÊt cña
nã lµ phÐp t−¬ng tù) lµ suy luËn, mµ nhê nã tõ sù gièng (hoÆc kh¸c) nhau cña
c¸c ®èi t−îng ë mét sè c¸c ®Æc ®iÓm suy ra sù gièng (hoÆc kh¸c) nhau cña
chóng ë nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c. Sù kh¸c biÖt chñ yÕu cña nã víi diÔn dÞch vµ quy
n¹p lµ ë chç, tri thøc kÕt luËn cã cïng cÊp ®é víi tri thøc tiÒn ®Ò.
§ång thêi suy luËn t−¬ng tù còng g¾n liÒn víi diÔn dÞch vµ quy n¹p. Mét
mÆt, nã dùa trªn nh÷ng tri thøc ®−îc khai th¸c b»ng con ®−êng diÔn dÞch vµ quy
n¹p. MÆt kh¸c, nã cung cÊp cho chóng chÊt liÖu ®Ó rót ra nh÷ng kÕt luËn míi.
b) CÊu t¹o cña suy luËn t−¬ng tù vÒ c¬ b¶n còng gièng nh− c¸c nhãm
suy luËn kh¸c, tøc lµ còng cã tiÒn ®Ò vµ kÕt luËn n»m trong mèi liªn hÖ l«gÝc
x¸c ®Þnh gi÷a chóng. Nh−ng còng cã nh÷ng nÐt ®Æc biÖt riªng.
C¸c tiÒn ®Ò trong suy luËn t−¬ng tù lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n vÒ hai ®èi t−îng
cã nh÷ng dÊu hiÖu kh«ng ph¶i lµ ®ång nhÊt víi nhau, mµ chØ gièng nhau, ®−îc
coi lµ nh− nhau. Mét trong c¸c ®èi t−îng ë tr−êng hîp nµy ®−îc gäi lµ h×nh
mÉu, cßn ®èi t−îng kia lµ nguyªn b¶n. V¶ l¹i, ë h×nh mÉu cßn cã thªm nh÷ng
dÊu hiÖu mµ kh«ng râ lµ nguyªn b¶n cã hay kh«ng.
KÕt luËn lµ ph¸n ®o¸n, trong ®ã kh¼ng ®Þnh cã dÊu hiÖu Êy.
C¬ së l«gÝc cña kÕt luËn chÝnh lµ mèi liªn hÖ gi÷a c¸c tiÒn ®Ò – quan hÖ
gièng nhau cña chóng vÒ néi dung ph¶n ¸nh sù gièng nhau kh¸ch quan cña
chÝnh c¸c ®èi t−îng.
CÊu tróc cña suy luËn t−¬ng tù nh− sau:
S1 cã c¸c dÊu hiÖu P1, P2. . . Pn
70
S2 cã c¸c dÊu hiÖu P1, P2. . . Pn-1)
---- ◊ S2 cã dÊu hiÖu Pn
DÔ ngé nhËn vÒ mét sù gièng nhau nµo ®ã gi÷a suy luËn t−¬ng tù víi tam
®o¹n luËn. D−êng nh− ë ®©y còng cã ba thuËt ng÷, nh−ng kh«ng thÓ nãi r»ng
mét trong chóng lµ thuËt ng÷ lín, thuËt ng÷ kia lµ nhá; cßn thuËt ng÷ gi÷a
kh«ng ph¶i lµ ®ång nhÊt, mµ chØ gièng nhau.
CÊu t¹o cña suy luËn t−¬ng tù còng kh¸ gièng víi cÊu t¹o cña quy n¹p, v×
còng dùa c¬ së trªn nh÷ng ph¸n ®o¸n ®¬n nhÊt (mÆc dï vÉn cã thÓ trªn nh÷ng
ph¸n ®o¸n bé phËn, hay thËm chÝ toµn thÓ). Nh−ng ë kÕt luËn l¹i kh«ng ®Ò cËp
®Õn toµn bé líp, mµ chØ ®Õn ®Æc ®iÓm riªng cña ®èi t−îng hay nhãm ®èi t−îng.
6.2. C¸c quy t¾c suy luËn t−¬ng tù
PhÐp t−¬ng tù lµ ®óng, nÕu sù gièng nhau cña c¸c ®èi t−îng ë mét sè dÊu
hiÖu thùc sù cã kÐo theo sù gièng nhau ë c¸c dÊu hiÖu kh¸c. Cßn lµ sai nh÷ng
phÐp t−¬ng tù mµ kh«ng t−¬ng øng víi sù gièng nhau thùc sù cña c¸c ®èi t−îng.
Cã ba quy t¾c c¬ b¶n:
1) Sè l−îng c¸c ®Æc ®iÓm gièng (hoÆc kh¸c) nhau ë hai ®èi t−îng so s¸nh
cµng nhiÒu, th× kÕt luËn cµng chÝnh x¸c.
1) C¸c ®Æc ®iÓm gièng (hoÆc kh¸c) nhau ®ã cµng b¶n chÊt, th× kÕt luËn
cµng chÝnh x¸c h¬n.
3) Mèi liªn hÖ gi÷a c¸c ®Æc ®iÓm gièng (hoÆc kh¸c) víi ®Æc ®iÓm ®−îc
rót ra ë kÕt luËn cµng chÆt chÏ, h÷u c¬, mang tÝnh quy luËt bao nhiªu, th× kÕt
luËn còng sÏ cµng chÝnh x¸c.
Kh«ng thÓ dïng suy luËn t−¬ng tù nÕu ë kh¸ch thÓ nghiªn cøu cã nh÷ng
dÊu hiÖu lo¹i trõ kh¶ n¨ng cã dÊu hiÖu cÇn mang ®i. Kh«ng nªn dïng suy luËn
t−¬ng tù, nÕu nh÷ng kh¸c nhau lµ lín qu¸. §Æc biÖt ph¶i rÊt thËn träng khi sö
dông nã trong ®êi sèng x· héi. C¸c hiÖn t−îng x· héi, nhiÒu khi t−¬ng tù nhau
®Õn ng¹c nhiªn, nh−ng thuéc c¸c thêi ®¹i lÞch sö kh¸c nhau, cã thÓ ®−a ®Õn
nh÷ng kÕt qu¶ kh¸c h¼n nhau, vµ do vËy lµm cho phÐp lo¹i suy thµnh sai.
6.3. C¸c kiÓu suy luËn t−¬ng tù

71
C¨n cø vµo sù gièng nhau cã thÓ chia t−¬ng tù ra mét sè kiÓu sau.
a) C¸c kiÓu t−¬ng tù c¨n cø vµo tÝnh chÊt gièng nhau. L¹i c¨n cø vµo sù
gièng nhau vÒ c¸c thuéc tÝnh cña ®èi t−îng hay vÒ c¸c mèi quan hÖ gi÷a chóng
cã thÓ chia ra thµnh hai d¹ng c¬ b¶n:
- Suy luËn t−¬ng tù vÒ thuéc tÝnh: dùa trªn sù gièng nhau vÒ thuéc tÝnh
nµo ®ã cña hai ®èi t−îng ®Ó rót ra kÕt luËn, chóng cã thÓ gièng nhau ë mét sè
thuéc tÝnh kh¸c n÷a.
- Suy luËn t−¬ng tù vÒ quan hÖ: c¸c ®èi t−îng ®−îc so s¸nh kh«ng cã
nh÷ng thuéc tÝnh nh− nhau, mµ l¹i cã nh÷ng thuéc tÝnh hoµn toµn kh¸c nhau,
thËm chÝ lµ kh«ng thÓ so víi nhau ®−îc, nh−ng chóng cã nh÷ng mèi quan hÖ
nh− nhau víi c¸c ®èi t−îng kh¸c. Theo dÊu hiÖu Êy cã thÓ cã suy luËn t−¬ng
øng. Ch¼ng h¹n, so s¸nh quan hÖ gi÷a to¸n häc vµ l«gÝc häc thÊy cã nh÷ng kh¸c
biÖt rÊt c¨n b¶n, v× c¸c kh¸ch thÓ cña hai khoa häc Êy kh¸c nhau. To¸n häc
nghiªn cøu c¸c h×nh thøc kh«ng gian vµ c¸c quan hÖ l−îng trong thÕ giíi hiÖn
thùc, cßn l«gÝc häc th× nghiªn cøu t− duy. Nh−ng l¹i cã sù gièng nhau ®¸ng
kinh ng¹c trong c¸c quan hÖ, mét mÆt, gi÷a to¸n s¬ cÊp víi to¸n cao cÊp vµ, mÆt
kh¸c, gi÷a l«gÝc h×nh thøc vµ l«gÝc biÖn chøng. C¶ hai ®Òu lµ quan hÖ cña c¸i
bÊt biÕn vµ c¸i kh¶ biÕn, c¸i ®øng im vµ c¸i vËn ®éng, “c¸i cã s½n” vµ c¸i ®ang
ph¸t triÓn. Trªn c¬ së Êy, khi biÕt nh÷ng quan hÖ kh¸c cña to¸n s¬ cÊp víi to¸n
cao cÊp (chóng kh«ng lo¹i trõ nhau, mµ c¸i nµy bæ sung c¸i kia), cã thÓ suy ra
vµi ®iÓm ®Æc biÖt t−¬ng øng trong quan hÖ l«gÝc h×nh thøc vµ l«gÝc biÖn chøng.
b) C¸c kiÓu t−¬ng tù theo møc gièng nhau cña c¸c ®èi t−îng. Sù gièng
nhau gi÷a c¸c thuéc tÝnh hay c¸c mèi quan hÖ cña c¸c ®èi t−îng cã thÓ cã
nh÷ng møc ®é kh¸c nhau. V× thÕ phÐp t−¬ng tù cßn cã c¸c d¹ng kh¸c n÷a –
khoa häc hoÆc phæ th«ng.
- Suy luËn t−¬ng tù khoa häc cã ®Æc tr−ng lµ, dÊu hiÖu ®−îc mang ®i ¸p
®Æt cho ®èi t−îng kh¸c ph¶i liªn hÖ mét c¸ch tÊt yÕu víi nh÷ng dÊu hiÖu gièng
nhau kh¸c (cã thÓ lµ hÖ qu¶, hoÆc nguyªn nh©n cña chóng). Trong tr−êng hîp
nµy kÕt luËn cã thÓ lµ x¸c thùc.

72
Suy luËn t−¬ng tù phæ th«ng (suy bông ta ra bông ng−êi) còng ®−îc dïng
rÊt réng ë nh÷ng n¬i, mµ dÊu hiÖu mang ®i ¸p ®Æt kh«ng g¾n liÒn trùc tiÕp víi
nh÷ng dÊu hiÖu gièng nhau, nh−ng cã thÓ cã liªn hÖ nh− vËy. Do vËy, phÐp
t−¬ng tù nµy th−êng cho tri thøc x¸c suÊt, nhiÒu khi sai lÇm, gi¶ dèi.
Cuèi cïng cÇn nhÊn m¹nh r»ng, dï cã dïng d¹ng t−¬ng tù cô thÓ nµo
ch¨ng n÷a, th× hiÖu qu¶ lín nhÊt cña nã chØ ®¹t ®−îc khi kÕt hîp chÆt chÏ víi
c¸c h×nh thøc suy luËn kh¸c, víi c¸c h×nh thøc vµ ph−¬ng ph¸p nhËn thøc kh¸c.


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) Suy luËn lµ g×? So s¸nh ®Þnh nghÜa cña c¸c lo¹i suy luËn c¬ b¶n.
2) ThÕ nµo lµ suy luËn diÔn dÞch trùc tiÕp? Tr×nh bµy vÒ mét trong c¸c
kiÓu diÔn dÞch trùc tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n ®¬n. Cho vÝ dô cô thÓ.
3) Tr×nh bµy vÒ mét trong c¸c c¸ch thøc suy diÔn trùc tiÕp cã tiÒn ®Ò lµ
ph¸n ®o¸n phøc hîp (dùa vµo ®¼ng trÞ cña c¸c ph¸n ®o¸n phøc hîp c¬ b¶n). Cho
vÝ dô cô thÓ.
4) Tr×nh bµy ®Þnh nghÜa, cÊu t¹o, c¸c lo¹i h×nh vµ quy t¾c chung cña tam
®o¹n luËn. Cho vÝ dô vÒ viÖc vi ph¹m mét trong c¸c quy t¾c ®· nªu.
5) Ph¸t biÓu vµ chøng minh c¸c quy t¾c riªng cña tõng lo¹i h×nh tam ®o¹n
luËn. Cho mét vÝ dô vÒ viÖc vi ph¹m mét trong c¸c quy t¾c ®· nªu.
6) ThÕ nµo lµ tam ®o¹n luËn rót gän. Tr×nh bµy c¸ch thøc chung kh«i
phôc nã vÒ d¹ng ®Çy ®ñ. Cho vÝ dô.
7) ThÕ nµo lµ suy luËn ®iÒu kiÖn? H·y ph©n biÖt c¸c kiÓu suy luËn ®iÒu
kiÖn víi nhau. Cho vÝ dô vµ nªu quy t¾c cña chóng. VÕ hai cña c¸c c©u:
“Th−¬ng ai th−¬ng c¶ ®−êng ®i, ghÐt ai ghÐt c¶ t«ng ty hä hµng”;
“Tay lµm hµm nhai, tay quai miÖng trÔ” cã lµ kÕt luËn ®óng hay kh«ng,
nÕu coi vÕ thø nhÊt lµ ch©n thùc?
8) Tr×nh bµy vÒ suy luËn lùa chän: c¸c kiÓu h×nh vµ c¸c quy t¾c. Cho vÝ
dô vÒ tõng tr−êng hîp. Cã thÓ rót ra kÕt luËn g× tõ tiÒn ®Ò “giµu con ót, khã con
ót” vµ cho biÕt lo¹i h×nh cña suy luËn.

73
9) Tr×nh bµy vÒ c¸c kiÓu suy luËn kÕt hîp gi÷a suy luËn ®iÒu kiÖn vµ lùa
chän (song ®Ò). Cho vÝ dô víi tõng kiÓu suy luËn ®· nªu. C©u ca dao “cßn
duyªn kÎ ®ãn ng−êi ®−a, hÕt duyªn ®i sím vÒ tr−a mét m×nh” cã thÓ ®−îc viÕt
theo c«ng thøc cña lo¹i song ®Ò nµo?
10) Tr×nh bµy vÒ ®Þnh nghÜa, cÊu t¹o cña suy luËn quy n¹p, ph©n lo¹i quy
n¹p. Cho vÝ dô øng víi tõng lo¹i ®· nªu.
11) ThÕ nµo lµ quy n¹p khoa häc? Tr×nh bµy c¸c ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó
v¹ch ra nguyªn nh©n (hoÆc b¶n chÊt) cña hiÖn t−îng cÇn nghiªn cøu. Cho vÝ dô
víi tõng ph−¬ng ph¸p.
12) Nªu nguån gèc, ®Þnh nghÜa vµ ®Æc ®iÓm cña phÐp lo¹i suy. Ph©n tÝch
c¸c ®iÒu kiÖn ®Ó phÐp lo¹i suy cho kÕt luËn cã ®é tin cËy cao.
Bµi tËp:
1) H·y thùc hiÖn c¸c thao t¸c ®æi chç, ®æi chÊt, ®èi lËp vÞ tõ, ®èi lËp chñ
tõ vµ suy luËn dùa trªn h×nh vu«ng l«gÝc ®èi víi c¸c tiÒn ®Ò lµ c¸c ph¸n ®o¸n
cho ë bµi sè 2 (phÇn ph¸n ®o¸n)
2) a) Cã thÓ suy ra ®−îc nh÷ng kÕt luËn nµo tõ tiÒn ®Ò cho sau ®©y vµ dùa
vµo ®©u ®Ó suy ®−îc nh÷ng kÕt luËn ®ã: “NÕu kh«ng coi träng con ng−êi th× x·
héi sÏ kh«ng ph¸t triÓn”.
“Tæ quèc ta sÏ kh«ng bao giê s¸nh vai ®−îc víi c¸c c−êng quèc n¨m
Ch©u, hoÆc sinh viªn chóng ta ph¶i häc tËp thËt giái”;
“Chóng ta ph¶i qu¶n lý líp theo néi quy, hoÆc líp häc cø mÊt trËt tù”;
“NÕu cã mét tiÒn ®Ò lµ ph¸n ®o¸n bé phËn th× kÕt luËn ph¶i lµ ph¸n ®o¸n
bé phËn”;
“ThuËt ng÷ ph¶i chu diªn ë tiÒn ®Ò hoÆc kh«ng ®−îc phÐp chu diªn ë kÕt
luËn”.
“HoÆc lµ ph¸p luËt ph¶i nghiªm minh hoÆc lµ chóng ta kh«ng cã d©n
chñ”.
b) LËp b¶ng gi¸ trÞ l« gÝch cña c¸c ph¸n ®o¸n trªn.
3) Tõ tiÒn ®Ò: “Kh«ng cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn th× kh«ng thÓ lµ nhµ
khoa häc giái”, cã ng−êi lËp luËn nh− sau:
74
a) NÕu lµ nhµ khoa häc giái, th× ph¶i cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn;
b) Kh«ng thÓ cã chuyÖn, kh«ng cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn mµ vÉn lµ nhµ
khoa häc giái;
c) Còng kh«ng thÓ cã chuyÖn cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn mµ l¹i kh«ng
ph¶i lµ nhµ khoa häc giái.
d) NÕu nh− cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn th× sÏ lµ nhµ khoa häc giái;
e) Kh«ng lµ nhµ khoa häc giái th× kh«ng cã t− duy l« gÝch nh¹y bÐn.
Hái: KÕt luËn nµo lµ hîp l« gÝch, kÕt luËn nµo lµ kh«ng hîp l« gÝch? h·y
gi¶i thÝch b»ng c¸ch so s¸nh b¶ng gi¸ trÞ l« gÝch cña chóng víi cña ph¸n ®o¸n
tiÒn ®Ò.
4) Cho c¸c ph¸n ®o¸n:
Kh«ng thÓ hiÓu c¸c sù kiÖn lÞch sö, nÕu kh«ng cã trÝ t−ëng t−îng tèt (1)
NÕu cã trÝ t−ëng t−îng tèt, th× sÏ hiÓu c¸c sù kiÖn lÞch sö (2)
HÔ kh«ng hiÓu c¸c sù kiÖn lÞch sö cã nghÜa lµ kh«ng cã trÝ t−ëng t−îng tèt (3)
Muèn hiÓu c¸c sù kiÖn lÞch, th× ph¶i cã trÝ t−ëng t−îng tèt (4)
a) H·y chØ ra nh÷ng cÆp ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ. ViÕt c«ng thøc l«gÝc cña
chóng vµ lËp b¶ng gi¸ trÞ cña mét c«ng thøc tù chän.
b) H·y t×m mét ph¸n ®o¸n ch©n thùc lµm tiÒn ®Ò vµ chØ ra ph¸n ®o¸n nµo
lµ kÕt luËn hîp l«gÝc ®−îc rót ra tõ nã. Dùa vµo tÝnh chÊt ®¼ng trÞ h·y rót ra c¸c
kÕt luËn kh¸c tõ tiÒn ®Ò ®· chän.
5) H·y sö dông c¸c kh¸i niÖm trong cïng mét nhãm cã ®¸nh dÊu sao* ë
bµi tËp sè 4 (phÇn kh¸i niÖm) ®Ó x©y dùng ë mçi lo¹i h×nh mét tam ®o¹n luËn
®óng (tøc lµ ph¶i tho¶ m·n ba ®iÒu kiÖn: c¸c tiÒn ®Ò ®Òu ch©n thùc, kh«ng vi
ph¹m c¸c quy t¾c chung vµ riªng cña tam ®o¹n luËn, kÕt luËn hîp víi thùc tÕ).
6) Bµi tËp kh«i phôc tam ®o¹n luËn rót gän:
C©u hái chung nh− sau: a) H·y kh«i phôc suy luËn ®· cho vÒ tam ®o¹n
luËn ®Çy ®ñ, cho biÕt lo¹i h×nh vµ x¸c ®Þnh tÝnh chu diªn cña c¸c thuËt ng÷.
b) Suy luËn cña ng−êi ®ã v× sao kh«ng hîp l«gic?
c) M« h×nh ho¸ quan hÖ gi÷a c¸c thuËt ng÷ trong suy luËn.



75
d) H·y thùc hiÖn phÐp ®æi chÊt, ®æi chç (hoÆc ®èi lËp chñ tõ, ®èi lËp vÞ tõ
®èi víi ph¸n ®o¸n ë tiÒn ®Ò nhá (hoÆc lín, hoÆc kÕt luËn – tuú theo bµi cô thÓ).
e) Sö dông c¸c thuËt ng÷ trong suy luËn ®· cho h·y x©y dùng mét tam ®o¹n
luËn ®óng ë lo¹i h×nh tù chän (hoÆc ë lo¹i h×nh b¾t buéc nµo ®ã”.
- “V× nhiÒu nhµ khoa häc lµ gi¸o s−, nªn cã gi¸o s− lµ nhµ x· héi häc”.
- “Mét sè gi¶ng viªn lµ gi¸o s−, v× hä lµ nhµ khoa häc”.
- “Mét sè nhµ khoa häc kh«ng lµ gi¶ng viªn, v× mét sè gi¶ng viªn kh«ng
lµ gi¸o s−”.
- “V× mét sè nhµ khoa häc lµ gi¸o s−, cho nªn mét sè nhµ khoa häc lµ nhµ
qu¶n lý”.
- “V× kh«ng lµ gi¸o s−, nªn mét sè nhµ khoa häc kh«ng lµ nhµ qu¶n lý”.
- “V× mét sè ng−êi lao ®éng lµ n«ng d©n cho nªn mét sè trÝ thøc kh«ng lµ
ng−êi lao ®éng”.
- “ThuËt ng÷ nµy kh«ng lµ chñ tõ cña ph¸n ®o¸n toµn thÓ, nªn thuËt ng÷
nµy kh«ng chu diªn”.
- “ThuËt ng÷ nµy kh«ng chu diªn, v× kh«ng lµ vÞ tõ cña ph¸n ®o¸n phñ
®Þnh”.
7) Cho c¸c suy luËn “KÎ khÊt thùc nµy mÆc ¸o cµ sa, nªn ch¾c lµ hay ®i
víi Bôt l¾m ®©y ”;
“Nhµ Êy con h¬n cha, nªn h¼n lµ cã phóc l¾m ®©y”;
“V× Ýt ®i ®ªm nªn t«i t«i ch−a gÆp ma”;
“Lµ d× ghÎ, nh−ng bµ Êy rÊt th−¬ng con chång”
H·y t×m c¸c c©u ng¹n ng÷ thÝch hîp hîp ®Ó kh«i phôc thµnh suy luËn ®Çy
®ñ vµ cho biÕt chóng ®óng hay sai?
8) Cho c¸c ph¸n ®o¸n:
“Kh«ng thÓ rót ra kÕt luËn, nÕu c¶ hai tiÒn ®Ò cïng lµ bé phËn (1)
NÕu c¶ hai tiÒn ®Ò kh«ng lµ bé phËn, th× cã thÓ rót ra kÕt luËn (2)
NÕu kh«ng rót ra ®−îc kÕt luËn cã nghÜa c¶ hai tiÒn ®Ò ®Òu bé phËn (3)
Muèn cã kÕt luËn, th× c¶ hai tiÒn ®Ò ph¶i kh«ng cïng lµ bé phËn (4)”;

76
a) H·y chØ ra nh÷ng cÆp ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ. ViÕt c«ng thøc l«gÝc cña
chóng vµ lËp b¶ng gi¸ trÞ cña mét c«ng thøc tù chän.
b) H·y t×m mét ph¸n ®o¸n ch©n thùc lµm tiÒn ®Ò, tù bæ sung thªm mét
tiÒn ®Ò ch©n thùc n÷a ®Ó x©y dùng mét suy luËn ®iÒu kiÖn vµ rót ra kÕt luËn hîp
l«gÝc tõ chóng.
9) Còng hái nh− trªn víi c¸c ph¸n ®o¸n:
“Kh«ng cã ng«n ng÷ th× kh«ng thÓ cã t− duy trõu t−îng (1)
NÕu cã ng«n ng÷ th× sÏ cã t− duy trõu t−îng (2)
HÔ kh«ng cã t− duy trõu t−îng th× kh«ng cã ng«n ng÷ (3)
Muèn cã t− duy trõu t−îng th× ph¶i cã ng«n ng÷ (4)”
10) a) Cã thÓ rót ra kÕt luËn g× tõ hai tiÒn ®Ò sau:
NÕu kh«ng n¾m v÷ng triÕt häc häc M¸c-Lªnin th× sÏ kh«ng häc tèt
chuyªn ngµnh vµ kh«ng thÓ trë thµnh nhµ chuyªn m«n giái;
Chóng t«i cã thÓ häc tèt chuyªn ngµnh hoÆc trë thµnh nhµ chuyªn m«n
giái.
b) Cho biÕt lo¹i h×nh cña suy luËn, viÕt c«ng thøc l«gic cña nã vµ chøng
minh c«ng thøc ®ã lµ h»ng ®óng.
c) Ph¸t biÓu c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ víi ph¸n ®o¸n ë tiÒn ®Ò thø nhÊt.
11) Cho hai tiÒn ®Ò:
Muèn cã cuéc sèng Êm no th× ph¶i ch¨m lao ®éng
Muèn cã tri thøc th× ph¶i ch¨m häc
a) H·y tù ý cho thªm mét tiÒn ®Ò n÷a ®Ó rót ra kÕt luËn hîp l«gÝc;
b) Cho biÕt lo¹i h×nh cña suy luËn, viÕt c«ng thøc l«gic cña nã vµ chøng
minh c«ng thøc ®ã lµ h»ng ®óng.
c) Ph¸t biÓu c¸c ph¸n ®o¸n ®¼ng trÞ víi ph¸n ®o¸n ë tiÒn ®Ò thø nhÊt.




77
Bµi 5. chøng minh
Con ng−êi nhËn ®−îc c¸c tri thøc gi¸n tiÕp kh«ng chØ b»ng c¸ch suy luËn.
Chøng minh lµ c¸ch kh¸c n÷a ®Ó thùc hiÖn qu¸ tr×nh Êy trong t− duy. Nã phøc
t¹p h¬n rÊt nhiÒu so víi kh¸i niÖm, ph¸n ®o¸n vµ suy luËn.
1. §Þnh nghÜa vµ ®Æc ®iÓm chung cña chøng minh
1.1. Chøng minh vµ tÝnh bÞ quy ®Þnh phæ biÕn cña c¸c ®èi t−îng
Sù xuÊt hiÖn vµ b¶n chÊt cña chøng minh.
Kh¶ n¨ng kh¸ch quan cña chøng minh g¾n liÒn chÆt chÏ víi tÝnh bÞ quy
®Þnh phæ biÕn cña c¸c ®èi t−îng hiÖn thùc, víi tÝnh phô thuéc nh©n qu¶ cña
chóng. Kh«ng cã g× ra sinh tõ h− v«: tÊt c¶ ®Òu cã c¬ së tõ ë c¸c ®èi t−îng
kh¸c, mäi biÕn ®æi ®Òu diÔn ra trªn c¬ së vµ do t¸c ®éng cña c¸i g× ®ã. Vµ ®iÒu
nµy cho phÐp trong t− duy ph¶n ¸nh vÒ hiÖn thùc cã mét sè t− t−ëng dùa c¬ së
trªn nh÷ng t− t−ëng kh¸c, mét sè t− t−ëng quy ®Þnh nh÷ng t− t−ëng kh¸c.
Kh¶ n¨ng l«gÝc cña chøng minh g¾n liÒn víi sù hiÖn tån cña c¸c ch©n lý
ch−a ®−îc x¸c minh mang tÝnh khëi ®iÓm. Khi t×m ra ch©n lý con ng−êi cã ý
h−íng truyÒn nã cho nh÷ng ng−êi kh¸c. Mµ ®Ó lµm ®−îc ®iÒu ®ã ng−êi ta ph¶i
tù tin vµo nã.
Ngoµi ra cßn cã c¶ nguyªn nh©n nhËn thøc luËn. NÕu nh− tÊt c¶ mäi ch©n
lý ®Òu ®· tù râ rµng, th× ch¾c ®· kh«ng cÇn ®Õn chøng minh. Trong thùc tÕ chØ
cã mét sè rÊt Ýt c¸c ch©n lý lµ hiÓn nhiªn kh«ng ®ßi hái chøng minh. Tr−íc tiªn
®ã lµ lo¹i sù kiÖn, mµ mçi ng−êi ®Òu cã thÓ m¾t thÊy, tai nghe.
TiÕp theo lµ c¸c tiªn ®Ò (Hyl¹p: axios – ®¸ng tin cËy, x¸c thùc), mµ ®èi
víi con ng−êi tÝnh ch©n thùc cña chóng ®−îc thuyÕt phôc bëi toµn bé thùc tiÔn
tõ tr−íc ®Õn nay cña nh©n lo¹i.
Cuèi cïng, lµ c¸c ®Þnh ®Ò (Latinh: postulatum) – c¸c luËn ®iÓm ®−îc lÊy
lµm niÒm tin (lµ nh÷ng ®iÒu gÇn gièng nh− quy −íc víi nhau cña con ng−êi).
Cßn l¹i phÇn lín c¸c ch©n lý ®Òu kh«ng râ rµng nh− vËy, vµ do ®ã, ®ßi
hái ph¶i ®−îc chøng minh. ViÖc chøng minh tÝnh ch©n thùc cña nh÷ng ph¸n


78
®o¸n nµy l¹i gi¶ ®Þnh chøng minh tÝnh gi¶ dèi cña c¸c ph¸n ®o¸n kh¸c m©u
thuÉn víi nã, v× ch©n thùc vµ gi¶ dèi n»m trong quan hÖ phñ ®Þnh lÉn nhau.
TÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã x¸c ®Þnh b¶n chÊt cña chøng minh: ®ã lµ h×nh thøc
t− duy, mµ nhê ®ã trªn c¬ së mét sè tri thøc ch©n thùc ng−êi ta x¸c lËp tÝnh
ch©n thùc hay gi¶ dèi cña c¸c tri thøc kh¸c.
H×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn chøng minh lµ c¸c kÕt cÊu ng«n ng÷ t−¬ng
®èi phøc t¹p ®−îc cÊu thµnh tõ mét sè c¸c mÖnh ®Ò liªn hÖ víi nhau theo c¸ch
x¸c ®Þnh ®Ó chuyÓn t¶i chuçi c¸c suy luËn.
1.2. Vai trß vµ ý nghÜa cña chøng minh. Nh− tõng suy luËn riªng rÏ,
chøng minh còng nh»m môc ®Ých mang l¹i tri thøc gi¸n tiÕp. Nh−ng nÕu sø
mÖnh cña suy luËn lµ rót ra tri thøc míi, th× chøng minh l¹i chuyÓn träng t©m
sang viÖc x¸c ®Þnh tÝnh ch©n thùc hoÆc gi¶ dèi cña tri thøc ®ang cã.
Chøng minh cã mÆt ë mäi khoa häc. NhiÖm vô cña mäi khoa häc –
kh«ng chØ kh¸m ph¸ ra vµ lín tiÕng tuyªn bè vÒ ch©n lý ®−îc t×m ra, mµ cßn
ph¶i chøng minh chóng. To¸n häc lµ h×nh mÉu tiªu biÓu cña m«n khoa häc chÆt
chÏ, mµ trong ®ã hÇu nh− tÊt c¶ ®Òu ph¶i ®−îc chøng minh. To¸n häc lµ toµ l©u
®µi ®å sé c¸c chøng minh dùa c¬ së trªn kh«ng nhiÒu c¸c tiªn ®Ò, ®Þnh ®Ò.
Cã nh÷ng luËn ®iÓm tõ bÊy l©u nay ch−a thÓ ®−îc coi lµ ch©n thùc hay
gi¶ dèi, khi ch−a cã chøng minh t−¬ng øng.
2. CÊu t¹o vµ c¸c kiÓu chøng minh
2.1. CÊu t¹o cña chøng minh. Mäi chøng minh bÊt kú ®Òu cã cÊu t¹o nh−
nhau víi ba bé phËn chÝnh:
2.1.1. LuËn ®Ò. Lµ luËn ®iÓm ®· ®−îc ®Þnh h×nh, ph¸t biÓu râ rµng b»ng
ng«n tõ, nh−ng tÝnh ch©n thùc cña nã cßn cÇn ph¶i ®−îc x¸c minh. Trong nhiÒu
khoa häc luËn ®Ò th−êng lµ gi¶ thuyÕt cã ý nghÜa lý luËn vµ thùc tiÔn.
Mét luËn ®Ò ®· ®−îc chøng minh cã thÓ ®−îc t¸i sö dông nh− lµ luËn cø.
2.1.2. LuËn cø. Lµ nh÷ng luËn ®iÓm mµ tõ ®ã rót ra tÝnh ch©n thùc hay
gi¶ dèi cña luËn ®Ò. LuËn cø l¹i bao gåm: d÷ kiÖn, ®Þnh nghÜa, tiªn ®Ò vµ ®Þnh
®Ò, c¸c ®Þnh luËt ®· ®−îc chøng minh tõ tr−íc.
79
Trong thùc tÕ, mét luËn ®Ò cã thÓ ®−îc chøng minh nhê c¸c luËn cø kh¸c
nhau, cßn mét luËn cø cã thÓ sö dông ®Ó chøng minh nh÷ng luËn ®Ò kh¸c nhau.
2.1.3. LuËn chøng. Qu¸ tr×nh s¾p xÕp, tæ chøc c¸c luËn cø theo m¹ch
l«gÝc x¸c ®Þnh gäi lµ luËn chøng. X−¬ng sèng l«gÝc cña luËn chøng lµ quan hÖ
kÐo theo. NÕu luËn ®Ò ®−îc rót ra mét c¸ch l«gÝc tõ c¸c luËn cø, th× ®iÒu ®ã cã
nghÜa lµ, cã c¬ së ®Çy ®ñ cho nã; vµ ng−îc l¹i, nÕu c¸c luËn cø lµ cÇn vµ ®ñ, th×
tÊt yÕu l«gÝc rót ra luËn ®Ò tõ chóng.
NÕu nh− c¸c ph¸n ®o¸n thùc hiÖn chøc n¨ng cña luËn ®Ò vµ luËn cø, th×
chøc n¨ng luËn chøng do c¸c suy luËn thùc hiÖn. Nh− vËy, chøng minh lµ hÖ
thèng c¸c suy luËn ®−îc s¾p xÕp theo c¸ch x¸c ®Þnh, mµ kÕt luËn cuèi cïng cña
chuçi suy luËn Êy chÝnh lµ luËn ®Ò.
2.2. C¸c kiÓu chøng minh
Phô thuéc vµo môc ®Ých, c¸ch chøng minh vµ kiÓu suy luËn dïng trong
luËn chøng cã thÓ chia chøng minh ra thµnh ba nhãm chung nhÊt.
2.2.1. Chøng minh vµ b¸c bÎ
Chøng minh cã c¸c môc ®Ých kh¸c nhau – luËn chøng cho tÝnh ch©n
thùc cña luËn ®Ò hoÆc tÝnh gi¶ dèi cña nã. Phô thuéc vµo môc ®Ých Êy mµ cã hai
kiÓu chøng minh: chøng minh theo nghÜa riªng cña tõ nµy vµ b¸c bÎ.
a) Chøng minh theo nghÜa riªng cña tõ lµ luËn chøng cho tÝnh ch©n thùc
cña luËn ®Ò.
b) B¸c bÎ. Lµ luËn chøng cho tÝnh gi¶ dèi hoÆc kh«ng chøng minh ®−îc
cña luËn ®Ò nhê c¸c luËn cø ch©n thùc.
B¸c bÎ cã c¸c d¹ng kh¸c nhau. §ã cã thÓ lµ b¸c bá luËn ®Ò, lµ phª ph¸n
luËn cø, lµ chØ ra sù thiÕu mèi liªn hÖ gi÷a c¸c luËn cø vµ luËn ®Ò. NhiÒu khi b¸c
bá mang tÝnh toµn diÖn: ®ông ®Õn tÊt c¶ c¸c bé phËn cña phÐp chøng minh.
2.2.2. Chøng minh trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp lµ c¸c kiÓu chøng minh cã ®−îc
do ph©n chia dùa vµo c¸ch luËn chøng.
a) Chøng minh trùc tiÕp lµ chøng minh, trong ®ã ng−êi ta tæ chøc c¸c
luËn cø ®Ó trùc tiÕp dÉn ®Õn tÝnh ch©n thùc hay gi¶ dèi cña luËn ®Ò. Trong c¸c

80
chøng minh trùc tiÕp nhiÖm vô ®Æt ra lµ: 1) t×m kiÕm nh÷ng luËn cø ®−îc thõa
nhËn lµ cã tÝnh thuyÕt phôc cao; vµ 2) thiÕt lËp mèi liªn hÖ l«gÝc gi÷a c¸c luËn
cø t×m ®−îc víi luËn ®Ò.
b) Chøng minh gi¸n tiÕp lµ chøng minh, trong ®ã c¸c luËn cø ®−îc tæ
chøc ®Ó luËn chøng cho tÝnh ch©n thùc cña luËn ®Ò b»ng c¸ch luËn chøng cho
tÝnh gi¶ dèi cña ph¶n ®Ò. Theo luËt bµi trung, nÕu mét trong sè hai luËn ®iÓm
m©u thuÉn nhau lµ gi¶ dèi, th× luËn ®iÓm kia lµ ch©n thùc. Ph¶n ®Ò gi¶ dèi cã
nghÜa lµ, luËn ®Ò ch©n thùc. Nh− vËy, chøng minh gi¸n tiÕp tr¶i qua c¸c giai
®o¹n sau: 1) nªu ph¶n ®Ò vµ tõ ®ã rót ra c¸c hÖ qu¶ ®Ó mong t×m trong sè chóng
Ýt nhÊt lµ mét gi¶ dèi; 2) chØ ra, ®óng lµ trong sè c¸c hÖ qu¶ cã hÖ qu¶ gi¶ dèi;
3) kÕt luËn r»ng, ph¶n ®Ò kh«ng ®óng; 4) tõ sù gi¶ dèi cña ph¶n ®Ò rót ra kÕt
luËn: luËn ®Ò ch©n thùc – lµ ®iÒu cÇn chøng minh.
Mét c¸ch ng¾n gän c¸c b−íc trªn ®−îc m« t¶ b»ng c«ng thøc cña luËt
chøng minh gi¸n tiÕp nh− sau: (7A → B) ∧ (7A → 7B) → A
Chøng minh gi¸n tiÕp cã mét sè d¹ng nh− ph¶n chøng hoÆc ph©n liÖt.
* Chøng minh ph¶n chøng lµ c¸ch chøng minh, mµ b−íc ®Çu t×m c¸ch
chøng minh tÝnh gi¶ dèi cña ph¶n ®Ò m©u thuÉn víi luËn ®Ò cÇn chøng minh;
sau ®ã dÉn ph¶n ®Ò gi¶ sö Êy ®Õn m©u thuÉn víi ch©n lý ®· ®−îc x¸c lËp, vµ
cuèi cïng tõ tÝnh gi¶ dèi cña ph¶n ®Ò rót ra kÕt luËn vÒ tÝnh ch©n thùc cña luËn
®Ò ph¶i chøng minh.
Nãi riªng, trong chøng minh ph¶n chøng cã mét c¸ch gäi lµ dÉn ®Õn phi
lý. NÕu nh− tõ mÖnh ®Ò A rót ra ®−îc c¶ B, lÉn phñ ®Þnh cña B (7B), th× khi ®ã
phñ ®Þnh cña A sÏ lµ ch©n thùc: (A → B) ∧ (A → 7B) → 7A.
B¸c bÎ còng cã thÓ ®−îc tiÕn hµnh d−íi h×nh thøc chøng minh gi¸n tiÕp
b»ng ph¶n chøng. H×nh thøc b¸c bÎ phæ biÕn nhÊt lµ rót tõ luËn ®Ò cÇn b¸c bÎ ra
nh÷ng hÖ qu¶ m©u thuÉn víi ch©n lý. Dùa vµo tÝnh chÊt cña t− duy ®óng ®¾n lµ
kh«ng ®−îc chøa m©u thuÉn l«gÝc, cho nªn, nÕu nh− chØ cÇn mét hÖ qu¶ l«gÝc
cña luËn ®Ò lµ gi¶ dèi, th× chÝnh luËn ®Ò Êy còng gi¶ dèi.


81
Ng−îc l¹i, ®Ó x¸c lËp tÝnh gi¶ dèi cña luËn ®Ò, th× cã thÓ ®i chøng minh
tÝnh ch©n thùc cña ph¶n ®Ò.
Trong tÊt c¶ c¸c chøng minh gi¸n tiÕp nªu trªn chØ cã hai t×nh thÕ: luËn
®Ò vµ ph¶n ®Ò. Nh−ng nÕu sè c¸c kh¶ n¨ng kh«ng h¹n chÕ ë hai: luËn ®iÓm cÇn
ph¶i chøng minh vµ phñ ®Þnh cña nã, mµ nhiÒu h¬n, th× chóng ta ph¶i t×m c¸ch
chøng minh kh¸c nh− giíi thiÖu d−íi ®©y.
* Chøng minh ph©n liÖt. Trong c¸ch chøng minh nµy tÝnh ch©n thùc cña
luËn ®Ò ®−îc x¸c ®Þnh b»ng con ®−êng lo¹i trõ tÊt c¶ c¸c gi¶i ph¸p ®èi lËp víi
nã. VÝ dô, ®Ò chøng minh hai vËt b»ng nhau, ta chøng minh r»ng vËt cÇn ph¶i
chøng minh kh«ng lín h¬n, mµ còng kh«ng nhá h¬n vËt so s¸nh víi nã, vËy nã
chØ cã thÓ b»ng víi vËt kia. Quan träng ë ®©y lµ ph¶i tÝnh hÕt c¸c ph−¬ng ¸n,
kh¶ n¨ng cã thÓ xÈy ra, tøc lµ ®Ó phÐp tuyÓn ph¶i ®Çy ®ñ, “khÐp kÝn”.
2.2.3. C¨n cø vµo nhãm suy luËn dïng trong luËn chøng mµ ng−êi ta cßn
chia ra thµnh c¸c kiÓu chøng minh nh− chøng minh diÔn dÞch, chøng minh quy
n¹p, chøng minh lo¹i suy, vµ chøng minh hçn hîp.
Cuèi cïng lµ s¬ ®å cña chøng minh:
A1, A2, . . . An → T, trong ®ã T – luËn ®Ò; A – luËn cø; “→” lµ chØ quan
hÖ kÐo theo gi÷a c¸c luËn cø vµ luËn ®Ò.
3. C¸c quy t¾c chøng minh
3.1. Quy t¾c ®èi víi luËn ®Ò
1) LuËn ®Ò chøng minh cÇn ph¶i ch©n thùc.
2) LuËn ®Ò ph¶i ®−îc ph¸t biÓu chÆt chÏ, chÝnh x¸c, râ rµng.
3) Ph¶i gi÷ nguyªn luËn ®Ò trong suèt qu¸ tr×nh chøng minh.
3.2. Quy t¾c ®èi víi luËn cø
1) C¸c luËn cø cÇn ph¶i ch©n thùc.
2) TÝnh ch©n thùc cña c¸c luËn cø ph¶i cã c¬ së ®éc lËp víi luËn ®Ò.
3) C¸c luËn cø kh«ng ®−îc m©u thuÉn nhau.
4) Mçi luËn cø lµ cÇn, cßn tÊt c¶ chóng cïng nhau th× ph¶i lµ ®ñ ®Ó luËn
chøng cho luËn ®Ò.
82
3.3. Quy t¾c ®èi víi luËn chøng
1) LuËn ®Ò cÇn ph¶i ®−îc tÊt suy l«gÝc tõ c¸c luËn cø.
2) Kh«ng ®−îc chøng minh vßng quanh.
4. C¸c lçi trong chøng minh
4.1. C¸c lçi ë luËn ®Ò: “®¸nh tr¸o luËn ®Ò”, “chøng minh qu¸ Ýt”, chøng
minh “chuyÓn lo¹i”
4.2. C¸c lçi ë luËn cø: “sai lÇm c¬ b¶n”, “lçi ch¹y tr−íc luËn cø”, “chøng
minh vßng quanh”, “uy tÝn c¸ nh©n”, “sè ®«ng”, “søc m¹nh”, “lçi chøng minh
qu¸ nhiÒu”
4.3. C¸c lçi ë luËn chøng: “kh«ng suy ra” ,“tõ ®iÒu ®óng trong mét nghÜa
t−¬ng ®èi nµo ®ã suy ra ®óng trong nghÜa tuyÖt ®èi”; “tõ nghÜa tËp hîp sang
nghÜa kh«ng tËp hîp vµ ng−îc l¹i”.


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) Tr×nh bµy nguån gèc, ®Þnh nghÜa chøng minh. H·y so s¸nh cÊu t¹o cña
chøng minh vµ suy luËn víi nhau.
2) Ph©n lo¹i chøng minh. C¸c c¸ch chøng minh. H·y nãi vÒ sù t¸c ®éng
cña c¸c quy luËt l« gÝch h×nh thøc trong phÐp chøng minh. Cho vÝ dô.
3) Tr×nh bµy c¸c quy t¾c chøng minh. C¸c quy luËt l« gÝch h×nh thøc c¬
b¶n biÓu hiÖn sù t¸c ®éng cña chóng qua c¸c quy t¾c nµy nh− thÕ nµo? C¸c lçi
th−êng m¾c ph¶i trong chøng minh. Cho vÝ dô.
4) H·y chøng minh c¸c quy t¾c riªng cña c¸c lo¹i h×nh c¬ b¶n cña tam
®o¹n luËn.




83
Bµi 6. Gi¶ thuyÕt
1. TiÒn ®Ò h×nh thµnh gi¶ thuyÕt
Con ®−êng ®Ó x©y dùng mét lý thuyÕt khoa häc, ®i tíi ch©n lý tÊt yÕu
ph¶i tr¶i qua giai ®o¹n ®Æt nhiÖm vô vµ nªu vÊn ®Ò.
NhiÖm vô khoa häc lµ vÊn ®Ò khoa häc ph¶i gi¶i quyÕt, vµ ph¶i ®−îc ®Æc
tr−ng b»ng sù ®Çy ®ñ c¸c ph−¬ng tiÖn cÇn cho sù gi¶i quyÕt nã. Cßn nÕu nh−
ph−¬ng tiÖn cho viÖc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nªu ra lµ ch−a ®ñ, th× nã chØ ®−îc gäi lµ
vÊn ®Ò khoa häc.
cÊu tróc cña nhiÖm vô vµ vÊn ®Ò gåm cã: a/ ®iÒu ch−a biÕt (®iÒu cÇn t×m);
b/ ®iÒu ®· biÕt (®iÒu kiÖn vµ c¸c tiÒn ®Ò cña nhiÖm vô hay vÊn ®Ò). C¸i ch−a biÕt
g¾n bã h÷u c¬ víi c¸i ®· biÕt. C¸i ®· biÕt chØ ra nh÷ng dÊu hiÖu, mµ c¸i ch−a
biÕt cÇn ph¶i cã vµ, do vËy, ë møc ®é nhÊt ®Þnh v¹ch ra néi dung cña c¸i ch−a
biÕt, vµ ghi l¹i miÒn cña c¸i ch−a biÕt – líp c¸c ®èi t−îng, mµ trong ®ã cã c¸i
ch−a biÕt, tøc lµ th«ng b¸o vÒ ngo¹i diªn cña nã. Nh− vËy, c¸i ch−a biÕt ë nhiÖm
vô hay ë vÊn ®Ò kh«ng tuyÖt ®èi lµ c¸i ch−a biÕt. Nã thùc ra lµ c¸i ®· ®−îc ®«i
®iÒu biÕt ®Õn, vµ nh÷ng tri thøc Êy thÓ hiÖn lµ ®Þnh h−íng vµ ph−¬ng tiÖn cho sù
t×m tßi tiÕp theo.
C¸c m©u thuÉn gi÷a lý thuyÕt vµ c¸c d÷ kiÖn lµ ®éng lùc chÝnh lµm xuÊt
hiÖn trong khoa häc nh÷ng vÊn ®Ò vµ nhiÖm vô. Do vËy mµ triÕt gia Popper cho
r»ng, mét lý thuyÕt chØ ®−îc xem lµ khoa häc khi chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè tù
phñ ®Þnh nh»m më ®−êng cho lý thuyÕt míi ra ®êi. Sù hiÖn h÷u cña m©u thuÉn
Êy cã thÓ x¸c ®Þnh nh− tr¹ng th¸i tiÒn vÊn ®Ò cña c¸c tri thøc khoa häc.
Sau khi vÊn ®Ò khoa häc hoÆc nhiÖm vô gi¶i quyÕt vÊn ®Ò Êy ®· ®−îc ®Æt
ra th× c«ng cuéc t×m kiÕm lêi gi¶i cho nã còng b¾t ®Çu. T¹i giai ®o¹n ph¸t triÓn
nµy cña tri thøc khoa häc th× vÞ trÝ trung t©m thuéc vÒ gi¶ thuyÕt.
2. B¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña gi¶ thuyÕt
Gi¶ thuyÕt lµ sù gi¶i quyÕt gi¶ ®Þnh mét vÊn ®Ò nµo ®ã. C¶ c©u tr¶ lêi
ch©n thùc hiÓn nhiªn ®· cã, lÉn c©u tr¶ lêi hiÓn nhiªn gi¶ dèi ®Òu kh«ng thÓ lµ
gi¶ thuyÕt. Gi¸ trÞ l«gÝc cña nã n»m ®©u ®ã ë kho¶ng gi÷a ch©n thùc vµ gi¶ dèi
84
vµ cã thÓ tÝnh ®−îc nhê c¸c ®Þnh luËt x¸c suÊt. Gi¶ thuyÕt lu«n ®−îc ph¸t biÓu
d−íi d¹ng mét, hay mét phøc hîp c¸c ph¸n ®o¸n kh¶ n¨ng: “S cã thÓ lµ P”. VÊn
®Ò mµ gi¶ thuyÕt khoa häc ®Ò cËp ®Õn ph¶i liªn quan ®Õn b¶n chÊt, nguyªn nh©n
hay nh÷ng mèi liªn hÖ mang tÝnh quy luËt cña hiÖn t−îng. Nh− vËy, gi¶ thuyÕt
lµ mét lo¹i h×nh tri thøc víi c¸c ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau:
2.1. Gi¶ thuyÕt còng lµ mét h×nh thøc cña t− duy ho¹t ®éng cã môc ®Ých,
nã xuÊt hiÖn do nhu cÇu nhËn thøc, ®¸nh gi¸, nhËn ®Þnh, luËn gi¶i vÒ c¸c sù kiÖn
thùc tiÔn.
2.2. Mäi gi¶ thuyÕt ®Òu ®−îc x©y dùng trªn c¬ së liªn kÕt nh÷ng c¸i ®·
biÕt víi nh÷ng c¸i ch−a biÕt. Gi¶ thuyÕt lµ gi¶ ®Þnh cã c¨n cø, kh«ng m©u thuÉn
víi nh÷ng d÷ kiÖn ®· ®−îc x¸c lËp vÒ c¸c nguyªn nh©n g©y ra mét sè sù kiÖn,
hiÖn t−îng x¸c ®Þnh, vÒ c¸c h×nh thøc liªn hÖ gi÷a chóng. Gi¶ thuyÕt lµ h×nh
thøc chuyÓn tiÕp tõ ch−a biÕt ®Õn tri thøc, tõ nhËn thøc c¸c sù kiÖn ®Õn nhËn
thøc c¸c mèi liªn hÖ, c¸c tÝnh quy luËt tÊt yÕu, ®Õn viÖc h×nh thµnh lý thuyÕt
khoa häc, b−íc chuyÓn tiÕp tõ mét lý thuyÕt biÓu hiÖn mét tr×nh ®é tri thøc x¸c
®Þnh sang lý thuyÕt kh¸c tr×nh ®é cao h¬n.
2.3. Trong khoa häc còng hay cã nh÷ng gi¶ ®Þnh, mµ ch−a thÓ ®−îc luËn
chøng hîp lý ë tr×nh ®é ph¸t triÓn hiÖn thêi cña khoa häc vµ thùc tiÔn x· héi, vµ
v× thÕ chóng chØ lµ pháng ®o¸n. Vµ chØ sau ®ã, theo ®µ tÝch luü tµi liÖu thùc
nghiÖm vµ lý luËn t−¬ng øng, chóng míi dÇn ®−îc chuyÓn thµnh c¸c gi¶ thuyÕt
®−îc luËn chøng khoa häc, vµ sau ®ã – thµnh c¸c lý thuyÕt khoa häc, nÕu nh−
tÝnh ch©n thùc cña chóng cã ®−îc sù chøng minh lý thuyÕt vµ thùc tiÔn toµn
diÖn. §iÒu kiÖn chÝnh mµ gi¶ thuyÕt khoa häc ph¶i tho¶ m·n lµ tÝnh cã c¨n cø.
3. Ph©n lo¹i gi¶ thuyÕt
3.1. C¨n cø vµo ®èi t−îng nghiªn cøu gi¶ thuyÕt ®−îc chia thµnh:
- Gi¶ thuyÕt chung lµ gi¶ thuyÕt vÒ mét líp sù vËt, hiÖn t−îng ®−îc lÊy
trong toµn bé tÝnh chØnh thÓ vÑn toµn cña nã. Trªn c¬ së c¸c d÷ kiÖn khoa häc
ng−êi ta ®−a ra nh÷ng ph¸n ®o¸n vÒ nguyªn nh©n hay quy luËt vËn ®éng, ph¸t


85
triÓn cña c¶ líp ®èi t−îng. Gi¶ thuyÕt chung ®−îc ®−a ra nh»m gi¶i thÝch c¸c
hiÖn t−îng mang tÝnh phæ qu¸t trong mét ph¹m vi thêi gian, kh«ng gian réng.
- Gi¶ thuyÕt riªng lµ nh÷ng gi¶ thuyÕt vÒ nguån gèc, nguyªn nh©n, quy
luËt cña mét bé phËn hay mét ®èi t−îng riªng rÏ, mét mÆt, mét khÝa c¹nh riªng
nµo ®ã cña ®èi t−îng. Gi¶ thuyÕt riªng th−êng g¾n víi c¸c sù vËt, hiÖn t−îng cô
thÓ mang tÝnh c¸ biÖt.
3.2. Dùa vµo môc tiªu nhËn thøc gi¶ thuyÕt ®−îc chia thµnh:
- Gi¶ thuyÕt hoµn chØnh lµ gi¶ ®Þnh toµn bé cuèi cïng ë ®Ých mµ mäi nç
lùc nhËn thøc cña con ng−êi vÒ b¶n chÊt, quy luËt cña ®èi t−îng ph¶i h−íng tíi
®Ó luËn chøng hoÆc b¸c bá.
- Gi¶ thuyÕt trung gian lµ nh÷ng gi¶ ®Þnh bæ trî th−êng ®−îc nªu ra ë giai
®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh ®−a ra gi¶ thuyÕt, chóng mang tÝnh t¹m thêi, mçi mét
trong chóng gãp phÇn lµm râ mét mÆt, mét khÝa c¹nh nµo ®ã cña ®èi t−îng mµ
gi¶ thuyÕt toµn bé h−íng vµo luËn gi¶i.
4. X©y dùng gi¶ thuyÕt
Giai ®o¹n ph©n tÝch: b¾t ®Çu tõ sù quan s¸t, so s¸nh, ®èi chiÕu c¸c d÷
kiÖn riªng lÎ, mèi quan hÖ gi÷a chóng nh»m t×m ra sù ®a d¹ng c¸c ®Æc tÝnh c¸
biÖt cña chóng.
Giai ®o¹n tæng hîp: lµ qu¸ tr×nh tËp hîp mét c¸ch l«gÝc nh÷ng sù kiÖn,
nh÷ng tri thøc thu nhËn ®−îc ë qu¸ tr×nh tr−íc vµo mét hÖ thèng x¸c ®Þnh vµ
theo mét ý ®å ®Þnh tr−íc cña nhµ nghiªn cøu. Thùc chÊt cña giai ®o¹n nµy lµ
kÕt thóc viÖc x©y dùng gi¶ thuyÕt vÒ nguyªn nh©n, b¶n chÊt, quy luËt cña c¸c sù
kiÖn ®−îc ph¸t hiÖn ë giai ®o¹n ph©n tÝch.
5. KiÓm tra gi¶ thuyÕt
Lµ thñ ph¸p phøc t¹p vµ cã c¸c c¸ch thøc kh¸c nhau, ®Çu tiªn ®−îc thùc
hiÖn b»ng lËp luËn l«gÝc – chøng minh, b¸c bÎ, chøng thùc, bµi b¸c. Nhµ
nghiªn cøu so s¸nh hÖ qu¶ tÊt suy l«gÝc tõ gi¶ thuyÕt víi c¸c sù kiÖn x¶y ra
trong thùc tÕ. KÕt qu¶ so s¸nh n»m ë mét trong hai kh¶ n¨ng:


86
- Thø nhÊt: hÖ qu¶ thu ®−îc tõ gi¶ thuyÕt b»ng suy luËn l«gÝc kh«ng phï
hîp víi thùc tÕ. Khi ®ã ph¶i chÝnh x¸c ho¸ l¹i gi¶ thuyÕt, hoÆc lo¹i bá nã ®Ó x©y
dùng gi¶ thuyÕt kh¸c.
- Thø hai: hÖ qu¶ thu ®−îc tõ gi¶ thuyÕt phï hîp víi d÷ kiÖn thùc tÕ,
nh−ng ngay c¶ nh− thÕ, th× còng ch−a ph¶i lµ gi¶ thuyÕt ®−îc chÊp nhËn lËp tøc
v« ®iÒu kiÖn. Bëi v× víi c¸ch ®ã thùc ra míi chØ lµ kh¼ng ®Þnh hÖ qu¶ ®Ó mong
kh¼ng ®Þnh tiÒn ®Ò (gi¶ thuyÕt), cã nghÜa lµ míi chøng thùc gi¶ thuyÕt, chø ch−a
ph¶i lµ chøng minh. Nh÷ng d÷ kiÖn Êy míi lµm cho gi¶ thuyÕt ®¸ng tin h¬n, vµ
lµ c¬ së ®Ó x©y dùng gi¶ thuyÕt trung gian míi. Muèn kh¼ng ®Þnh hoµn toµn
tÝnh ch©n thùc cña gi¶ thuyÕt th× ph¶i chøng minh.
Cã hai ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh tÝnh ch©n thùc
cña mét gi¶ thuyÕt.
- Ph−¬ng ph¸p l«gÝc: nãi theo ng«n ng÷ cña chøng minh, gi¶ thuyÕt lµ
luËn ®Ò, lµ ph¸n ®o¸n cßn ch−a biÕt lµ ch©n thùc hay gi¶ dèi, vµ do ®ã trë thµnh
®èi t−îng cña chøng minh. Do vËy ë ph−¬ng ph¸p nµy chøng minh hay b¸c bá
gi¶ thuyÕt hoµn toµn ph¶i tu©n theo c¸c kiÓu vµ quy t¾c chøng minh.
- Ph−¬ng ph¸p kiÓm tra thùc tÕ: sau khi (hoÆc song song víi) lËp luËn
l«gÝc ®Ó chøng minh hoÆc b¸c bÎ gi¶ thuyÕt, ng−êi ta tiÕn hµnh t×m trªn thùc tÕ
nh÷ng chøng cø kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh gi¶ thuyÕt.
Tãm l¹i, gi¶ thuyÕt lµ x−¬ng sèng cho sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña khoa
häc. Kh«ng cã khoa häc nµo l¹i kh«ng nªu gi¶ thuyÕt. Con ®−êng ®i lªn cña
khoa häc lu«n lu«n lµ sù kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh nh÷ng gi¶ thuyÕt. Còng cã thÓ
c¸i h«m nµy ®−îc coi lµ ch©n lý th× ngµy mai ®· bÞ phñ ®Þnh bëi mét gi¶ thuyÕt
kh¸c. Theo dßng ch¶y cña lÞch sö, tri thøc con ng−êi lµ kh«ng cã giíi h¹n vµ
më réng kh«ng ngõng, nh−ng mäi gi¶ thuyÕt ph¶i cã ®iÓm ®Õn vµ ®iÓm xuÊt
ph¸t tõ hiÖn thùc. §ã lµ ch©n lý kh«ng thÓ thay ®æi .




87
ChØnh söa gi¶ thuyÕt
Mong ®îi BÊt ngê




KiÓm tra thùc tiÔn Lý thuyÕt khoa häc



Chøng minh hoÆc
b¸c bá b»ng l« gÝch



X©y dùng gi¶ thuyÕt



Ph©n tÝch, tæng hîp,
xö lý Th«ng tin



Ph¸t hiÖn hiÖn t−îng



Ho¹t ®éng thùc tiÔn


C©u hái th¶o luËn vµ «n tËp
1) ThÕ nµo lµ gi¶ thuyÕt khoa häc. Nªu b¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña nã.
Tr×nh bµy vÒ c¸c b−íc x©y dùng gi¶ thuyÕt.
2) Cã thÓ ph©n lo¹i gi¶ thuyÕt nh− thÕ nµo? ThÕ nµo lµ kiÓm tra gi¶
thuyÕt? Cã nh÷ng ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n nµo ®Ó thùc hiÖn viÖc ®ã?




88
Tæng kÕt toµn m«n häc
Danh môc tµi liÖu tham kh¶o
- Bïi Thanh QuÊt: L«gÝc häc h×nh thøc, H., 1998
- NguyÔn Thuý V©n, NguyÔn Anh TuÊn: L«gÝc häc ®¹i c−¬ng, H., 2003
- V−¬ng TÊt §¹t: L«gÝc häc ®¹i c−¬ng, Nxb. §HQG Hµ Néi, 2000.
- NguyÔn Anh TuÊn, T« Duy Hîp: L«gÝc häc h×nh thøc, Nxb. §ång Nai,
2001




89
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản