GIÁO TRÌNH LÝ LUẬN DẠY HỌC

Chia sẻ: lotus_123

Giới thiệu khái quát về quá trình dạy học: khái niệm, các yếu tố cấu trúc của quá trình dạy học, nhiệm vụ, bản chất, quy luật cơ bản của quá trình dạy học. - Nội dung dạy học, nguyên tắc dạy học, phương pháp và sự cần thiết phối hợp các phương pháp dạy học; hình thức tổ chức dạy học cơ bản.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: GIÁO TRÌNH LÝ LUẬN DẠY HỌC

GIÁO TRÌNH

LÝ LUẬN DẠY HỌC
M CL C

THÔNG TIN V TÁC GI , PH M VI&ð I TƯ NG S D NG C A GIÁO TRÌNH .... 1
M C L C................................................................................................................................. 2
GI I THI U MÔN H C ......................................................................................................... 5
I. M C TIÊU MÔN H C .................................................................................................... 5
II. N I DUNG MÔN H C .................................................................................................. 6
III. K HO CH VÀ PHƯƠNG PHÁP ................................................................................ 6
IV. ðÁNH GIÁ K T QU H C T P ................................................................................ 6
V. TÀI LI U THAM KH O ............................................................................................... 7
Chương 1. NH NG V N ð CƠ B N C A LÝ LU N D Y H C ................................... 8
GI I THI U ......................................................................................................................... 8
M C TIÊU C N ð T......................................................................................................... 8
N I DUNG........................................................................................................................... 9
1.1. LÝ LU N D Y H C LÀ M T KHOA H C ............................................................ 9
1.1.1. Lý lu n d y h c là gì?..............................................................................................9
1.1.2. ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c ........................9
1.1.3. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác và v i các chuyên ngành
khác c a giáo d c h c ......................................................................................................12
1.2. QUÁ TRÌNH D Y H C ............................................................................................ 14
1.2.1. ð c ñi m c a quá trình d y h c hi n nay..............................................................14
1.2.2. Khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c ........................................................16
1.2.3. B n ch t c a quá trình d y h c ..............................................................................19
1.2.4. ð ng l c c a quá trình d y h c .............................................................................22
1.2.5. Logic c a quá trình d y h c ..................................................................................24
1.3. QUY LU T VÀ NGUYÊN T C D Y H C ............................................................ 28
1.3.1. Quy lu t d y h c ....................................................................................................28
1.3.2. Nguyên t c d y h c ...............................................................................................31
1.4. M C ðÍCH D Y H C .............................................................................................. 40
1.4.1. M c ñích và m c tiêu d y h c ...............................................................................40
1.4.2. Các c p ñ c a m c tiêu d y h c ..........................................................................42
1.4.3. Các lo i m c tiêu d y h c......................................................................................42
1.5. N I DUNG D Y H C............................................................................................... 48
1.5.1. Khái ni m n i dung d y h c ..................................................................................48
1.5.2. K ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, SGK và tài li u tham kh o ...............50

2
1.5.3. ð i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay .............................54
1.6. PHƯƠNG PHÁP, PHƯƠNG TI N VÀ HÌNH TH C T CH C D Y H C ........ 58
1.6.1. Phương pháp d y h c ............................................................................................58
1.6.2. Phương ti n d y h c ..............................................................................................62
1.6.3. Hình th c t ch c d y h c .....................................................................................62
1.6.4. S l a ch n, v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c .63
CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG...............................64
TÀI LI U H C T P ......................................................................................................66
Chương 2. CÁC PHƯƠNG PHÁP&HÌNH TH C T CH C D Y H C .......................... 67
GI I THI U ....................................................................................................................... 67
M C TIÊU C N ð T....................................................................................................... 67
N I DUNG......................................................................................................................... 68
2.1. THI T K CHƯƠNG TRÌNH D Y H C ................................................................. 68
2.1.1. Phân tích tình hình .................................................................................................69
2.1.2. Xây d ng m c tiêu d y h c ...................................................................................70
2.1.3. Thi t k chương trình d y h c môn h c ................................................................74
2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C ............................................................................. 84
2.2.1. Các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói .................................................84
2.2.2. Các phương pháp d y h c tr c quan .....................................................................90
2.2.3. Các phương pháp d y h c th c ti n ......................................................................92
2.2.4. Phương pháp ñánh giá trong d y h c ....................................................................99
2.2.5. Phương pháp d y h c angorit ..............................................................................103
2.2.6. Phương pháp d y h c chương trình hóa ..............................................................104
2.2.7. Phương pháp d y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ .......................................105
2.3. CÁC HÌNH TH C T CH C D Y H C .............................................................. 112
2.3.1. Hình th c lên l p .................................................................................................112
2.3.2. Hình th c th o lu n .............................................................................................113
2.3.3. Hình th c t h c ..................................................................................................120
2.3.4. Hình th c tham quan ...........................................................................................120
2.3.5. Hình th c t ch c ho t ñ ng ngo i khóa.............................................................121
2.3.6. Hình th c giúp ñ riêng.......................................................................................121
CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG.............................121
TÀI LI U H C T P.................................................................................................123
PH L C .............................................................................................................................. 124
Ph l c 1. M C TIÊU D Y H C ................................................................................... 124

3
1.1. PHÉP PHÂN LO I M C TIÊU GIÁO D C C A BLOOM ..............................124
1.2. NĂM KHÍA C NH HAY ð C ðI M H C T P C A Marzano (1992)...........125
1.3. CÁC LO I M C TIÊU H C T P .......................................................................126
1.4. CÁC BƯ C TRI N KHAI XÁC L P CÁC TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C
HÀNH............................................................................................................................128
1.5. CÁC VÍ D V TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C HÀNH ..................................130
Ph l c 2. CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG .............................................. 131
Ph l c 3. XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C ................................................ 139
3.1. HƯ NG TI P C N TRONG XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C .....139
3.2. THI T K CHƯƠNG TRÌNH THEO MÔðUN ...................................................141
Ph l c 4. PHƯƠNG PHÁP D Y H C .......................................................................... 146
4.1. B NG LI T KÊ ƯU-NHƯ C ðI M CHÍNH C A M T S PHƯƠNG PHÁP
D Y H C CƠ B N .....................................................................................................146
4.2. PHÂN TÍCH KH NĂNG C A CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C THEO
NHI M V , NH P ð H C T P ...............................................................................146
4.3. B NG L A CH N CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C......................................147
4.4. D Y H C ANGORIT ...........................................................................................148
4.5. D Y H C CHƯƠNG TRÌNH HÓA.....................................................................149
4.6. QUY TRÌNH D Y H C S D NG TÌNH HU NG CÓ V N ð ....................153
DANH M C CÁC TÀI LI U THAM KH O .................................................................... 160




4
GI I THI U MÔN H C

?. Trư c khi vào bài h c ñ u tiên c a môn h c, nên làm gì?
Trư c khi vào bài h c ñ u tiên c a môn h c, nên có ho t ñ ng làm quen
- Làm quen v i nhau
Làm quen gi a giáo viên-h c sinh và gi a h c sinh-h c sinh (trong trư ng h p h c
sinh trong l p chưa quen nhau ho c có h c sinh m i chuy n ñ n).
- Làm quen v i môn h c (ho c gi i thi u môn h c)
ðây là s ñ nh hư ng ban ñ u không nên thi u. Ph n này ñ nh hư ng ngư i h c ñ t ra
ñư c nh ng câu h i v môn h c như: H c môn này ñ làm gì? (hay môn này có tác d ng/t m
quan tr ng gì?) Trong quá trình h c t p môn h c c n th c hi n nh ng yêu c u nào? Môn h c
bao g m nh ng n i dung nào? (hay h c cái gì?) Phương pháp h c t p ra sao ñ ñ t k t qu
t t? (h c như th nào?) C n h c môn này qua nh ng ngu n tài li u nào? Cách ñánh giá k t qu
h c t p môn h c ra sao?...
I. M C TIÊU MÔN H C
?. C n ñ t ñư c nh ng yêu c u nào v ki n th c, k năng và thái ñ trong quá trình
nghiên c u lý lu n d y h c?
1. V ki n th c
Hi u:
- Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c v i tư cách là m t khoa h c:
+ ð i tư ng, nhi m v , phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c và m i quan h c a
lý lu n d y h c v i các khoa h c khác.
+ Các khái ni m, các ph m trù, các cách ti p c n... cơ b n v quá trình d y h c; quy lu t và
nguyên t c d y h c; m c tiêu, n i dung, phương pháp và hình th c t ch c d y h c.
- N i dung lý lu n v các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c.
- M t s kinh nghi m v thi t k m c tiêu, chương trình d y h c cũng như kinh
nghi m s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c cơ b n.
2. V k năng
Hình thành, c ng c và phát tri n các k năng:
- Tìm tòi, tra c u thông tin ph c v nhi m v h c t p môn h c.
- Th c hi n các thao tác tư duy có h th ng (phân tích, t ng h p…), h c cá nhân, h c
h p tác (nhóm, l p), t qu n lý vi c h c...
- Liên h các v n ñ trong lý lu n d y h c v i th c ti n công tác d y h c ph thông
và rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t cho b n thân.
- Phác th o c u trúc c a k ho ch, chương trình d y h c môn h c, t ng chương, t ng
bài, t ng ti t lên l p.
- L a ch n, s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c cơ b n.
- X lý các tình hu ng d y h c.


5
- Ghi biên b n d gi và phân tích gi d y.
- Xác ñ nh nh ng công vi c c n làm trong các ñ t ki n t p và th c t p sư ph m ñ
chu n b cho ho t ñ ng th c t p gi ng.
3. V thái ñ
- Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo
thông tin, kinh nghi m lý lu n và th c ti n v d y h c.
- Tích c c tham gia các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung,
rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, giáo viên gi ng d y môn h c t ch c
hay do l p, nhóm ho c b n thân t t ch c.
- Có ý th c chu n b nhân cách theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i giáo viên b
môn trung h c ph thông.
II. N I DUNG MÔN H C
?. N i dung môn h c bao g m nh ng gì?
- Ph n gi i thi u môn h c
- Chương 1. Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c
- Chương 2. Các phương pháp và hình th c t ch c d y h c
- Ph l c
III. K HO CH VÀ PHƯƠNG PHÁP
?. Nên nghiên c u lý lu n d y h c như th nào?
ð ñ t m c tiêu trên, lý lu n d y h c ñư c biên so n khá chi ti t theo hư ng ti p c n
tích c c v i các ki u xây d ng chương trình. Trong quá trình h c t p, sinh viên (SV) t
nghiên c u tài li u là chính. Trên l p, giáo viên (GV) t p trung vào hư ng d n SV:
- Nghiên c u lý lu n trong tài li u h c t p; sưu t m; gi i thi u, chia s thông tin (cũng
như cách ti p c n, x lý, s d ng thông tin) trong các ngu n tài li u h c t p v i nhau.
- H th ng hóa lý lu n, gi i ñáp th c m c.
- Liên h các v n ñ cơ b n trong lý lu n d y h c v i th c ti n d y h c ph thông và
rút ra bài h c sư ph m c n thi t.
- Th c hi n các d ng bài t p môn h c.
- Luy n t p m t s k năng d y h c cơ b n thông qua vi c tham gia vào quá trình h c
t p theo l p, nhóm ho c cá nhân.
- Chu n b cho ho t ñ ng h c h i kinh nghi m d y h c trong ñ t ki n t p sư ph m
h c kỳ V; ho t ñ ng h c t p các h c ph n lý lu n d y h c b môn và ho t ñ ng th c t p
gi ng d y trong ñ t th c t p sư ph m t t nghi p.
D u ?. và ph n ch in nghiêng trong tài li u là nh ng câu h i hư ng d n hay yêu c u
nghiên c u tài li u (có th th c hi n các câu h i hay yêu c u b ng hình th c th o lu n l p,
nhóm nh , t h c... phù h p). Sau m i chương có h th ng câu h i th o lu n, ôn t p, bài t p
tình hu ng.
IV. ðÁNH GIÁ K T QU H C T P
Trong quá trình d y h c, vi c ñánh giá k t qu h c t p môn h c nên ñư c ti n hành

6
thư ng xuyên, liên t c v i vi c s d ng ph i h p nhi u lo i, nhi u phương pháp, phương
ti n ñánh giá khác nhau (ñánh giá thư ng xuyên, gi a kỳ, thi h t môn; lu n nói, lu n vi t,
làm s n ph m...)
V. TÀI LI U THAM KH O
- Cu i m i chương gi i thi u m t s tài li u h c t p hi n có trong thư vi n Khoa Sư
ph m và Trung tâm h c li u c a Trư ng ð i h c C n Thơ.
- Cu i tài li u là Danh m c tài li u tham kh o chung ñư c nghiên c u ñ ph c v cho biên
so n giáo trình.
- Trong quá trình h c t p, yêu c u sinh viên ti p t c tìm tòi, tra c u thêm thông tin t
các ngu n khác nhau nh m gi i quy t các nhi m v h c t p.




7
Chương 1
NH NG V N ð CƠ B N C A LÝ LU N D Y H C

GI I THI U
D y h c thư ng ñư c hi u theo nhi u c p ñ :
1). D y h c là ho t ñ ng c a m t h th ng nhi u t ng b c t quy mô qu c gia ñ n
ngành h c, b c h c, c p h c…
2). D y h c ñư c hi u là m t ho t ñ ng c th di n ra theo m t quá trình-quá trình
d y h c.
3). D y h c ñư c hi u là ho t ñ ng c a ngư i d y và ngư i h c trong s tương tác v i
nhau nh m th c hi n n i dung ñã ñư c xác ñ nh.
Chương này giúp SV tìm hi u nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c; trong ñó, d y
h c ñư c ñ c p ñ n c p ñ th hai và th ba là ch y u.
ð ñi u khi n quá trình d y h c, trư c h t ngư i GV c n có nh ng hi u bi t khái quát
v d y h c làm cơ s cho vi c xem xét th c ti n d y h c và ti n hành các ho t ñ ng d y h c
c th . Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c c n n m v ng bao g m: lý lu n d y h c v i
tư cách là m t khoa h c, quá trình d y h c, các quy lu t và nguyên t c d y h c cũng như
nh ng lý lu n khái quát v m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n và hình th c t
ch c quá trình d y h c nói chung.
M C TIÊU C N ð T
Sau khi h c xong chương này, SV s :
1. V ki n th c
- Trình bày ñư c lý lu n d y h c là gì; ñ i tư ng, nhi m v , phương pháp nghiên c u
lý lu n d y h c cũng như m i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác.
- Trình bày ñư c các ñ c ñi m c a quá trình d y h c; khái ni m quá trình d y h c và
các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c; b n ch t, ñ ng l c và logic c a quá trình
d y h c. L y ví d quá trình d y h c, ch ra các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c
cũng như tính b n ch t, các mâu thu n và các khâu c a m t quá trình d y h c trong th c ti n
d y h c môn h c.
- Trình bày ñư c các quy lu t, các nguyên t c c n tuân th trong quá trình d y h c,
l y ñư c ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ minh h a.
- Trình bày ñư c nh ng nét ñ i cương v m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương
ti n và hình th c t ch c d y h c, l y ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ minh h a.
2. V k năng
- Tìm tòi, tra c u các tư tư ng, quan ñi m chung v d y h c t các ngu n tài li u.
- C ng c và phát tri n các k năng h c t p cơ b n ñ i h c (nh n th c, tư duy, h c
cá nhân, h c h p tác...).
- Liên h lý lu n cơ b n v d y h c v i th c ti n d y h c ph thông và rút ra nh ng
bài h c sư ph m c n thi t.
- X lý các tình hu ng d y h c.


8
3. Thái ñ
- Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo
nh ng ki n th c cơ b n, chung v d y h c.
- Có ý th c, thái ñ tích c c trong vi c tìm hi u ki n th c chung v d y h c qua
chương 1 làm cơ s ñ ti p t c c p nh t s hi u bi t này m t cách khoa h c, có h th ng và
ñ ti p t c nghiên c u nh ng kinh nghi m d y h c c th ñư c trình bày chương 2.
- Tích c c tham gia các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung,
rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, GV gi ng d y môn h c t ch c hay do
l p, nhóm ho c b n thân t t ch c.
- Có ý th c chu n b nhân cách theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i giáo viên b
môn ph thông.
N I DUNG
Chương này bao g m nh ng tri th c khái quát v :
- Lý lu n d y h c là m t khoa h c
- Quá trình d y h c
- Quy lu t và nguyên t c d y h c
- M c tiêu d y h c
- N i dung d y h c
- Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c
1.1. LÝ LU N D Y H C LÀ M T KHOA H C
?. Lý lu n d y h c là gì? ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c?
?. M i quan h gi a lý lu n d y h c và các khoa h c khác?
1.1.1. Lý lu n d y h c là gì?
T th i c ñ i, các b c hi n tri t như Kh ng T (551-479 tr. CN), Xôcrát (469-399 tr.
CN), Arist t (384-322 tr. CN)... ñã t ng ñ xu t nh ng ý tư ng cho vi c hình thành lý lu n
d y h c.
L n ñ u tiên trong l ch s th gi i, nhà giáo d c vĩ ñ i Cômenxki J. A (1592-1670)
v i tác ph m “Phép d y h c vĩ ñ i” (1670), ñã ñ t n n móng cho lý lu n d y h c trong nhà
trư ng. Trong ñó, lý lu n d y h c ñư c ông xác ñ nh là m t h th ng tri th c khoa h c v
d y h c và ông xem lý lu n d y h c như là m t ngh thu t chung ñ d y cho t t c m i
ngư i. Nh ng ñóng góp to l n c a Cômenxki J. A v h th ng các nguyên t c, phương pháp
và hình th c t ch c d y h c, s phân chia tu i h c, nh ng yêu c u sư ph m ñ i v i ngư i
GV cho ñ n nay v n còn giá tr sâu s c v lý lu n và th c ti n.
Là hình th c cao nh t c a tư duy khoa h c, lý lu n d y h c là h th ng tri th c, bao
g m các khái ni m, các ph m trù, các quy lu t...ph n ánh nh ng thu c tính cơ b n, nh ng
m i quan h c a hi n tư ng (hay quá trình, ho t ñ ng) d y h c.
1.1.2. ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c
1.1.2.1. ð i tư ng nghiên c u lý lu n d y h c
Lý lu n d y h c là m t b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c ñ i cương. Lý lu n
d y h c nghiên c u b n ch t c a quá trình d y h c, thi t k n i dung h c v n, xác ñ nh các
9
nguyên t c, các phương pháp, phương ti n, các hình th c t ch c, các ki u ñánh giá k t qu
d y h c theo ñúng m c ñích, yêu c u giáo d c. Nói cách khác, lý lu n d y h c nghiên c u,
tìm ra nh ng cơ s khoa h c c a ho t ñ ng d y h c t ñó ñ xu t nh ng bi n pháp h u hi u
ñ nâng cao ch t lư ng, hi u qu c a ho t ñ ng d y h c.
1.1.2.2. Nhi m v c a lý lu n d y h c
Lý lu n d y h c Vi t Nam v a mang tính chung-tính th i ñ i, l i v a mang tính c
th -tính Vi t Nam.
Trong quá trình hình thành và phát tri n c a mình, m t m t, lý lu n d y h c Vi t Nam
ph i nghiên c u ñ n m v ng nh ng quan ñi m, tư tư ng ti n ti n nh t c a nhân lo i, c a
th i ñ i v d y h c; m t khác ph i nghiên c u ñ n m v ng tư tư ng, quan ñi m c a ð ng
ta, c a H Ch T ch, nghiên c u th c ti n Vi t Nam, th c ti n d y h c Vi t Nam ñ t ñó ñ
ra các nhi m v nghiên c u c th nh m gi i quy t nh ng v n ñ c a th c ti n d y h c Vi t Nam.
Nhi m v nghiên c u c th c a lý lu n d y h c Vi t Nam là:
- Nghiên c u ngu n g c phát sinh và b n ch t c a hi n tư ng d y h c, các quy lu t
chi ph i quá trình d y h c.
- Nghiên c u, hoàn thi n và phát tri n các nguyên t c, m c tiêu d y h c; k ho ch,
chương trình d y h c d a trên cơ s d ñoán xu hư ng phát tri n c a xã h i hi n ñ i, kh
năng phát tri n c a khoa h c-k thu t-công ngh trong tương lai.
- Tìm ki m nh ng phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c m i trên
cơ s nh ng thành t u c a khoa h c-k thu t-công ngh hi n ñ i nh m nâng cao ch t lư ng
và hi u qu c a công tác d y h c.
- Nghiên c u, xây d ng các lý thuy t d y h c m i và kh năng ng d ng c a chúng
vào th c ti n d y h c…
1.1.2.3. Phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c
Phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c là t ng h p các cách th c mà nhà khoa h c
s d ng ñ khám phá b n ch t và quy lu t c a quá trình d y h c; xây d ng m c tiêu, n i
dung, phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c và nh ng ñi u ki n d y h c c n thi t
nh m ph c v cho vi c c i t o th c ti n d y h c.
- Cơ s phương pháp lu n và phương hư ng nghiên c u c a lý lu n d y h c là ch
nghĩa duy v t bi n ch ng và ch nghĩa duy v t l ch s . Do ñó, c n áp d ng các quan ñi m
duy v t bi n ch ng và duy v t l ch s trong nghiên c u lý lu n d y h c. Trong ñó, các quan
ñi m cơ b n ch ñ o vi c nghiên c u lý lu n d y h c là:
+ Quan ñi m ti p c n h th ng
M i quá trình (hay ho t ñ ng) d y h c là m t c u trúc-h th ng, cho nên khi nghiên
c u quá trình d y h c c n nghiên c u nó m t các toàn di n.
Các quá trình d y h c có m i quan h m t thi t v i các quá trình giáo d c và v i các
quá trình khác c a xã h i, cho nên, khi nghiên c u các quá trình d y h c, nhà nghiên c u
ph i ñ t ñ i tư ng nghiên c u này trong m i tương quan v i các quá trình giáo d c khác
cũng như các hi n tư ng, các quá trình khác c a xã h i.
+ Quan ñi m ti p c n ho t ñ ng-nhân cách
Các công trình nghiên c u lý lu n và th c nghi m tâm lý h c, giáo d c h c; các kinh
nghi m giáo d c tiên ti n hi n nay ñã ch ra r ng giai ño n m i c a quá trình phát tri n giáo

10
d c h c hi n ñ i và các phương pháp giáo d c-d y h c c th có hi u qu nh m ñ t ñư c
m c tiêu ñào t o c a nhà trư ng Vi t Nam là giai ño n phát tri n lý lu n giáo d c-d y h c
theo quan ñi m ti p c n ho t ñ ng-nhân cách tâm lý h c hi n ñ i. N i dung chính trong quan
ñi m ñó là: ho t ñ ng là quy lu t chung nh t c a con ngư i; con ngư i là ch th c a ho t
ñ ng; quan h c a con ngư i v i th gi i xung quanh và v i b n thân là quan h tác ñ ng
qua l i; ho t ñ ng c a con ngư i có thành t ñ c thù là con ngư i vươn t i ñ i tư ng, chuy n
s v t, hi n tư ng thành ñ i tư ng, thành s n ph m c a ho t ñ ng nh m th c hi n m c ñích
c a mình, các quá trình này v a ch a ñ ng, v a th hi n và th c hi n h ng thú, ñ ng
cơ...c a con ngư i v i tư cách là ch th c a ho t ñ ng. Trong quá trình ho t ñ ng và giao
lưu, tâm lý c a con ngư i hình thành và phát tri n, tâm lý con ngư i v a là s n ph m ñ ng
th i cũng v a là thành t c a ho t ñ ng. Phương pháp ti p c n ho t ñ ng bao hàm trong ñó c
phương pháp ti p c n nhân cách nên g i chung là phương pháp ti p c n ho t ñ ng-nhân cách.
T quan ñi m này ph i th y ñư c nhân cách c a h c sinh (HS) ch ñư c hình thành và
phát tri n trong ho t ñ ng và b ng ho t ñ ng. T ñó d y h c ph i là quá trình lãnh ñ o, t
ch c, ñi u khi n và t lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n các lo i hình ho t ñ ng nh n th c phong
phú và ña d ng c a HS.
+ Quan ñi m ti p c n l ch s
Nh ng thành t u c a nhân lo i ñư c hình thành và phát tri n trong quá trình hình
thành và phát tri n c a nhân lo i. Tư tư ng, quan ñi m c a nh ng ngư i ñi sau (dù có m i
m , có hi n ñ i ñ n ñâu) cũng manh nha t tư tư ng, quan ñi m c a nh ng ngư i ñi trư c,
nh t là trong các lĩnh v c khoa h c xã h i. Cho nên, nh ng ñ i m i trong d y h c hi n nay
ph i ñ ng trên quan ñi m k th a, phát tri n có ch n l c nh ng tinh hoa v d y h c c a các
nhà giáo, c a th c ti n d y h c trong và ngoài nư c.
Quán tri t các quan ñi m trên, có th th c hi n nghiên c u lý lu n d y h c theo nh ng
phương hư ng xác ñ nh:
+ Nghiên c u thông qua các ngu n tài li u, các công trình nghiên c u trư c ñây, các
sách báo, thông báo khoa h c... v d y h c (trong ñó có th tóm t t, lư c thu t, h th ng hóa
nh ng v n ñ , nh ng lu n ñi m cơ b n);
+ Nghiên c u dư i d ng thí nghi m, th c nghi m trong th c t ; gi i thích khoa h c
ho c mô t quá trình th c t c a vi c d y h c t ñó rút ra k t lu n khoa h c.
- Các phương pháp nghiên c u c th
+ Các phương pháp nghiên c u lý lu n
S d ng các phương pháp phân tích, t ng h p kinh nghi m d y h c t vi c nghiên
c u các tài li u lý lu n trong và ngoài nư c có liên quan.
+ Các phương pháp nghiên c u th c ti n
S d ng các phương pháp phân tích, t ng h p kinh nghi m t nghiên c u th c ti n
d y h c. Các phương pháp nghiên c u th c ti n ñư c s d ng trong quá trình nghiên c u lý
lu n d y h c là:
Phương pháp quan sát: là phương pháp s d ng các giác quan (ho c các phương
ti n thay th cho các giác quan) ñ thu th p các s li u, d ki n, các thông tin ph c v cho
nhi m v nghiên c u. ðây là phương pháp nghiên c u ph bi n nh t trong nghiên c u lý
lu n d y h c.
Phương pháp ñàm tho i: là phương pháp thu th p thông tin nh m th c hi n nhi m

11
v nghiên c u qua trò chuy n, trao ñ i tr c ti p v i ngư i ñư c kh o sát.
Phương pháp t ng k t kinh nghi m: là s khái quát hóa nh ng kinh nghi m d y
h c cùng lo i, x y ra trong nh ng ñi u ki n, hoàn c nh d y h c nh t ñ nh nào ñó ñ có th
v n d ng vào nh ng ñ a bàn r ng rãi hơn nh m ph bi n nh ng bài h c kinh nghi m d y h c
nào ñó.
Phương pháp ñi u tra b ng Anket: là phương pháp nghiên c u trong ñó nhà nghiên
c u s d ng m t h th ng câu h i nh m ñ ng th i thu th p ý ki n ch quan c a các thành
viên trong c ng ñ ng v m t v n ñ ñ th c hi n nhi m v nghiên c u d y h c nào ñó.
Phương pháp th c nghi m: là phương pháp trong ñó nhà nghiên c u ch ñ ng t o
ra hi n tư ng mu n nghiên c u trong ñi u ki n ñư c kh ng ch nh t ñ nh ñ có th ño ñ c t
m , ñánh giá chính xác s bi n ñ i b n ch t c a hi n tư ng dư i tác ñ ng c a nhà nghiên c u.
Phương pháp tr c nghi m: tr c nghi m là công c ño bi u hi n, trình ñ nh n th c
và m c ñ phát tri n nhân cách HS.
Ngoài ra còn có các phương pháp nghiên c u khác như phương pháp nghiên c u
thông qua s n ph m ho t ñ ng d y h c, phương pháp nghiên c u các tư li u, phương pháp
chuyên gia…
+ Phương pháp toán h c
Trong nghiên c u lý lu n d y h c, toán h c ñang ñư c s d ng r ng rãi v i hai m c ñích:
S d ng các lý thuy t toán h c, các phương pháp logic toán h c ñ xây d ng các
lý thuy t d y h c ho c xác ñ nh thông s liên quan t i ñ i tư ng nghiên c u, nh m tìm ra
quy lu t v n ñ ng c a ñ i tư ng y. M c ñích s d ng toán h c ñây là ñ m b o cho quá
trình suy di n ñư c tri t ñ , nh t quán.
Dùng toán th ng kê ñ x lý các tài li u thu th p ñư c t các phương pháp nghiên
c u khác nhau. K t qu x lý b ng toán th ng kê cho ta nh ng s li u khái quát, chính xác
và ñáng tin c y v ñ i tư ng nghiên c u. Hi n nay phương pháp th ng kê toán h c trong
nghiên c u giáo d c h c nói chung, d y h c nói riêng có th ñư c th c hi n thu n l i qua
ph n m m th ng kê xã h i h c (SPSS FOR WINDOWS).
1.1.3. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác và v i các chuyên
ngành khác c a giáo d c h c
1.1.3.1. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác
- Thu c khoa h c xã h i, lý lu n d y h c có liên quan m t thi t v i các khoa h c xã
h i khác như: tri t h c, xã h i h c, logic h c...
+ Tri t h c
Tri t h c là khoa h c v các quy lu t chung nh t c a s phát tri n t nhiên, xã h i và
tư duy con ngư i. Tri t h c cung c p nh ng cơ s phương pháp lu n cho khoa h c giáo d c,
soi sáng b n ch t, ngu n g c sâu xa c a s v n ñ ng và phát tri n c a quá trình giáo d c
t ng th cũng như các quá trình giáo d c b ph n (trong ñó có quá trình d y h c).
Là m t b ph n c a tri t h c duy v t bi n ch ng, nh n th c lu n nghiên c u ngu n
g c, các quy lu t cơ b n, các hình th c và phương pháp nh n th c th gi i khách quan. Lý
lu n v nh n th c là cơ s phương pháp lu n c a lý lu n d y h c, vũ trang cho lý lu n d y
h c nh ng quan ñi m khoa h c trong nghiên c u các quá trình d y h c.
+ Xã h i h c

12
Xã h i h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t ho t ñ ng và phát tri n xã h i, các
quan h gi a con ngư i v i con ngư i trong xã h i, v ch ra nh ng ñ c ñi m phát tri n kinh
t , văn hóa c a xã h i và nh ng nh hư ng c a chúng ñ n s hình thành và phát tri n nhân
cách con ngư i trong xã h i. Nh ng ki n th c c a xã h i h c giúp cho lý lu n d y h c gi i
quy t nh ng v n ñ v m c ñích, n i dung d y h c cũng như nghiên c u s tác ñ ng qua l i
gi a gia ñình, nhà trư ng và c ng ñ ng xã h i trong vi c chăm lo trau d i, nâng cao trình ñ
h c v n cho ngư i h c nh m th c hi n m c tiêu giáo d c xã h i: nâng cao dân trí, ñào t o
nhân l c, b i dư ng nhân tài.
+ Logic h c
Logic h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t và hình th c c a tư duy, nghiên c u s
suy lu n ñúng ñ n. Nh ng hi u bi t do logic h c cung c p giúp cho vi c nghiên c u và xây
d ng lý lu n d y h c, cho quá trình ti n hành các ho t ñ ng d y h c ñư c th c hi n theo m t
trình t h p lý nh m ñ t hi u qu t i ưu.
Ngoài ra, các khoa h c xã h i khác (kinh t chính tr h c, ch nghĩa c ng s n khoa
h c, lý lu n v nhà nư c và pháp quy n...) cũng cung c p nh ng cơ s khoa h c quan tr ng
cho vi c nghiên c u các v n ñ v n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c.
- Ph m vi nghiên c u c a lý lu n d y h c là con ngư i, là ngư i h c cho nên lý lu n
d y h c có liên quan m t thi t v i các khoa h c nghiên c u v con ngư i như sinh lý h c và
tâm lý h c.
+ Tâm lý h c
Tâm lý h c là khoa h c nghiên c u các hi n tư ng tâm lý con ngư i, tâm lý HS. Do
ñó, tâm lý h c v i các chuyên ngành c a nó, nh t là tâm lý h c l a tu i và tâm lý h c sư
ph m cung c p cho lý lu n d y h c nh ng cơ s khoa h c ñ xây d ng h th ng lý lu n d y
h c phù h p v i ñ c ñi m tâm lý HS.
+ Sinh lý h c
Sinh lý h c v i các chuyên ngành c a nó, nh t là sinh lý h c th n kinh c p cao ñư c
coi là cơ s khoa h c t nhiên c a lý lu n d y h c. Vi c nghiên c u lý lu n d y h c ph i d a
vào các tri th c c a sinh lý h c v s phát tri n h th ng th n kinh cao c p, v ñ c ñi m c a
các lo i hình th n kinh, v ho t ñ ng c a h th ng tín hi u th nh t và th hai, v s v n
ñ ng, h th ng tim m ch và hô h p...
- Ngoài ra, cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c-k thu t và
công ngh , lý lu n d y h c ngày càng ti p c n và v n d ng nh ng thành t u c a các khoa
h c k thu t hi n ñ i như ñi u khi n h c, công ngh h c, tin h c...ñ t o nên nh ng cách
th c t ch c, phương pháp, phương ti n m i trong lĩnh v c d y h c nh m t i ưu hóa hi u
qu c a lĩnh v c ho t ñ ng này...
M i liên h gi a các khoa h c trên ñư c th c hi n v i các hình th c khác nhau, cùng
nhau nghiên c u v n ñ chung, lý lu n d y h c có th s d ng các c li u, các thu t ng và
các lu n ñi m c a các khoa h c khác, v n d ng các phương pháp c a các khoa h c khác
trong vi c nghiên c u quá trình d y h c...
1.1.3.2. M i quan h gi a lý lu n d y h c và các b ph n khác c a giáo d c h c
- Là b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c ñ i cương, lý lu n d y h c có quan h
m t thi t v i các b ph n khác c a giáo d c h c như lý lu n giáo d c, lý lu n v t ch c,
qu n lý và lãnh ñ o giáo d c trong nhà trư ng, lý lu n d y h c b môn...


13
+ Lý lu n giáo d c
Lý lu n giáo d c bao g m h th ng tri th c v b n ch t, tính quy lu t c a quá trình
giáo d c ph m ch t nhân cách con ngư i, HS và h th ng tri th c v nguyên t c, n i dung,
phương pháp giáo d c. Lý lu n d y h c và lý lu n giáo d c là hai h th ng lý lu n nghiên
c u hai quá trình b ph n c a quá trình giáo d c nhân cách toàn di n: quá trình d y h c và
quá trình giáo d c. Hai quá trình này th ng nh t bi n ch ng v i nhau, cùng nhau ti n t i m c
ñích chung là giáo d c nhân cách toàn di n. Lý lu n giáo d c cung c p cơ s khoa h c ñ
xem xét, ñ xu t m c tiêu toàn di n trong d y h c; nh t là m c tiêu, n i dung, phương pháp,
phương ti n và hình th c t ch c giáo d c thái ñ (giá tr ) ñúng ñ n trong d y h c.
+ Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c
Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c bao g m h th ng lý lu n v b n ch t, quy lu t
c a quá trình t ch c, qu n lý trong giáo d c; v nguyên t c, n i dung, quy trình, phương
pháp và hình th c t ch c, qu n lý giáo d c. Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c cung c p
nh ng cơ s khoa h c cho vi c t ch c, qu n lý ho t ñ ng d y h c có hi u qu .
+ Lý lu n d y h c b môn
Lý lu n d y h c b môn là b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c chuyên ngành.
Lý lu n d y h c b môn nghiên c u b n ch t c a quá trình d y h c môn h c, thi t k n i
dung h c v n cũng như xác ñ nh các nguyên t c, phương pháp, phương ti n, hình th c t
ch c, các ki u ñánh giá k t qu d y h c môn h c phù h p m c tiêu d y h c môn h c nói
riêng và m c tiêu ñào t o c p h c nói chung. Vi t Nam, trong m t trư ng hay khoa sư
ph m, có bao nhiêu chuyên ngành sư ph m ñư c ñào t o thì s có b y nhiêu t chuyên ngành
lý lu n d y h c b môn (như lý lu n d y h c môn Toán, lý lu n d y h c môn V t lý, lý lu n
d y h c môn Sinh v t, lý lu n d y h c môn Văn, lý lu n d y h c môn Anh văn...).
Lý lu n d y h c có tác d ng chung ñ i v i toàn b các ho t ñ ng d y-h c. ð ng th i
lý lu n d y h c có vai trò t o cơ s khoa h c chung trên cơ s ñ m b o tính th ng nh t trong
quan ñi m, phương pháp lu n ñ i v i quá trình d y h c các môn h c. Lý lu n d y h c có tác
d ng ñ nh hư ng, h tr cho vi c v n d ng, ñi sâu vào quá trình d y-h c t ng b môn v i
nh ng ñ c thù khác nhau mà lý lu n d y h c b môn có nhi m v nghiên c u và phát tri n
thành các b ph n riêng c a lý lu n d y h c nói chung. Ngư c l i, s phát tri n c a lý lu n
d y h c ph i d a trên nh ng c li u c th c a lý lu n d y h c b môn.
Lý lu n d y h c và lý lu n d y h c b môn có quan h tương h , b sung cho nhau
nh m m c ñích chung là nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a quá trình d y h c.
1.2. QUÁ TRÌNH D Y H C
Mu n ñi u khi n quá trình d y h c, trư c h t c n có nh ng hi u bi t khái quát v quá
trình này. Nh ng hi u bi t chung, cơ b n nên nghiên c u ñó là: ñ c ñi m, khái ni m, c u
trúc, b n ch t, ñ ng l c và logic c a quá trình d y h c.
1.2.1. ð c ñi m c a quá trình d y h c hi n nay
?. So v i nh ng năm trư c ñây, quá trình d y h c hi n nay có nh ng ñ c ñi m gì?
Nh ng ñ c ñi m ñó ñư c th hi n nhà trư ng Vi t Nam ra sao?
?. V i tư cách là SV, là ngư i GV trong tương lai, có th rút ra nh ng bài h c c n
thi t nào cho b n thân t các ñ c ñi m ñó?
Quá trình d y h c hi n nay có các ñ c ñi m cơ b n sau:
1.2.1.1. Ho t ñ ng h c t p c a HS ñư c tích c c hóa trên cơ s n i dung d y h c ngày

14
càng ñư c hi n ñ i hóa
Th i ñ i hi n nay là th i ñ i siêu công nghi p v i ñ c ñi m chung là cách m ng khoa
h c, k thu t và cách m ng xã h i phát tri n c c kỳ nhanh. N u như nh ng năm th p k 70
c a th k XX, tri th c nhân lo i tăng g p ñôi theo chu kỳ 8 năm, thì ñ n nay chu kỳ ñó ch
còn 4 năm. S phát tri n như vũ bão c a xã h i, nh t là c a cách m ng khoa h c, k thu t-
công ngh hi n nay khi n n i dung d y h c trong nhà trư ng không ng ng ñư c ñ i m i,
ñư c hi n ñ i hóa.
T th c t ñó n y sinh mâu thu n gi a kh i lư ng tri th c trong n i dung h c v n HS
c n n m càng ngày càng nhi u hơn, ph c t p hơn trong khi ñó th i lư ng h c t p c a HS
trong quá trình d y h c không th tăng.
Hư ng gi i quy t tích c c mâu thu n này ñã và ñang ñư c th c hi n trong nhà trư ng
hi n nay là ñ i m i phương pháp d y h c nh m tích c c hóa ho t ñ ng h c t p c a HS.
Ngoài tính l ch s c th , tính tích c c hành ñ ng v n là b n ch t c a con ngư i.
Trong nhà trư ng b y lâu, tính tích c c h c t p c a HS ít ñư c phát huy do l i d y h c th
ñ ng. Vi c ñ i m i chương trình, sách giáo khoa ph thông Vi t Nam hi n nay ñòi h i HS
ph i có thái ñ h c t p tích c c; HS ph i chú tr ng h c cách thu th p, x lý và s d ng thông
tin t nhi u ngu n khác nhau thì m i ñáp ng yêu c u giáo d c-ñào t o c a nhà trư ng. Do
ñó, GV trong quá trình d y h c không ch là ngư i cung c p thông tin mà quan tr ng hơn, h
ph i là ngư i hư ng d n HS bi t cách t mình thu th p, x lý và s d ng thông tin. GV ngày
nay ph i không ng ng ti p c n, tìm tòi, l a ch n và v n d ng các phương pháp d y h c sao
cho có tác d ng tích c c hóa ñư c ho t ñ ng h c t p c a HS.
1.2.1.2. H c sinh hi n nay có v n s ng và năng l c nh n th c phát tri n hơn so v i
HS các th h trư c (v i cùng ñ tu i)
Nh ng k t qu nghiên c u c a các nhà tâm lý h c trong và ngoài nư c ñã cho th y: so
v i HS cùng ñ tu i các th h trư c, HS ph thông hi n nay có v n hi u bi t, có năng l c
nh n th c phát tri n hơn, thông minh hơn.
• Theo New sweek (4-2001), t i Anh t năm 1945 ñ n nay ch s IQ ñã tăng trung bình
27 ñi m, M tăng 24 ñi m so v i năm 1918, Ác-hen-ti-na tăng 22 ñi m t năm 1964,
ch s IQ cũng ñã tăng ñáng k m t lo t các nư c khác như Tây âu, Canada, Nh t
b n...S tăng trư ng cao c a ch s IQ khi n th h tr em bình thư ng ngày nay ñã
“sáng d ” g n b ng m c c a các b c thiên tài ngày hôm qua.
S dĩ có s hơn h n này là do:
- HS hi n nay thư ng xuyên ñư c ti p c n v i ngu n thông tin ña d ng, phong phú t
các phương ti n truy n thông khác nhau.
- HS hi n nay ch u nh hư ng tác ñ ng t nhi u phía khác nhau c a cu c s ng.
- HS hi n nay ñã và ñang nh n ñư c ngày càng nhi u nh ng nh hư ng c a giáo d c
v i h th ng các phương pháp tích c c.
T ñó, trong quá trình d y h c c n ph i:
- Tìm hi u kh năng nh n th c c a HS ñ d y h c cho phù h p.
- Quan tâm khai thác v n s ng phong phú và ña d ng c a các em b ng các bi n pháp
tích c c hóa tri th c c a HS trong quá trình d y h c như cho HS liên h tri th c cơ b n v i
th c ti n; thông báo tài li u, thông tin mà các em tìm ki m ñư c...
- T o ñi u ki n ñ HS có cơ h i phát huy ti m năng v n có c a mình b ng vi c t
15
ch c các ho t ñ ng cho HS gi i quy t nh ng nhi m v , nh ng tình hu ng h c t p.
1.2.1.3. Nhu c u hi u bi t c a HS có xu hư ng vư t ra ngoài ph m vi n i dung tri
th c, k năng do chương trình quy ñ nh
Trong quá trình h c t p, nhu c u hi u bi t c a HS có xu hư ng vư t ra kh i ph m vi
n i dung tri th c, k năng do chương trình quy ñ nh. Xu hư ng này th hi n ch HS
thư ng chưa th a mãn v i h th ng tri th c ñư c cung c p trong chương trình, sách giáo
khoa và các tài li u h c t p khác ñư c quy ñ nh. Các em luôn mu n bi t nhi u hơn, hi u sâu
hơn nh ng ñi u ñã h c và nhi u ñi u m i l khác c a cu c s ng muôn màu muôn v nh m
th a mãn nhu c u hi u bi t và các nhu c u c n thi t khác c a b n thân.
ð ñáp ng xu hư ng trên:
- Ngoài “ph n c ng”, chương trình d y h c c n thi t k các “ph n m m” trong các
môn h c.
- Tăng cư ng môn h c t ch n.
- Luôn c p nh t thông tin trong quá trình d y h c.
- Hư ng d n HS cách sưu t m, x lý, s d ng tài li u, thông tin ñ th c hi n các
nhi m v h c t p.
- T ch c các ho t ñ ng ngo i khóa môn h c, tham quan, h c nhóm, t h c...nh m
phát huy ti m năng và h ng thú c a HS, t o ñi u ki n cho HS ki m nghi m, m mang v n
hi u bi t c a mình, có kh năng thích ng nhanh v i cu c s ng sau này.
1.2.1.4. Quá trình d y h c hi n nay ñư c ti n hành trong ñi u ki n cơ s v t ch t,
phương ti n d y h c ngày càng hi n ñ i
Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c, k thu t và công ngh ,
các phương ti n k thu t, máy móc xu t hi n ngày càng nhi u, ngày càng hi n ñ i. S phát
tri n ñó thâm nh p và nh hư ng t i m i lĩnh v c c a cu c s ng xã h i; m i lo i hình, m i
ngành h c, c p h c, trư ng l p trong h th ng giáo d c-ñào t o c a m i qu c gia làm chuy n
bi n ch t lư ng c a cu c s ng, c a giáo d c-ñào t o.
Các trư ng h c Vi t Nam hi n nay ñã và ñang ñư c quan tâm ñ u tư nâng c p cơ s
v t ch t, phương ti n k thu t theo hư ng hi n ñ i nh m ph c v tích c c cho công cu c ñ i
m i n i dung và phương pháp d y h c.
V i th c t như v y, n u trình ñ s d ng các ñi u ki n, phương ti n d y h c c a GV
các trư ng hi n nay chưa tương x ng thì d n ñ n s lãng phí ho c làm gi m hi u qu d y
h c. Cho nên, GV c n tăng cư ng:
- Tìm hi u cơ s v t ch t, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c c a nhà trư ng,
c a ñ a phương.
- H c cách s d ng và không ng ng h c h i kinh nghi m s d ng các cơ s v t ch t,
phương ti n k thu t d y h c.
- Tích c c s d ng cơ s v t ch t, phương ti n k thu t d y h c s n có.
- Tìm tòi, c i ti n và sáng t o các ñi u ki n, phương ti n k thu t d y h c ñ s d ng
chúng m t cách có hi u qu .
1.2.2. Khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c
1.2.2.1. Khái ni m

16
?. Quá trình d y h c là gì? Cho ví d .
Có nhi u cách ti p c n khái ni m c a quá trình d y h c.
Quan ñi m c a Vưgotxky L. X (1896-1934) và nhi u nhà giáo d c ñương th i, d y
h c là quá trình tương tác gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS. Trong quá
trình tương tác ñó, GV là ch th c a ho t ñ ng d y, HS là ch th c a ho t ñ ng h c. Mu n
d y t t, ho t ñ ng d y c a GV ch nên gi vai trò ch ñ o, hư ng d n. V i vai trò này, GV
m t m t ph i lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n nh ng tác ñ ng ñ n HS; m t khác ph i ti p nh n
và ñi u khi n, ñi u ch nh t t thông tin ph n h i v k t qu h c t p th hi n trong quá trình,
trong s n ph m ho t ñ ng h c t p c a HS. Ngư c l i, HS là ñ i tư ng ch u s tác ñ ng c a
ho t ñ ng d y ñ ng th i l i là ch th c a ho t ñ ng h c. Mu n h c t t, HS ph i tuân theo s
lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n c a GV, ñ ng th i ph i ch ñ ng, tích c c và sáng t o trong
ho t ñ ng h c t p c a b n thân. Quá trình tương tác GV-HS nh m giúp HS lĩnh h i h th ng
tri th c; hình thành h th ng k năng, k x o v n d ng tri th c; có kh năng v n d ng các
thao tác trí tu ñ lĩnh h i và v n d ng tri th c có hi u qu qua ñó hình thành cho HS ý th c
ñúng ñ n và nh ng ph m ch t nhân cách c a ngư i công dân.
Theo quan ñi m này, d y h c có th hi u là quá trình ho t ñ ng ph i h p gi a GV và
HS; trong ñó, ho t ñ ng c a GV ñóng vai trò ch ñ o, ho t ñ ng c a HS ñóng vai trò ch
ñ ng nh m th c hi n m c ñích d y h c.
Trong quá trình d y h c, GV th c hi n ho t ñ ng d y, HS th c hi n ho t ñ ng h c.
Hai ho t ñ ng d y-h c ñư c ti n hành ph i h p, tương tác (hay ăn kh p) v i nhau. M c ñích
cu i cùng c a ho t ñ ng này nh m b i dư ng cho HS h th ng tri th c, hi u bi t v m i v n
ñ di n ra trong cu c s ng, h th ng k năng s ng (k năng ho t ñ ng trí và l c) ñ thông
qua ñó hình thành cho HS quan ñi m và thái ñ ñúng ñ n ñ i v i b n thân, ñ i v i cu c s ng.
1.2.2.2. C u trúc c a quá trình d y h c
?. T c u trúc c a quá trình giáo d c (ñã h c môn Giáo d c h c ñ i cương), hãy v
và trình bày sơ ñ c u trúc c a quá trình d y h c.
C u trúc c a quá trình d y h c là c u trúc-h th ng. C u trúc c a quá trình d y h c
bao g m m t h th ng các thành t v n ñ ng và phát tri n trong m i quan h bi n ch ng v i
nhau. Theo cách ti p c n truy n th ng, các thành t cơ b n trong c u trúc c a quá trình d y
h c bao g m: ñ i tư ng c a quá trình d y h c; ch th c a quá trình d y h c; m c ñích d y
h c; n i dung d y h c; phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c; k t qu d y
h c; môi trư ng d y h c.
?. Trình bày c u trúc c a quá trình d y h c theo quan ñi m c a Jean Vial.
Xem xét m i quan h gi a h c và d y trong quá trình d y h c, Jean Vial (1986) ñã
cho r ng t bào c a quá trình d y h c là s tác ñ ng qua l i gi a GV, HS và ñ i tư ng (ðT)
mà GV c n n m v ng ñ d y còn HS c n n m v ng ñ h c. Do ñó xu t hi n m t tam giác
th hi n m i quan h gi a GV, HS và ðT. Tam giác có ba ñ nh là GV, HS và ðT (Hình 1
trang bên).




17
ðT
Tam giác này th hi n ba m i quan h c th :
1: Quan h GV và ðT
1 2
(GV n m v ng tri th c và cách d y)
HS
2: Quan h HS và ðT GV
3
(HS n m ñư c cách h c, cách chi m lĩnh tri th c)
Hình 1
3: Quan h GV và HS (quan h sư ph m và cá nhân) (Hình 1).
ðT có th là m c tiêu (M), n i dung (N) M
và phương pháp, phương ti n (P) d y h c.
ð i tư ng ñó còn có th ñư c g i là khách th hay
tri th c (M: HS n m ðT hay tri th c ñ làm gì?
N: HS c n n m ðT hay tri th c c th nào?
P
N
P: phương pháp n m ra sao?). T bào này ñư c
bi u th b ng m t tam giác, g i là tam giác sư ph m Hình 2
v i ba ñ nh là M,N và P (Hình 2). M
N u thay ðT trong tam giác (Hình 1)
b ng tam giác M-N-P s có m t ngũ giác g i là
ngũ giác sư ph m: M-N-P-GV-HS, ñây là c t lõi ñ c P
N
trưng c a quá trình d y h c. Sơ ñ này cho th y ñ y
ñ quan h gi a m t y u t v i b n y u t khác c a GV H
S
Hình 3
ngũ giác sư ph m (NGSP) (Hình 3)
NGSP này ñư c ñ t vào nh ng ñi u ki n và môi trư ng khác nhau s có nh ng tác
ñ ng và nh hư ng qua l i khác nhau gi a NGSP v i ñi u ki n và môi trư ng tương ng.
ð ng th i trong b n thân NGSP cũng có nh ng bi n ñ i c a t ng y u t t o nên nh ng hi u
qu khác nhau c a ngũ giác sư ph m (Hình 4) dư i ñây:
Môi trư ng qu c t
Môi trư ng xã h i
* Kinh t , văn hóa, xã h i, gia ñình, c ng ñ ng...
* S n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v û...

Môi trư ng nhà trư ng
M




N P


H
GV
S



Hình 4

18
V ñi u ki n cho ho t ñ ng c a NGSP có th k :
- ði u ki n v cơ s v t ch t-k thu t như: trư ng s , phòng thí nghi m-th c hành,
xư ng th c t p...
- ði u ki n v thông tin bao g m: thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin...
- ði u ki n v qu n lý nhà trư ng như: qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n
lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b máy như lu t l , n i quy, phân công, phân c p...
V môi trư ng ho t ñ ng c a NGSP có th k :
- Môi trư ng nhà trư ng: ho t ñ ng giáo d c, nghiên c u, ph c v , qu n lý...
- Môi trư ng xã h i như: gia ñình, c ng ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh
doanh, thi t k , nghiên c u, d ch v ...
- Môi trư ng qu c t như: h p tác, trao ñ i...
ng v i m i môi trư ng có các hình th c h c t p thích h p như h c t p trung hay
không t p trung, h c ñ i m t th y trò hay h c t xa, h c theo l p hay h c cá nhân, h c ki u
chính quy hay không chính quy...
Tùy theo quan ni m v vai trò trung tâm c a giáo d c là GV hay HS, tùy theo quan
ni m tr i v ñ i tư ng c n nh n m nh là ñào t o theo n i dung (trư c ñ i chi n th gi i l n
th hai), ñào t o theo m c tiêu (vài th p k g n ñây) hay là chú tr ng ñ c bi t ñ n phương
pháp, phương ti n (ñang xu t hi n xu th này) mà tam giác sư ph m, ngũ giác sư ph m có
ki u ho t ñ ng khác nhau, th hi n ch y u vào m i quan h gi a các ñ nh.
V n d ng thành t u c a các khoa h c hi n ñ i vào quá trình d y h c nh m giúp quá
trình d y h c ñ t hi u qu t i ưu, còn nhi u cách ti p c n c u trúc quá trình d y h c khác
nhau. (Ví d : c u trúc c a quá trình d y h c theo Công ngh d y h c c a Lê Khánh B ng,
c u trúc c a quá trình d y h c theo Lý thuy t thông tin c a Nguy n Ng c Quang...).
?. T lý lu n v c u trúc c a quá trình d y h c có th rút ra bài h c kinh nghi m gì
nh m nâng cao ch t lư ng và hi u qu quá trình d y h c?
Tuy nhiên, dù ñư c xem xét dư i góc ñ nào thì ñi m chung trong các cách ti p c n
c u trúc quá trình d y h c cũng v n là: c u trúc c a quá trình d y h c là c u trúc-h th ng.
C u trúc c a quá trình d y h c bao g m m t h th ng các thành t (trong ñó, b n thân m i
thành t l i là m t c u trúc-h th ng bao g m các y u t ) v n ñ ng, phát tri n trong m i
quan h bi n ch ng và th ng nh t v i nhau t o nên s v n ñ ng, phát tri n chung c a c quá
trình d y h c. Trong c u trúc ñó, GV và HS là hai thành t trung tâm, còn m c ñích d y h c
là thành t ñ nh hư ng. K t qu d y h c là k t qu phát tri n c a toàn b h th ng. Do ñó,
mu n nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a quá trình d y h c ph i nâng cao ch t lư ng c a
toàn b h th ng; nghiên c u quá trình d y h c ph i nghiên c u toàn di n (nghiên c u t t c
các thành t ) và luôn luôn ñ t v n ñ nghiên c u (ví d nghiên c u v phương pháp d y h c)
trong c u trúc-h th ng này ñ xem xét và gi i quy t.
1.2.3. B n ch t c a quá trình d y h c
1.2.3.1. Cơ s xác ñ nh b n ch t c a quá trình d y h c
B n ch t c a quá trình d y h c ñư c xác ñ nh d a vào hai m i quan h cơ b n:
- M i quan h gi a ho t ñ ng nh n th c có tính ch t l ch s xã h i loài ngư i (th
hi n ho t ñ ng nghiên c u c a các nhà khoa h c) v i ho t ñ ng d y h c
Trong quá trình phát tri n c a l ch s xã h i, ho t ñ ng nh n th c có trư c, ho t ñ ng

19
d y h c có sau. Ho t ñ ng h c t p c a HS chính là ho t ñ ng nh n th c ñư c HS ti n hành
trong môi trư ng d y h c (môi trư ng sư ph m).
- M i quan h gi a d y và h c, gi a GV và HS
Quá trình d y h c là quá trình tác ñ ng qua l i gi a GV và HS. Xét cho cùng, m i tác
ñ ng c a GV ñ n HS ñ u nh m ñi u khi n có hi u qu m i quan h gi a HS và tài li u h c
t p (TLHT). TLHT trình bày nh ng thông tin ph n ánh hi n th c khách quan ñư c ch n l c.
Do ñó, ñi u khi n m i quan h HS-TLHT cũng t c là ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c TLHT
c a HS. K t qu d y h c ph n ánh t p trung k t qu nh n th c TLHT c a HS. Cho nên b n
ch t c a quá trình d y h c ñư c xác ñ nh trong ho t ñ ng h c t p c a HS
1.2.3.2. B n ch t c a quá trình d y h c
?. Hãy phân tích và so sánh nh ng ñi m gi ng, khác nhau gi a quá trình nh n th c
có tính l ch s xã h i và quá trình h c t p c a HS; t ñó rút ra b n ch t c a quá trình d y h c.
a. Phân tích, so sánh ho t ñ ng nh n th c có tính l ch s xã h i c a loài ngư i và ho t
ñ ng h c t p c a HS cho th y v cơ b n hai ho t ñ ng này gi ng nhau:
- Gi ng nhau v ñ i tư ng: ñ i tư ng ho t ñ ng nh n th c có tính xã h i c a loài
ngư i và ñ i tư ng ho t ñ ng h c t p c a HS ñ u là các s v t, hi n tư ng trong hi n th c
khách quan mà con ngư i nói chung, ngư i h c nói riêng mu n tìm hi u, khám phá.
- Gi ng nhau v phương th c: cách th c ho t ñ ng nh n th c có tính xã h i c a loài
ngư i và cách th c h c t p c a HS ñ u là quá trình v n d ng các thao tác trí tu m t cách
ch ñ ng, tích c c, sáng t o, ñ u tuân theo quy lu t (hay logic): t tr c quan sinh ñ ng ñ n
tư duy tr u tư ng, t tư duy tr u tư ng ñ n th c ti n ñó là con ñư ng bi n ch ng c a s
nh n th c chân lý, nh n th c hi n th c khách quan. Quy lu t này có th v n hành theo hai
con ñư ng bi n ch ng: con ñư ng ñi t cái c th ñ n cái tr u tư ng ho c t cái ñơn nh t
(cái riêng) ñ n cái khái quát (cái chung) và con ñư ng ñi t cái tr u tư ng ñ n cái c th
ho c t cái khái quát (cái chung) ñ n cái ñơn nh t (cái riêng).
- Gi ng nhau v m c ñích c n ñ t: c hai ho t ñ ng ñ u nh m tăng cư ng hi u bi t
th gi i xung quanh ñ t n t i có ch t lư ng trong th gi i ñó.
S gi ng nhau gi a ho t ñ ng nh n th c c a loài ngư i và ho t ñ ng h c t p c a HS
ñư c th hi n qua b ng so sánh dư i ñây:

Ho t ñ ng Ho t ñ ng nh n th c Ho t ñ ng h c t p
c a loài ngư i c a HS
Thành ph n
ð i tư ng Hi n th c khách quan Hi n th c khách quan
(Ví d : Niutơn tìm ra ñ nh lu t (Ví d : HS h c ñ bi t ñ nh lu t V n
V nv th pd n v t h p d n)
Phương th c V n d ng các thao tác ho t ñ ng V n d ng các thao tác ho t ñ ng trí
trí tu :TQ TDTrT TT tu : TQ TDTrT TT


Theo hai con ñư ng: Theo hai con ñư ng:
C th Tr u tư ng C th Tr u tư ng
Tr u tư ng C th Tr u tư ng C th
M c ñích Tăng cư ng hi u bi t Tăng cư ng hi u bi t

20
Qua phân tích, so sánh trên cho th y: ho t ñ ng h c t p c a HS th c ch t là ho t ñ ng
nh n th c (do ñó, ho t ñ ng gi ng d y c a GV th c ch t là t ch c ho t ñ ng nh n th c).
b. Tuy nhiên, quá trình nh n th c c a HS v n có nh ng ñi m khác v i quá trình nh n
th c c a loài ngư i. Nh ng nét ñ c trưng c a s khác nhau này ñư c th hi n qua b ng so
sánh gi a ho t ñ ng nh n th c có tính l ch s xã h i c a loài ngư i và ho t ñ ng nh n th c
c a HS dư i ñây:

Ho t ñ ng nh n th c c a loài ngư i Ho t ñ ng nh n th c c a HS
1. M c ñích: Phát hi n cái m i (chân lý) 1. M c ñích: Phát hi n cái m i (chân lý)
khách quan (cái m i ñ i v i c nhân lo i). ch quan (ch m i ñ i v i b n thân HS ñó).
2. Con ñư ng g p gh nh ñ y khó khăn, v t 2. Con ñư ng tương ñ i b ng ph ng và m t
v , t n nhi u th i gian và công s c hơn. Con ít th i gian, công s c hơn. Con ñư ng ñã
ñư ng chưa ñư c khai phá. ñư c khai phá.
3. Con ñư ng t mình mò m m. Con ñư ng 3. Con ñư ng có s hư ng d n c a GV, con
th và sai. ñư ng n m trong môi trư ng sư ph m.

S khác nhau ñó làm nên tính ñ c ñáo trong nh n th c c a HS. Tính b n ch t này th
hi n m i quan h tương tác gi a HS và môi trư ng sư ph m nói chung, quan h tương tác
gi a HS và GV nói riêng trong quá trình d y h c.
Như v y, b n ch t c a quá trình d y h c là quá trình nh n th c ñ c ñáo c a HS.
?. T lý lu n v b n ch t c a quá trình d y h c hãy:
- L y ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ ch ng minh.
- Rút ra bài h c sư ph m c n thi t.
Qua phân tích và ch ng minh b n ch t c a quá trình d y h c rút ra:
- Th nh t, trong d y h c GV ph i ý th c ñư c trách nhi m c a mình là giúp HS nh n
th c, t c là giúp các em tìm tòi, khám phá ra nh ng ñi u m i l trong cu c s ng ñ làm giàu
thêm v n hi u bi t c a mình. Cho nên, quá trình hư ng d n HS h c t p ph i tuân theo con
ñư ng nh n th c chung c a nhân lo i. Trong ñó, c n:
+ Coi tr ng vi c hư ng d n HS tích lũy tri th c t nhi u ngu n thông tin khác nhau.
+ T ch c cho các em th c hành tri th c ñã h c.
+ Hư ng d n HS tích c c v n d ng các thao tác trí tu t th p ñ n cao trong quá trình
tích lũy và v n d ng tri th c.
+ B i dư ng cho các em kh năng t h c, t nghiên c u và nh ng ph m ch t c n thi t
c a nhà nghiên c u.
D y cũng như h c c n tuân th quy lu t nh n th c. Mu n v y, c GV l n HS (nh t là
GV) c n nghiên c u n m v ng h th ng lý lu n v nh n th c c a ch nghĩa Mác ñ v n d ng
t t trong ho t ñ ng d y h c c a mình.
- Th hai, mu n giúp HS nh n th c t t tài li u h c t p thì GV c n ph i bi t t o ra môi
trư ng sư ph m thu n l i cho HS h c t p và ph n ñ u. ðó là môi trư ng có tác d ng kích
thích HS h c t p m t cách ch ñ ng, tích c c và sáng t o. Trong ñó c n t ch c, ñi u khi n
t t m i quan h ch ñ o-ch ñ ng c a GV và HS.



21
1.2.4. ð ng l c c a quá trình d y h c
?. ð ng l c c a quá trình d y h c là gì? Cho ví d .
?. ð ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n là gì? Cho ví d .
?. ði u ki n nào giúp cho vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c c a quá trình
d y h c? Cho ví d .
?. T lý lu n này hãy rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t.
1.2.4.1. Khái quát v s v n ñ ng, phát tri n c a quá trình d y h c
Quá trình d y h c v i tư cách là m t h th ng luôn luôn tr ng thái v n ñ ng và phát
tri n không ng ng. Các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n
trong m i quan h bi n ch ng v i nhau t o nên s v n ñ ng và phát tri n chung c a c quá
trình d y h c. S v n ñ ng và phát tri n này di n ra nh tác ñ ng c a nh ng ñ ng l c nh t ñ nh.
1.2.4.2. ð ng l c c a quá trình d y h c
Theo tri t h c duy v t bi n ch ng, m i s v t, hi n tư ng trong hi n th c khách quan
ñ u không ng ng v n ñ ng và phát tri n. Ngu n g c, ñ ng l c c a s v n ñ ng, phát tri n
này là do có s ñ u tranh ñ ñi ñ n th ng nh t gi a các m t ñ i l p, t c là do có mâu thu n
và gi i quy t mâu thu n. Mâu thu n bao g m: mâu thu n bên trong và mâu thu n bên ngoài.
Vi c gi i quy t mâu thu n bên trong là ngu n g c c a s phát tri n và vi c gi i quy t mâu
thu n bên ngoài là ñi u ki n c a s phát tri n.
- V n d ng quan ñi m ñó ñ xem xét ñ ng l c c a quá trình d y h c, có th nói: ñ ng
l c c a quá trình d y h c là vi c phát hi n và gi i quy t các mâu thu n n y sinh trong quá
trình d y h c.
Các mâu thu n n y sinh trong quá trình d y h c bao g m mâu thu n bên trong và mâu
thu n bên ngoài:
+ Mâu thu n bên trong là mâu thu n gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y
h c và gi a các y u t trong t ng thành t .
Ví d :
Mâu thu n gi a m c ñích, nhi m v d y h c ñư c hoàn thi n, nâng cao v i n i
dung d y h c còn l c h u.
Mâu thu n gi a n i dung d y h c hi n ñ i v i phương pháp, phương ti n d y h c
còn l c h u.
Mâu thu n gi a yêu c u, nhi m v mà xã h i ñ ra cho ngư i HS v i trình ñ nh n
th c còn h n ch c a các em.
Mâu thu n gi a trình ñ v chuyên môn c a GV thì cao v i trình ñ nghi p v sư
ph m c a h thì th p.
Mâu thu n gi a yêu c u cao v n m tri th c, k năng, k x o v i yêu c u th p v
giáo d c...
+ Mâu thu n bên ngoài là mâu thu n gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình
d y h c v i thành t môi trư ng.
Ví d :
Mâu thu n gi a s ti n b c a khoa h c, k thu t v i n i dung d y h c còn l c h u.

22
Mâu thu n gi a cơ s v t ch t, phương ti n k thu t c a nhà trư ng còn nghèo nàn
v i yêu c u cao v d y h c...
Vi c gi i quy t các mâu thu n bên trong là ngu n g c và vi c gi i quy t các mâu
thu n bên ngoài là ñi u ki n phát tri n c a quá trình d y h c.
- Mâu thu n cơ b n, ñ ng l c ch y u c a quá trình d y h c
Mâu thu n cơ b n là mâu thu n t n t i su t t ñ u ñ n cu i quá trình. Vi c gi i quy t
các mâu thu n khác xét cho cùng là ñ gi i quy t mâu thu n này. Vi c gi i quy t mâu thu n
cơ b n có liên quan tr c ti p và sâu s c ñ n s phát tri n c a quá trình d y h c.
Mâu thu n cơ b n c a quá trình d y h c ñó là mâu thu n gi a yêu c u, nhi m v ñư c
ñ ra trong quá trình d y h c v i trình ñ phát tri n hi n có còn h n ch c a HS v tri th c,
k năng, k x o và phát tri n trí tu (ñây là mâu thu n gi a m c ñích, nhi m v HS c n th c
hi n v i kh năng th c hi n c a HS t c là mâu thu n gi a hai thành t MðDH và HS trong
c u trúc c a quá trình d y h c).
• GV g i trò S ñ c bài khoá ti ng Anh (trò S h c kém môn ti ng Anh và nhi u môn h c
khác). Trò S ñ ng lên ng p ng ng mãi mà không ñ c ñư c.
Trong tình hu ng d y h c trên ch a ñ ng mâu thu n: mâu thu n gi a yêu c u h c t p
ñư c ñ ra cho trò S (c n ñ c ñư c bài khoá ti ng Anh), v i kh năng c a S (chưa ñ c ñư c
bài khóa ti ng Anh).
Lo i mâu thu n này xu t hi n thư ng xuyên, liên t c trong quá trình d y h c. Vi c
phát hi n và gi i quy t mâu thu n này t o nên ñ ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c
v n ñ ng và phát tri n.
Khi g p khó khăn trong d y h c ñó là lúc mâu thu n xu t hi n. Khó khăn có ñư c gi i
quy t thì quá trình d y h c m i phát tri n. Tuy nhiên, không ph i vi c gi i quy t mâu thu n
nào cũng t o nên ñ ng l c thúc ñ y quá trình d y h c. Mu n vi c gi i quy t mâu thu n t o
nên ñ ng l c c a quá trình d y h c c n có các ñi u ki n.
- ði u ki n ñ vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c
Mâu thu n trong d y h c là m t t t y u khách quan. ði u quan tr ng ñây là ch th
có phát hi n ra mâu thu n không và ch th gi i quy t mâu thu n ñó ra sao. Dư i ñây là các
ñi u ki n c n ñ vi c gi i quy t mâu thu n t o nên ñ ng l c thúc ñ y quá trình d y h c:
+ ði u ki n th nh t: ch th d y-h c (GV, HS...) ph i nh n th c rõ khó khăn mà
mình ñang g p, vì sao có khó khăn ñó; ch th ph i có nhu c u gi i quy t khó khăn và t
mình gi i quy t khó khăn.
ð t o nên ñi u ki n này, trong d y h c, GV c n b i dư ng cho HS kh năng:
Phát hi n ra khó khăn mà các em g p ph i và th y ñư c s c n thi t ph i gi i quy t
khó khăn.
Phân tích khó khăn và tìm hi u nguyên nhân vì sao mình g p khó khăn.
ð xu t các phương án gi i quy t khó khăn và l a ch n phương án gi i quy t t i ưu.
Huy ñ ng n i l c (ho c s tr giúp c a ngo i l c) ñ gi i quy t khó khăn theo
phương án ñã ñ xu t.
Ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình gi i quy t khó khăn.
Rút ra bài h c kinh nghi m t vi c gi i quy t khó khăn.

23
• Trong tình hu ng trên, trò S ph i ý th c (ho c làm cho S ý th c) ñư c r ng em ñang
g p khó khăn trong vi c ñ c thành l i bài khóa ti ng Anh (chưa có k năng ñ c ti ng
Anh); r ng k năng ñ c ti ng Anh là c n thi t (không ch trong h c t p môn ti ng Anh
hi n t i mà còn trong cu c s ng ngh nghi p sau này). S ph i t xem xét l i vi c h c
ti ng Anh c a mình ñ tìm ra nguyên nhân khi n em chưa có k năng ñ c ti ng Anh.
S ph i mong mu n có s ti n b trong vi c ñ c ti ng Anh, tìm hi u cách th c kh c
ph c khó khăn và S t kh c ph c ñư c (ho c có s kích thích, giúp ñ nào ñó c a GV,
b n bè...) khó khăn. Khó khăn ch ñư c gi i quy t khi S ñ c ñư c bài khóa ti ng Anh
theo yêu c u.
D y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ , d y h c tình hu ng...là nh ng bi n pháp t t
ñ t o cho HS kh năng này.
+ ði u ki n th hai: vi c gi i quy t mâu thu n ph i v a s c.
ði u ki n này có th hi u là nh ng yêu c u, nhi m v d y h c ñ ra ñ HS gi i quy t
khó khăn ph i tương ng v i gi i h n cao nh t c a vùng phát tri n trí tu g n nh t
(Vưgotxky L.X 1896-1934). ði u ñó có nghĩa là HS có th gi i quy t ñư c khó khăn v i s
n l c tích c c c a b n thân và có s kích thích, giúp ñ c a ngư i khác (GV, b n bè...). V i
s có g ng c a b n thân, khi khó khăn ñư c gi i quy t s khi n HS vui sư ng, t hào, t
tin...Chính nh ng y u t tâm lý tích c c này s khi n HS mong mu n ti p t c ñư c th c hi n
nh ng nhi m v h c t p ti p theo.
+ ði u ki n th ba: vi c gi i quy t mâu thu n ph i do ti n trình d y h c ñó qui ñ nh.
Mâu thu n di n ra trong ti n trình d y h c nào thì ph i ñư c chính ti n trình d y h c
ñó gi i quy t.
tình hu ng trên, vi c ñ c bài khóa ti ng Anh c a trò S ch ti n b trong quá trình

h c môn ti ng Anh nói chung và h c ñ c ti ng Anh nói riêng c a trò S.
1.2.5. Logic c a quá trình d y h c
?. ð ñ t hi u qu t i ưu, ti n trình d y h c di n ra qua các bư c nào? L y ví d c
th v logic c a m t quá trình d y h c môn h c ñ minh h a.
1.2.5.1. Khái ni m v logic c a quá trình d y h c
Theo Êxipôp B. P (1977), logic c a quá trình d y h c là quy lu t khách quan di n t
trình t v n ñ ng có hi u qu t i ưu c a HS t trình ñ tri th c và m c ñ phát tri n c a h
ng v i lúc ban ñ u nghiên c u môn h c (hay m t ñ m c, m t ñ tài c a môn h c) nào ñó,
ñ n trình ñ tri th c và m c ñ phát tri n c a h ng v i lúc k t thúc môn h c (hay m t ñ
m c, m t ñ tài c a môn h c) ñó.
Quá trình d y h c suy cho cùng là ñ giúp HS nh n th c TLHT (hay môn h c). Cho
nên, ph i quan tâm ñ n lo i logic trong h th ng HS-TLHT. Logic này bao g m logic môn
h c và logic nh n th c c a HS.
M t m t, quá trình d y h c ph i v n ñ ng theo logic c a môn h c.
Quá trình d y h c ph i v n ñ ng theo logic môn h c t c là GV ph i t ch c, ñi u
khi n quá trình d y h c ñ nó v n ñ ng theo h th ng nh ng tri th c, k năng, k x o ñã
ñư c xây d ng trong môn h c.
M t khác, quá trình d y h c l i ph i v n ñ ng theo logic nh n th c c a HS, t c phù
h p v i quá trình nh n th c c a HS.


24
Logic c a quá trình d y h c là h p kim c a logic môn h c và logic nh n th c c a HS.
Quá trình d y h c v n ñ ng theo t ng bư c t lúc b t ñ u cho ñ n lúc hoàn thành
nhi m v , m i bư c có th coi là m t khâu.
1.2.5.2. Các khâu c a quá trình d y h c
Có nhi u cách ti p c n logic c a quá trình d y h c.
- Theo Êxipôp B. P (1977), các khâu c a quá trình d y h c bao g m: ñ xu t và gây ý
th c v nhi m v nh n th c, làm n y n HS nh ng kích thích thúc ñ y h c t p; HS tri giác
tài li u m i t nh ng ngu n khác nhau, ti p thu nh ng tri th c m i, cách gi i quy t các v n
ñ trong quá trình làm vi c t l c; khái quát hóa và hình thành các khái ni m khoa h c, lĩnh
h i các quy lu t khoa h c...; c ng c và hoàn thi n ki n th c, luy n t p, làm các bài th c
hành và thí nghi m nh m luy n cho HS k năng, k x o; ng d ng tri th c, k năng, k x o;
phân tích các thành qu c a HS và ki m tra s lĩnh h i ki n th c, k năng, k x o c a HS.
- Phân tích quá trình h c t p c a HS, Marzano R J (1992) ñã ñưa ra năm khía c nh
h c t p: thái ñ và s nh n th c tích c c v h c t p; ti p thu và t ng h p ki n th c; m r ng
và trau d i ki n th c; s d ng ki n th c có hi u qu ; thói quen trí tu có hi u qu .
- Các nhà lý lu n d y h c nư c ta lâu nay ñã ñ c p ñ n các khâu c a quá trình d y
h c, t ñó xây d ng ti n trình c a m t bài h c trên l p (năm bư c lên l p), bao g m: kích
thích thái ñ h c t p tích c c c a HS; t ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i; t ch c, ñi u
khi n HS c ng c tri th c, k năng, k x o; t ch c, ñi u khi n HS rèn luy n k năng, k
x o; t ch c, ñi u khi n HS v n d ng tri th c, k năng, k x o; t ch c, ñi u khi n vi c ki m
tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS ñ ng th i t ch c cho các em t
ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a b n thân.
Nh ng ñi m chung trong các cách xây d ng logic c a quá trình d y h c ñó là: mu n
h c t p có hi u qu , HS c n có thái ñ h c t p tích c c; c n ti n hành ho t ñ ng nh n th c ñ
có s hi u bi t; nh p tri th c hi u bi t vào h th ng kinh nghi m ñã có c a mình và s d ng
chúng m t cách hi u qu .
T ng h p t các nghiên c u trên, có th khái quát các khâu c a quá trình d y h c bao
g m 5 bư c: kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS; t ch c ñi u khi n HS n m tri th c
m i; t ch c, ñi u khi n HS c ng c , m r ng và h th ng hóa tri th c; t ch c, ñi u khi n
HS áp d ng tri th c ñ hình thành k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k x o m t
cách có hi u qu ; t ch c, ñi u khi n và t t ch c ñi u khi n vi c ki m tra, ñánh giá quá
trình lĩnh h i, s d ng tri th c, k năng, k x o c a HS.
1). Kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS
Thái ñ tích c c trong h c t p là s huy ñ ng m c ñ cao các ch c năng tâm lý (s
chú ý; nhu c u, h ng thú h c t p; các ph m ch t ñ o ñ c; các ph m ch t trí tu ; các ph m
ch t th ch t...) ñ giúp cho vi c h c t p ñ t hi u qu . Thái ñ h c t p tích c c th hi n ñ c
trưng s chú ý và nh t là h ng thú c a HS ñ i v i vi c h c. Cho nên, kích thích HS tích
c c h c t p t c là kích thích s chú ý c a HS, làm cho các em có h ng thú v i vi c h c; làm
cho các em ý th c ñư c h c t p là nhu c u, là ni m vui và cũng là trách nhi m c a ngư i
HS. T ñó các em s ch ñ ng, tích c c, chuyên c n h c t p, bi t tìm cách kh c ph c khó
khăn ñ h c t p t t. Thái ñ h c t p tích c c c a HS ñư c coi là ñi u ki n, ñ ng l c thúc ñ y
quá trình h c t p.
T nghiên c u c u trúc c a quá trình d y h c, các nhà tâm lý, giáo d c h c cho r ng
các y u t nh hư ng ñ n thái ñ h c t p tích c c c a HS bao g m: môi trư ng h c t p; yêu

25
c u, nhi m v h c t p; n i dung h c t p; GV ñ c bi t là phương pháp d y h c c a GV và t
chính b n thân HS.
- Y u t thu c môi trư ng h c t p: môi trư ng tâm lý-xã h i (quan h GV-HS, HS-
HS, HS và các ñ i tư ng khác có liên quan); môi trư ng t nhiên-xã h i (các y u t sinh thái,
cơ s v t ch t, phương ti n k thu t, k ho ch và chương trình h c t p...).
- Y u t yêu c u, nhi m v h c t p: các yêu c u, nhi m v ñư c ñ ra trong h c t p.
- Y u t n i dung h c t p: n i dung ñư c ñưa ra cho HS h c.
- Y u t GV: ph m ch t nhân cách, trình ñ hi u bi t (nh t là trình ñ chuyên môn) và
phương pháp d y h c c a GV.
- Y u t HS: nhân cách ñư c giáo d c toàn di n c a HS.
Kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS là quá trình ñi u khi n, ñi u ch nh t t c
các y u t tác ñ ng trên nh m t o nên thái ñ tích c c c a HS trong h c t p.
Bi n pháp:
- Các bi n pháp nh m xây d ng môi trư ng h c t p thu n l i (bi n pháp tác ñ ng bên
ngoài) bao g m:
+ Các bi n pháp th hi n s quan tâm c a GV ñ i v i HS, s quan tâm c a các em v i
nhau làm cho các em có c m giác ñư c quan tâm, ch p nh n.
+ Các bi n pháp ñi u khi n, ñi u ch nh các y u t sinh h c (nhi t ñ , ánh sáng...), k
ho ch, chương trình làm vi c...thu n l i nh m t o tâm lý tho i mái, ti n l i và c m giác an
toàn cho HS trong h c t p.
- Các bi n pháp kích thích giá tr c a yêu c u, nhi m v h c t p bao g m:
+ Làm cho HS ý th c ñư c giá tr c a nhi m v h c t p.
+ Làm cho HS hình dung rõ ràng ñư c yêu c u, nhi m v c n th c hi n.
+ Cung c p các ñi u ki n th c hi n yêu c u, nhi m v ; làm cho HS tin tư ng vào kh
năng th c hi n yêu c u, nhi m v c a b n thân và khuy n khích s c g ng c a các em.
- Xây d ng và khai thác giá tr tác ñ ng c a y u t n i dung d y h c.
- S m u m c c a GV cũng là s c thu hút ñ i v i HS. Trong ñó ph i k ñ n trình ñ
c a GV và ñ c bi t là kh năng s d ng các phương pháp d y h c:
+ S d ng ph i h p, h p lý các phương pháp d y h c.
+ S d ng các phương pháp d y h c tích c c và phương ti n d y h c hi n ñ i...
- Chăm lo ñ n các bi n pháp giáo d c nhân cách toàn di n cho HS nh m t o ñ ng l c
thúc ñ y bên trong cho quá trình h c t p:
+ B i dư ng nh ng ph m ch t nhân cách c n thi t cho s h c như ý th c trách nhi m,
tinh th n h p tác, c u ti n... trong h c t p.
+ ð c bi t c n hình thành và b i dư ng cho HS các ph m ch t trí tu ñ giúp HS có
thói quen tư duy m t cách có hi u qu .
Kích thích thái ñ h c t p tích c c cho HS là trách nhi m c a c GV và HS. Trong ñó,
vi c HS t kích thích b ng nhân cách ñư c giáo d c c a mình ñóng vai trò quy t ñ nh tr c
ti p; s giúp ñ c a GV ñóng vai trò ch ñ o.


26
C n duy trì thái ñ h c t p tích c c c a HS trong su t quá trình d y h c.
2). T ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i
Vi c t ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i ñư c b t ñ u t ch :
+ Kích thích HS huy ñ ng các tri th c, kinh nghi m có liên quan ñã bi t làm cơ s cho
vi c n m tri th c m i.
+ T ch c, ñi u khi n HS thu th p thông tin v v n ñ nghiên c u v i các bi n pháp
khai thác thông tin t các ngu n như: t n i dung bài gi ng phong phú, h p d n, l i nói sinh
ñ ng, giàu hình tư ng, d hi u c a GV; t vi c s d ng ñúng các phương ti n tr c quan,
hư ng d n HS quan sát ñúng; t các ngu n tài li u thu ñư c qua các phương ti n thông tin
ñ i chúng hay t vi c khai thác kinh nghi m s ng c a HS...
+ Trên cơ s nh ng thông tin (tài li u c m tính) mà HS có ñư c, t ch c, ñi u khi n
HS v n d ng các thao tác tư duy ñ hình thành khái ni m, phán ñoán và suy lu n. Quá trình
ñó ñư c ti n hành v i các bi n pháp giúp HS bi t huy ñ ng nh ng kinh nghi m ñã có, nh ng
tài li u c m tính làm nguyên li u cho nh n th c lý tính; giúp HS th c hi n các thao tác tư duy
như phân tích, t ng h p, so sánh...qua các câu h i, các bài t p có v n ñ ...
3). T ch c, ñi u khi n HS c ng c , m r ng và h th ng hoá tri th c
Trong m t th i gian ng n c a ti t h c trên l p, HS không th n m ch c tài li u h c t p
ñ bi n tri th c thành kinh nghi m c a b n thân; HS cũng chưa th th a mãn ñư c nhu c u
hi u bi t c a mình. Cho nên, ph i hư ng d n HS:
+ Bi t cách h c lý thuy t c a bài h c trên l p.
+ Bi t cách thu th p, x lý thông tin có liên quan ñ n bài h c trên l p t nhi u ngu n
khác nhau ñ n m v ng, m r ng, phát tri n tri th c ñã h c.
+ Bi t cách h th ng hóa tri th c h c ñư c, ñưa tri th c m i ti p thu vào h th ng
nh ng kinh nghi m v n có c a mình.
+ Bi t cách ghi nh , nh t là ghi nh có ch ñ nh, có ý nghĩa.
+ Bi t cách ôn t p, ôn t p thư ng xuyên, liên t c và b ng nhi u cách.
4). T ch c, ñi u khi n HS luy n t p k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k
x o m t cách có hi u qu
Khâu này nh m luy n t p cho HS kh năng v n d ng tri th c (luy n k năng, k x o)
và b i dư ng cho HS kh năng s d ng tri th c, k năng, k x o ñã có ñ gi i quy t các v n
ñ di n ra trong h c t p và trong cu c s ng m t cách sáng t o (kh năng s d ng tri th c có
hi u qu ).
Luy n t p và b i dư ng b ng cách giao, hư ng d n cho HS t :
+ Gi i quy t các bài t p, các nhi m v h c t p v i các lo i, các m c ñ d , khó khác nhau.
+ Làm thí nghi m, th c nghi m.
+ Gi i quy t các v n ñ , các tình hu ng x y ra trong cu c s ng.
+ S d ng tri th c ñ t ch c ho t ñ ng lao ñ ng m t cách khoa h c.
+ S d ng tri th c trong ho t ñ ng ñ u tranh chính tr xã h i ñ góp ph n c i t o và
xây d ng xã h i t t ñ p.
Khi t ch c luy n t p k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k x o c n tuân

27
th các nguyên t c luy n t p: luy n t p có m c ñích, có k ho ch; luy n t p m t cách có h
th ng; luy n t p t th p ñ n cao; luy n t p có cơ s khoa h c...
5). T ch c, ñi u khi n và t t ch c ñi u khi n vi c ki m tra, ñánh giá quá trình lĩnh
h i, s d ng tri th c, k năng, k x o c a HS
Khâu này nh m ñ m b o các m i liên h xuôi, ngư c di n ra trong quá trình d y h c
qua ñó giúp cho GV có cơ s ñ ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y h c; HS t ñi u khi n,
ñi u ch nh quá trình h c t p c a mình.
Khi t ch c th c hi n khâu này c n tuân th ñúng các nguyên t c cũng như các ch c
năng c a vi c ki m tra, ñánh giá. Quan tr ng hơn là b i dư ng cho HS ý th c và năng l c t
ki m tra, ñánh giá k t qu n m tri th c, k năng, k x o c a b n thân.
Logic c a quá trình d y h c ñư c th hi n qua sơ ñ logic c a quá trình d y h c dư i ñây:
Sơ ñ logic c a quá trình d y h c




S D NG TRI TH C
KN, KX

HÌNH THÀNH KN, KX



C NG C
M R NG
H TH NG HÓA
TRI TH C



N M TRI
TH C M I




1.3. QUY LU T VÀ NGUYÊN T C D Y H C
1.3.1. Quy lu t d y h c
?. Quy lu t là gì?Quy lu t c a quá trình d y h c là gì?Vì sao nên nghiên c u quy lu t
d y h c?
?. Quá trình d y h c có nh ng quy lu t nào?Quy lu t nào là quy lu t cơ b n?
1.3.1.1. Khái quát chung v quy lu t c a quá trình d y h c
- Lecne I. Ia (1980) ñã t ng nói r ng m i khoa h c ñư c ñ c trưng b ng các quy lu t
mà nó nghiên c u. Vi c nghiên c u quy lu t và tính quy lu t c a quá trình d y h c ñã tr
thành m t trong nh ng v n ñ quan tr ng c a lý lu n d y h c và ñã thu hút s chú ý c a

28
nhi u nhà sư ph m hi n nay vì hai nguyên nhân:
+ V i tư cách là m t khoa h c, cùng v i vi c hình thành h th ng khái ni m và ph m
trù riêng, lý lu n d y h c ph i có h th ng các quy lu t riêng.
+ Trong ñi u ki n giáo d c ph c p, công tác d y h c không th là m t vi c làm tùy
ti n mà nó c n ñ t ñư c tính hi u qu n ñ nh nh s d ng h th ng quy lu t d y h c h p lý.
- Khái ni m quy lu t và tính quy lu t trong lý lu n d y h c
+ Quy lu t
Nói ñ n quy lu t là nói ñ n m i quan h . Hi u theo nghĩa chung nh t, quy lu t ph n
ánh m i quan h ch y u, t t y u, b n v ng di n ra gi a các s v t, hi n tư ng trong hi n
th c khách quan. Ví d quy lu t ph n ánh m i quan h gi a lư ng và ch t (trong m i trư ng
h p c lư ng ñ i là ch t ñ i).
+ Tính quy lu t
Trong m t s tài li u c a lý lu n d y h c có ñ c p ñ n tính quy lu t. Có nh ng cách
hi u v tính quy lu t khác nhau. M t s hi u tính quy lu t r ng hơn quy lu t. M t s khác
hi u tính quy lu t là quy lu t ñư c nh n th c chưa ñ y ñ . Trong vi c nghiên c u các v n ñ
v lý lu n d y h c, có ý ki n cho r ng nên hi u tính quy lu t theo nghĩa th hai.
- Cơ s phương pháp lu n ñ phát hi n các quy lu t d y h c
Babanxki Iu. K (1983) cho r ng quan ñi m h th ng c u trúc duy v t bi n ch ng là cơ
s phương pháp lu n ch ñ o ñ nghiên c u các quy lu t d y h c. Quan ñi m này cho phép
nghiên c u m t cách liên t c và có h th ng các m i liên h quy lu t gi a quá trình d y h c
và h th ng các ñi u ki n bên ngoài có quan h v i nó, xem xét các m i liên h gi a các quá
trình d y-h c và gi a các y u t riêng bi t c a b n thân quá trình d y h c.
- Quy lu t d y h c
+ Khái ni m
Theo cách hi u như trên có th nói quy lu t d y h c ph n ánh m i quan h ch y u,
t t y u và b n v ng gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c (và gi a các y u t
trong t ng thành t ).
+ H th ng các quy lu t d y h c
Quan ñi m h th ng c u trúc cho phép tìm ra m t h th ng hoàn ch nh và m ra kh
năng hoàn thi n h th ng quy lu t d y h c.
Thái Duy Tuyên (1998) ñã phân chia c u trúc h th ng c a quá trình d y h c thành ba
t ng: bên ngoài quá trình d y h c là môi trư ng; b n thân quá trình d y h c v i các thành t
c a nó (m c ñích, n i dung, phương pháp...) và m i thành t trong c u trúc c a quá trình d y
h c, b n thân nó l i là m t c u trúc bao g m các y u t (ví d thành t m c ñích d y h c bao
g m ba y u t : tri th c, k năng và thái ñ ). D a vào c u trúc c a quá trình d y h c ông nêu
lên các m i liên h cơ b n t ñó xây d ng h th ng các quy lu t d y h c.
+ M i liên h gi a môi trư ng bên ngoài và quá trình d y h c.
Jean Vial (1986) ñ t ngũ giác sư ph m trong môi trư ng (hình 4-tr 18). Môi trư ng
bên ngoài ngũ giác sư ph m bao g m: môi trư ng qu c t , môi trư ng xã h i (gia ñình, c ng
ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...) và môi
trư ng nhà trư ng bao g m nh ng ñi u ki n c n thi t cho ho t ñ ng d y h c như: ñi u ki n
v cơ s v t ch t-k thu t (trư ng s , phòng thí nghi m-th c hành, xư ng th c t p...), ñi u

29
ki n v thông tin (thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin...), ñi u ki n v qu n lý nhà
trư ng (qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b
máy như lu t l , n i qui, phân công, phân c p...). Do ñó s có các m i liên h như: m i liên
h gi a d y h c và s phát tri n v kinh t , văn hóa, xã h i, gia ñình, c ng ñ ng...; m i liên
h gi a d y h c và s phát tri n v s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...; m i
liên h gi a d y h c và s nâng c p v cơ s v t ch t-k thu t, thông tin, qu n lý nhà trư ng...
ðây là nh ng m i liên h bao trùm lên toàn b quá trình d y h c, nh hư ng t i t t c
các thành t c a nó, là cơ s ñ ñ xu t các quy lu t chung nh t.
+ M i liên h gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c v i nhau như:
m i liên h gi a m c tiêu-n i dung và phương pháp d y h c, liên h gi a ho t ñ ng d y c a
GV và ho t ñ ng h c c a HS... Nh ng m i liên h này là cơ s ñ phát hi n nh ng quy lu t chung.
+ M i liên h gi a các y u t trong t ng thành t như: liên h gi a ph m ch t sư
ph m và năng l c sư ph m c a ngư i GV, liên h gi a h c l c và h nh ki m c a ngư i HS,
liên h gi a tri th c, k năng và thái ñ trong m c tiêu d y h c... ðây là cơ s ñ phát hi n ra
các quy lu t ñ c thù.
T ñó h th ng các quy lu t d y h c bao g m:
+ Các quy lu t chung nh t: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a d y h c và s phát
tri n s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...; quy lu t th ng nh t bi n ch ng
gi a d y h c và s phát tri n các ñi u ki n d y h c c a nhà trư ng...
+ Các quy lu t chung bi u th m i quan h gi a các thành t trong c u trúc c a quá
trình d y h c: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a m c ñích, n i dung và phương pháp d y
h c; quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS...
+ Các quy lu t ñ c thù: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a d y h c tri th c-k năng
và thái ñ trong quá trình d y h c; quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a rèn luy n ph m ch t
và rèn luy n năng l c sư ph m trong c u trúc nhân cách ngư i GV...
Các quy lu t d y h c c n ñư c nghiên c u và v n d ng ñ lãnh ñ o, t ch c, ñi u
khi n m t cách khoa h c ho t ñ ng d y h c t c p vĩ mô (c p qu c gia) ñ n c p vi mô (m t
ti t h c). Trong ñó c n nghiên c u và v n d ng có hi u qu quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c.
1.3.1.2. Quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c
Trong các quy lu t trên, quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y c a GV
và ho t ñ ng h c c a HS ñư c coi là quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c. B i vì quy lu t
này ph n ánh m i quan h gi a hai thành t cơ b n, hai thành t trung tâm ñ c trưng cho tính
ch t hai m t c a quá trình d y h c: ho t ñ ng gi ng d y c a GV và ho t ñ ng h c t p c a
HS. M t khác, quy lu t này chi ph i, nh hư ng tích c c t i các quy lu t khác c a quá trình
d y h c và các quy lu t khác ch có th phát huy tác d ng tích c c dư i nh hư ng tác ñ ng
c a quy lu t cơ b n này.
Xem xét quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c cũng t c là xem xét m i quan h GV-
HS, quan h gi a ho t ñ ng d y và ho t ñ ng h c trong quá trình d y h c.
Jean Vial (1986) khi xem xét c u trúc c a quá trình d y h c, ông ñã cho r ng t bào
c a quá trình d y h c là s tác ñ ng qua l i gi a GV, HS và ñ i tư ng (ðT) mà GV c n n m
v ng ñ d y còn HS c n n m v ng ñ h c. Do ñó ông ñã ñưa ra m t tam giác th hi n m i
quan h gi a GV, HS và ðT. Tam giác có ba ñ nh là GV, HS và ðT (Hình 1- tr 15).
Trong tam giác sư ph m, cùng v i th i gian và s ti n b c a xã h i, c a giáo d c, vai

30
trò c a GV và HS thay ñ i qua s phát tri n c a các phương pháp sư ph m.
?. Trình bày vai trò c a GV và HS qua sơ ñ v các phương pháp sư ph m c a Jeal
Vial dư i ñây:
Sơ ñ v các phương pháp sư ph m
4 GV
ðT 4

GV:
3 3
1.GV n m tri th c và quy n l c
2.GV là ngư i truy n ñ t
2 2
3.GV tr ng tài-c v n
4.GV có vai trò m nh t 1
1
HS:
1.Vai trò lu m
2.Vai trò th ñ ng
3.Vai trò ch ñ ng 1
4.Vai trò t h c
ðT: 2
1.L p l i
2.Tái hi n
3
3.Tái t o
4.Sáng t o

4 HS

Hai quan ñi m d y h c cơ b n: d y h c c truy n (d y h c l y GV làm trung tâm) và
d y h c m i (d y h c l y HS làm trung tâm) ñã và ñang ñư c bàn lu n nhi u trong nhà
trư ng chúng ta hi n nay.
?. B n bi t gì v hai quan ñi m này? So sánh s khác nhau gi a quan ñi m d y h c
l y GV làm trung tâm và d y h c l y HS làm trung tâm.
?. Trong nhà trư ng Vi t Nam hi n nay ñang t n t i m i quan h d y h c nào (l y
th y làm trung tâm hay trò làm trung tâm)? Ch ng minh?
Ưu th c a m i quan h d y-h c, m i quan h GV-HS theo quan ñi m d y h c m i so v i
d y h c c truy n ñư c th hi n qua b ng so sánh d y h c c truy n và d y h c m i (trang 32).
T m nhìn Vi t Nam ñ n năm 2020, Vi t Nam s tr thành m t qu c gia phát tri n
theo ñ nh hư ng “Vi t Nam dân giàu, nư c m nh, xã h i công b ng, dân ch , văn minh”.
Con ngư i t ch , năng ñ ng, sáng t o; con ngư i có kh năng phát hi n và gi i quy t nh ng
v n ñ n y sinh trong cu c s ng xã h i, là m c tiêu và ñ ng l c c a s phát tri n xã h i Vi t
Nam. ð ñáp ng yêu c u này, giáo d c Vi t Nam, d y h c trong nhà trư ng Vi t Nam hi n
nay ñang có xu hư ng chuy n d ch m i quan h tác ñ ng ch y u và ph bi n m t chi u t
GV ñ n HS sang m i quan h tương tác hai chi u GV-HS và nhi u chi u c a HS (HS-HS,
HS-XH) b ng cách ti p c n d n m c tiêu, n i dung và phương pháp d y h c tích c c. Trong
ñó, GV ch ñóng vai trò ch ñ o nh m phát huy tính ch ñ ng, tích c c, sáng t o và t h c
c a HS.
1.3.2. Nguyên t c d y h c
?. Nguyên t c d y h c là gì? T i sao trong quá trình d y h c c n ph i th c hi n t t
các nguyên t c d y h c? Hư ng th c hi n ra sao?

31
?. Hãy ch ra nh ng vi ph m nguyên t c d y h c trong ho t ñ ng d y h c mà b n
bi t. Cách kh c ph c như th nào?
B ng so sánh d y h c c truy n và d y h c m i

D y h c l y GV làm trung tâm D y h c l y HS làm trung tâm
-Quan ni m: h c là quá trình ti p thu -Quan ni m: h c là quá trình ki n t o; HS tìm tòi,
và lĩnh h i, qua ñó hình thành ki n khám phá, phát hi n…t hình thành hi u bi t, năng
th c, k năng, tư tư ng, tình c m. l c và ph m ch t.
-B n ch t: truy n th tri th c, truy n -B n ch t: t ch c ho t ñ ng nh n th c cho HS, d y
th và ch ng minh chân lý c a GV HS cách tìm ra chân lý.
-M c tiêu: chú tr ng cung c p tri -M c tiêu: chú tr ng hình thành các năng l c (sáng
th c, k năng, k x o, HS ñ i phó t o, h p tác…), d y phương pháp và k thu t khoa
v i thi c . h c, d y cách h c ñ ñáp ng v i yêu c u c a cu c
s ng hi n t i và tương lai.

-Cách ti p c n: ti p c n cơ b n lên -Cách ti p c n: ti p c n cơ b n lên các v n ñ
n i dung
-Vai trò c a GV và HS: -Vai trò c a GV và HS:
GV ch ñ ng ñi u khi n, HS th GV ch ñ o; HS ch ñ ng, tích c c, sáng t o. M i
ñ ng ti p thu. M i quan h ch y u: quan h : GV HS
GV HS HS HS và HS XH

-N i dung: SGK+GV -N i dung: t nhi u ngu n khác nhau: SGK, GV, các
tài li u khoa h c phù h p, b o tàng, th c t …g n
v i v n hi u bi t, kinh nghi m&nhu c u c a HS,
tình hu ng th c t , b i c nh và môi trư ng ñ a
phương, nh ng v n ñ HS quan tâm.
-Phương pháp: các phương pháp d y -Phương pháp: các phương pháp d y h c hi n ñ i
h c truy n th ng (trong ñó, ch y u (trong ñó, GV hư ng d n; HS h c cách h c, cách
GV ñ c tho i, phát v n, áp ñ t ki n gi i quy t v n ñ , cách s ng và trư ng thành như
th c s n có, ñ c quy n ñánh giá, cho tìm tòi, ñi u tra, gi i quy t v n ñ , d y h c tương
ñi m c ñ nh; HS nghe, ghi, h c tác. HS t ñánh giá, t ñi u ch nh làm cơ s ñ GV
thu c và tr bài ...). cho ñi m cơ ñ ng).
-Hình th c t ch c c ñ nh, gi i h n -Hình th c t ch c cơ ñ ng, linh ho t: h c l p,
trong 4 b c tư ng c a l p h c, GV phòng thí nghi m, hi n trư ng, trong th c t …;
ñ i di n v i c l p. h c cá nhân, ñôi b n, nhóm và c l p ñ i di n v i
GV.
-K t qu : ch y u b i dư ng cho HS -K t qu : b i dư ng cho HS tính t ch , năng ñ ng,
trí nh , tư duy tái hi n, khó có kh sáng t o; năng l c phát hi n và gi i quy t v n ñ ,
năng thích ng v i cu c s ng. kh năng h p tác...có kh năng thích ng cao trong
cu c s ng.

1.3.2.1. Khái ni m
- Khái ni m nguyên t c
Hoàng Phê (1994) cho r ng nguyên t c là ñi u cơ b n ñ nh ra nh t thi t ph i tuân theo
trong m t lo t vi c làm. Ví d : Nguyên t c s d ng máy móc, nguyên t c cư x c a con
ngư i trong các m i quan h xã h i...

32
Nguyên t c là nh ng tư tư ng chung ñư c ñúc k t thành lu n ñi m cơ b n ch ñ o
vi c th c hi n ho t ñ ng cho ñúng hư ng.
- Khái ni m nguyên t c d y h c
Nguyên t c d y h c là nh ng lu n ñi m cơ b n có tính quy lu t c a lý lu n d y h c,
có tác d ng ch ñ o toàn b ti n trình gi ng d y và h c t p nh m th c hi n t t m c ñích d y h c.
Trong khái ni m nguyên t c d y h c nêu trên cho th y:
+ Nguyên t c d y h c ph n ánh quy lu t d y h c;
+ Nguyên t c d y h c ch ñ o toàn b ho t ñ ng d y h c: c ho t ñ ng gi ng d y c a
GV l n ho t ñ ng h c t p c a HS; ch ñ o ho t ñ ng d y h c t c p ñ vĩ mô ñ n c p ñ vi mô;
+ Các nguyên t c d y h c ch ñ o vi c l a ch n, v n d ng n i dung, phương pháp và
hình th c t ch c d y h c.
1.3.2.2. Cơ s ñ xác ñ nh h th ng các nguyên t c d y h c
Các nguyên t c d y h c ñư c xây d ng d a vào các cơ s sau:
- D a vào m c ñích giáo d c;
- D a vào nh n th c lu n c a ch nghĩa Mác;
- D a vào các quy lu t d y h c;
- D a vào ñ c ñi m tâm sinh lý c a HS;
- D a vào kinh nghi m và th c ti n giáo d c quá kh .
+ Kh ng T (551-479 tr. CN) ñã ñưa ra các nguyên t c như: d y h c ph i phát huy
tính t giác, tính tích c c c a trò; ph i luôn luôn c ng c , ôn t p...Ông ñã t ng nói: “Không
t c gi n vì mu n bi t thì không g i m cho, không b c vì không hi u rõ ñư c thì không bày
v cho”.
+ Cômenxki J. A (1592-1670), nhà sư ph m l i l c Ti p Kh c là ngư i ñ u tiên nêu
lên nh ng nguyên t c d y h c m t cách có h th ng và có cơ s khoa h c. Ông ñã ñưa ra h
th ng các nguyên t c d y h c sau:
Nguyên t c ñ m b o tính tr c quan
Nguyên t c phát huy tính t giác, tích c c
Nguyên t c ñ m b o tính h th ng liên t c
Nguyên t c ñ m b o tính b n v ng c a tri th c
Nguyên t c ñ m b o tính v a s c
Chú ý ñ n ñ c thù c a l a tu i
Trong ñó nguyên t c v tính tr c quan ñư c ông coi là nguyên t c vàng ng c “Cái gì
HS nhìn ñư c thì cho nhìn, nghe ñư c thì cho nghe, ng i ñư c thì cho ng i... Cái gì HS tri
giác ñư c b ng t t c các giác quan thì cho h tri giác b ng t t c các giác quan”.
Sau Cômenxki J. A, các nhà giáo d c như Rousseau J. J (Pháp), Pextalozi J. H (Th y
s ), Distedveg A (ð c), Usinxki K. D (Nga)...ñã k th a và phát tri n các nguyên t c trên,
làm cho chúng ngày càng sâu s c và hoàn thi n hơn.
1.3.2.3. H th ng các nguyên t c d y h c
Trong l ch s d y h c, ñã t ng có nhi u hư ng xây d ng nguyên t c d y h c. Hai
33
hư ng xây d ng chính là:
- Xây d ng nguyên t c d y h c trong ñó m i nguyên t c ph n ánh m t ph m trù.
- Xây d ng nguyên t c d y h c trong ñó m i nguyên t c ph n ánh m t c p ph m trù
th ng nh t bi n ch ng.
Trong các tài li u bàn v nguyên t c d y h c, m i tác gi có cách xây d ng h th ng
các nguyên t c d y h c khác nhau. Tuy nhiên nh ng ñi m gi ng nhau là cơ b n.
H th ng các nguyên t c d y h c ñư c ð ng Vũ Ho t và nhi u nhà lý lu n d y h c
Vi t Nam ñ c p ñ n bao g m các nguyên t c:
Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính khoa h c và tính giáo d c trong d y h c
Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c
Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a cái c th và cái tr u tư ng trong d y h c
Nguyên t c ñ m b o s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o
c a tư duy trong d y h c
Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính v a s c chung và tính v a s c riêng
trong d y h c
Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a vai trò ch ñ o c a ngư i d y và vai trò t
giác, tích c c, ñ c l p c a HS trong d y h c
1). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính khoa h c và tính giáo d c trong d y h c
Nguyên t c này ñòi h i, trong quá trình d y h c, GV và HS ph i tuân th tính khoa
h c ñ ng th i tuân th tính giáo d c. Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng ñây là tính khoa
h c và tính giáo d c
- Tính khoa h c trong d y h c th hi n ch : tri th c ñư c ñưa ra trong d y h c ph i
chân chính, chính xác t c là ñúng v i b n ch t có th t c a s v t, hi n tư ng mà HS c n
nghiên c u. Qua ñó, giúp các em hi u ñúng b n ch t s v t, hi n tư ng trong hi n th c
khách quan, bi t s d ng m t s phương pháp nghiên c u khoa h c cơ b n, có thói quen suy
nghĩ, làm vi c m t cách khoa h c.
- Tính giáo d c trong d y h c th hi n ch : thông qua vi c n m v ng tri th c và
phương pháp nh n th c, HS ñư c hình thành th gi i quan, nhân sinh quan khoa h c và
nh ng ph m ch t c a ngư i lao ñ ng m i. T c là thông qua d y h c nh m b i dư ng cho HS:
+ Có quan ñi m duy v t bi n ch ng khi nghiên c u, xem xét s v t hi n tư ng nào ñó;
+ Có thái ñ ñúng ñ n ñ i v i s v t, hi n tư ng ñó;
+ Có s tác ñ ng ñúng ñ n (hành vi, thói quen/ ph m ch t nhân cách) tương ng v i
s hi u bi t và thái ñ ñ i v i s v t, hi n tư ng ñó.
Nguyên t c này ph n ánh m i quan h bi n ch ng gi a d y h c và giáo d c, gi a d y
ch và d y ngư i trong quá trình d y h c.
L ch s phát tri n c a nhà trư ng và quá trình giáo d c m i con ngư i ñã ch ng t
r ng vi c d y h c có tác d ng giáo d c to l n ñ n s hình thành và phát tri n nhân cách toàn
di n m i con ngư i. Trong ñi u ki n c a xã h i xã h i ch nghĩa, không có mâu thu n gi a
n i dung khoa h c c a d y h c v i các nhi m v giáo d c c a nhà trư ng, c a xã h i. ði m
ñ c trưng c a d y h c có tính giáo d c th hi n ch nh ng s ki n, nh ng quan ni m và
nh ng h c thuy t khoa h c ñư c lĩnh h i ñúng ñ n và t giác s bi n thành ni m tin và th

34
gi i quan c a HS; th hi n nh ng vi c làm liên t c c a HS nh m rèn luy n cho các em tính
tích c c và t p quán lao ñ ng có h th ng, khoa h c, làm n y n trong các em lòng khát khao
hi u bi t và hoài bão ng d ng s hi u bi t c a mình ph c v l i ích chung; ñ m b o cho HS
n m ñư c nh ng tiêu chu n luân lý và hành vi ng x ñúng ñ n trong các ho t ñ ng, các m i
quan h xã h i trên cơ s nh ng ñi u lu t xã h i quy ñ nh. D y h c và giáo d c trong s
th ng nh t, khi ñư c t ch c ñúng ñ n, s bao g m m i m t c a nhân cách HS: lý tư ng, trí
tu , tình c m, ý chí, hành vi, thói quen.
Nguyên t c này ñư c quán tri t thông qua vi c xây d ng, thi t k chương trình, sách
giáo khoa (SGK) nói chung, thi t k n i dung bài h c c a GV nói riêng; thông qua vi c l a
ch n, v n d ng phương pháp và hình th c t ch c d y h c.
- Yêu c u khi quán tri t nguyên t c:
+ ð ñ m b o tính khoa h c, trong quá trình d y h c c n:
Cho h c sinh ñư c lĩnh h i nh ng nguyên lý ñã ñư c xác l p v ng vàng, nh ng
chân lý ñã ñư c kh ng ñ nh b ng vi c xác ñ nh nh ng nguyên t c xây d ng chương trình,
SGK; xây d ng logic môn h c; tuân th ñúng ñ n chương trình, SGK, logic môn h c và
nh ng yêu c u khác trong quá trình d y h c.
Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c-k thu t và công ngh
hi n nay, lư ng thông tin khoa h c tăng r t nhanh. M c dù kh năng lĩnh h i tri th c c a HS
hi n nay ñã ñư c phát tri n, m r ng song không th nào ñ t ñư c m c ñ tăng như kh i
lư ng tri th c khoa h c. ð giúp HS n m ñư c tri th c khoa h c, k c tư tư ng c a khoa
h c hi n ñ i c n ph i tìm ra nh ng nguyên t c l a ch n n i dung cơ b n nh t c a khoa h c
ñ truy n th cho HS, t c là c n xác ñ nh nh ng cơ s khoa h c ch a ñ ng ñi u chính y u
trong khoa h c và ñ m b o con ñư ng ng n nh t ñ n m v ng ñư c nh ng tư tư ng và n i
dung c a khoa h c hi n ñ i. Mu n v y c n ph i tìm ra logic c a các môn h c, logic nào ñ m
b o ñi g n ñ n nh ng khái ni m khoa h c m i ngay t nh ng bư c ñ u tiên.
M t khi chương trình, SGK d y h c ñã ñ m b o tính khoa h c thì vi c tuân th ñúng
chương trình, SGK c a GV và HS trong quá trình d y h c ñã là th c hi n t t tính khoa h c
trong d y h c.
Y u t quy t ñ nh s n m v ng ki n th c khoa h c chân chính là tri giác ñúng ñ n,
không b bóp méo các s v t, hi n tư ng c a th gi i hi n th c và ph n ánh chân th c trong
ý th c HS nh ng m i liên h và quan h ch y u gi a các hi n tư ng và ñ i tư ng. Mu n
v y, s tri giác cái m i không nên quy v m t hành ñ ng nào ñó mà là c m t quá trình,
trong ñó HS xem xét m i s v t hay hi n tư ng m i nh ng khía c nh khác nhau, xác l p
ñư c tính muôn hình, muôn v c a các m i liên h gi a ñ i tư ng ñó v i các ñ i tư ng khác
tương t nó cũng như khác bi t rõ r t v i nó.
S d ng nh ng phương pháp, hình th c t ch c d y h c g n gũi v i phương pháp
c a khoa h c tương ng ñang nghiên c u b ng cách tuân th quy lu t nh n th c trong d y
h c; cho HS làm quen v i l ch s phát minh quan tr ng nh t c a khoa h c; ph n ánh phương
pháp nghiên c u khoa h c vào trong phương pháp d y h c.
HS s n m v ng các ki n th c hay quy lu t khoa h c khi quá trình này ñư c t ch c
m t cách khoa h c, tuân theo quy lu t nh n th c. Quá trình n m v ng khái ni m s di n ra
có k t qu hơn n u các khái ni m ñó ñư c ñem ñ i chi u v i các khái ni m ñ i l p hay mâu
thu n v i chúng. Tùy theo kh năng, vi c nghiên c u các quy lu t khoa h c c n ph i v ch ra
ñư c s phong phú và ña d ng c a các hi n tư ng c th mà quy lu t y chi ph i. C n thi t
ph i gi i thi u cho HS bi t l ch s phát minh quan tr ng nh t trong khoa h c. Áp d ng

35
nh ng bi n pháp làm cho HS th y mình như ñang ñư c s ng trong phòng thí nghi m khoa
h c c a nhà bác h c, ñi sâu vào nh ng phương th c nghiên c u mà ông cha ta ñã v n d ng.
M i ngành khoa h c phát tri n ñư c là nh nh ng phương pháp nh n th c riêng c a
mình. Vi c nghiên c u các cơ s khoa h c trong nhà trư ng ñư c ti n hành b ng các phương
pháp và hình th c t ch c d y h c. Tuy có s khác bi t gi a phương pháp nh n th c khoa
h c và phương pháp d y h c, nhưng gi a chúng v n có m i liên h n i t i. Các phương pháp
nghiên c u khoa h c ph i ñư c ph n ánh vào trong các phương pháp d y h c.
+ ð ñ m b o tính giáo d c, trong quá trình d y h c c n:
L a ch n, xây d ng chương trình, SGK và TLHT có ý nghĩa tư tư ng
Chương trình, SGK, tài li u h c t p ñư c l a ch n, xây d ng ñ m b o tính tư tư ng
có nghĩa là qua ñó ph i b i dư ng cho HS quan ñi m duy v t bi n ch ng (giáo d c ch nghĩa
Mác-Lênin, tư tư ng H Chí Minh) khi xem xét các s v t, hi n tư ng t nhiên, xã h i và tư
duy, qua ñó b i dư ng cho các em ý th c, năng l c phân tích, phê phán nh ng hi n tư ng mê
tín d ñoan, nh ng quan ñi m, lý thuy t duy tâm, ph n ñ ng, ph n khoa h c...; b i dư ng cho
HS ý th c, năng l c liên h tri th c trong bài h c v i th c ti n, ñúc rút nh ng bài h c kinh
nghi m quý báu t bài h c; b i dư ng cho HS thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c và nh ng
hành vi thói quen tương ng.
L a ch n, v n d ng ñúng ñ n các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c
d y h c sao cho qua ñó:
‫ه‬Khai thác ñư c nh ng giá tr tư tư ng ch a ñ ng trong n i dung d y h c;
‫ه‬Thúc ñ y tính tích c c, sáng t o và kích thích tính t l c c a HS trong h c t p và lao
ñ ng;
‫ه‬Hình thành và phát tri n nh ng giá tr c n thi t c a HS trong t p th l p h c và c ng
ñ ng xã h i.
2). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c
Nguyên t c này ph n ánh m i quan h gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c. Hai
ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c là lý lu n và th c ti n.
Theo Bùi Hi n và các c ng s (2001):
- Lý lu n là hình th c cao nh t c a tư duy khoa h c, là h th ng các khái ni m, các
ph m trù, các quy lu t ph n ánh nh ng thu c tính cơ b n, nh ng m i quan h c a các s v t
trong th c ti n. Lý lu n là y u t c u trúc cơ b n c a khoa h c, lý lu n liên k t nh ng s
vi c, nh ng v n ñ , nh ng gi ñ nh, nh ng phương pháp nh n th c... thành m t th th ng nh t.
- Th c ti n là ho t ñ ng v t ch t, tinh th n c a con ngư i nh m tác ñ ng và c i t o
th c t khách quan vì l i ích c a con ngư i.
Th c hi n nguyên t c th ng nh t lý lu n và th c ti n là s k t h p m t cách h u cơ
gi a m t bên là vi c nghiên c u tri th c m t cách có h th ng theo m t tr t t logic ch t ch
và vi c n m v ng tu n t nh ng k năng, k x o và m t bên là ng d ng các k t qu ñó vào
ñ i s ng ñ gi i quy t nh ng v n ñ có tính ch t th c ti n. C n thi t ph i có s k t h p này
là do ñ c tính c a lý lu n khoa h c và nh ng liên h thư ng xuyên, ña d ng c a nó v i th c
ti n, v i ñ i s ng. Lý lu n khoa h c bao gi cũng là m t h th ng nh ng s ki n, khái ni m,
ñ nh lu t, h c thuy t... trong ñó ph n ánh m t lĩnh v c nh t ñ nh c a th gi i hi n th c và
nh ng quy lu t phát tri n c a nó. Lý lu n khoa h c xu t hi n t nhu c a th c ti n loài ngư i
và không ng ng g n v i ñ i s ng, v i th c ti n, v i nhu c u c a s n xu t. Do ñó, mu n n m

36
v ng lý lu n c n ph i hi u nó trong h th ng, ph i nghiên c u n i dung c a nó, s c n thi t
ph i hi u bi t nó và ph i h c cách ng d ng nó vào ñ i s ng. Th c ti n là ngu n g c c a lý
lu n ñ ng th i l i là nơi ki m ch ng cho lý lu n, nơi th c hi n lý lu n. H Ch T ch ñã t ng
nói: “Th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n là nguyên t c căn b n c a ch nghĩa Mác-Lê nin.
Lý lu n mà không liên h v i th c ti n là lý lu n suông, th c ti n mà không có lý lu n hư ng
d n thì thành th c ti n mù quáng”. Th c hi n nguyên t c này là s quán tri t nguyên lý giáo
d c c a ð ng ta ñư c th hi n trong ði u 3 Lu t giáo d c năm 2005: “H c ñi ñôi v i hành,
giáo d c k t h p v i lao ñ ng s n xu t, lý lu n liên h th c ti n, giáo d c nhà trư ng g n li n
v i giáo d c gia ñình và giáo d c xã h i”. [46, tr 11].
Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n giúp HS n m v ng nh ng tri th c
lý thuy t, hi u ñư c tác d ng c a tri th c ñ i v i th c ti n, v i ñ i s ng và giúp HS bi t liên
h lý thuy t v i th c ti n, có k năng v n d ng tri th c ñ gi i quy t các v n ñ do th c ti n,
do cu c s ng ñ ra. Nh th c hi n nguyên t c này m i có th ñào t o ñư c nh ng con ngư i
có s th ng nh t gi a l i nói và vi c làm, gi a ý th c và hành ñ ng.
Cho nên, khi xây d ng n i dung d y h c c n:
+ L a ch n nh ng tri th c khoa h c, hi n ñ i và phù h p v i th c ti n.
+ Cho HS th y ñư c ngu n g c c a tri th c khoa h c và vai trò c a nó ñ HS có nhu
c u, h ng thú nh n th c.
+ Ph n ánh (hay liên h ) th c ti n vào n i dung bài d y.
+ Khai thác v n s ng c a HS...ñ ng th i giáo d c ñ HS có ý th c v n d ng linh ho t,
sáng t o tri th c.
C n l a ch n ph i h p các phương pháp, hình th c t ch c d y h c sao cho HS có cơ
h i ng d ng tri th c vào th c ti n b ng các hình th c th c hành phong phú và ña d ng: làm
các lo i bài t p, thí nghi m, th c nghi m, h c xư ng trư ng, vư n trư ng, tham quan, th c
t , th c t p, lao ñ ng và tham gia vào các ho t ñ ng xã h i...
3). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a cái c th và cái tr u tư ng trong d y h c
Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c này là cái c th và cái tr u
tư ng. Theo Hoàng Phê và các c ng s (1994), cái c th là cái có hình th , có t n t i v t
ch t mà giác quan con ngư i có th nh n bi t ñư c (b n thân c a s v t, hi n tư ng hay hình
nh c a chúng); còn cái tr u tư ng là thu c tính, quan h , ñư c tách ra trong tư duy c a con
ngư i, kh i các thu c tính, các quan h khác c a s v t (khái ni m).
Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n v n d ng t t hai con ñư ng nh n
th c bi n ch ng:
- Con ñư ng ñi t cái c th ñ n cái tr u tư ng. con ñư ng này c n cho HS ñư c
ti p xúc tr c ti p v i các s v t, hi n tư ng c th hay hình nh c a chúng ñ t ñó làm cơ
s n m ñư c nh ng khái ni m, quy lu t... nh ng lý thuy t khái quát.
- Con ñư ng ñi t cái tr u tư ng ñ n cái c th . con ñư ng này c n cho HS n m lý
thuy t tr u tư ng, khái quát (nguyên t c, quy t c, khái ni m... chung) r i t ñó phân tích,
xem xét nh ng cái c th , cái riêng bi t.
N u hư ng d n HS nh n th c theo con ñư ng th nh t thì cái c th là ñi m xu t phát
c a tr c quan và c a bi u tư ng c a các em, t ñó hư ng d n các em th c hi n các thao tác
tư duy tr u tư ng ñ hình thành khái ni m (con ñư ng quy n p); t khái ni m l i ti p t c
xem xét nh ng cái c th trong cu c s ng. Còn n u hư ng d n HS nh n th c theo con ñư ng

37
th hai thì cái tr u tư ng là ñi m xu t phát, t ñó hư ng d n các em s d ng tư duy ñ tái
hi n cái c th , cái riêng bi t (con ñư ng di n d ch); t nh ng cái c th , riêng bi t ñư c xem
xét kh ng ñ nh tri th c khái quát.
Nguyên t c này th hi n m i quan h gi a nh n th c c m tính và nh n th c lý tính,
gi a tư duy c th và tư duy tr u tư ng trong logic nh n th c.
Các bi n pháp th c hi n:
- S d ng nhi u lo i phương ti n tr c quan khác nhau;
- K t h p h th ng tín hi u m t và h th ng tín hi u hai khi trình bày;
- Rèn luy n óc quan sát và kh năng khái quát;
- S d ng ngôn ng giàu hình tư ng;
- Cho HS làm nh ng bài t p nh n th c ñòi h i ph i thi t l p m i quan h gi a cái c
th và cái tr u tư ng. Ví d : gi i các bài t p v thi t k -k thu t, l p sơ ñ ...
4). Nguyên t c ñ m b o s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o
c a tư duy trong d y h c
Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c này là s v ng ch c c a tri th c,
k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy.
Theo nghĩa chung nh t, m t cái gì ñư c coi là v ng ch c khi nó có kh năng ch u s
tác ñ ng m nh t bên ngoài mà v n gi nguyên tr ng thái, tính ch t, không b phá h y, ñ
v ; còn m m d o là bi t thay ñ i, ñi u ch nh ít nhi u cách th hi n c th cho h p hoàn c nh,
ñ i tư ng.
Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c, HS ph i n m v ng tri th c, k năng,
k x o ñ khi c n có th v n d ng m t cách m m d o hay linh ho t, sáng t o trong các tình
hu ng ho t ñ ng nh n th c ho c ho t ñ ng th c ti n. M i quan h gi a s v ng ch c c a tri
th c, k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy trong d y h c là m i quan h nhân qu
gi a: vi c lĩnh h i tri th c, k năng, k x o (ñ i tư ng c a ho t ñ ng nh n th c) v i k t qu
ñ t ñư c c a phương th c lĩnh h i (ph m ch t v tính linh ho t c a trí tu ).
ð th c hi n nguyên t c này, HS c n huy ñ ng m i năng l c nh n th c như:
- Ghi nh n tri th c, k năng, k x o ban ñ u m t cách chính xác;
- Kh c sâu tri th c, k năng, k x o;
- Phát huy trí tư ng tư ng và tư duy logic tích c c;
- V n d ng linh ho t, sáng t o tri th c, k năng, k x o b ng nhi u hình th c th c
hành phong phú, ña d ng khác nhau ñ hoàn thành nhi m v .
5). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính v a s c chung và tính v a s c riêng
trong d y h c
Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n l a ch n n i dung, phương pháp,
hình th c t ch c d y h c phù h p v i s phát tri n chung c a m i thành viên trong l p ñ ng
th i phù h p v i t ng HS.
ðây là nguyên t c v tính v a s c. ð i tư ng d y h c c a GV trong nhà trư ng là t p
th và cá nhân HS. Cho nên d y h c ph i v a có tính v a s c chung l i v a có tính v a s c riêng.
D y h c v a s c t c là ñ ra nh ng yêu c u, nhi m v mà HS có th hoàn thành ñư c

38
v i s n l c cao nh t v trí tu và s c kh e.
Nguyên t c này ñ m b o cho quá trình d y h c ñáp ng ñư c v i th c tr ng phát tri n
không ñ ng ñ u v tâm, sinh lý c a HS di n ra trong quá trình d y h c nh m kích thích s
phát tri n chung c a c t p th cũng như s phát tri n c a t ng lo i HS và t ng HS riêng bi t.
Vi c quán tri t nguyên t c này ñư c th c hi n trong d y h c theo hư ng phân hóa. ðó
là d y h c trong ñó chú ý ñ n s khác bi t c a HS ñ d y cho phù h p.
Có th d y h c theo hư ng phân hóa bên ngoài ho c phân hóa bên trong.
- D y h c theo hư ng phân hóa bên ngoài là d y h c trong ñó HS ñư c phân thành
t ng nhóm, l p có h ng thú và kh năng ñ i v i nhóm các môn h c nào ñó (d y h c phân ban).
- D y h c theo hư ng phân hóa bên trong là d y h c trong m t t p th có chú ý ñ n
ñ c ñi m c a t ng lo i HS, t ng HS. D ng phân hóa này chính là d y h c cá bi t hóa mà lâu
nay ta thư ng ñ c p ñ n.
6). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a vai trò ch ñ o c a GV và vai trò t giác,
tích c c, ñ c l p c a HS trong d y h c
Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c, ho t ñ ng d y c a GV ph i gi vai
trò ch ñ o. GV là nh ng ngư i ñã ñư c chu n b v chuyên môn, nghi p v . V i kinh
nghi m d y h c ñư c trang b , GV ph i là ngư i lãnh ñ o, t ch c và ñi u khi n ho t ñ ng
nh n th c c a HS.
- Vai trò lãnh ñ o c a GV: cùng v i HS xác ñ nh m c tiêu h c t p môn h c, bài h c
và t ng ñơn v ki n th c trong bài.
- Vai trò t ch c c a GV: cùng v i HS chu n b k ho ch, chương trình d y h c phù h p:
+ K ho ch, chương trình d y h c môn h c, chương, bài (so n giáo án).
+ Chu n b nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c.
- Vai trò ñi u khi n c a GV: s d ng các phương pháp, phương ti n, hình th c t
ch c d y h c ñ hư ng d n HS h c t p tích c c theo k ho ch; trong quá trình ñó thư ng
xuyên s d ng nh ng bi n pháp ki m tra, ñánh giá, hư ng d n HS t ki m tra, ñánh giá
nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y h c ñi ñúng hư ng.
HS trong quá trình h c t p, v a là ñ i tư ng, khách th c a ho t ñ ng d y, v a là ch
th nh n th c, ch th chi m lĩnh tri th c, k năng theo m c ñích, nhi m v c a quá trình
d y h c. ð h c t p có hi u qu , HS ph i không ng ng phát huy cao ñ tính t giác, tính tích
c c, tính ñ c l p trong quá trình h c t p dư i s hư ng d n c a GV:
- Tính t giác trong h c t p th hi n ch HS t mình th c hi n nh ng ho t ñ ng
nh n th c mà không c n ph i có ngư i khác nh c nh , ñ c thúc. Tính t giác là cơ s , ti n ñ
ñ hình thành HS tính tích c c nh n th c.
- Tính tích c c nh n th c ñư c th hi n HS khi các em bi t huy ñ ng m c ñ cao
các ch c năng tâm lý ñ c bi t là ch c năng tư duy tr u tư ng. Nó ñư c th hi n nh ng
hi n tư ng như: s t p trung chú ý (nghe gi ng, nhìn lên hình v trên b ng, làm bài t p...);
hăng hái tham gia xây d ng bài h c; hoàn thành t t các nhi m v ñư c giao...Tính tích c c
nh n th c phát tri n ñ n m c ñ cao s hình thành HS tính ñ c l p nh n th c.
- Tính ñ c l p nh n th c ñư c ñ c trưng ch HS có th t mình phát hi n v n ñ , t
mình tìm phương án gi i quy t v n ñ và t mình gi i quy t v n ñ .
ð th c hi n nguyên t c này, trư c h t ho t ñ ng d y h c c n hư ng v HS, phát huy

39
cao ñ tính tích c c, ñ c l p, sáng t o c a các em, t o ñi u ki n ñ các em h c t p b ng chính
ho t ñ ng c a mình. GV ch là ngư i hư ng d n, ngư i giúp ñ HS h c t p t t.
Nguyên t c này ph n ánh quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c: quy lu t ñ m b o s
th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y và ho t ñ ng h c, gi a th y và trò.
Các nguyên t c d y h c liên k t v i nhau, h tr l n nhau t o nên m t th th ng nh t
và hoàn ch nh có tác d ng ch ñ o toàn b quá trình d y h c.
Các nguyên t c d y h c trên ñư c h th ng hóa qua sơ ñ h th ng các nguyên t c
d y h c dư i ñây:
Sơ ñ : H th ng các nguyên t c d y h c

KHOA H C
GIÁO D C


NTDH LÀ
LÝ LU N C TH
LU N ðI M
TH C TI N TR U TƯ NG
CƠ B N
CH ð O
QTDH
L A CH N
ND, PP, PT
V NG CH C GV
&HTTC
M MD O HS
QTDH


V AS C
CHUNG-RIÊNG



Mu n d y t t-h c t t ph i th c hi n t t các nguyên t c d y h c. Vi c quán tri t các
nguyên t c d y h c (NTDH) t o nên nghi p v sư ph m c a ngư i GV trong quá trình d y
h c. Vi c quán tri t này ñư c th hi n s l a ch n và s d ng n i dung (ND), phương pháp
(PP), phương ti n (PT) và hình th c t ch c (HTTC) d y h c.
1.4. M C ðÍCH D Y H C
1.4.1. M c ñích và m c tiêu d y h c
?. C n ñ t ñư c gì sau khi k t thúc quá trình d y h c?
?. M c ñích d y h c là gì?M c ñích d y h c và m c tiêu d y h c gi ng và khác nhau
ra sao?
M c ñích d y h c là cái ñích mà quá trình d y h c c n ñ t ñư c hay là nh ng yêu c u
ñư c ñ ra ñ quá trình d y h c th c hi n.
Trong giáo d c nói chung và d y h c nói riêng, cái ñích c n ñ t, ñư c ñ c p ñ n v i
các thu t ng như: m c ñích, m c tiêu, yêu c u, k t qu ..., thông d ng nh t là hai thu t ng
m c ñích và m c tiêu. ði m chung trong các thu t ng này là mô t nh ng gì mà d y h c d
ki n c n ñ t ñư c trong tương lai. Tuy nhiên, m i thu t ng l i có nghĩa khác nhau. Cho nên
c n xem xét nh ng s khác nhau này ñ hi u rõ hơn nh ng gì c n ph i làm khi xây d ng

40
m c tiêu d y h c.
- M c ñích d y h c
Theo James H. McMillan (2005), Kate Morss and Rowena Murray (2005) và m t s
tác gi khác, m c ñích d y h c là s mô t r t chung chung nh ng gì HS s bi t và có kh
năng làm ñư c. M c ñích d y h c ñư c vi t ra ñ th c hi n trong nh ng kho ng th i gian
dài như m t năm, m t h c kỳ, m t môn và ñư c mô t b ng nh ng ngôn t khái quát nh ng
gì c n ñư c nh n m nh trong kho ng th i gian ñó như: giúp cho, cung c p, bi t, hi u, n m,
tr thành...
Ví d :
+ Cung c p cho HS nh ng tri th c cơ b n v môi trư ng.
+ Yêu c u HS bi t thư ng th c cái ñ p.
+ Yêu c u HS n m ñư c phương pháp tư duy phê phán và gi i quy t các v n ñ .
+ Yêu c u HS hi u nh ng khác bi t văn hóa...
M c ñích d y h c cũng là kh i ñi m c a các m c tiêu d y h c c th hơn.
- M c tiêu d y h c
M c tiêu d y h c là s mô t tương ñ i c th , chi ti t cái HS nên bi t và có th làm
như là m t k t qu h c t p. M c tiêu d y h c ph i là nh ng ng ñáp c th có th ño ñư c,
quan sát ñư c c a HS; do ñó ph i s d ng nh ng ñ ng t hành ñ ng như: ñ t tên, li t kê, mô
t , th o lu n, v , ño, tính toán, tóm t t, ch ng minh...
Ví d :
+ tóm t t ý chính c a bài h c.
+ g ch chân ch ng và ñ ng t c a m i câu.
+ vi t tiêu ñ cho bài ñ c.
+ l y ví d cho m t khái ni m.
+ tính di n tích hình ch nh t...
Thu t ng m c tiêu d y h c ñư c s d ng theo nh ng cách khác nhau tùy thu c vào
t ng nêu rõ lo i m c tiêu và ch ñích s d ng. M c ñ c th c a m c tiêu d y h c cũng
có th khác nhau. M t s m c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh r t c th , còn nh ng m c tiêu
khác l i chung chung hơn.
• Ví d v m c tiêu chi ti t, c th : theo James H. McMillan (2005), nh ng m c tiêu
hành vi chính xác, c th cao có th bao g m:
1. Hành vi: hành vi c th (th hi n b ng ñ ng t ch hành ñ ng)
2. Khán gi : mô t nh ng h c sinh ph i th hi n hành vi
3. Tiêu chí: mô t các tiêu chí s d ng ñ ch ra xem hành ñ ng ñã ñư c th hi n chưa
(ví d : tr l i ñúng 8 trong s 10 câu h i, ho c nh n xét bài vi t d a trên ng pháp,
chính t , c u trúc và b c c c a bài)
4. ði u ki n: hoàn c nh, thi t b , tài li u ñư c s d ng khi th hi n hành vi
Kèm theo các nguyên t c này, nh ng m c tiêu d y h c s ñư c xác ñ nh r t chi ti t,
chính xác, ví d :

41
+ T m t th ñ ng tĩnh trên m t m t ph ng c ng (ñi u ki n), h c sinh nam (khán gi )
có th nh y cao (hành vi) ít nh t là 2 b (tiêu chí).
+ Có hai gi trong thư vi n không ghi chép (ñi u ki n), h c sinh trong nhóm (khán
gi ) s xác ñ nh (hành vi) ñư c năm ngu n tin v ch ñ “b o hi m y t qu c gia” (tiêu
chí) [20, tr 26-27]
Vi c phân bi t và s d ng thu t ng m c ñích, m c tiêu d y h c cũng ch mang tính
tương ñ i. Trong d y h c hay s d ng m c tiêu d y h c t ng quát và m c tiêu chi ti t, c
th . M c tiêu d y h c t ng quát cơ b n có nghĩa như m c ñích d y h c.
1.4.2. Các c p ñ c a m c tiêu d y h c
Có th ñ c p ñ n m c tiêu d y h c v i các c p ñ khác nhau.
Phan Tr ng Ng (2005) nói ñ n b n c p ñ m c tiêu d y h c: m c tiêu chung, m c
tiêu trung gian, m c tiêu c th và m c tiêu cá nhân.
- M c tiêu chung (c p qu c gia) c a d y h c ñư c xây d ng t nhu c u và ñi u ki n
phát tri n c a xã h i, do xã h i ñ ra. M c tiêu chung gi vai trò ñ nh hư ng v yêu c u ñ i
v i d y h c trong vi c phát tri n cá nhân và xã h i. m c ñ khái quát nh t, m c tiêu d y
h c nh m chu n b cho th h tr ph m ch t và năng l c h i nh p vào cu c s ng xã h i (có
kh năng ñáp ng v i yêu c u c a cu c s ng xã h i). Ngày nay, m c tiêu d y h c hư ng
ngư i h c th c hi n m c ñích: h c ñ bi t, h c ñ làm, h c ñ chung s ng v i ngư i khác và
h c ñ làm ngư i hay h c ñ t kh ng ñ nh (b n tr c t c a giáo d c th k XXI do H i
ñ ng qu c t v giáo d c th k XXI ñ xu t v i UNESCO).
- M c tiêu trung gian c a d y h c là s c th hóa m c tiêu chung vào các ngành h c,
b c h c, c p h c..., bao g m m t lo t các m c tiêu: m c tiêu c a ngành h c, b c h c, c p
h c, khóa h c, năm h c, môn h c...(do ngành h c, b c h c, c p h c...xác ñ nh).
- M c tiêu c th là k t qu c n ñ t c a quá trình d y h c c th nào ñó như:
m c tiêu c a bài h c, ti t lên l p, ch ñ ...
- M c tiêu cá nhân là cái ñích mà m i cá nhân ñ t ra ñ th c hi n trong quá trình d y
h c môn h c, bài h c, ti t lên l p...
Trong d y h c, thư ng xác ñ nh m c tiêu c n ñ t c a m t quá trình d y h c, c a m t
cá nhân (hay nhóm, t p th ) nào ñó. M c tiêu này cũng có th ñư c xác ñ nh m t cách chung
chung (m c tiêu chung) ho c c th , chi ti t (m c tiêu c th , chi ti t).
1.4.3. Các lo i m c tiêu d y h c
Có nhi u cách phân lo i m c tiêu d y h c. Dư i ñây là m t s phép phân lo i tiêu bi u:
1.4.3.1. Phép phân lo i c a Bloom B.S (1956). Bloom s d ng cách phân lo i m c
tiêu d y h c theo lĩnh v c và trong m i lĩnh v c l i phân lo i theo trình ñ t ñơn gi n nh t
ñ n ph c t p nh t. Phân lo i theo lĩnh v c, có ba lo i m c tiêu: m c tiêu nh n th c, m c tiêu
tâm lý-v n ñ ng và m c tiêu tình c m (thái ñ ). M i lĩnh v c l i phân thành các trình ñ t
th p ñ n cao. M c tiêu nh n th c bao g m các m c ñ : nh n bi t, thông hi u, áp d ng, phân
tích, t ng h p và ñánh giá. M c tiêu tâm lý-v n ñ ng bao g m các m c ñ : c ñ ng ph n x ,
c ñ ng cơ b n hay t nhiên, năng l c tri giác, năng l c th ch t, k năng v n ñ ng, k năng
giao ti p phi ngôn ng . M c tiêu tình c m (thái ñ ) bao g m các m c ñ : ti p nh n, ñáp l i,
giá tr hóa, t ch c, tính cách hóa. Xu t hi n ñ u tiên (1956), phép phân lo i c a Bloom còn
nhi u như c ñi m v n i dung và kh năng s d ng.
1.4.3.2. James (2005) ñ c p ñ n các m c tiêu d y h c chính như: ki n th c và hi u
42
ñơn gi n (s am hi u c a HS v n i dung cơ b n và các quy trình), hi u sâu và l p lu n (kh
năng HS s d ng ki n th c ñ l p lu n và gi i quy t v n ñ ), các k năng (kh năng HS th
hi n các k năng liên quan ñ n k t qu h c t p như ñ c to, ph i h p v i nhau, nói th ti ng
th hai, s d ng thi t b m t các an toàn và h u hi u, làm các thí nghi m, s d ng máy vi
tính, các hành vi tâm lý v n ñ ng), s n ph m (kh năng HS sáng t o ra các s n ph m liên
quan t i k t qu h c t p như vi t các b n báo cáo, trình bày mi ng và các s n ph m tinh x o)
và tác ñ ng (nh ng tr ng thái tác ñ ng như thái ñ , giá tr , h ng thú...). Các m c tiêu d y h c
ñư c xác ñ nh trong tài li u c a James (2005) tương ñ i thu n l i (không quá ñơn gi n cũng
không quá ph c t p) cho vi c ñ nh hư ng t ch c, ñi u khi n và ñánh giá ho t ñ ng d y h c.
1.4.3.3. Phép phân lo i m c tiêu d y h c trong chương trình giáo d c Vi t Nam
?. ð c ph l c 2 và cho bi t m c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh trong chương trình giáo
d c ph thông nư c ta bao g m nh ng yêu c u nào?
Các nhà th c hành sư ph m Vi t Nam ñưa ra phép phân lo i m c tiêu d y h c (th
hi n trong chương trình giáo d c) ñơn gi n hơn bao g m: m c tiêu tri th c, m c tiêu k năng
và m c tiêu thái ñ .
• HS mu n th c hi n t t các chu n m c ñ o ñ c xã h i thì c n có tri th c (hi u) v các
chu n m c ñ o ñ c xã h i (chu n m c ñ o ñ c xã h i là gì? Bao g m nh ng chu n
m c nào? Vì sao c n ph i th c hi n và cách th c th c hi n chúng); có k năng th c
hi n (hành vi) và có thái ñ ñúng, phù h p v i yêu c u chu n m c ñ o ñ c xã h i
(th c hi n ñúng, t t các chu n m c xã h i thì sung sư ng, t hào, có bi u hi n sai thì
x u h , bu n, ân h n...).
- M c tiêu tri th c
Có hai lo i tri th c HS c n n m, ñó là:
+ Tri th c v b n thân s v t, hi n tư ng (tri th c thông báo hay tri th c s ki n: khái
ni m, nguyên t c, quy t c hay lu n thuy t c th .
+ Tri th c v cách th c tác ñ ng lên s v t, hi n tư ng hay tri th c quy trình: bư c, k
năng hay phương pháp ñúng.).
Hai lo i tri th c này hi n di n trong chương trình d y h c làm nên n i dung h c v n.
Tri th c cung c p cho HS ph thông ñư c l a ch n và xây d ng trên cơ s ñ m b o các ñ c
tính: h th ng, khoa h c, ph thông, cơ b n, hi n ñ i và phù h p v i th c ti n Vi t Nam v
t nhiên, xã h i, tư duy, k thu t và cách th c ho t ñ ng.
• Tri th c khoa h c là nh ng tri th c ñư c hình thành t ho t ñ ng nghiên c u khoa
h c, nh ng tri th c này ñã ñư c th c ti n ki m nghi m, ñã tr thành chân lý và ñã
ñư c s p x p m t cách có h th ng thành các khoa h c. Tri th c ph thông là nh ng
tri th c t i thi u c n thi t cho t t c m i ngư i dù r ng sau này h làm b t c ngh gì.
Tri th c cơ b n là nh ng tri th c m u ch t nh t ñư c coi là cơ s ñ suy ra các tri th c
khác cùng ho c có liên quan. Tri th c hi n ñ i là nh ng tri th c ph n ánh nh ng thành
t u m i nh t, tiên ti n nh t c a khoa h c, k thu t, văn hóa; nh ng tri th c gi i quy t
ñư c v n ñ m t cách ñúng ñ n nh t, có hi u qu nh t phù h p v i xu th phát tri n ñi
lên c a hi n th c khách quan. Nh ng tri th c ñó còn ph i có tác d ng gi i quy t ñư c
nh ng v n ñ do th c ti n Vi t Nam ñ ra, phù h p v i nh n th c c a HS ph thông
Vi t Nam. ðó là nh ng tri th c ph thông v t t c các lĩnh v c c a cu c s ng xã h i:
t nhiên, xã h i, con ngư i và k thu t.
Nh ng tri th c khoa h c, ph thông, cơ b n, hi n ñ i và phù h p, thu c các lĩnh v c,

43
ti p thu ñư c nhà trư ng ph thông s giúp HS có cơ s , có hành trang ñ y ñ ñ thích ng
nhanh v i cu c s ng th c ti n, ñ có th ti p t c h c lên, h c m t cách thư ng xuyên, liên
t c, su t ñ i.
+ Ngoài hai lo i tri th c trên, còn có tri th c siêu nh n th c. Tri th c siêu nh n th c
bao g m: cách nh n th c, cách tư duy (logic, hình tư ng, bi n ch ng...); cách h c (cách h c
cá nhân, h c h p tác...); cách t qu n lý vi c h c (t ch c, s p x p vi c h c...). Lo i tri th c
siêu nh n th c này HS nh n ñư c ch y u t cách th c tác ñ ng, cách th c hư ng d n vi c
h c c a GV.
M c tiêu h c tri th c nh m vào vi c h c n i dung ñi ñôi v i h c cách h c. Ngày nay
h c cách h c ñã tr thành m c tiêu hàng ñ u b i vì tri th c có th b lãng quên, nhưng cách
h c thì t n t i v i con ngư i su t ñ i. Cách h c bao g m: cách nh n bi t v n ñ , cách thu
nh n và x lý thông tin, cách gi i quy t v n ñ , cách x s , cách h c h p tác, cách tư duy,
cách nghiên c u khoa h c, cách t ki m tra, t ñi u ch nh, t rút kinh nghi m, cách t qu n
lý vi c h c.
- M c tiêu k năng
K năng là “kh năng th c hi n ñúng hành ñ ng, ho t ñ ng phù h p v i nh ng m c
tiêu và ñi u ki n c th ti n hành hành ñ ng y, cho dù ñó là hành ñ ng c th hay hành
ñ ng trí tu ” [16, 220].
Hình thành và phát tri n k năng th c ch t là hình thành và phát tri n kh năng th c
hi n ho t ñ ng cho HS.
• Ho t ñ ng là hình th c bi u hi n quan tr ng nh t c a m i quan h tích c c, ch ñ ng
c a con ngư i ñ i v i th c ti n xung quanh. Ngoài các y u t m c ñích và ñ ng cơ,
ho t ñ ng còn có ñ c trưng là ph i bi t s d ng các phương ti n nh t ñ nh m i th c
hi n ñư c hay ho t ñ ng ñòi h i ph i có các k năng s d ng các phương ti n. Hình
th c ho t ñ ng cơ b n c a con ngư i là lao ñ ng. Trong quá trình phát tri n c a l ch
s , ho t ñ ng lao ñ ng ñã phân hóa thành hai hình th c: lao ñ ng trí óc và lao ñ ng cơ
b p (hay chân tay), nhưng v n luôn g n bó ch t ch v i nhau. Xã h i càng văn minh,
càng phát tri n thì thành ph n trí tu trong ho t ñ ng c a con ngư i càng tăng và l p
d n kho ng cách gi a ho t ñ ng trí tu và ho t ñ ng cơ b p trong quá trình ho t ñ ng.
Các k năng cơ b n HS c n rèn luy n bao g m 2 lo i: k năng chung trong h c t p và
k năng tương ng v i tri th c môn h c.
1). K năng chung trong h c t p
K năng chung trong h c t p là nh ng k năng ñư c s d ng trong quá trình h c t p
m i môn h c, ñó là các k năng cơ b n mà cu c s ng ñòi h i con ngư i c n ph i có (các k
năng nói, nghe, ñ c hi u, vi t; k năng s d ng các d ng c h c t p thông d ng; k năng t
h c; k năng h p tác trong h c t p; k năng nh n th c: t nh n th c b c th p ñ n nh n th c
b c cao; k năng th c hành: ho t ñ ng chân tay, luy n t p, ng d ng, tri n khai...; k năng
x s (thái ñ , thói quen, ng x ...)...ñ c bi t là các k năng v n d ng các thao tác trí tu .
M t s các thao tác trí tu cơ b n ñư c nói ñ n trong các tài li u tâm lý h c, ñó là:
- Phân tích và t ng h p
Phân tích là quá trình dùng trí óc ñ phân chia ñ i tư ng nh n th c thành các “b
ph n”, các thành ph n khác nhau. T ng h p là dùng trí óc ñ h p nh t các thành ph n ñã
ñư c tách r i nh s phân tích thành m t ch nh th . Phân tích và t ng h p có quan h qua l i
m t thi t v i nhau, t o thành m t s th ng nh t không tách r i. T ng h p sơ b ban ñ u cho

44
ta n tư ng chung v ñ i tư ng, nh ñó mà xác ñ nh ñư c phương hư ng phân tích ñ i
tư ng. T s phân tích ñ i tư ng s giúp ta có m t nh n th c ñ y ñ hơn v ñ i tư ng, phân
tích càng sâu thì s t ng h p cu i cùng càng cao, càng ñ y ñ . S t ng h p hoàn ch nh s
nh hư ng ñ n ch t lư ng c a s phân tích ti p theo.
• Ví d : “tính di n tích t giác ABCD”, HS k ñư ng chéo AC, chia (phân tích) t giác
ra làm hai hình tam giác, tìm di n tích c a m i hình tam giác này r i c ng l i (t ng
h p) ñ có di n tích c a hình t giác ñã cho.
- So sánh
So sánh là quá trình dùng trí óc ñ xác ñ nh s gi ng nhau hay khác nhau, s ñ ng
nh t hay không ñ ng nh t, s b ng nhau hay không b ng nhau gi a các ñ i tư ng nh n th c.
Thao tác này liên quan ch t ch v i thao tác phân tích, t ng h p. Mu n so sánh các s v t
(hi n tư ng), ta ph i phân tích các d u hi u, các thu c tính c a chúng, ñ i chi u các d u hi u, các
thu c tính ñó v i nhau, r i t ng h p l i xem hai s v t ñó có gì gi ng nhau và khác nhau.
So sánh các ñ i tư ng có th ñư c th c hi n theo trình t sau:
+ Nêu ñ nh nghĩa ñ i tư ng c n so sánh.
+ Phân tích ñ i tư ng, tìm ra d u hi u b n ch t c a m i ñ i tư ng so sánh.
+ Xác ñ nh nh ng ñi m gi ng nhau và nh ng ñi m khác nhau c a t ng d u hi u
tương ng.
+ Khái quát các d u hi u quan tr ng gi ng và khác nhau c a các ñ i tư ng so sánh.
+ N u có th ñư c thì nêu rõ nguyên nhân c a s gi ng và khác nhau ñó.
- Tr u tư ng hóa
Tr u tư ng hóa là quá trình dùng trí óc ñ g t b nh ng m t, nh ng thu c tính, nh ng
liên h , quan h th y u, không c n thi t, ch gi l i nh ng y u t c n thi t cho tư duy.
• Ví d : khi xem xét hình dáng c a các v t (ch ng h n hình c u) ta g t qua m t bên kích
thư c, màu s c, ch t li u, công d ng c a chúng.
- Khái quát hóa
Khái quát hóa là quá trình dùng trí óc ñ h p nh t nhi u ñ i tư ng khác nhau thành
m t nhóm, m t lo i theo nh ng thu c tính, nh ng liên h , quan h chung, nh t ñ nh. Nh ng
thu c tính chung này bao g m hai lo i: nh ng thu c tính chung gi ng nhau và nh ng thu c
tính chung b n ch t. Mu n v ch ñư c nh ng d u hi u b n ch t c n ph i có phân tích, t ng
h p, so sánh sâu s c s v t, hi n tư ng ñ nh khái quát.
• Ví d 1. T ba s ki n: S 5 chia h t cho 5; s 15 chia h t cho 5 và s 25 chia h t cho
5. So sánh ba s 5, 15, 25, rút ra ñi m chung các s ñó ñ u có t n cùng b ng 5 và có
k t lu n khái quát: t t c các s t n cùng b ng 5 ñ u chia h t cho 5.
• Ví d 2. Có bao nhiêu hình tam giác trong hình 2.10? và sau ñó là trong các hình 2.11;
2.12? Có nh ng em ñã suy nghĩ và ñ m như sau:
-S tam giác có c nh bên là OA : 4
-S tam giác có c nh bên là OB
(và n m bên ph i c a OB) :3
-S tam giác có c nh bên là OC AB C DE
H 2.11 H 2.12
45 H 2.10
(và n m bên ph i c a OC) :2
-S tam giác có c nh bên là OD
(và n m bên ph i c a OD) :1
C ng : 10
T ñó chuy n qua hình 2.11, các em có th tr l i ñư c ngay s hình tam giác
là: 5 + 4 + 3 + 2 + 1 = 15, và s hình tam giác trên hình 2.12 là: 15 + 6 = 21.
Như v y, các em HS này ñã bi t khái quát hóa trên cơ s phân tích ch m t s ki n.
- C th hóa
C th hóa là quá trình minh h a hay gi i thích nh ng khái ni m, ñ nh lu t khái quát,
tr u tư ng b ng ví d .
• Ví d khi d y v góc. Xu t phát t mô hình c th c a góc trong th c t (hình t o b i
kim phút và kim gi trong ñ ng h , hình t o b i hai c nh c a Eke, hình t o b i hai
c nh bàn...), b qua các tính ch t khác c a các v t mà ch gi l i m t d u hi u chung
(hai tia chung g c), t ñó ñi ñ n ñ nh nghĩa khái ni m góc (góc là m t hình t o b i hai
tia chung g c) sau ñó l i c th hóa khái ni m này b ng cách xét m t s góc c th
(nh n, vuông, tù, b t... ), nh n bi t các góc trong nh ng ñi u ki n khác nhau...
Qua ho t ñ ng trí tu , các ph m ch t trí tu ñư c hình thành và phát tri n.
- Tính ñ nh hư ng c a trí tu . Tính ñ nh hư ng c a trí tu ñư c th hi n ch HS
nhanh chóng và chính xác xác ñ nh ñ i tư ng c a ho t ñ ng trí tu , m c ñích ph i t i và con
ñư ng t i ưu ñ ñ t ñư c m c ñích ñó. Ph m ch t này chi ph i hư ng ñi và cách th c ñi c a
ho t ñ ng trí tu , ñ ng th i nó còn giúp cho HS có ý th c và năng l c ngăn ng a s ñi ch ch
hư ng cũng như k p th i phát hi n l ch l c và ñi u ch nh có hi u qu nh ng l ch l c này.
- B r ng c a trí tu . B r ng c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch HS có th ti n
hành ho t ñ ng này trong nhi u lĩnh v c, nh t là nh ng lĩnh v c có liên quan m t thi t v i
nhau. Nó giúp cho HS có ñi u ki n thu n l i ñ t o nên s h tr gi a ho t ñ ng trí tu trong
lĩnh v c này và ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c khác. Ví d : ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c
Toán giúp cho ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c V t lý, Hóa, Sinh...
- Chi u sâu c a trí tu . Chi u sâu c a ho t ñ ng trí tu th hi n ch HS ti n hành
ho t ñ ng trí tu theo hư ng ñi sâu và n m ñư c ngày càng sâu s c b n ch t c a s v t, hi n
tư ng khách quan. Ph m ch t này giúp HS phân bi t ñư c cái b n ch t và cái không b n
ch t, cái b n ch t v i cái hi n tư ng; ñ phòng ho t ñ ng trí tu nông c n, hình th c ch
nghĩa; có ñi u ki n thu n l i trong vi c n m nhanh chóng và chính xác các quy lu t v n có
c a hi n th c khách quan và v n d ng chúng nh m c i t o hi n th c.
- Tính linh ho t c a trí tu . Tính linh ho t c a ho t ñ ng trí tu th hi n ch HS có
kh năng thay ñ i phương hư ng gi i quy t v n ñ phù h p v i s thay ñ i c a các ñi u
ki n, bi t tìm ra phương pháp m i ñ gi i quy t v n ñ , d dàng chuy n t d ng ho t ñ ng trí
tu này sang ho t ñ ng trí tu khác, kh c ph c l i r p khuôn theo m u ñ nh s n, máy móc,
suy nghĩ theo ñư ng mòn; có kh năng xác l p s ph thu c gi a các ki n th c theo tr t t
ngư c v i cách ñã bi t (tính thu n ngh ch c a quá trình tư duy); kh năng nhìn m t v n ñ ,
m t hi n tư ng theo nh ng quan ñi m khác nhau. Ph m ch t này giúp HS thích ng v i các
tình hu ng nh n th c khác nhau m t cách nhanh chóng, ñ m b o n m tri th c m i nhanh hơn
và ti t ki m hơn.
- Tính ñ c l p c a trí tu . Tính ñ c l p c a ho t ñ ng trí tu bi u hi n kh năng t
46
mình phát hi n ñư c v n ñ ph i gi i quy t, t mình ñ xu t ñư c cách gi i quy t và t mình
gi i quy t ñư c; không ñi tìm nh ng l i gi i ñáp s n, không d a d m vào ý nghĩ và l p lu n
c a ngư i khác. Ph m ch t này giúp HS ch ñ ng trong ho t ñ ng nh n th c; phát huy ñư c
nhi u sáng ki n, nâng cao ñư c hi u qu h c t p. Tính ñ c l p có liên quan m t thi t v i tính
t giác và tính tích c c; trong ñó, tính t giác là cơ s c a tính tích c c, và tính tích c c phát
tri n cao ñ s làm hình thành tính ñ c l p. Vì v y, khi ti n hành ho t ñ ng trí tu c n k t
h p c ba ph m ch t ñó v i nhau.
- Tính nh t quán c a trí tu . Ho t ñ ng trí tu có tính nh t quán có nghĩa là ñ m b o
ñư c tính logic, ñ m b o ñư c s th ng nh t c a tư tư ng ch ñ o t ñ u ñ n cu i, không có
nh ng mâu thu n.
- Tính phê phán c a trí tu . Tính phê phán c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch
HS bi t phân tích, ñánh giá các quan ñi m, lý thuy t, phương pháp c a ngư i khác ñ ng th i
ñưa ra ñư c ý ki n c a mình, b o v ñư c ý ki n y. Nh ñó, HS h c t p ñư c kinh nghi m
c a loài ngư i nói chung, c a ngư i khác nói riêng m t cách sáng t o, d dàng ñưa kinh
nghi m ñó vào trong h th ng kinh nghi m c a b n thân; ñ ng th i, tránh ñư c tình tr ng
giáo ñi u, mù quáng trong nh n th c.
- Tính khái quát c a trí tu . Tính khái quát c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch
khi gi i quy t m i nhi m v nh n th c nh t ñ nh, HS s hình thành mô hình gi i quy t khái
quát tương ng. T mô hình gi i quy t khái quát này, HS có th v n d ng ñ gi i quy t
nh ng nhi m v c th cùng lo i. Nh ñó, HS d dàng thích ng v i vi c gi i quy t các
nhi m v nh n th c tương t .
Các ph m ch t ho t ñ ng trí tu nói trên có m i quan h v i nhau và th ng nh t ñ m
b o cho ho t ñ ng này ñ t ñư c hi u qu .
2). K năng tương ng v i tri th c môn h c
M i môn h c ch a ñ ng m t h th ng tri th c ñư c l a ch n t m t hay m t s khoa
h c h u quan c n cung c p cho HS. Tương ng v i tri th c môn h c là các k năng (bao
g m c k năng nghiên c u tri th c và k năng v n d ng tri th c môn h c trong th c ti n)
c thù c n ti n hành b i dư ng cho h c sinh. Ví d : trong h c toán, tương ng v i tri th c
ñ
v quy t c rút g n phân s là k năng rút g n phân s .
- M c tiêu thái ñ
M c tiêu thái ñ bao g m tư tư ng, quan ñi m, ni m tin (th gi i quan), thái ñ , cách
cư x , ph m ch t nhân cách con ngư i.
Thông qua lĩnh h i tri th c và k năng, HS c n có:
+ Quan ñi m và ni m tin ñúng ñ n ñ i v i th gi i t nhiên, xã h i, con ngư i, k
thu t và cách th c ho t ñ ng
Th y tri th c b t ngu n t th c ti n, n y sinh và phát tri n do nhu c u c a th c ti n
và ph c v cho th c ti n, t ñó ý th c ñư c ý nghĩa, t m quan tr ng c a tri th c, c a môn h c.
Có quan ñi m duy v t và phương pháp tư duy bi n ch ng (xem xét các s v t, hi n tư ng
theo quan ñi m duy v t; theo quan ñi m v n ñ ng, bi n ñ i và tương quan ch t ch v i nhau).
+ Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i th gi i xung quanh
Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i t nhiên (t hi u bi t v t nhiên, có ý th c và thái ñ gi
gìn, b o v , c i t o và xây d ng môi trư ng thiên nhiên).
Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i ñ i v i xã h i (t hi u bi t v xã h i, có ý th c và thái ñ
47
gi gìn, b o v , c i t o và xây d ng môi trư ng xã h i).
Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i lao ñ ng, trư c h t là lao ñ ng h c t p.
Thái ñ và cách cư x ñúng ñ n ñ i v i m i ngư i trong c ng ñ ng.
+ Có nh ng ph m ch t, năng l c c n thi t c a con ngư i m i: ph m ch t trí tu , ph m
ch t th ch t và ph m ch t nhân cách.
?. ð c Ph l c 1, Ph l c 2 và ch ra nh ng ñi m chung trong phép phân lo i m c
tiêu giáo d c c a Bloom (1956), 5 khía c nh (ñ c ñi m) h c t p c a Marzano (1992), phép
phân lo i m c tiêu h c t p c a James (2005), và m c tiêu giáo d c trong chương trình giáo
d c Vi t Nam.
1.4.4. Ý nghĩa c a vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c
?. Vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c có ý nghĩa gì trong quá trình d y h c?
Xác ñ nh m c tiêu là giai ño n kh i ñ u c a b t kỳ ho t ñ ng nào. M c tiêu là y u t
ñ nh hư ng c a ho t ñ ng. Y u t này giúp cá nhân l a ch n ñư c n i dung, phương pháp,
phương ti n ho t ñ ng nh m t ch c, ñi u khi n ho t ñ ng ñ t hi u qu . Cho nên, ho t ñ ng
dù ñơn gi n ñ n ñâu cũng c n ph i xác ñ nh m c tiêu. D y h c là ho t ñ ng ph c t p l i càng
c n thi t ph i xác ñ nh ñư c m c tiêu.
Xác ñ nh m c tiêu d y h c có ý nghĩa to l n ñ i v i công tác d y h c. Vi c xác ñ nh
này nh m hai ch c năng: ch c năng ñ nh hư ng và ch c năng ñánh giá k t qu d y h c.
- Ch c năng ñ nh hư ng
M c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh s có tác d ng:
+ ð nh hư ng cho vi c thi t k và l p k ho ch, chương trình d y h c.
+ Giúp l a ch n, xây d ng n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c phù h p
và chu n b các ñi u ki n, phương ti n, môi trư ng d y h c thu n l i ñ t ch c t t vi c h c
cho HS.
+ ð nh hư ng HS trong vi c t ch c t h c.
- Ch c năng ñánh giá k t qu d y h c m t cách chu n xác
M c tiêu d y h c là căn c ñ xác ñ nh tiêu chí, xác ñ nh k thu t ki m tra, ñánh giá
k t qu d y h c m t cách chu n xác. Do ñó, m c tiêu d y h c ñư c coi là tiêu chu n ñ GV
ti n hành ki m tra, ñánh giá và HS t ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh ho t
ñ ng d y h c ñ t hi u qu .
1.5. N I DUNG D Y H C
?. N i dung d y h c là gì? N i dung h c t p bao g m các thành ph n cơ b n nào?
1.5.1. Khái ni m n i dung d y h c
N i dung d y h c ph thông là h th ng nh ng tri th c, k năng v nhi u lĩnh v c
trình ñ ph thông mà HS c n n m v ng trong su t th i gian h c ph thông và h th ng
nh ng ho t ñ ng ñư c t ch c trong quá trình d y h c nh m ñ m b o hình thành các em
th gi i quan, nhân sinh quan khoa h c và nh ng ph m ch t nhân cách c a con ngư i m i,
chu n b cho các em bư c vào cu c s ng, vào lao ñ ng s n xu t.
N i dung d y h c bao g m n i dung h c t p c a HS và n i dung gi ng d y c a GV.
1.5.1.1. N i dung h c t p c a HS

48
N i dung h c t p c a HS là cái mà HS tác ñ ng vào, ti p nh n và làm vi c v i nó
trong quá trình h c t p. N i dung h c t p bao g m h th ng tri th c, k năng (hay nh ng
kinh nghi m c a xã h i) mà HS ph i n m v ng trong quá trình h c t p.
Nh ng tri th c, k năng, k x o này ñư c l a ch n trong kho tàng tri th c nhân lo i
phong phú và ña d ng ñã ñư c l ch s xã h i tích lũy, b o t n và phát tri n t ñ i này qua
ñ i khác dư i d ng n n văn hóa v t ch t và văn hóa tinh th n.
Tri th c nhân lo i ñư c phân thành b n nhóm hay b n y u t :
1). H th ng nh ng tri th c v t nhiên, xã h i, tư duy, k thu t và các cách th c ho t
ñ ng: nh ng tri th c này xây d ng lên trư c m t con ngư i m t b c tranh toàn v n v th
gi i, giúp con ngư i hi u ñư c th gi i và cách th c ho t ñ ng ñ ti p c n th gi i.
2). Nh ng kinh nghi m th c hi n nh ng cách th c ho t ñ ng ñã bi t: nh ng kinh
nghi m này cung c p cho con ngư i nh ng k năng, k x o v n d ng tri th c vào cu c s ng
qua ñó tri th c nhân lo i do các th h trư c tích lũy m i ñư c b o t n và tái t o.
3). Nh ng kinh nghi m tìm ki m sáng t o: nh ng kinh nghi m tìm ki m sáng t o
ñư c xây d ng trên cơ s nh ng ho t ñ ng sáng t o c a con ngư i, giúp cho con ngư i có
kh năng gi i quy t nh ng v n ñ m i nh m góp ph n phát tri n di s n văn hóa.
4). Nh ng kinh nghi m v thái ñ ñ i v i th gi i, ñ i v i con ngư i: nh ng kinh
nghi m này giúp con ngư i có th ñi u ch nh s phù h p gi a ho t ñ ng và nhu c u b n thân.
Trong th c t , d a vào s phân ñ nh trên, có th c u trúc n i dung h c t p cho HS trên
cơ s tính t i m c tiêu giáo d c chung, m c tiêu d y h c c a các c p h c, các lo i trư ng sao
cho phù h p v i ñ c ñi m tâm sinh lý, ñ c ñi m l a tu i c a HS, ñ m b o cho HS có th lĩnh
h i ñ t hi u qu .
N i dung h c t p trong nhà trư ng ph thông là m t h th ng bao g m b n thành
ph n cơ b n sau:
1). H th ng tri th c v t nhiên, xã h i, con ngư i; v k thu t và cách th c ho t ñ ng
H th ng tri th c v t nhiên, xã h i, con ngư i, v k thu t và cách th c ho t ñ ng
thu c nhi u d ng khác nhau ñ c trưng cho các khoa h c cơ b n như:
- Tri th c v các s ki n, các khái ni m, các ph m trù, các quy lu t, các ñ nh lu t, các
nguyên t c, quy t c, các lý thuy t, h c thuy t;
- Tri th c v cách th c ho t ñ ng;
- Tri th c v ñánh giá;
- Tri th c v các chu n m c và thái ñ ñ i v i các hi n tư ng trong t nhiên và ñ i
s ng xã h i.
Trong tài li u h c t p c a HS, thành ph n này th hi n h th ng các khái ni m, ñ nh
lý, quy t c, quy lu t, quy trình, hi n tư ng, s ki n...
2). H th ng k năng, k x o liên quan t i ho t ñ ng lao ñ ng trí óc, lao ñ ng chân
tay nói chung và nh ng k năng, k x o v t ng lĩnh v c ngh nghi p khác nhau nói riêng
Trong tài li u h c t p, thành ph n này th hi n qua h th ng các bài t p v n d ng tri
th c mà HS c n th c hi n trong quá trình h c t p môn h c.
3). H th ng nh ng kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o
Trong d y h c, nh ng kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o có th giúp HS có kh năng

49
ñ c l p di chuy n tri th c, k năng, k x o vào tình hu ng m i, giúp các em có kh năng
phát hi n và th y trư c nh ng tình hu ng m i, nh ng c u trúc m i trong các tình hu ng quen
thu c, trên cơ s ñó xác ñ nh cách th c gi i quy t v i hi u qu t i ưu.
Trong tài li u h c t p, thành ph n này th hi n qua h th ng các bài t p nâng cao; các
bài t p ñòi h i s sáng t o trong cách gi i, ñòi h i gi i b ng nhi u cách...
4). Nh ng chu n m c v thái ñ ñ i v i t nhiên, xã h i, con ngư i và c ng ñ ng
Nh ng chu n m c này giúp HS có phương th c ng x ñúng ñ n, thích h p v i m i
m i quan h trong m i trư ng h p c a cu c s ng.
Ví d : tính chính xác, tính c n th n...trong h c t p môn Toán; ý th c trách nhi m c a
ngư i công dân, bi t s ng và làm vi c theo pháp lu t...trong h c t p môn Giáo d c công dân...
Trong tài li u h c t p, thành ph n này ñư c th hi n qua các câu h i, bài t p hay các
yêu c u, nhi m v ... mà HS c n th c hi n, bi u hi n thái ñ .
1.5.1.2. N i dung gi ng d y c a GV
ð i v i HS, tri th c, k năng, k x o là n i dung và ñ i tư ng c a ho t ñ ng h c t p,
nhưng ñ i v i GV thì nó l i là phương ti n c a ho t ñ ng gi ng d y.
N i dung gi ng d y c a GV bao g m m t h th ng vi c làm c a GV ñư c th c hi n
trong quá trình d y h c bao g m t vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c, so n th o chương trình
d y h c vĩ mô và vi mô, xây d ng n i dung h c t p cho HS, so n th o tài li u h c t p, t
ch c ho t ñ ng h c t p và ñánh giá k t qu h c t p c a HS.
N i dung d y h c nhà trư ng ph thông ñư c Lu t giáo d c quy ñ nh và ñư c th
hi n trong k ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, sách giáo khoa (SGK) và các tài li u
tham kh o.
1.5.2. K ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, SGK và tài li u tham kh o
1.5.2.1. K ho ch giáo d c
K ho ch giáo d c là văn b n do nhà nư c ban hành trong ñó quy ñ nh h th ng các
môn h c, các chuyên ñ , các ho t ñ ng cơ b n; th t gi ng d y các môn h c, các chuyên ñ
(qua t ng b c h c, c p h c, năm h c); s ti t cho t ng môn, t ng chuyên ñ (trong năm h c,
h c kỳ) và vi c t ch c năm h c cho các môn h c, các chuyên ñ , các ho t ñ ng cơ b n.
Môn h c trong k ho ch giáo d c
* Môn h c là “lĩnh v c ki n th c có th làm ñ i tư ng cho vi c gi ng d y” [16, tr 266].
* C u trúc c a môn h c
Các nhà lý lu n d y h c cho r ng c u trúc c a môn h c bao g m hai ph n liên k t
bi n ch ng v i nhau t o nên m t ch nh th ; ñó là: n i dung khoa h c và hình th c th hi n
c a n i dung ñó.
- N i dung khoa h c c a môn h c là nh ng s ki n có th c c a ñ i tư ng (có th là
m t lĩnh v c khoa h c: toán, v t lý, văn, s ...ho c lĩnh v c k thu t ngh : tr ng tr t, chăn
nuôi…) mà HS ph i làm vi c và chi m lĩnh. N i dung khoa h c c a môn h c ñư c xây d ng
trên cơ s ñ m b o nh ng yêu c u: ph n ánh ñư c b n ch t và logic phát tri n c a lĩnh v c
khoa h c
+ Yêu c u ph n ánh ñư c b n ch t c a lĩnh v c khoa h c tương ng
Nh ng tri th c khoa h c trong n i dung môn h c ñư c ch n l c sao cho ph n ánh

50
chân th c n i dung c a lĩnh v c khoa h c tương ng. Do ñó, ph i xác l p ñư c h th ng th
b c các tri th c khoa h c ñó: các s ki n c t lõi, cơ s , cơ b n, ch y u và các s ki n th
y u, phát tri n; các tri th c nguyên t c, nguyên lý, phương pháp và các tri th c s v t, s
ki n c th ...Tóm l i, c u trúc c a môn h c ph i bao hàm c u trúc c a lĩnh v c khoa h c
tương ng. N i dung m t môn h c thư ng không ch bao g m cơ s c a m t khoa h c nào
ñó mà còn bao g m cơ s c a nhi u khoa h c có liên quan. Ví d , ph thông: môn Hóa h c
bao g m nh ng cơ s c a các khoa h c như Hóa h c ñ i cương, Hóa vô cơ, Hóa h u cơ...;
môn Giáo d c công dân bao g m cơ s c a các khoa h c như Tri t h c, ð o ñ c h c, M
h c, Kinh t chính tr h c...
+ Yêu c u ph n ánh ñư c logic phát tri n c a lĩnh v c khoa h c tương ng
Xác l p logic c a các s ki n, các tri th c khoa h c trong môn h c sao cho ph n ánh
ñư c logic phát tri n c a lĩnh v c khoa h c (logic khoa h c c a môn h c). C u trúc khoa h c
c a môn h c là c u trúc m ñư c b t ñ u t h t nhân tr u tư ng nh t cho ñ n nh ng s ki n
c th , rõ ràng, c p nh t (tuân theo nguyên lý v n ñ ng phát tri n c a các s v t, hi n tư ng:
t tr u tư ng ñ n c th ). Cho nên, vi c phân tích h th ng tri th c c a lĩnh v c khoa h c,
xác ñ nh ñư c h t nhân tr u tư ng ban ñ u làm ñi m xu t phát cho môn h c là vi c làm có ý
nghĩa quy t ñ nh ñ i v i c u trúc khoa h c c a môn h c. ðây là vi c làm không m y d
dàng. Mu n làm ñư c nh t thi t ph i có s tham gia tích c c c a các nhà khoa h c chuyên
nghiên c u lĩnh v c ñó ch không ph i là công vi c c a nhà sư ph m.
- Hình th c th hi n n i dung khoa h c c a môn h c
ð giúp HS chi m lĩnh n i dung khoa h c c a môn h c thì n i dung khoa h c c a
môn h c ñư c xây d ng ph i ñáp ng ñư c hai yêu c u: m t m t, phù h p v i trình ñ , tính
ch t và kh năng nh n th c c a HS; m t khác, phát tri n ñư c ti m năng ho t ñ ng trí óc c a
các em (b i dư ng cho HS bi t cách lĩnh h i và s d ng tri th c).
Tri th c khoa h c c a môn h c có th ñư c th hi n dư i nhi u hình th c khác nhau:
hành ñ ng th c, hình nh, mô hình, sơ ñ ho c các m nh ñ ngôn ng , khái ni m, ñ nh
lý...Nh ng hình th c bi u hi n này ñư c xây d ng phù h p v i trình ñ và kh năng ti p thu
c a nh ng ñ i tư ng HS khác nhau.
• Bruner J (Hoa Kỳ) t ng nói r ng b t c môn h c nào cũng có th d y cho b t c
ngư i nào, b t c tu i nào dư i m t hình th c chính ñáng nào ñó.
• Ví d : HS nh tu i có th ti p nh n m t n i dung tri th c tr u tư ng nào ñó (ñ nh lý toán
h c, ñ nh lu t v t lý...), n u nó ñư c bi u hi n dư i d ng hành ñ ng hơn là n u nó ñư c th
hi n dư i d ng các m nh ñ ngôn ng , ñi u này có l ngư c l i v i HS l n.
S phù h p này n m hình th c th hi n c a n i dung tri th c ñư c ñưa ra trong tài
li u gi ng d y và trong cách d y c a GV. Có th coi ñây là m t sư ph m (logic sư ph m) c a
môn h c.
Vi c xây d ng n i dung khoa h c c a môn h c sao cho phù h p v i ñ i tư ng ngư i
h c nh m th c hi n m c ñích, nhi m v d y h c thu c tr ng trách c a nhà sư ph m. ði u
này ñư c th hi n trong các tài li u h c t p và gi ng d y c a môn h c (có nh ng ph n quy
ñ nh và hư ng d n, rèn luy n k năng, k x o nh t ñ nh; nh ng bài t p ñi n hình nh m giúp
HS rèn luy n nh ng k năng sáng t o, nh ng yêu c u phát tri n năng l c ho t ñ ng trí tu ñ c
l p, sáng t o, nh ng yêu c u v giáo d c tư tư ng, chính tr , ñ o ñ c...).
T xem xét hai b ph n trong c u trúc môn h c, có th nói logic c u trúc môn h c là
h p kim gi a logic khoa h c và logic sư ph m, ñây là s n ph m c a s h p tác lao ñ ng gi a
nhà khoa h c và nhà sư ph m. Cho nên d y h c s có ch t lư ng cao n u m i giáo viên v a
51
là m t nhà khoa h c v a là m t nhà sư ph m (m i giáo viên là m t chuyên gia trong nghiên
c u khoa h c ñ ng th i là m t chuyên gia trong gi ng d y). Chương trình d y h c s t t n u
huy ñ ng ñư c ch t xám c a ñ i ngũ nh ng chuyên gia này.
- Ngoài ra, môn h c còn là m t c u trúc có th phân gi i ñư c thành các ñơn v có tính
ñ c l p tương ñ i. Môn h c ñư c xây d ng cho m i ñ i tư ng ngư i h c, do ñó ph i có tính
phân hóa. Tính phân hóa, ñ c trưng c a môn h c ñư c th hi n hai khía c nh: cho nhi u
ñ i tư ng và phân gi i thành nhi u ñơn v (bài h c).
H th ng môn h c nhà trư ng ph thông Vi t Nam bao g m 23 môn. ðó là các
môn: Ng văn, Toán, ð o ñ c, Giáo d c công dân, T nhiên và xã h i, Khoa h c, V t lý,
Hóa h c, Sinh h c, L ch s , ð a lý, Âm nh c, M thu t, Công ngh ( Ti u h c là Th công,
Kĩ thu t), Th d c, Ngo i ng , Tin h c, Giáo d c qu c phòng và an ninh, T ch n, Giáo d c
t p th , Giáo d c ngoài gi lên l p, Giáo d c hư ng nghi p, Giáo d c ngh ph thông. H
th ng các môn h c này ñư c s p x p m t cách logic trong k ho ch giáo d c ph thông.
?. ð c ph l c 2 và trình bày h th ng các môn h c, th t gi ng d y và s ti t dành
cho m i môn h c trong K ho ch giáo d c trung h c ph thông.
1.5.2.2. Chương trình giáo d c
- Chương trình giáo d c là văn b n do nhà nư c ban hành trong ñó quy ñ nh m c tiêu,
n i dung, phương pháp và cách th c ñánh giá k t qu giáo d c.
- Hư ng ti p c n là y u t tiên quy t trong xây d ng, cũng như phân tích, phê phán và
k th a m t chương trình nào ñó. Hư ng ti p c n quy ñ nh c u trúc c a toàn b h th ng t
chương trình giáo d c ñ n các d ng d y và h c.
Có nhi u cách ti p c n trong vi c xây d ng chương trình giáo d c (tham kh o Ph l c
3). Trong ñó, ba cách ti p c n tương ñ i ph bi n ñó là: cách ti p c n n i dung ki n th c,
cách ti p c n m c tiêu và cách ti p c n quá trình.
1). Cách ti p c n n i dung ki n th c
Trong cách ti p c n này, m c tiêu d y h c c a chương trình là n i dung ki n th c.
ði u quan tâm trư c tiên và quan tr ng nh t khi xây d ng chương trình là kh i lư ng và ch t
lư ng ki n th c mà ngư i h c ph i lĩnh h i. Do ñó, tiêu chu n l a ch n phương pháp và hình
th c d y h c là t i ưu hóa vi c truy n th tri th c, còn ñánh giá k t qu h c t p ñư c hư ng
vào m c ñ lĩnh h i tri th c c a ngư i h c.
2). Cách ti p c n m c tiêu
Cách ti p c n này d a trên m c tiêu ñào t o ñ xây d ng chương trình. D a vào m c
tiêu d y h c, n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c ñư c xác ñ nh. M c tiêu d y
h c cũng là tiêu chu n ñ ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p. V i cách ti p c n này có th d
dàng chu n hóa quy trình xây d ng chương trình và quy trình ñào t o theo m t công ngh .
3). Cách ti p c n quá trình hay ti p c n theo s phát tri n
Theo cách ti p c n này, chương trình giáo d c là quá trình nh m vào vi c thúc ñ y s
phát tri n nhân cách ngư i h c. Chương trình giáo d c xây d ng theo hư ng ti p c n phát
tri n quan tâm và chú tr ng vào vi c d y ngư i h c cách h c hơn là vào vi c truy n th ki n
th c, chú ý ñ n t ng cá nhân hơn là vào t p th . Cách ti p c n này chú ý ñ n tính ch ñ ng
và s phát tri n nhân cách ngư i h c, t ñó d n ñ n làm thay ñ i căn b n m i quan h , v th
c a ngư i d y và ngư i h c trong quá trình th c hi n chương trình. Trong chương trình này,
ngư i th y ch ñóng vai trò tr ng tài, c v n, ngư i hư ng d n HS cách tìm ki m, x lý và s
d ng thông tin; còn HS là ch th ch ñ ng, tích c c và sáng t o trong tìm ki m, x lý và s
52
d ng thông tin ñ gi i quy t các v n ñ trong cu c s ng.
M i cách ti p c n có nh ng ưu ñi m và như c ñi m riêng. Trong d y h c hi n ñ i,
cách ti p c n phát tri n có nhi u ưu ñi m và ngày càng ñư c chú ý v n d ng khi xây d ng
chương trình.
- Chương trình giáo d c ñư c xây d ng v i nhi u c p ñ : chương trình giáo d c c a
m t qu c gia, c a m t ngành h c, b c h c, c p h c, l p h c, môn h c, ñơn v tri th c...
- B Chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay (ñư c ban hành theo Quy t
ñ nh s 16/2006/Qð-BGDðT ngày 5 tháng 5 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ñào
t o) bao g m:
1. Nh ng v n ñ chung
2. Chương trình chu n c a 23 môn h c và ho t ñ ng giáo d c
3. Chương trình các c p h c: chương trình ti u h c, chương trình trung h c cơ s và
chương trình trung h c ph thông.
?. ð c Ph l c 2, cho bi t c u trúc c a chương trình giáo d c ph thông và chương
trình các môn h c bao g m nh ng gì?
C u trúc c a chương trình bao g m:
+ M c tiêu giáo d c
+ Ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c
+ Chu n ki n th c, k năng và thái ñ
+ Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c giáo d c
+ Chu n ñánh giá k t qu giáo d c.
K ho ch giáo d c và chương trình giáo d c là công c ch y u ñ nhà nư c ti n hành
vi c lãnh ñ o và giám sát công tác giáo d c c a nhà trư ng. K ho ch, chương trình giáo d c
m t khi ñã tr thành pháp l nh c a nhà nư c thì không m t ai có quy n t ti n, thay ñ i, c t
xén ho c thêm b t (có th ñóng góp ý ki n).
Hàng năm, căn c vào k ho ch, chương trình giáo d c ñư c ban hành, nhà trư ng
xây d ng k ho ch giáo d c phù h p v i ñi u ki n c a trư ng mình. ðây là cơ s ñ các giáo
viên, cán b công nhân viên c a nhà trư ng xây d ng k ho ch giáo d c-d y h c c a b n thân.
1.5.2.3. Sách giáo khoa và các tài li u h c t p khác
- Sách giáo khoa
SGK là tài li u th hi n c th n i dung, phương pháp giáo d c c a t ng môn h c
trong chương trình d y h c.
SGK ñư c biên so n phù h p v i nh ng yêu c u cơ b n v lý lu n d y h c, chương
trình giáo d c (n i dung tri th c, s cân ñ i gi a các chương, m c...) và ñ m b o nh ng yêu
c u v hình th c, v th m m , v kinh t ...
ð i v i h u h t GV ph thông, vi c d y h c, ki m tra, ñánh giá theo SGK cũng ñ ng
nghĩa v i th c hi n chương trình. Cho t i nay SGK v n là tài li u ch y u ñ d y và h c
các c p, b c h c ph thông.
- Ngoài ra, ñ d y t t và h c t t, GV và HS còn ph i tham kh o thêm nhi u tài li u
h c t p (TLHT) khác.

53
Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c, k thu t và công ngh ,
các ngu n TLHT khác ngày càng phong phú và ña d ng, bao g m:
+ Các tài li u in n: các lo i sách (sách hư ng d n gi ng d y và h c t p, sách bài t p,
t ñi n, các tác ph m kinh ñi n, sách chuy n...), các lo i báo chí, t p chí...
+ Thông tin trên m ng Internet
+ Thông tin trên các phương ti n truy n thông ñ i chúng khác: phát thanh, truy n hình...
+ Thông tin t cu c s ng th c ti n...
?. Trong quá trình h c t p sư ph m, SV nên dành th i gian nghiên c u SGK và các tài
li u khác có liên quan ñ n môn h c s d y ph thông có l i gì?
1.5.3. ð i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay
?. Trình bày s hi u bi t v ñ i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay.
Nh ng năm g n ñây, Vi t Nam ñang t p trung ñ i m i chương trình giáo d c ph
thông. ñây chương trình c n ñư c hi u theo nghĩa r ng như ñi u 29-m c II Lu t Giáo d c
năm 2005: “Chương trình giáo d c ph thông th hi n m c tiêu giáo d c; quy ñ nh chu n
ki n th c, k năng, ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c ph thông, phương pháp và hình
th c t ch c ho t ñ ng giáo d c, cách th c ñánh giá k t qu giáo d c ñ i v i các môn h c
m i l p và m i c p h c c a giáo d c ph thông”. Do ñó, ñ i m i chương trình giáo d c ph
thông ph i là m t quá trình ñ i m i t m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n ñ n
ñánh giá k t qu giáo d c k c ñ i m i cách xây d ng và th c hi n chương trình. ð i m i
NDDH n m trong s ñ i m i chương trình giáo d c nói chung.
1.5.3.1. Căn c ñ i m i chương trình ph thông hi n nay
1). Căn c pháp lý
Vi c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông hi n nay ñư c ti n hành căn c vào các
cơ s pháp lý sau:
- Ngh quy t s 40/2000/QH10, ngày 9 tháng 12 năm 2000 c a Qu c h i khoá X v
ñ i m i chương trình giáo d c ph thông;
- Chi n lư c phát tri n kinh t -xã h i 2001-2010 và chi n lư c phát tri n giáo d c
2001-2010;
- Ch th s 14/2001/CT-TTg v vi c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông th c
hi n Ngh quy t s 40/2000/QH10 c a Qu c h i khoá X và Ch th s 30/1998/CT-TTg v
ñi u ch nh ch trương phân ban ph thông trung h c.
Tinh th n chung c a các văn b n ñó là xây d ng n i dung chương trình giáo d c ph
thông m i nh m nâng cao ch t lư ng giáo d c toàn di n th h tr , ñáp ng yêu c u phát
tri n ngu n nhân l c ph c v công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c, phù h p v i th c ti n
truy n th ng Vi t Nam, ti p c n trình ñ giáo d c ph thông các nư c phát tri n trong khu
v c và trên th gi i.
2). Căn c khoa h c và th c ti n
Chương trình giáo d c ph thông hi n nay ñư c ñ i m i do:
- Yêu c u c a s phát tri n kinh t –xã h i ñ i v i vi c ñào t o ngu n nhân l c trong
giai ño n m i.
- S phát tri n nhanh, m nh v i t c ñ mang tính bùng n c a khoa h c công ngh th

54
hi n qua các lý thuy t, các thành t u m i, kh năng ng d ng cao, r ng và nhanh vào th c t .
- Nh ng thay ñ i trong ñ i tư ng giáo d c.
- S c n thi t ph i hòa nh p v i xu th ñ i m i ti n b trên th gi i trong lĩnh v c
chương trình, SGK, ñ c bi t trong b i c nh hi n nay.
1.5.3.2. Nguyên t c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay
- Quán tri t m c tiêu giáo d c
Chương trình và SGK c a giáo d c ph thông ph i ch u s quy ñ nh c a m c tiêu giáo
d c, ñó là hư ng t i vi c hình thành và phát tri n nh ng ph m ch t và năng l c toàn di n
trên n n t ng ki n th c và k năng ch c ch n v i m c ñ phù h p ñ i tư ng t ng c p h c,
b c h c. Có như v y thì chương trình và SGK ph thông m i có th ñóng góp có hi u qu
vào vi c chu n b toàn di n cho th h tr bư c chân vào cu c s ng c a xã h i Vi t Nam
hi n ñ i.
- ð m b o tính khoa h c và sư ph m
Chương trình và SGK ph thông ñư c xây d ng ph i là m t công trình khoa h c sư
ph m, trong ñó:
+ L a ch n ñư c các n i dung mang tính khoa h c, ph thông, cơ b n, c p nh t v i
nh ng ti n b c a khoa h c, công ngh , c a kinh t -xã h i, g n gũi v i ñ i s ng th c ti n,
g n bó v i th c t phát tri n c a ñ t nư c.
+ Tích h p ñư c nhi u m t giáo d c trong t ng ñơn v n i dung, tích h p n i dung ñ
ti n t i gi m s môn h c (nh t là các c p h c dư i), tinh gi n n i dung, tăng cư ng m i quan
h gi a các n i dung, chuy n m t s n i dung thành ho t ñ ng giáo d c nh m gi m nh gánh
n ng h c t p các c p h c mà không gi m trình ñ c a chương trình.
+ Tăng cư ng và nâng cao ch t lư ng ho t ñ ng th c hành, v n d ng theo năng l c
c a t ng lo i HS.
+ Phù h p v i trình ñ nh n th c c a HS trong t ng giai ño n h c t p.
- Th hi n tinh th n ñ i m i phương pháp d y h c
M t trong nh ng tr ng tâm c a ñ i m i chương trình, SGK ph thông là t p trung vào
ñ i m i phương pháp d y h c. Tinh th n chung là ti p t c t n d ng, phát huy nh ng ưu ñi m
c a các phương pháp d y h c truy n th ng, ti n t i ti p c n d n v i các phương pháp d y
h c m i, các phương pháp d y h c d a vào ho t ñ ng ch ñ ng, tích c c c a HS v i s t
ch c và hư ng d n ñúng m c c a GV nh m phát tri n tư duy ñ c l p, sáng t o, góp ph n
hình thành phươg pháp và nhu c u t h c, b i dư ng h ng thú, ni m tin trong h c t p cho HS.
ð i m i phương pháp d y h c luôn luôn ph i ñ t trong m i tương quan v i ñ i m i
các thành t khác c a quá trình d y h c: m c tiêu, n i dung, cơ s v t ch t và thi t b d y
h c, hình th c t ch c d y h c, ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p và ñ i m i môi trư ng d y h c.
- ð m b o tính th ng nh t
Chương trình giáo d c ph thông ph i ñ m b o tính ch nh th qua vi c xác ñ nh m c
tiêu, n i dung, ñ nh hư ng phương pháp…trong các b c h c, t ti u h c ñ n trung h c cơ s
ñ n trung h c ph thông. Chương trình giáo d c và SGK ph i ñư c áp d ng th ng nh t
chung trong c nư c, ñ m b o s bình ñ ng th c s trong giáo d c ñ c bi t giai ño n h c
t p cơ b n c a các b c, c p h c ph c p giáo d c. Tính th ng nh t chung c a chương trình và
SGK th hi n :

55
+ M c tiêu giáo d c;
+ Quan ñi m khoa h c và sư ph m xuyên su t các môn h c, các c p, b c h c;
+ Trình ñ chu n c a chương trình d y h c và ki m tra, ñánh giá.
Vi c th c hi n chương trình, SGK m t m t c n ñ m b o tính th ng nh t chung trong
ph m vi c nư c; m t khác l i ph i có nh ng gi i pháp thích h p và linh ho t v các bư c ñi,
v th i lư ng, v ñi u ki n th c hi n chương trình phù h p v i t ng vùng, mi n, t ng lo i
ñ i tư ng HS; gi i quy t m t cách h p lý gi a yêu c u c a tính th ng nh t v i s ña d ng v
ñi u ki n h c t p c a HS.
- ðáp ng yêu c u phát tri n c a t ng ñ i tư ng HS
Chương trình và SGK t o cơ s quan tr ng ñ :
+ Phát tri n trình ñ giáo d c cơ b n c a ngu n nhân l c Vi t Nam ñáp ng giai ño n
công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c và ñ kh năng h p tác, c nh tranh th gi i.
+ Phát tri n năng l c c a m i cá nhân, góp ph n th c hi n b i dư ng nhân tài cho ñ t
nư c b ng phương th c d y h c cá nhân hóa, th c hi n d y h c n i dung t ch n không b t
bu c ngay t ti u h c và phân hóa theo năng l c, s trư ng ngày càng ñ m nét qua các hình
th c thích h p.
+ Giúp cho m i HS v i s c g ng ñúng m c c a mình có th ñ t ñư c k t qu trong
h c t p, phát tri n năng l c và s trư ng c a b n thân.
- Quán tri t quan ñi m m i trong vi c biên so n chương trình, SGK
Nh ng quan ñi m m i ñó là:
+ Chương trình không ch nêu n i dung và th i lư ng d y h c mà th c s là m t k
ho ch hành ñ ng sư ph m, k t n i m c tiêu giáo d c v i các lĩnh v c n i dung, phương
pháp, phương ti n d y h c và cách th c ñánh giá k t qu h c t p c a HS, ñ m b o s phát
tri n liên t c gi a các c p h c, b c h c, ñ m b o liên thông gi a giáo d c ph thông v i giáo
d c chuyên nghi p.
+ SGK không ñơn gi n ch là tài li u thông báo ki n th c có s n mà là tài li u giúp
HS t h c, t phát hi n và gi i quy t các v n ñ ñ chi m lĩnh và v n d ng ki n th c m i
m t cách linh ho t, ch ñ ng và sáng t o.
+ Chương trình và SGK ñư c th ch hóa theo Lu t Giáo d c và ñư c qu n lý, ch
ñ o ñánh giá theo yêu c u c th c a giai ño n phát tri n m i c a ñ t nư c, c g ng gi v ng
n ñ nh ñ góp ph n không ng ng nâng cao ch t lư ng giáo d c ph thông, th c hi n ti t
ki m trong s n xu t và s d ng sách các c p h c.
- ð m b o tính kh thi
Chương trình và SGK không ñòi h i nh ng ñi u ki n vư t quá s c g ng và kh
năng c a s ñông GV, HS, gia ñình và c ng ñ ng. Tuy nhiên, tính kh thi c a chương trình
và SGK ph i ñ t trong m i tương quan gi a trình ñ giáo d c cơ b n v s d ng sách c a
Vi t Nam và các nư c phát tri n trong khu v c và trên th gi i, gi a giai ño n trư c m t và
kho ng th i gian t 10 ñ n 15 năm t i.
1.5.3.3. M t s ñi m m i c a k ho ch giáo d c trung h c ph thông
?. Hãy ch ra nh ng ñi m m i trong k ho ch giáo d c trung h c ph thông hi n nay.
Thông báo s 13/2006/VPCP c a Văn phòng chính ph và ý ki n ch ñ o c a Th
tư ng Phan Văn Kh i, Ch T ch H i ñ ng Qu c gia Giáo d c v phương án ñi u ch nh phân
56
ban Trung h c ph thông (THPT), ñó là ch n phương án phân thành ba ban: ban khoa h c
t nhiên (có các môn nâng cao là Toán, Lý, Hóa, Sinh), ban khoa h c xã h i-nhân văn (có
các môn nâng cao là Ng văn, S , ð a, Ti ng nư c ngoài) và ban cơ b n (HS h c theo
chương trình chu n và các môn h c t ch n).
M t s ñi m m i c a k ho ch giáo d c THPT:
- Phân hóa qua b trí th i lư ng d y h c chênh l ch cho 8 môn phân hóa: Toán, Lý,
Hoá, Sinh, Ng văn, S , ð a và Ti ng nư c ngoài.
- M c ñ phân hóa không quá l n ñ m b o yêu c u t chương trình chu n (m t b ng
h c v n ph thông) nâng lên 20%, tính c v m t th i lư ng l n n i dung chênh l ch c a
t ng môn h c phân hoá. C th các môn Toán, Lý, Hóa, Sinh ñư c nâng lên 20% ban khoa
h c t nhiên; môn Ng văn, S , ð a, Ti ng nư c ngoài ñư c nâng lên 20% ban khoa h c
xã h i-nhân văn so v i chương trình chu n.
- ði u ch nh gi m s ti t so v i chương trình trung h c ph thông hi n hành m t s
môn như Ng văn t 11 ti t/tu n trong c ba năm h c xu ng còn 9.5 ti t tu n; Toán t 14
ti t/tu n xu ng còn 10 ti t/tu n; Lý t 9 ti t/tu n xu ng còn 6 ti t/tu n; Công ngh t 6 ti t
tu n xu ng còn 5 ti t/tu n ñ có th i lư ng cho môn h c m i, cho d y h c t ch n và cho
ho t ñ ng giáo d c khác (ho t ñ ng giáo d c ngoài gi lên l p và ho t ñ ng hư ng nghi p)
và ñ m b o s cân ñ i gi a các lĩnh v c tri th c c a m t b ng h c v n ph thông.
- Ti p t c th c hi n nguyên t c phân hóa trong giáo d c THPT, ñáp ng nhu c u r t
ña d ng c a ngư i h c và t o ñi u ki n cho chương trình giáo d c c a nhà trư ng ñư c th c
hi n m t cách linh ho t, g n bó v i th c ti n ñ a phương th c hi n yêu c u chu n b ñ i ngũ
lao ñ ng tham gia phát tri n kinh t -xã h i ñ a phương, k ho ch d y h c m i dành th i
lư ng cho d y h c t ch n: 4 ti t/tu n cho c ba l p c a ban khoa h c t nhiên cũng như ban
khoa h c xã h i-nhân văn; 12 ti t tu n cho ba l p c a ban cơ b n. M c ñích giúp HS c ng c
ki n th c, k năng ñã h c ho c cung c p ch ñ nâng cao ki n th c, k năng ho c ñáp ng
nh ng yêu c u khác c a HS.
- S tu n h c trong m t năm là 35 tu n, m i tu n h c 6 bu i.
- Th i gian h c các môn trong m t bu i không quá 5 ti t, th i lư ng m i ti t quy ñ nh
là 45 phút.
- M i tu n l có 2 ti t ho t ñ ng giáo d c t p th dành cho sinh ho t l p, sinh ho t
toàn trư ng. Ti t ho t ñ ng t p th có th t ch c trong ho c ngoài phòng h c, trong ho c
ngoài trư ng. M i tháng có 4 ti t tương ñương v i m t bu i dành cho ho t ñ ng giáo d c
ngoài gi lên l p.
- Th i lư ng và th i ñi m ngh hè, ngh t t, ngh gi a và cu i kỳ theo quy ñ nh chung
c a B GD&ðT.
K ho ch giáo d c c p THPT quy ñ nh s phân b th i lư ng ñ i v i chương trình
các môn h c c a ban khoa h c t nhiên, khoa h c xã h i-nhân văn và ban cơ b n. Ban khoa
h c t nhiên ñư c t ch c d y theo chương trình nâng cao ñ i v i 4 môn Toán, Lý, Hoá,
Sinh và theo chương trình chu n ñ i v i các môn còn l i. Ban khoa h c xã h i-nhân văn
ñư c t ch c d y h c theo chương trình nâng cao ñ i v i 4 môn Ng văn, S , ð a, Ti ng
nư c ngoài và theo chương trình chu n ñ i v i các môn còn l i. C hai ban ñ u có 4 ti t dành
cho c ba l p ñ d y h c t ch n. Ban cơ b n ñư c t ch c d y h c theo chương trình chu n
và s d ng 4 ti t /tu n ñ d y h c các ch ñ t ch n ho c tùy theo cơ s v t ch t, ñi u ki n
GV, nguy n v ng và năng l c h c t p c a HS có th t ch c d y h c m t s môn trong s 8

57
môn phân hóa nêu trên theo chương trình nâng cao.
1.6. PHƯƠNG PHÁP, PHƯƠNG TI N VÀ HÌNH TH C T CH C D Y H C
?. Li t kê và mô t nh ng công vi c mà GV và SV ñã làm (làm như th nào, s d ng
phương ti n gì, hình th c s d ng ra sao) th hi n trong các ti t d y h c “lý lu n d y h c”
ñã qua.
?. Phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c là gì?
?. T i sao trong m t ti t lên l p ph i s d ng ph i h p phương pháp, phương ti n,
hình th c t ch c d y h c?D a vào ñâu ñ l a ch n, v n d ng phương pháp phương ti n,
hình th c t ch c d y h c?
1.6.1. Phương pháp d y h c
1.6.1.1. Khái ni m
* Phương pháp
Phương pháp là m t thành t h t s c quan tr ng c a quá trình ho t ñ ng. Khi ñã xác
ñ nh ñư c m c ñích và n i dung ho t ñ ng thì phương pháp ho t ñ ng có vai trò quy t ñ nh
ch t lư ng ho t ñ ng. ðêcactơ R (1596-1650), m t ñ i bi u c a tri t h c Pháp th k XVII
ñã nói: “Không có phương pháp ngư i tài cũng m c l i, có phương pháp ngư i bình thư ng
cũng có th làm ñư c nh ng công vi c phi thư ng”.
Phương pháp d y h c nói riêng và phương pháp giáo d c nói chung có vai trò vô cùng
quan tr ng trong công tác giáo d c và ñào t o. Vì ý th c ñư c ñi u này, ð ng và Nhà nư c
ta ñã và ñang ti n hành ñ i m i giáo d c m t cách toàn di n và ñ ng b theo hư ng: “ð i
m i m nh m phương pháp giáo d c và ñào t o, kh c ph c l i truy n th m t chi u, rèn
luy n n p tư duy sáng t o c a ngư i h c. T ng bư c áp d ng các phương pháp tiên ti n và
phương ti n hi n ñ i vào d y h c, ñ m b o ñi u ki n và th i gian t h c, t nghiên c u cho
h c sinh” [19, tr 43] nh m ñào t o con ngư i Vi t Nam t ch , năng ñ ng, sáng t o có năng
l c phát hi n và gi i quy t v n ñ ph c v cho thành công c a s nghi p công nghi p hóa,
hi n ñ i hóa ñ t nư c mà ð i h i ð ng toàn qu c l n th VII ñã ñ ra: b i dư ng cho HS
năng l c tư duy sáng t o, năng l c gi i quy t v n ñ , năng l c h p tác…
G n ñây m t s tác gi ñã v n d ng hai hư ng ti p c n v n ñ phương pháp nói chung
trong tri t h c (Hư ng ti p c n c a Heghen. G “1770-1831” và hư ng ti p c n c a Mác. C
“1818-1883” ñ xem xét phương pháp d y h c.
- V n d ng hư ng ti p c n c a Heghen. G v phương pháp
Heghen. G cho r ng phương pháp là hình th c v n ñ ng c a n i dung s v t. Theo
quan ñi m này, m i s v t ñ u có b n ch t (n i dung) c a nó và ñư c th hi n qua hình th c
nh t ñ nh. Hình th c v n ñ ng và n i dung c a m i s v t luôn luôn t n t i g n k t v i nhau,
không tách r i nhau. Do ñó, m i s v t ñ u có phương pháp v n ñ ng riêng.
• Ví d : Cái mu ng (thìa) ch ñúng nghĩa là cái mu ng khi nó ñư c c m ñ ng chuôi,
xúc và ñưa th c ăn vào mi ng; còn khi dùng nó ñ gõ vào nhau, t o thành âm thanh
trong giàn nh c thì nó không còn là cái mu ng mà là m t nh c c .
V n d ng cách ti p c n này vào quá trình d y h c cho th y m i n i dung d y h c có
m t phương pháp d y h c ñ c thù, mang l i hi u qu nh t mà không phương pháp d y h c
nào thay th ñư c. Vì th không nên nói r ng phương pháp này t t, phương pháp kia không
t t mà ph i xác ñ nh v i n i dung này thì phương pháp phù h p v i nó là gì? H qu t cách
ti p c n c a Heghen. G cho th y mu n xác ñ nh và s d ng phương pháp d y h c t t trư c

58
h t ph i tr l i câu h i d y cái gì, sau ñó m i ñ n câu h i d y như th nào. Phương pháp d y
h c ph i phù h p v i n i dung d y h c, s thay ñ i n i dung d n ñ n s thay ñ i phương
pháp d y h c.
- V n d ng hư ng ti p c n c a Mác. C v phương pháp
Mác. C cho r ng phương pháp là cách th c, là phương ti n ñ ñ t t i m c ñích nh t
ñ nh, ñ gi i quy t nh ng nhi m v nh t ñ nh. Theo quan ñi m này, phương pháp có tính ñ c
l p tương ñ i v i n i dung s v t.
• Ví d : vi c s n xu t ra h t lúa b ng phương pháp tra l ho c cày ñ t b ng tay v i s c
kéo c a con trâu khác vi c s n xu t ra h t lúa b ng máy cày v i s c kéo c a máy. Cái
t o ra khác bi t v trình ñ và hi u qu c a vi c làm ra h t lúa là phương pháp và
phương ti n th c hi n.
H qu t cách ti p c n c a Mác. C: có nhi u phương pháp tri n khai m t n i dung
d y h c, trong ñó có m t phương pháp t t nh t. Vì th , mu n ñ t hi u qu cao trong d y h c
ph i tr l i ñư c câu h i: d y n i dung này có th s d ng các phương pháp, phương ti n d y
h c nào? Phương pháp, phương ti n d y h c nào là t i ưu nh t ñ chuy n t i n i dung ñó ñ n
cho HS?
* Phương pháp d y h c
D y h c thư ng ñư c hi u theo 3 c p ñ (tr 8). Tương ng v i 3 c p ñ c a d y h c
là ba c p ñ c a phương pháp d y h c: 1). Phương pháp d y h c là cách th c tri n khai c a
m t h th ng d y h c ña t ng, ña di n (ngành h c, b c h c, c p h c…); 2). Phương pháp d y
h c là phương pháp tri n khai m t quá trình d y h c c th (bao g m: cách th c hình thành
m c ñích d y h c, cách so n th o và tri n khai n i dung d y h c, cách th c t ch c ho t
ñ ng d y-ho t ñ ng h c nh m th c hi n m c ñích, n i dung d y h c và cách th c ki m tra,
ñánh giá k t qu quá trình d y h c); 3). Phương pháp d y h c là cách th c ti n hành các ho t
ñ ng c a ngư i d y và ngư i h c nh m th c hi n n i dung d y h c ñã ñư c xác ñ nh.
Trong tài li u này ch y u ñ c p ñ n phương pháp d y h c c p ñ th 2 và th 3.
V n d ng quan ni m v phương pháp (trong tri t h c) nêu trên ñ xem xét phương
pháp d y h c, có th nói phương pháp d y h c, theo nghĩa chung nh t, là nh ng cách th c
ti n hành ho t ñ ng d y h c. Tùy các cách ti p c n quá trình d y h c khác nhau ñ có các
khái ni m v phương pháp d y h c khác nhau.
Hi u d y h c là m t quá trình ph i h p ho t ñ ng (tương tác ho t ñ ng) c a th y-trò
(m c 1.2) thì phương pháp d y h c là t ng h p các cách th c ho t ñ ng ph i h p c a GV và
HS ñư c th c hi n trong quá trình d y h c; trong ñó, cách th c ho t ñ ng c a GV ñóng vai
trò ch ñ o, cách th c ho t ñ ng c a HS ñóng vai trò ch ñ ng nh m th c hi n m c ñích d y h c.
1.6.1.2. C u trúc c a phương pháp d y h c
Theo tài li u c a Phan Tr ng Ng (2005), c u trúc c a phương pháp d y h c bao g m
b n y u t : hư ng ti p c n ñ i tư ng hay quan ñi m v d y h c, n i dung lý lu n c a
phương pháp, h th ng bi n pháp k thu t và các th thu t có tính sáng t o.
- Hư ng ti p c n ñ i tư ng d y h c
Xác ñ nh hư ng ti p c n ñ i tư ng d y h c c a mình là vi c làm ñ u tiên c a m i GV
trong quá trình d y h c. Câu h i trung tâm ñây là m c ñích c a ho t ñ ng d y h c là gì?
Hư ng ti p c n ñ i tư ng quy t ñ nh vi c l a ch n phương pháp d y h c c th và các
phương ti n d y h c phù h p.

59
- N i dung lý lu n c a phương pháp
N i dung lý lu n c a phương pháp bao g m s mô t toàn b n i dung c a phương
pháp d y h c: tên phương pháp, n i dung phương pháp, nh ng ưu ñi m và h n ch c a
phương pháp, nh ng yêu c u khi s d ng phương pháp. Vi c hi u bi t n i dung lý lu n c a
phương pháp giúp GV và HS có cơ s v ng ch c ñ tri n khai các bi n pháp d y h c trong
th c ti n.
- H th ng bi n pháp k thu t d y h c c a phương pháp
Bi n pháp k thu t c a phương pháp d y h c là cơ c u k thu t c a phương pháp d y
h c. Nó không có tính m c ñích, ch ñơn thu n tính k thu t. ðó là h th ng nh ng cách th c
tác ñ ng c th c a ngư i d y và ngư i h c lên ñ i tư ng d y h c. Bi n pháp d y h c ñư c
sinh ra và quy t ñ nh b i các phương ti n k thu t ñư c dùng trong d y h c.
- Các th pháp ngh thu t d y h c
Ho t ñ ng d y h c là m t ho t ñ ng có tính ngư i. Cho nên, ñây là m t ho t ñ ng v a
mang tính khoa h c-công ngh l i v a mang tính ngh thu t. GV gi i là ngư i không nh ng
ch bi t t ch c t t các bi n pháp d y h c mà ph i nâng các bi n pháp ñó lên thành m c ngh
thu t d y h c (hay có th quy ư c g i là th pháp ngh thu t d y h c).
Bi n pháp k thu t và th pháp ngh thu t trong phương pháp d y h c khác nhau
tính logic. Bi n pháp k thu t luôn g n li n v i ti n b khoa h c và ñư c th c hi n v i quy
trình logic ch t ch . Còn th pháp ngh thu t luôn có xu hư ng sáng t o và vư t ra kh i
khuôn kh logic. Các th pháp ngh thu t d y h c ñư c d a trên m t lõi k thu t ít i, c n
thi t, ñ ñ m b o cho các th pháp d y h c ñư c ñúng hư ng, còn ch y u là s sáng t o, t do.
Cùng v i kinh nghi m và tu i ngh , s tăng d n m c ñ ngh thu t trong d y h c trên
cơ s chuy n hóa các bi n pháp k thu t thành th pháp ngh thu t d y h c là cơ s ñ nâng
cao trình ñ và hi u qu d y h c ñáp ng yêu c u cá bi t hóa trong d y h c hi n ñ i.
1.6.1.3. S phân lo i các phương pháp d y h c
Các nhà nghiên c u ñã t ng d a vào nhi u cơ s ñ phân lo i, xây d ng h th ng các
phương pháp d y h c. Có r t nhi u cách phân lo i phương pháp d y h c khác nhau d a trên
các căn c khác nhau khi n cho phương pháp d y h c vô cùng phong phú và da d ng. Dư i
ñây là m t s ví d :
- H th ng phương pháp d y h c c a Lecne I.Ia và Babanxki Iu.K (hai nhà lý lu n d y
h c c a Liên Xô cũ):
+ Lecne I.Ia cho r ng có th phân chia phương pháp d y h c thành 5 nhóm: nhóm
phương pháp thông báo-thu nh n (phương pháp gi i thích-minh h a), nhóm phương pháp tái
t o (hay tái hi n), phương pháp trình bày nêu v n ñ , phương pháp tìm tòi t ng ph n (phương
pháp tìm tòi Ơrixtic) và phương pháp nghiên c u (phương pháp tìm tòi toàn ph n).
+ Xu t phát t quan ñi m d y h c là s ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS,
Babanxki Iu.K l i chia phương pháp d y h c thành ba nhóm (tương ng v i ba m t: ñ ng cơ
h c t p, t ch c nh n th c và ki m tra nh n th c): nhóm phương pháp t ch c và th c hi n
ho t ñ ng h c t p, nhóm phương pháp kích thích và xây d ng ñ ng cơ h c t p và nhóm
phương pháp ki m tra và t ki m tra k t qu h c t p.
- M y th p niên g n ñây, cùng v i s phát tri n c a lý lu n d y h c, n i lên xu hư ng
phân lo i d y h c d a trên m c ñ tác ñ ng c a phương pháp t i s phát tri n c a ngư i h c.
Theo hư ng này, các phương pháp d y h c thư ng ñư c chia thành ba nhóm: các phương
pháp d y h c hư ng vào ngư i d y, các phương pháp d y h c tích c c và các phương pháp
60
d y h c hư ng vào ngư i h c.
Ví d :
• T năm khía c nh c a quá trình h c (Five Dimensions of learning) c a Marzano R J
(1992) s có h th ng các phương pháp d y h c tương ng: các phương pháp nh m
kích thích thái ñ và s nh n th c tích c c v h c t p, các phương pháp nh m giúp HS
ti p thu và t ng h p ki n th c, các phương pháp nh m m r ng và tinh l c ki n th c,
các phương pháp nh m s d ng ki n th c có hi u qu và các phương pháp nh m b i
dư ng thói quen tư duy có hi u qu .
• Nhà sư ph m ngư i Anh Petty G phân chia phương pháp d y h c thành ba nhóm: các
phương pháp l y GV làm trung tâm (bao g m GV thuy t trình, ngh thu t gi i thích,
ngh thu t trình di n, phương pháp ñ t câu h i và các phương pháp h tr trí nh cho
ngư i h c), các phương pháp tích c c (bao g m hư ng d n HS th c hành; th o lu n;
h c nhóm và ngư i h c trình bày; trò chơi, ñóng vai, di n k ch và mô ph ng…) và
phương pháp l y ngư i h c làm trung tâm (bao g m h c qua ñ c; t h c và làm bài
t p nhà; bài t p nghiên c u; ti u lu n; khám phá có hư ng d n, sáng t o, thi t k và
phát minh; h c t kinh nghi m c a mình).
• Hai cách ti p c n m i trong d y h c t p trung vào HS: h c t p ñ nh hư ng lên v n ñ
và h c t p d a trên v n ñ c a các nhà sư ph m Phương Tây cũng như d y h c tình
hu ng c a các nhà sư ph m Pháp ñang ñư c ph bi n. ði m chung trong các hư ng
ti p c n này là: h c t p t các tình hu ng trong b i c nh phù h p; s hi u bi t ñư c
t ng h p t các ngành ki n th c khác nhau; HS làm vi c ñ c l p và tích c c; HS làm
vi c trong nhóm và HS t ñi u khi n. Do ñó các phương pháp d y h c s là t ng h p
các phương pháp nh m: xây d ng tình hu ng, ñ t HS vào các tình hu ng, hư ng d n
HS (cá nhân hay nhóm) x lý tình hu ng, ti p thu, t ng h p tri th c t tình hu ng…
- H th ng phương pháp d y h c ph bi n trong các tài li u lý lu n d y h c Vi t Nam
Cùng v i trào lưu chung c a s phát tri n xã h i, các nhà lý lu n d y h c Vi t Nam ñã
và ñang tìm ki m, v n d ng sáng t o các phương pháp d y h c cho phù h p v i ñi u ki n
nhà trư ng Vi t Nam. Trong các tài li u lý lu n d y h c Vi t Nam, các nhà lý lu n d y h c
như ð ng Vũ Ho t, Nguy n Ng c Quang, Nguy n Ng c B o... ñã ñưa ra các h th ng
phương pháp d y h c truy n th ng và ñ nh hư ng ti p c n các phương pháp d y h c hi n ñ i.
+ D a vào phương ti n s d ng và m c ñích c n ñ t c a quá trình d y h c, h th ng
phương pháp d y h c truy n th ng ñư c ñ c p thư ng bao g m:
Nhóm các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng
Nhóm các phương pháp d y h c tr c quan
Nhóm các phương pháp d y h c th c ti n
Nhóm các phương pháp ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o
c a HS.
Trong ñó ba nhóm ñ u nh m t ch c ho t ñ ng nh n th c c a HS, còn nhóm th ba
nh m ki m tra, ñánh giá m c ñ ñ t ñư c k t qu h c t p c a HS nh m kích thích, ñi u
ch nh quá trình h c t p c a các em.




61
+ Trong công cu c c i ti n, ñ i m i giáo d c-ñào t o, áp d ng nh ng thành t u c a
nh ng khoa h c tiên ti n có liên quan, nh ng phương hư ng c i ti n phương pháp d y h c
ñã không ng ng ñư c tìm tòi, phát hi n.
Các phương hư ng c i ti n phương pháp d y h c cơ b n ñã ñư c ñ c p là:
D a vào vi c v n d ng nh ng thành t u c a toán h c, ñi u khi n h c, logic h c,
phương pháp d y h c angôrít và phương pháp d y h c chương trình hóa ra ñ i.
D a vào s v n d ng nh ng thành t u c a tâm lý h c và khoa h c giáo d c, các
phương pháp (hay các ki u, d ng) d y h c trong ñó tình hu ng có v n ñ (THCVð) là khái
ni m ch y u, là ñi m kh i ñ u, ñã và ñang d n d n xu t hi n như: d y h c nêu v n ñ hay
d y h c gi i quy t v n ñ (ñã ñư c ng d ng nhi u nư c ta), h c t p d a trên v n ñ (ñang
ph bi n các nư c phát tri n); d y h c tình hu ng...
D a vào các thành t u v phương ti n khoa h c k thu t ñư c áp d ng trong d y
h c ngư i ta xây d ng các phương pháp nghe, nhìn,...
1.6.2. Phương ti n d y h c
Phương ti n d y h c là m t t p h p nh ng ñ i tư ng v t ch t ñư c GV s d ng v i tư
cách là nh ng phương ti n ñ ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS. ð i v i HS, phương
ti n d y h c là ngu n tri th c phong phú, ña d ng, sinh ñ ng, là phương ti n ñ giúp các em
lĩnh h i tri th c, rèn luy n k năng, k x o.
Khoa h c k thu t ngày càng phát tri n thì các phương ti n d y h c nh t là các
phương ti n k thu t d y h c ngày càng nhi u và ngày càng góp ph n tích c c vào vi c nâng
cao hi u qu quá trình d y h c.
Các phương ti n d y h c bao g m: các v t t nhiên, các mô hình, các d ng c thí
nghi m, các tài li u in v , các phương ti n k thu t d y h c (phim giáo khoa, phim ñèn
chi u, băng ghi âm, vô tuy n truy n thanh, vô tuy n truy n hình, máy d y h c, máy ki m tra
tri th c, máy vi tính, máy chi u...), ngôn ng c a giáo viên.
1.6.3. Hình th c t ch c d y h c
1.6.3.1. Khái ni m chung
Hình th c t ch c d y h c là ho t ñ ng ñư c t ch c ñ c bi t c a GV và HS ñư c
ti n hành theo m t tr t t nh t ñ nh trong m t ch ñ nh t ñ nh.
M i hình th c t ch c d y h c ñư c xác ñ nh tùy thu c vào nh ng m i quan h c a
các y u t cơ b n sau:
- D y h c có tính ch t t p th hay cá nhân;
- M c ñ ho t ñ ng ñ c l p c a HS trong quá trình chi m lĩnh tri th c, k năng;
- Phương th c hư ng d n, t ch c và ñi u khi n ho t ñ ng c a HS;
- ð a ñi m và th i gian h c t p.
1.6.3.2. Các d ng d y h c
Các hình th c t ch c d y h c ñã hình thành và phát tri n trong l ch s dư i nh
hư ng c a nh ng bi n ñ i v m t chính tr -xã h i và khoa h c-k thu t. Cùng v i s phát
tri n c a l ch s xã h i, l ch s nhà trư ng, ñã t ng t n t i ba d ng d y h c khác nhau: d ng
d y h c cá nhân, d ng d y h c t p th và d ng d y h c nhóm.
- D ng d y h c có tính ch t cá nhân: là d ng d y h c trong ñó m i cá nhân ñ c l p

62
hoàn thành các nhi m v h c t p theo trình ñ và kh năng riêng c a mình.
D ng d y h c này có ưu ñi m:
+ Có th nh n HS vào h c b t c lúc nào.
+ GV có ñi u ki n ñ d y h c phù h p v i t ng ñ i tư ng HS; cho nên, HS có th
hoàn thành nhi m v v i kh năng, trình ñ và ñ c ñi m riêng c a mình m c ñ cao nh t.
Nhưng d ng d y h c này cũng có nh ng như c ñi m:
+ GV m t nhi u công s c.
+ Không kinh t trong d y h c.
+ HS thi u s giúp ñ , tương tr l n nhau trong h c t p.
- D ng d y h c t p th : là d ng d y h c trong ñó m i HS ñ ng th i hoàn thành nh ng
nhi m v nh n th c chung như nhau.
D ng này có ưu ñi m:
+ GV có th lãnh ñ o, ñi u khi n ñ ng th i t t c HS trong l p.
+ Kinh t trong d y h c.
Nhưng nó có như c ñi m: GV khó d y phù h p v i t ng ñ i tư ng.
- D ng d y h c nhóm: là d ng d y h c trong ñó, t ng nhóm HS cùng nhau gi i quy t
nh ng nhi m v h c t p.
Ưu ñi m c a d ng d y h c này:
+ GV có th chú ý ñ n nhu c u, t c ñ , nh p ñ , ñ c ñi m nh n th c c a t ng nhóm HS.
+ Các thành viên c a nhóm có ñi u ki n ñ h p tác, giúp ñ l n nhau.
Nhưng nó cũng có như c ñi m: N u GV không ñi u khi n t t thì m t s HS th ñ ng
và có th s d ng k t qu c a HS khác.
1.6.3.3. H th ng các hình th c t ch c d y h c
Ba d ng d y h c cá nhân, t p th và nhóm ñã và ñang t n t i trong các hình th c t
ch c d y h c nhà trư ng hi n nay.
Các hình th c t ch c d y h c bao g m: lên l p (l p bài); th o lu n (l p và nhóm); t
h c; tham quan; ho t ñ ng ngo i khóa và giúp ñ riêng.
1.6.4. S l a ch n, v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c
1.6.4.1. S c n thi t ph i s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n và hình
th c t ch c d y h c
Quá trình d y h c là quá trình GV và HS s d ng các phương pháp, phương ti n và
hình th c t ch c d y h c. ð quá trình d y h c ñ t hi u qu , c n bi t l a ch n, s d ng ph i
h p các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c v i nhau. S dĩ c n có s
l a ch n và s d ng ph i h p này là do:
- M i phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c ñ u có nh ng ưu ñi m
(hay tác d ng), như c ñi m (hay h n ch ) khác nhau (có th ưu ñi m c a phương pháp,
phương ti n, hình th c t ch c d y h c này l i là như c ñi m c a phương pháp, phương ti n,
hình th c t ch c d y h c kia). Không có phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y
h c nào là v n năng. Cho nên, khi s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n, hình

63
th c t ch c d y h c thì ưu ñi m c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c
này s b sung, h tr cho như c ñi m c a c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c
d y h c kia. T ñó t o nên s c m nh t ng h p v s d ng chúng.
- Trong quá trình d y h c trên l p, GV thư ng s d ng lo i bài h n h p, ñây là lo i
bài h c nh m ñ t ñư c nhi u m c ñích khác nhau (ví d : mu n bi t m c ñ n m tri th c, k
năng có liên quan ñ n vi c lĩnh h i tri th c m i c a HS; mu n HS lĩnh h i tri th c m i;
mu n HS áp d ng tri th c, mu n...). Cho nên, m c ñích d y h c khác nhau thì phương pháp,
phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau.
- N i dung d y h c ñư c bi u hi n dư i các d ng khác nhau (khái ni m, ñ nh lý, ñ nh
lu t, nguyên t c, s ki n, hi n tư ng...); n i dung d y h c ñư c ñưa ra v i các m c ñ
nghiên c u khó d khác nhau...Cho nên, n i dung d y h c khác nhau có th d n ñ n vi c s
d ng phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau.
- ð i tư ng ñi u khi n c a GV trong quá trình d y h c là t p th , nhóm và cá nhân.
Trong ñó, m i t p th , nhóm, m i HS có nh ng ñ c ñi m khác nhau cho nên c n ph i s
d ng các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau.
- Kh năng t p trung chú ý c a con ngư i các l a tu i khác nhau vào m t ho t ñ ng
có th i gian dài ng n khác nhau. ð i v i HS ph thông, trung bình s c t p trung chú ý c a
các em vào m t ho t ñ ng h c t p kho ng 15 phút. Cho nên, n u bi t thay ñ i phương pháp,
phương ti n, hình th c t ch c d y h c (t c thay ñ i d ng ho t ñ ng h c t p) k p th i thì s
t p trung chú ý c a HS m i ñư c ti p t c duy trì trong su t quá trình h c t p.
Có th nói, hi u qu c a quá trình d y h c tùy thu c vào s l a ch n và v n d ng các
phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c m t cách khoa h c.
1.6.4.2. Các căn c ñ l a ch n và v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình
th c t ch c d y h c
- ð l a ch n, v n d ng có hi u qu các phương pháp, phương ti n và hình th c t
ch c d y h c, GV c n hi u rõ ưu ñi m cũng như như c ñi m c a t ng lo i phương pháp,
phương ti n và hình th c t ch c d y h c. Nên l p b ng li t kê ưu-như c ñi m c a chúng ñ
ti n l i trong l a ch n s d ng (tham kh o m c 4.1 c a Ph l c 4).
- Các căn c ñ l a ch n, v n d ng phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c
d y h c bao g m:
+ M c tiêu d y h c
+ N i dung d y h c
+ ð c ñi m sinh-tâm lý c a HS
+ Cơ s v t ch t, phương ti n k thu t c a nhà trư ng, c a ñ a phương
+ Kh năng s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c c a GV.
Nên l p b ng phân tích kh năng c a các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c
d y h c theo m c tiêu-nhi m v , nh p ñ h c t p; b ng l a ch n các phương pháp, phương
ti n và hình th c t ch c d y h c (tham kh o m c 4.2&m c 4.3 c a Ph l c 4).
CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG
1. T lý lu n v ñ c ñi m c a quá trình d y h c hãy liên h v i th c ti n d y h c
Trung h c và rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t.
2. T lý lu n v khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c, hãy liên h v i th c ti n
64
d yh c Trung h c và rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t.
3. T lý lu n v quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c, hãy liên h v i th c ti n d y
hc Trung h c và rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t.
4. B n ch t c a quá trình d y h c là gì? T lý lu n này hãy rút ra nh ng k t lu n sư
ph m c n thi t cho b n thân.
5. Mâu thu n cơ b n và ñ ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c v n ñ ng và phát
tri n là gì? Cho ví d . Nh ng ñi u ki n nào ñ vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c
c a quá trình d y h c?
6. Nêu nh n xét chung v vi c th c hi n các nguyên t c d y h c trong quá trình d y
h c môn h c (s d y) nhà trư ng Trung h c hi n nay (ðã th c hi n t t chưa? Còn nh ng vi
ph m gì? Nguyên nhân và hư ng kh c ph c).
7. Phương hư ng ñ i m i chương trình và SGK ph thông hi n nay là gì? Xu ng
trư ng ph thông, mu n tìm hi u v n i dung d y h c c a nhà trư ng, b n nên tìm hi u qua
ngu n tài li u nào? Vi c tìm hi u ñó giúp gì cho b n trong ñ t KTSP?
8. Hãy làm ñ cương hai bài lu n sau:
- Trong m t ti t lên l p, t i sao ph i kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS? Kích
thích vào th i ñi m nào? Ai kích thích? Kích thích b ng cách nào?
- Vì sao trong m t ti t lên l p nên s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n,
hình th c t ch c d y h c? Hãy ñ xu t phương án l a ch n các phương pháp, phương ti n
và hình th c t ch c d y h c có hi u qu .
9. Qua tình hu ng dư i ñây, v i tư cách là GV b môn, b n rút ra ñư c bài h c kinh
nghi m gì?
Th y Tu n (m t h m h m):
- Anh Vân, l p c a anh ch nhi m là l p b t tr . Trong ti t h c c a tôi, chúng nó nào
thì nói chuy n riêng, làm vi c riêng, th m chí nói t c, v b y...
- Th bác ñã gi i quy t sao r i? Th y Vân ñáp b ng cách h i l i.
- Tôi, sao l i tôi? Th anh làm giáo viên ch nhi m l p ñ làm gì? Th y Tu n c n .
- V y ư? Th giáo viên b môn ch d y ch ch không ch u trách nhi m d y ngư i
sao? Th y Vân nh nhàng.
Xem ch ng hi u ra, th y Tu n lúng túng.
Theo Nguy n Ng c B o&Nguy n ðình Ch nh
10. Trong m t ñ t th c t p sư ph m t t nghi p, giáo sinh A ñư c m t giáo viên ph
thông d y gi i c p t nh hư ng d n. A r t khâm ph c giáo viên hư ng d n c a mình. ð
chu n b cho ti t th c t p gi ng, cô ch u khó ñi d gi c a giáo viên hư ng d n. Khi d gi ,
cô r t t p trung và c g ng nh p tâm t ng l i gi ng, t ng hành vi, c ch mà giáo viên hư ng
d n th hi n trong quá trình gi ng d y.
Ti t th c t p gi ng c a cô ñã ñ n. Cô yên tâm vì bài d y này cô ñã ñi d giáo viên
hư ng d n d y m t s l p khác.
Sau khi chào h c sinh và gi i thi u các giáo viên d gi , cô b t ñ u vào ti t d y. Ti t
h c m i di n ra chưa ñư c 10 phút mà dư i l p h c sinh ñã n lên. Th y th , cô l i càng c
g ng làm gi ng h t nh ng gì h c ñư c t giáo viên hư ng d n.

65
45 phút trôi qua, ñi u khi n l p ñ n toát c m hôi mà k t qu ti t d y không ñư c
như ý mu n.
Theo Nguy n Ng c B o&Nguy n ðình Ch nh
?. Bài h c nào rút ra t tình hu ng này?
?. Khi ñi th c t p, ñ có ti t th c t p gi ng thành công, giáo sinh nên làm nh ng gì
và làm như th nào?
TÀI LI U H C T P
1. Nguy n Ng c B o (1995), Phát tri n tính tích c c, tính t l c c a h c sinh trong quá
trình d y h c, Tài li u BDTX chu kỳ hè 1993-1996 cho GV PTTH. B giáo d c và
ðào t o, V giáo viên.
2. Nguy n Ng c B o-Ngô Hi u (1995), T ch c ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c,
Hà N i.
3. Nguy n Ng c B o-Hà Th ð c (1998), Ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c cơ s ,
Nxb Giáo d c.
4. B Giáo d c& ðào t o, Chương trình giáo d c (Ban hành theo Quy t ñ nh s
16/2006/Qð-BGD ðT ngày 05 tháng 05 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ñào
t o), Công báo t s 5-6 ñ n s 57-58.
5. Nguy n ðình Ch nh (1995), Th c hành v giáo d c, Hà N i.
6. Nguy n ðình Ch nh (1995), V n ñ ñ t câu h i c a giáo viên ñ ng l p-Ki m tra,
ñánh giá vi c h c t p c a h c sinh, Hà N i.
7. Tô Xuân Giáp (1998), Phương ti n d y h c, Nxb Giáo d c.
8. Êxipôp B . P (1977), Nh ng cơ s c a lý lu n d y h c, Nxb Giáo d c.
9. ð ng Vũ Ho t-Hà Th ð c (1995), Giáo d c h c ñ i cương 2, Hà N i.
10. ð ng Thành Hưng (2002), D y h c hi n ñ i, Nxb ð i h c qu c gia, Hà N i.
11. Nguy n Kỳ (1995), Phương pháp giáo d c tích c c l y ngư i h c làm trung tâm, Nxb
Giáo d c.
12. Bùi Th Mùi (2000), Giáo trình hư ng d n th c hành giáo d c h c, ð i h c C n Thơ.
13. Bùi Th Mùi, Bùi Văn Ngà, Nguy n Th Bích Liên (2006), Giáo d c h c ñ i cương 2,
ð i h c C n Thơ.
14. Phan Tr ng Ng (2005), D y h c và phương pháp d y h c trong nhà trư ng, Nxb ð i
h c sư ph m.
15. Hà Th Ng -ð ng Vũ Ho t (1986-1988), Giáo d c h c T1, Nxb Giáo d c.
16. Nguy n C nh Toàn (1998), Quá trình d y-t h c, Nxb Giáo d c.
17. Nguy n C nh Toàn-Ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m
18. Thái Duy Tuyên (1998), Giáo d c h c hi n ñ i, Nxb Giáo d c.
19. Ph m Vi t Vư ng. Giáo d c h c (2000), Nxb ð i h c qu c gia Hà N i.




66
Chương 2
CÁC PHƯƠNG PHÁP&
HÌNH TH C T CH C D Y H C

GI I THI U
T nh ng tư tư ng, quan ñi m chung v d y h c do chương 1 cung c p, SV ti p t c nghiên
c u ñ n m v ng nh ng v n ñ cơ b n v cách th c t ch c, ñi u khi n quá trình d y h c.
M C TIÊU C N ð T
Sau khi h c xong chương này, SV s :
1. V ki n th c
Hi u:
- Cách thi t k chương trình d y h c: phân tích tình hình, xác ñ nh m c tiêu và thi t
k chương trình d y h c.
- Khái ni m, các lo i, ưu-như c ñi m và các yêu c u c n tuân th khi s d ng các
phương pháp d y h c cơ b n.
- Khái ni m, ưu-như c ñi m và các yêu c u c n tuân th khi s d ng các hình th c t
ch c d y h c cơ b n.
2. V k năng
- Nghiên c u h th ng tri th c cơ b n, hi n ñ i v cách th c t ch c quá trình d y h c
(cách xác ñ nh m c tiêu, các cách thi t k chương trình, s d ng phương pháp, phương ti n
và hình th c t ch c d y h c) ñ t hi u qu .
- Liên h th c ti n v cách th c t ch c quá trình d y h c hi n nay (liên h vi c xác
ñ nh m c tiêu, thi t k n i dung và s d ng các phương pháp, hình th c t ch c ho t ñ ng
d y h c hi n nay ra sao? T t, chưa t t ch nào? Vì sao? Hư ng kh c ph c).
- Rút ra ñư c nh ng bài h c sư ph m c n thi t t nh ng ki n th c cơ b n v cách th c
ti n hành quá trình d y h c và t th c ti n d y h c có liên quan.
- Thi t k (dư i d ng phác th o nh ng ý cơ b n) m c tiêu, n i dung chương trình d y
h c; l a ch n, s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c quá trình d y h c
thông qua ho t ñ ng h c t p, th c hành môn h c và các ho t ñ ng rèn luy n nghi p v sư
ph m (qua gi ng d y môn h c) khác.
- Ghi chép và nh n xét ñ h c h i kinh nghi m gi ng d y t các ti t h c trên l p.
3. Thái ñ
- Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo
nh ng ki n th c cơ b n v các th c t ch c ho t ñ ng d y h c.
- Có ý th c, thái ñ tích c c trong vi c tìm hi u ki n th c v cách th c t ch c ho t
ñ ng d y h c có hi u qu qua chương 2 làm cơ s ñ ti p t c c p nh t s hi u bi t này m t
cách khoa h c, có h th ng trong quá trình ñào t o sư ph m và trong ho t ñ ng d y h c môn
h c sau này.
- Tích c c tham gia các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung,
rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, GV gi ng d y môn h c t ch c hay do

67
l p, nhóm ho c b n thân t t ch c.
- Có ý th c chu n b k năng d y h c theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i GV b môn.
N I DUNG
Chương này bao g m nh ng tri th c c th v cách th c t ch c quá trình d y h c:
- Thi t k chương trình d y h c (phân tích tình hình, xác ñ nh m c tiêu và thi t k
chương trình d y h c)
- Các phương pháp d y h c
- Các hình th c t ch c d y h c
2.1. THI T K CHƯƠNG TRÌNH D Y H C
Trên cơ s quan ñi m ti p c n n i dung h c v n, chương trình d y h c ñư c thi t k
và phát tri n. Thi t k và phát tri n chương trình d y h c thư ng di n ra theo quy trình bao
g m: phân tích tình hình (phân tích các ñi u ki n, các ñòi h i ñ i v i d y h c), xây d ng
m c tiêu, thi t k , th c hi n, ñánh giá và ñi u ch nh chương trình d y h c.
Trong quy trình trên, thi t k chương trình bao g m: phân tích tình hình, xác ñ nh m c
tiêu và thi t k chương trình. Còn phát tri n chương trình bao hàm c th c hi n, ñánh giá và
ñi u ch nh chương trình. D y h c trong ñi u ki n phát tri n c a xã h i hi n nay ñòi h i
không ch d ng l i thi t k mà ph i thư ng xuyên có s ñi u ch nh chương trình cho phù h p.
N u m c tiêu d y h c ñư c ñ c p ñ n v i nhi u c p ñ t khái quát ñ n c th khác
nhau thì chương trình d y h c cũng ñư c xây d ng tương ng như v y.
M c tiêu d y h c (MTDH) - Chương trình d y h c (CTDH)

CTDH
MTDH
QU C GIA
QU C GIA

CTDH
MTDH
NGÀNH H C
NGÀNH H C

CTDH
MTDH
B CH C
B CH C

CTDH
MTDH
C PH C
C PH C

CTDH
MTDH
TRƯ NG H C
TRƯ NG H C

CTDH
MTDH
MÔN H C
MÔN H C

MTDH BÀI/TI T CTDH BÀI/TI T
QUÁ TRÌNH/HO T ð NG QUÁ TRÌNH/HO T ð NG
68
Dư i ñây ñ c p ñ n vi c thi t k chương trình d y h c c a GV th hi n hai c p ñ
c th cu i cùng.
Quá trình thi t k chương trình d y h c c a GV bao g m:
- Phân tích tình hình
- Xây d ng m c tiêu d y h c
- Thi t k chương trình d y h c
2.1.1. Phân tích tình hình
Phân tích tình hình là quá trình xem xét nh ng ñi u ki n, nh ng ñòi h i bên trong và
bên ngoài chi ph i quá trình d y h c nói chung và thi t k chương trình d y h c nói riêng.
?. T c u trúc c a quá trình d y h c theo quan ñi m c a Jean Vial (tr 18) hãy phân
tích nh ng ñi u ki n bên trong và bên ngoài chi ph i vi c thi t k chương trình d y h c c a
ngư i GV.
2.1.1.1. Nh ng ñi u ki n, ñòi h i bên ngoài
Quá trình d y h c v n hành và phát tri n trong m i quan h tương tác v i môi trư ng.
Do ñó, khi thi t k chương trình d y h c c n xem xét, phân tích nh ng ñi u ki n, nh ng ñòi
h i t thành t môi trư ng bên ngoài ñ i v i quá trình d y h c.
- Nh ng ñi u ki n:
+ ði u ki n v cơ s v t ch t-k thu t như: trư ng s , phòng thí nghi m-th c hành,
xư ng th c t p...
+ ði u ki n v thông tin bao g m: thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin...
+ ði u ki n v qu n lý nhà trư ng như: qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n
lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b máy như lu t l , n i quy, phân công, phân c p...
- Nh ng ñòi h i c a:
+ S h i nh p, h p tác, trao ñ i...qu c t
+ Gia ñình, c ng ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh doanh, thi t k , nghiên
c u, d ch v ...
+ Nhà trư ng: ho t ñ ng giáo d c, nghiên c u, ph c v , qu n lý...
2.1.1.2. Nh ng ñòi h i bên trong chi ph i vi c thi t k chương trình d y h c
Trong ngũ giác sư ph m, chương trình d y h c, thu c thành t n i dung d y h c, có
tác ñ ng qua l i v i b n thành t còn l i Do ñó, khi thi t k chương trình d y h c c n xem xét
nh ng ñòi h i ñ i v i chương trình d y h c c a các thành t khác có liên quan như:
+ M c tiêu d y h c
+ Phương pháp d y h c
+ H c sinh-ñ i tư ng và ñ ng ch th c a quá trình d y h c.
+ Kh năng c a b n thân GV (và t p th GV b môn)
Ph n trình bày dư i ñây ñ c p ñ n hai bư c còn l i trong thi t k chương trình, ñó là:
xây d ng m c tiêu và thi t k chương trình d y h c.



69
2.1.2. Xây d ng m c tiêu d y h c
Các m c tiêu d y h c ñư c xây d ng (trong quá trình d y h c) thư ng t p trung trình
bày nh ng gì HS c n ñ t ñư c cu i m i ñơn v gi ng d y. Do ñó, m c tiêu h c t p là cái
ñích cu i cùng c a quá trình d y h c. Thi t l p nh ng ñích h c t p c th , rõ ràng cho HS là
bư c ñ u tiên c a ngư i GV trong quá trình d y h c. ð xây d ng m c tiêu h c t p c n tr
l i ñư c các câu h i sau: Căn c vào ñâu ñ xây d ng m c tiêu h c t p?Có các tiêu chí nào
giúp xác ñ nh chính xác m c tiêu h c t p? Nên xây d ng m c tiêu h c t p như th nào?
2.1.2.1. Xác ñ nh các căn c ñ xây d ng m c tiêu h c t p
?. D a vào ñâu ñ xây d ng m c tiêu h c t p?
Khi xác ñ nh m c tiêu h c t p cho HS, GV có th căn c vào các ngu n m c tiêu h c
t p dư i ñây:
- Căn c vào các phép phân lo i m c tiêu h c t p c a các tác gi th hi n trong các tài li u
Có nhi u phép phân lo i m c tiêu h c t p. M i phép phân lo i có nh ng h n ch nh t
ñ nh song chúng v n có nh ng giá tr giúp GV hình dung ra m t danh sách các m c tiêu h c
t p v i nh ng ñ ng t ch hành ñ ng rõ ràng. Theo James và m t s tác gi khác, có th
tham kh o, so sánh nhi u phép phân lo i m c tiêu h c t p khác nhau ñ t ñó l a ch n, hòa
tr n và phóng tác m c tiêu h c t p c a mình cho phù h p (ch ñ ng cho r ng ph i s d ng
toàn b m t h th ng phân lo i m c tiêu h c t p ñơn nh t nào). (Tham kh o m t s phép
phân lo i m c tiêu d y h c Ph l c 1).
- Căn c vào m c tiêu giáo d c-ñào t o con ngư i Vi t Nam trong giai ño n hi n nay;
m c tiêu c a ngành h c, b c h c, c p h c ñư c th hi n Lu t Giáo d c (2005)
M c tiêu giáo d c c p ñ này ph n ánh m t cách khái quát và toàn di n nh ng yêu
c u chung ñ ra cho m i ngư i, m i ñ i tư ng. Căn c này giúp cho vi c xác ñ nh m c tiêu
h c t p ñ m b o tính toàn di n và phù h p v i nhu c u ñào t o con ngư i c a xã h i Vi t
Nam. Tuy nhiên, ñây l i là m c tiêu quá chung chung.
- Căn c vào chương trình d y h c nói chung và chương trình d y h c môn h c nói riêng
Chương trình d y h c nói chung và chương trình d y h c môn h c nói riêng là văn
b n do nhà nư c ban hành trong ñó có xác ñ nh m c tiêu h c t p.
M c tiêu h c t p ñư c xác ñ nh trong chương trình d y h c c a ngành h c, b c h c,
c p h c và t ng môn h c hi n nay ñã ñ m b o s nh t quán và bao g m ba m c tiêu h c t p:
m c tiêu tri th c, m c tiêu k năng và m c tiêu thái ñ . Căn c này giúp các GV xác ñ nh
ñư c phương hư ng, ñ m b o s th ng nh t và nh t quán khi xác ñ nh m c tiêu h c t p cho
các quá trình d y h c c a h . Nhưng ñây v n là m c tiêu ñư c xác ñ nh chung cho t t c HS
c a ngành h c, b c h c, c p h c và các l p h c trên ph m vi toàn qu c ch chưa ph i m c
tiêu h c t p c th cho HS t ng vùng, t ng ñ a phương hay t ng lo i trư ng, l p.
- Căn c vào SGK và sách GV
SGK là tài li u chính ñ GV gi ng d y và HS h c t p. B n thân vi c biên so n SGK
ñã ph i tuân th m c tiêu giáo d c-ñào t o c p h c. Do ñó, dù trong SGK có trình bày m c
tiêu h c t p hay không thì qua nghiên c u n i dung bài d y trong SGK, GV cũng có th hình
dung ra m c tiêu h c t p hi n di n trong ñó. ði kèm theo SGK là sách hư ng d n GV. Thông
thư ng sách hư ng d n GV ph i thi t k m c tiêu h c t p cho t ng bài h c hay ch ñ . Tuy
nhiên, các SGK và sách GV cũng m i ch ñưa ra nh ng m c tiêu h c t p c p ñ chung áp
d ng cho t t c các l p h c trên ph m vi toàn qu c.

70
- M c tiêu h c t p ñư c xác ñ nh trong SGK và các TLHT, gi ng d y chưa ph i là
ngu n duy nh t, t t nh t ñ i v i m c tiêu h c t p c a t ng quá trình d y h c c th . GV ph i
xem xét nh ng m c tiêu có liên quan tr c ti p ñ n tình hình gi ng d y c a mình. Cho nên
nghiên c u m c tiêu giáo d c c a ñ a phương, phương hư ng ho t ñ ng c a nhà trư ng, c a
l p h c ñ xác ñ nh m c tiêu h c t p c th là vi c làm c n thi t c a ngư i GV.
2.1.2.2. Xây d ng các tiêu chí l a ch n m c tiêu h c t p
?. Các tiêu chí nào giúp GV l a ch n m c tiêu h c t p?
Theo James (2005), có các tiêu chí giúp GV ñánh giá s chính xác c a các m c tiêu
h c t p ñư c xây d ng. Các tiêu chí ñó bao g m:
- Xác l p m t lư ng ñ các m c tiêu cho t ng th i lư ng và ñơn v gi ng d y (m t
năm, m t h c kỳ, m t ñơn v gi ng d y, m t bài).
- Xác l p m c tiêu h c t p toàn di n mô t ñư c các lo i hình h c t p quan tr ng c a
ñơn v gi ng d y.
- Xác l p m c tiêu h c t p ph n ánh m c ñích giáo d c c a nhà trư ng, ñ a phương,
ñ t nư c.
- Xác ñ nh m c tiêu h c t p cao nhưng kh thi, m c tiêu h c t p ph i thách th c HS
và có ñư c c p ñ k t qu cao nh t.
- Xác l p m c tiêu h c t p nh t quán v i nh ng nguyên t c và ñ ng cơ h c t p c a HS.
- Xác l p m c tiêu h c t p trư c khi d y ñ GV và HS ý th c ñư c và th c hi n trong
su t quá trình d y h c.
2.1.2.3. Xây d ng m c tiêu h c t p
- Sau khi ñã xác ñ nh các căn c và tiêu chí ñ xây d ng m c tiêu h c t p, GV ti n
hành l a ch n, xây d ng m c tiêu h c t p cho phù h p v i quá trình d y h c c a mình và
trình bày m c tiêu h c t p b ng các ñ ng t có th lư ng hóa ñư c.
M c tiêu h c t p có th ñư c xây d ng b ng cách k t h p, phóng tác theo các phép
phân lo i m c tiêu h c t p khác nhau t vi c so sánh, ñ i chi u chúng. Ví d : d a vào các
m c tiêu h c t p theo phép phân lo i c a Bloom hay James (b ng so sánh dư i ñây) ñ xây
d ng các m c tiêu ki n th c, các m c tiêu k năng, các m c tiêu thái ñ c th và trình bày
chúng b ng nh ng ñ ng t phù h p (Ph l c 1).


Chương trình giáo d c Bloom (1956) James (2005)
ph thông Vi t Nam
(2005)
-Nh n bi t -Ki n th c và hi u ñơn
gi n (ki n th c h i nh ,
-Thông hi u
hi u, hi u/áp d ng)
M c tiêu ki n th c -Áp d ng
-Hi u sâu và l p lu n (hi u
-Phân tích sâu nh các k năng tư
duy)
-T ng h p
-ðánh giá



71
-C ñ ng ph n x - K năng (các k năng
-C ñ ng cơ b n hay t nhiên liên quan ñ n k t qu h c
-Năng l c tri giác tp
M c tiêu k năng -Năng l c th ch t - S n ph m (kh năng sáng
-K năng v n ñ ng t o ra các s n ph m liên
-K năng giao ti p phi ngôn ng quan ñ n k t qu h c t p
-Ti p nh n Tác ñ ng (thái ñ , giá tr ,
-ðáp l i h ng thú, công hi u t
M c tiêu thái ñ -Giá tr hóa thân)
-T ch c
-Tính cách hóa
Cách xây d ng m c tiêu lý tư ng nh t là m c tiêu h c t p ñư c nêu ra m c c th ,
v a ph i, ñ lư ng thông tin cho gi ng d y và ñánh giá mà l i không h n ch s linh ho t
c a GV (GV có th ñi u ch nh gi ng d y cho phù h p khi c n thi t).
• Nh ng k t qu h c t p mà HS ph i ñ t ñư c sau m t ñơn v gi ng d y thư ng ñư c
các GV xác ñ nh v i các ph m vi r ng, h p khác nhau. Ba m c ñ thư ng ñư c xác
ñ nh ñó là: quá chung chung, quá h n h p và v a ph i. N u các m c tiêu h c t p ñư c
xây d ng m c ñ quá chung chung thì s ít có tác d ng hư ng d n gi ng d y cũng
như khó ñánh giá. Còn n u xác ñ nh m c tiêu h c t p quá chi ti t, quá c th s tr
thành li t kê các chi ti t v n v t d n ñ n m t nhi u th i gian theo dõi và ñi u hành
ñ ng th i h n ch tính linh ho t, sáng t o trong d y h c.
• Tham kh o các ví d v các m c tiêu d y h c c a James H. McMillan (2005) dư i ñây:

Quá c th V a ph i Quá t ng quát
Cho m t bài báo có hai ño n, HS ph i HS ph i nêu s HS ph i bi t
xác ñ nh ñúng mư i câu ch s ki n và khác nhau gi a s phương pháp tư duy
năm câu ch ý ki n, quan ñi m trong th i ki n và quan ñi m. phê phán.
gian g n mư i phút, không s d ng b t kỳ
ngu n tài li u nào.
Qua ñ c n i dung nh ng cu c tranh HS ph i xác So sánh và ñ i
cãi gi a Linconln và Douglas trong ñ nh nh ng ñi u h chi u các cu c
kho ng th i gian trên m t tu n, HS t vi t ñ ng ý và không tranh cãi gi a
b n ño n trong th i gian m t gi tóm t t ñ ng ý v các cu c Lincoln và Douhlas.
ñư c nh ng ñi u ñ ng ý và không ñ ng ý, tranh cãi gi a Lincoln
chính xác ít nh t là 80%. và Douglas.
HS ñư c phát gi y k bi u s phân ðư c phát các s li u HS ph i v các bi u
tích các s li u v t n s ngày sinh nh t v t n s và gi y k ñ k khung.
c a HS trong m i m t tháng và v m t bi u, HS ph i v bi u
bi u ñ trong th i gian m t gi theo t ng ñ nh ng bi n s ñã
c p các k t qu nêu rõ hai tháng có nhi u l a ch n
nh t và hai tháng có ít ngày sinh nh t nh t.

[20, tr 28].
M t phương hư ng khác: có th nêu m t m c tiêu t ng quát hơn, sau ñó nêu ra nh ng
m c tiêu c th , chi ti t ch ra nh ng lo i ho t ñ ng khác nhau ph i th hi n c a HS.


72
• Ví d :
M c tiêu t ng quát: Bi t nghĩa c a t .
M c tiêu c th : + Vi t ñúng ñ nh nghĩa c a 80% s t .
+ Xác ñ nh ñúng t trái nghĩa c a 50% s t .
+ Xác ñ nh ñúng t ñ ng nghĩa c a 80% s t .
+ V tranh minh h a ñúng 80% s t .
+ Viêt câu ñúng ng pháp c a 80% s t .
[20, tr 28].
- ð ñ m b o các ch c năng c a m c tiêu h c t p, t m c tiêu h c t p ñ nh ra các tiêu
chu n h c t p bao g m tiêu chu n n i dung và tiêu chu n th c hành:
+ Tiêu chu n n i dung: tiêu chu n n i dung trình bày nh ng gì HS có th bi t, hi u và
có th làm ñư c.
+ Tiêu chu n th c hành: tiêu chu n th c hành ch ra m c ñ thành th o ph i ñư c th
hi n cho bi t m c ñ ñ t ñư c các tiêu chu n n i dung. Tiêu chu n th c hành cũng có th
hi u là s trình bày nh ng gì HS ph i làm và các m c ñ khác nhau c a chúng.
• Ví d : h c v Quy n t do ngôn lu n.
• Tiêu chu n n i dung xác ñ nh HS ph i hi u v quy n t do ngôn lu n:
quy n t do ngôn lu n là gì, quy n t do ngôn lu n có ý nghĩa gì?...
• Tiêu chu n th c hành mô t HS ph i làm gì ñ có th th c hi n kh
năng ñó: xem xét v n ñ quy n t do ngôn lu n, gi i thích ý nghĩa c a
quy n t do ngôn lu n ñó trong m t n n dân ch và chú gi i nh ng h n
ch do tòa án ñ t ra.
- ð ñ m b o ch c năng ki m tra, ñánh giá, c n xác ñ nh các tiêu chí
Tiêu chí là nh ng mô t rõ ràng có tính công khai các khía c nh ho c kích c các ho t
ñ ng th c hành c a HS (còn g i là tiêu chí th c hành). Tiêu chí ñư c xác ñ nh rõ ràng s r t
ti n l i trong d y h c v nhi u phương di n. ðó là:
+ Xác ñ nh rõ công vi c ñ t ñư c m c nào: gi i, khá, trung bình, y u, kém.
+ Giúp cho HS và nh ng ngư i có liên quan bi t ñư c m c tiêu và các tiêu chí h c t p
ñ ph n ñ u th c hi n.
+ Có các hư ng d n ñánh giá quá trình h c t p nh t quán, không thiên v .
+ HS có cơ s ñ t ñánh giá công vi c c a h .
Nh ng tiêu chu n và tiêu chí h c t p là cơ s ñ xây d ng k thu t và phương pháp
ñánh giá giúp cho vi c h c t p c a HS ñ t hi u qu .
Khi xác ñ nh tiêu chí, c n thi t ph i tóm lư c các khía c nh ho t ñ ng th c hành ñư c
dùng ñ ñánh giá công vi c c a HS c p ñ ñã ñ nh. ðó là nh ng ñ c tính ho t ñ ng th c
hành c t y u. ð xác ñ nh nh ng ñ c tính ñó, có th ñ t ra m t s câu h i: Nh ng ñ c tính
c a th c hành ñư c th c hi n t t là gì? Làm th nào ñ tính ñư c HS ñã ñ t ñư c nh ng c p
ñ khác nhau? Ví d cho nh ng c p ñ là gì? GV ch ñ i ñi u gì khi ñánh giá công vi c c a

73
HS? GV c n bi t cách xác ñ nh các tiêu chí h c t p.
?. ð c Ph l c 1 và cho bi t các tiêu chí ho t ñ ng th c hành ñư c xác l p như th nào?
M t khi ñã xác ñ nh ñư c các khía c nh có th xây d ng ñư c thang b c v ch t
lư ng ho c s lư ng ch ra các c p ñ th c hành khác nhau. G n nhãn mác cho các c p ñ ñó
là gi i, khá, trung bình, y u, kém.
?. ð c Ph l c 1, cho ví d v tiêu chí ho t ñ ng h c t p.
Vi c cho HS bi t trư c tiêu chí ñánh giá trong quá trình h c t p là r t c n thi t; ñ ng
th i, n u ñã xác ñ nh ñư c các c p ñ c a ho t ñ ng th c hành thì vi c cho HS hình dung ra
m t ki u m u công vi c (ví d v s n ph m hay ho t ñ ng th c hành hoàn ch nh) m i c p
ñ s làm cho các tiêu chí ñư c hi u rõ ràng hơn.
- H th ng m c tiêu h c t p nên ñư c xác ñ nh ngay t ñ u quá trình d y h c, và ñư c
th hi n trong k ho ch, chương trình d y h c c a mình.
2.1.3. Thi t k chương trình d y h c môn h c
?. Chương trình d y h c môn h c là gì?T i sao nên thi t k chương trình môn h c?
Các thành ph n cơ b n thư ng th y trong chương trình môn h c?
?. Có các ki u thi t k chương trình d y h c môn h c nào? Chương trình d y h c môn
Trung h c Vi t Nam hi n nay ñư c thi t k theo ki u nào?
hc
Chương trình d y h c môn h c (Syllabus) là hình th c bi u hi n c a k ho ch d y h c
môn h c; là s ph n ánh cách thi t k quá trình d y h c môn h c c a GV; trong ñó bao g m:
các yêu c u ñ ra ñ i v i HS, n i dung s d y, phương pháp, phương ti n, hình th c và
nh ng ñi u ki n giúp quá trình d y h c ñ t hi u qu .
Do ñó, chương trình d y h c môn h c giúp cho HS bi t trư c nh ng thông tin c n
thi t, cơ b n, khái quát v m c tiêu, n i dung, phương pháp...d y h c môn h c. Có th coi
chương trình môn h c là h p ñ ng gi a ngư i d y và ngư i h c. T chương trình d y h c,
GV s d ki n ñư c các ho t ñ ng gi ng d y ñ t hi u qu hơn.
Các thành ph n cơ b n trong chương trình môn h c thư ng bao g m:
- Tên môn h c:
- ð i tư ng h c:
- Th i gian và ñ a ñi m d y h c:
- Tên GV (và ñ a ch liên l c):
- M c tiêu c n ñ t (ki n th c, k năng và thái ñ hay ki n th c&hi u ñơn gi n, hi u
sâu và l p lu n, k năng, s n ph m và thái ñ ):
- N i dung môn h c-ñ cương các ch ñ h c t p:
- Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c:
- Tài li u ñ c thêm cho t ng ch ñ /t ng ti t:
- SGK và các ngu n TLHT khác ph c v cho d y h c môn h c:
- Cách ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p:
T các cách ti p c n chương trình khác nhau, có các cách thi t k chương trình d y
h c môn h c khác nhau. Ba cách thi t k ph bi n hi n nay là: thi t k chương trình theo bài
h c truy n th ng, thi t k chương trình theo môñun và thi t k chương trình theo d án.

74
2.1.3.1. Thi t k chương trình theo bài h c truy n th ng
- Khái ni m chương trình theo bài h c truy n th ng
Chương trình theo bài h c truy n th ng là chương trình d y h c trong ñó n i dung
khoa h c c a môn h c ñư c tích phân thành các b ph n, ñơn v (tri th c) và ñư c s p x p
theo m t tuy n tính ch t ch mà vi c th c hi n b ph n, ñơn v này là ñi u ki n ñ tri n khai
vi c th c hi n b ph n, ñơn v ti p theo.
M i b ph n c a chương trình d y h c ñư c quy ư c th c hi n trong m t bài h c và
ñư c ti n hành trong m t kho ng th i gian (m t ho c vài ti t h c). Cho nên có th nói ñơn v
cơ b n c a chương trình d y h c này là h th ng bài h c. Hư ng tri n khai n i dung bài h c
có th theo logic t khái quát, chung ñ n c th , riêng ho c t trư ng h p riêng, c th ñ n
khái quát, chung.
- ð c trưng c a chương trình theo bài h c truy n th ng
ð c trưng c a chương trình theo bài h c truy n th ng là tính khuôn m u ch t ch v
logic tuy n tính c a các b ph n, ñơn v n i dung (bài h c): bài 1→ bài 2 → bài 3 → ... M i
bài là m t h th ng các ti t h c: ti t 1 → ti t 2 → ti t 3... Tương ng v i chương trình, n i
dung tài li u d y h c cũng ñư c c u trúc theo ph n, chương, bài trong m i quan h liên k t
ch t ch v i nhau.
Tuy cách biên so n SGK và tài li u gi ng d y, h c t p ñang ti p c n d n v i xu hư ng
hi n ñ i hóa, tích c c hóa trong d y h c, chương trình d y h c theo bài h c truy n th ng v n
ñang ph bi n nhà trư ng ph thông Vi t Nam hi n nay. SGK và các tài li u h c t p ch
y u v n là nơi trình bày chi ti t và có h th ng n i dung h c v n mà HS c n lĩnh h i trong
quá trình d y h c. T ñó chi ph i phương pháp d y h c ch y u v n là phương pháp thuy t
trình. V i phương pháp này, s ñ u tư ch y u c a GV hi n nay cho bài d y v n là ñ u tư
công s c chu n b t t ph n n i dung h c v n.
Quá trình d y h c c a GV ñư c th c hi n ch y u trong các ti t lên l p ñ th c hi n
bài h c. Có nhi u cơ s ñ phân lo i bài h c trên l p. Nhưng cơ s phân lo i h p lý hơn c là
d a vào m c tiêu d y h c c a bài h c. M c tiêu d y h c c a bài h c có tác d ng quy t ñ nh
ñ i v i lo i bài h c và c u trúc c a nó. Căn c vào m c tiêu d y h c c a bài h c có các lo i
bài h c sau:
+ Bài lĩnh h i tri th c m i
+ Bài luy n t p k năng, k x o
+ Bài c ng c , hoàn thi n tri th c, k năng k x o
+ Bài ki m tra tri th c, k năng, k x o
+ Bài h n h p
M i lo i bài h c có c u trúc riêng. C u trúc c a bài h c có các d u hi u: có các y u t
xây d ng nên bài h c, các y u t ñó ñư c s p x p theo m t trình t nh t ñ nh, gi a các y u
t có m i liên h v i nhau. Có th xây d ng c u trúc vĩ mô và c u trúc vi mô c a bài h c.
C u trúc vĩ mô là c u trúc bao g m nh ng y u t cơ b n c a bài h c. Ví d : n ñ nh t ch c
l p, tích c c hóa tri th c...C u trúc vi mô là c u trúc bao g m nh ng y u t góp ph n th c
hi n nh ng y u t vĩ mô. Ví d : vi c s d ng các phương pháp, phương ti n...ñ n ñ nh t
ch c l p.
C u trúc vĩ mô c a các lo i bài h c:
• Lo i bài lĩnh h i tri th c m i: m c tiêu cơ b n c a lo i bài này là t ch c, ñi u khi n
75
HS lĩnh h i tri th c m i. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c
l p; tái hi n HS nh ng tri th c làm ñi m t a cho vi c lĩnh h i tri th c m i; thông
báo ñ bài và m c ñích, nhi m v c a bài h c; h c bài m i; ki m tra s lĩnh h i tài
li u v a h c và c ng c sơ b l n ñ u; t ng k t bài h c và ra bài t p v nhà.
• Bài luy n t p k năng, k x o: lo i bài này nh m t ch c, ñi u khi n HS luy n t p k
năng, k x o. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; thông
báo ñ bài, m c ñích, nhi m v c a bài h c; tái hi n HS nh ng tri th c và nh ng
kinh nghi m th c hành c n thi t cho vi c luy n t p; gi i thi u lý thuy t luy n t p; t
ch c ñi u khi n HS t luy n t p; t ng k t, ñánh giá bài h c; ra bài t p v nhà (n u c n).
• Bài c ng c , hoàn thi n tri th c, k năng, k x o: m c tiêu bài h c này là nh m giúp
HS khái quát hóa, h th ng hóa tri th c, k năng, k x o ñã h c. C u trúc vĩ mô c a
lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; thông báo m c ñích, nhi m v c a bài
h c; kích thích HS nh l i nh ng tri th c, k năng, k x o c n thi t; khái quát hóa, h
th ng hóa chúng; ki m tra bài ñã làm; ra bài t p v nhà (n u c n) và t ng k t bài h c.
• Bài ki m tra tri th c, k năng, k x o: m c tiêu c a bài này là nh m ki m tra, ñánh giá
m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao
g m các y u t : t ch c l p; thông báo m c ñích, nhi m v c a bài h c, ph m vi và
yêu c u ki m tra, ñánh giá; t ch c, ñi u khi n HS ñ c l p hoàn thành n i dung ki m
tra theo th i gian quy ñ nh; thu bài (n u là bài vi t) ho c s n ph m th c hành; t ng k t
bài h c.
• Bài h n h p: lo i bài này nh m th c hi n nhi u m c ñích khác nhau. Ví d : t ch c,
ñi u khi n HS lĩnh h i tri th c m i, luy n t p k năng, k x o...C u trúc vĩ mô c a
lo i bài này bao g m các y u t ñư c xây d ng t vi c tích h p nh ng y u t cơ b n
l y t c u trúc vĩ mô c a các lo i bài khác nhau tương ng ñư c s d ng trong lo i
bài h n h p.
Bài h n h p là lo i bài ñư c s d ng ph bi n trong quá trình lên l p nhà trư ng
hi n nay.
- Thi t k chương trình d y h c môn h c theo bài h c truy n th ng
nhà trư ng ph thông Vi t Nam, chương trình d y h c ñã ñư c nhà nư c xây d ng
và s d ng chung trong d y h c trên ph m vi toàn qu c. Quá trình d y h c t ng môn thư ng
di n ra su t m t năm h c, cho nên công tác chu n b th c hi n chương trình d y h c c a GV
hi n nay thư ng bao g m: xây d ng k ho ch, chương trình d y h c cho năm h c, cho t ng
chương và cho t ng bài gi ng (so n giáo án).
* K ho ch, chương trình d y h c cho năm h c
ð chu n b k ho ch, chương trình d y h c môn h c cho c năm h c, GV c n nghiên
c uk :
+ K ho ch d y h c c a nhà trư ng trong năm h c, trong ñó ñ c bi t chú ý ñ n các
m c th i gian l n mà nhà nư c và nhà trư ng quy ñ nh (khai gi ng, k t thúc h c kỳ hay năm
h c, thi, ki m tra ch t lư ng...);
+ B n phân ph i chương trình d y h c b môn.
+ H th ng SGK và tài li u tham kh o;
+ ð c ñi m tình hình HS l p mình gi ng d y;
+ Cơ s v t ch t, phương ti n k thu t và nh ng ñi u ki n c a nhà trư ng có th h
76
tr trong quá trình d y h c;
+ Kh năng c a GV, HS trong vi c t t o ñi u ki n, phương ti n d y h c và t ch c
các ho t ñ ng d y h c;
+ ð c ñi m tình hình ñ a phương ñ t n d ng và ph i h p trong d y h c...
N i dung k ho ch, chương trình d y h c năm h c có th bao g m các m c sau:
+ Môn h c:
+ ð i tư ng h c:
+ M c tiêu d y h c môn h c:
+ N i dung d y h c môn h c: các chương, bài
+ Th c hi n chương trình: phân ph i các bài h c, bài gi ng, bài ki m tra, ñánh giá k t
qu h c t p theo t ng tháng, tu n.
+ Gi ng d y trên l p: n i dung và bi n pháp th c hi n chương trình theo yêu c u c a
nhà trư ng.
+ SGK và các ngu n tài li u ph c v cho vi c d y h c môn h c:
+ T ch c nh ng ho t ñ ng ngo i khóa ñ h tr cho gi ng d y trên l p:
+ Hư ng d n HS h c t p: hư ng d n HS h c t p nhà, b i dư ng HS gi i, ph ñ o
HS y u kém...
+ GV t b i dư ng: t b i dư ng chuyên môn, nghi p v cho b n thân.
+ Xây d ng cơ s v t ch t, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c môn h c.
Sau khi xây d ng k ho ch, chương trình d y h c môn h c, nên xây d ng k ho ch,
chương trình d y h c cho t ng chương.
* K ho ch, chương trình d y h c cho t ng chương
Chương là m t thành ph n c u trúc l n c a môn h c trong ñó trình bày m t v n ñ
hoàn ch nh và ñư c xây d ng thành các bài h c theo m t logic ch c ch . K ho ch, chương
trình d y h c t ng chương, giúp GV nhìn trư c ñư c vi c t ch c các bài h c s p t i trong
m t h th ng ch t ch . Nh xác ñ nh ñư c v trí c a t ng bài trong toàn chương, khi d y m t
bài h c GV có th c ng c tri th c c a bài trư c qua vi c tái hi n tri th c có liên quan ñ n
bài h c ñ ng th i chu n b tri th c c n thi t cho bài h c t i. GV d a vào k ho ch, chương
trình d y h c t ng chương ñ tính toán th i gian cho t ng bài h c và cho vi c ti n hành các
ho t ñ ng d y h c khác. Vì chương là m t ñơn v tr n v n nên khi d y m t chương c n có s
m ñ u, có tri n khai t ng bài theo m t logic h p lý và cu i cùng ph i có khái quát hóa, h
th ng hóa toàn chương.
Khi so n chương trình d y h c t ng chương c n lưu ý các ñi u ki n sau:
+ N m v ng m c tiêu d y h c c a chương trên cơ s hi u rõ m c tiêu c a môn h c ñ
ñ m b o tính liên thông, tính liên t c, k th a trong d y h c.
+ Th y trư c ñư c toàn b h th ng bài h c, logic phát tri n n i dung, các phương pháp, hình
th c d y h c, các phương ti n d y h c ñư c s d ng ñ ñ t ñư c m c tiêu c a chương.
+ Xác ñ nh ñư c nh ng ki n th c ñã d y c n thi t cho vi c d y ki n th c m i trong
chương, t ñó yêu c u HS ôn l i ki n th c cũ b ng các câu h i hay bài t p.
K ho ch, chương trình d y h c t ng chương có th bao g m:

77
+ Môn: Chương:
+ M c tiêu:
+ N i dung: các bài và s ti t
+ Phương pháp, phương ti n và hình th c d y h c thích h p:
+ Ngu n tài li u ph v cho d y h c chương:
+ Cách th c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p:
* K ho ch, chương trình d y h c cho t ng bài h c
ðây là công vi c trong ñó GV chu n b k ho ch, chương trình d y h c cho t ng bài
h c dư i hình th c so n giáo án.
Khi so n giáo án, GV c n xác ñ nh ñư c nh ng n i dung: xác ñ nh m c tiêu bài h c;
xác ñ nh c u trúc n i dung bài h c; xác ñ nh phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c
d y h c; ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p bài h c thích h p và vi t bài so n.
+ Xác ñ nh m c tiêu d y h c c a bài h c
Khác v i m c tiêu d y h c c a môn h c, c a t ng chương, m c tiêu d y h c c a bài
h c c n ñư c xác ñ nh c th , chi ti t hơn.
+ Xác ñ nh n i dung tri th c
ð làm ñư c vi c này, GV c n có s hi u bi t sâu r ng v n i dung khoa h c c a bài
h c. Khi xác ñ nh n i dung, GV c n căn c vào m c tiêu c a bài h c, n i dung c a bài trong
SGK và các TLHT khác. Xác ñ nh kh i lư ng tri th c cho m t ti t h c phù h p v i th i gian
quy ñ nh; xác ñ nh rõ nh ng ý chính, nh ng v n ñ tr ng tâm c a bài d y; có th sơ ñ hóa chúng.
+ Xác ñ nh phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c cho ti t h c m t
cách phù h p. D ki n trư c các tình hu ng có th x y ra và hư ng gi i quy t, d ki n phân
ph i th i gian, d ki n nh ng HS có th g i, bài làm v nhà (n u có), n i dung ghi lên b ng,
n i dung cho HS ghi...
Trong giáo án ñư c so n bao g m hai ph n: ph n khái quát chung và ph n n i dung
chi ti t.
Ph n khái quát chung bao g m các m c t i thi u sau:
+ Tên bài d y, l p d y: Th i gian, ñ a ñi m:
+ M c tiêu c a bài h c:
+ Dàn bài, tr ng tâm:
+ Phương pháp d y h c ch y u và các phương pháp d y h c h tr :
+ Các phương ti n d y h c:
+ Tài li u gi ng d y, h c t p:
+ Ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p:
N i dung chi ti t có th trình bày theo b ng sau:
Y u t vĩ mô/(hay N i dung bài h c Ho t ñ ng c a th y-trò
các bư c lên l p)
Th i gian tương ng


78
?. ð bài h c trên l p có hi u qu c n chu n b và th c hi n t t các yêu c u nào?
a. Yêu c u v m t tư tư ng
Thông qua vi c cung c p tri th c, k năng, c n hình thành cho HS th gi i quan, nhân
sinh quan khoa h c và nh ng ph m ch t khác c a con ngư i m i. T c thông qua d y tri th c,
phương pháp ñ b i dư ng cho HS quan ñi m DVBC; thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c và
nh ng ph m ch t nhân cách c a con ngư i m i.
b. Yêu c u v m t lý lu n d y h c
Vi c xây d ng và th c hi n bài h c trên l p c n quán tri t nh ng yêu c u v lý lu n
d y h c quy ñ nh như:
+ Xây d ng và th c hi n các lo i bài h c v i c u trúc h p lý, linh ho t.
+ Xác ñ nh v trí c a bài h c trong môn h c.
+ V n d ng linh ho t các nguyên t c, phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c
d y h c sao cho có th phát huy cao ñ tính t giác, tích c c, ñ c l p c a HS dư i s ch ñ o c a GV.
c. Yêu c u v m t tâm lý
Vi c th c hi n bài h c trên l p c n tuân th các yêu c u v m t tâm lý:
+ Yêu c u v tư th , thái ñ , tác phong...c a GV.
+ Yêu c u v ý th c, thái ñ h c t p c a HS.
+ Yêu c u v b u không khí tâm lý c a t p th l p: m i quan h GV-HS, HS-HS...
d. Yêu c u v m t v sinh như ánh sáng, ch ñ h c t p, các ñi u ki n, phương ti n
h c t p phù h p...
- M t m nh và h n ch c a chương trình theo bài h c truy n th ng
Chương trình theo bài h c truy n th ng có nh ng m t m nh và h n ch sau:
+ M t m nh: thi t k chương trình theo bài h c truy n th ng phù h p v i ho t ñ ng
d y h c trong ñó ngư i h c c n lĩnh h i m t h th ng tri th c khoa h c có logic ch t ch ,
tư ng minh và là m t h th ng phát tri n. Trong xây d ng n i dung d y h c hi n nay, lo i
chương trình ñư c thi t k theo ki u này ñang r t ph bi n.
+ M t h n ch : tính khuôn m u ch t ch c a chương trình ñư c xây d ng theo cách
này ñã làm gi m r t nhi u tính sáng t o, h n ch kh năng hành ñ ng v i ñ i tư ng c a HS.
- ð phát huy m t m nh, cũng như h n ch m t y u c a chương trình theo bài h c
truy n th ng, khi chu n b k ho ch, chương trình d y h c môn h c, bài h c, khi so n tài li u
h c t p cho HS, GV c n tuân th :
+ Nh ng nguyên t c xây d ng chương trình, nh ng yêu c u v c u trúc c a môn h c,
bài h c; trong ñó c n chú tr ng ñ m b o tính logic ch t ch c a chương trình, tính rõ ràng,
chi ti t, d hi u c a v n ñ trình bày...
+ T n d ng ñi m m nh c a các ki u thi t k chương trình d y h c khác ñ t i ưu hóa
chương trình d y h c theo bài h c truy n th ng b ng cách ph i h p v i các ki u thi t k
chương trình khác. ðây là xu hư ng ñang ñư c áp d ng trong quá trình xây d ng và th c
hi n chương trình d y h c hi n nay.
2.1.3.2. Thi t k chương trình theo môñun
?. ð c Thi t k chương trình d y h c theo môñun Ph l c 3 (và các tài li u khác),

79
trình bày s hi u bi t c a b n v môñun d y h c và thi t k chương trình d y h c theo môñun.
* Môñun d y h c
- Môñun
Trong d y h c, có nhi u cách hi u thu t ng môñun (module):
• Ví d :
+ Bùi Hi n và các c ng s (2001) cho r ng môñun d y h c ch “ñơn v h c t p
thu c m t chương trình ñào t o, m t chương trình môn h c, ch a ñ ng c m c
tiêu, n i dung, phương pháp d y h c cùng v i h th ng công c ñánh giá, ñi u
khi n k t qu h c t p, t o nên m t th hoàn ch nh” [16, tr 261)].
+ Phan Tr ng Ng (2005), môñun “ñư c dùng ñ ch m t ñơn v ki n th c ho c
m t h th ng k năng (th c ti n hay trí óc) v a tương ñ i tr n v n và ñ c l p,
v a có th k t h p v i ki n th c ho c k năng khác, t o thành h th ng tr n
v n, có quy mô l n hơn” [29, tr 115)].
- Môñun d y h c
+ Môñun d y h c là m t ñơn v chương trình h c tương ñ i ñ c l p ñư c c u trúc
nh m ph c v cho ngư i h c trong ñó bao g m c m c tiêu d y h c, n i dung d y h c,
phương pháp d y h c và h th ng công c ñánh giá k t qu h c t p g n bó ch t ch v i nhau
thành m t ch nh th .
+ Môñun d y h c bao g m hai lo i: môñun và ti u môñun
Môñun: là chương trình xây d ng tương ng v i m t v n ñ h c t p tr n v n.
Ti u môñun: là các thành ph n c u t o nên môñun ñư c xây d ng tương ng v i
các nhi m v h c t p mà ngư i h c ph i th c hi n.
- C u trúc c a m t môñun d y h c bao g m h vào, thân môñun và h ra, ba b ph n
này h p thành m t ch nh th th ng nh t.
+ H vào c a môñun bao g m tên g i hay tiêu ñ c a môñun; gi i thi u v trí, t m
quan tr ng và l i ích c a vi c h c theo môñun; nêu rõ ki n th c, k năng c n có trư c; h
th ng m c tiêu c a môñun và test vào môñun.
+ Thân môñun bao g m m t lo t nh ng ti u môñun (v lý thuy t và th c hành k ti p
nhau). M i ti u môñun g m ba ph n: ph n m ñ u (gi ng h vào c a môñun), n i dung,
phương pháp h c t p và test trung gian. Khi c n thi t thân môñun còn ñư c b sung các
môñun ph ñ o giúp HS b sung ki n th c còn thi u, s a ch a sai sót và ôn t p.
+ H ra bao g m m t b n t ng k t chung; m t test k t thúc; h th ng ch d n ñ ti p
t c h c t p (n u ñ t ñư c t t c các m c tiêu c a môñun, HS chuy n sang môñun ti p theo)
và h th ng hư ng d n dành cho GV và HS.
- Môñun d y h c có nh ng ñ c trưng cơ b n sau:
+ M i môñun d y h c mang m t ch ñ xác ñ nh, t ñó, xác ñ nh ñư c m c tiêu, n i
dung, phương pháp và quy trình th c hi n (tính tr n v n; do ñó, nó không ph thu c vào n i
dung ñã có và s có sau ñó (tính ñ c l p).
+ Chương trình c a m t môñun ph i có tính m m d o, d dàng thay ñ i, b sung ñ

80
thích h p v i t ng ñ i tư ng h c t p (tính cá bi t)
+ Quy trình th c hi n m t môñun ñư c ñánh giá thư ng xuyên b ng h th ng câu h i
thu c d ng test (tính t ki m tra, ñánh giá).
+ Môñun ph i có kh năng liên k t v i các môñun khác sao cho phù h p v i m c ñích
c a quá trình ñào t o (tính phát tri n).
+ Môñun c n có kh năng tích h p gi a lý thuy t và th c hành cũng như gi a các y u
t c a quá trình d y h c (tính tích h p).
- Các môñun d y h c liên k t v i nhau t o nên m t h th ng hoàn ch nh, m t chương
trình. Chương trình d y h c theo môñun có các ñ c ñi m và ch c năng sau:
+ Các môñun v a có tính liên k t, v a có tính ñ c l p tương ñ i v n i dung d y h c;
do ñó, có th “l p ghép” và “tháo g ” các môñun ñ xây d ng nh ng chương trình d y h c
ña d ng và phong phú. ði m n i b t này c a môñun làm cho chương trình d y h c có tính cơ
ñ ng, tính ng d ng cao và là m t chương trình m .
+ Kích c c a môñun tùy thu c vào dung lư ng ki n th c ho c k năng thành ph n
trong môñun. Kích c c a m i môñun th hi n th i lư ng h c t p c a HS (1 tu n, h c kỳ,
năm...) và s lư ng công vi c (ho t ñ ng) mà HS ph i th c hi n trong m t ñơn v h c t p
tương ng v i ñơn v th i gian h c t p ñư c quy ñ nh trong môñun.
+ Các môñun trong chương trình có th ñư c k t n i theo m ng không gian (trong
kho ng th i gian cho phép, tùy theo kh năng và ñi u ki n, HS có th th c hi n ñ ng th i
m t s môñun) ho c theo tuy n tính (trong kho ng th i gian cho phép, HS th c hi n l n lư t
t ng môñun).
+ Vi c ñánh giá k t qu h c t p ph i ñư c ti n hành trong t ng môñun và ñư c th c
hi n trư c khi sang môñun m i. ð c ñi m này làm cho m i môñun d y h c là m t phương
ti n t h c h u hi u.
+ HS có th l a ch n các môñun (tuân theo các nguyên t c quy ñ nh trong chương
trình) ñ hoàn thành chương trình h c t p theo quy ñ nh. ð c ñi m này c a chương trình cho
phép HS phát huy tính ñ c l p, s linh ho t trong h c t p phù h p v i hoàn c nh, kh năng
c a mình.
+ Do kh năng có th “l p ghép” và “tháo g ” các môñun mà chương trình d y h c
theo môñun t o kh năng k t h p, liên thông gi a các chương trình. Trong các chương trình
h c t p có th có các môñun gi ng nhau. ði u ñó cho phép HS cùng m t lúc có th theo ñu i
m t s chương trình, trên cơ s khai thác ngu n l c c a mình.
* Ưu-như c ñi m c a chương trình theo môñun
- Ưu ñi m
ði m m nh c a chương trình theo môñun là vi c thi t k các ho t ñ ng, chú tr ng s
d ng nhi u phương ti n truy n ñ t khác nhau (tài li u in, băng...). T ñó chương trình có tác
d ng tích c c hóa ho t ñ ng h c t p c a HS, kích thích óc sáng t o và kh năng gi i quy t
v n ñ ; làm cho HS d h c, d hi u. Ngoài ra, kh năng k t h p, liên thông c a chương trình
còn t o cho HS cơ h i h c m t cách thư ng xuyên, h c su t ñ i theo nhu c u và ñi u ki n
c a mình trên cơ s tích lũy các môñun trong ñi u ki n và kh năng, hoàn c nh cho phép c a mình.
- Như c ñi m
H n ch l n nh t c a chương trình theo môñun là nh ng khó khăn và t n kém trong
vi c t ch c h c t p: khó khăn trong vi c b trí th i gian h c t p, th i gian bi u; th i gian
81
h c t p có th b kéo dài, thi u tính h th ng (n u vi c h c ch y u theo hình th c tích lũy tín
ch ); ñòi h i ph i có ñ y ñ cơ s v t ch t, thi t b và tài li u h c t p.
* Quy trình thi t k môñun d y h c
Theo tài li u c a D án VIF/98/018 (6, tr 120-121), quy trình thi t k môñun d y h c
ñư c th hi n qua sơ ñ dư i ñây:
Quy trình thi t k môñun d y h c

Phân tích
m c tiêu
Xác ñ nh
Phân tích chương trình
ch ñ
Phân tích
n i dung



Xác ñ nh các môñun


A B C
Xác ñ nh m c tiêu

Xác ñ nh ti u môñun Biên so n
môñun
H th ng câu h i
ki m tra, ñánh
giá&ch d n

Th nghi m và ñánh giá môñun

* Các cách xây d ng môñun
Có nhi u cách xây d ng môñun h c t p, dư i ñây là m t s cách:
- D a trên giáo trình ñã có ñ xây d ng môñun
ða ph n SGK và giáo trình ñã có hi n nay ñư c xây d ng theo bài h c truy n th ng.
Do ñó, có th d a vào c u trúc h th ng tri th c ñư c trình bày trong tài li u ñư c biên so n
theo bài h c truy n th ng s n có ñ xây d ng các môñun.
- D a trên nh ng ch ñ chung ñ xây d ng môñun.
Môñun cũng có th ñư c xây d ng d a vào m t ch ñ nào ñó mà HS c n lĩnh h i
trong quá trình h c t p (n i khóa ho c ngo i khóa). Trong trư ng h p này, môñun ñư c xây
d ng ñ c l p v i các giáo trình ñã có.
- Môñun còn có th ñư c xây d ng ñ b sung cho m t giáo trình ñang có nh m làm
phong phú thêm n i dung c a giáo trình ho c ñ ph c v cho s cá bi t hóa trong d y h c
(giúp HS kém ñu i k p trình ñ chung, b i dư ng HS gi i...)
2.1.3.2. Thi t k chương trình theo d án

82
?. Trình bày s hi u bi t c a b n v thi t k chương trình theo d án.
- Thu t ng
D án (Project) có nghĩa là d ki n, phác th o, thi t k .
Trong giáo d c, ñào t o, d án ñư c hi u là b n thi t k h th ng vi c làm (Project
work) nh m ñ t ñư c m c tiêu giáo d c-ñào t o.
ð c trưng c a chương trình d y h c theo d án là toàn b n i dung h c t p ñư c thi t
k theo h th ng vi c làm c a HS; sao cho thông qua h th ng vi c làm này ñ th c hi n m c
ñích và nhi m v h c t p.
- So v i chương trình theo bài h c truy n th ng và môñun, chương trình theo d án có
tác d ng phát huy, m r ng tính ch ñ ng, tích c c c a HS hơn nhi u. Trong chương trình
này, HS ñư c coi là y u t quy t ñ nh, là ñ i tác c a GV, là ngư i ch ñ ng thi t k và th c
hi n các công vi c trên cơ s cam k t v i GV. GV ch gi vai trò: c v n, góp ý, th m ñ nh,
phê duy t, cung c p các ñi u ki n h c t p (tài li u, SGK và các phương ti n khác) và ñánh
giá hi u qu th c hi n d án c a HS.
V i các ưu ñi m này, chương trình d y h c theo d án ñang ñư c coi là m t trong
nh ng hư ng ñ i m i ch y u trong phát tri n chương trình d y h c nh m ñ t ñư c m c tiêu
d y h c mà UNESCO ñã ñ xu t: h c ñ phát tri n, ñ bi t, ñ làm...
Tuy nhiên, chương trình theo d án không d th c hi n trong ñi u ki n và thói quen
d y h c c a Vi t Nam hi n nay.
- Ph ng theo tài li u c a Ooms (2000), ti n trình h c t p theo mô hình d án c a HS
thư ng bao g m các bư c sau:
+ ð nh hư ng v n ñ : phân tích v n ñ t m th i nh m t p trung s chú ý c a HS vào
d án, nh ng v n ñ có liên quan và kh năng ti p c n ñ gi i quy t v n ñ ; cung c p tài li u
(có th ph ng v n chuyên gia ho c ñ nh hư ng t i ch thêm).
+ Xác ñ nh m c tiêu nghiên c u và thành l p các nhóm th c hi n.
+ Xác ñ nh v n ñ : xác ñ nh v n ñ c n nghiên c u (dư i d ng câu h i).
+ Chi n lư c nghiên c u: xác ñ nh nh ng thông tin c n thi t ñ tr l i cho câu h i
bư c ba và phương pháp nghiên c u.
+ Lên k ho ch và ti n hành th c hi n k ho ch
So n th o m t k ho ch làm vi c rõ ràng (chú ý ñ t ng ph n c a d án ho t ñ ng
nh p nhàng và ăn kh p v i nhau). Bám sát m c tiêu c a d án có th ch n cho d án m t cái
tên (tên c a d án ph i nêu rõ ñư c v n ñ c n gi i quy t và ñ nh hư ng gi i quy t v n ñ ).
M t s n i dung c n th c hi n trong bư c này:
Mô t d án: t a bài; m c l c; tóm t t v n ñ ; m c tiêu nghiên c u và nhóm th c
hi n; xác ñ nh v n ñ ; ñ nh nghĩa các khái ni m và phác h a; xác ñ nh các v n ñ nh , nh ng
thông tin c n thi t và phương pháp th c hi n; ñ cương chi ti t.
K ho ch: phác h a các giai ño n làm vi c; yêu c u v k t qu , báo cáo c a t ng
giai ño n; báo cáo k ho ch s d ng kinh phí; t ch c và nhân s c a d án.
- Khi xây d ng chương trình theo d án ph i ñ m b o các yêu c u sau:
+ H th ng các hành ñ ng ñư c xây d ng trong d án ph i hư ng ñ n nh ng nhi m
v xác ñ nh trong m c tiêu chung.

83
+ ð m b o cho HS tham gia ñ y ñ vào các giai ño n c a d án.
+ Các nhi m v và vi c làm c a HS nên g n v i các yêu c u c a th c ti n.
+ K t qu c a d án ph i là s n ph m hay hành ñ ng c th có th lư ng giá và ki m
soát ñư c.
2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C
Trong tài li u này trình bày h th ng các phương pháp d y h c ñã và ñang ñư c s
d ng ph bi n nhà trư ng Vi t Nam, ñ ng th i gi i thi u m t s phương pháp d y h c
theo các hư ng ti p c n phương pháp d y h c m i.
D a vào phương ti n s d ng và ch c năng c a phương pháp d y h c, các phương
pháp d y h c ñang ñư c s d ng ph bi n hi n nay thư ng ñư c phân thành các nhóm
phương pháp: nhóm phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói, nhóm phương pháp d y
h c tr c quan, nhóm phương pháp d y h c th c hành và nhóm phương pháp d y h c nh m
ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p c a HS.
2.2.1. Các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói
ðây là nhóm phương pháp d y h c s d ng l i nói ñ tác ñ ng ñ n HS trong quá trình
d y h c. Nhóm phương pháp này bao g m: phương pháp thuy t trình và phương pháp h i-ñáp.
2.2.1.1. Phương pháp thuy t trình
?. Tìm hi u phương pháp thuy t trình qua nh ng thông tin dư i ñây và ch n m t
trong các v n ñ sau ñ thuy t trình trư c nhóm:
- C u trúc c a phương pháp thuy t trình.
- Ưu-như c ñi m c a phương pháp thuy t trình.
- Làm sao ñ thuy t trình có hi u qu ?
- Vi c s d ng phương pháp thuy t trình trong d y h c môn h c (thu c chuyên ngành
c a b n) ph thông hi n nay ra sao? (T t?Chưa t t? Vì sao?Cách kh c ph c?).
Thuy t trình có ngu n g c t ti ng Hy L p. Theo ti ng Latin trung c , thu t ng
thuy t trình (lecture) ñư c rút ra t “lectate”. Letate có nghĩa là ñ c l n lên. Cùng v i th i
gian, t p quán xã h i, vi t và ñ c ñã thay ñ i, nhưng phương pháp d y h c “ñ c l n lên” t
SGK v n ñư c s d ng.
Trên th gi i và Vi t Nam hi n nay, s lư ng HS ngày càng tăng; do ñó, sĩ s HS
trong m t l p h c thư ng nhi u (trung bình m i l p kho ng 50 HS ph thông và nhi u hơn
ñ i h c). V i nh ng l p ñông như v y, phương pháp d y h c ñư c s d ng ph bi n là
phương pháp thuy t trình.
* Khái ni m: Phương pháp thuy t trình là phương pháp GV dùng l i nói sinh ñ ng ñ
trình bày tài li u m i ho c ñ t ng k t nh ng tri th c mà HS thu ñư c.
Phương pháp này s d ng phương ti n là ngôn ng ñ c tho i c a GV.
* Các lo i thuy t trình
Có nhi u cách phân lo i thuy t trình
M t s nhà lý lu n d y h c Vi t Nam d a vào n i dung c n trình bày ñã chia thuy t
trình thành ba phương pháp: gi ng thu t, gi ng gi i và gi ng di n.
- Gi ng thu t (còn g i là phương pháp k chuy n) là phương pháp thuy t trình trong

84
ñó ch a ñ ng y u t tr n thu t và mô t . ðây là phương pháp ñư c s d ng r ng rãi trong
vi c gi ng d y các môn thu c khoa h c xã h i và nhân văn cũng như các môn khoa h c t
nhiên khi c n mô t các hi n tư ng, thí nghi m, cách th c ho t ñ ng, trình bày các thành t u
n i ti ng trong khoa h c, k thu t ho c trình bày v cu c ñ i và s nghi p c a các nhà bác
h c l i l c…
- Gi ng gi i là phương pháp thuy t trình trong ñó nh ng lu n c , nh ng s li u ñư c
ñưa ra ñ gi i thích, ch ng minh m t khái ni m, m t hi n tư ng, m t s ki n, quy t c, ñ nh
lý, ñ nh lu t... trong các môn h c. Gi ng gi i ch a ñ ng các y u t phán ñoán, suy lu n nên
có nhi u kh năng phát tri n tư duy logic cho HS.
- Gi ng di n là phương pháp thuy t trình nh m trình bày m t v n ñ hoàn ch nh, có
tính ph c t p, tr u tư ng, khái quát trong m t th i gian tương ñ i lâu dài.
D a vào m i quan h gi a ngư i thuy t trình và ngư i nghe William J. Ekeler (1994)
ñã ñưa ra hai phương pháp thuy t trình: thuy t trình nghiêm túc và thuy t trình thân m t.
- Thuy t trình nghiêm túc là thuy t trình trong ñó ngư i thuy t trình trình bày m t v n
ñ có c u trúc rõ r t và không c n có s tham gia c a ngư i nghe.
- Thuy t trình thân m t là phương pháp thuy t trình trong ñó v n ñ trình bày không
có dàn bài rõ r t, có s giao lưu v i ngư i nghe và quá trình thuy t trình t p trung vào ngư i
thuy t trình nhi u hơn là vào n i dung thuy t trình.
S d ng ph i h p v i các phương pháp d y h c khác có các phương pháp thuy t
trình: thuy t trình ph n h i (trong ñó có s k t h p gi a phương pháp thuy t trình v i h i
ñáp ho c cho h c sinh trao ñ i, th o lu n), thuy t trình theo ki u nêu v n ñ (trong ñó có s
k t h p gi a phương pháp thuy t trình v i phương pháp d y h c nêu v n ñ )...
* C u trúc c a phương pháp thuy t trình
C u trúc c a phương pháp thuy t trình thư ng tr i qua ba bư c: nêu v n ñ , gi i quy t
v n ñ và k t lu n.
- Nêu v n ñ
bư c này, GV thông báo v n ñ dư i d ng t ng quát, có th b ng thông báo tái hi n
ho c có tính ch t v n ñ nh m kích thích s chú ý ban ñ u c a HS. Sau ñó ñưa ra nh ng v n
ñ c th dư i d ng câu h i giúp HS ñ nh hư ng ñư c nh ng v n ñ c n trình bày và ý th c
ñư c rõ ràng n i dung c n nghiên c u ñ giúp HS có nhu c u nghiên c u, có h ng thú nh n th c.
- Gi i quy t v n ñ
bư c này GV có th ti n hành gi i quy t v n ñ theo hai logic ph bi n: quy n p
hay di n d ch.
+ Gi i quy t v n ñ theo logic quy n p là quá trình trình bày v n ñ trên cơ s ñi t
cái ñơn nh t ñ n cái chung, cái khái quát; ñi t cái c th ñ n nguyên lý hay quy lu t. Theo
logic quy n p, có th áp d ng ba cách trình bày khác nhau, tùy ñ c ñi m c a n i dung:
Quy n p phân tích t ng ph n: ñư c s d ng khi các v n ñ trình bày tương ñ i ñ c
l p v i nhau. Trong trư ng h p này, GV ch c n tu n t gi i quy t t ng v n ñ ñư c s p x p
theo logic ñ nh trư c; t c là ti n hành gi i quy t v n ñ th nh t, rút ra k t lu n r i ti p t c
gi i quy t các v n ñ ti p theo cho ñ n h t theo cách th c như v y.
Quy n p phát tri n: ñư c s d ng khi các v n ñ nêu ra có m i liên k t ch t ch v i
nhau. Trong ñó, v n ñ này ñư c gi i quy t s là cơ s ñ gi i quy t v n ñ kia (còn g i là
cách gi i quy t v n ñ theo l i móc xích). Cách làm này thư ng ñư c s d ng trong ch ng
85
minh các bài toán hình h c hay các ph n ng hóa h c...
Quy n p song song-ñ i chi u: ñư c s d ng khi nh ng v n ñ ñư c ñưa ra ñ gi i
quy t ch a ñ ng nh ng m t tương ph n, ñ i l p v i nhau (ví d m t ưu, khuy t c a vi c
s ng thành ph ). Trong trư ng h p này, có th dùng phân tích ñ t ñó so sánh nh ng m t,
nh ng thu c tính hay quan h hai ñ i tư ng tương ph n, ñ i l p nhau ñ t ñó rút ra k t
lu n t ng ñi m c n so sánh.
+ Gi i quy t v n ñ theo logic di n d ch là quá trình trình bày v n ñ tuân theo con
ñư ng nh n th c ñi t nguyên lý chung ñ n cái c th , ñơn nh t. Theo cách này, GV ñưa ra
khái quát sơ b , sau ñó ti n hành gi i quy t v n ñ theo ba cách v a nêu trên (di n d ch phân
tích t ng ph n, di n d ch phát tri n, di n d ch so sánh-ñ i chi u). ði u khác v i gi i quy t
v n ñ theo logic quy n p là ba cách gi i quy t này nh m minh h a cho s khái quát sơ b ñã nêu.
- K t lu n
K t lu n là bư c k t thúc c a v n ñ trình bày. Trong ñó GV ñúc k t l i dư i d ng súc
tích, chính xác nh ng khái quát b n ch t v n ñ ñư c ñưa ra xem xét.
* Ưu ñi m và h n ch c a phương pháp thuy t trình
- Ưu ñi m
N u s d ng t t, phương pháp thuy t trình có nh ng ưu ñi m sau:
+ Cho phép GV truy n ñ t nh ng n i dung lý thuy t tương ñ i khó, ph c t p, ch a
ñ ng nhi u thông tin mà HS không d dàng t mình tìm hi u ñư c m t cách sâu s c và
nhanh chóng.
+ Cho phép GV truy n ñ t ñư c m t kh i lư ng thông tin khá l n cho nhi u HS trong
cùng m t th i ñi m cho nên nó có tính hi u qu kinh t cao, ñáp ng ñư c yêu c u ñào t o
ngu n nhân l c r ng l n c a xã h i.
+ B ng phương pháp thuy t trình, GV không ch s d ng ngôn ng nói c a mình tác
ñ ng tr c ti p ñ n HS mà còn tác ñ ng ñ n các em b ng nh ng hành vi, c ch th hi n quan
ñi m, thái ñ , ni m tin, ph m ch t nhân cách c a mình cho nên phương pháp này có th tác
ñ ng m nh ñ n tư tư ng, tình c m c a HS.
+ Cách thuy t trình có s c thuy t ph c c a GV là bài h c quí báu cho HS v vi c s
d ng ngôn ng ñ trình bày m t v n ñ do cu c s ng yêu c u, v cách tư duy logic, v cách
ñ t và gi i quy t v n ñ .
- Như c ñi m
+ HS th ñ ng khi n cho các em chóng m t m i, chán n n, bu n ng ...
+ HS không có ñi u ki n ñ phát tri n ngôn ng nói.
+ GV khó thu ñư c tín hi u ngư c nên khó trong ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y
h c và khó d y sát ñ i tư ng.
* Nh ng yêu c u cơ b n khi s d ng phương pháp thuy t trình
ð có hi u qu , khi s d ng phương pháp thuy t trình c n tuân th các yêu c u sau:
- Trình bày v n ñ chính xác, rõ ràng, d hi u, theo m t trình t logic ch t ch ; ñ m
b o tính tư tư ng, tính th c ti n...
- L i nói rõ ràng, trong sáng, giàu hình tư ng, chu n xác; chú ý t c ñ nói, âm lư ng
nói... k t h p hành vi, c ch phù h p v i trình ñ HS.

86
- Bi t cách ñ t và gi i quy t v n ñ .
- S d ng ph i h p v i các phương pháp khác ñ c bi t là nên ph i h p v i phương
pháp nêu v n ñ ñ có phương pháp thuy t trình theo ki u nêu v n ñ .
2.2.1.2. Phương pháp h i-ñáp (hay v n ñáp, ñàm tho i)
?. ð c n i dung m c 2.2.1.2. Phương pháp h i-ñáp dư i ñây và tr l i:
- Câu h i khái quát (hay câu h i chính) là gì?
- Hãy so n th o nh ng câu h i chính nh m hư ng d n ngư i ñ c tìm hi u n i dung
“Phương pháp h i ñáp” này.
* Khái ni m: Phương pháp h i-ñáp là phương pháp GV nêu câu h i, HS tr l i nh m
giúp HS ti p thu tri th c m i; c ng c , ôn t p ñ m r ng, ñào sâu tri th c ñã h c; v n d ng
tri th c hình thành k năng, k x o và ki m tra m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS.
Phương pháp h i-ñáp s d ng ngôn ng ñ i tho i.
* Ưu và như c ñi m c a phương pháp h i-ñáp
- Ưu ñi m
N u bi t v n d ng m t cách khéo léo thì phương pháp h i-ñáp có các ưu ñi m sau:
+ Kích thích HS tích c c, ñ c l p tư duy.
+ B i dư ng cho HS năng l c di n ñ t b ng l i m t v n ñ khoa h c nào ñó.
+ GV có ñi u ki n ñ thu ñư c tín hi u ngư c t HS ñ có th ñi u khi n ho t ñ ng
d y và h c m t cách k p th i, nhanh chóng; thông qua ñó, GV v a có kh năng ch ñ o ho t
ñ ng nh n th c c a toàn l p, v a ch ñ o nh n th c c a t ng HS.
+ T o ñư c b u không khí làm vi c sôi n i, sinh ñ ng.
- Như c ñi m
N u v n d ng không khéo thì phương pháp h i-ñáp có nh ng h n ch nh t ñ nh:
+ Vi c so n th o và s d ng h th ng câu h i nh m ñ t ñư c m c tiêu d y h c nào ñó
là r t khó.
+ Quá trình gi i quy t v n ñ b ng h th ng câu h i t n nhi u th i gian.
+ GV khó ki m soát vì nh ng tình hu ng ng u nhiên x y ra trong quá trình h i-ñáp và
ti n trình d y h c d l ch hư ng v i ch ñ ban ñ u.
+ N u không khéo ñi u khi n d bi n h i-ñáp thành cu c ñ i tho i tay ñôi gi a GV và
m t vài HS ho c h n ch s phát tri n trí tu c a các em (n u ch s d ng câu h i tái hi n).
* Các lo i h i-ñáp
Có th d a vào nhi u cơ s ñ phân lo i phương pháp h i-ñáp, dư i ñây là m t s
cách phân lo i:
D a vào m c ñích và các khâu c a quá trình d y h c, b n phương pháp h i-ñáp ñư c
xây d ng:
- H i-ñáp g i m
H i-ñáp g i m ñư c s d ng khi gi ng bài m i cho HS. phương pháp này, GV ñ t
v n ñ b ng nh ng câu h i có tính ch t g i m d n ñ d n d t HS t rút ra k t lu n. Phương
pháp này còn có tên g i là “thu t ñ ñ ” hay phương pháp Xôcrát, do nhà hi n tri t Xôcrát
87
(469-399 Tr CN) ñ ra ñ gi ng môn Tri t. Phương pháp h i ñáp này có tác d ng phát huy
ñư c tính tích c c, ñ c l p, sáng t o và h ng thú nh n th c c a HS.
- H i-ñáp c ng c
H i ñáp-c ng c ñư c s d ng sau khi hình thành tri th c, k năng, khi ôn t p, hay
sau khi ki m tra tri th c, k năng. Phương pháp này có tác d ng giúp HS c ng c , m r ng,
ñào sâu tri th c, k năng.
- H i-ñáp t ng k t
H i ñáp t ng k t ñư c s d ng ñ d n d t HS khái quát hóa, h th ng hóa tri th c, k
năng sau khi h c xong nh ng bài, nh ng chương hay nh ng giáo trình nh t ñ nh. Phương
pháp này có tác d ng phát tri n HS năng l c khái quát hóa, h th ng hóa, giúp HS n m tri
th c, k năng m t cách có h th ng.
- H i-ñáp ki m tra
H i ñáp ki m tra ñư c s d ng trư c, trong và sau khi gi ng bài, chương hay giáo
trình. Phương pháp này có tác d ng giúp GV ki m tra và HS t ki m tra m c ñ n m tri
th c, k năng, k x o c a các em, t ñó có th ñánh giá ñư c trình ñ tri th c, k năng, k
x o c a các em trong quá trình h c t p ñ có cơ s ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình ñó theo
ñúng m c ñích, nhi m v d y h c ñã ñ ra.
D a vào tính ch t nh n th c c a HS có th phân ra các lo i h i-ñáp sau:
- H i-ñáp tái hi n
H i ñáp tái hi n là phương pháp GV ñ t ra nh ng câu h i; trong ñó, ch c n HS tr l i
tr c ti p câu h i b ng tư duy tái hi n, d a trên cơ s c a trí nh là chính, không ñòi h i ph i
suy lu n.
- H i-ñáp gi i thích-minh h a
H i ñáp gi i thích minh h a là phương pháp trong ñó, GV ñ t ra nh ng câu h i ñòi
h i HS ph i gi i thích và làm sáng t m t v n ñ nào ñó có kèm theo nh ng ví d minh h a
cho l i gi i thích c a mình. Lo i h i-ñáp này không ch ñơn thu n yêu c u HS ph i nh l i tri
th c ñã h c mà còn c u trúc l i nh ng tri th c ñã h c ñ có s suy lu n c n thi t.
- H i-ñáp tìm tòi-phát hi n
H i ñáp tìm tòi phát hi n là phương pháp GV ñ t ra nh ng câu h i có tính ch t v n ñ ,
làm cho HS ý th c ñư c v n ñ ñó, có nhu c u gi i quy t v n ñ , t các em ph i tìm tòi, tra
c u thông tin ñ gi i quy t v n ñ .
D a vào ch c năng cơ b n nh t c a câu h i-ch c năng t ch c quá trình lĩnh h i,
Nguy n ðình Ch nh (1995) ñã phân ra ba nhóm câu h i trong h i ñáp:
- Nhóm câu h i th c hi n ch c năng c ng c tri th c, k năng, k x o. Nh ng câu h i
này có tác d ng giúp HS tái hi n, h th ng hoá tri th c, rèn luy n các k năng.
- Nhóm câu h i th c hi n ch c năng ñi u khi n HS n m v ng các thao tác tư duy tr u
tư ng (phân tích, t ng h p, so sánh, khái quát hoá, tr u tư ng hoá, c th hoá...)
- Nhóm câu h i th c hi n ch c năng áp d ng tri th c. Nh ng câu h i này có tác d ng
giúp HS n m v ng các k năng, k x o.
D a vào m c ñích và ch c năng, ð ng Thành Hưng (2002) ñưa ra ba lo i câu h i:
- Lo i câu h i hư ng d n: lo i câu h i bao g m c ch ñ o, t ch c, ñi u ch nh, h tr

88
(g i m , g i ý) các ho t ñ ng c a ngư i h c.
- Lo i câu h i ch n ñoán: lo i câu h i bao g m c thăm dò, tìm hi u, kh o sát, th m
ñ nh, ki m tra quá trình và th c tr ng h c t p c a HS.
- Lo i câu h i ñ ng viên, khuy n khích: lo i câu h i ch y u dùng nh hư ng c a thái
ñ trong câu h i và nh hư ng c a nh ng câu tr l i ñ t o ra và duy trì môi trư ng, quan h
tích c c, thu n l i trong d y h c.
* K thu t so n th o và s d ng câu h i
H i-ñáp là m t phương pháp d y h c có tác d ng ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a
HS m t cách uy n chuy n và linh ho t vào b c nh t. ð s d ng phương pháp này có hi u
qu , vi c so n th o và s d ng câu h i c n tuân th m t quy trình nh t ñ nh bao g m nh ng
bư c cơ b n sau:
- Chu n b câu h i ban ñ u
Xây d ng h th ng câu h i là vi c làm ñ u tiên và r t c n thi t c a quá trình d y h c
theo phương pháp này. C n xác ñ nh rõ m c ñích d y h c và tính ch t c a n i dung tài li u
h c t p ñ xây d ng h th ng câu h i. Có th d ki n hai nhóm câu h i:
+ Câu h i ch t, câu h i khái quát (hay còn g i là câu h i chính). ðây là nh ng câu h i
bao quát n i dung h c t p cơ b n, có liên quan ñ n nh ng ý chính c a bài h c. Lo i câu h i
này không nhi u (s lư ng câu h i tùy thu c vào s lư ng các ý chính c a bài h c).
+ Câu h i m r ng hay câu h i b sung ho c g i m . Lo i câu h i này ñư c chu n b
dư i d ng các tình hu ng d ki n, gi ñ nh, còn câu h i c th thì chưa xác ñ nh ñư c mà tùy
thu c vào tình hu ng lúc d y h c ñó ra sao. Tuy không chu n b ñư c chính xác lo i câu h i
này, nhưng ph i có ñ nh hư ng rõ ràng vì chúng có vai trò quy t ñ nh trong tương tác h i-
ñáp, gi cho quá trình th c hi n phương pháp ñư c ti n hành ñúng hư ng và sôi n i, sinh ñ ng.
- Xem xét s thích h p c a các câu h i
+ Câu h i ñ t ra ph i rõ ràng, sáng s a, d hi u, chính xác và phù h p v i trình ñ c a HS.
+ Câu h i ph i có tác d ng kích thích tư duy tích c c c a HS.
+ Câu h i nên ñ nh hư ng ñ n nhóm hay s ñông HS ñ thu hút s t p trung c a t t c
ho c nhi u HS. Các ñ i t ch ngư i các ngôi trong câu h i nên dùng s nhi u, tránh kêu
ñích danh tên HS hay s d ng ngôi Tôi (nên dùng Chúng ta, L p ta, Nhóm ta, V n ñ c a
chúng ta...).
+ Nên s d ng h p lý các lo i câu h i.
- Di n ñ t câu h i b ng l i sao cho ñ t ñư c m c ñích s d ng t t nh t.
Nh ng t và c m t nghi v n nói chung ñư c s d ng như:
+ Ai, Cái gì, Khi nào, ñâu, Cái nào, Bao gi ...? thư ng ñư c s d ng các câu h i
ñơn gi n, trình ñ th p, nh m vào các s ki n, câu h i tái hi n, ôn t p, h th ng hóa, tìm hi u
kinh nghi m c a HS...
+ T i sao, Vì sao, Như th nào, Do ñâu, Làm th nào, B ng cách nào, S ra sao...?
thư ng thích h p ñ bi u ñ t nh ng câu h i trình ñ cao, khó, có tính v n ñ , g i suy nghĩ,
suy lu n, khái quát hóa, ñánh giá...
+ V i cùng m t n i dung và ý tư ng, cùng m t m c ñích, câu h i càng ng n g n,
càng ít t , ít m nh ñ , ít c u trúc, ít thu t ng m i l càng t t.

89
- ði u khi n h i-ñáp
ði u khi n HS tr l i là c m t ngh thu t sư ph m. Trong ñó, c n tuân th các yêu
c u sau:
+ Cách nêu câu h i
C n nêu câu h i sao cho kích thích ñư c s chú ý và tư duy tích c c c a HS. Có
nh ng cách nêu câu h i trư c l p khác nhau. Ví d : có GV kêu HS sau ñó nêu câu h i nhưng
cũng có GV nêu câu h i trư c l p sau ñó m i kêu HS tr l i. Nêu câu h i theo cách 2 nên
ñư c s d ng ph bi n b i vì cách ñó có tác d ng kích thích thái ñ h c t p tích c c c a t t
c HS trong l p.
+ Yêu c u HS chú ý l ng nghe câu tr l i c a b n ñ có th tham gia nh n xét, b
sung câu tr l i ñó nh m thu hút s chú ý và kích thích ho t ñ ng chung c a c l p.
+ C n chú ý l ng nghe câu tr l i c a HS ñ n u c n có th ñ t thêm câu h i ph , g i
m d n d t HS tr l i câu h i chính.
+ C n có thái ñ bình tĩnh khi nghe HS tr l i; tránh nôn nóng, v i vàng c t ngang câu
tr l i c a các em khi không c n thi t. C n bi t khuy n khích, ñ ng viên ñ HS tr l i t t,
nh t là ñ i v i nh ng em có tính r t rè, nhút nhát.
+ Chú ý s d ng m i bi n pháp thúc ñ y HS m nh d n nêu th c m c và khéo léo s
d ng nh ng th c m c ñó ñ t o nên tình hu ng có v n ñ và thu hút toàn l p tham gia th o
lu n, tranh lu n nh m gi i quy t v n ñ ñó.
- U n n n, b sung và ñánh giá câu tr l i c a các em v c n i dung l n hình th c.
- S d ng ph i h p h i-ñáp v i các phương pháp d y h c khác.
2.2.2. Các phương pháp d y h c tr c quan
?. Tìm hi u phương pháp d y h c tr c quan qua nh ng thông tin dư i ñây, cho bi t
nh ng h n ch c a vi c s d ng các phương pháp này trong gi ng d y môn h c (thu c
chuyên ngành c a b n) ph thông, nguyên nhân và hư ng kh c ph c?
* Phương pháp d y h c tr c quan là phương pháp ñư c xây d ng trên cơ s quán tri t
nguyên t c ñ m b o tính tr c quan trong quá trình d y h c. Trong quá trình d y h c GV
hư ng d n HS th c hi n các bi n pháp quan sát s v t, hi n tư ng hay hình nh c a chúng
ñ trên cơ s ñó mà hình thành khái ni m.
* Phương pháp d y h c tr c quan bao g m phương pháp quan sát và phương pháp
trình bày tr c quan
- Phương pháp trình bày tr c quan
Trình bày tr c quan là phương pháp s d ng nh ng phương ti n tr c quan, nh ng
phương ti n k thu t d y h c trong quá trình d y h c.
Nh ng phương ti n tr c quan bao g m:
+ V t th t: ñó là nh ng ñ ng, th c v t s ng trong thiên nhiên, các khoáng v t, m u
hóa ch t, các hi n tư ng v t lý, hóa h c...
+ V t tư ng trưng như: b n ñ , ñ th , sơ ñ , hình v ... giúp HS th y ñư c m t cách
tr c quan các s v t, hi n tư ng ñư c bi u di n dư i d ng khái quát, gi n ñơn.
+ V t t o hình như: tranh nh, mô hình, hình v , phim... thay cho nh ng s v t, hi n
tư ng khó trông th y tr c ti p (c u t o các l p ñ t ñá) ho c không trông th y ñư c (ñ ng v t

90
th i c ñ i, ho t ñ ng c a h th n kinh...) ho c quá ph c t p như máy móc...
+ Thí nghi m do GV bi u di n hay do HS ti n hành.
+ Ngôn ng giàu hình tư ng c a GV.
+ Các phương ti n k thu t d y h c như: phim ñèn chi u, phim giáo khoa, băng video,
vô tuy n truy n hình, máy vi tính, máy phóng hình, máy chi u phim, ñ u video...
- Phương pháp quan sát
Quan sát là tri giác có ch ñ nh, có k ho ch t o kh năng theo dõi ti n trình và s
bi n ñ i di n ra trong ñ i tư ng quan sát.
Quan sát là hình th c nh n th c c m tính tích c c nh m thu th p nh ng s ki n, hình
thành nh ng bi u tư ng ban ñ u v ñ i tư ng c a th gi i xung quanh ñ trên cơ s ñó làm
tư li u cho quá trình tư duy.
Quan sát ñư c HS s d ng khi GV trình bày các phương ti n tr c quan, các phương
ti n k thu t d y h c trong các khâu c a quá trình d y h c ho c khi chính các em ti n hành
công tác thí nghi m, th c nghi m.
Căn c vào cách th c, ph m vi, th i gian và m c ñ t ch c quan sát mà có th phân
ra nhi u lo i quan sát như: quan sát tr c ti p và quan sát gián ti p, quan sát khía c nh và quan
sát toàn di n, quan sát ng n h n, quan sát dài h n, quan sát t nhiên và quan sát có b trí...
ð HS ti n hành quan sát có hi u qu , GV c n xác ñ nh m c ñích, yêu c u, nhi m v
quan sát, hư ng d n các em cách quan sát, cách ghi chép nh ng ñi u quan sát ñư c. Trên cơ
s ñó, hư ng d n các em rút ra nh ng k t lu n ñúng ñ n có tính khái quát và bi u ñ t ñư c
nh ng k t lu n ñó dư i d ng b ng l i nói, ch vi t m t cách rõ ràng, chính xác.
* Ưu, như c ñi m c a phương pháp d y h c tr c quan
- Ưu ñi m
N u s d ng t t, phương pháp này s có tác d ng:
+ Phát huy ñư c vai trò c a nh n th c c m tính trong d y h c.
+ K t h p ñư c tín hi u 1 và tín hi u 2 trong d y h c khi n HS d hi u, nh lâu, gi m
m t nh c.
+ Phát tri n năng l c quan sát, óc tò mò, h ng thú c a HS trong h c t p.
+ T o ñi u ki n cho HS liên h v i cu c s ng.
- Như c ñi m
N u không khéo s d ng phương pháp này s có nh ng h n ch :
+ HS d phân tán chú ý.
+ H n ch phát tri n tư duy tr u tư ng.
* Nh ng yêu c u cơ b n khi s d ng phương pháp d y h c tr c quan
ð phát huy hi u qu , khi s d ng phương pháp d y h c tr c quan c n tuân th các
yêu c u sau:
- GV c n l a ch n các phương ti n tr c quan, phương ti n k thu t d y h c cho phù
h p v i m c ñích, nhi m v và n i dung d y h c c a bài.
- Gi i thích rõ m c ñích trình bày và trình bày theo yêu c u c a bài.

91
- ð m b o cho t t c HS ñư c quan sát rõ ràng, ñ y ñ (lưu ý v trí ñ t các phương
ti n tr c quan, ánh sáng...).
- Các phương ti n tr c quan, phương ti n k thu t d y h c c n có tác d ng tích c c
ñ n quá trình nh n th c, ho t ñ ng ñ c l p c a HS. Nên nh , b n thân các phương ti n tr c
quan hay các phương ti n k thu t d y h c chưa th phát huy ñư c tác d ng tích c c ñ i v i
HS n u GV không bi t cách s d ng chúng.
- Các phương ti n ñó c n ph i ñư c ñ m b o nh ng yêu c u v k thu t, th m m , v
sinh, an toàn và kinh t ...
- Quán tri t t t ba nguyên t c cơ cơ b n: s d ng phương ti n tr c quan ñúng lúc;
ñúng ch và ñ cư ng ñ .
- S d ng ph i h p v i các phương pháp d y h c khác.
2.2.3. Các phương pháp d y h c th c ti n
Các phương pháp d y h c th c ti n ñư c xây d ng trên cơ s coi ho t ñ ng th c ti n
c a HS như là m t phương ti n, m t ngu n tri th c.
Nhóm này bao g m các phương pháp:
- Phương pháp hư ng d n HS h c t p t SGK và các ngu n TLHT
- Phương pháp luy n t p
- Phương pháp ôn t p
- Phương pháp làm thí nghi m
2.2.3.1. Phương pháp hư ng d n HS h c t p t SGK và các ngu n TLHT
?. SGK là gì? Ngoài SGK, có th hư ng d n HS h c t p thông qua các ngu n tài li u nào?
?. SGK và các TLHT khác có vai trò gì? M t s cách hư ng d n HS h c t p t SGK
và các ngu n TLHT.
* Vai trò c a SGK và các TLHT khác
V i tư cách là ngu n cung c p ki n th c cơ b n cho HS, SGK ñư c s d ng ñ giúp
HS ôn t p và c ng c ki n th c ñã h c trên l p; h c thu c hay tra c u chính xác nh ng s
li u, ñ nh nghĩa, ñ nh lý, công th c, các s ki n...; khái quát hóa n i dung t các ph n, các
chương, các bài theo m t ch ñ nh t ñ nh...
Ngoài SGK, các TLHT khác là ngu n tri th c b sung quan tr ng, phong phú, sinh
ñ ng; là phương ti n h tr ñ c l c cho GV và HS trong d y h c, nh t là khi khoa h c k
thu t, công ngh phát tri n như vũ bão v i s bùng n thông tin như hi n nay.
Vi c s d ng có phương pháp SGK và các ngu n TLHT giúp HS m r ng, ñào sâu
v n hi u bi t m t cách có h th ng; rèn luy n k năng, thói quen s d ng SGK và các
TLHT; b i dư ng óc nh n xét, phê phán, tình c m trong sáng, h ng thú h c t p...chu n b
cho HS kh năng t h c, h c m t cách thư ng xuyên, liên t c, su t ñ i trong tương lai.
T ñó, trong quá trình gi ng d y m i môn h c, GV c n làm cho HS có ý th c và thái
ñ ñúng ñ n ñ i v i vi c h c t p t SGK và các TLHT khác, nh t là bi t hư ng d n HS
phương pháp h c t p t SGK và các TLHT.
* M t s cách s d ng SGK và TLHT trong quá trình d y h c
- S d ng SGK và TLHT khác trong quá trình gi ng d y trên l p

92
Có th s d ng SGK và TLHT (GV có th copy TLHT phân phát cho HS) ñ hư ng
d n HS nghiên c u bài h c trên l p v i các bi n pháp sau:
+ Hư ng d n HS làm vi c v i SGK hay TLHT khác ngay sau khi GV ra bài t p, sau
l i m ñ u, ho c sau khi GV t o tình hu ng có v n ñ . Hư ng d n HS phân tích tài li u và
phát bi u ý ki n xây d ng bài, cùng nhau th o lu n v v n ñ nghiên c u trong tài li u.
+ Xen k gi a vi c trình bày c a GV v i vi c ñ c l p nghiên c u tài li u c a HS.
Trong ñó, nh ng ph n khó GV trình bày còn nh ng ph n d hư ng d n HS t nghiên c u ñ
xây d ng bài.
+ Cho HS xem l i ki n th c ñã h c trong SGK hay TLHT khác có liên quan (thay cho
câu h i yêu c u HS tái hi n l i tri th c có liên quan) ñ làm cơ s cho vi c ti p thu tri th c m i.
+ Cho HS nghiên c u SGK hay TLHT khác ñ có tư li u gi i thích k t qu di n ra
trong quá trình làm thí nghi m ho c s d ng các phương ti n d y h c tr c quan.
+ Cho HS s d ng SGK hay TLHT khác ñ ghi nh chính xác ki n th c (s li u, s
ki n, ñ nh nghĩa, ñ nh lý...).
- S d ng SGK và TLHT khác ñ hư ng d n HS c ng c ki n th c, rèn k năng, k
x o sau khi HS ñã h c xong tri th c trên l p ho c ôn t p nhà
+ Sau khi GV gi i thi u xong tài li u m i thì hư ng d n HS nghiên c u SGK hay
TLHT ñ ñ i chi u, b sung tri th c trong bài gi ng.
+ Hư ng d n HS s d ng SGK hay TLHT khác ñ c ng c , ôn t p tài li u trên cơ s
khái quát hóa, h th ng hóa ki n th c t m t chương ho c nhi u chương.
+ Hư ng d n HS nghiên c u SGK và TLHT khác ñ gi i quy t các d ng bài t p khác
nhau ñư c ñưa ra trong quá trình d y h c như bài t p sưu t m các tài li u tr c quan ñ minh
h a, kh ng ñ nh cho m t khái ni m hay m t quy lu t ñư c trình bày trong sách, bài luy n t p
m t quy t c nào ñó...
- Hư ng d n HS t tìm tòi, tra c u thông tin t SGK và các ngu n h c t p khác nh m
th a mãn nhu c u hi u bi t&nhu c u truy n thông tin c a cá nhân, nhóm
SGK là ngu n tài li u gi ng d y và h c t p chính c a th y-trò ph thông Bên c nh
SGK, ñ h c t p t t, HS ph i tham kh o thêm thông tin t nhi u ngu n TLHT khác. Cùng
v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c, k thu t và công ngh , các ngu n
TLHT ngày càng phong phú và ña d ng (Các tài li u in n: các lo i sách, báo, t p chí...;
thông tin trên m ng Internet; thông tin trên các phương ti n truy n thông ñ i chúng khác:
phát thanh, truy n hình...; thông tin t cu c s ng th c ti n...). Các s n ph m và d ch v thông
tin c a các thư vi n, nh t là c a các trung tâm h c li u cũng vô cùng phong phú: các cơ s d
li u, tài li u tham kh o, tài li u nghe nhìn, h i ñáp thông tin, h i ngh , h i th o, câu l c b ...
Do ñó, HS ñư c hu n luy n phương pháp thu th p, x lý và s d ng thông tin t SGK
và các ngu n TLHT khác nh m gi i quy t m t câu h i, m t nhi m v , m t v n ñ hay m t
tình hu ng h c t p nào ñó do GV ñ ra hay do chính HS t ñ ra trong quá trình h c t p là
yêu c u c p bách trong c i ti n, ñ i m i phương pháp d y h c tích c c, nh t là d y h c trong
ñi u ki n chương trình giáo d c ñã ñư c c i ti n, ñ i m i như hi n nay.
?. Quy trình tìm tòi, tra c u thông tin t các ngu n tài li u thư ng bao g m nh ng
bư c nào? C n ti p t c rèn luy n các k năng nào khi làm vi c v i SGK và TLHT?
*Quy trình tìm tòi, tra c u thông tin
Quy trình tìm tòi, tra c u thông tin bao g m các giai ño n, các bư c cơ b n: ñ xu t
93
ch ñ , v n ñ c n tìm tòi, tra c u; thu th p và x lý thông tin; s d ng thông tin ñ gi i
quy t v n ñ .
- ð xu t ch ñ , v n ñ tìm tòi tra c u
Trong h c t p theo phương pháp tìm tòi tra c u, ch ñ có th hi u là ñ tài ñư c ch n
làm n i dung nghiên c u; còn v n ñ là ñi u c n xem xét, gi i quy t trong ch ñ ñó. V n ñ
tìm tòi, tra c u thư ng ñư c xu t hi n hay th hi n dư i d ng câu h i g i m kích thích h ng
thú, s quan tâm ñ n vi c tìm tòi, tra c u nh m tho mãn nhu c u hi u bi t m t ch ñ nào
ñó c a sinh viên. Ch ñ và v n ñ tìm tòi, tra c u có th do HS t ñ xu t ho c do GV g i ý
trong quá trình d y h c. Sau khi xác ñ nh ch ñ và v n ñ , HS c n ý th c rõ ràng m c ñích
tìm tòi, tra c u và xác ñ nh các yêu c u, nhi m v c th cùng nh ng ñi u ki n c n thi t ñ ti n
hành quá trình tìm tòi, tra c u thông tin nh m gi i quy t v n ñ . Giai ño n này s ñư c chính xác
hóa thêm trong quá trình thu th p và x lý thông tin.
- Thu th p và x lý thông tin
Khi ñã xác ñ nh ñư c ch ñ và v n ñ c n tìm tòi, tra c u, HS c n xây d ng k ho ch
và ti n hành quá trình thu th p, x lý thông tin. Hai bư c quan tr ng trong giai ño n này là
thu th p và x lý thông tin.
+ Thu th p thông tin
Trư c h t c n xác ñ nh ngu n TLHT c n tìm ki m
bư c này, HS có th ñư c GV tr c ti p cung c p TLHT (b n copy) ho c gi i thi u
danh m c các tài li u tham kh o. Tích c c hơn, sau khi xác ñ nh ñư c v n ñ c n tìm tòi, tra
c u, HS t tìm ki m TLHT. ð th c hi n công vi c này, HS c n h c các k năng tìm ki m
tài li u như: xác ñ nh căn c l a ch n tài li u (căn c vào m c ñích, nhi m v , th i gian, ñi u
ki n...); xác l p danh m c tài li u tìm ki m; xác ñ nh ngu n tài li u, ñ a ch (thư m c thư
vi n, ñ a ch trên m ng Internet...) và s p x p danh m c tài li u theo th t ưu tiên. GV có
th cho HS nh ng l i khuyên ñ các em bi t ch n l c nh ng tài li u ñáng tin c y (d a vào
tác gi , nhà xu t b n...).
L p k ho ch làm vi c v i tài li u: xác ñ nh m c ñích, nhi m v , các ñi u ki n,
th i gian và kh i lư ng công vi c c n gi i quy t; xác l p th t tài li u c n nghiên c u tương
ng v i th i gian, nhi m v và k t qu c n ñ t; ki m tra ñ chính xác hóa k ho ch d ki n.
Thu thông tin: ñ c nhanh tài li u ñ xác ñ nh ph m vi, v trí thông tin mình c n; sau
ñó có th copy toàn b thông tin (thông tin thô) ho c ñ c k (phân tích, thông hi u thông tin)
và ghi chép (trích d n, tóm t t...) thông tin ñưa vào h sơ ch ñ nghiên c u.
Lưu ý: ñ ti n l i khi s d ng, m i thông tin thu th p ñư c (b ng copy hay ghi chép),
c n lưu l i trên ñó ñ y ñ các thông tin như tên tác gi , tác ph m, nhà xu t b n, năm xu t
b n, trang... hay ñ a ch trên Internet ho c ñ a ch c a các thông tin thu ñư c qua các ngu n
khác như chương trình nào, ñâu, th i gian nào...
+ X lý thông tin
Sau khi ñã thu th p ñư c m t lư ng l n các thông tin ñ gi i quy t v n ñ trong ch
ñ , HS có th :
Chia s v i các HS khác trong nhóm: chia s v cách tìm ki m thông tin; so sánh
và chia s thông tin thu th p ñư c cho nhau.
Phân lo i thông tin thu ñư c theo hư ng gi i quy t v n ñ (theo yêu c u, nhi m v
và k t qu c n ñ t).

94
T ng h p thông tin (th c hi n các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, t ng h p...
thông tin) theo m c ñích, nhi m v s d ng.
- S d ng thông tin
Giai ño n này bao g m các bư c:
+ Xác ñ nh m c ñích, nhi m v và yêu c u ng d ng thông tin.
+ ð xu t các phương án s d ng và l a ch n phương án t i ưu.
+ Huy ñ ng v n kinh nghi m và thông tin thu ñư c t tài li u ñ gi i quy t nhi m v
s d ng theo phương án ñã ch n. Trình bày thành qu tìm tòi, tra c u thành s n ph m. S n
ph m ñó có th là m t b sưu t p, m t bài lu n hay m t trang Web...v ch ñ nghiên c u.
Chính vi c trình bày s n ph m s giúp HS có cơ h i xem xét các quan ñi m khác nhau và th
hi n quan ñi m cá nhân c a mình v v n ñ nghiên c u.
+ ðánh giá, rút kinh nghi m quá trình tìm tòi, tra c u và thành qu tra c u.
+ S d ng thông tin thu ñư c qua vi c tìm tòi, tra c u ñ gi i quy t các v n ñ khác
trong h c t p và trong cu c s ng.
*M t s k năng c n ti p t c rèn luy n khi làm vi c v i TLHT
Các k năng này HS ñư c hu n luy n trong su t quá trình h c t p ph thông. Dư i
ñây là m t s k năng cơ b n:
- K năng ñ nh hư ng
K năng ñ nh hư ng bao g m: k năng ñ xu t ch ñ , v n ñ tìm tòi, tra c u; k
năng xác ñ nh m c ñích, nhi m v tìm tòi, tra c u; k năng xác ñ nh ngu n tài li u, l a ch n
tài li u; k năng l p k ho ch tìm tòi, tra c u.
- K năng thu th p và x lý thông tin
K năng thu th p và x lý thông tin bao g m: k năng ñ c văn b n; k năng phân lo i
tài li u ñ c ñư c; k năng ghi chép thông tin; k năng l p dàn bài, ñ cương hay tóm t t
thông tin.
+ K năng ñ c văn b n
K năng ñ c lư t văn b n
ð c lư t là cách ñ c nhanh (li c qua) ñ bi t tài li u ñ c nói v cái gì (b c c, ý
chính). ð bi t nhanh n i dung chính c a tài li u có th xem ph n m c l c hay ph n gi i
thi u c a tài li u (n u có), còn n u tài li u không có ph n gi i thi u hay m c l c thì có th
ñ c nhanh qua các ph n, chương, m c ñ sơ b n m n i dung thông tin, xác ñ nh nh ng
ph n, chương, m c c n nghiên c u k .
K năng ñ c kĩ
ð c kĩ là cách ñ c ñ nghiên c u, xem xét (phân tích và thông hi u) nh m hi u sâu,
n m v ng ch ñ , các lu n ñi m chính c a tài li u; phân tích văn b n ñ xác ñ nh ñư c các ý
trong m i ño n, m c; xác ñ nh các ý c t lõi, ý chính, ý ph , lo i b nh ng ý v n v t, xác
ñ nh m i liên h gi a các ý, khu bi t các nhóm ý; t ng h p các ý trong m i nhóm, khái quát
hóa chúng thành các lu n ñi m, khái ni m hay tư tư ng cơ b n.
HS c n bi t ñ t các câu h i khi ñ c tài li u: ñây nói v cái gì? Cái ñó ñ c p ñ n
nh ng khía c nh nào? Trong nh ng khía c nh ñó thì khía c nh nào là ch y u, b n ch t?...
ð tr l i ñư c các câu h i ñó, HS c n bi t di n ñ t ý chính c a n i dung ñ c ñư c, ñ t tên

95
cho ph n, ño n ñã ñ c sao cho tên ñ m c ph n ánh ñư c ý chính.
K năng ñ c và phân tích b ng s li u, bi u ñ , b n ñ , ñ th , hình v ... trong tài li u.
+ K năng phân lo i tài li u
Phân lo i tài li u trên cơ s ti n hành phân tích c u trúc logic c a bài ñ c. Trong bài
ñ c có nh ng lu n ñi m cơ b n và nh ng d n ch ng ch ng minh cho nh ng lu n ñi m ñó.
Cho nên, HS c n bi t phân bi t nh ng thành ph n ñó trong bài ñ c.
+ K năng ghi chép thông tin
Có các hình th c ghi chép thông tin như: ñánh d u, g ch chân hay tô ñ m, trích ghi
hay ghi ñ i ý.
Trích ghi là ghi l i nguyên văn nh ng câu, nh ng ño n trong tài li u (trong ñóng m
ngo c kép) ñ khi c n có th s d ng làm tăng thêm tính thuy t ph c c a nh ng lu n ñi m
trình bày. Khi trích ghi c n ghi rõ h tên tác gi , năm xu t b n, tên tác ph m, nhà xu t b n,
th m chí có th c s trang, dòng (ví d : Hà Th Ng , ð ng Vũ Ho t (1986), Giáo d c h c
T1, Nxb Giáo d c, tr 8).
+ K năng l p dàn bài
Dàn bài là t h p các ñ m c ch a ñ ng nh ng ý cơ b n có trong bài ñ c. L p dàn bài
là xác ñ nh nh ng ý cơ b n c a bài ñ c căn c vào các ñ m c do tác gi ñưa ra hay do HS
ñã chi ti t hóa, phân nh bài ñ c ra t ng ph n. ð l p dàn bài c n tách ra các ý chính, thi t
l p gi a chúng m i quan h , và trên cơ s ñó chia nh bài ñ c, l a ch n ñ m c cho t ng
ph n nh sao cho quan h gi a ph n nh v i ph n l n hơn là quan h gi a toàn th v i b ph n.
+ K năng l p ñ cương
ð cương là nh ng ý cơ b n c a bài ñ c ñư c tóm t t l i, có th nói ñ cương là s
chi ti t hơn c a dàn bài có kèm theo nh ng câu, nh ng ño n trích d n.
+ K năng tóm t t tài li u ñ c ñư c
Tóm t t là ghi l i nh ng ý cơ b n ñã ñư c ch ng minh trong bài ñ c, nh ng d n
ch ng minh h a. Tóm t t có nhi u m c ñ khác nhau tùy thu c vào s ñ y ñ khác nhau c a
n i dung. D ng tóm t t ñ y ñ là ghi l i m t cách tóm t t toàn b các hi n tư ng, s ki n...
v i m i tính ch t, ñ c ñi m c a nó. D ng tóm t t ñơn gi n hơn ch ghi tóm t t nh ng n i
dung khó và quan tr ng nh t, nh ng n i dung còn l i ch ghi dư i d ng ñ cương, nêu tên các
v n ñ , các trích d n... ð làm tóm t t, c n bi t phân tích bài ñ c, tách ra ñ i tư ng và nh ng
ñ c ñi m c a ñ i tư ng ñó, thi t l p m i quan h gi a các ñ i tư ng.
- K năng s d ng thông tin
K năng s d ng thông tin bao g m:
+ K năng xác ñ nh m c ñích, nhi m v và yêu c u s d ng thông tin.
+ K năng ñ xu t các phương án s d ng và l a ch n phương án t i ưu.
+ K năng huy ñ ng v n kinh nghi m và thông tin thu ñư c t tài li u ñ gi i quy t
nhi m v s d ng theo phương án ñã ch n.
- K năng ñánh giá, rút kinh nghi m
ð vi c tìm tòi, tra c u thông tin t các ngu n tài li u khác nhau ph c v cho nhi m
v h c t p, HS c n thư ng xuyên ñánh giá quá trình tra c u và thành qu tra c u làm căn c
ñi u khi n, ñi u ch nh phương pháp h c t p này ñ t hi u qu t t hơn.

96
2.2.3.2. Phương pháp luy n t p
* Khái ni m: Luy n t p là l p ñi l p l i nhi u l n nh ng hành ñ ng nh t ñ nh nh m
hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o.
T t c các môn h c ñ u c n t ch c luy n t p nh m hình thành cho HS nh ng hành
ñ ng trí tu ho c hành ñ ng v n ñ ng tương ng. ðó là k năng, k x o gi i nh ng bài toán
v Toán h c, V t lý, Hóa h c...th c hi n các b n v hình h a, so n các văn b n, các k năng,
k x o trong th d c th thao, lao ñ ng...
Vi c luy n t p không ch hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o riêng t ng
môn h c mà còn hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o chung-k năng, k x o tư
duy logic, t ch c lao ñ ng, h c t p m t cách khoa h c.
* Các lo i luy n t p
- Theo d ng th hi n ngư i ta phân thành luy n t p nói, luy n t p vi t và luy n t p
thông qua các thao tác khác (luy n t p th c hành).
- Theo m c ñ tích c c có luy n t p tái hi n, luy n t p sáng t o...
- Theo m c ñ khó c a ho t ñ ng th c hành có luy n t p gi i bài t p v i các lo i bài
th c hành khác nhau: làm bài t p; làm thí nghi m, th c nghi m; gi i quy t các v n ñ g p
trong cu c s ng; lao ñ ng và tham gia vào các ho t ñ ng chính tr xã h i.
Trong d y h c, lo i th c hành ph bi n nh t ñ i v i HS là làm bài t p.
?. Quy trình gi i bài t p truy n th ng thư ng bao g m nh ng giai ño n và nh ng
bư c nào?
Quy trình gi i bài t p truy n th ng thư ng di n ra qua b n giai ño n: phân tích ñ ;
xây d ng k ho ch gi i; gi i và ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình gi i
bài t p.
+ Phân tích ñ
Giai ño n phân tích ñ thư ng ph i th c hi n các bư c:
Xác ñ nh lo i bài t p
Xác ñ nh yêu c u c a bài t p
Hi u n i dung bài t p
Xác ñ nh tri th c có liên quan
+ Xây d ng k ho ch gi i
ðây là giai ño n HS d ki n trư c n i dung và cách th c gi i bài t p: ð gi i bài t p
này c n làm nh ng gì và làm như th nào? Th t nh ng công vi c ñó?
+ Gi i bài t p
Gi i bài t p là quá trình HS bi t huy ñ ng nh ng tri th c có liên quan ñã ñư c xác
ñ nh ñ th c hi n k ho ch gi i.
+ Thư ng xuyên ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh k p th i quá trình gi i
bài t p.
* Yêu c u c n th c hi n khi s d ng phương pháp luy n t p
ð phát huy hi u qu , khi s d ng phương pháp luy n t p c n tuân th các yêu c u sau:

97
- Luy n t p ph i nh m m c ñích, yêu c u nh t ñ nh.
- N m v ng lý thuy t r i m i luy n t p.
- Luy n t p ph i ñư c ti n hành theo m t tr t t ch t ch : lúc ñ u ñơn gi n có s ch
d n, sau tăng d n tính ph c t p c a hành ñ ng và t luy n t p.
- Luy n t p theo kh năng (phù h p) trong nh ng hoàn c nh khác nhau, theo nhi u
phương án.
- Ti n hành luy n t p v i nhi u hình th c ña d ng, phong phú.
2.2.3.3. Phương pháp ôn t p
* Ý nghĩa c a ôn t p
Ôn t p là phương pháp d y h c giúp HS m r ng, ñào sâu, khái quát hóa, h th ng
hóa tri th c ñã h c, n m v ng ch c nh ng k năng, k x o ñã ñư c hình thành, phát tri n trí
nh , tư duy ñ c l p. ð i v i GV, thông qua ôn t p ñ s a ch a nh ng sai l m, l ch l c trong
vi c n m tri th c, k năng, k x o c a HS, ñ ng th i ñi u ch nh ho t ñ ng c a mình ñ giúp
HS n m v ng tri th c, k năng, k x o.
* Các d ng ôn t p
Căn c vào ch c năng c a ôn t p ngư i ta phân ra các lo i ôn t p:
- Ôn t p c ng c bư c ñ u. D ng ôn t p này ñư c áp d ng ngay sau khi lĩnh h i tri
th c, k năng, k x o. Ôn t p c ng c ñư c di n ra hàng ngày.
- Ôn t p khái quát hóa, h th ng hóa tri th c. Ôn t p này thư ng di n ra sau khi h c
xong m t chương, m t s chương, m t môn h c. D ng ôn t p này nh m khái quát hóa, h
th ng hóa, ñào sâu, m r ng tri th c, hoàn thi n nh ng k năng, k x o.
* Nh ng yêu c u khi s d ng phương pháp ôn t p
ð s d ng có hi u qu phương pháp ôn t p, c n tuân th các yêu c u sau:
- Ôn t p c n có k ho ch, có h th ng và k p th i.
- Ôn t p trư c khi quên, ôn xen k nhi u môn.
- Ôn t p ph i có tính ch t tích c c: ôn t p b ng cách tái hi n l i tri th c, c u trúc l i tri
th c ñ gi i quy t v n ñ , nh m lĩnh h i tri th c m i, nh m v n d ng tri th c vào hoàn c nh
quen thu c hay hoàn c nh m i, trong quá trình ñó ph i v n d ng nh ng thao tác khác nhau
ñ gi i quy t v n ñ .
- Khi ti n hành ôn t p khái quát, GV c n ñ ra m t h th ng câu h i ñ khi HS nghiên
c u l i SGK và các TLHT khác, tái hi n l i tri th c theo m t trình t nh t ñ nh và d a vào
chúng mà tìm cách tr l i ñúng ñ n.
- Khi ôn t p, HS c n l p sơ ñ , b ng... nh m h th ng hóa nh ng s ki n và nh ng
khái quát theo m t ph m vi câu h i nh t ñ nh và m i quan h l n nhau gi a các khái quát ñó.
?. Liên h th c ti n vi c s d ng phương pháp ôn t p trong d y h c ph thông hi n
nay (t t, chưa t t, nguyên nhân và ñ xu t gi i pháp kh c ph c).
2.2.3.4. Phương pháp làm thí nghi m
* Khái ni m
Làm thí nghi m là phương pháp d y h c trong ñó, HS s d ng nh ng thi t b v i
phương pháp th c nghi m ñ làm sáng t , kh ng ñ nh nh ng lu n ñi m lý thuy t mà GV ñã

98
trình bày nh m c ng c , ñào sâu nh ng tri th c ñã lĩnh h i ho c v n d ng lý lu n ñ nghiên
c u nh ng v n ñ do th c ti n ñ ra.
Khi làm thí nghi m b ng nh ng thi t b nh t ñ nh, HS t gây ra hi n tư ng ho c quá
trình c n ph i nghiên c u làm bi n ñ i ñ i tư ng, trên cơ s ñó quan sát và rút ra k t lu n.
Phương pháp này ñư c s d ng r ng rãi trong các môn khoa h c t nhiên nh t là các
môn khoa h c th c nghi m như Lý, Hóa, Sinh ho c môn công ngh .
* Tác d ng c a phương pháp làm thí nghi m: giúp HS n m tri th c v ng vàng, tin
tư ng vào tính chính xác c a các tri th c khoa h c; gây h ng thú h c t p, óc tò mò khoa h c;
rèn luy n k năng quan sát, k năng s d ng các d ng c thí nghi m; b i dư ng năng l c và
ph m ch t c a ngư i lao ñ ng như: gi gìn, chăm sóc và b o v máy móc, làm vi c g n
gàng, ngăn n p, có tính t ch c, k lu t... và quan tr ng hơn c là giúp HS bư c ñ u làm
quen v i công tác nghiên c u khoa h c.
* Cách ti n hành phương pháp làm thí nghi m
Tùy theo ñi u ki n trang thi t b thí nghi m c a nhà trư ng và tính ch t ph c t p c a
công tác thí nghi m, HS có th làm thí nghi m cá nhân hay theo nhóm.
Khi ti n hành thí nghi m:
- Giúp HS n m v ng m c ñích, yêu c u c a thí nghi m; n m v ng lý thuy t có liên
quan ñ n n i dung thí nghi m; ch d n n i dung thí nghi m và các giai ño n thí nghi m v i
các thi t b c n thi t; lưu ý HS cách s d ng các thi t b , các nguyên v t li u thí nghi m...
- HS ñ c l p ti n hành thí nghi m, ghi chép và vi t b n tư ng trình thí nghi m trong
khi ñó GV ch giám sát ñ u n n n k p th i.
- Cu i bu i thí nghi m GV ch ñ nh m t vài HS trình bày thí nghi m c a mình và
nh ng k t lu n ñư c rút ra. Cho HS trao ñ i th o lu n và GV t ng k t, ñánh giá chung.
?. Liên h th c ti n vi c s d ng phương pháp làm thí nghi m trong d y h c ph
thông hi n nay (t t, chưa t t, nguyên nhân và ý ki n ñ xu t)
2.2.4. Phương pháp ñánh giá trong d y h c
?. Tìm hi u kinh nghi m ñánh giá trong d y h c qua các tài li u sau:
- Tr n Bá Hoành (1995), ðánh giáo giáo d c, Hà N i.
- James H Mc Millan (2005), ðánh giá l p h c, Vi n ñ i h c Virginia.
- Dương Thi u T ng (1995), Tr c nghi m và ño lư ng thành qu h c t p, ðHSP Tp HCM.
- Quentin Stodo la Kalmer Stordahl (1996), Tr c nghi m và ño lư ng cơ b n trong
giáo d c, Hà N i.
Sau ñây s gi i thi u khái quát (có tính ñ nh hư ng) m t s v n ñ cơ b n v ñánh giá
trong d y h c.
2.2.4.1. Khái ni m và các thành t trong ñánh giá
ðánh giá trong d y h c là quá trình hình thành nh ng nh n ñ nh, phán ñoán v h c
t p c a HS d a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c qua ki m tra ñ i chi u v i yêu c u
h c t p ñã ñ ra ñ t ñó có cơ s ñ xu t nh ng quy t ñ nh thích h p nh m c i thi n th c
tr ng h c t p c a HS, ñi u ch nh, nâng cao ch t lư ng d y h c.
Nh ng thành t trong ñánh giá bao g m:

99
- M c ñích ñánh giá (ñánh giá nh m m c ñích gì?);
- Xác ñ nh nh ng thông tin (c n s d ng nh ng th thu t gì ñ thu th p thông tin) ñ
làm căn c ñánh giá;
- ðánh giá (gi i thích nh ng k t qu như th nào? s d ng nh ng tiêu chu n, tiêu chí
nào ñ ñánh giá?);
- S d ng (s d ng k t qu ñánh giá làm gì? ñ chu n ñoán, phân lo i và ra nh ng
quy t ñ nh trong gi ng d y).
2.2.4.2. Vai trò c a ñánh giá trong d y h c
ðánh giá và gi ng d y có m i quan h m t thi t v i nhau. GV liên t c s d ng ñánh
giá HS c a mình so v i m c tiêu h c t p ñ ñưa ra nh ng quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh
trong gi ng d y và h c t p. ðưa ra quy t ñ nh trư c khi gi ng bài ñ ñ t ra nh ng m c tiêu
h c t p, l a ch n nh ng ho t ñ ng gi ng d y thích h p và chu n b tài li u h c t p. Trong
khi lên l p, c n có nh ng quy t ñ nh cách th c và nh p ñ gi i thi u thông tin bài gi ng,
ki m soát hành vi c a HS, ñi u ch nh k ho ch gi ng d y. Sau bài gi ng, GV ñánh giá s h c
t p c a HS (HS t ñánh giá ho t ñ ng h c t p c a mình), ñánh giá các ho t ñ ng gi ng d y
và ñánh giá chính b n thân GV ñ c i ti n, nâng cao ch t lư ng gi ng d y và h c t p.
ðánh giá là m t ph n c a công tác ñào t o, s không th có gi ng d y và h c t p ch t lư ng
n u không có ñánh giá phù h p và ñáng tin c y. Ngư i ta ư c tính ñư c r ng ho t ñ ng liên quan t i
ñánh giá chi m kho ng m t ph n ba lư ng th i gian công vi c c a GV.
James (2005) ñã th hi n m i quan h gi a gi ng d y và ñánh giá qua sơ ñ sau:

Mc ðánh Mc B ng K Gi ng ðánh
tiêu giá tiêu ch ng ho ch dy giá
hc trư c hc v bài có tác sau
tp khi tp hc ñ ng gi ng
gi ng
t ng ñn
gi ng c th tp dy
quát HS


ðánh giá
liên t c
2.2.4.3. Quy trình ñánh giá trong d y h c
ðánh giá trong d y h c bao g m vi c quy t ñ nh m c tiêu, phân tích n i dung h c t p;
s d ng các phương pháp thu th p thông tin v h c t p c a HS, phân tích thông tin và s
d ng các thông tin.
- Bư c ñ u tiên trong ñánh giá là xác ñ nh m c tiêu h c t p phù h p và rõ ràng; t xác
ñ nh m c tiêu, xác ñ nh chu n, tiêu chí ñánh giá.
- Phân tích n i dung môn h c, bài h c
- Xây d ng k ho ch ki m tra
Sau khi n m v ng m c tiêu và phân tích n i dung h c t p, xây d ng k ho ch ki m tra
(hay b ng thông s chi ti t) mô t nh ng m c tiêu ñ nh ñánh giá và xác ñ nh tr ng tâm n i
dung c n ñánh giá. B ng thông s ñó là m t b ng quy ñ nh hai chi u, m t chi u (ngang hay
d c) bi u th n i dung còn chi u kia bi u th m c tiêu h c t p c n kh o sát. Trong m i ô c a
b ng quy ñ nh hai chi u y ghi t l ph n trăm (hay s ) các câu h i ki m tra d trù cho m c

100
tiêu hay ñơn v n i dung tương ng v i hàng d c và hàng ngang c a ô y. Dư i ñây là m t ví d :
M u k ho ch ki m tra (James 2005)
N i dung chính M c tiêu h c t p T ng c ng
Ki n th c Hi u sâu K năng Sn Tác
hi u ñơn gi n và l p lu n ph m ñ ng
1. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s %
2. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s %
3. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s %
4. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s %
N. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s %
T ng s các ñ s % s % s % s % s % T ng s
m c ki m tra m c/100%
- Tìm ra các phương pháp ñánh giá phù h p v i m c tiêu và n i dung h c t p
+ Xác ñ nh các phương pháp ñánh giá
Có nhi u lo i phương pháp ñư c s d ng ñ ñánh giá HS. Theo các tài li u và các văn
b n thư ng g p, ñánh giá bao g m các phương pháp: quan sát; v n ñáp; vi t (g m t lu n và
tr c nghi m); th c hành; t ñánh giá. Hay theo James H. McMillan (2005), các phương pháp
ñánh giá bao g m b n lo i chính:
Tr l i l a ch n bao g m: nhi u l a ch n, l a ch n ñúng sai, ch n câu phù h p
hay câu ghép ñôi.
‫ ه‬Câu ñúng sai: là lo i câu trong ñó, trư c m t câu d n xác ñ nh HS ch c n tr l i ð
ho c S.
‫ ه‬Câu nhi u l a ch n: là lo i câu h i trong ñó, ñã có t ba ñ n năm ñáp án tr l i s n,
HS ch c n l a ch n m t câu tr l i ñúng ho c ñúng nh t.
‫ ه‬Câu ghép ñôi (ch n câu phù h p): là lo i câu h i trong ñó thư ng có hai dãy, m t
dãy bao g m nh ng câu h i tr c nghi m và m t dãy là nh ng câu tr l i, HS ph i tìm ra t ng
c p câu tr l i tương ng v i câu h i.
Lo i tr l i l a ch n ñư c g i là khách quan (hay tr c nghi m khách quan) vì ñ m b o
tính khách quan trong ch m ñi m.
T tr l i bao g m: câu tr l i ng n, bài t p trên cơ s th c hi n g m s n ph m và
k năng, ti u lu n, v n ñáp).
‫ ه‬Câu tr l i ng n: câu tr l i ng n g n như ñi n vào m t ph n tr ng cu i câu, vi t
m t s t ho c m t hai câu ho c nói rõ phương pháp gi i m t bài toán như th nào ñ có ñáp
s như v y. M c dù ñánh giá theo cách này mang nhi u tính ch quan, song v n có th ch m
câu tr l i ng n m t cách khách quan vì ch có câu tr l i ng n nên d xác ñ nh.
‫ ه‬ðánh giá d a trên kh năng th hi n thao tác. Thao tác t o ra m t s n ph m như m t
b c v , m t ñ án, m t b n báo cáo, m t trang web...hay m t k năng th thao, thuy t trình,
ñ c k ch, th o lu n, ñánh máy...
‫ ه‬Ti u lu n (hay t lu n) cho phép HS t xây d ng câu tr l i. T lu n bao g m t
lu n có gi i h n v n i dung trình bày, s dòng, ch th hi n n i dung và t lu n m r ng
trong ñó HS ñư c vi t t do hơn và ñư c trình bày trong nhi u ño n hay trang.
‫ ه‬V n ñáp ñư c dùng thư ng xuyên ñ ki m tra ho c xác ñ nh m c ñ hi u bài dư i

101
d ng h i-ñáp, ph ng v n ho c h i ki n.
Quan sát c a giáo viên là phương pháp mà GV s d ng các giác quan hay các
phương ti n thay th cho các giác quan ñ ñánh giá m c ñ hi u bài và s ti n b c a HS
bi u hi n qua hành ñ ng h c t p (qua thao tác, hành vi c ch , s n ph m...c a hành ñ ng h c t p).
T ñánh giá: là yêu c u HS ñi n vào m t m u văn b n tr l i các câu h i th hi n
s suy nghĩ c a HS v chính b n thân h (hay t ñánh giá b n thân) như th nào. Các ñi u tra
v thái ñ , các phi u ñi u tra b n thân, ý ki n c a m t nhóm, ñi u tra m c ñ quan tâm, tr c
nghi m kh năng và các bi n pháp v cá nhân là các m u ñ HS t ñánh giá.
+ Xác ñ nh s phù h p gi a phương pháp ñánh giá v i m c tiêu h c t p
Khi l a ch n phương pháp ñánh giá, c n bi t m c ñ phù h p c a chúng v i m c tiêu
h c t p. M t s tác gi ñã nghiên c u và xây d ng b ng li t kê s phù h p gi a m c tiêu h c
t p và phương pháp ñánh giá ñ ti n l a ch n khi s d ng. B ng li t kê s phù h p gi a m c
tiêu h c t p và phương pháp ñánh giá c a James (2005) dư i ñây là m t ví d :
M c tiêu Tr l i l a ch n và t Ti u Thao Vn Quan T
tr l i ng n g n lu n tác ñáp sát nh n xét
Ki n th c và hi u 5 4 3 4 3 2
ñơn gi n
Hi u sâu và 2 5 4 4 2 2
l p lu n
Các k năng 1 3 5 2 5 3
S n ph m 1 1 5 2 4 4
Tác ñ ng (thái ñ ) 1 2 4 4 4 5
Ghi chú: các s l n bi u hi n s thích h p cao (VD: 5= t t, 1=kém)
+ S d ng, th c hi n các phương pháp ñánh giá m t cách hi u qu
(Tìm hi u kinh nghi m s d ng các phương pháp và k thu t ñánh giá chi ti t qua 4
tài li u trên và các tài li u khác v ñánh giá giáo d c).
- Phân tích và s d ng thông tin thu ñư c
D a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c qua ki m tra ñ i chi u v i yêu c u d y
h c ñã ñ ra; hình thành nh ng nh n ñ nh, phán ñoán v k t qu d y h c t ñó có cơ s ñ
xu t nh ng quy t ñ nh thích h p nh m c i thi n th c tr ng d y h c, ñi u ch nh, nâng cao
ch t lư ng d y h c.
Quá trình này bao g m:
+ Xác ñ nh các s cho các ñ i tư ng hay cho các ñ c ñi m c a ñ i tư ng theo nh ng
nguyên t c ñã ñ nh rõ (ño). K t qu bài ki m tra c a HS ñư c ghi nh n b ng m t s ño (có
th theo thang ñi m 5, 10...b c ho c các con ch ABCD...).
+ D a vào s ño, ñưa ra nh ng thông tin ư c lư ng trình ñ ki n th c, k năng, thái
ñ c a HS (lư ng giá). Lư ng giá bao g m lư ng giá theo chu n (so sánh tương ñ i trình ñ
c a HS v i chu n trung bình c a c l p) và lư ng giá theo tiêu chí ( so sánh trình ñ c a HS
v i tiêu chí ñ ra).
+ ðưa ra nh ng nh n xét v trình ñ th c ch t c a HS trư c v n ñ ñư c ki m tra
ñ ng th i ñ xu t ñ nh hư ng b khuy t sai sót ho c phát huy k t qu .
+ D a vào ñ nh hư ng, ñ xu t nh ng bi n pháp c th ñ giúp ñ HS.

102
Khi ñánh giá c n căn c vào c s lư ng l n ch t lư ng k t qu h c t p c a HS; c n
phân tích c th c m t ưu và m t như c th hi n trong k t qu h c t p c a các em ñ ng th i
ch ra con ñư ng l p ch h ng và s a ch a sai l m mà các em m c ph i.
2.2.4.4. Nh ng yêu c u cơ b n ñ i v i vi c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p
- ðánh giá ph i ñ m b o tính khách quan
Tính khách quan trong ñánh giá th hi n ch ñánh giá ph i phù h p v i k t qu h c
t p c a HS ñã ñư c b c l m t cách trung th c. ðánh giá ph i ph n ánh ñúng, ñ y ñ , chính
xác nh ng k t qu h c t p c a HS, th y ñư c nh ng ti n b , nh ng thi u sót ñ có hư ng
phát huy và kh c ph c. Tránh thái ñ thi u trung th c khi ki m tra. Tránh ñánh giá chung
chung, nh n ñ nh ch quan, áp ñ t thi u căn c và thành ki n. Ki m tra, ñánh giá c n d a
trên nh ng tiêu chu n ñã ñư c xác ñ nh v i nguyên t c k t h p s tôn tr ng và yêu c u cao
ñ i v i HS.
- ðánh giá ph i ñ m b o tính toàn di n
Nguyên t c này ñòi h i vi c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p c a HS ph i bao quát
ñư c các m t c a n i dung TLHT, ñ sâu s c, tính v ng ch c c a s lĩnh h i.
- ðánh giá ph i ñ m b o tính h th ng
Nguyên t c này ñòi h i vi c ñánh giá k t qu h c t p c a HS ph i ñư c ti n hành
thư ng xuyên, có k ho ch, theo m t h th ng nh m ñ m b o cho GV và HS có cơ s ñ
ñi u khi n, ñi u ch nh k p th i quá trình d y h c, ñ m b o tính phát tri n c a h th ng d y-
h c. Vi c ñánh giá ph i ñư c ti n hành m t cách công khai, k t qu ñánh giá ph i ñư c
công b k p th i.
- Ki m tra, ñánh giá ph i ñ m b o tính cá bi t
Nguyên t c này ñòi h i ki m tra, ñánh giá ph i ñư c ti n hành chung cho c l p ñ ng
th i ph i chú ý ñ n ñ c ñi m cá bi t c a t ng cá nhân HS.
- Ngoài ra ñ ñ m b o ñánh giá có ch t lư ng c n: xác ñ nh m c tiêu h c t p rõ ràng,
phù h p; n m v ng n i dung d y h c; s d ng h p lý các phương pháp ñánh giá ñ m b o giá
tr và ñ tin c y c a ñánh giá; ñánh giá có tác ñ ng tích c c ñ n quá trình gi ng d y và h c
t p c a GV và HS; ñánh giá có tính kh thi và hi u qu ...
Vi t Nam ñã và ñang ti p c n v i các phương pháp d y h c hi n ñ i, trong tài li u này
xin ñư c gi i thi u m t vài phương pháp d y h c hi n ñ i
2.2.5. Phương pháp d y h c Angorit
?. Tìm hi u Angorit d y h c Ph l c 4 (và các tài li u khác), cho bi t kh năng ng
d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n.
* Angorit (algorithm) hay còn g i là thu t toán, là m t thu t ng toán h c, dùng ñ ch
m t b n quy ñ nh trình t nh ng thao tác nguyên t ñ m b o gi i ñư c m t bài toán b t kỳ
thu c m t lo i nh t ñ nh.
Trong d y h c, ñ giúp HS h c t p t t, các nhà nghiên c u ñã ñ xu t ý tư ng xây
d ng các angorit h c t p. Do ñó, phương pháp d y h c angorit ra ñ i.
* B n ch t c a phương pháp d y h c angorit là xây d ng các bư c ñi theo m t trình t
h p lý cho t ng bài h c, cho t ng v n ñ h c t p, ñ giúp HS tu n t th c hi n các bư c ñi
y nh m n m v ng v n ñ h c t p.
V n ñ quan tr ng nh t trong phương pháp này là thi t k cho ñư c m t phương án

103
t i ưu cho t ng bài, t ng v n ñ c th .
* ð c ñi m c a phương pháp d y h c angorit là n i dung bài h c, v n ñ h c t p ñư c
chia nh thành t ng bư c, t ng công ño n. Quá trình h c t p là quá trình HS ti n hành gi i
quy t v n ñ h c t p theo t ng bư c, các bư c ñi này d t khoát d n HS t i ñích. Cho nên,
phương pháp angorit có tính hi u nghi m cao.
2.2.6. Phương pháp d y h c chương trình hóa
?. Tìm hi u D y h c chương trình hóa Ph l c 4 (và các tài li u khác), cho bi t kh
năng ng d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n.
* Khái ni m
D y h c chương trình hóa là m t ki u hay m t phương pháp d y h c mà n i dung
d y h c ñư c s p x p theo m t chương trình trên cơ s c a nguyên t c ñi u khi n ho t ñ ng
nh n th c, có tính toán m t cách ñ y ñ kh năng ti p thu t t nh t c a HS.
* Các ñ c ñi m c a d y h c chương trình hoá
- Tài li u h c t p ñư c chia thành nh ng ñơn v n i dung, g i là li u ki n th c; ñư c
s p x p theo s phát tri n c a logic n i dung.
- Vi c lĩnh h i ch ñư c chuy n sang li u ki n th c ti p theo sau khi ñ m b o ñã lĩnh
h i v ng ch c li u ñang h c b ng vi c tr l i m t câu h i ki m tra cu i m i li u (b ng m t
liên h ngư c k p th i).
- Vi c h c t p mang tính ch t cá nhân, tùy theo năng l c c a t ng ngư i h c (ñ m b o
s thích ng).
- Ngoài ra, li u ki n th c ti p theo tùy thu c vào k t qu tr l i câu h i trong li u
trư c (ñ m b o m i liên h ngư c ngoài).
* C u trúc c a m t chương trình d y h c theo chương trình hóa
Chương trình d y h c theo h phương pháp này g m nh ng bư c liên ti p, m i bư c
g m có b n ph n:
Ph n 1. Thông báo ki n th c cho HS, ký hi u -
Ph n 2. Câu h i ki m tra v ph n 1 ñ HS tr l i, kí hi u -
Ph n 3. ðánh giá vi c tr l i c a HS và quy t ñ nh vi c h c ti p theo kí hi u-
Ph n 4. HS ñư c bi t v ñúng, sai c a câu tr l i c a mình kí hi u -
Có th dùng sơ ñ minh h a m i quan h gi a các ph n trong m t bư c và gi a
các bư c dư i ñây:




104
Các ph n 1,2,4 ñư c g p l i thành m t li u. Thư ng m i li u ñư c ghi trên m t phi u
h c t p. Chương trình là m t t p h p t t c các li u mà “GV” có, ñ ng th i v i t t c các quy
t c giúp ñ m i bư c nh m xác ñ nh ñư c các bư c ti p theo m t cách duy nh t.
* Các ki u chương trình
Có hai ki u chương trình: chương trình ñư ng th ng và chương trình phân nhánh.
- Chương trình ñư ng th ng
Chương trình ñư ng th ng có tác d ng c ng c nh ng nh n th c ñúng và h n ch t i
ña nh ng sai sót. chương trình này, m i HS ñ u h c theo cùng m t chương trình, ñ u ph i
qua t t c các bư c như nhau, ch có nhanh hay ch m khác nhau tùy theo năng l c c a t ng
ngư i. HS ph i t xây d ng l y câu tr l i cho các câu h i ki m tra.
Tuy nhiên, chương trình này có như c ñi m là ít phát tri n năng l c sáng t o (vì n i
dung thông báo và ki m tra thư ng là d ). Cho nên, d chán ñ i v i m t s HS.
- Chương trình phân nhánh
Chương trình phân nhánh chú ý ñ n nh ng con ñư ng khác nhau d n t i m c ñích ñã
l a ch n. Khi h c chương trình này, HS ph i t mình ch n l y m t câu tr l i trong các câu
tr l i cho s n. Sau ñó, HS h c ti p theo li u nào là tùy thu c vào vi c l a ch n câu tr l i
ñúng hay sai. N u tr l i ñúng câu ki m tra trong li u 1, HS ñi theo con ñư ng ng n nh t là
chuy n sang li u 2, trong ñó kh ng ñ nh s ñúng ñ n c a câu tr l i và ti p t c có thông báo
v ki n th c m i. N u tr l i sai, HS ph i chuy n sang m t li u ph (gi i thích rõ nguyên
nhân sai l m), sau ñó bu c HS ph i quay l i li u 1 ñ ch n ñáp s khác ho c HS ph i sang
li u ph th 2 (giúp kh c ph c sai l m ñã m c). Lo i chương trình này ph c t p hơn và có
chú ý ñ n tư duy sáng t o c a HS, phù h p v i năng l c khác nhau c a HS.
* Ưu-như c ñi m c a phương pháp d y h c chương trình hóa
- Ưu ñi m
Phương pháp d y h c chương trình hóa có các ưu ñi m sau:
+ Tăng cư ng tính ñ c l p, tích c c c a HS trong h c t p.
+ Tăng cư ng cá th hóa trong ho t ñ ng d y h c.
+ Làm cho quá trình d y h c có kh năng và ñi u ki n khai thác ñư c các phương ti n
k thu t d y h c.
+ Tăng cư ng ho t ñ ng d y h c hư ng vào HS.
- Như c ñi m
Tuy nhiên phương pháp này cũng còn nh ng như c ñi m sau:
+ ði u ki n giao ti p tr c ti p GV-HS ít; do ñó, h n ch vai trò ch ñ o tr c ti p c a GV.
+ Tính h p tác trong h c t p gi a các HS v i nhau cũng th p.
+ Khó ñ m b o tính h th ng c a n i dung tri th c và k năng môn h c.
+ ði u ki n, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c c ng k nh, t n kém.
2.2.7. Phương pháp d y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ
?. V i tư cách là GV b môn, hãy gi i quy t tình hu ng s 9 và s 10 (tr 65-66) và
cho bi t:


105
- Tình hu ng có v n ñ (THCVð) là gì?
- Quá trình gi i quy t THCVð di n ra theo các bư c nào?
?. ð c thông tin v phương pháp d y h c gi i quy t THCVð dư i ñây và xem xét l i
cách gi i quy t hai tình hu ng trên theo quy trình.
?. ð c t trang 46-71 [27], trình bày các yêu c u (hay nguyên t c), quy trình xây
d ng tình hu ng.
?. ð c Ph l c 4, trình bày các nguyên t c, quy trình d y h c s d ng THCVð và cho
bi t kh năng ng d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n.
D a vào s v n d ng nh ng thành t u c a tâm lý h c và khoa h c giáo d c, các
phương pháp hay các ki u, d ng d y h c trong ñó THCVð là khái ni m ch y u, là ñi m
kh i ñ u, ñã và ñang d n d n xu t hi n. Hai phương pháp d y h c thu c d ng này ñang ñư c
quan tâm, ñó là: d y h c gi i quy t v n ñ (ñã ñư c ng d ng nhi u nư c ta), h c t p d a
trên v n ñ (ñang ph bi n các nư c phát tri n) và d y h c tình hu ng...
THCVð trong d y h c gi i quy t v n ñ hay h c t p d a trên v n ñ (Problem-based
learning) bao g m c nh ng tình hu ng trong lý lu n l n nh ng tình hu ng trong th c ti n.
Chúng thư ng ñư c t n t i dư i d ng nh ng câu h i, nh ng bài toán, nh ng nhi m v hay
nh ng tình hu ng th c t ... ñòi h i HS ph i c g ng n l c tìm cách gi i quy t.
THCVð trong d y h c tình hu ng (Case study) ch bao g m nh ng tình hu ng có
th c trong th c ti n hay nh ng tình hu ng mô ph ng th c ti n ñư c xây d ng ñ s d ng
trong d y h c.
ði m chung trong các d ng d y h c này là: THCVð là khái ni m ch y u và là ñi m
kh i ñ u, là trung tâm c a quá trình d y h c. Cho nên, cách s d ng THCVð hai d ng d y
h c này v cơ b n là gi ng nhau.
2.2.7.1. Vài nét khái quát v THCVð
* ð c trưng c a THCVð
Có r t nhi u ý ki n khác nhau c a các tác gi trong và ngoài nư c v THCVð. Tuy
nhiên trong ý ki n c a các tác gi (dù rõ ràng hay chưa rõ ràng) ñ u ch a ñ ng nh ng ñi m
chung. Nh ng ñi m chung ñư c th hi n qua s t ng k t c a Vũ Văn T o (2000) dư i ñây:
- Trong THCVð luôn luôn ch a ñ ng m t n i dung c n xác ñ nh, m t nhi m v c n
gi i quy t, m t khó khăn c n kh c ph c. Chính vì l ñó, vi c nghiên c u và gi i quy t
THCVð có tác d ng kích thích ch th tìm tòi ñ chi m lĩnh ñư c tri th c m i ho c phương
th c hành ñ ng m i.
- THCVð ñư c ñ c trưng b i tr ng thái tâm lý xu t hi n ch th trong khi gi i quy t
v n ñ mà vi c gi i quy t ñó l i c n ñ n tri th c, hành ñ ng m i.
- THCVð ñư c c u thành b i ba y u t : nhu c u nh n th c ho c hành ñ ng c a ngư i
h c, s tìm ki m nh ng tri th c và phương th c hành ñ ng chưa bi t, kh năng trí tu c a
ch th th hi n kinh nghi m và năng l c.
- ð c trưng cơ b n c a THCVð là nh ng lúng túng v lý thuy t và th c hành ñ gi i
quy t v n ñ . Tr ng thái lúng túng xu t hi n trong quá trình nh n th c như m t mâu thu n
gi a ch th và khách th nh n th c trong ho t ñ ng c a con ngư i. Chính vì v y, THCVð
là m t hi n tư ng ch quan, m t tr ng thái tâm lý c a ch th . THCVð xu t hi n nh ho t
ñ ng tích c c tìm tòi, nghiên c u c a chính ch th .

106
* C u trúc c a THCVð trong d y h c
THCVð là m t c u trúc-h th ng. C u trúc c a THCVð trong d y h c bao g m ba
y u t : kinh nghi m (kh năng) s n có c a HS có liên quan ñ n v n ñ c n gi i quy t trong
tình hu ng; kinh nghi m chưa có c n tìm (nh ng ñi u mu n bi t) có liên quan ñ có th gi i
quy t ñư c v n ñ trong tình hu ng và tr ng thái tâm lý c a HS. C u trúc c a THCVð ñư c
th hi n qua sơ ñ dư i ñây:
Sơ ñ : C u trúc c a THCVð


Kinh nghi m
s n có

Kinh nghi m
c n tìm
Tr ng thái
tâm lý


* Các lo i tình hu ng có v n ñ
D a vào các cơ s khác nhau, có các cách phân lo i THCVð khác nhau.
Okôn. V (1976) và m t s tác gi phân THCVð ra thành các lo i tình hu ng như: tình
hu ng ngh ch lý, tình hu ng l a ch n, tình hu ng bác b , tình hu ng t i sao, tình hu ng
th c, tình hu ng gi ñ nh...
- Tình hu ng ngh ch lý: THCVð m i tho t nhìn dư ng như vô lý, không phù h p v i
qui lu t, lý thuy t ñã ñư c th a nh n chung.
ð i v i HS, tình hu ng này ñư c t o ra b ng cách gi i thi u nh ng s ki n, hi n
tư ng trái v i quan ñi m thông thư ng, v i kinh nghi m cá nhân c a HS. Cách gi i quy t
ñây là phân tích ch sai, ch chưa chính xác trong cách hi u v n ñ , t ñó tìm ra cách hi u
phù h p (hi n tư ng rơi t do trái v i quan ni m thông thư ng: v t n ng rơi nhanh, v t nh
rơi ch m).
- Tình hu ng l a ch n: THCVð xu t hi n khi ñ ng trư c m t s l a ch n r t khó
khăn gi a hai hay nhi u phương án gi i quy t.
- Tình hu ng bác b : THCVð ph i bác b m t k t lu n, m t lu n ñ sai l m, ph n
khoa h c.
- Tình hu ng t i sao: THCVð ph bi n ñ ng th i r t hi u nghi m trong nghiên c u
khoa h c cũng như trong d y h c. ðây là THCVð khi ngư i ta g p ph i nh ng hi n tư ng, s
ki n con ngư i chưa ñ tri th c ñ gi i thích cho nên, ngư i ta ph i th t ra “T i sao?”
- Tình hu ng th c: nh ng tình hu ng có th c di n ra trong cu c s ng.
- Tình hu ng gi ñ nh: tình hu ng mô ph ng, tình hu ng ñư c xây d ng gi ng như th t.
D a vào m c ñích và nhi m v d y h c ñ xây d ng các lo i THCVð
Trong quá trình d y h c, m c ñích và nhi m v d y h c là thành t ñ nh hư ng, là
thành t quy ñ nh s l a ch n và v n d ng phương pháp d y h c. Do ñó, h th ng THCVð

107
bao g m ba nhóm sau:
- Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ hình thành và phát tri n HS các k năng h c t p
và k năng s ng;
- Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ b i dư ng cho HS thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c;
- Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ giúp HS lĩnh h i tri th c có liên quan ñ n thái ñ
và k năng tương ng.
D a vào n i dung d y h c ñ xây d ng THCVð
N i dung d y h c quy ñ nh h th ng tri th c, k năng c n hình thành HS. N i dung
d y h c là thành t quy ñ nh tr c ti p s l a ch n và v n d ng phương pháp d y h c. Cho
nên, c n xây d ng h th ng các THCVð ñ th c hi n n i dung d y h c. Do ñó s có h
th ng THCVð ñư c xây d ng tuân theo h th ng v n ñ trong n i dung d y h c.
Ngoài ra THCVð còn ñư c xây d ng căn c vào nhi u cơ s khác.
T ñó, khi xây d ng THCVð ñ d y h c, c n d a vào nhi u cơ s khác nhau; trong
ñó, m c ñích và n i dung d y h c ñư c coi là cơ s chính.
* Quy trình x lý THCVð
Vi c x lý THCVð c a HS trong h c t p di n ra theo m t logic bi n ch ng. Cơ s
tâm lý h c c a nó là quá trình tư duy tr u tư ng.
Quy trình x lý THCVð bao g m ba giai ño n và năm bư c ñư c s p x p theo m t
trình t h p lý. Ba giai ño n ñó là:
- Giai ño n phát hi n ra tình hu ng và v n ñ trong tình hu ng.
- Giai ño n xem xét, gi i quy t v n ñ trong tình hu ng.
- Giai ño n ki m tra, ñánh giá ti n trình xem xét, gi i quy t v n ñ trong tình hu ng
nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình x lý cho ñúng hư ng.
Năm bư c x lý THCVð bao g m: 1). Xác ñ nh và phân tích tình hu ng; 2). Xác ñ nh
v n ñ c n gi i quy t trong tình hu ng và m c ñích gi i quy t; 3). ðưa ra ý tư ng v vi c
gi i quy t; 4). Xác ñ nh nh ng tri th c và kinh nghi m có liên quan ñ gi i quy t v n ñ
trong tình hu ng; 5). ðánh giá vi c gi i quy t tình hu ng và rút ra k t lu n, bài h c t vi c
gi i quy t tình hu ng.
Năm bư c x lý THCVð ñư c di n ra như sau:
Bư c 1: Xác ñ nh và phân tích THCVð
Trong cu c s ng, khi g p khó khăn (hay mâu thu n) con ngư i ý th c ñư c khó khăn,
mong mu n gi i quy t khó khăn và tìm cách gi i quy t, ñó chính là lúc h ñư c ñ t vào THCVð.
Trong d y h c, THCVð thư ng ñư c GV xây d ng và ñưa ra cho HS gi i quy t. Sau
khi THCVð ñư c xác ñ nh, c n phân ñ nh xem ñây là lo i THCVð nào; trong tình hu ng ñó
còn chi ti t nào chưa rõ ràng c n ñư c làm rõ. Quan tr ng hơn, c n xác ñ nh rõ nh ng d
ki n (hay còn g i là nh ng chi ti t) trong tình hu ng; nh ng d ki n này có m i quan h v i
nhau như th nào và d ki n nào là d ki n ch y u. T d ki n ch y u và m i quan h c a
nó v i các d ki n khác ñư c xác ñ nh s giúp ta nhanh chóng phát hi n ra v n ñ và xác
ñ nh ñư c v n ñ ch y u c n gi i quy t trong THCVð này.
Bư c 2: Xác ñ nh v n ñ c n gi i quy t và m c ñích gi i quy t
T vi c phân tích, xem xét các d ki n trong THCVð và m i quan h gi a chúng, có
108
th nh n ra ñư c v n ñ ch y u và th y u c n gi i quy t trong tình hu ng. C n kh ng ñ nh
ñư c v n ñ ch y u ph i gi i quy t trong tình hu ng (v n ñ gi i quy t thư ng ñư c th
hi n dư i d ng câu h i) và xác ñ nh rõ vi c gi i quy t ñó nh m ñ t ñư c m c ñích gì.
Bư c 3: ðưa ra ý tư ng v vi c gi i quy t
Sau khi ñã xác ñ nh ñư c v n ñ ch y u c n gi i quy t và ñ ra m c ñích gi i quy t,
ph i nhanh chóng ñưa ra nh ng ý tư ng v vi c gi i quy t t c là d ñoán trư c hay ñ ra gi
thuy t v vi c gi i quy t (V n ñ trong tình hu ng này có th có nh ng cách gi i quy t nào?
Cách gi i quy t nào là t i ưu?). Nh ng ý tư ng hay nh ng d ñoán này m i ch là nh ng ý
nghĩ ch quan c a HS. Tuy nhiên chúng l i có tác d ng ñ nh hư ng cho vi c ti p t c tìm
cách ñ kh ng ñ nh và th c hi n ñi u d ñoán. Quá trình gi i quy t v n ñ th c ch t là quá
trình ñi tìm l i gi i (câu tr l i) cho v n ñ (ñư c ñưa ra dư i d ng câu h i) hay là quá trình
ch ng minh gi thuy t.
Bư c 4: Xác ñ nh và huy ñ ng nh ng tri th c, kinh nghi m có liên quan ñ gi i quy t
v n ñ trong tình hu ng
ðây là bư c HS ph i huy ñ ng nh ng kinh nghi m ñã có ho c tìm ki m thêm nh ng
kinh nghi m chưa bi t có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng. bư c này HS
c n ph i xác ñ nh kinh nghi m mình c n ñ gi i quy t tình hu ng có th ñư c huy ñ ng, tìm
ki m t nh ng ngu n h c t p nào (SGK, tài li u h c t p khác hay t nh ng chuyên gia có
kinh nghi m...); ti n hành vi c huy ñ ng hay tìm ki m kinh nghi m t nh ng ngu n ñó và s
d ng chúng ñ th c hi n chi n lư c gi i quy t THCVð như ñã d ki n bư c 3.
Bư c 5: ðánh giá vi c gi i quy t tình hu ng và rút ra k t lu n, bài h c t vi c gi i
quy t tình hu ng
Bư c này bao g m các công vi c: xem xét l i chi n lư c gi i quy t v n ñ trong tình
hu ng, n u th y chi n lư c ñó t t thì kh ng ñ nh, rút ra k t lu n khái quát và bài h c c n
thi t t vi c gi i quy t tình hu ng. Còn n u quá trình th c hi n phương án gi i quy t ñư c
d ki n không thành do ý tư ng ñưa ra lúc ñ u sai thì lo i b ý tư ng này và sau ñó th c hi n
l i quá trình gi i quy t THCVð t bư c th ba. N u trong quá trình gi i quy t phát hi n ra
nh ng sai sót c a ý tư ng ban ñ u thì nên xem xét ñ ñi u ch nh l i ý tư ng. Quy trình x lý
THCVð ñư c th hi n sơ ñ quy trình x lý THCVð (trang bên).
2.2.7.2. D y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð
M t xu hư ng ñ i m i trong d y h c hi n nay là xu hư ng chuy n d ch t d y h c t p
trung vào GV và ki n th c sang d y h c t p trung vào HS và năng l c c a h . Theo hư ng
này, d y h c thông qua s d ng nh ng THCVð nh t là nh ng tình hu ng ñư c xây d ng t
th c ti n cu c s ng ñang ngày càng ñư c nghiên c u và áp d ng r ng rãi.
* Khái ni m: D y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð là m t h th ng d y h c d a
trên nh ng quy lu t c a s lĩnh h i tri th c và cách th c ho t ñ ng m t cách sáng t o bao
g m s k t h p nh ng phương pháp d y h c có nh ng nét cơ b n c a s tìm tòi khoa h c.
Nh v y, nó ñ m b o cho HS lĩnh h i v ng ch c nh ng cơ s khoa h c, phát tri n tính tích
c c, tính t l c và năng l c sáng t o c a HS nh m hình thành cho các em th gi i quan, nhân
sinh quan ñúng ñ n và v ng ch c.
D y h c thông qua vi c gi i quy t nh ng THCVð có ưu th hơn nhi u so v i phương
pháp d y h c truy n th ng-phương pháp d y h c t p trung vào GV (v n ñang th nh hành
các trư ng hi n nay). Nh ng ưu th c a nó ñã ñư c các nhà nghiên c u trong và ngoài nư c
th a nh n. M c tiêu c a s chuy n d ch này nh m b i dư ng cho HS năng l c tư duy sáng
t o, năng l c phát hi n và gi i quy t v n ñ theo ñ nh hư ng giáo d c mà ð i H i ð ng toàn
109
qu c l n th VII ñã ñ ra là b i dư ng cho HS năng l c tư duy sáng t o, năng l c gi i quy t
v nñ .
Sơ ñ : Quy trình x lý THCVð

Xác ñ nh lo i tình hu ng
XÁC ð NH
&PHÂN TÍCH Xác ñ nh các d ki n trong tình hu ng, m i
Bư c1 TÌNH HU NG
quan h gi a các d ki n

Xác ñ nh d ki n ch y u
XÁC ð NH
V Nð C N V n ñ ch y u c n gi i quy t trong tình hu ng
Bư c2 GI I QUY T là gì?
&M C ðÍCH
M c ñích gi i quy t?
GI I QUY T


ðƯA RA Có th có nh ng cách th c gi i quy t nào?
NH NG Ý
Bư c3
TƯ NG
V VI C Cách gi i quy t nào là t i ưu?
GI I QUY T


Nh ng tri th c, kinh nghi m nào c n có (ñã có
XÁC ð NH
ho c ph i tìm) ñ gi i quy t tình hu ng? Có
&HUY ð NG
th tìm ki m chúng ngu n h c t p nào?
NH NG KINH
Bư c4 NGHI M CÓ
Huy ñ ng kinh nghi m ñ th c hi n phương án
LIÊN QUAN
gi i quy t tình hu ng như ñã d ki n bư c
ð GI I
th ba.
QUY T

ðÁNH GIÁ
N u ý tư ng t t thì kh ng ñ nh ý tư ng, t ñó
VI C GI I
ñánh giá vi c h c t p và rút ra nh ng k t lu n,
QUY T TÌNH
Bư c5 nh ng bài h c qua vi c gi i quy t tình hu ng.
HU NG&
N u ý tư ng vô nghĩa thì lo i b ý tư ng và b t
RÚT RA
ñ u l i t bư c th ba.
K T LU N,
N u ý tư ng còn sai sót thì có th s a ch a và t
BÀI H C
ch c l i ý tư ng.

* D ng d y h c gi i quy t THCVð có các ñ c trưng cơ b n sau:
- ð c trưng cơ b n nh t ñó là HS h c t p thông qua gi i quy t h th ng THCVð.
- Quá trình d y h c theo phương pháp này ñư c chia thành nh ng giai ño n, nh ng
bư c có tính m c ñích chuyên bi t.
- Quá trình d y h c thông qua vi c s d ng THCVð có th ñư c t ch c v i nhi u
hình th c và phương pháp d y h c phong phú, ña d ng. Các hình th c (lên l p, h c

110
nhà...v i các d ng h c t p cá nhân, nhóm, t p th ) và phương pháp d y h c (h i-ñáp g i m ;
tìm tòi, nghiên c u tài li u; ñóng vai; báo cáo và trình bày...) ñư c s d ng ph i h p. Trong
quá trình ñó, HS ñư c lôi cu n tham gia cùng t p th , ñ ng não, tranh lu n dư i s hư ng
d n, g i m c a GV.
- Phương pháp d y h c s d ng THCVð cũng có th thâm nh p vào các phương pháp
khác ñ tăng cư ng hi u qu c a các phương pháp ñó. Ví d : thuy t trình nêu v n ñ , trình
bày tr c quan nêu v n ñ ...
• Ví d : trư c khi h c ñ nh lu t Acximét, giáo viên nêu câu h i: T i sao s t cho vào
nư c thì chìm, g thì n i? HS: Vì t tr ng c a s t l n hơn 1, th i s t chìm còn t tr ng
c a g bé hơn 1 nên n i. Nhưng t i sao tàu th y b ng s t l i ch hàng n ng mà v n
n i? Hi n tư ng này mâu thu n v i tri th c c a HS ñã có trư c ñây làm xu t hi n
các em tr ng thái khó khăn v nh n th c, b ng tri th c v t lý ñã h c trư c ñó các em
không th gi i thích ñư c khi n các em có nhu c u mu n ti p thu tri th c m i.
2.2.7.2. Các m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð
Các m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð ñư c quy ñ nh b i m c
ñ ñi u khi n c a GV và m c ñ ch ñ ng, tích c c c a HS trong quá trình d y h c. Các
m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð bao g m:
- S d ng THCVð ñ g i m hay minh h a cho vi c trình bày nh m kích thích thái ñ h c
t p tích c c c a HS. M c ñ này ñư c th hi n trong phương pháp thuy t trình nêu v n ñ .
- GV t o ra v n ñ và d n d t HS gi i quy t v n ñ . Quá trình này ñư c di n ra theo
hai c p ñ :
+ GV và HS cùng nhau tham gia gi i quy t v n ñ .
+ HS t nghiên c u ñ gi i quy t v n ñ . ðánh giá k t qu và rút ra k t lu n t vi c
gi i quy t THCVð có s tr giúp c a GV.
- HS ch ñ ng t o ra THCVð và ch ñ ng gi i quy t. ðánh giá k t qu và rút ra k t
lu n t vi c gi i quy t THCVð có s tr giúp c a GV. ðây ñư c coi là m c ñ cao nh t c a
d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð.
2.2.7.3. Nh ng ưu, như c ñi m c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð
- Ưu ñi m
D y h c thông qua gi i quy t THCVð có nhi u ưu ñi m, ñó là:
+ HS ñư c h c t p trong môi trư ng sư ph m lý tư ng, ñư c làm vi c tr c ti p v i
ñ i tư ng h c t p nh n i dung h c t p ñư c g n v i tình hu ng c th . ði u ñó có tác d ng
kích thích óc tò mò, ham hi u bi t c a HS, làm cho HS th y ñư c s h c là c n thi t ñ i v i
cu c s ng.
+ Tăng cư ng tính ñ c l p, tích c c và tinh th n h p tác cùng nhau gi i quy t tình
hu ng c a HS.
+ Phát tri n các k năng gi i quy t v n ñ -m t m c tiêu hàng ñ u c a n n giáo d c
trong xã h i hi n ñ i.
+ Chu n b t t nh t cho HS kh năng thích ng v i cu c s ng.
- Như c ñi m
Tuy nhiên, d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð cũng còn nh ng như c ñi m;
ñó là: t n th i gian, HS d l c hư ng trong quá trình gi i quy t v n ñ , vi c xây d ng các
111
THCVð trong d y h c và hư ng d n HS gi i quy t là công vi c khó khăn, không ph i n i
dung d y h c nào cũng s d ng ñư c phương pháp này...
2.2.7.4. ð quá trình d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð có hi u qu c n tuân
th các các nguyên t c và các quy trình xây d ng, s d ng tình hu ng. Ngoài ra c n chu n b
các ñi u ki n c n thi t h tr sau:
- ði u ki n v ý th c, thái ñ ñ i v i ñ i m i phương pháp d y h c:
+ GV và HS ph i có ñ ng cơ, có nhu c u, có ý th c, thái ñ ñúng ñ n ñ i v i s ñ i
m i trong d y h c.
+ Ngư i GV c n có nhân cách c a m t nhà giáo toàn di n. Trong ñó ñ c bi t chú
tr ng ñ n kh năng n m v ng chuyên môn; kh năng s d ng thành th o các phương pháp và
các hình th c t ch c d y h c, nh t là s d ng THCVð; tin tư ng vào hi u qu c a vi c s
d ng THCVð trong d y h c; có nhi t tình, tâm huy t v i ngh ñ s n sàng ñ u tư cho s ñ i
m i trong quá trình d y h c c a mình vì ñ i m i trong d y h c như v y c n r t nhi u th i
gian và công s c k c ti n b c; có ý th c, thái ñ h p tác và h c h i các ñ ng nghi p khác.
+ GV và HS ph i có ý th c g n tri th c v i th c ti n cu c s ng.
+ GV và HS c n có tinh th n h p tác trên cơ s tôn tr ng l n nhau.
+ Th c hi n quy trình s d ng THCVð m t cách linh ho t, sáng t o, tránh máy móc,
r p khuôn.
- ði u ki n v cơ s v t ch t và các ñi u ki n d y h c khác
- C n ñ m b o ñ y ñ sách và các tài li u d y h c có liên quan ñ GV và HS có th
nghiên c u, s d ng trên l p ho c nhà.
- Quá trình d y h c s d ng THCVð c n ñư c t ch c v i s lư ng HS không quá
ñông, v trí ng i h c c a HS cơ ñ ng ho c tương ñ i cơ ñ ng ñ thu n l i trong h p tác làm
vi c theo nhóm nh trên l p.
- Có các phương ti n có th giúp ti t ki m th i gian thuy t trình, h th ng hóa bài h c
trên l p.
2.3. CÁC HÌNH TH C T CH C D Y H C
?. Thành l p 6 nhóm, m i nhóm tìm hi u m t v n ñ (t 2.3.1 ñ n 2.3.6) sau ñó chia
s s hi u bi t v n ñ ñư c phân công nghiên c u cho thành viên các nhóm khác b ng cách
ghép nhóm..
2.3.1. Hình th c lên l p
2.3.1.1. Khái ni m lên l p
Lên l p là hình th c t ch c d y h c, trong ñó:
- Ho t ñ ng d y h c ñư c ti n hành chung cho c l p g m m t s HS nh t ñ nh có
cùng l a tu i, cùng trình ñ nh n th c.
- Ho t ñ ng d y h c ñư c ti n hành theo t ng ti t ñư c s p x p m t cách khoa h c
thành th i khóa bi u.
- GV tr c ti p ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS c l p ñ ng th i chú ý ñ n t ng HS.
2.3.1.2. Nh ng ưu, như c ñi m c a hình th c lên l p
-Ưu ñi m

112
+ ðào t o ñư c hàng lo t HS, cho nên ñ m b o hi u qu kinh t trong d y h c.
+ Có th ñ m b o s th ng nh t trong ph m vi toàn qu c v k ho ch d y h c.
+ T o ñi u ki n b i dư ng cho HS ý th c t p th và các ph m ch t ñ o ñ c khác c a
con ngư i m i.
- Như c ñi m
+ HS không có ñ ñi u ki n ñ n m v ng ngay tri th c, k năng, k x o.
+ GV không có ñ ñi u ki n ñ chú ý ñ n ñ c ñi m riêng c a t ng HS.
+ Không có ñ ñi u ki n ñ HS th a mãn nhu c u nh n th c r ng rãi và sâu s c nh ng
tri th c vư t ra ngoài ph m vi quy ñ nh c a chương trình.
T ưu, như c ñi m này, hình th c lên l p ñư c coi là hình th c t ch c d y h c cơ
b n nhưng không ph i là duy nh t.
2.3.1.3. Nh ng lưu ý khi th c hi n bài h c trên l p
Ngoài th c hi n t t các nguyên t c d y h c, các yêu c u c a bài h c trên l p; ñ quá
trình d y h c trên l p ñ t hi u qu , nên lưu ý m t s ñi m sau:
- Trư c khi lên l p, GV c n có s chu n b chu ñáo b ng vi c xây d ng k ho ch
chương trình d y h c môn h c cho t ng năm, t ng h c kỳ và t ng ti t.
- Khi lên l p, GV c n th c hi n m t cách nghiêm túc, linh ho t và sáng t o giáo án.
Lên l p c n chú ý m t s ñi m sau:
+ ð m b o k ho ch d ki n (n u là giáo sinh th c t p, GV m i thì nên d y th ñ rút
kinh nghi m trư c), tránh rơi vào tình tr ng b ñ ng.
+ Duy trì ñư c b u không khí làm vi c tích c c, có hi u qu su t t ñ u ti t ñ n cu i
ti t h c, ngăn ch n hi n tư ng vi ph m k lu t gi h c.
+ Bao quát l p, nh y c m, linh ho t, k p th i gi i quy t các tình hu ng sư ph m x y ra.
+ S d ng th i gian h p lý.
+ Tư th , tác phong ñàng hoàng, thái ñ nghiêm túc, thân m t, dân ch , gi ng nói d
nghe v i t c ñ , nh p ñi u v a ph i.
+ K t thúc bài h c ñúng gi .
- Sau khi lên l p GV nên căn c vào giáo án và quá trình th c hi n giáo án ñ t ñánh
giá v k t qu c a ti t d y theo các v n ñ ch y u sau: ðã ñ t ñư c nh ng gì? Chưa ñ t ñư c
nh ng gì? Nguyên nhân thành công, th t b i? Phát huy và kh c ph c b ng cách nào?...
Hình th c lên l p có nhi u ưu ñi m cơ b n, song nó cũng có nh ng h n ch nh t ñ nh,
cho nên, nó là hình th c d y h c cơ b n nhưng không ph i là duy nh t. ð b sung cho nó,
c n s d ng ph i h p v i các hình th c t ch c d y h c khác. Trong ñó ñ c bi t là hình th c
th o lu n nhóm.
2.3.2. Hình th c th o lu n
Th o lu n trong d y h c ngày càng ñư c quan tâm, nghiên c u và áp d ng.
2.3.2.1. Khái ni m
Th o lu n là hình th c t ch c d y h c trong ñó, HS cùng nhau trao ñ i ñ chia s
kinh nghi m, ý ki n hay ñ ñi ñ n th ng nh t m t v n ñ nào ñó.

113
2.3.2.2. Tác d ng
Th o lu n có tác d ng làm cho các em trong l p có cơ h i tham gia ý ki n, phát huy
ñư c tính ch ñ ng c a mình; khuy n khích nh ng em nhút nhát, nh ng em không dám phát
bi u ch ñông ngư i cũng có cơ h i nói lên suy nghĩ c a mình trong nhóm nh hơn. Th o
lu n giúp HS chia s ý ki n và kinh nghi m; t o ñi u ki n ñ các em h c h i l n nhau theo
quan ñi m “H c th y không tày h c b n”; hình thành và phát tri n cho HS kh năng h p tác.
Bên c nh ñó, th o lu n còn giúp HS c ng c , ñào sâu tri th c m i h c ñư c hay làm sáng t
nh ng ñi u th c m c.
2.3.2.3. Các hình th c
Th o lu n trong d y h c có th ñư c t ch c v i các hình th c: th o lu n l p và th o
lu n theo nhóm nh .
* Hình th c th o lu n l p
- Th o lu n l p là hình th c t ch c ñi u khi n HS c l p trao ñ i ý ki n v n i dung
h c t p qua ñó ñ t ñư c m c tiêu d y h c.
- ði m m nh và nh ng h n ch c a th o lu n l p
+ ði m m nh
Th o lu n l p có nh ng ưu ñi m cơ b n như:
Giúp hình thành các tri th c lý lu n, tri th c v giá tr , c m xúc và hi u bi t HS
m t cách h th ng.
HS h c ñư c cách suy nghĩ và th hi n kh năng v n d ng hi u bi t t nhi u ngu n
thông tin khác nhau ñ trình bày v n ñ b ng ngôn ng nói c a mình.
T o ñ ng cơ kích thích HS c l p tích c c tham gia h c t p.
T o thái ñ bình ñ ng và thân thi n gi a GV-HS và HS-HS.
Giúp GV có nhi u cơ h i hi u bi t, ñánh giá ki n th c, kinh nghi m và tư duy c a
HS. ð ng th i t o cơ h i cho HS hi u, ñánh giá b n thân và các b n khác trong l p.
+ H n ch
Tuy nhiên, vi c t ch c th o lu n l p cũng còn nh ng h n ch trong nh ng trư ng
h p như:
Mu n cung c p cho HS kh i lư ng ki n th c nhi u trong kho ng th i gian ng n.
Khi các ch ñ c a n i dung d y h c ñã rõ ràng và ñơn gi n.
Khi s lư ng HS quá ñông, GV khó qu n lý l p qua th o lu n.
Khi HS có thói quen th ñ ng, l i.
- Khi t ch c cho HS th o lu n trên l p, c n th c hi n theo các bư c sau:
+ Bư c chu n b
Xây d ng k ho ch, qua ñó giúp HS ý th c ñư c m c tiêu, yêu c u, n i dung c a v n
ñ c n th o lu n, các ngu n tài li u chính, phương pháp ti n hành, k ho ch th c hi n và
nhi m v c a t p th cũng như c a cá nhân. Cho HS th i gian chu n b , ki m tra s chu n b
c a các em.
+ Bư c ti n hành th o lu n

114
GV ñi u khi n ho c b i dư ng ñ HS t ñi u khi n bu i th o lu n trên l p sao cho có
th lôi cu n, ñ ng viên, khuy n khích ñư c t t c HS cùng tham gia trao ñ i th o lu n. Có
nhi u công vi c c n ti n hành khi t ch c cho HS th o lu n trên l p như:
B trí ch ng i sao cho các HS có th nhìn rõ nhau là t t nh t.
Kh i ñ ng th o lu n b ng cách nêu các s ki n có liên quan ñ n ch ñ th o lu n
và ñưa ra nh ng câu h i d n d t HS vào cu c th o lu n; t o ra s b t ñ ng ý ki n gi a các
thành viên trong l p ñ thu hút các em vào cu c th o lu n; t o ra tình hu ng có v n ñ .
D n d t HS tham gia th o lu n.
- Bư c t ng k t
T ng k t nh ng ý ki n phát bi u; nêu lên m t cách súc tích và có h th ng nh ng ý
ki n th ng nh t và nh ng ý ki n chưa th ng nh t; góp ý v các ý ki n chưa th ng nh t và b
sung thêm nh ng ý ki n c n thi t; ñánh giá các ý ki n phát bi u, nh n xét ý th c tinh th n
làm vi c c a t p th và cá nhân.
- Vai trò c a ngư i ñi u khi n và cách d n d t bu i th o lu n:
Vi c t ch c th o lu n l p có thành công hay không ph thu c r t nhi u vào vai trò
c a ngư i ñi u khi n. Ngư i ñi u khi n có th là tr ng tài phân x ý ki n c a các HS, cũng
có th là ngư i ñ nh hư ng, d n d t HS khám phá và phát hi n nh ng ñi u m i trong các ý
ki n khác v i mình. S thành công c a cu c th o lu n ph thu c r t nhi u vào thái ñ và
ngh thu t d n d t c a ngư i ñi u khi n.
+ Ngh thu t d n d t th o lu n
Hai y u t quan tr ng nh hư ng ñ n ch t lư ng cu c th o lu n ñó là: ngh thu t s
d ng câu h i và k thu t s d ng phương pháp hai c t. Trong ñó:
Câu h i ñư c coi là phương ti n trong vi c ñi u khi n th o lu n. Câu h i ñư c
dùng ñ ñ nh hư ng, d n d t HS trong quá trình th o lu n. ð kh i ñ ng và ñ nh hư ng HS
trong quá trình th o lu n thư ng s d ng câu h i g i m . Các câu h i nên d a vào th c t ,
v n kinh nghi m ñã có c a HS. Tránh s d ng các câu h i hàm ý m a mai, xúc ph m ngư i
tr l i khi h có câu tr l i chưa ñúng. Trong nhi u trư ng h p có th chuy n giao quan h
GV-HS sang HS-HS.
Trong nh ng trư ng h p xu t hi n nh ng ý ki n khác nhau, th m chí ñ i kháng
nhau gi a hai hay nhi u nhóm, cách t t nh t cho ngư i ñi u khi n là s d ng phương pháp
hai c t: ngư i ñi u khi n k trên b ng hai c t, c t các ý ki n tán thành và c t các ý ki n
không tán thành. Nhi m v c a ngư i ñi u khi n là hi u và ghi tóm t t ý ki n c a t ng nhóm
ñưa ra. Ngư i ñi u khi n cũng có th ghi tóm t t t t c các ý ki n thành m t c t trên b ng.
Khi không còn ý ki n, cu c th o lu n s chuy n sang m c nh n xét (ñánh giá) các ý ki n.
+ Ngh thu t bi u hi n thái ñ c a ngư i ñi u khi n
Ngư i ñi u khi n c n có thái ñ trân tr ng các thành viên và ý ki n c a h trong t
ch c th o lu n b ng s l ng nghe và chia s khi các thành viên tr l i ho c ñ t câu h i. ð
khuy n khích HS tham gia th o lu n, xóa b nh ng c n tr v tâm lý c a HS, ngư i ñi u
khi n nên bi t th hi n thái ñ c a mình ch ng h n ánh m t thân thi n, g t ñ u tán thư ng,
ñ n g n ngư i tr l i và s d ng nhi u câu khích l , ñ ng viên. L i nói nên m nh m , hùng
h n th hi n s quan tâm, nhi t tình trao ñ i.
* Th o lu n theo nhóm nh
D y h c theo nhóm nh là m t trong nh ng hư ng ñ i m i tích c c trong nhà trư ng
115
hi n nay. Có nhi u hình th c t ch c ho t ñ ng h c t p theo nhóm nh . M t trong ñó là th o
lu n theo nhóm nh trên l p.
Th o lu n theo nhóm nh trên l p là s phát tri n c a th o lu n l p. Hình th c này
ñang ñư c s d ng ph bi n trong quá trình d y h c.
- Th o lu n theo nhóm nh là hình th c d y h c trong ñó HS ñư c chia thành t ng
nhóm nh (kho ng t 3-6 HS) cùng nhau làm vi c và th o lu n v m t ch ñ , m t nhi m v
ho c m t tình hu ng h c t p nào ñó.
- Th o lu n theo nhóm nh trên l p có nhi u ưu th hơn th o lu n l p, tuy nhiên nó
cũng còn có nh ng h n ch .
+ Ưu ñi m
Tăng cư ng t i ña cơ h i ñ các HS trong l p ñư c làm vi c và th hi n kh năng
c a mình, phát huy cao tinh th n hi u bi t, h c h i và kh năng h p tác, thi ñua gi a các
thành viên trong l p.
Không khí làm vi c sôi n i.
GV có cơ h i thu ñư c thông tin ph n h i t HS nhi u hơn.
Tăng cư ng tính tích c c h c t p c a HS nhi u hơn.
+ H n ch
Th o lu n nhóm nh cũng có nh ng h n ch nh t ñ nh như:
Các nhóm và cá nhân trong nhóm d b ch ch hư ng v i ch ñ ban ñ u.
T n nhi u th i gian hơn.
Hi u qu th o lu n nhóm nh ph thu c r t nhi u vào tinh th n tham gia c a các
thành viên trong nhóm, trong khi ñó thì cơ h i ñ HS tr thành “ngư i ngoài cu c” cũng
nhi u hơn.
Làm vi c theo nhóm nh gây hưng ph n ho t ñ ng r t cao cho các thành viên trong
nhóm tuy nhiên nó cũng d t o ra tình tr ng m t m i, trì tr .
- Các lo i nhóm th o lu n
Có th d a vào các cơ s khác nhau ñ xây d ng các nhóm h c t p và th o lu n khác
nhau trong quá trình d y h c.
+ D a vào m c ñ tích c c c a HS trong h c nhóm có th phân ra nhóm h c truy n
th ng và nhóm h c h p tác.
Nhóm h c ñư c t ch c t trư c ñ n nay nhà trư ng Vi t Nam ph bi n v n là
nhóm h c theo ki u truy n th ng. Tuy v y, nhóm h c h p tác ñã và ñang ñư c ti p c n d n.
(Putnam (1998) ñã ñưa ra nh ng ñ c ñi m và yêu c u cơ b n ñ phân bi t cách
h c h p tác v i các cách h c khác:
• S l thu c tích c c (là c t lõi c a h c h p tác): vi c ñ t ñư c m c tiêu c a nhóm ph
thu c vào s h p tác làm vi c c a t t c các thành viên trong nhóm. ð có s l thu c
tích c c c n: ñ t m c tiêu chung cho c nhóm, phân công công vi c, phân chia tài li u
tham kh o và thông tin cho cách thành viên trong nhóm, phân công các vai trò khác
nhau cho HS, t ng ph n thư ng khi nhóm ñ t ñư c m c tiêu.
• Trách nhi m cá nhân: các thành viên trong nhóm ph i ý th c ñư c trách nhi m ñóng
116
góp c a mình ñ hoàn thành công vi c chung c a c nhóm.
• K năng giao ti p: HS c n ph i ñư c h c và th c hành các k năng giao ti p trong
nhóm. Ví d : HS Ti u h c c n ñư c rèn luy n các k năng như hoà nh p v i nhóm,
cùng chia s tài li u, luân phiên nhau, ñ ng viên nhau... Còn HS trung h c c n ñư c
rèn luy n các k năng như h c tích c c, di n ñ t nh ng gì ngư i khác nói b ng l i c a
mình, bày t s khen ng i và gi i quy t v n ñ ...
• Ti p xúc m t ñ i m t: HS ñư c ti p xúc tr c ti p m t ñ i m t v i nhau trong lúc làm vi c.
• Ki m tra, ñánh giá và xác ñ nh m c tiêu: theo ñ nh kỳ, nhóm ph i ki m tra, ñánh giá
rút kinh nghi m và xác ñ nh m c tiêu c a nhóm cho th i gian t i.
ði m khác nhau gi a hai nhóm h c ñư c th hi n qua b ng so sánh dư i ñây:


Nhóm h c h p tác Nhóm h c truy n th ng
- L thu c tích c c - Không l thu c tích c c
- Cá nhân ch u trách nhi m - Cá nhân không ch u trách nhi m
- Các k năng h p tác ñư c d y tr c ti p - Không d y các k năng giao ti p
-T t c các thành viên ch u trách nhi m - M i ngư i ch u trách nhi m cho s
cho s thành công c a c nhóm ñóng góp c a riêng mình
- Cùng nhau lãnh ñ o - Ch ñ nh m t ngư i lãnh ñ o
- GV quan sát và cho nh n xét - GV không tham gia vào nhóm
- Cơ h i thành công như nhau - Tiêu chu n thành công gi ng nhau
- Nhóm ñánh giá quá trình và ñ t m c - Không ñánh giá, không ñ t m c tiêu
tiêu s p t i
+ D a vào s lư ng HS tham gia trong m t nhóm có:
Nhóm ñôi: nhóm ghép ñôi hai HS v i nhau
Nhóm nh : nhóm có t 3 ñ n 6 em
Nhóm l n: nhóm có t 7 ñ n 15 em
+ D a vào hình th c c a s h p tác trong h c nhóm:
Nhóm h p tác theo ki u hình th c: nhóm này bao g m m t s em làm vi c cùng
nhau trong kho ng th i gian 1 ti t h c ñ n vài tu n l ñ ñ t ñư c m c tiêu h c t p và cùng
nhau hoàn thành các bài t p, các nhi m v c th .
Nhóm h p tác theo ki u không hình th c: nhóm này HS cùng nhau làm vi c ñ ñ t
ñư c m c tiêu chung trong ch c lát, trong m t bài gi ng, m t ph n trình bày hay xem m t
băng hình. Hình th c này ñư c áp d ng ñ hư ng HS chú ý vào m t tài li u nào ñó ho c ñ
t o khí th h c t p trên l p. Hình th c: cho HS th o lu n trư c, sau và trong quá trình gi ng
bài b ng cách quay sang nhau. Hình th c này giúp HS bi t s p x p, gi i thích, tóm t t và v n
d ng tài li u vào các hình th c tư duy trong quá trình d y h c trên l p.
Nhóm h p tác cơ b n: nhóm này bao g m các thành viên c ñ nh và ñ m i thành
ph n. M c tiêu c a nhóm h c này là: cho phép các thành viên ng h , giúp ñ , khuy n khích
và h tr nhau ñ ñ t k t qu h c t p t t. Các nhóm này c ñ nh (kéo dài t m t ñ n vài
năm). Gi a các thành viên trong nhóm có m i quan h b n bè lâu dài và s quan tâm chăm
sóc l n nhau giúp các thành viên trong nhóm h c t p chăm ch .
+ D a vào cách t ch c nhóm h c h p tác trên l p

117
Nhóm h c ñư c t ch c trên cơ s ghép nhóm
cách này, HS ñư c x p vào nhóm ñ u tiên và sau ñó l i ñư c x p vào nhóm th hai.
Ví d : Trong nhóm ñ u tiên, c l p ñư c chia thành 6 nhóm, m i nhóm 5 em; 6 nhóm cùng
gi i quy t các v n ñ c a m t ch ñ ; trong ñó, m i nhóm gi i quy t m t v n ñ , các em
trong nhóm ghi chép l i. Sau ñó, GV l i x p HS thành 5 nhóm m i, m i nhóm g m 6 thành
viên (6 thành viên c a 6 nhóm cũ ghép l i). Như v y, m t thành viên c a m i nhóm cũ tr
thành “ñ i s ” cho nhóm c a mình trong nhóm m i.
Nhóm ñ u: 11111 22222 33333 44444 55555 66666
Nhóm th hai: 123456 123456 123456 123456 123456
ð ghép nhóm l n hai, có th ñ t tên hay ký hi u nào ñó cho m i thành viên c a nhóm
ñ u; tên hay ký hi u ñó s ñư c s d ng làm tên hay ký hi u cho ghép nhóm l n hai
Ví d s d ng ch cái ñ ñ t cho m i thành viên trong nhóm ñ u tiên:
Nhóm ñ u: 1A,1B,1C,1D,1E; 2A, 2B, 2C, 2D, 2E...
Nhóm l n hai: A (bao g m 1A, 2A, 3A, 4A, 5A, 6A), B, C ,D , E
Nhóm hình thành theo ki u Kim t tháp
cách này, l p h c ñư c b t ñ u b ng s làm vi c ñ c l p c a cá nhân HS. HS ñ ng
não gi i quy t m t v n ñ nào ñó, ghi l i ý tư ng riêng c a mình. Sau ñó các em k t ñôi l i
làm vi c v i nhau ñ l y thêm ý ki n t b n mình. K ñ n các ñôi s k t h p l i v i nhau
thành nhóm 4... B ng t ng k t các ý ki n hay bi n pháp t t nh t ñ gi i quy t v n ñ ñ u
ph i d a trên ý ki n c a s ñông.
Nhóm hình thành theo ki u ho t ñ ng “trà tr n”
Ho t ñ ng “trà tr n” là ho t ñ ng trong ñó, các thành viên trong l p ñ ng d y và di
chuy n ñ thu th p thông tin t các thành viên khác khi trà tr n vào trong m t nhóm (gi ng
như khách m i t i m t bu i ti c ñ ng g p g , ti p xúc v i nhau).
- Cách thành l p nhóm
+ Thành l p ñôi: HS có th quay sang làm vi c v i b n k bên ho c quay xu ng làm
vi c v i b n ng i bàn dư i (n u l có th cho nhóm 3 HS)
+ Thành l p nhóm (t 3 HS tr lên) có th b ng các cách sau:
Phân nhóm b ng cách cho HS t ch n ñ thành l p nhóm.
Phân nhóm b ng cách cho HS quay sang làm vi c v i các b n bên c nh, phía trư c
ho c phía sau.
Phân nhóm theo kh năng c a HS.
Phân nhóm theo th t tên trong b ng ch cái hay theo tháng sinh c a HS.
Phân nhóm có s cân b ng nam n .
Phân nhóm b ng cách ñánh s 1,2,3,4...
- Phân vai trong nhóm
Trong quá trình làm vi c trong nhóm, tùy theo s lư ng HS c a nhóm, m i HS ñư c
giao ñ m trách m t vai trò. S phân công này có tác d ng phát huy tính tích c c và tinh th n
làm vi c c a các thành viên trong nhóm. Thư ng thì GV phân công cho HS b ng cách ch
ñ nh, sau ñó HS thay phiên nhau. Như v y m i thành viên trong nhóm ñ u có cơ h i ñ m

118
trách t t c các vai trò.
Các vai trong nhóm và nhi m v c a m i vai:
+ Nhóm trư ng: ñi u khi n ñ các thành viên trong nhóm làm vi c t t, phân chia các
công vi c cho các thành viên trong nhóm.
+ Thư ký: ghi chép l i ý ki n th o lu n c a nhóm, chu n b tài li u ñ trình bày trư c l p.
+ Giám sát viên: ñôn ñ c công vi c ñ nhóm hoàn thành ñúng th i gian quy ñ nh cũng
như nh c nh các b n v tr t t , v sinh, di d i ñ a ñi m...
+ Báo cáo viên: thay m t nhóm báo cáo công vi c c a nhóm.
+ Các vai khác: có th làm nhi m v tr lý cho nhóm trư ng, thư ký...
- Khi t ch c cho HS th o lu n theo nhóm nh trên l p, có th th c hi n theo các
bư c sau:
+ Xác ñ nh các v n ñ h c t p;
+ Thành l p nhóm;
+ Giao nhi m v , yêu c u, n ñ nh th i gian và cung c p nh ng ñi u ki n, phương ti n
ñ nhóm làm vi c;
+ Phân công trách nhi m cho các thành viên trong nhóm;
+ Nhóm ti n hành th o lu n nhóm;
+ Báo cáo viên c a các nhóm trình bày k t qu th o lu n trư c t p th l p dư i s
hư ng d n c a GV hay hư ng d n viên.
+ T ng k t các v n ñ th o lu n và rút kinh nghi m chung.
- M t s kinh nghi m trong t ch c th o lu n và h c t p theo nhóm nh :
+ ðưa ra nh ng yêu c u, nhi m v và hư ng d n HS các th c th o lu n, làm vi c theo
nhóm nh .
+ Chia n i dung bài d y thành nh ng v n ñ nh có s liên k t v i nhau.
+ Phân công trách nhi m cho các thành viên trong nhóm và luân phiên các trách
nhi m ñó.
+ T i m t th i ñi m có th giao cho nhi u nhóm nh cùng th o lu n m t v n ñ ho c
m i nhóm th o lu n m t v n ñ sau ñó ghép nhóm.
+ Tuân th quy trình th o lu n: (xác ñ nh v n ñ , xây d ng gi thuy t, ch ng minh gi
thuy t, ñánh giá và th ng nh t các gi i pháp).
+ S n ph m c a ho t ñ ng cá nhân hay c a c nhóm ph i ñư c th hi n qua các văn
b n, ñư c gi i thi u và trình bày trong nhóm hay trư c các nhóm khác.
+ Có thông tin ph n h i gi a các nhóm.
+ T o s c nh tranh, thi ñua gi a các nhóm.
+ Ph i có k t lu n, t ng k t, ñánh giá.
Ngoài ra, ñ d y h c trên l p ñ t hi u qu , c n ph i h p v i các hình th c t ch c d y
h c khác như t h c, giúp ñ riêng, tham quan, ho t ñ ng ngo i khóa.



119
2.3.3. Hình th c t h c
* Tác d ng c a t h c
Hình th c t h c nhà giúp HS:
- M r ng, ñào sâu, khái quát hóa, h th ng hóa nh ng ñi u ñã h c trên l p, làm cho
v n hi u bi t thêm hoàn thi n.
- Rèn luy n nh ng k năng, k x o v n d ng tri th c ñ gi i quy t các v n ñ n y sinh
trong cu c s ng.
- Chu n b trư c cho bài h c trên l p.
- T b i dư ng ý th c, tinh th n trách nhi m ñ i v i vi c h c t p, rèn luy n các ph m
ch t nhân cách c a con ngư i m i.
* Yêu c u c n tuân th khi s d ng hình th c t h c
ð vi c h c nhà c a HS có hi u qu , GV c n:
- Giúp HS th y ñư c vai trò c a h c nhà ñ t ñó hình thành và phát tri n nhu c u t
h c cho các em.
- Ph i h p v i gia ñình ñ ñ m b o cho các em có th i gian và ñi u ki n h c nhà; có
th i gian bi u và th c hi n th i gian bi u h c t p m t cách h p lý.
- B i dư ng cho HS phương pháp h c nhà.
- Ra bài v nhà ña d ng và phù h p v i t ng lo i HS.
- Có các bi n pháp ki m tra thư ng xuyên vi c h c nhà c a HS.
2.3.4. Hình th c tham quan
* Khái ni m
Tham quan là m t hình th c t ch c d y h c t o ñi u ki n cho HS ñư c tr c ti p quan
sát và nghiên c u các s v t, hi n tư ng. Ví d t ch c cho HS tham quan nhà b o tàng,
phòng tri n lãm, cơ s s n xu t...
* Phân lo i
- Tham quan có th ñư c t ch c trư c, trong ho c sau khi h c tri th c m i v i các
hình th c như:
- Tham quan chu n b (t ch c tham quan ñ chu n b cho h c tri th c m i).
- Tham quan b sung (t ch c tham quan nh m minh h a cho bài d y).
- Tham quan t ng k t (t ch c tham quan ñ c ng c , ñào sâu tri th c ñã h c).
* Tác d ng
Tham quan có tác d ng giúp HS:
- M r ng, ñào sâu hi u bi t có liên quan ñ n chương trình h c t p.
- Nâng cao h ng thú h c t p, phát tri n óc quan sát, trí tò mò khoa h c.
- B i dư ng năng l c quan sát và kh năng phân tích, t ng h p nh ng thông tin thu ñư c.
- B i dư ng lòng yêu quê hương ñ t nư c...
* Quy trình

120
Khi t ch c cho HS ñi tham quan c n th c hi n theo các bư c sau:
- Bư c chu n b
C n xác ñ nh m c ñích, yêu c u; n i dung; ñ a ñi m tham quan; xây d ng k ho ch
tham quan và ph bi n k ho ch tham quan cho HS.
- Bư c ti n hành tham quan
HS ti n hành tham quan (quan sát, ghi chép, thu th p...) theo k ho ch ñã ñ nh dư i s
hư ng d n c a GV hay cán b ph trách cơ s tham quan. C n lưu ý HS th c hi n nghiêm
túc n i quy, duy trì k lu t trong quá trình tham quan.
- Bư c t ng k t
Có th cho HS vi t thu ho ch và t ch c trao ñ i th o lu n ho c làm các lo i bài t p
ñ c l p như: xây d ng b sưu t p, t p làm văn...
2.3.5. Hình th c t ch c ho t ñ ng ngo i khóa
ð t o ñi u ki n cho m i HS có th m r ng, ñào sâu tri th c; phát tri n h ng thú và
năng l c riêng c a mình ñ ng th i có th d n d n hư ng HS vào nh ng ngh nghi p nh t
ñ nh trong tương lai, trong quá trình d y h c có th t ch c cho các em tham gia vào các ho t
ñ ng ngo i khóa m t cách t nguy n.
M i HS tùy theo năng l c, h ng thú và nhu c u c a mình mà có th tham gia vào các
ho t ñ ng ngo i khóa ñư c t ch c dư i nhi u hình th c như: t ngo i khóa, câu l c b khoa
h c, h i “các nhà khoa h c tr ”, d h i khoa h c hay ngh thu t...
Yêu c u c n tuân th khi t ch c ho t ñ ng ngo i khóa:
ð t ch c ho t ñ ng ngo i khóa ñ t ñư c hi u qu cao, m t m t yêu c u HS ph i
tham gia tích c c; m t khác, c n có s ch ñ o, h tr c a GV cũng như s h tr và ñ ñ u
c a các cơ quan văn hóa xã h i, các cơ s s n xu t, các nhà khoa h c...
2.3.6. Hình th c giúp ñ riêng
Giúp ñ riêng là hình th c d y h c ñư c áp d ng ñ i v i t ng lo i, t ng HS khác
nhau nh m phát huy tính tích c c, t giác, ñ c l p c a các em trong h c t p.
Trong giúp ñ riêng, ngư i ta chú ý ñ n hai hình th c: ph ñ o HS y u-kém và b i
dư ng HS khá-gi i.
ð i v i h c sinh khá-gi i: ch y u là tăng cư ng các ho t ñ ng ñ c l p có trình ñ
ngày càng cao trên cơ s tính ñ n năng l c, năng khi u và h ng thú h c t p c a t ng cá nhân
HS ñ ng th i ngăn ch n tình tr ng h c l ch, h c t , t cao, t mãn trong các em.
ð i v i h c sinh y u kém: c n tìm hi u ñ bi t nguyên nhân c a nh ng y u kém ñó
(y u kém do thi u phương pháp; do ý th c, thái ñ ; do y u t sinh-tâm lý...) ñ t ñó ñ ra
bi n pháp giúp ñ cho phù h p.
CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG
1. M c tiêu h c t p là gì? Vì sao c n xác ñ nh có hi u qu m c tiêu h c t p? Các căn
c ñ xây d ng m c tiêu h c t p? Th xác ñ nh m c tiêu h c t p cho m t bài h c c th nào ñó.
2. Có các cách thi t k chương trình d y h c nào? Trong chương trình d y h c (xây d ng
theo bài h c truy n th ng), k ho ch d y h c là gì? Hãy phác th o nh ng ý cơ b n trong k
ho ch d y h c môn h c, t ng chương c a môn h c và t ng bài h c trong chương.
3. Hãy ch ng minh vì sao trong m t ti t lên l p nên s d ng ph i h p các phương
121
pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c.
4. Có th h c t p t các ngu n thông tin nào? Quy trình tìm tòi, tra c u thông tin t
các ngu n tài li u thư ng bao g m nh ng bư c nào? C n trang b cho HS nh ng k năng gì
ñ h c t p có hi u qu t SGK và các ngu n TLHT khác?
5. C u trúc m t bài thuy t trình thư ng bao g m nh ng bư c nào? Th ch n m t v n
ñ và thuy t trình trư c l p.
6. Nên so n th o và s d ng h th ng câu h i trong quá trình d y h c ra sao? B n có
ñ ng ý v i nh ng ñi u nên và không nên khi s d ng phương pháp h i ñáp dư i ñây hay
không? Vì sao?
- 10 ñi u nên làm khi nêu câu h i:
+ Chú ý bi n ñ i câu h i (theo ñ khó, ñ dài, c u trúc ngôn ng , ch c năng, m c
ñích...) và k t h p chúng cho phù h p (HS, tình hu ng d y h c).
+ B o ñ m tính logic, tu n t c a h th ng câu h i.
+ ð nh hư ng vào s ñông và t p trung vào ñ tài h c t p ñ duy trì ti n trình h i ñáp
liên t c.
+ Tôn tr ng th i gian suy nghĩ và cân nh c c a HS ñ ñ t o ra n tư ng, thi n c m
và ñ chín c a tư duy trong câu tr l i.
+ Lưu ý nh ng lo i HS khác nhau và nh ng di n bi n hành vi trên l p ñ ñi u khi n
h i-ñáp phù h p.
+ ðáp ng k p th i khi HS có câu tr l i không ñúng b ng cách g n l y ưu ñi m, làm
n i b t c g ng dù nh nh t c a HS trong câu tr l i, hư ng chúng vào câu h i.
+ Ti p n i nh ng câu tr l i hoàn ch nh hay ñúng ñ n c a HS mà ti p t c d n d t các
em trong h i-ñáp.
+ Luôn bám sát nhóm câu h i ch t ñã chu n b t ñ u ñ liên t c gi cho bài h c tính
th ng nh t và c k t trên cơ s n i dung ch y u c a nó.
+ Ch ñ ng c nh giác v i nh ng câu h i c a HS ñ t ra cho GV. Phương châm chung
là chuy n câu h i ñó cho các em khác tr l i, còn GV g i ý ñ HS suy nghĩ cách tr l i câu
h i, b n thân ph i d ki n cách ng phó v i tình hu ng sau ñó.
+ Khi dùng câu h i ñ ki m tra hay t ng k t bài, c n t n d ng chúng ñ nêu v n ñ
hay nhi m v m i.
- 10 ñi u không nên làm khi nêu câu h i:
+ Nh ng câu h i c t l n, tùy ti n và quá d dãi.
+ Nh ng câu h i trùng l p, t i nghĩa ho c có th hi u theo nhi u nghĩa khác nhau.
+ Nh ng câu h i m m l i, gà cách tr l i ho c mách nư c l li u.
+ Nh ng câu h i b ng cái ñuôi ñ HS d dàng nói ñ theo, nói d a và cư i ñùa.
+ Nh ng câu h i làm HS b i r i ho c b t c.
+ Nh ng câu h i s ng gi ng, g t g ng, tra xét, th m v n.
+ G i tên HS hay ch ñ nh m t HS trư c khi và ngay sau khi nêu câu h i.
+ Nhanh nh u hay hăng hái tr l i nh ng câu h i c a HS.

122
+ L m d ng nh ng HS gi i, nhanh nh n, hăng hái tham gia.
+ Cho phép ho c b qua nh ng câu tr l i c u th , nh ng hành vi ngôn ng và giao
ti p s sàng c a HS khi tr l i câu h i.
Theo tài li u c a ð ng Thành Hưng (2006)
7. Quy trình gi i bài t p thư ng có nh ng giai ño n và nh ng bư c nào? Hãy l y ví d
c th v ng d ng c a quy trình này trong hư ng d n gi i bài t p môn h c nào ñó.
8. Tình hu ng có v n ñ trong d y h c là gì? Tìm hi u kinh nghi m d y h c s d ng
THCVð (kinh nghi m xây d ng và kinh nghi m s d ng THCVð trong d y h c) và suy
nghĩ v hư ng v n d ng nó trong quá trình d y h c môn h c sau này. Hãy sưu t m ho c xây
d ng các THCVð ñ s d ng trong d y h c sau này.
9. Trình bày nh ng kinh nghi m v t ch c th o lu n l p, nhóm ñã tích lũy ñư c
trong quá trình h c t p sư ph m.
10. Biên b n quan sát m t ti t h c nên ñư c ghi l i như th nào ñ s d ng có hi u
qu trong vi c rút kinh nghi m gi d y? Xem băng hình m t ti t d y m u; ghi biên b n; v n
d ng nh ng hi u bi t v d y h c ñã h c ñ nh n xét ti t d y m u ñó.
TÀI LI U H C T P
1. Nguy n Ng c B o-Ngô Hi u (1995), T ch c ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c,
Hà N i.
2. Nguy n ðình Ch nh (1995), Th c hành v giáo d c, Hà N i.
3. Nguy n ðình Ch nh (1995), V n ñ ñ t câu h i c a giáo viên ñ ng l p-Ki m tra,
ñánh giá vi c h c t p c a h c sinh, Hà N i.
4. ð ng Vũ Ho t-Hà Th ð c (1995), Giáo d c h c ñ i cương 2, Hà N i.
5. ð ng Thành Hưng (2002), D y h c hi n ñ i, Nxb ð i h c qu c gia, Hà N i.
6. James H Mc Millan (2005), ðánh giá l p h c, Vi n ñ i h c Virginia.
7. Bùi Th Mùi (2004), Tình hu ng sư ph m trong công tác giáo d c h c sinh trung h c
ph thông, Nxb ð i h c sư ph m.
8. Bùi Th Mùi, Bùi Văn Ngà, Nguy n Th Bích Liên (2006), Giáo d c h c ñ i cương 2,
ð i h c C n Thơ.
9. Phan Tr ng Ng (2005), D y h c và phương pháp d y h c trong nhà trư ng, Nxb ð i
h c sư ph m.
10. Hà Th Ng -ð ng Vũ Ho t (1986-1988), Giáo d c h c T1, Nxb Giáo d c.
11. Nguy n C nh Toàn (1998), Quá trình d y-t h c, Nxb Giáo d c.
12. Nguy n C nh Toàn ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m.
13. Dương Thi u T ng (1995), Tr c nghi m và ño lư ng thành qu h c t p, ðHSP Tp
HCM.
14. Thái Duy Tuyên (1998), Giáo d c h c hi n ñ i, Nxb Giáo d c.
15. Website http://www .udcl. cdu/pbl2002).
16. Website http://www.campus.manchester.ac.uk/ceeb/eb/accessed 22nd July 2006


123
PH L C


Ph l c 1. M C TIÊU D Y H C

1.1. PHÉP PHÂN LO I M C TIÊU GIÁO D C C A BLOOM
Lĩnh v c nh n th c
Lĩnh v c nh n th c bao hàm các cách th c chi m lĩnh, liên k t và s d ng tri th c;
các quá trình n m b t, ghi nh , x lý thông tin, gi i quy t v n ñ , h c các quy t c, khái ni m.
Các c p ñ nh n th c cùng v i các ñ ng t minh h a ñư c th hi n qua b ng dư i ñây:

C pñ Các ñ ng t minh h a
Nh n bi t: ghi nh và nh l i ñư c nh ng ng li u G i tên, tìm tương ng, li t kê,
ñã h c trư c ñây, bao g m các s vi c, s ki n c ch n l a, k l i, trình bày, x p lo i
th , con ngư i, ngày tháng, phương pháp, quy làm l i.
trình, khái ni m, nguyên t c và các lu n thuy t.
Thông hi u: Hi u và n m ý nghĩa c a m t vi c gì Gi i thích, chuy n ñ i, di n gi i,
ñó, bao g m vi c chuy n t m t d ng bi u tư ng ñoán trư c, ư c tính, s p x p l i,
này sang m t d ng khác (ví d : t ph n trăm sang nói l i cho rõ nghĩa, tóm lư c.
phân s ), gi i thích, lý gi i, tiên ñoán, suy ñoán,
nói l i ư c tính, khái quát hóa và nh ng d ng khác
th hi n kh năng lĩnh h i.
Áp d ng: S d ng nh ng ý tr u tư ng, các quy t c Thay ñ i, trình di n, b sung, ñi u
ho c các phương pháp trong nh ng tình hu ng c ch nh, dàn d ng, gi i quy t, c u
th và m i l . trúc, áp d ng, s d ng, ch ra.
Phân tích: Phân tách m t thông tin giao ti p thành Phân bi t, phân nh , so sánh, l p sơ
nh ng ph n h p thành ho c các thành t và hi u ñ , liên h , phân lo i, phân h ng.
ñư c m i quan h gi a chúng
T ng h p: S p x p và k t h p các thành t , các b T o ra, k t h p, c u trúc, l p ráp,
ph n thành nh ng m u th c ho c c u trúc m i. thi t l p, d ñoán, l p ñ án, ñ
xu t, h p nh t.
ðánh giá: ðánh giá ch t lư ng, giá tr c a m t vi c Ch ng minh là ñúng, phê phán,
gì ñó theo nh ng tiêu chí ñã xác ñ nh (ví d : xác quy t ñ nh, ñánh giá, xét ñoán,
ñ nh ñ minh ch ng ñ ng h m t k t lu n) tranh lu n, k t lu n, ng h , b o v ,
xác minh, kh ng ñ nh.
[20, tr 44].
Lĩnh v c tâm lý-v n ñ ng
Lĩnh v c tâm lý-v n ñ ng bao hàm vi c làm ch cơ th và c ñ ng c a ch th , vi c
h c cách phát tri n các c ñ ng, các k năng v n ñ ng l n liên k t các c ñ ng c a toàn b
cơ th ho c c a cơ b p như ch y, nh y, bơi...và các k năng v n ñ ng nh , tinh vi, liên k t
các c ñ ng chính xác c a cơ th như vi t, v , n n...
Các c p ñ c a tâm lý-v n ñ ng:
- C ñ ng ph n x : trình ñ th p nh t bao g m các c ñ ng không c n ph i h c mà
m i ch th ñ u có t lúc m i sinh, làm cơ s cho các bư c ti n hóa ti p theo.

124
- C ñ ng cơ b n hay t nhiên: ñó là h n h p các c ñ ng ph n x có th s d ng
ñư c trong các c ñ ng t nguy n như mút ngón tay, bò, ñi...
- Năng l c tri giác: tính nh y c m và kh năng phân bi t v tri giác (trái, ph i, g n,
xa...) b t ñ u phát tri n, có s chuy n d ch các thông tin thu nh n ñư c qua các giác quan
thành hành ñ ng (b t m t qu bóng). Vi c h c th c s b t ñ u t ñây.
- Năng l c th ch t: như quá trình trên, song trên bình di n các kh năng v th l c
như s c nhanh, m nh, b n, khéo.
- K năng v n ñ ng: phát tri n t hai trình ñ trên, làm ch nh ng c ñ ng cho phép
th c hi n các ho t ñ ng c n v n d ng c năng l c tri giác, th ch t và v n ñ ng như ñánh
máy ch , chơi bóng...
- K năng giao ti p phi ngôn ng : trình ñ cao nh t, ph c t p nh t c a tâm lý-v n
ñ ng; ñó là kh năng s d ng cơ th c a mình như là phương ti n di n ñ t ñ trao ñ i thông
tin v i ngư i khác b ng c ch , ñi u b ...
Lĩnh v c tình c m (thái ñ )
Lĩnh v c tình c m bao hàm các cách th c ph n ng c a ch th v i môi trư ng, v i
xã h i, s phát tri n c a ni m tin, s thích, h ng thú...và các m i quan h xã h i.
- Ti p nh n: kh năng chú ý ñ n m t tình hu ng, m t hi n tư ng hay con ngư i. Ch
th có kh năng l ng nghe, ti p nh n, ch p nh n v t kích thích (th ñ ng).
- ðáp l i: không ch ti p nh n mà còn ph n ng v i kích thích bên ngoài b ng hành
vi-ñáp l i (ñ ng tình ñơn gi n ñ n ham thích, h ng thú).
- Giá tr hóa: hành vi có c u trúc cao hơn, th hi n s l a ch n c a ch th ñ i v i m t
s giá tr nào ñó. ð ng cơ hành vi g n li n m t thi t v i giá tr (không ch nh n th y b n
nh c hay mà còn ñi nghe hòa nh c). T ni m tin ñơn gi n giá tr c a s v t ñ n ni m tin
sâu s c, hình thành ñ ng cơ thúc ñ y ch th hành ñ ng.
- T ch c: kh năng s p ñ t, b trí các giá tr ñã ch n thành h th ng trong m t lĩnh
v c nh t ñ nh. S h th ng hóa ñó tác ñ ng ñ n hành vi c a ch th trong lĩnh v c ñang
ñư c ñ c p ñ n.
- Tính cách hóa: trình ñ cao nh t, ph c t p nh t trong lĩnh v c tình c m; kh năng
khái quát hóa, h th ng hóa toàn b các giá tr ñ hình thành “th gi i quan”, “tri t lý v cu c
s ng”, “tính cách con ngư i”. T t c các trình ñ trên ñư c quán tri t thành tính cách và ch
th s n sàng hành ñ ng m t cách nh t quán trên cơ s h th ng giá tr c a b n thân.
[36, tr 72-77].
1.2. NĂM KHÍA C NH HAY ð C ðI M H C T P C A Marzano (1992)
1). Thái ñ và nh n xét tích c c v h c t p
2). Ti p thu và t ng h p ki n th c:
- Ki n th c s ki n
- Ki n th c quy trình
3). M r ng và trau d i ki n th c:
- So sánh - Phân tích l i
- Phân lo i - Sáng t o và phân tích s ng h

125
- Quy n p - Phân tích b i c nh
- Suy lu n -Tóm lư c
4). S d ng ki n th c có hi u qu :
- Ra quy t ñ nh - Gi i quy t v n ñ
- Tìm hi u - ði u tra th c nghi m
- Sáng t o
5). Thói quen trí tu phong phú
- Rõ ràng và tìm ki m s rõ ràng
- Ti p thu cái m i
- Tránh h p t p
- Nh n th c ñư c tư duy c a mình
- ðánh giá hi u qu các công vi c c a mình
- M r ng ki n th c và kh năng
- T p trung cao ñ vào các nhi m v khi các câu tr l i ho c gi i pháp chưa rõ r ng
ngay ñư c
1.3. CÁC LO I M C TIÊU H C T P
Trong tài li u c a James H McMillan (2005)
S d ng nh ng th lo i m c tiêu h c t p do Stiggnins và Conklin ñã mô t (1992),
James H McMillan ñưa ra các lo i m c tiêu h c t p chính sau:
M c tiêu ki n th c và hi u ñơn gi n
Ki n th c v m t n i dung môn h c là n n t ng cho t t c nh ng s h c t p khác. Vì
v y, nó bi u th nh ng gì h c sinh c n bi t ñ gi i quy t các v n ñ và th hi n các k năng.
Ki n th c bao g m ki n th c s ki n và ki n th c quy trình. Các ki n th c này có th ch
ñơn gi n là n m ñư c các s ki n và thông tin th hi n qua vi c nh l i, hi u ñơn gi n và
hi u/áp d ng. ð nh nghĩa các c p ñ ki n th c s ki n, quy trình và hi u ñơn gi n ñư c th
hi n qua b ng dư i ñây:

C pñ S ki n Quy trình
Ki n th c Trình bày l i, nói rõ, xác ñ nh, Trình bày l i, nói rõ, xác ñ nh, ñ t
nh l i ñ t tên, s p x p l i hay ch n các tên, s p x p l i hay ch n quy trình,
s ki n khái ni m, nguyên t c, bư c, k năng hay phương pháp
ñúng.
quy t c hay lu n thuy t c th .
Hi u Bi n ñ i, chuy n sang, phân Bi n ñ i, chuy n sang, phân bi t,
bi t, gi i thích, cho ví d , tóm gi i thích, cho ví d , tóm lư c,
lư c, phân tích, k t lu n hay phân tích, k t lu n hay ph ng ñoán
ph ng ñoán theo cách riêng ý theo cách riêng quy trình, bư c, k
nghĩa cơ b n c a khái ni m và năng hay phương pháp ñúng.
nguyên t c.




126
Hi u/áp S d ng ki n th c hi n có v S d ng ki n th c hi n có v quy
d ng khái ni m, nguyên t c và lý trình, bư c, k năng hay phương
thuy t trong tình hu ng m i ñ pháp ñúng trong tình hu ng m i ñ
gi i quy t v n ñ , phân tích gi i quy t v n ñ , phân tích thông
thông tin và xây d ng tr l i. tin và xây d ng tr l i.
Các ví d v ki n th c s ki n, quy trình và hi u ñơn gi n
S ki n
- Ki n th c nh l i: Có th ñ nh nghĩa t dân ch
- Hi u: Có th cho 3 ví d v các nư c dân ch
- Hi u/áp d ng: Có th xác ñ nh m t nư c m i có n n dân ch qua mô t
Quy trình
- Ki n th c h i nh : Có th nh n bi t theo ñúng tr t t các bư c c a phương pháp
khoa h c
- Hi u: Có th gi i thích v nh ng quy trình tuân theo phương pháp khoa h c
- Hi u/áp d ng: Có th s d ng qua bài vi t cách s d ng chính xác phương pháp
khoa h c ñ gi i quy t v n ñ .
M c tiêu hi u sâu và l p lu n
Hi u sâu và l p lu n ñư c bi u th , di n ñ t b ng nh ng thu t ng khác nhau như gi i
quy t v n ñ , tư duy phê phán, phân tích, t ng h p, so sánh, k năng trí tu , kh năng trí tu ,
các k năng tư duy b c cao và xét ñoán. Nh ng nghiên c u v tâm lý h c nh n th c ñã ch ra
r ng kh năng s d ng ki n th c ñ tư duy v v n v t tùy thu c vào phương pháp c u trúc
ki n th c và nh ng yêu c u ph i s d ng ki n th c ñ l p lu n và gi i quy t v n ñ . Nó giúp
phân lo i và n m ñư c ý nghĩa c a hi u sâu và các quy trình l p lu n khác nhau ñ v n d ng.
L p lu n ñòi h i m c ñ cao hơn vi c h i nh , hi u hay áp d ng ñơn gi n. L p lu n
ñòi h i ph i có s v n d ng ki n th c. Yêu c u s d ng ki n th c ñ lý gi i và ñưa ra nh ng
suy ñoán, gi i quy t m t v n ñ , ñưa ra m t nh n xét ho c quy t ñ nh. ho c c n ph i có suy
nghĩ sáng t o ho c phê phán.
Ba thành ph n chính c a l p lu n bao g m:

K năng suy lu n:
nh n bi t, phân bi t,
phân lo i, phân tích, Yêu c u:
so sánh, t ng h p, Gi i quy t v n ñ ,
suy lu n ñưa ra quy t ñ nh,
ñưa ra k t lu n, suy
nghĩ sáng t o, tư duy
Ki n th c và hi u phê phán, ñưa ra gi
ñơn gi n: thuy t, khái quát hóa
- S ki n
- Quy trình


• Các tác gi khác nhau ñã ñưa ra h th ng các k năng l p lu n khác nhau. Dư i ñây là

127
b ng so sánh h th ng các k năng l p lu n c a m t s tác gi :

H th ng ð nh nghĩa C u ph n chính
Phân lo i Các k năng tư Áp d ng vào tình hu ng h c, d ñoán h u qu ;
Taxonomy duy b c cao phân tích (phân lo i, ki m tra s phù h p); t ng
h p (k t h p các thành ph n); ñánh giá (không
logic, sai l m, ñ chính xác c a b ng ch ng, xác
ñ nh ch t lư ng hay giá tr c a v n ñ .
Tư duy phê Ra quy t ñ nh S p x p (xác ñ nh v n ñ , thu th p thông tin, k t
phán Ennis hay phán quy t lu n, phân lo i); k năng (phát hi n mâu thu n,
v giá tr c a s u không liên quan, ñ tin c y c a ngu n tin,
m t ni m tin không logic, sai l ch, ý ki n không logic, r p
ho c hành ñ ng khuôn).
H th ng K năng nh n Phân tích; k t lu n và gi i thích (suy ngĩ quy n p
Phương pháp th c và suy di n; ñánh giá (k t lu n)
Quellmal&
Hoskyn
ð c ñi m Tư duy ph c t p M r ng và tinh l c ki n th c (so sánh, phân
(khía c nh) ho c các tích, ch n, suy di n, phân tích l i, xây d ng ý
h c t p (3&4)- phương pháp l p ki n ng h , phân tích d ñoán) và s d ng ki n
Mazano lu n th c có ý nghĩa (ñưa ra quy t ñ nh, ñi u tra, gi i
quy t v n ñ , th nghi m, ñưa ra sáng ki n).

M c tiêu k năng
K năng là m t vi c gì ñó mà h c sinh ph i th hi n, cái ph i làm. M c tiêu k năng
bao hàm m t hành vi trong ñó ki n th c, hi u và l p lu n ñư c v n d ng m t cách công khai.
H u h t các k năng ñòi h i ph i n m ñư c các bư c th c hi n l p lu n ñ s d ng ki n th c
làm m t vi c gì ñó.
M c tiêu s n ph m
S n ph m, cũng như k năng, ph thu c vào ki n th c ñã ti p thu ñư c và m c tiêu
l p lu n. S n ph m là m u hàng công vi c c a h c sinh th hi n kh năng s d ng ki n th c
và l p lu n ñ t o ra m t s n ph m c th nào ñó (m t bài ti u lu n, m t b n báo cáo...). Do
v y, s n ph m ñư c dùng ñ bi u th ki n th c, hi u bi t, l p lu n và k năng.
M c tiêu xúc c m
Thu t ng xúc c m bao g m nh ng c m xúc, c m giác, quan ni m khác bi t v i v i
h c t p nh n th c như ki n th c, l p lu n và các k năng. H u h t giáo viên ñ u hy v ng h c
sinh s phát tri n nh ng thái ñ tích c c ñ i v i các môn h c trong trư ng, ñ i v i vi c h c
t p, ñ i v i b n thân h v i tư cách là nh ng h c sinh, ñ i v i b n bè và nhà trư ng. Xúc
c m còn ñ c p ñ n nh ng xu hư ng, ñ ng cơ, nh ng giá tr và tư cách ñ o ñ c. [20].
1.4. CÁC BƯ C TRI N KHAI XÁC L P CÁC TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C HÀNH
1 2 3 4 5 6
Xác ñ nh Phân Mô t chu i
Gi i thích Tìm các Th
các khía lo i& ưu bi n thiên
rõ m i ví d ñ ñi u
c nh c a tiên các các ho t
gi i khía c nh khía c nh minh h a ñ ng ch nh

128
Bư c 1. B t ñ u b ng vi c suy nghĩ k lư ng v ý nghĩa c a lo i gi i trong lĩnh v c
ho t ñ ng th c hành mà mình quan tâm. Hãy nh tham kh o các tài li u chuyên môn, các bài
vi t và các lo i tài li u ñ hi u k v n ñ . Ch b qua ngu n kinh nghi m c a ñ ng nghi p,
ñ ng s . Trao ñ i v i h ! Cũng c n tham kh o ý ki n HS trong bư c này. Suy nghĩ, li t kê
nh ng y u t quan tr ng. Không ph i làm g p xong ngay trong m t bu i.
Bư c 2. Phân lo i r t nhi u nh ng y u t ñó ñ ch n nh ng y u t ưu tiên. Rút g n
vi c li t kê các y u t nhưng v n ñ m b o ñư c ph n c t lõi c a ho t ñ ng th c hành.
Bư c 3. ð nh rõ m i m t khía c nh ch y u m t cách ñơn gi n, rõ ràng.
Bư c 4. Tìm m t s ho t ñ ng th c t ñ quan sát ho c nh ng ví d k t qu ñ nghiên
c u. t t hơn n a có th phân tích k lư ng m t s trư ng h p ñ i l p nhau - m t bài ki m tra
h c kỳ xu t s c và m t bài r t kém, m t cú ném bóng chính xác, ñ p m t và m t cú ném
trư t trong bóng r , m t HS h c gi i và m t HS h c d .
Bư c 5. Dùng nh ng t ng rõ ràng nh t và nh ng ví d hay nh t ñ gi i thích, b ng
l i ho c hình nh, m i ñi m trong chu i bi n thiên ho t ñ ng th c hành ñ xác ñ nh nh ng
khía c nh thành tích s ñ t ñư c.
Bư c 6. Th các tiêu chí xem có th c s ph n ánh ñư c ph n c t lõi c a ho t ñ ng
th c hành hay không. ði u ch nh l i m t cách chi ti t ñ nêu ñư c chính xác m c cao nh t
có th v th nào là h c t p t t. Ti p t c ñi u ch nh khi c n thi t trong quá trình gi ng d y.
[20, tr 35-36].




129
1.5. CÁC VÍ D V TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C HÀNH

C pñ Khía c nh
Trình bày mi ng:

Gi i HS kiên ñ nh ñ i di n ngư i nghe, ñ ng th ng, nhìn th ng khán gi ,
hư ng ti ng nói c a mình v phía ngư i nghe, nói rõ ràng, t c ñ và
gi ng nói thích h p, s p x p ý trình bày t t, logic và ñ y ñ , có tóm
lư c v n ñ .
Khá HS luôn ñ i di n v i ngư i nghe, ñ ng th ng, nhìn th ng khán gi ,
hư ng gi ng nói c a mình v phía ngư i nghe, nhưng t c ñ và s rõ
ràng có thay ñ i trong khi nói, s p x p ý t t xong có b trùng l p,
th nh tho ng ch n t ng thi u chu n xác, tóm lư c v n ñ không ñ y
ñ.
Trung bình HS còn b n ch n, có nhìn vào ngư i nghe, nét m t có thay ñ i, gi ng
run, nói có lúc không rõ khi n có nh ng ngư i trong l p không nghe
th y h t, s p x p ý thi u ch t ch , có nhi u ý không ch n v n, ít tóm
lư c v n ñ .
Kém Nói còn ng ngo y, sao nhãng, ít nhìn vào ngư i nghe, nói không rõ,
gi ng nói ñ u ñ u, sau vài l i nhìn ra ch khác, t c ñ nói không h p
lý, trình bày tràn lan, s p x p ý kém, không phân bi t ñư c ý chính và
ph , không tóm lư c v n ñ .
Phân bi t ñư c gi a câu tr n thu t và câu nghi v n:

Trên m c th a Xác ñ nh ñúng 20 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi v n,
ñáng li t kê ñư c 3 ñ c ñi m c a câu tr n thu t và câu nghi v n. ñ t 4 ví d
v i câu tr n thu t và câu nghi v n
Th a ñáng Xác ñ nh 18 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi v n, nêu
ñư c 2 ñ c ñi m c a câu tr n thu t và nghi v n, ñ t 2 ví d v i 2 lo i
câu này.
Dư i m c th o Xác ñ nh ñư c dư i 18 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi
ñáng v n, nêu ñư c 1 ho c không nêu ñư c ñ c ñi m nào c a câu tr n thu t
và nghi v n, không ñ t ñư c ví d v i 2 lo i câu này.
ðánh giá:
Không hi u Có nh ng ph ng ñoán thi u th c t , không trù tính hay tinh l c nh ng
ñánh giá c a mình, không th mô hình hóa hay gi i thích ñư c nh ng
ho ch ñ nh, không áp d ng ñư c ngay c khi ñư c g i ý.
ðang d n hi u Tinh l c ñư c nh ng ư c tính b ng cách phân l p, so sánh...có kh
năng mô hình hóa, gi i thích và áp d ng ñư c m t phương hư ng k
ho ch khi ñư c yêu c u, có xác ñ nh ñư c m t vài phương hư ng,
nh ng phương hư ng khác chưa hoàn ch nh, có phán ñoán ñánh giá
vào th i ñi m thích h p.
Hi u, v n d ng Có nh ng ph ng ñoán, ư c tính th c t , tinh l c nh ng dánh giá ñ
ñưa ra m t ñánh giá chính xác hơn, có phán ñoán, ñánh giá vào th i
ñi m thích h p, nh n th c ñư c và s n sàng v n d ng nhii u phương
hư ng khác nhau.
[20, tr36-37]


130
Ph l c 2. CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG
(Ban hành kèm theo Quy t ñ nh s 16/2006/Qð-BGDðT ngày 05 tháng 5 năm
2006 c a B trư ng B Giáo d c và ðào t o)
2.1. NH NG V N ð CHUNG
Chương trình giáo d c ph thông bao g m:
- M c tiêu giáo d c ph thông, m c tiêu giáo d c c p h c, m c tiêu giáo d c các môn
h c và ho t ñ ng giáo d c;
- Ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c ñáp ng m c tiêu giáo d c c a t ng môn h c,
ho t ñ ng giáo d c và phù h p v i s phát tri n tu n t c a các c p h c;
- Chu n ki n th c, k năng và yêu c u cơ b n v thái ñ mà h c sinh c n ph i và có
th ñ t ñư c;
- Phương pháp và hình th c t ch c giáo d c phù h p v i ñ c trưng c a giáo d c c p h c;
- Cách th c ñánh giá k t qu giáo d c phù h p v i ñ c trưng c a môn h c và ho t
ñ ng giáo d c t ng c p h c.
I. M C TIÊU C A GIÁO D C PH THÔNG
M c tiêu c a giáo d c ph thông là giúp h c sinh phát tri n toàn di n v ñ o ñ c, trí
tu , th ch t, th m m và các k năng cơ b n, phát tri n năng l c cá nhân, tính năng ñ ng và
sáng t o, hình thành nhân cách con ngư i Vi t Nam xã h i ch nghĩa, xây d ng tư cách và
trách nhi m công dân; chu n b cho h c sinh ti p t c h c lên ho c ñi vào cu c s ng lao ñ ng,
tham gia xây d ng và b o v t qu c.
M c tiêu c a giáo d c ph thông ñư c c th hóa m c tiêu các c p h c và m c tiêu
các môn h c, các ho t ñ ng giáo d c.
II. PH M VI, C U TRÚC VÀ YÊU C U ð I V I N I DUNG GIÁO D C PH THÔNG
1. K ho ch giáo d c ph thông (trang 132-133)
Gi i thích hư ng d n:
a) Các s trong c t tương ng v i m i môn h c, ho t ñ ng giáo d c là s ti t c a môn
h c, ho t ñ ng giáo d c ñó trong m t tu n. Các s kèm theo d u + dòng t ng s ti t/tu n
ch t ng th i lư ng c a các môn h c và các ho t ñ ng giáo d c trong m t tu n. D u * ch
th i lư ng c a các n i dung t ch n và môn h c t ch n Ti u h c.
b) Ti u h c, th i lư ng m i năm h c ít nh t là 35 tu n. ð i v i các trư ng, l p d y
h c 5 tu n/bu i, m i bu i h c không quá 4 gi (240 phút); các trư ng, l p d y h c 2
bu i/ngày ho c nhi u hơn 6 bu i/tu n, m i ngày h c không quá 7 gi (420 phút). M i ti t
h c trung bình 35 phút. T t c các trư ng, l p ñ u th c hi n k ho ch giáo d c này.
Trung h c cơ s và Trung h c ph thông, th i lư ng m i năm h c ít nh t là 35
tu n. ð i v i các trư ng, l p d y h c 6 bu i/tu n, m i bu i h c không quá 5 ti t; các trư ng,
l p d y h c 2 bu i/ngày ho c nhi u hơn 6 bu i/tu n, m i ngày h c không quá 8 ti t. Th i
lư ng m i ti t h c là 45 phút. T t c các trư ng l p ñ u th c hi n k ho ch này.
c) Ti u h c, b t ñ u t l p 1, ñ i v i nh ng trư ng, l p d y h c ti ng dân t c có th
dùng th i lư ng t ch n ñ d y h c ti ng dân t c. B t ñ u t l p 3, th i lư ng t ch n ñ d y
h c các n i dung t ch n và hai môn h c t ch n (ngo i ng và tin h c). H c sinh có th
ch n ho c không ch n h c các n i dung và hai môn h c nêu trên


131
K ho ch giáo d c ph thông

MÔN MÔN
TI U H C TRUNG H C TRUNG H C PH THÔNG
H C VÀ H C VÀ CƠ S
HO T HO T L p 10 L p 11 L p 12
Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp
ð NG ð NG
Chu n Nâng Chu n Nâng Chu n Nâng
1 2 3 4 5 6 7 8 9
GIÁO GIÁO
cao cao cao
DC DC
Ti ng Ng
10 9 8 8 8 4 4 4 5 3 4 3.5 4 3 4
Vi t văn

Toán 4 5 5 5 5 Toán 4 4 4 4 3 4 3.5 4 3.5 4

Giáo d c
ðo
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
công dân
ñc
T nhiên
và xã 1 1 2
hi
1 1 1 2 2 2.5 2 2.5 2 3
V t lý
Khoa
Hóa h c 2 2 2 2.5 2 2.5 2 2.5
hc
2 2
Sinh 2 2 2 2 1 1.5 1.5 1.5 1.5 2
L ch s L ch s 1 2 1.5 1.5 1.5 1.5 1 2 1.5 2
và 2 2
ñ a lý ð a lý 1 2 1.5 1.5 1.5 2 1 1.5 1.5 2
Âm Âm
1 1 1 1 1 1 1 1 0.5
nh c nh c

Mĩ thu t 1 1 1 1 1 1 1 1 0,5
thu t
Th 1 1 1
công Công 2 1.5 1.5 1 1.5 1.5 1.5
1 1 ngh
Kĩ thu t


132
MÔN H C MÔN H C
TI U H C TRUNG H C CƠ S TRUNG H C PH THÔNG
VÀ HO T VÀ HO T
L p 10 L p 11 L p 12
ð NG ð NG
Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp Lp
GIÁO GIÁO Nâng Nâng Nâng
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Chu n Chu n Chu n
DC DC cao cao cao
2 2 2
Th d c 1 2 2 2 2 Th d c 2 2 2 2
Ngo i ng 3 4 3 4 3 4
3 3 3 2
Tin h c 2 1.5 1.5

Giáo d c
qu c
35 ti t/tu n
phòng và
an ninh


T ch n
4 1 4 1.5
(không * * * * * T ch n 2 2 2 2 4 1.5
b t bu c )

Giáo d c Giáo d c
2 2
2 2 2 2 2 2 2 2 2 2
t p th t p th

Giáo d c Giáo d c
ngoài gi ngoài gi 4 ti t/tháng
lên l p lên l p

Giáo d c
hư ng 3 ti t/tháng
nghi p

Giáo d c
ngh ph 3 ti t/tu n
thông
T ng s T ng s
22+ 23+ 23+ 25+ 25+ 27+ 28.5+ 29.5+ 29+ 29.5+ 29.5+ 29.5+
ti t/tu n ti t/tu n

133
Trung h c cơ s , ph i s d ng th i lư ng h c t ch n ñ d y h c m t s ch ñ t
ch n, ti ng dân t c, Tin h c,... Trung h c ph thông, ph i s d ng th i lư ng h c t ch n
ñ d y h c m t s ch ñ t ch n, m t s môn h c nâng cao.
d) K ho ch giáo d c Trung h c ph thông g m k ho ch giáo d c các môn h c và
ho t ñ ng giáo d c theo chương trình chu n và k ho ch giáo d c 8 môn h c có n i dung
nâng cao.
c) Vi c áp d ng k ho ch giáo d c này cho các vùng mi n, các trư ng chuyên bi t,
các trư ng, l p h c 2 bu i/ngày, các trư ng, l p h c nhi u hơn 5 bu i/tu n ñ i v i Ti u h c,
nhi u hơn 6 bu i/tu n ñ i v i Trung h c cơ s và Trung h c ph thông, th c hi n theo
hư ng d n c a B Giáo d c và ðào t o.
2.Yêu c u ñ i v i n i dung giáo d c ph thông
N i dung giáo d c ph thông ph i ñ t ñư c các yêu c u sau:
a) B o ñ m giáo d c toàn di n; phát tri n cân ñ i, hài hòa v ñ o ñ c, trí tu , th ch t,
th m mĩ và kĩ năng cơ b n; hình thành và phát tri n nh ng ph m ch t và năng l c c n thi t
c a con ngư i Vi t Nam ñáp ng yêu c u c a s nghi p công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t
nư c;
b) ð m b o tính ph thông, cơ b n, hi n ñ i, hư ng nghi p và có h th ng; chú tr ng
th c hành, g n v i th c ti n cu c s ng, phù h p v i tâm sinh lý l a tu i c a h c sinh, ñáp
ng m c tiêu giáo d c ph thông;
c) T o ñi u ki n th c hi n phương pháp giáo d c phát huy tính tích c c, t giác, ch
ñ ng, sáng t o c a hoc sinh, b i dư ng năng l c t h c;
d) B o ñ m tính th ng nh t c a chương trình giáo d c ph thông trong ph m vi c
nư c, ñ ng th i có th v n d ng cho phù h p v i ñ c ñi m c a vùng mi n, nhà trư ng và các
nhóm ñ i tư ng h c sinh;
e) Ti p c n trình ñ giáo d c ph thông c a các nư c có n n giáo d c phát tri n trong
khu v c và trên th gi i.
III. CHU N KI N TH C, K NĂNG VÀ YÊU C U V THÁI ð CA
CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG
Chu n ki n th c, k năng là các yêu c u cơ b n, t i thi u v ki n th c, k năng c a
môn h c, ho t ñ ng giáo d c mà h c sinh c n ph i và có th ñ t ñư c sau t ng giai ño n h c
t p. M i c p h c có chu n ki n th c, k năng và yêu c u v thái ñ mà h c sinh c n ph i ñ t
ñư c.
Chu n ki n th c, k năng là căn c ñ biên so n sách giáo khoa, qu n lý d y h c,
ñánh giá k t qu giáo d c c a t ng môn h c, ho t ñ ng giáo d c nh m ñ m b o tính th ng
nh t, tính kh thi c a chương trình giáo d c ph thông; ñ m b o ch t lư ng và hi u qu c a
quá trình giáo d c.
IV. PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH TH C T CH C HO T ð NG GIÁO D C PH
THÔNG
1. Phương pháp giáo d c ph thông ph i phát huy ñư c tính tích c c, t giác, ch
ñ ng, sáng t o c a h c sinh; phù h p v i ñ c trưng c a môn h c, ñ c ñi m ñ i tư ng h c
sinh, ñi u ki n c a t ng l p h c; b i dư ng cho h c sinh phương pháp t h c, kh năng h p
tác; rèn luy n k năng v n d ng ki n th c vào th c ti n; tác ñ ng ñ n tình c m, ñem l i ni m

134
vui, h ng thú và trách nhi m h c t p cho h c sinh.
Sách giáo khoa và phương ti n d y h c ph i ñáp ng yêu c u c a phương pháp d y
h c ph thông.
2. Hình th c t ch c giáo d c ph thông bao g m các hình th c t ch c d y h c và
ho t ñ ng giáo d c trên l p, trong và ngoài nhà trư ng. Các hình th c t ch c giáo d c ph i
ñ m b o cân ñ i, hài hòa gi a d y h c các môn h c và ho t ñ ng giáo d c; gi a d y h c theo
l p, nhóm và cá nhân; b o ñ m ch t lư ng giáo d c chung cho m i ñ i tư ng và t o ñi u
ki n phát tri n năng l c cá nhân c a h c sinh.
ð ñ m b o quy n h c t p và h c t p có ch t lư ng cho m i tr em, có th t ch c
d y h c và ho t ñ ng giáo d c theo l p ghép, l p h c hào nh p...
ð i v i h c sinh có năng khi u, có th và c n ph i v n d ng hình th c t ch c d y
h c và ho t ñ ng giáo d c thích h p nh m phát tri n năng khi u, góp ph n b i dư ng tài
năng ngay t giáo d c ph thông.
3. Giáo viên ch ñ ng l a ch n, v n d ng các phương pháp và hình th c t ch c giáo
d c cho phù h p v i n i dung, ñ i tư ng và ñi u ki n c th .
V. ðÁNH GIÁ K T QU GIÁO D C PH THÔNG
1. ðánh giá k t qu giáo d c c a h c sinh các môn h c và ho t ñ ng giáo d c trong
m i l p, m i c p h c nh m xác ñ nh m c ñ ñ t ñư c m c tiêu giáo d c, làm căn c ñ ñi u
ch nh quá trình giáo d c, góp ph n nâng cao ch t lư ng giáo d c toàn di n.
2. ðánh giá k t qu giáo d c c a h c sinh các môn h c, ho t ñ ng giáo d c trong
m i l p, m i c p h c c n ph i:
a) B o ñ m tính khách quan, toàn di n, khoa h c và trung th c;
b) Căn c vào chu n ki n th c, k năng và yêu c u v thái ñ ñư c c th hóa t ng
môn h c, ho t ñ ng giáo d c;
c) Ph i h p gi a ñánh giá thư ng xuyên và ñánh giá ñ nh kỳ, ñánh giá c a giáo viên
và t ñánh giá c a h c sinh, ñánh giá c a nhà trư ng và ñánh giá c a gia ñình, c a c ng
ñ ng;
d) K t h p gi a hình th c tr c nghi m khách quan, t lu n và các hình th c ñánh giá
khác;
e) S d ng công c ñánh giá thích h p.
3. B Giáo d c và ðào t o quy ñ nh vi c ñánh giá b ng ñi m k t h p v i nh n xét c a
giáo viên ho c ch ñánh giá b ng nh n xét c a giáo viên cho t ng môn h c và ho t ñ ng giáo
d c. Sau m i l p, c p h c có ñánh giá x p lo i k t qu giáo d c c a h c sinh. K t thúc l p
12, t ch c kỳ thi t t nghi p trung h c ph thông.
B TRƯ NG
(CÔNG BÁO s 05+06 “12/8/2006”)




135
2.2. MÔN GIÁO D C CÔNG DÂN
I. M C TIÊU
Môn giáo d c công dân Trung h c ph thông nh m giúp h c sinh:
1. V ki n th c;
- Có hi u bi t ban ñ u v th gi i quan duy v t và phương pháp lu n bi n ch ng.
- Bi t ñư c m t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c h c; hi u m t s yêu c u ñ o ñ c ñ i
v i ngư i công dân hi n nay.
- Bi t m t s ph m trù và quy lu t kinh t cơ b n, vai trò qu n lý kinh t c a Nhà nư c.
- Bi t ñư c b n ch t Nhà nư c pháp quy n Vi t nam xã h i ch nghĩa. Hi u ñư ng
l i, quan ñi m c a ð ng; các chính sách quan tr ng c a Nhà nư c v xây d ng và b o v T
qu c trong giai ño n hi n nay.
- Hi u b n ch t và vai trò c a pháp lu t ñ i v i s phát tri n c a công dân, ñ t nư c,
nhân lo i. Hi u quy n và nghĩa v công dân trong các lĩnh v c c a ñ i s ng xã h i.
- Hi u trách nhi m công dân trong vi c th c hi n ñư ng l i, quan ñi m c a ð ng;
pháp lu t, chính sách c a Nhà nư c; hi u trách nhi m ñ o ñ c, trách nhi m tham gia phát
tri n kinh t c a công dân.
2. V k năng
- V n d ng ñư c ki n th c ñã h c ñ phân tích, ñánh giá các hi n tư ng, các s ki n,
các v n ñ trong th c ti n cu c s ng phù h p v i l a tu i.
- Bi t l a ch n và th c hi n các hành vi ng x phù h p v i các giá tr xã h i.
- Bi t b o v cái ñúng, cái t t, cái ñ p và ñ u tranh, phê phán ñ i v i các hành vi, hi n
tư ng tiêu c c trong cu c s ng phù h p v i kh năng c a b n thân.
3. V thái ñ
- Yêu cái ñúng, cái t t, cái ñ p; không ñ ng tình v i các hành vi, vi c làm tiêu c c.
- Yêu quê hương, ñ t nư c, trân tr ng và phát huy các giá tr truy n th ng dân t c.
- Tin tư ng vào ñư ng l i, ch trương c a ð ng; tôn tr ng pháp lu t, chính sách c a
Nhà nư c v các quy ñ nh chung c a c ng ñ ng, c a t p th .
- Có hoài bão và m c ñích s ng cao ñ p.
II. N I DUNG
1. K ho ch d y h c
...
2. N i dung d y h c t ng l p
L P 10
1 Ti t/tu n x 35 tu n = 35 ti t
PH N I. CÔNG DÂN V I VI C HÌNH THÀNH TH GI I QUAN KHOA H C
1. Th gi i quan duy v t và phương pháp lu n bi n ch ng.
2. Th gi i v t ch t t n t i khách quan.


136
3. S v n ñ ng và phát tri n c a th gi i v t ch t.
4. Ngu n g c v n ñ ng, phát tri n c a s v t và hi n tư ng.
5. Các th c v n ñ ng, phát tri n c a s v t và hi n tư ng.
6. Huynh hư ng phát tri n c a s v t và hi n tư ng.
7. T n t i xã h i và ý th c xã h i
8. Con ngư i là ch th c a l ch s và là m c tiêu phát tri n xã h i.
PH N II. CÔNG DÂN V I ð O ð C
1. Quan ni m v ñ o ñ c và m t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c
1.1. Quan ni m v ñ o ñ c
1.2. M t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c

III. CHU N KI N TH C, K NĂNG VÀ THÁI ð

L P 10

CH ð M Cð C Nð T GHI CHÚ
PH N I. CÔNG DÂN V I VI C HÌNH THÀNH TH GI I QUAN, PHƯƠNG PHÁP LU N KHOA H C

1.Th Ki n th c
gi i -Nh n bi t ñư c ch c năng th gi i quan, -ð nh nghĩa ng n g n v
quan phương pháp lu n c a Tri t h c. Tri t h c, th gi i quan,
duy v t
-Nh n bi t ñư c n i dung cơ b n c a ch nghĩa phương pháp lu n.

duy v t và ch nghĩa duy tâm, phương pháp
phương
bi n ch ng và phương pháp siêu hình.
pháp
lu n -Nêu ñư c ch nghĩa duy v t bi n ch ng là s -Th gi i quan: Duy v t
bi n th ng nh t h u cơ gi a th gi i quan duy v t và bi n ch ng
ch ng phương pháp lu n bi n ch ng.
-Phương pháp lu n: Bi n
K năng ch ng duy v t
Nh n bi t, ñánh giá ñư c m t s bi u hi n c a
quan ñi m duy v t ho c duy tâm, phương pháp
lu n bi n ch ng ho c phương pháp lu n siêu
hình trong cu c s ng hàng ngày.
Thái ñ
Có ý th c trau d i th gi i quan và phương
pháp lu n duy v t bi n ch ng.




137
2.Th Ki n th c
gi i v t -Nêu ñư c gi i t nhiên t n t i khách quan.
ch t
-Bi t ñư c con ngư i và xã h i loài ngư i là
t nt i
s n ph m c a gi i t nhiên; con ngư i có nh n
khách
th c, c i t o ñư c gi i t nhiên và xã h i.
quan
K năng
-Bi t v n d ng ki n th c ñ ch ng minh các
gi ng loài th c, ñ ng v t, k c con ngư i ñ u -Nêu ñư c ví d .
có ngu n g c t gi i t nhiên.
-D n ch ng ñư c con ngư i có th nh n th c,
c i t o ñư c gi i t nhiên và ñ i s ng xã h i.
-Nêu ñư c ví d .
Thái ñ
Tin tư ng kh năng nh n th c và c i t o th
gi i c a con ngư i, phê phán nh ng quan ni m
duy tâm, th n bí v ngu n g c c a con ngư i.

3...

IV. GI I THÍCH, HƯ NG D N
1. Quan ñi m xây d ng và phát tri n chương trình
2. V phương pháp d y h c
3. V ñánh giá k t qu h c t p c a h c sinh
4. V vi c v n d ng chương trình theo vùng, mi n và ñ i tư ng h c sinh.
(CÔNG BÁO s 21+22&23+24 “12/8/2006”)




138
Ph l c 3. XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C

3.1. HƯ NG TI P C N TRONG XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C
L ch s d y h c cho th y có nhi u cách ti p c n n i dung h c v n trong vi c thi t k
chương trình giáo d c. Theo nghiên c u c a ð ng Thành Hưng (2002) có th chia nh ng
cách ti p c n khác nhau thành 2 dòng chính: Quan ni m c a Liên Xô (cũ) và c ng ñ ng xã
h i ch nghĩa vào nh ng năm cu i c a th p k XX và quan ni m c a Phương Tây cùng các
ñ ng minh c a h .
- Dòng th nh t có khuynh hư ng tri t h c hàn lâm, mang ñ m nét văn hóa và tâm lý
h c. Trong ph m vi dòng th nh t, ñã và ñang t n t i 2 cách ti p c n tương ñ i khác nhau,
th m chí có lúc xung ñ t v i nhau: cách ti p c n kinh vi n c ñi n ñư c mô t trong lý thuy t
c a Vi n Chương trình và Phương pháp giáo d c Vi n Hàn lâm khoa h c giáo d c Liên Xô
(t p trung trong các công trình c a Vi n trư ng Lednhiov V.X 1989) và cách ti p c n th hai
có n i dung tri t h c sâu s c nh n m nh b n ch t văn hóa, khía c nh ch c năng (giá tr ) c a
n i dung h c v n th hi n lý thuy t c a Vi n Giáo d c h c ñ i cương Vi n Hàm lâm khoa
h c giáo d c Liên Xô (t p trung trong các công trình c a Cracvsky V.V, Scatkin M. N,
Lecne I. Ia (1983, 1989).
+ D a vào quan ni m c u trúc nhân cách, s phân lo i và c u trúc các d ng ho t ñ ng
th c ti n (ho t ñ ng nh n th c, ho t ñ ng ñ nh hư ng giá tr , ho t ñ ng giao ti p, ho t ñ ng
lao ñ ng-c i bi n, ho t ñ ng th m m , ho t ñ ng th ch t) và thành ph n n i dung h c v n
(tri th c, k năng, k x o), cách ti p c n c ñi n ñã nêu lên m t nguyên t c có tính quy lu t
r ng h th ng môn h c ñư c xây d ng c n tuân th m t cơ c u n ñ nh các d ng ho t ñ ng
xã h i, nh v y vi c lĩnh h i n i dung này quy ñ nh c u trúc nhân cách ñư c hình thành ñáp
ng t t m c ñích giáo d c c a nhà trư ng. Cách ti p c n kinh vi n c ñi n có nh hư ng l n
trong chương trình giáo d c c a Liên Xô và các nư c xã h i ch nghĩa trong nh ng th p niên
cu i th k XX.
+ Cách ti p c n th hai nh n m nh b n ch t văn hóa c a n i dung h c v n là kinh
nghi m xã h i có tính l ch s toàn nhân lo i. Cũng như kinh nghi m xã h i, n i dung h c v n
(b ph n ñư c ch n l c t kinh nghi m xã h i), bao g m 4 thành ph n n ñ nh: tri th c hi u
bi t v th gi i (t nhiên, xã h i, con ngư i...), v các cách th c ho t ñ ng; kinh nghi m th c
hi n các cách th c ho t ñ ng ñã bi t; kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o và kinh nghi m v m i
quan h ñ i x c a con ngư i v i hi n th c (kinh nghi m v thái ñ , giá tr ).
M t s bi u hi n rõ r t c a nh ng nh hư ng này có th th y trong các giáo trình,
sách báo sư ph m Vi t Nam hi n nay như: n i dung d y h c ñư c xây d ng ñ m b o tính
h th ng và logic các ngành khoa h c, k thu t, ngh thu t; n i dung d y h c bao g m b n
thành ph n ph n ánh 4 y u t cơ b n c a kinh nghi m l ch s ; b n ch t quá trình d y h c là
quá trình nh n th c...
- Dòng th hai, nhà trư ng Phương Tây áp d ng r t nhi u ki u chương trình và có
nhi u cách ti p c n.
+ Nhìn t l p trư ng tri t h c xã h i, có ba cách ti p c n n i dung h c v n: ti p c n
hư ng vào nhu c u xã h i; ti p c n hư ng vào nhu c u cá nhân và ti p c n trung dung. Cách
ti p c n th ba ngày càng chi m ưu th .
+ Theo ti n trình phát tri n c a tri t h c giáo d c, có ba cách ti p c n n i dung h c
v n g n như ñ i l p nhau: cách ti p c n c ñi n hay h th ng; cách ti p c n lãng m n hay
nhân văn và cách ti p c n c ñi n-lãng m n hay hi n ñ i.

139
‫ه‬Cách ti p c n c ñi n n i b t vào th i kỳ 1911-1962 v i nh ng tác ph m v xây
d ng chương trình c a các ñ i di n như Boubbitts F (The Curriculum 1918, How to Make a
Curriculum 1921, Curriculum Investigations 1926, The Curriculum of Modern Education
1941), Ralph Tyler (Basic Principles of Curriculum and Instruction 1949, Basic Principles of
Curriculum and Instruction: Syllabus for Education 1950), Kerr J. F (Changing the
Curiiculum 1968), Hirst P và Perters R. S (The Logic of Education 1970). Tính ch t tiêu bi u
c a cách ti p c n này th hi n ch nó ñ t ngư i h c vào v th ph i thích ng v i chương
trình và h c ch . Theo cách ti p c n này thì nhi m v ñi n hình c a quá trình d y h c là:
phân gi i chương trình thành nh ng b ph n; t ng h p nh ng b ph n l i thành ñ tài tr n
v n; xác ñ nh các m c tiêu hành vi cho t ng ñ tài; s p x p các ñ tài thành h c trình t i ưu;
xác ñ nh cách th c t t nh t ñ d y h c trình này; ti n trình d y h c trên l p và ñánh giá k t
qu h c t p.
‫ه‬Cách ti p c n lãng m n nh n m nh ñ n nh ng khía c nh thái ñ , giá tr , m c ñích,
l i ích nhân văn trong n i dung h c v n. Cách ti p c n này coi ngư i h c là trung tâm, tôn
tr ng và khuy n khích thái ñ h c t p ñ c l p, ch ñ ng, t do và s tham gia c a ngư i h c.
Do ñó chương trình d y h c ph i hoàn toàn thích ng v i ngư i h c; chương trình d y h c
c n ñ m b o nh ng ñ c ñi m và ho t ñ ng như: quan sát, t th c hi n, nh ng cơ h i h c t p,
các ho t ñ ng t phát, không can thi p vào vi c h c, t l c ho t ñ ng theo h ng thú, b u
không khí h tr , giáo viên ph i d a theo tr mà hành ñ ng, tr là g c c a m i nguyên t c
giáo d c, m i tr là m t trư ng h c, nh n th c và tr i nghi m cá nhân c a tr , nh n c m và
hi u bi t, h c ñ vào ñ i, tìm tòi, làm vi c và ñ i tho i, chơi ñ vui và hài lòng. Nh ng ñ i
di n quan tr ng c a cách ti p c n này là Montessri M, Maslow A, Roge rs C, Read H
(Education though Art 1945); Tumin M (Procedures for Effecting Education Change 1967);
Silberman C, IIlich I và nh ng nhà giáo d c ch trương “phong trào ti n b ” nh ng năm 30;
các l p m Anh, M ; các l p “tình th ” và “tương lai” Pháp trong nh ng năm g n ñây.
‫ه‬Cách ti p c n hi n ñ i quan ni m tr em là ngư i ra quy t ñ nh và gi i quy t v n ñ .
Nh ng giá tr cơ b n c a chương trình theo cách ti p c n này là: ghép nhóm linh ho t, tham
gia, t do, nh n m nh quá trình, l y tìm tòi làm tr ng, các ngu n h c t p phong phú, tr i
nghi m, sáng t o, h p tác, trách nhi m, t th c hi n. Cách ti p c n này b t ñ u rõ nét t
Dewey J (The Psychological A spect of the School Curriculum 1897, The Child and the
Curriculum 1902, Human Nature and Conduct 1922); Charity James (Young Lives at Stake
1968); Clark K (The Roman rebellion: Romantic Versus Classic Art 1973...)..., có nh hư ng
ưu th t năm 1950 ñ n ngày nay.
+ Theo Bách khoa giáo d c qu c t (1985) có 4 cách ti p c n v chương trình và n i
dung h c v n: cách ti p c n tương tác, xem chương trình là h th ng hay quá trình tương tác
(M , Th y s , CHLB ð c); cách ti p c n h p lý hóa, nh n m nh vai trò c a nh ng tư tư ng
m i, các ho t ñ ng, các th t c hành ñ ng, các mâu thu n (ð c, Th y s ); cách ti p c n vào
quá trình (Hà Lan, ð c, Th y ði n, B , Áo, Canada, M ); cách ti p c n c u trúc, nh n m nh
các nguyên t c giáo d c, năng l c chương trình, các cơ h i h c t p, các ho t ñ ng theo môn
h c (ð c, M , Anh)...




140
3.2. THI T K CHƯƠNG TRÌNH THEO MÔðUN

MÔðUN 16
(Giáo d c vì s phát tri n b n v ng)

A. CÁC BƯ C TI N HÀNH
Bư c 1: ðưa ra khái ni m “Phát tri n b n M c tiêu:
v ng”. -Làm rõ khái ni m v giáo d c vì s
phát tri n b n v ng.
Phân tích câu nói c a danh nhân ð ng Huy
Tr : “Tr i ñ t sinh ra c a c i có h n, nay có -Nêu các m c tiêu&phương pháp trong
cái ñ m là ch ñ tôm cá n náu. Ta là cha giáo d c vì s phát tri n b n v ng.
m mà tát c n ñ m ñi, t con chép, con mè,
Xây d ng các chương trình giáo d c vì
con rô, con gi c, con lươn, con tr ch, con
s phát tri n b n v ng.
cua, con c b t không sót con nào thì con
cháu còn gì n a...ch còn l i bùn cát mà thôi, Th i gian: 90 phút
Như th là tuy t ñư ng sinh s ng c a con
Hình th c t ch c: Th o lu n theo
cháu, ch n c con cháu v y”. -ð ng Huy Tr
nhóm, g i ý gi i quy t v n ñ .
1848 trong “ð ng d ch trai ngôn hành l c”
Chu n b :
• Phát tri n b n v ng là gì?
-Tranh v , nh ch p v môi trư ng b n
• Phát tri n b n v ng liên quan ñ n v ng và không b n v ng.
nh ng v n ñ nào?
-Các sơ ñ v trên gi y Ao
• Các tiêu chí c a s phát tri n b n
-Máy chi u, các băng tư li u v môi
v ng?
trư ng b n v ng và không b n v ng

Bư c 2: Th o lu n v th c tr ng các v n ñ môi trư ng, kinh t , xã h i hi n nay (t p trung
vào v n ñ môi trư ng”.
• Tình hình kinh t , xã h i hi n nay có nh hư ng như th nào t i môi trư ng?
• Th c tr ng môi trư ng hi n nay như th nào?
Bư c 3: Gi i thích cơ s khoa h c c a s b n v ng.
• Tình hình th c t d n ñ n con ngư i s thay ñ i thái ñ và hành ñ ng ñ i v i thiên
nhiên như th nào?
• Cơ s khoa h c c a s b n v ng?
Bư c 4: Th o lu n v các n i dung chính c a giáo d c và s phát tri n b n v ng.
• ð ñ t nư c phát tri n b n v ng, giáo d c ph i quan tâm ñ n nh ng n i dung nào?
• N i dung nào là ti n ñ c a s phát tri n b n v ng?
• Các bi n pháp chi n lư c cho m t môi trư ng b n v ng?
• K tên m t s hành ñ ng c th nh m ti n t i m t môi trư ng h c b n v ng?
B. G I Ý
1. Khái ni m v phát tri n b v ng

141
2. Cơ s khoa h c c a s b n v ng
Công th c Ehrlich mô t s tác ñ ng lên môi trư ng c a ti n b khoa h c công ngh
và m c tăng dân s .
I = P.A.T
Trong ñó:
I: M c tác ñ ng ñ n môi trư ng
P: Dân s
A: M c tiêu th bình quân theo ñ u ngư i
T: Công k ngh làm tác ñ ng t i môi trư ng và cung c p cho A
ð gi m b t I thì ph i:
- Gi m m c tăng dân s ñ n m c th p nh t có th ñư c.
- Gi m m c tiêu th bình quân theo ñ u ngư i nh t là nh ng yêu c u làm nh hư ng
t i môi trư ng (ñi n, nư c, g ...).
- S d ng h p lý công k ngh ñ gi m b t tác ñ ng t i môi trư ng.
GDMT cho m t môi trư ng b n v ng không ch ñơn gi n là làm cho m i ngư i có nh n th c
ñ y ñ v b o v môi trư ng (BVMT), có ki n th c, thái ñ , hành vi BVMT mà còn c n ph i
ñ m b o ñư c các giá tr n n móng cho vi c ti n hành GDMT có k t qu .


Công nghi p
Nông nghi p
Giao thông
Xây d ng
Năng lư ng
D ch v
M c s ng
ðói nghèo GDP
Kinh t
Dân trí ðt
Lao ñ ng Nư c
Vi c làm Không khí
ðDSH
Môi trư ng
Xã h i

Ch t lư ng
Dân s


Quan h kinh t -xã h i-môi trư ng trong phát tri n b n v ng




142
3. N i dung c a giáo d c vì s phát tri n b n v ng


Giáo d c con ngư i bi t
h p tác v i nhau


Giáo d c phát tri n toàn
di n nhân cách con ngư i
N i dung c a
giáo d c vì s
phát tri n b n
Giáo d c c m xúc cho
v ng
con ngư i


Giáo d c môi trư ng




1. Giáo d c c n ñ c bi t quan tâm ñ n s phát tri n toàn di n nhân cách con ngư i.
• Con ngư i c n ñư c giáo d c phát tri n toàn di n nhân cách: ñ c, trí, th m và các
k năng, k x o, thói quen ho t ñ ng.
• M i th i ñ i, m i giai ño n phát tri n xã h i, giáo d c nên ñ nh hư ng vào m t s tiêu
ñi m có tính ñ ng l c cho s phát tri n b n v ng c a xã h i.
• Trong giai ño n hi n nay, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñang phát tri n m nh m , ñ
ñ m b o s phát tri n b n v ng, con ngư i m i ph i năng ñ ng, sáng t o, tri th c
v ng vàng, có ý th c ñ o ñ c t t, ñ c bi t ñ o ñ c môi trư ng, n m rõ tình hình phát
tri n c a th i ñ i và có hành vi, k ho ch thúc ñ y s phát tri n b n v ng.
2. Giáo d c c m xúc cho con ngư i
• Xúc c m là cơ s hình thành tình c m và ngu n g c c a s sáng t o, là h t nhân c a
nhân cách.
• Ph i giáo d c c m xúc ngay t giai ño n u thơ. Tr thơ ph i bi t thương yêu, ñ ng
c m v i m i ngư i, bi t x u h khi ph m l i, bi t nh n l i và tha th l i l m c a b n,
bi t gi n h n, t tr ng...
• Cao hơn n a là giáo d c cho tr em bi t làm ch c m xúc c a mình, bi t ki m ch và
huy ñ ng xúc c m trong giao ti p, h c t p và lao ñ ng. T ñó hình thành h ng thú,
ni m tin, l c quan yêu ñ i, yêu ngư i, t o say mê v i công vi c – là n n t ng cho s
sáng t o.
3. Giáo d c b o v môi trư ng
Giáo d c b o v môi trư ng c n tr thành n i dung giáo d c nhà trư ng các c p,
GDMT là ti n ñ cho s phát tri n b n v ng.
4. Giáo d c h c sinh bi t h p tác v i m i ngư i
• S phát tri n b n v ng c a m i qu c gia trong th i ñ i n n văn minh tri th c không

143
th khép kín m i c ng ñ ng xã h i, phát tri n ñ t nư c ph i d a vào s h p tác c a
m i ngư i d a trên các phương ti n giao ti p.
• Các phương ti n giao ti p bao g m:
- Phương ti n giao ti p phi ngôn ng : nh ng xúc c m, bi u c m, ñi u b , c ch , tư
th , ánh m t, n cư i...
- Phương ti n giao ti p ngôn ng : ngoài ti ng m ñ , nhà trư ng c n d y ti ng nư c
ngoài cho h c sinh, ñ c bi t các ngo i ng : Anh, Nga, Pháp, ð c, Trung Qu c...ñó là chìa
khóa ñi vào các n n văn hóa, văn minh c a loài ngư i.
- Phương ti n giao ti p v t ch t: y ph c, trang ph c, các ñ dùng, d ng c , trang thi t
b k thu t, công c ...
Ngu n g c c a m i s h p tác c a con ngư i chính là xúc c m, tình c m, lòng khoan
dung, ñ lư ng c a h , ñã ñư c giáo d c liên t c, thư ng xuyên và tr thành b n ch t ñích
th c c a con ngư i.
Tóm l i, trong các n i dung giáo d c vì s phát tri n b n v ng thì n i dung quan tr ng
nh t là giáo d c phát tri n toàn di n nhân cách con ngư i, t ñó giáo d c xúc c m, tình c m
con ngư i, giáo d c b o v môi trư ng và năng l c h p tác gi a con ngư i ñ xây d ng m t
xã h i b n v ng.
9 bi n pháp chi n lư c cho môi trư ng b n v ng:
1. Gi m b t rác th i.
2. Ti t ki m năng lư ng.
3. B o v ngu n nư c.
4. Tăng cư ng tái ch rác th i.
5. B o v môi trư ng cư trú t nhiên.
6. Mua tr góp.
7. Mư n thay cho mua.
8. L p qu t thi n và ñóng góp.
9. Qu n lý h p lý ch t ñ c h i.
Ti n t i m t môi trư ng trư ng h c b n v ng.
• Ti t ki m gi y và t ch c tái ch gi y th i.
• V t rác vào thùng và h n ch x rác th i.
• Trư ng h c lôi cu n c ng ñ ng vào GDMT b ng các ho t ñ ng sáng t o, c th nh m
b o v môi trư ng.
• Xây d ng m t khu vư n ươm và nhân gi ng ñ tr ng cây lôi cu n m i l a tu i h c
sinh và c ng ñ ng.
• T o s ña d ng v cây c i và vư n trư ng xung quanh l p h c.
• Có nư c u ng s ch.
• Có nh ng l p h c sáng s a, thoáng ñãng.
• S p x p ñúng ch cho các lo i sơn và hóa ch t trong phòng thí nghi m.

144
• Khuy n khích h c sinh và giáo viên s d ng xe ñ p.
Tài li u tham kh o
1. Nguy n ð c Huy, 2003, Phát tri n b n v ng trong t m nhìn c a th i ñ i.
2. Tuy n t p báo cáo H i th o “Phát tri n b n v ng Vi t Nam và trên th gi i:
cơ h i và thách th c”. ð i h c sư ph m Hà N i, 2003.
3. Hoàng ð c Nhu n (ch biên), 1999, M t s phương pháp ti p c n GDMT, Nhà
xu t b n Giáo d c.
4. B KHCN&MT, 2001, Tài li u t p hu n b i dư ng nâng cao nh n th c MT.
Nguy n Phương Thanh (2004) [6 , tr 94-97]




145
Ph l c 4. PHƯƠNG PHÁP D Y H C

4.1. B NG LI T KÊ ƯU-NHƯ C ðI M CHÍNH C A M T S PHƯƠNG PHÁP D Y
H C CƠ B N

Ưu ñi m Như c ñi m

a) Dùng l i:
-Truy n lư ng thông tin l n trong m t th i gian -Lĩnh h i khó
ng n -Không phát tri n ñư c kinh nghi m c a
-Phát tri n tư duy tr u tư ng HS
b) Tr c quan:
-Nâng cao hi u qu d y h c nh hình nh rõ -C n nhi u th i gian, công s c chu n b
ràng -Phát tri n tư duy tr u tư ng kém
-Phát tri n tư duy c th , trí nh
c) Th c hành: -C n nhi u th i gian, công s c chu n b ,
-Hình thành k năng ho t ñ ng c n thi t b , v t tư
-Liên h lý thuy t-th c ti n -M t nhi u th i gian trên l p
-HS h ng thú, nh lâu
d) Tái hi n:
-Truy n ñ t thông tin nhanh, c ng c trí nh -Tính ñ c l p tư duy kém
-Hình thành k năng
e) D y h c chương trình hóa: -C n nhi u th i gian
-Cá nhân hóa vi c lĩnh h i ki n th c -H n ch tính giáo d c c a bài h c
-ði u khi n h p l và nhanh chóng quá trình -H n ch tư duy ñ c l p, k năng tìm tòi,
lĩnh h i nghiên c u
g) D y h c nêu v n ñ :
-Phát tri n k năng nh n th c ñ c l p, sáng t o -C n nhi u th i gian, không dùng ñư c
khi rèn k năng th c hành
-Có th s d ng khi ki n th c không hoàn toàn
m i và phát tri n m t cách logic cái ñã bi t -Không dùng ñư c khi tài li u m i v
nguyên t c
-Có th s d ng khi HS có th n m n i dung
b ng ho t ñ ng h c t p
h) Làm vi c ñ c l p c a HS: -Khi tài li u khó quá không th ñ c l p
nghiên c u
-Hình thành năng l c làm vi c ñ c l p
-Ph i tính ñ n s hư ng d n c a GV
-Rèn k năng th c hành
trư c nh ng v n ñ ph c t p
-Bi n ki n th c thành ni m tin, phát tri n ý chí
-T c ñ d y h c ch m


4.2. PHÂN TÍCH KH NĂNG C A CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C THEO NHI M
146
V , NH P ð H C T P
Các Các Nhi m v c n gi i quy t trong quá trình d y h c Nh p ñ
lo i phương
phương pháp Hình thành Phát tri n
pháp Ki n Ki n K Tư Tư Tính Trí Ti ng
th c th c năng duy duy ñ c nh nói
s quy th c tr u c lp
ki n trình hành tư ng th
Phương -Dùng l i x x - x - - + x Nhanh
ti n -Tr c quan - + x - x + x - Tr/bình
thông tin -Th c hành - + x - + x + - Tr/bình
P/ pháp -Tái hi n + x x + x - x + Nhanh
nh n -Tìm ki m
th c có v n ñ x + - x - x + x Ch m
P/ pháp -Quy n p + x x + x + + - Ch m
logic -Suy di n x + - x + + + + Nhanh
Làm vi c ñ c l p + x x + + x x + Tr/bình
X : T t, + : Khá, - : Kém
4.3. B NG L A CH N CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C
PP Dùng Tr c Th c hành Tái Nêu v n ñ Quy Suy Làm vi c
ð/ki n l i quan hi n tìm ki m n p di n ñ c l p
Nhi m ð phát tri n ð phát tri n ð phát tri n
v nào k năng th c tính ñ c l p tư năng l c ñ c
hành duy, năng l c l p&hình
nghiên c u, thành k năng
sáng t o lao ñ ng h/ t p
Ni Khi n i dung Khi n i dung Khi tài li u
dung h c t p bao h c t p có ñ h ct pv a
nào g m bài t p, ph c t p v a s c, HS có th
th c hành, thí ph i(không t l ch ct p
nghi m khó l m) ñư c
ðc Khi HS ñã Khi HS ñư c Khi HS ñ ơc
ñi m ñ ơc chu n b chu n b chu n b ñ
HS ki n th c, k p/pháp và kh làm vi c ñ c
năng ñ ti n năng nghiên lp
hành bài th c c uv nñ
hành ñưa ra
Kh Khi GV n m Khi GV n m Khi GV n m
năng ñư c phương ñư c p/pháp ñư c p/pháp t
ca pháp th c nghiên c u, ch c ho t
GV hành tìm ki m ñ ng ñ c l p
trong d y h c c a HS
ði u Khi có thíêt b Khi có thíêt b Khi có ñ th i
ki n và th i gian và th i gian gian và
vt c n thi t c n thi t phương ti n
ch t c n thi t
[40, tr218-222


147
4.4. D Y H C ANGORIT
ANGORIT GI I TOÁN

Mu n tìm ƯCLN c a hai s ta th c hi n các bư c sau:
Bư c 1. Phân tích m i s ra th a s nguyên t ;
Bư c 2. Xét các th a s nguyên t chung;
Bư c 3. L p tích các th a s nguyên t chung ñó, m i th a s l y v i s mũ nh nh t
c a nó.
ðây là m t angorít tìm ƯCLN c a hai s . Angorit này có th chi ti t hóa thành m t
chu i các thao tác th t ñơn gi n như trong hình 7.3



A. Phân tích c hai s y, x ra th a s nguyên t


B. Tìm th a s nh nh t c a s th nh t


C. Ki m tra xem trong s th nh t có th a s nào
b ng th a s nh nh t c a s th nh t không
Không Có

D. Vi t riêng
G. Xóa th a s
th a s ñó
nh nh t kh i s
th nh t

E. Xóa th a s
ñó trong c hai s


H. Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a
s nào chưa xóa không
Không Có

I. Nhân t t c các th a s ñã vi t
riêng:Tích ñó là ƯSCLN c a y, x


K t thúc

Hình 7.3




148
Có th minh h a angorit qua vi c tìm ƯCLN c a 12 và 42 như sau:
Thao tác 1 (theo A). Phân tích hai s ra th a s nguyên t : 12 = 2 .2.3;
42 = 2.3.7.
Thao tác 2 (theo B). G i 2.2.3 là s th nh t, 2.3.7 là s th hai. Tìm th a s nh nh t
c a s th nh t, ñó là s 2.
Thao tác 3 (theo C). Ki m tra trong s th hai (2.3.7) có th a s nào b ng 2 không?
- Có - Chuy n sang D.
Thao tác 4 (theo D). Vi t riêng th a s 2 ra.
Thao tác 5 (theo E). Xóa th a s 2 trong k t qu phân tích c a hai s .
Thao tác 6 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa?
– Có. Chuy n sang B.
Thao tác 7 (theo B). G i 2.3 là s th nh t, 3.7 là s th hai (1). Tìm th a s nh nh t
c a s th nh t, ñó là s 2.
Thao tác 8 (theo C). Ki m tra xem trong s th hai (3.7) có th a s nào b ng 2 không?
– Không. Chuy n sang G.
Thao tác 9 (theo G). Xóa th a s 2 trong s th nh t.
Thao tác 10 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa
không? - Có. Chuy n sang B.
Thao tác 11 (theo B). G i 3 là s th nh t, 3.7 là s th hai. Th a s nh nh t c a s
th nh t (s 3): ñó chính là s 3.
Thao tác 12 (theo C). Ki m tra xem trong s th hai có ch a th a s nào b ng 3
không? - Có. Chuy n sang D.
Thao tác 13 (theo D). Vi t riêng th a s 3 ra.
Thao tác 14 (theo E). Xóa th a s 3 trong c hai s .
Thao tác 15 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa
không? – Không - Chuy n sang I.
Thao tác 16 (theo I). Nhân t t c các th a s ñã vi t riêng: s 2 (thao tác 4), s 3 (thao
tác 13). Tích 2.3 là ƯSLN ph i tìm.
K t thúc”
Hoàng Chúng (1995)
4.5. D Y H C CHƯƠNG TRÌNH HÓA

BÀI H C V T LÝ
“V n t c trung bình và v n t c t c th i”
Li u 1: Ta ñã bi t trong chuy n ñ ng th ng ñ u, v n t c là không ñ i và có ñ l n
s
b ng v = . Trong th c t ta thư ng g p nh ng chuy n ñ ng trong ñó v n t c bi n ñ i theo
t
th i gian, ví d như v n ñ ng c a m t v n ñ ng viên, m t xe ô tô lúc kh i hành ho c lúc t
t d ng bánh.

149
V i nh ng chuy n ñ ng bi n ñ i như th , ta v n ño ñư c nh ng kho ng ñư ng ñi
s
ñư c s c a v t th trong nh ng kho ng th i gian tương ng t, và cũng v n tính ñư c t s
t
nhưng t s này không cho ta bi t v n t c th c c a v t t i m i th i ñi m trong chuy n ñ ng
c a v t. Ta g i t s ñó là v n t c trung bình c a chuy n ñ ng trên quãng ñư ng s nh t ñ nh:
s
v= .
t
Ki m tra: N v n ñ ng viên Vi t Nam Vũ Bích Hư ng ño t huy chương b c Sea
Games 19 trong môn ch y vư t rào 100 m v i th i gian ch y là 13,23 s. Có th nói gì v v n
t c trung bình ch y vư t rào c a Vũ Bích Hư ng hay không?
ðáp: - Không (→ 3)
- Có (→ 4)
Li u 2: Cùng trong m t chuy n ñ ng bi n ñ i, nhưng trên nh ng kho ng ñư ng ñi
ñư c khác nhau thì v n t c trung bình cũng khác nhau. Vì v y ph i nói rõ v n t c trung bình
trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh.
Ki m tra: Thí nghi m t làm: Ch n ch b ng ph ng trên sân trư ng (ho c trên sân v n
ñ ng) v ch s n m t ñư ng th ng v i các m c 10 m, 20 m, 30 m tính t cùng m t ñi m m c.
Ba nhóm nh h c sinh s d ng ba chi c ñ ng h b m giây dùng cho th thao (n u không có
s n thi t b này, có th dùng ba ñ ng h thư ng có kim giây và ñi u ch nh cho cùng ch vào
th i ñi m b t ñ u thí nghi m như nhau), m i nhóm ñ ng t i m t ñi m ñánh d u cách nhau 10
m ñã nói. M t h c sinh c m m t trái banh da lăn nh trên tay cho trái banh lăn theo ñư ng ñã
v ch s n b t ñ u t ñi m m c chung. Ba nhóm l n lư t ghi th i ñi m trái banh lăn t i ñi m
m c mình ñư c phân công theo dõi. M i nhóm căn c vào s th i gian trôi qua t lúc trái
banh xu t phát ñ n lúc nó ñi ngang qua ñi m m c 10 m, 20 m, 30 m, và tính v n t c trung
bình c a trái banh trên các kho ng ñư ng ñi 10 m, 20 m, 30 m. Hãy so sánh các k t qu tính
ñư c v i nhau
H i: Li u có th căn c vào v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng ñư ng 30 m
mà suy ra ñư c th i gian trái banh ñi h t kho ng ñư ng 100 m trên sân hay không?
ðáp: - Không (→ 5) - Có (→ 7)
Li u 3: B n tr l i: không, là do b n chưa chú ý ñ n toàn b câu h i ki m tra, ñó ñã
nói là Vũ Bích Hư ng ch y 100 m rào h t 13,23 s. Hãy ñ c kĩ l i li u 1 ñ tr l i ñúng.
Li u 4: B n tr l i: có, nhưng có th chưa n m th c ñ y ñ khái ni m v n t c trung
bình do chưa chú ý ñ n m t ý: trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh. Hãy ñ c ti p li u 2.
Li u 5: B n ñã tr l i ñúng, vì v n t c trung bình trên m t kho ng ñư ng 30 m không
th dùng cho kho ng ñư ng khác b t kỳ nào, cho nên cũng không th giúp b n tính ra th i
gian trái banh lăn qua 100 m, B n hãy ñ c ti p li u 6.
Li u 6: V n t c trung bình không ñ i di n cho v n t c th c c a chuy n ñ ng t i b t kì
th i ñi m nào trong chuy n ñ ng. Nó không cho bi t chính xác v n t c th c c a chuy n
ñ ng t i m i th i ñi m, b i vì v n t c th c c a chuy n ñ ng bi n ñ i luôn thay ñ i.
Ki m tra: Trong chuy n ñ ng th ng ñ u v n t c trung bình trên m t kho ng ñư ng
nào ñó có cho bi t v n t c th c c a chuy n ñ ng ñ u y hay không?
ðáp: - Không (→ 8)
- Có (→ 9)

150
Li u 7: V n t c trung bình c a m t v t trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh không th
giúp ta suy ra v trí c a v t trong kho ng th i gian khác, th m chí v i chính kho ng ñư ng
nh t ñ nh kia thì bi t v n t c trung bình cũng ch ư c lư ng ñư c ñ i khái v trí c a v t t i
m t th i ñi m nào ñó trên kho ng ñư ng ñang xét. Hãy tr l i câu h i li u 2 và tr l i ñúng.
Li u 8: B n ñã tr l i sai, vì v n t c trung bình ch không cho bi t v n t c th c trong
chuy n ñ ng bi n ñ i. Còn trong chuy n ñ ng th ng ñ u thì v n t c t i m i ñi m c a chuy n
ñ ng v t th ñ u có v n t c không ñ i như nhau, do ñó trong chuy n ñ ng th ng ñ u thì v n
t c trung bình cũng cho bi t luôn t t c các v n t c th c t i m i th i ñi m. Hãy ñ c ti p li u 9.
Li u 9: Trong thí nghi m t làm v i trái banh da ta ñã th y v n t c trung bình c a trái
banh trên kho ng cách OA = 10 m, khác v i v n t c trung bình c a nó trên kho ng cách OB
= 20 m, và cũng khác v i v n t c trung bình c a nó trên kho ng cách OC = 30 m. V n t c
th c c a trái banh t i các ñi m A,B,C...là khác nhau. Có cách nào bi t ñư c v n t c th c c a
trái banh t i ñúng m i ñi m... hay không?
ð tr l i câu h i này, hãy ñ c ti p sang li u 10.
Li u 10: B n có th quan sát l i chuy n ñ ng c a trái banh thí nghi m t làm trong
li u 2. Gi s b n chú ý ñ n th i ñi m trái banh ñi qua ñi m B. b n có th tính ñư c v n t c
trung bình c a trái banh trên kho ng cách BC. N u thu ng n d n BC thì b n cũng th y v n
t c trung bình c a kho ng cách BC thu ng n d n kia cũng r t khác nhau.
Nhưng có m t ñi u quan tr ng là: càng rút ng n kho ng cách BC thì v n t c c a trái
banh t B ñ n C càng ít thay ñ i, và chuy n ñ ng c a trái banh trên ño n BC càng gi ng
chuy n ñ ng c a nó t i chính ñi m B.
KI M TRA: Càng rút ng n kho ng ñư ng c a trái banh BC thì v n t c trung bình c a
trái banh trên kho ng ñư ng BC s càng g n b ng v n t c nào?
ðáp:
- S càng ng n b ng v n t c c a m t chuy n ñ ng th ng ñ u trong kho ng BC (→ 11)
- S càng b ng v n t c c a chuy n ñ ng c a trái banh t i ñi m B (→ 12)
- S không g n b ng v n t c nào c (→ 13).
Li u 11: B n tr l i không th t chính xác, vì ñây không có chuy n ñ ng th ng ñ u
nào c , mà ch có chuy n ñ ng bi n ñ i c a trái banh qua ño n ñư ng t B ñ n C. Xem ti p
li u 14.
Li u 12: B n tr l i ñúng. Vì v n t c trên ño n BC ít thay ñ i, nên khi ño n BC càng
ng n thì v n t c trung bình càng ít khác v n t c th c c a trái banh t i ñi m B. H c li u 15.
Li u 13: B n nên th quan sát l i th t k chuy n ñ ng c a trái banh nói li u 10 ñ
có th th y càng rút ng n kho ng BC thì v n t c trung bình c như rút ng n v m t ñ l n
nào ñó.
Hãy suy nghĩ thêm và tr l i câu h i ki m tra li u 10.
Li u 14: Vì ch có chuy n ñ ng bi n ñ i c a trái banh trên ño n BC nên hãy nghĩ ñ n
v n t c trung bình trên BC khi BC càng ng n s càng g n v n t c th c t i ñi m nào. Tr l i
li u 10.
Li u 15: V i kho ng ñư ng BC ñ nh : kí hi u b ng BC = ∆s mà v t th ñã ñi trong
∆s
kho ng th i gian tương ng ∆t thì v n t c trung bình trên kho ng ñư ng ñ nh BC s
∆t

151
coi như b ng v n t c th c c a v t th t i ñi m B. Ta g i v n t c ñó là v n t c t c th i t i
ñi m B trên qu ñ o ng v i th i ñi m t, kí hi u là vt.
V y, v n t c t c th i vt c a trái banh t i ñi m B trên qu ñ o ( ng v i th i ñi m t) là gì?
B n có th tr l i câu h i này không?
ðáp: - Không (→ 16)
- Có (→ 1)
Li u 16: Không h gì, b n còn chưa quen khái quát nh ng gì ñã hi u thành l i ch t
∆s
ch ñ y thôi. B n hãy ñ c k l i li u 15 và suy nghĩ xem, v n t c trung bình ñư c xác
∆t
ñ nh trên quãng ñư ng nào? Sau ñó hãy tr l i câu h i li u 15.
Li u 17: Có th b n tr l i: “V n t c t c th i vt t i ñi m B ng v i th i ñi m t c a trái
banh trên qu ñ o là v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng ñư ng r t nh BC = ∆s mà
trái banh ñã ñi trong kho ng th i gian ∆t”.
Câu tr l i này ñã khá t t nhưng v n c n b sung cho th t hoàn h o. Hãy ñ c ti p li u 18.
Li u 18: BC = ∆s là bao nhiêu thì ñư c coi là r t nh ? 0,01 s hay 0,0001 s ? Trong
th c t ch c n ch n ∆s sao cho v n t c c a v t th trên quãng ñư ng ñó thay ñ i không ñáng
k , ñ n m c coi như v n t c c a v t là không ñ i, lúc ñó ñã nói li u 8 (b n có th ñ c l i!)
∆s
thì v n t c trung bình trên kh p quãng ñư ng ∆s bao g m c ñi m B cũng ñ u là v n t c
∆t
th c c a chuy n ñ ng t i m i ñi m.
H c ti p li u 19.
Li u 19: T nh ng ñi u ñã h c trên, ta có th ñ nh nghĩa:
V n t c t c th i hay v n t c t i m t ñi m ñã cho trên qu ñ o là ñ i lư ng ño b ng
thương s gi a quãng ñư ng ñi r t nh tính t ñi m ñã cho và kho ng th i gian r t nh ñ
v t ñi h t quãng ñư ng ñó, kí hi u là vt:
∆s
vt =
∆t
B n hãy nh r ng hai t “r t nh ” ñư c hi u ng m r ng, ∆s và ∆t ñ ñ coi như
chuy n ñ ng c a v t trên quãng ñư ng ∆s y là ñ u. Sau này khi ñã h c toán gi i tích chúng
ta s s d ng hai t hay hơn: “ñ nh ” và khái ni m ñ o hàm ti n l i hơn.
KI M TRA: Nói v n t c t c th i c a trái banh t i ñi m B là 20 cm/s ch ng h n, có
nghĩa là trái banh lăn ti p1 s n a tính t B ñư c 20 cm, ph i không?
ðáp: - Không (→ 20)
- Có (→ 21)
Li u 20: B n hãy tr l i ti p câu h i sau:
- Nói v n t c c a viên ñ n khi v a ra kh i nòng súng là 600 m/s là nói v n t c nào?
V i v n t c y có th bi t sau 2s sau viên ñ n cách nòng súng bao xa không?
Xem tr l i li u 22
Li u 21: B n tr l i sai, vì trái banh không chuy n ñ ng ñ u t B, mà th c s ñã
chuy n ñ ng bi n ñ i. B n hãy ñ c l i ñi u 18 và chú ý ñ n hai t “coi như không ñ i”, r i

152
tr l i l i cho ñúng.
Li u 22: V n t c 600 m/s c a viên ñ n câu h i là v n t c t c th i c a viên ñ n khi
ra kh i nòng súng. Vì sau khi ra kh i nòng súng ch c ch n viên ñ n s chuy n ñ ng bi n ñ i,
không ph i là chuy n ñ ng ñ u cho nên sau 2s ta không th bi t viên ñ n cách nòng súng
bao xa.
Ghi chú: Do trong d y h c chương trình hóa, h c sinh t l c làm vi c v i tài li u h c,
cho nên ñã thay ñ i thí nghi m bi u di n c a giáo viên t i l p b ng thí nghi m t làm c a
h c sinh. Có th dùng thí nghi m v i máng nghiêng ñ h c sinh t làm, và bài thí nghi m có
th giao cho h c sinh ti n hành trư c. Trong trư ng h p có ñi u ki n, thay vì dùng trái banh
da có th s d ng ngay chính môn th thao bowling.
Lê Nguyên Long (1998)


4.6. QUY TRÌNH D Y H C S D NG TÌNH HU NG CÓ V N ð
S d ng THCVð trong quá trình d y h c quá trình nh m chu n b cho HS k năng
gi i quy t v n ñ trong h c t p và nh ng thái ñ , tri th c có liên quan thông qua vi c gi i
quy t h th ng THCVð. Trong quá trình ñó, m t m t, nh ng THCVð ñư c s d ng như
nh ng phương ti n, nh ng bi n pháp kích thích thái ñ tích c c h c t p c a HS. M t khác,
vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng còn ñư c coi như nh ng m c tiêu mà HS c n ñ t
ñư c trong quá trình h c t p v i m c ñích chu n b cho các em kh năng gi i quy t các v n
ñ trong cu c s ng sau này. Mu n ñ t ñư c ñi u ñó, vi c s d ng THCVð trên l p ph i là
m t quy trình ñư c thi t k theo m t logic h p lý d a trên nh ng căn c khoa h c.
- Nguyên t c s d ng h th ng THCVð
Ngoài ph i tuân th t t c các nguyên t c chi ph i, ñ nh hư ng quá trình d y h c nói
chung, s d ng THCVð trong quá trình d y h c c n th c hi n t t các nguyên t c dư i ñây:
Th nh t, THCVð ñư c s d ng ñ d y h c môn h c (hay chương, bài) nào cho HS
thì ph i phù h p v i m c ñích, n i dung d y h c c a môn h c (hay chương, bài) ñã ñư c quy
ñ nh chung trong k ho ch chương trình d y h c môn h c c a B Giáo d c và ñào t o.
Th hai, trong quá trình d y h c s d ng THCVð trên l p, c n ñ m b o m i quan h
th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng hư ng d n c a GV v i ho t ñ ng ch ñ ng, tích c c
và sáng t o c a HS. Trong quá trình d y h c s d ng THCVð, GV ph i là ngư i hư ng d n,
ch ñ o. S ch ñ o ñó th hi n: B ng s hi u bi t v chuyên môn, NVSP c a mình, GV là
ngư i ñ nh hư ng HS t i m c tiêu s d ng THCVð trong quá trình h c t p, t i vi c chu n b
nh ng ñi u ki n, phương ti n cho vi c h c t p s d ng tình hu ng di n ra thu n l i; là ngư i
hư ng d n, ngư i kích thích, ñi u khi n và ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð. HS là
ngư i ch ñ ng, tích c c, sáng t o gi i quy t tình hu ng dư i s hư ng d n c a GV. ð s
d ng THCVð trên l p có hi u qu , HS c n t giác th c hi n các yêu c u, nhi m v do quá
trình d y h c này ñ ra; các em ph i tham gia vào quá trình h c t p này v i m t thái ñ tích
c c, sáng t o. D y h c s d ng THCVð không ch p nh n thái ñ áp ñ t, ñ c ñoán gia
trư ng c a GV và thái ñ th ñ ng c a HS. Trong quá trình ñó, HS ñư c lôi cu n tham gia
cùng t p th , ñ ng não, tranh lu n dư i s hư ng d n, g i m c a GV.
Th ba, d y h c s d ng THCVð c n ñư c t ch c v i các hình th c và phương pháp
d y h c phong phú, ña d ng. Các hình th c (lên l p, nhà ... v i các d ng h c t p cá nhân,
nhóm, t p th ) và phương pháp d y h c (h i-ñáp g i m ; tìm tòi, nghiên c u tài li u; ñóng
vai; báo cáo và trình bày...) ñư c s d ng ph i h p v i nhau nh m t o nên m t s c m nh

153
t ng h p v phương pháp.
Th tư, ñ m b o các m i quan h h p tác ch t ch trong quá trình d y h c s d ng
THCVð. S h p tác là m t y u t không th thi u trong d y h c s d ng tình hu ng. Quá
trình d y h c này c n khuy n khích, hư ng d n ñ th c hi n t t các m i quan h h p tác
cùng nhau gi i quy t THCVð ñư c ñưa ra. Các m i quan h h p tác ñó bao g m: H p tác
gi a HS và HS, h p tác gi a HS và GV...
Th năm, vi c s d ng THCVð trong quá trình d y h c trên l p c n ñ m b o tính h
th ng. Nguyên t c này ñòi h i h th ng THCVð ñư c s d ng ph i tuân theo logic tri th c
và k năng ñư c trình bày trong môn (chương, bài) h c và logic nh n th c c a SV.
- Quy trình s d ng h th ng THCVð
Quy trình s d ng THCVð trong quá trình d y h c trên l p thư ng ñư c ti n hành
qua 3 giai ño n và 6 bư c l n.
Ba giai ño n ñó là: Giai ño n xây d ng k ho ch, giai ño n tri n khai k ho ch và giai
ño n ñánh giá quá trình th c hi n k ho ch.
Sáu bư c ñó là: ð nh hư ng chung cho d y h c s d ng THCVð; chu n b giáo án
cho quá trình d y h c s d ng THCVð; kích thích, ñ nh hư ng gi i quy t THCVð; t ch c,
ñi u khi n các ho t ñ ng h c t p c a SV thông qua vi c gi i quy t THCVð theo quy trình;
ñánh giá; ra quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð.
Giai ño n1. Xây d ng k ho ch
Bư c1. Bư c ñ nh hư ng chung cho d y h c s d ng THCVð
ð chu n b tâm th h c t p s d ng THCVð cho HS, c n th c hi n m t s công vi c
trư c khi ti n hành ñi u khi n HS h c t p. ðó là: xác ñ nh yêu c u c a vi c s d ng
THCVð; cung c p nh ng lý lu n, chu n b nh ng k năng c n thi t chung có liên quan ñ n
h c t p s d ng THCVð cho HS và ñ nh hư ng vi c chu n b các ñi u ki n, phương ti n c n
thi t ph c v cho quá trình d y h c.
- Xác ñ nh yêu c u c a vi c s d ng THCVð
Vi c s d ng THCVð trong quá trình d y h c nh m kích thích thái ñ h c t p tích
c c c a HS; chu n b cho các em kh năng gi i quy t các v n ñ trong cu c s ng sau này.
Như v y, THCVð ñư c s d ng như là phương ti n, bi n pháp và cao hơn, vi c gi i quy t
v n ñ trong tình hu ng ñư c coi như m c tiêu c n ñ t c a quá trình d y h c.
Yêu c u quan tr ng nh t, hình thành cho HS k năng gi i quy t v n ñ . B i vì năng
l c gi i quy t v n ñ là ñ c trưng cơ b n c a con ngư i trong xã h i hi n ñ i. Các yêu c u
c th c n ñ t ñư c c a k năng này:
+ Phát hi n ñư c v n ñ trong tình hu ng và bi t xác ñ nh m c ñích c a vi c gi i
quy t v n ñ ñó;
+ Bi t d ki n các phương án gi i quy t v n ñ và l a ch n ñư c phương án gi i
quy t t i ưu;
+ Bi t huy ñ ng, tìm ki m nh ng tri th c, k năng có liên quan ñ gi i quy t v n ñ ;
+ Bi t rút ra ñư c bài h c kinh nghi m t vi c gi i quy t v n ñ ñó.
Các k năng gi i quy t v n ñ nêu trên c n ñ t ñư c t m c ñ chưa thành th o (k
năng b c th p) t i m c ñ thành th o (k năng b c cao).


154
M c ñ chưa thành th o:
m c ñ này, HS có th th c hi n ñư c các k năng gi i quy t v n ñ trong tình
hu ng trên cơ s v n d ng máy móc tri th c, k năng v và có liên quan ñ n v n ñ h c t p,
ñ n quy trình x lý THCVð ñã bi t.
M c ñ thành th o:
m c ñ này HS có th th c hi n ñư c các k năng gi i quy t v n ñ trong tình
hu ng trên cơ s v n d ng linh ho t, sáng t o các tri th c, k năng v và có liên quan ñ n
v n ñ h c t p, ñ n quy trình x lý THCVð ñã bi t.
Yêu c u th hai, HS có thái ñ tích c c h c t p. Yêu c u này th hi n HS có s t p
trung chú ý, có nhu c u, h ng thú trong h c t p và tham gia m t các t giác, tích c c vào các
ho t ñ ng h c t p thông qua vi c gi i quy t THCVð; chu n b chu ñáo, th c hi n ñ y ñ
m i yêu c u ñư c ñ ra, nh p ñi u làm vi c nhanh, tr l i ho c có ph n ng chính xác câu h i
ho c yêu c u ñư c ñ ra, vư t qua ñư c nh ng tác ñ ng làm phân tán s chú ý; n l c trong
h c t p, kiên trì tìm cách gi i quy t nh ng v n ñ ñư c ñưa ra, không ng i khó hay chán n n
trong h c t p; cao hơn n a h bi t t ñ ra m c tiêu và t xác ñ nh k ho ch hành ñ ng; ñ nh
hư ng nhanh trong h c t p; có nh ng bi u hi n c a s ham h c h i, tìm tòi như h i th y, h i
b n, ñ xu t th c m c... có s căng th ng c a trí tu , s hăm h khi gi i quy t m t nhi m v ,
m t tình hu ng... T ñó, phát tri n HS các ph m ch t và kh năng như: phân tích; áp d ng
tri th c, kinh nghi m ñã h c; k năng, chi n lư c và thói quen h c t p phù h p; t tìm ki m
tri th c, kinh nghi m; tính toán; xem xét, ñánh giá các phương pháp, các tài li u h c t p môn
h c và các ph m ch t nhân cách khác.
Yêu c u cu i cùng, giúp HS n m ñư c nh ng tri th c có liên quan v i các m c ñ :
nh n ra, nh ñư c tri th c ñã h c; gi i thích, th hi n ñư c s hi u bi t v m i liên h gi a
các tri th c ñã h c; liên h , l y ñư c ví d ch ng minh cho tri th c ñã h c.
- Cung c p nh ng lý lu n và chu n b nh ng k năng c n thi t chung có liên quan ñ n
h c t p s d ng THCVð cho HS
Gi i thi u nh ng hi u bi t cơ b n v THCVð, hư ng d n cho HS n m ñư c tri th c
v quy trình x lý THCVð và gi i quy t THCVð theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p.
Th a thu n v i HS m t s cách th c làm vi c h tr cho vi c s d ng THCVð như: cách
th c s d ng m t s phương pháp và hình th c t ch c d y h c h tr mà HS ñã quen thu c:
h i-ñáp, thuy t trình, nghiên c u tài li u...; cách th c th c hi n m t s phương pháp và hình
th c d y h c mà HS chưa quen. Trong ñó ñ c bi t hư ng d n ñ HS n m ñư c cách làm vi c
cá nhân và h p tác làm vi c v i các HS khác trong nhóm.
- ð nh hư ng vi c chu n b các ñi u ki n, phương ti n c n thi t ph c v cho quá trình
d yh c
Gi i thi u cho HS bi t nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c s n có như: phòng h c,
các tài li u có liên quan s n có thư vi n, phòng máy vi tính... c a trư ng. Gi i thi u, yêu
c u chu n b thêm nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c khác. GV và HS có th t t o thêm
nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c theo kh năng c a mình như: sưu t m THCVð, ti p
c n v i môi trư ng xung quanh...
Bư c 2. Bư c chu n b giáo án
ð s d ng THCVð thành công, c n xây d ng k ho ch d y h c s d ng THCVð
chu ñáo. K ho ch d y h c s d ng THCVð là m t b n d ki n trư c nh ng công vi c mà
GV và HS c n ti n hành trong quá trình d y h c nh m ñ t ñư c m c ñích c a quá trình d y

155
h c này. Công vi c này thư ng ñư c chu n b trư c khi lên l p và thư ng quen ñư c g i là
so n giáo án lên l p. Bư c này bao g m các bư c: xác ñ nh cơ s cho vi c so n giáo án và
so n giáo án
- Xác ñ nh cơ s cho vi c so n giáo án
Trư c khi so n giáo án c n nghiên c u:
+ K ho ch, chương trình và tài li u d y h c môn h c.
+ ði u ki n d y h c c a nhà trư ng: tình tr ng phòng h c (kích c phòng h c, bàn
gh ...); các phương ti n k thu t h tr (máy chi u, tivi, máy vi tính ...); tài li u ph c v cho
d y h c có thư vi n; kh năng t chu n b ñi u ki n d y h c c a GV và HS. Vi c nghiên
c u này có tác d ng giúp GV và HS có cơ s ñ chu n b trư c các ñi u ki n, phương ti n h
tr cho quá trình d y h c di n ra m t cách thu n l i.
+ Th c ti n cu c s ng c a các em. Vi c nghiên c u này giúp GV có th ñ nh hư ng
cho HS ti p c n v i th c ti n cu c s ng c a các em nh m chu n b t t hơn cho vi c gi i
quy t THCVð.
+ ð i tư ng d y h c như sĩ s HS, ñ c ñi m tình hình chung c a t p th HS. Vi c
nghiên c u này m t m t giúp GV có th l a ch n THCVð phù h p hơn v i ñ c ñi m ñ i
tư ng ñ ng th i d ñoán ñư c tình hu ng có th di n ra trong quá trình d y h c trên l p ñ
d ki n trư c phương án x lý; m t khác giúp cho vi c chu n b trư c các ñi u ki n phương
ti n d y h c t t hơn.
- So n giáo án
Ph n khái quát chung c a giáo án c n xác ñ nh:
+ Tên bài; s ti t; m c ñích, yêu c u; n i dung (dàn bài ho c các v n ñ cơ b n HS
c n n m trong bài h c); các phương pháp, hình th c t ch c d y h c cơ b n c n s d ng và
các phương pháp, hình th c t ch c d y h c h tr ; các ñi u ki n, phương ti n d y h c.
+ H th ng THCVð c n s d ng. Tham kh o tài li u [27].
+ Th i ñi m cung c p THCVð cho SV trong quá trình d y h c t ng bài h c, t ng v n
ñ c a bài h c trên l p. Hai th i ñi m cung c p THCVð thư ng ñư c n ñ nh trư c ñó là: 1).
Cung c p THCVð ñ HS gi i quy t khi nghiên c u tài li u m i. Vi c cung c p này nh m
kích thích, d n d t HS nghiên c u tài li u m i; 2). Cung c p THCVð sau khi HS ñã nghiên
c u xong tài li u h c t p. Vi c cung c p này nh m kích thích, d n d t HS c ng c , ôn t p, h
th ng hóa ki n th c ñã h c ñ c bi t chú tr ng b i dư ng cho HS kh năng v n d ng ki n
th c ñã h c ñ gi i quy t nh ng v n ñ có th g p trong cu c s ng.
+ Cách cung c p THCVð cho HS. Có th cung c p THCVð ñ HS gi i quy t b ng
cách ghi THCVð trên gi y r i (handout) r i phân phát cho cá nhân hay nhóm HS; THCVð
ñư c in trên gi y trong (Transparency Film) chi u qua máy chi u (Overhead) cho HS coi
ho c s d ng ñ ng th i c hai cách này. Trong trư ng h p nhi u THCVð ñư c phát riêng l
cho t ng nhóm HS gi i quy t, thì khi t ng h p ý ki n c a các nhóm cùng gi i quy t chung
m t tình hu ng trư c l p (các nhóm khác không có trong tay THCVð này) c n chi u tình
hu ng lên máy chi u cho HS các nhóm khác ti n theo dõi.
So n ph n c th
D ki n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð c a GV và HS: 1). Gi i thi u m c
ñích, yêu c u, n i dung và cách th c nghiên c u bài h c; 2). Gi i thi u ho c nh c l i nh ng
hi u bi t cơ b n v THCVð, hư ng d n cho HS n m ñư c tri th c v quy trình x lý

156
THCVð và gi i quy t THCVð theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p (n u c n); 3). Gi i
thi u quy trình th c hi n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð trên l p như: chia HS
thành t ng nhóm, hư ng d n HS cách th c làm vi c cá nhân và h p tác làm vi c v i các HS
khác trong nhóm (n u c n), phát THCVð cho cá nhân ho c nhóm, ñi u khi n cá nhân ho c
nhóm x lý THCVð và trao ñ i k t qu theo nhóm nh b ng cách th c hi n các yêu c u hay
tr l i các câu h i, t ng h p ý ki n chung c a các nhóm, t ng k t bài h c.
Giai ño n 2. Giai ño n tri n khai k ho ch (hay giai ño n th c hi n các ho t ñ ng d y
h c s d ng THCVð theo d ki n)
Thông thư ng THCVð ñư c s d ng theo hai hư ng c a d y h c t p trung vào HS:
hư ng s d ng THCVð trên l p trong ñó, vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng ñư c coi
như phương ti n và hư ng s d ng THCVð trên l p trong ñó, vi c gi i quy t v n ñ trong
tình hu ng ñư c coi như m c tiêu c n ñ t ñư c. M i hư ng có cách s d ng THCVð tuân
theo các bư c có nh ng nét riêng. Ch ng h n, ñ i v i quá trình d y h c coi vi c gi i quy t
v n ñ trong tình hu ng như phương ti n thì THCVð ñư c s d ng như bi n pháp kích thích
HS tích lũy tri th c, kinh nghi m, t c THCVð ñư c ñưa ra cho HS gi i quy t trong quá trình
nghiên c u tri th c m i. Do ñó, trong quy trình ñi u khi n HS x lý THCVð trên l p s có
bư c kích thích HS tích c c tìm tòi tri th c m i có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình
hu ng qua ñó giúp SV n m ñư c tri th c m i c a bài h c. Còn ñ i v i quá trình d y h c coi
vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng như m c tiêu HS c n t p gi i quy t và vi c gi i quy t
tình hu ng ñư c ñưa ra sau khi HS ñã nghiên c u lý thuy t nh m m c ñích c ng c , ôn t p
và rèn luy n k năng v n d ng tri th c thì trong quy trình ñi u khi n và x lý THCVð trên
l p s có bư c kích thích HS tích c c c ng c ôn t p, h th ng hoá ki n th c, kinh nghi m
cũ có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng, qua ñó rèn luy n cho HS k năng áp
d ng tri th c ñ ng th i giúp h kh c sâu tri th c ñã h c. Do ñó, các ho t ñ ng s d ng
THCVð nói chung thư ng bao g m các bư c:
Bư c 3. Kích thích, ñ nh hư ng gi i quy t THCVð
Bư c này thư ng bao g m các ho t ñ ng sau:
- Gi i thi u yêu c u, n i dung và cách th c nghiên c u bài h c.
- Cho HS tìm hi u ho c ôn l i nh ng hi u bi t cơ b n v tình hu ng, quy trình x lý
tình hu ng và gi i quy t tình hu ng theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p (n u c n).
- Gi i thi u ho c nh c l i quy trình th c hi n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð
(n u c n).
Bư c 4. T ch c, ñi u khi n các ho t ñ ng nh m x lý THCVð theo quy trình
Bư c này bao g m các ho t ñ ng sau:
- T ch c, ñi u khi n ho t ñ ng phát hi n, công nh n v n ñ trong THCVð, m c ñích
gi i quy t v n ñ và d ki n cách gi i quy t ( bư c 1,2& 3 trong quy trình x lý THCVð).
- Kích thích s huy ñ ng, tìm ki m tri th c, kinh nghi m có liên quan ñ th c hi n
phương án gi i quy t v n ñ trong THCVð (bư c 4 trong quy trình x lý THCVð).
- Cá nhân th c hi n nhi m v .
- Th o lu n nhóm v các nhi m v .
- H th ng hoá các tri th c, kinh nghi m khái quát có liên quan;
- Trình bày phương án gi i quy t v n ñ và bài h c kinh nghi m.

157
- Cu i cùng, t ng k t bài h c. Tham kh o tài li u [27].
Giai ño n 3. Giai ño n ñánh giá
ðánh giá quá trình s d ng THCVð trên l p là quá trình hình thành nh ng nh n ñ nh,
phán ñoán v k t qu th c hi n quá trình này, d a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c
ñ i chi u v i nh ng m c tiêu, tiêu chu n ñã ñ ra, nh m ñ xu t nh ng quy t ñ nh thích h p
ñ c i thi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð trên l p ñ t hi u qu cao hơn. Giai ño n
này bao g m các bư c:
Bư c 5. Bư c ñánh giá
Bư c này bao g m
- Xác ñ nh chu n ñánh giá
K t qu quá trình s d ng THCVð trên l p th hi n k t qu ho t ñ ng tương tác c a
GV và HS trong quá trình d y h c này. K t qu cu i cùng th hi n k t qu h c t p, rèn
luy n c a HS. Cho nên, chu n ñánh giá quá trình d y h c s d ng THCVð ñư c xác ñ nh là
các m c tiêu HS c n ñ t ñư c trong quá trình d y h c này, bao g m: M c tiêu rèn luy n k
năng gi i quy t v n ñ trong các tình hu ng và các m c tiêu rèn luy n v tri th c, thái ñ
khác có liên quan. Chu n ñánh giá ñư c xác ñ nh sao cho có th ño ñư c.
- Xác ñ nh thang ñánh giá
Thang ñánh giá ñư c xác ñ nh bao g m: Thang ñánh giá k năng gi i quy t v n ñ ;
thang ñánh giá m c ñ n m tri th c và thang ñánh giá thái ñ c a SV trong quá trình h c t p.
- Xác ñ nh k thu t ki m tra, ñánh giá
Các ho t ñ ng ki m tra, ñánh giá ñư c ti n hành m t cách có h th ng trong su t quá
trình d y h c s d ng THCVð. K t qu ki m tra ñư c ñánh giá c v m t ñ nh tính l n v
m t ñ nh lư ng.
+ ðánh giá ñ nh lư ng: ðánh giá qua k t qu ñi m s c a các bài ki m; qua lư ng hóa
các m c ñ th hi n ý th c, thái ñ trong h c t p ñư c ñưa ra các phi u ñi u tra, t ñánh
giá.
+ ðánh giá ñ nh tính: ðánh giá ch t lư ng c a vi c th c hi n các k năng gi i quy t
v n ñ trong THCVð, c a vi c n m tri th c trong các bài ki m và các tiêu chí th hi n ý
th c, thái ñ c a HS trong h c t p qua các cu c ph ng v n, các biên b n d gi , phi u quan
sát HS trong quá trình d y h c.
Bư c 6. Ra quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð
Trên cơ s ki m tra, ñánh giá, ti n hành ñ xu t nh ng bi n pháp nh m ñi u khi n,
ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð cho phù h p. Quy trình s d ng THCVð trên l p ñư c
th hi n qua sơ ñ trang bên.




158
Sơ ñ : Quy trình s d ng THCVð


M c ñích, n i dung s d ng
Bư c 1
ð nh
G/t THCVð&s d ng THCVð
1.GIAI hư ng
ðO N chung
Chu n b s d ng THCVð
XÂY
D NG
K Bư c 2
Cơ s so n giáo án
HO CH So n
giáo án
So n giáo án



Bư c 3 G/t m c ñích, n i dung DH
ñ nh
G/t lý thuy t v THCVð
hư ng
2.GIAI gi i G/t quy trình s d ng THCVVð
ðO N quy t Cung c p THCVð
TRI N
Làm rõ THCVð
KHAI Th o lu n nhóm
T ch c, ñi u khi n
K T ng h p ý ki n
(Phát hi n, d ki n cách
Bư c 4
HO CH H th ng hóa
gi i quy t v n ñ )
t ch c
Kích thích
Kích thích gi i quy t
ñi u Giao nhi m v
khi n Cá nhân gi i quy t
gi i
Nhóm gi i quy t
quy t
Trình bày/th hi n
v nñ
H th ng hóa
Chu n ñánh giá
Bư c 5
ñánh Thang ñánh giá
3. GIAI giá
K thu t ñánh giá
ðO N
ðÁNH
Bư c 6
GIÁ
ra
quy t
ñ nh
®Þnh




159
DANH M C CÁC TÀI LI U THAM KH O

1. Nguy n Ng c B o (1995), Phát tri n tính tích c c, tính t l c c a h c sinh trong quá
trình d y h c, Tài li u BDTX chu kỳ hè 1993-1996 cho GV PTTH.B giáo d c và
ðào t o, V giáo viên.
2. Nguy n Ng c B o-Ngô Hi u (1995), T ch c ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c,
Hà N i.
3. Nguy n Ng c B o-Hà Th ð c (1998), Ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c cơ s ,
Nxb Giáo d c.
4. B Giáo d c& ðào t o, Chương trình giáo d c (Ban hành theo Quy t ñ nh s
16/2006/Qð-BGD ðT ngày 05 tháng 05 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ñào
t o), Công báo t s 5-6 ñ n s 57-58.
5. B Giáo d c & ðào t o-Vi n Nghiên c u phát tri n giáo d c (2002), Chi n lư c phát
tri n giáo d c trong th k th XXI-Kinh nghi m c a các qu c gia, Nxb Chính tr
qu c gia.
6. B Giáo d c và ðào t o, D án VIE/98/018, Chương trình phát tri n Liên h p qu c
(UNDP) & DANIDA (2004), Thi t k m u m t s MÔðUN giáo d c môi trư ng, Hà
N i.
7. Chi n lư c phát tri n giáo d c 2001-2010 (2002), Nxb Giáo d c.
8. Nguy n H u Dũng (1995), Nhà trư ng trung h c và ngư i giáo viên trung h c, Hà
Ni
9. Nguy n H u Dũng (1998), M t s v n ñ cơ b n v giáo d c ph thông trung h c.
Sách BDTX chu kỳ hè 1997-2000 cho giáo viên PTTH và THCB, Nxb Giáo d c.
10. Nguy n ðình Ch nh (1995), Th c hành v giáo d c, Hà N i.
11. Nguy n ðình Ch nh (1995), V n ñ ñ t câu h i c a giáo viên ñ ng l p-Ki m tra,
ñánh giá vi c h c t p c a h c sinh, Hà N i.
12. Hoàng Chúng (1995), Phương pháp d y h c Toán h c trư ng ph thông THCS,
Nxb Giáo d c.
13. H Ng c ð i (1985), Bài h c là gì, Nxb Giáo d c.
14. Tô Xuân Giáp (1998), Phương ti n d y h c, Nxb Giáo d c.
15. Êxipôp B . P (1977), Nh ng cơ s c a lý lu n d y h c, Nxb Giáo d c.
16. Bùi Hi n&các tác gi khác (2001), T ñi n Giáo d c h c, Nxb T ñi n Bách khoa.
17. Tr n Bá Hoành (1995), ðánh giáo giáo d c, Hà N i.
18. ð ng Vũ Ho t-Hà Th ð c (1995), Giáo d c h c ñ i cương 2, Hà N i.
19. ð ng Thành Hưng (2002), D y h c hi n ñ i, Nxb ð i h c qu c gia, Hà N i.
20. James H Mc Millan (2005), ðánh giá l p h c, Vi n ñ i h c Virginia.
21. Nguy n Kỳ (1995), Phương pháp giáo d c tích c c l y ngư i h c làm trung tâm, Nxb
Giáo d c.
22. Lecne I.Ia. (1977), D y h c nêu v n ñ , Nxb Giáo d c.

160
23. Lê Nguyên Long (1998), Th ñi tìm nh ng phương pháp d y h c hi u qu , Nxb Giáo
d c.
24. Lu t Giáo d c (2005), Nxb Lao ñ ng-Xã h i.
25. Lưu Xuân M i (2000), Lý lu n d y h c ñ i h c, Nxb Giáo d c.
26. Bùi Th Mùi (2000), Giáo trình hư ng d n th c hành giáo d c h c, ð i h c C n Thơ.
27. Bùi Th Mùi (2004), Tình hu ng sư ph m trong công tác giáo d c h c sinh trung h c
ph thông, Nxb ð i h c sư ph m.
28. Bùi Th Mùi, Bùi Văn Ngà, Nguy n Th Bích Liên (2006), Giáo d c h c ñ i cương 2,
ð i h c C n Thơ.
29. Phan Tr ng Ng (2005), D y h c và phương pháp d y h c trong nhà trư ng, Nxb ð i
h c sư ph m.
30. Hà Th Ng -ð ng Vũ Ho t (1986-1988), Giáo d c h c T1&2, Nxb Giáo d c.
31. Hoàng ð c Nhu n (1995), Nhà trư ng hi n ñ i trên th gi i, Hà N i.
32. Okôn V (1976), Nh ng cơ s c a vi c d y h c nêu v n ñ , Nxb Giáo d c.
33. Pêtrôpski A. V. (1982), Tâm lý h c l a tu i và tâm lý h c sư ph m, Nxb Giáo d c.
34. Hoàng Phê và các c ng s (1994), T ñi n ti ng Vi t, Nxb Giáo d c
35. Vũ Văn T o-Tr n Văn Hà (1996), D y-h c gi i quy t v n ñ :M t hư ng ñ i m i
trong công tác giáo d c, ñào t o, hu n luy n, Trư ng cán b qu n lý giáo d c Hà N i.
36. Nguy n C nh Toàn (1998), Quá trình d y-t h c, Nxb Giáo d c.
37. Nguy n C nh Toàn-Ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m
38. Nguy n C nh Toàn ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m.
39. Dương Thi u T ng (1995), Tr c nghi m và ño lư ng thành qu h c t p, ðHSP Tp
HCM.
40. Thái Duy Tuyên (1998), Giáo d c h c hi n ñ i, Nxb Giáo d c.
41. Ph m Vi t Vư ng. Giáo d c h c (2000), Nxb ð i h c qu c gia Hà N i.
42. David Boud D. and Feletti G.I. (1997). The challenge of Problem-Based Learning,
Kogan Page London. Stirling (USA).
43. Dolmans D. (1994). “Descripsion of Problem-Based Learning”, How Students Learn
in a Problem-Based Curriculum?, Maastricht, Universitaire Pers Maastricht, p.3-12.
44. Gibbs G. and Jenkirs A. (1997). Teaching Large Classes in Higher Education, Kogan
Page.
45. Kate Morss Rowena Murray (2005), Teaching at University, Sage Publications.
46. Marzano R.J. (1992). A Defferent Kind of Classroom Teaching with Dimension of
Learning, Association For Supervision and Curriculum Development Alexandria
Virgnia.
47. Johnson D., Roger T., Johnson, Holubec E.J. (1994). Cooperative Learning in the
Classroom, Association For Supervision and Curriculum Development
AlexandriaVirgnia.
48. Ooms Ir.G.G.H. (2000). Student-Centred Education, Educational Support Staff
161
Department for Education and Student Affairs Wageningen University.
49. Prichard K.W. and Sawyer R.M. (1994). Handbook of College Teaching-Theory and
Applications, Greenwood Press Westport, Connecticut. London.
50. Woods D. R. (1994). “What is Problem-Based Learning?”, Problem-Based Learning:
How to Gain the Most f rom PBL, p 57-62.
51. Website http://www .udcl. cdu/pbl2002).
52. Website http://www.campus.manchester.ac.uk/ceeb/eb/accessed 22nd July 2006




162
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản