Giáo trình môn nấm học

Chia sẻ: Nguyen Thanh Minh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:112

0
335
lượt xem
173
download

Giáo trình môn nấm học

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nhằm mục đích cung cấp thêm kiến thức cơ bản để sinh viên học tập tốt môn Lý thuyết nấm học, giáo trình được soạn theo thứ tự phân loại của ngành nấm học và có những ví dụ cụ thể những loài nấm tiêu biểu của từng ngành phụ (hay lớp) trong đó mô tả tương đối đầy đủ đặc điểm sinh học của mỗi nhóm nấm

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình môn nấm học

  1. TR NG I H C C N TH VI N NGHIÊN C U VÀ PHÁT TRI N CÔNG NGH SINH H C *********** GIÁO TRÌNH Môn N M H C Biên so n: PGs. Ts. NGUY N V N BÁ PGs. Ts. CAO NG C I P Ts. NGUY N V N THÀNH 2005
  2. L i nói u Nh m m c ích cung c p thêm nh ng ki n th c c b n sinh viên h c t p t t môn Lý thuy t N M H C, Giáo trình c so n theo th t phân lo i c a ngành N M và có nh ng ví d c th nh ng loài n m tiêu bi u c a t ng ngành ph (hay l p) trong ó mô t t ng i y nh ng c i m sinh h c c a m i nhóm n m thông qua nh ng d ng khu n ty, c ng mang túi (b c) bào t , các lo i bào t , tóm t t nh ng vòng iv i nh ng c tính sinh s n h u tính.... tiêu bi u và nêu lên nh ng khác bi t r r t gi a các ngành ph (l p) sinh viên có th so sánh và nh n bi t s khác nhau gi a các gi ng trong m t h hay gi a các l p trong ngành. Giáo trình N M H C c so n t ng i chi ti t sinh viên i h c và c h c viên Cao h c các ngành h c liên quan tham kh o nh ng thông tin c n thi t n ngành h c. Chúng tôi mong r ng giáo trình s óng góp c nh ng thông tin c th v môn h c này và ch c ch n giáo trình s còn nh ng thi u sót, chúng tôi hy v ng các ng nghi p góp ý cho giáo trình ngày càng hoàn thi n h n. Ngoài ra, có nh ng t c d ch t các t i n Sinh h c Anh - Vi t s gây s ng nh n, chúng tôi ã chú thích ph n ti ng Anh. TM. Nhóm biên so n PGs. Ts. Cao Ng c i p
  3. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Ch ng 1 IC NG V N M M C N m m c (fungus, mushroom) là vi sinh v t chân h ch, th t n (thalophyte), t bào không có di p l c t , s ng d d ng (ho i sinh, ký sinh, c ng sinh), vách t bào c u t o ch y u là chitin, có hay không có celuloz và m t s thành ph n khác có hàm l ng th p. N m h c (Mycology) c khai sinh b i nhà th c v t h c ng i Ý tên là Pier Antonio Micheli (1729) qua tài li u công b “gi ng cây l ” (Nova Plantarum Genera) nh ng theo Giáo s Ekriksson Gunnan (1978) thì ng i có công nghiên c u sâu v n m m c l i là Elias Fries (1794 - 1874). Theo Elizabeth Tootyll (1984) n m m c có kho ng 5.100 gi ng và 50.000 loài c mô t , tuy nhiên, c tính có trên 100.000 n 250.000 loài n m hi n di n trên trái t. Nhi u loài n m m c có kh n ng ký sinh trên nhi u ký ch nh ng v t, th c v t, c bi t trên con ng i, cây tr ng, v t nuôi, s n ph m sau thu ho ch ch a ho c ã qua ch bi n, b o qu n. M t s là tác nhân gây b nh, làm h các thi t b th y tinh b o qu n không t t nh ng c ng có nhi u loài có ích nh t ng h p ra acit h u c , thu c kháng sinh, vitamin, kích thích t t ng tr ng th c v t ã c a vào s n xu t công nghi p và có m t s n m c dùng làm i t ng nghiên c u v di truy n h c. 1.Hình d ng, kích th c, c u t o c a n m m c 1.1 Hình d ng và kích th c M t s ít nâm th n bào có hình tr ng (yeast=n m men), a s có hình s i (filamentous fungi=n m s i), s i có ng n vách ( a bào) hay không có ng n vách ( n bào). S i n m th ng là m t ng hình tr dài có kích th c l n nh khác nhau tùy loài. ng kính c a s i n m th ng t 3-5μm, có khi n 10μm, th m chí n 1mm. Chi u dài c a s i n m có th t i vài ch c centimet. Các s i n m phát tri n chi u dài theo ki u t ng tr ng ng n (Hình 1.1). Các s i n m có th phân nhánh và các nhánh có th l i phân nhánh liên ti p t o thành h s i n m (mycelium) khí sinh xù xì nh bông. Trên môi tr ng c và trên m t s c ch t trong t nhiên, bào t n m, t bào n m ho c m t o n s i n m có th phát tri n thành m t h s i n m có hình d ng nh t nh g i là khu n l c n m (Hình 1.2) 1
  4. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 1.1 S i n m và c u t o vách t bào s i n m (theo Samson và ctv., 1995) Hình 1.2. M t s d ng khu n l c n m (theo Samson và ctv., 1995) 1.2 C ut o T bào n m có c u trúc t ng t nh nh ng t bào vi sinh v t chân h ch khác c mô t và trình bày nh Hình 1.3 Hình 1.3 C u t o t bào nh s i n m Fusarium (theo Howard R J & Heist J R., 1979) (Chú thích: MT: vi ng, M: ty th , SC: b Golgi, V: b ng(túi) nh, P: màng sinh ch t 4 l p) Vách t bào n m c u t o b i vi s i chitin và có ho c không có celluloz. Chitin là thành ph n chính c a vách t bào h u h t các loài n m tr nhóm Oomycetina. Nh ng vi s i chitin c hình thành nh vào enzim chitin syntaz (Hình 1.4). 2
  5. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 1.4. Con ng t ng h p chitin T bào ch t c a t bào n m ch a m ng n i m c (endoplasmic reticulum), không bào (vacuoles), ty th (mitochondria) và h t d tr (glycogen và lipid), c bi t c u trúc ty th t bào n m t ng t nh c u trúc ty th t bào th c v t. Ngoài ra, t bào n m còn có ribô th (ribosomes) và nh ng th khác ch a r ch c n ng. T bào n m không có di p l c t , m t vài loài n m có r i rác trong t bào m t lo i s c t c tr ng mà Matsueda và ctv. (1978) u tiên ly trích c và g i là neocercosporin (C29H26O10) có màu tím n m Cercosporina kikuchi. 3
  6. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá T bào n m không nh t thi t có m t nhân mà th ng có nhi u nhân. Nhân c a t bào n m có hình c u hay b u d c v i màng ôi phospholipid và protein d y 0,02 m, bên trong màng nhân ch a ARN và ADN. 2. Dinh d ng và t ng tr ng c a n m m c H u h t các loài n m m c không c n ánh sáng trong quá trình sinh tr ng. Tuy nhiên, có m t s loài l i c n ánh sáng trong quá trình t o bào t (Buller, 1950). Nhi t t i thi u c n cho s phát tri n là t 2oC n 5oC, t i h o t 22oC n 27oC và nhi t t i a mà chúng có th ch u ng c là 35oC n 40oC, cá bi t có m t s ít loài có th s ng sót OoC và 60oC. Nói chung, n m m c có th phát tri n t t môi tr ng acit (pH=6) nh ng pH t i h o là 5 - 6,5, m t s loài phát tri n t t pH < 3 và m t s ít phát tri n pH > 9 (Ingold, 1967). Oxi c ng c n cho s phát tri n c a n m m c vì chúng là nhóm hi u khí b t bu c và s phát tri n s ng ng khi không có oxi và d nhiên n c là y u t c n thi t cho s phát tri n. Theo Alexopoulos và Minns (1979) cho bi t n m m c có th phát tri n liên t c trong 400 n m hay h n n u các i u ki n môi tr ng u thích h p cho s phát tri n c a chúng. N m m c không có di p l c t nên chúng c n c cung c p dinh d ng t bên ngoài (nhóm d d ng), m t s s ng sót và phát tri n nh kh n ng ký sinh (s ng ký sinh trong c th ng v t hay th c v t) hay ho i sinh (saprophytes) trên xác bã h u c , c ng có nhóm n m r hay a y s ng c ng sinh v i nhóm th c v t nh t nh. Theo Alexopoulos và Mims (1979) cho bi t ngu n d ng ch t c n thi t cho n m c x p theo th t sau: C, O, H, N P, K, Mg, S, B, Mn, Cu, Zn, Fe, Mo và Ca. Các nguyên t này hi n di n trong các ngu n th c n vô c n gi n nh glucoz, mu i ammonium... s c n m h p thu d dàng, n u t ngu n th c n h u c ph c t p n m s s n sinh và ti t ra bên ngoài các lo i enzim thích h p c t các i phân t này thành nh ng phân t nh d h p thu vào trong t bào. 3. Sinh s n c a n m m c Nói chung, n m m c sinh s n d i 2 hình th c: vô tính và h u tính. Trong sinh s n vô tính, n m hình thành bào t mà không qua vi c gi m phân, trái l i trong sinh s n h u tính n m hình thành 2 lo i giao t c và cái. 3.1 Sinh s n vô tính The Alexopoulos và Mims (1979), n m m c sinh s n vô tính th hi n qua 2 d ng: sinh s n dinh d ng b ng o n s i n m phát tri n dài ra ho c phân nhánh và sinh s n b ng các lo i bào t . M t s loài n m có nh ng bào t c tr ng nh sau: a. Bào t túi (bào t b c)(sporangiospores): các bào t ng (zoospores) (Hình 1.5 a, b, c) có n m Saprolegnia và bào t túi (sporangiopores) n m 4
  7. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Mucor, Rhizopus (Hình 1.6) ch a trong túi bào t ng (zoosporangium) và túi bào t (sporangium) c mang b i cu ng túi bào t (sporangiophores). Hình 1.5 Bào t ng (theo Samson và ctv., 1995) Hình 1.6. Bào t túi (b) Mucor circinelloides, a. cu ng bào t túi (theo Samson và ctv., 1995) b. Bào t ính (conidium): các bào t ính không có túi bao b c gi ng n m Aspergillus, Penicillium, ... Hình d ng, kích th c, màu s c, trang trí và cách s p x p c a bào t ính thay i t gi ng này sang gi ng khác và c dùng làm tiêu chu n phân lo i n m. Cu ng bào t ính d ng bình có th không phân nhánh nh Aspergillus (Hình 1.7) hay d ng th phân nhánh nh Penicillium (Hình 1.8). Bào t ính hình thành t nh ng c m (cluster) trên nh ng cu ng bào t ính Trichoderma (Hình 1.9). 5
  8. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Bào t ính th bình th bình (1) a b ng cu ng Hình 3.3. Các ki u cu ng bào t ính c a Aspergillus. a. 1 l p, b. 2 l p, c. phi n, d. tia, e. t (theo Samson và ctv., 1995) Hình 1.8. Bào t ính và cu ng bào t ính Penicillium chrysogenum (theo Samson và ctv. 1995) 6
  9. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 1.9. Cu ng bào t phân nhánh Trichoderma. a. T. viride, b. T. koningii, c. T. polysporum, d. T. citrinoviride (theo Samson v à ctv. 1995) gi ng Microsporum và Fusarium, có hai lo i bào t ính: lo i nh , ng nh t g i là ti u bào t ính (microconidia) (Hình 1.10 a) , lo i l n, a d ng g i là i bào t ính (macroconidia) (Hình 1.11 b) Hình 1.10 ính bào t c a Fusarium eumartii (theo Von Arx., 1995) a a. i bào t ính b. ti u bào t ính c. bào t vách dày b c c. Bào t t n (Thallospores): trong nhi u loài n m men và n m m c có hình th c sinh s n c bi t g i là bào t t n. Bào t t n có th có nh ng lo i sau: 1. Ch i hình thành t t bào n m men: Cryptococcus và Candida là nh ng lo i bào t t n n gi n nh t, g i là bào t ch i (blastospores) 2. Gi ng Ustilago có nh ng s i n m có xu t hi n t bào có vách d y g i là bào t vách d y còn g i là bào t áo (chlamydospores) (Hình 1. 11 c). V trí c a bào t vách d y s i n m có th khác nhau tùy loài. 3. Gi ng Geotrichum và Oospora có s i n m kéo th ng, vuông hay ch nh t và t bào vách d y g i là bào t t (arthrospores) (Hình 1.12) 7
  10. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 1.12 Bào t t (theo Samson và ctv. 1995) 3. 2. Sinh s n h u tính Sinh s n h u tính x y ra khi có s k t h p gi a hai giao t c và cái (gametes) có tr i qua giai o n gi m phân. Quá trình sinh s n h u tính tr i qua 3 giai o n: 1) Ti p h p t bào ch t (plasmogamy) v i s hòa h p 2 t bào tr n (protoplast) c a 2 giao t 2) Ti p h p nhân (karyogamy) v i s hòa h p 2 nhân c a 2 t bào giao t t o m t nhân nh b i (diploid) 3) Gi m phân (meiosis) giai o n này hình thành 4 bào t n b i (haploid) qua s gi m phân t 2n NST (nh b i) thành n NST ( n b i). Theo Machlis (1966) t t c các giai o n trên k c giai o n t o c quan sinh d c c i u khi n b i m t s kích thích t sinh d c (sexual hormones). C quan sinh d c c a n m m c có tên là túi giao t (gametangia) có 2 lo i: c quan sinh d c c g i là túi c (antheridium) ch a các giao t c (antherozoids), còn c quan sinh d c cái g i túi noãn (oogonium) ch a giao t cái hay noãn, khi có s k t h p gi a giao t c và noãn s t o thành bào t , bào t di ng c g i là bào t ng (zoospores). Ki u hai s i n m có gi i tính c và cái ti p h p nhau sinh ra bào t có tên là ti p h p t (myxospores), ti p h p t là c tr ng c a nhóm n m Myxomycetes (Hình 1.13). Bào t sinh d c khi hình thành có d ng túi g i là nang (ascus) và túi này ch a nh ng bào t g i là bào t nang (ascospores). Nang và bào t nang là c tr ng c a nhóm Ascomycetes (Hình 1.14) . Trong nhóm Basidiomycetes, 4 bào t phát tri n ph n t n cùng c a c u trúc th qu g i là ãm (basidium) và bào t c g i là bào t ãm (basidiospores) (Hình 1.15) Nhóm N m b t toàn (Deuteromycetes=Deuteromycotina)) g m nh ng n m cho n nay ch a bi t rõ ki u sinh s n h u tính c a chúng. 8
  11. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 3.2.1 Các ki u hình thành ti p h p t Mucoraceae. a-f. Rhizopus. g-h. Zygorhynchus, i. Absidia, j. Phycomyces (theo Talbot, 1995) Hình 1.13. Bào t nang Saccharomyces cerevisiae (theo Samson và ctv. 1995) Hình 1.14. Các ki u bào t m. a. Astrea, b. Bovista, c. Agaricales, d. Clavulina, e. Dacrymyces, f. Sistotrema, g. Repetobasidium, h. Xenasma, i-n. bào t m có vách, n. Puccinia. (theo Kreisel, 1995) 9
  12. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá 4. V trí và vai trò c a n m m c N m m c có nh h ng x u n cu c s ng con ng i m t cách tr c ti p b ng cách làm h h ng, gi m ph m ch t l ng th c, th c ph m tr c và sau thu ho ch, trongch bi n, b o qu n. N m m c còn gây h h i v t d ng, qu n áo... hay gây b nh cho ng i, ng v t khác và cây tr ng. Tuy nhiên, các qui trình ch bi n th c ph m có liên quan n lên men u c n n s có m t c a vi sinh v t trong ó có n m m c. N m m c c ng giúp t ng h p nh ng lo i kháng sinh (penicillin, griseofulvin), acit h u c (acit oxalic, citric, gluconic...), vitamin (nhóm B, riboflavin), kích thích t (gibberellin, auxin, cytokinin), m t s enzim và các ho t ch t khác dùng trong công nghi p th c ph m và y, d c ... ã c s d ng r ng rãi trên th gi i. Ngoài ra, n m còn gi vai trò quan tr ng trong vi c phân gi i ch t h u c tr l i m u m cho t tr ng. M t s loài thu c gi ng Rhizopus, Mucor, Candida gây b nh trên ng i, Microsporum gây b nh trên chó, Aspergillus fumigatus gây b nh trên chim; Saprolegnia và Achlya gây b nh n m ký sinh trên cá. Nh ng loài n m gây b nh trên cây tr ng nh Phytophthora, Fusarium, Cercospora.... c bi t n m Aspergilus flavus và Aspergillus fumigatus phát tri n trên ng c c trong i u ki n thu n l i sinh ra c t aflatoxin. Bên c nh tác ng gây h i, m t s loài n m m c r t h u ích trong s n xu t và i s ng nh n m n, n m d c ph m (n m linh chi, Penicillium notatum t ng h p nên penicillin, Penicillium griseofulvum t ng h p nên griseofulvin...), n m Aspergillus niger t ng h p các acit h u c nh acit citric, acit gluconic, n m Gibberella fujikuroi t ng h p kích thích t gibberellin và m t s loài n m thu c nhóm Phycomycetina hay Deuteromycetina có th ký sinh trên côn trùng gây h i qua ó có th dùng làm thiên ch di t côn trùng. Ngoài ra, nh ng loài n m s ng c ng sinh v i th c v t nh N m r (Mycorrhizae), giúp cho r cây hút c nhi u h n l ng phân vô c khó tan và cung c p cho nhu c u phát tri n c a cây tr ng. N m còn là i t ng nghiên c u v di truy n h c nh n m Neurospora crassa, n m Physarum polycephalum dùng t ng h p ADN và nh ng nghiên c u khác. 5. Phân lo i n m m c u tiên, n m c s p x p theo ti n hóa nh mô hình d i ây: (Hình 1.15) Dayal (1975) li t kê 7 c tính phân lo i n m m c nh sau: 1) c i m hình thái 2) ký ch c thù 3) c i m sinh lý 4) c i m t bào h c và di truy n h c 5) c i m kháng huy t thanh 6) c tính sinh hóa chung 7) phân lo i s h c 10
  13. Giáo trình N m h c: Biên so n PGs. Ts. Nguy n v n Bá Hình 1.15 Cây di truy n phát sinh ngành cho th y n m m c có m i liên h g n v i th c v t (PLANTAE) và ng v t (ANIMALIA) (theo Hawkswort và ctv., 1995) Theo Gwynne-Vaughan và Barnes (1937) chia n m thành 3 l p chính: Phycomycetes, Ascomycetes và Basidiomycetes d a trên khu n ty có vách ng n ngang hay không và c i m c a bào t . Theo Stevenson (1970) ã phân lo i n m trong ngành Mycota g m 6 l p: Chytridiomycetes, Oomycetes, Zygomycetes, Ascomycetes, Basidiomycetes, và Deuteromycetes. G n ây, Kurashi (1985) nh n m nh n t m quan tr ng c a h th ng ubiquinon trong phân lo i n m m c c ng nh ng d ng k thu t sinh h c phân t kh o sát a d ng di truy n và qua m i liên h di truy n phân lo i l i cho chính xác h n. 11
  14. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p Ch ng 2: N M ROI - N M TR NG (ngành ph Chytridiomycotina) I. L p N m Roi 1. ic ng Ngoài ngành Mycetozoa, nhóm n m roi là m t trong hai nhóm thu c ngành gi n m (Pseudofungi), n m roi có ng bào t nguyên th y v i vách b ng chitin. Có thuy t cho r ng n m roi xu t phát t rong (algal fungi) và ã m t l c l p?, t n thoái hóa thành túi bào t có r gi (chytridium) gi ng nh t tiên ng v t nguyên sinh? 1.1L p Chytridiomycetes c i m: N m roi ch có m t l p, t n n bào không màu v i vách chitin, ng bào t m t roi phía sau. N m roi c xem nh tách kh i các nhóm n m khác và là nhóm n m c x a (early paleozoic time). Sinh thái và a d ng sinh h c: a s s ng trong n c, có m i liên h di truy n th hình v i m t s nhóm n m khác (Hình 2.1) (t tiên n m roi) (2 roi) (1 roi sau) (1 roi t ) (hai roi (roi tr c dài b ng ng n, roi nhau) sau dài) 12
  15. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p Hình 2.1. Con ng ti n hóa gi nh trong các nhóm chính c a n m n c * T n và tính a d ng: L p nh , th ng n bào, ho c s i, t n c ng bào (coenocytic thalli), t n c có giá th là h th ng r gi phân nhánh ho c t bào áy. Th qu hoàn toàn (holocarpic), ho c th qu th t (ch m t ph n t n chuy n thành c u t o sinh s n). ** Chu k sinh s n Giao t và bào t sinh s n vô tính chuy n ng b ng m t chiên mao phía sau. Tùy theo c ch m c a túi bào t có th phân bi t túi bào t không n p (inoperculate sporangia) và túi bào t có n p (operculate sporangia) (Hình 2.2.). - Sinh s n vô phái: ng bào t , túi bào t không n p. - Sinh s n h u phái: r t khác bi t và nhi u loài ch a bi t rõ. ng giao t (planogamete) có roi phía sau, trong h u h t nhóm ng giao t ho c d ng giao t d giao (anisogamous planogametes) ti p h p, ng giao t c hoà v i giao t cái b t ng, bào t vách dày c hình thành. Hình 2.2. a.b. Rhizophydium sphaerotheca a. túi ng bào t (z) v i bào t ng b. túi bào t ng r ng (h), túi bào t (r), túi bào t ng tr ng thành (z) h t ph n thông. c. Pleotrachelus brassicae, túi bào t ng v i 1-4 ng ra và túi bào t (theo Sparrow, 1975). 13
  16. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p 3. Phân lo i 3.1 B Chytridiales: H u h t có t n nh , s ng trong n c, có r gi , giao t di ng, ng giao, bào t ng hình c u nh ng khi l i thì dài ra. Có trên 500 loài ã c bi t x p l i trong B l n nh t này theo c u t o chi ti t c a bào t ng. i di n Chytridium thu c h Chitridiaceae có túi bào t ng có n p, Rhizophydium túi bào t ng không có n p (Hình 2.2b). H u h t các h có túi bào t ng không n p là n m ký sinh th ng g p trong t ng p n c. Các ch ng thu c B này nuôi c y d dàng trên môi tr ng aga có ít pepton, yeat extract và glucoz. 3.2. B Monoblepharidales: i di n Monoblepharis polymorpha, n m ho i sinh trên th c v t và ng v t, c bi t trái cây, s i n m phát tri n nh ng không có vách ng n ngang, túi ng bào t chót hình bình h p. Sinh s n h u tính b ng tr ng, th tinh v i giao t c hình thành t túi thành l p bên c nh giao t no n (Hình 2.3) Hình 2.3 Monoblepharis polymorpha, a-e. Các giai o n sinh s n h u tính f. t n mang nhi u bào t tr ng d ng nang (cyst) (theo Sparrow, 1975) 3.3. B Blastocladiales: Allomyces, c p cao c a n m roi, h p t hình dài thành l p t vi c b t c p gi a hai giao t ng c phóng thích t hai túi giao t c và cái riêng, H p t m c và s n sinh bào t ng, bào t ng m c sinh ra giao t ng, c th ti p t c (Hình 2.4) Hình 2.4 Chu trình s ng c a Allomyces arbuscula, a. túi bào t , b. phóng thích ng bào t , c-e. th giao t t khi bào t m c n mang giao t , f. phóng thích giao t , g-i. thành l p h p t ng, j-k.14 thành l p th bào t , z-
  17. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p II. L p N m Tr ng hay N m Noãn (Oomycetes) Aisworth (l973) ã t t t c Ngành ph Mastigomycotina vào lóp N m tr ng, ch a nh ng bào t ng có hai chiên mao (roi), m t n m ng sau và m t phía tr c. L p N m tr ng không có chitin trong vách t bào c a chúng. Sinh s n h u tính là noãn giao. 1. Nh ng c tính chung - L p N m tr ng hi n di n nhi u n i c trú, ph n l n chúng là nh ng n m s ng trong môi tr ng n c và s ng ký sinh trên t o, n m m c n c, nh ng côn trùng s ng trong n c và nh ng ng v t khác c ng nh th c v t. M t s d ng cao h n sinh tr ng trong t, ví d m t s trong b Saprolegniales và Peronosporales - Hê s i khu n ty hay khu n ty [mycelium] phân nhánh, s i nh , có chung t bào và sinh tr ng nhi u trong ch t n n. Tuy nhiên m t s n m trong l p N m tr ng là n bào - Vách t bào có cellulose, i u này r t hi m th y h u h t các n m khác. Theo Bartnicki-Garcia (1970), thì vách t bào c a L p N m tr ng ch y u g m cellulose - glucan, không có chitin. Tuy nhiên, Lin và ctv (1976) ã báo cáo có chitin trong Apodochlya.. - Ph n l n l p N m tr ng có hình qu th t (ecarpic), phát tri n nh ng th sinh s n trong m t s ph n c a t n (thallus) và t n ti p t c ch c n ng nh m t th bào ch t (soma) - H u h t l p N m tr ng t o bào t ng (zoospore); Bào t ng là nh ng th hai roi. M t roi mao d ng bu c theo h ng lùi v phía sau và roi khi d ng kim tuy n theo h ng v phí tr c ; Roi c g n phía tr c hay phía sau. Bào t ng là nh ng th hình qu lê hay th hình th n và không có vách t bào. Theo Lange và Olson (1983 ) thì nh ng bào t ng hai chiên mao c a l p N m tr ng l n h n nh ng bào t ng m t chiên mao c a l p Chytridiomycetes. - Nhi u n m trong l p này tao nh ng bào t vô tính không di ng thông th ng u mút hay bên c a m t khu n ty phân nhánh hay không phân nhánh. Nh ng bào t không di ông nh th c g i là bào t ính hay còn g i là bào t (conidia) và nhánh sinh bào 15
  18. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p t mang nh ng bào t ính này c g i là c ng mang bào t hay túi bào t (conidiophore). - Sinh s n gi i tính là noãn giao, x y ra b ng cách ti p xúc túi giao t , và k t qu là thành l p bào t noãn (oospore). Trong Lagenidiales, s dung h p x y ra gi a hai t n th qu hoàn ch nh có kích c khác nhau. nh ng ph n l n nh ng thành viên c a b Saprolegniales, Peronosporales và Leptomitales s dung h p x y ra gi a m t túi c (hùng c ) và m t túi noãn (noãn phòng) d ng c u có m t tr ng ; Nh ng t bào sinh d c có lông roi không c t o thành trong l p N m tr ng. 2. Phân lo i l p N m tr ng Ainsworth (l966) chia l p này thành b n b (order) nh sau: Lagenidiales, Leptomitales, Peronosporales, Saprolegniales. Tuy nhiên, Sparrow (1976) chia l p này thành sáu b nh sau: Eurychasmales, Saprolegniales, Lagenidiales, Peronosporales, Thraustochytriales và Labyrinthulales L p Oomycetes B Peronosporales H Pythiaceae 2.1. Gi ng [Chi] Pythium ây là gi ng l n nh t c a h Pythiaceae, c i di n b i 92 loài (Waterllouse, l968) nh ng theo Waterhouse (1973) nhi u loài ch hi n di n trong môi tr ng n c nh nh ng th c v t ho i sinh trong khi ó m t s có th s ng ký sinh y u trên th c v t hay ng v t s ng trong n c, ph n l n loài s ng trong t, m t vài loài liên quan n m r , Pythium là nh ng loài hi m có v t ch c hi u (Rangaswamy, 1962). 16
  19. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p Hình 2.5. A, nh ng câ con bình th ng; B, nh ng cây con b ng p úng (Sharma, 1998) M t s b nh nghiêm tr ng nh ng cây gi ng con, nh b ng p úng, th i r , th i cành hoa cây con ng b ng sông C u Long là do nh ng loài c a Pythium g y ra (hình 2.5). Theo Webster (l980), Pythium hi n di n thông th ng trong t canh tác h n là tt nhiên nh t là cây con trong v n m mát hay v n rau. 2.1.1. C u trúc dinh d ng Hê s i khu n ty phát tri n t t và g m khu n ty m n, phân nhánh t t, và không t o giác mút [giác bào] nào (haustorium); Vách khu n ty g m cellulose (Alexopoulos và Mims, 1979), v t ch t bên trong t bào ch t là d ng h t và ch a nh ng gi t d u nh và glycogen, nh ng ph n c h n c a h s i ch a t bào ch t có h c nh , nh ng khu n ty còn non là c ng bào nh ng nh ng vách chéo phát tri n trong khu n ty tr ng thành (Hawker; 1966; Webster, 1980). Ty th , th l i, m ng l i n i ch t và các ribô-th c ng c th y d i kính hi n vi i n t . 2.1.2. Sinh s n vô tính Giai o n vô tính c thành l p b i túi bào t và chúng có th chót hay xen gi a và có hình d ng bi n i, chúng có th là hình c u, có nhi u s i nh hay ph ng lên. Túi bào t ch a nh trong su t, t i th i i m phát tri n c a túi bào t , ph n xen gi a hay chót c a khu n ty phình to ra, tr thành hình c u và kh i u ch c n ng nh túi bào t u tiên (hình 2.6); Nh ng bào t ng m i c thành l p ti p t c di chuy n r t nhanh bên trong túi, s di chuy n này ti p t c trong m t vài phút. Vách c a túi v ra nhanh nh b t khí xà phòng và các bào t ng c phóng thích theo m i h ng. Nh ng bào t ng có hình qu th n và là nh ng th hai tiên mao và hai tiên mao c g n m t bên c a chúng (hình 2.6). Sau m t s l n, nh ng bào t ng b m t chiên mao và c bao vào nang và m i bào t ng trong s chúng n y ch i b ng m t ng phôi trong khu n ty dinh d ng m i và khu n ty m i này nhi m vào h t gi ng. 17
  20. Giáo trình N m h c - Biên so n: PGs. Ts. Nguy n v n Bá và PGs. Ts. Cao Ng c i p Hình 2.6. Sinh s n vô tính n m Pythium (Sharma, 1998) 18
Đồng bộ tài khoản