Giáo trình tâm lí học đại cương - Hoàng Đức Lâm

Chia sẻ: hanhnguyen72

Tâm lý là cuộc sống tinh thần.Cuộc sống đòi hỏi mỗi người mang nó phải có đủ các loại hiện tượng của cuộc sống.Từ chỗ phải biết kịp thời sự nóng lạnh của bầu không khí quanh ta đến chỗ có kiến thức về quy luật khí quyển..

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Giáo trình tâm lí học đại cương - Hoàng Đức Lâm

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT




GIAÙO TRÌNH

TAÂM LYÙ HOÏC ÑAÏI CÖÔNG



HOAØNG ÑÖÙC LAÂM




Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -2-


MỤC LỤC
PHAÀN I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG CUÛA TAÂM LYÙ ................................................................................ 4
CHÖÔNG I. TAÂM LYÙ HOÏC LAØ MOÄT KHOA HOÏC .................................................................................. 4
I. TAÂM LYÙ HOÏC LAØ GÌ ?........................................................................................................................ 4
1. Ñaët vaán ñeà ........................................................................................................................................ 4
2. Taâm lyù laø gì? .................................................................................................................................... 4
II. VAØI NEÙT VEÀ LÒCH SÖÛ TAÂM LYÙ HOÏC ............................................................................................. 5
1.Taâm lyù hoïc thôøi coå ñaïi ...................................................................................................................... 6
2. Taâm lyù hoïc caän ñaïi .......................................................................................................................... 7
3. Söï beá taéc cuûa taâm lyù hoïc duy taâm .................................................................................................... 8
4. Taâm lyù hoïc theá kyû XX ..................................................................................................................... 9
5.Taâm lyù học hoạt ñoäng ...................................................................................................................... 11
III. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA TAÂM LYÙ HOÏC........................................................................ 14
CHÖÔNG II: CHÖÙC NAÊNG CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁNG .......................................................... 15
I. CHÖÙC NAÊNG, VÒ TRÍ,VAI TROØ CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁN .............................................. 15
1.Chöùc naêng chung cuûa taâm lyù ........................................................................................................... 15
2. Vò trí cuûa taâm lyù hoïc ...................................................................................................................... 15
3 . Vai troø cuûa taâm lyù trong ñôøi soáng ................................................................................................. 15
II. YÙ THÖÙC ............................................................................................................................................ 16
1.Ñònh nghóa ....................................................................................................................................... 16
2. Ñaëc ñieåm cuûa yù thöùc ...................................................................................................................... 16
3. Voâ thöùc laø gì ? ................................................................................................................................16
III. CÔ SÔÛ SINH LYÙ CUÛA CAÙC HIEÄN TÖÔÏNG LYÙ ............................................................................ 17
IV. CAÙC NGUYEÂN TAÉC VAØ PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU TAÂM LYÙ CON NGÖÔØI. ................... 17
1. Nhöõng nguyeân taéc cô baûn .............................................................................................................. 17
2. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu ......................................................................................................... 18
Phaàn II : CAÙC HIEÄN TÖÔÏNG TAÂM LYÙ ................................................................................................... 20
CHUÔNG I: NHÖÕNG QUY LUAÄT CÔ BAÛN CUÛA CAÙC QUÙA TRÌNH TAÂM LYÙ ................................... 20
I. CAÛM GIAÙC ........................................................................................................................................ 20
1. Ñònh nghóa ...................................................................................................................................... 20
2. Ñaëc ñieåm ........................................................................................................................................ 20
3. Phaân loaïi ........................................................................................................................................ 20
4. Caùc quy luaät cô baûn cuûa caûm giaùc ................................................................................................. 21
II. TRI GIAÙC .......................................................................................................................................... 23
1. Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................ 23
2. Nhöõng ñaëc ñieåm quan troïng cuûa tri giaùc ........................................................................................ 24
3. Phaân loaïi ........................................................................................................................................ 25
4. Vai troø cuûa tri giaùc trong ñôøi soáng ................................................................................................. 28
III. BIEÅU TÖÔÏNG ................................................................................................................................. 29
1. Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................ 29
2. Chöùc naêng cuûa bieåu töôïng ............................................................................................................. 30
3. Vai troø cuûa bieåu töôïng trong quaù trình tri giaùc .............................................................................. 30
4. YÙ nghóa cuûa bieåu töôïng trong hoaït ñoäng taâm lyù ............................................................................ 31
IV. TRÍ NHÔÙ ......................................................................................................................................... 31

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -3-

1. Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................ 31
2. Caùc quaù trình cô baûn cuûa trí nhôù .................................................................................................... 32
3. Phaân loại......................................................................................................................................... 33
4. Söï queân .......................................................................................................................................... 35
V. TÖ DUY ............................................................................................................................................ 36
1.Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................. 36
2. Ñaëc ñieåm ........................................................................................................................................ 36
3. Caùc thao taùc cuûa tö duy .................................................................................................................. 37
4. Caùc quy luaät vaø hình thöùc cô baûn cuûa tö duy ................................................................................. 38
5. Phaân loaïi vaø heä thoáng hoùa ............................................................................................................. 39
6.Caùc loaïi tö duy vaø phaåm chaát cuûa noù .............................................................................................. 40
VI. TÖÔÛNG TÖÔÏNG ............................................................................................................................. 41
1.Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................. 41
2. Nhöõng caùch phaûn aùnh taùi taïo hieän thöïc trong quaù trình töôûng töôïng. ............................................ 41
3. Caùc loaïi töôûng töôïng ...................................................................................................................... 42
4. Vai troø cuûa trí nhôù vaø tö duy trong töôûng töôïng. ............................................................................ 42
Chöông II : CAÛM XUÙC VAØ YÙ CHÍ............................................................................................................ 44
I. CAÛM XUÙC .......................................................................................................................................... 44
1. Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................ 44
2. Nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn cuûa söï rung ñoäng caûm xuùc ...................................................................... 44
3. Phaân loaïi caûm xuùc .......................................................................................................................... 45
4. Ñôøi soáng tình caûm cuûa löùa tuoåi thanh nieân. ................................................................................... 46
5. Söï phaùt trieån cuûa caûm xuùc.............................................................................................................. 46
II. YÙ CHÍ – HAØNH ÑOÄNG YÙ CHÍ ......................................................................................................... 47
1. YÙ chí ............................................................................................................................................... 47
2. Haønh ñoäng yù chí ............................................................................................................................. 48
III. NGOÂN NGÖÕ VAØ GIAO TIEÁP .......................................................................................................... 49
1. Ngoân ngöõ ........................................................................................................................................ 49
2. Giao tieáp......................................................................................................................................... 50
CHÖÔNG III. CAÙ NHAÂN – NHAÂN CAÙCH – HOAÏT ÑOÄNG ................................................................... 52
I. CAÙ NHAÂN .......................................................................................................................................... 52
1.Khaùi nieäm chung ............................................................................................................................. 52
2. Nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù caù nhaân .................................................................................................... 52
3. Baûn chaát sinh vaät vaø baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân. ........................................................................ 53
II. NHAÂN CAÙCH VAØ CAÁU TRUÙC NHAÂN CAÙCH ............................................................................... 54
1. Nhaân caùch laø gì ?............................................................................................................................ 54
2. Caáu truùc cuûa nhaân caùch. ................................................................................................................. 55
III. MOÄT SOÁ VAÁN ÑEÀ VEÀ TAÂM LYÙ HOÏC HOAÏT ÑOÄNG ................................................................... 59
1. Khaùi nieäm chung veà hoaït ñoäng vaø nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù cuûa con ngöôøi .................................... 59
2. Ñoäng cô cuûa hoaït ñoäng. ................................................................................................................. 60
3. Hoạt ñoäng vaø taâm lyù ....................................................................................................................... 61
4. Nhöõng dạng hoạt ñoäng cô baûn. ....................................................................................................... 61
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH ............................................................................................................ 64



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -4-

PHAÀN I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG CUÛA TAÂM LYÙ
CHÖÔNG I. TAÂM LYÙ HOÏC LAØ MOÄT KHOA HOÏC

I. TAÂM LYÙ HOÏC LAØ GÌ ?
1. Ñaët vaán ñeà
Thoaït xem caâu hoûi naøy töôûng nhö ñôn giaûn, vì coù theå traû lôøi raèng ñoù laø khoa hoïc veà Taâm lyù.
Nhöng nghó moät chuùt thì khoâng ñôn giaûn nhö vaäy. Vì sau caâu traû lôøi vöøa noùi laïi phaûi giaûi thích khoa hoïc
laø gì? Vaø, cöù theo caùi ñaø naøy thì coøn bieát bao caâu hoûi xuaát hieän. Nhö vaäy, coù theå noùi khoa hoïc laø moät
chuoãi caâu traû lôøi. Ñaët ra ñöôïc caâu hoûi treân laø baét ñaàu coù tri thöùc veà lónh vöïc ñoù: “Bieát veà ñieàu chöa bieát”.
Nhöõng tri thöùc naøy giöõ moät vai troø raát quan troïng trong nhaän thöùc cuûa töøng ngöôøi noùi rieâng vaø cuûa caû
loaøi ngöôøi noùi chung.
Ñaùng chuù yù laø khi thaáy ñöùa treû ñaët caâu hoûi ñaàu tieân veà moät söï vaät vaø xem ñeán tuoåi naøo thì noù
“môû mieäng ra laø hoûi”. Söï kieän naøy veà sau ñöôïc nhaø sinh lyù Lieân Xoâ (cuõ) vó ñaïi I.P.Paploáp ñaët teân laø
“phaûn xaï coù ñònh höôùng”. Ñi saâu vaøo nghieân cöùu veà maët sinh lyù hoïc cuõng nhö veà taâm lyù hoïc, phaùt hieän
ra caùc quy luaät cuûa caùc hieän töôïng ñoù ngaøy caøng thaáy roõ keát quaû hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi phuï thuoäc raát
nhieàu vaøo cô sôû ñònh höôùng. Cô sôû naøy caøng toát bao nhieâu thì hoaït ñoäng ñöïa treân cô sôû ñoù caøng toát baáy
nhieâu.
2. Taâm lyù laø gì?
Taâm lyù laø cuoäc soáng tinh thaàn. Cuoäc soáng ñoøi hoûi moãi ngöôøi mang noù phaûi coù ñuû caùc loaïi hieän
töôïng cuûa cuoäc soáng. Töø choã phaûi bieát kòp thôøi söï noùng laïnh cuûa baàu khoâng khí quanh ta ñeán choã coù
kieán thöùc veà quy luaät khí quyeån, veà quy luaät cuûa quaù trình moãi ngöôøi caûm giaùc thaáy moät nhieät ñoä nhaát
ñònh taùc ñoäng vaøo cô theå vaø quaù trình moãi ngöôøi phaûn öùng laïi söï taùc ñoäng ñoù nhö theá naøo. Taát nhieân coù
chuyeän khi maùt ta thaáy khoan khoaùi, khi oi böùc ta thaáy khoù chòu. Nhö vaäy, vôùi con ngöôøi chæ moät taùc
ñoäng cuûa khoâng khí ñaõ gaây ra moät loaït caùc hieän töôïng taâm lyù caûm giaùc, caûm xuùc, tö duy… Ñaáy laø chöa
noùi tôùi chuyeän ta laøm gì ñeå traùnh caùi khoù chòu, taêng söï khoan khoaùi, töùc laø haønh ñoäng cuûa con ngöôøi
trong tình huoáng ñoù. Haønh ñoäng ñoù trong nhöõng ñieàu kieän nhaát ñònh cuûa tieán boä khoa hoïc kyû thuaät daãn
ñeán moät hoaït ñoäng lao ñoäng saùng taïo, saûn xuaát moät loaït caùc phöông tieän cho moïi ngöôøi giaûi quyeát moät
caùch hôïp lyù tình huoáng ñaët ra cho con ngöôøi. Cuoäc soáng phöùc taïp, ña daïng, sinh ñoäng chöøng naøo thì taâm
lyù phöùc taïp, ña daïng, sinh ñoäng chöøng ñoù.
Theá giôùi taâm lyù coøn ñöôïc goïi laø theá giôùi noäi taâm nhöng hoaøn toaøn khoâng coù nghóa laø chæ bao goàm
nhöõng hieän töôïng xaûy ra beân trong taâm hoàn con ngöôøi. Caùi “beân trong” naøy vaø nhöõng gì bieåu hieän ra
beân ngoaøi ta coù theå troâng thaáy, nghe thaáy v.v… goïi taét laø caùi “beân ngoaøi” hay theá giôùi haønh vi khoâng taùch
bieät nhau nhö laâu nay ngöôøi ta thöôøng nghó.
Ví duï moät em beù caàm buùt vieát, ôû ñaây ta thaáy coù caû haønh vi beà ngoaøi vaø caû nhöõng hieän töôïng beân
trong: tay cöû ñoäng, mình uoán, xuaát hieän doøng ñieän trong naõo… Ñaáy laø chöa noùi ñeán trong cöû ñoäng vieát coù
caû caùc cöû ñoäng cuûa löôõi, uoán moâi, caùc cô quan cuûa boä maùy phaùt aâm. Haønh vi beà ngoaøi, cöû ñoäng beân
trong vaø caùc hieän töôïng khaùc ñöôïc taïm coi laø thuaàn khieát noäi taâm gaén boù vôùi nhau chaët cheõ.
Duøng töø “theá giôùi noäi taâm” ñeå chæ theá giôùi taâm lyù laø theá giôùi khaùc vôùi theá giôùi cuûa caùc hieän töôïng
vaät lyù, hoùa hoïc, cô hoïc, sinh hoïc ñoàng thôøi cuõng khaùc vôùi caùc hieän töôïng xaõ hoäi. Theá giôùi aáy coù quy luaät
rieâng cuûa noù, taâm lyù hoïc nghieân cöùu nhöõng quy luaät ñoù.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -5-

Taâm lyù hoïc seõ giuùp chuùng ta hieåu chính baûn thaân mình, hieåu ñöôïc söùc maïnh cuûa taâm hoàn, cuûa yù
chí, tình caûm, lyù töôûng vaø caû nhöõng bí aån, nhöõng quy luaät, nhöõng tieàm taøng trong con ngöôøi chuùng ta; caùi
toâi vaø caùi chuùng ta, caùi beân trong vaø caùi beân ngoaøi, caùi voâ thöùc vaø caùi yù thöùc, caùi nhôù vaø caùi ta queân, caùi
ta yeâu vaø caùi ta gheùt, caùi ta muoán vaø caùi ta phaûi… Toùm laïi, bao nhieâu caùi bí aån, huyeàn dieäu, tinh vi, deã
thaáy vaø khoù thaáy; coù caùi ñoù trong ta.
Bí aån khoâng coù nghóa laø huyeàn bí maø chính laø nhöõng gì tieàm taøng, döï tröõ, chöa ñöôïc nhaän bieát,
chöa ñöôïc khai thaùc trong moãi con ngöôøi chuùng ta. Chuùng ta tin chaéc raèng con ngöôøi seõ ñeïp bieát bao khi
lyù trí vaø tình caûm haøi hoøa, boå sung vaø laøm phong phuù cho nhau, khi moïi ngöôøi luoân luoân coá gaéng trôû
thaønh “con ngöôøi chaân chính” coù taâm hoàn trong saùng, coù tình thöông yeâu chaân thaønh côûi môû…
Moät maët phaûi choáng laïi nhöõng löïc löôïng beân ngoaøi vaø beân trong con ngöôøi; muoán caøo baèng, ñuùc
khuoân taâm hoàn con ngöôøi laøm cho hoï maát heát caû tính veõ rieâng, laøm cho con ngöôøi töï maõn vaø phuø hoa,
khoe meõ, veânh vang…
Trong moãi con ngöôøi maø söï phaùt trieån töï do cuûa moïi ngöôøi, nhö Maùc ñaõ noùi: aån naùu nhöõng löïc
löôïng khoång loà vaø chöa bieát tôùi.
Nhaân loaïi vaên minh ngaøy caøng ñi saâu vaøo bí aån cuûa vuõ truï, caøng phaùt hieän ra raèng chuùng ta coù
nhöõng naêng löôïng coù söùc noå khoâng ño ñöôïc; chuùng ta vaãn chöa bieát heát nhöõng khaû naêng cuûa yù thöùc, cuûa
taâm hoàn con ngöôøi, chöa bieát heát caùi thöïc theå bieát tö duy kia seõ daãn ñeán nhöõng beán bôø naøo…
Nhöõng söùc löïc, nhöõng khaû naêng, nhöõng kho taøng naøy seû ñöôïc khaùm phaù neáu moãi chuùng ta bieát
naâng niu quùi troïng nhöõng caùi gì coù tính ngöôøi vaø nhöõng bieåu hieän ñoäc ñaùo, hieám thaáy cuûa noù, neáu chuùng
ta bieát caùch vun xôùi, phaùt huy noù trong baûn thaân chuùng ta vaø ngöôøi khaùc.
Taâm hoàn cuûa con ngöôøi hieän ñaïi ñang bò bao nhieâu söï bieán, bao nhieâu khuoân maët, bao nhieâu caùm
doå, bao nhieâu ham muoán ñang keùo veà moïi phía. Moãi ngaøy anh ta phaûi ñoùng bao nhieâu vai, naøo vai vôï,
vai choàng, vai cha, vai ñoàng söï, vai haøng xoùm, vai hoäi vieân, vai chieán höõu, vai anh, vai em, vai chaùu, vai
chaét v.v… Vai naøo cuõng naëng tróu vaø caûm thaáy chaúng coù vai naøo gaùnh noãi caû. Coù luùc nhö muoán truùt ñi
cho ñôõ naëng gaùnh nhöng laïi thaáy vai naøo cuõng coù yù nghóa, cuõng ñaày tình ñaày nghóa.
Caùi bí aån trong taâm lí cuûa chuùng ta ñoâi khi noù laïi loù ra nhö moät tia chôùp giöõa trôøi heø oi böùc, khieán
ngöôøi ta söõng soát, laï laãm, töôûng nhö ngöôøùi khaùc nhaäp vaøo. Nhieàu khi bò cuoäc soáng cuoán ñi, con ngöôøi taát
baät, baän roän, vaát vaû, khoâng coù luùc naøo döøng laïi moät ñoâi chuùt tónh taâm ñeå suy xeùt nhöõng caùi gì ñang xaûy
ra vôùi chính mình vaø do mình.
Cho ñeán ngaøy nay, khoa hoïc taâm lyù vôùi tö caùch laø moât khoa hoïc ñoäc laäp phaàn naøo noù ñaõ ñem ñeán
cho ngöôøi ñoïc, ngöôøi nghe nhöõng ñieàu coù tính quy luaät cuûa noù.
Ñeå traû lôøi cho caâu hoûi taâm lyù hoïc laø gì? Theo caùc nhaø taâm lyù hoïc cho raèng ñoù laø khoa hoïc nghieân
cöùu nhöõng quy luaät naûy sinh, vaän haønh vaø phaùt trieån cuûa caùc hieän töôïng taâm lyù.

II. VAØI NEÙT VEÀ LÒCH SÖÛ TAÂM LYÙ HOÏC
Taâm lyù hoïc coù lòch söû laâu ñôøi. Trong neàn vaên minh coå ñaïi ôû phöông Ñoâng cuûng nhö ôû phöông
Taây, cuøng vôùi nhöõng tö töôûng trieát hoïc, quy luaät toaùn hoïc v.v…ñaõ coù caû nhöõng suy nghó lyù giaûi veà ñôøi
soáng tinh thaàn cuûa con ngöôøi. Ñoù laø nhöõng vieân gaïch ñaàu tieân khai phaù söï nhaän thöùc khoa hoïc veà nhöõng
hieän töôïng taâm lyù cuûa con ngöôøi.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -6-

1.Taâm lyù hoïc thôøi coå ñaïi
Lòch söû nhaän thöùc khoa hoïc noùi chung, lòch söû khoa hoïc taâm lyù noùi rieâng trong khoaûng theá kyû V
ñeán theá kyû VII tröôùc coâng nguyeân (TCN), nhaän thöùc khoa hoïc ñaõ baét ñaàu baèng caùch rôøi boû loái suy nghæ
thaàn thoaïi vaø ñi saâu vaøo tìm toøi, phaùt hieän ra caùc quy luaät khaùch quan veà nhöõng caùi toàn taïi treân ñôøi naøy.
Trong thaàn thoaïi Hy Laïp coù ñoaïn vieát : Treân traùi ñaát coù daõy nuùi
OÂ lanh- pô. ÔÛ ñoù coù nhieàu thaàn Hoaøng quy ñònh moïi traät töï, moïi luaät leä. Caïnh cung ñình cuûa thaàn hoaøng
coù hai boàn ñaát, moät boàn ñöïng ñieàu thieän, moät boàn ñöïng ñieàu aùc; caàn thieän ñöùc thaàn Hoaøng laáy ôû boàn soá
moät, caàn ñieàu aùc laáy ñaát ôû boàn soá hai maø ban cho thieân haï…
Töø loái suy nghó thaàn thoaïi tieán ñeán tö duy khoa hoïc laø caû moät quaù trình tieán trieån khaùch quan cuûa
hoaït ñoäng nhaän thöùc. Ñoù cuõng laø cuoäc ñaáu tranh choáng caùc yù nieäm, tín ngöôõng duy taâm nhaèm xaây döïng
caùc quan ñieåm duy vaät, thöïc söï khoa hoïc veà caùc moái quan heä giöõa con ngöôøi vaø vuõ truï, con ngöôøi vaø xaõ
hoäi, con ngöôøi vôùi con ngöôøi, con ngöôøi vôùi chính baûn thaân mình. Theo tieán trình khoa hoïc, caøng ñi saâu
vaøo caùc moái quan heä aáy, cuoäc ñaáu tranh choáng tö töôûng duy taâm thaàn bí ngaøy caøng maïnh meõ vaø quyeát
lieät hôn, ñoàng thôøi caùc quan ñieåm duy vaät vaø khoa hoïc cuõng töøng böôùc ñöôïc khaúng ñònh vaø hình thaønh roõ
neùt hôn.
Trong lòch söû tö töôûng coå Hy Laïp coù Ñeâmoâcôrite (460-370 TCN) ñaïi bieåu cho phaùi duy vaät thôøi
ñoù, coi “Taâm hoàn” cuõng laø moät daïng cuûa vaät theå, mang tính chaát cuûa cô theå. Daïng vaät theå naøy do caùc
“nguyeân töû löûa”- caùc haït troøn, nhaün vaän ñoäng theo toác ñoä nhanh nhaát trong cô theå taïo ra. Nhö vaäy,
ñöông nhieân “Taâm hoàn” cuõng tuaân theo caùc quy luaät taùn xaï cuûa vaät lyù.
Tröôùc Ñeâmoâcôrite, Heâracôlite (530-470 TCN) cuõng ñaõ cho raèng: Taâm lyù laø “hoàn löûa” maø phöông
Ñoâng goïi laø”löûa loøng”. Ñeå thoaùt khoûi caùch suy nghó thaàn thoaïi, oâng ñaõ ñaët “Taâm hoàn” vaøo söï vaän ñoäng
chung cuûa cô theå vaø vuõ truï. Töø ñoù khaúng ñònh raèng theá giôùi hieän thöïc (töï nhieân vaø xaõ hoäi) coù quy luaät
rieâng cuûa noù.
Vì sao coù theå khaúng ñònh ñöôïc nhö vaäy ? Xuaát phaùt töø quan nieäm cho raèng: cô sôû ban ñaàu cuûa theá
giôùi hieän thöïc laø “ngoïn löûa vuõ truï”. Ngoïn löûa naøy laø caùi chung (caùi toaøn theå) cuûa theá giôùi hieän thöïc. Moïi
söï vaät ñeàu laø “löûa” bieán daïng ñi vaø con ngöôøi coù theå quan saùt vaø suy nghó theo caùi toaøn theå aáy, coù theå
tìm ra quy luaät cuûa theá giôùi cô theå coù taâm hoàn. Taâm hoàn, taâm lyù chính laø chaát löûa ban ñaàu trong cô theå.
Noù ñöôïc sinh ra trong caùc quaù trình chuyeån hoùa qua laïi giöõa “daïng löûa” vaø “daïng nöôùc” trong cô theå. Töø
ñaáy nhieàu khi ngöôøi ta goïi ngöôøi “öôùt aùt” laø ngöôøi giaøu tình caûm, deã xuùc ñoäng, vaø ngöôøi “ khoâ khan” laø
ngöôøi ít caûm xuùc, nhöng maïnh meõ veà lí trí, veà nguyeân taéc.v.v…
Moät neùt ñaëc tröng trong Taâm lyù con ngöôøi ñöôïc tö duy khoa hoïc thôøi coå chuù yù tôùi laø: Con ngöôøi
coù thuoäc tính nhaän thöùc chính baûn thaân vaø suy nghó. Chaâm ngoân “haõyï nhaän thöùc chính baûn thaân” (Haõy töï
bieát mình) laø saûn phaåm tö töôûõng cuûa thôøi ñoù do Socôrate (470-399TCN) phaùt bieåu. Theá laø beân caïnh caùc
moái quan heä vôùi theá giôùi töï nhieân, vôùi xaõ hoäi, vôùi ngöôøi khaùc, nhaän thöùc khoa hoïc ñaõ ñaëc bieät chuù yù tôùi
quan heä cuûa con ngöôøi vôùi chính baûn thaân. Ñoù laø moät tö töôõng giöõ vai troø quan troïng ñoái vôùi söï ra ñôøi
cuûa khoa hoïc Taâm lyù, khaúng ñòng coù moät loaïi hieän töôïng ñoøi hoûi phaûi ñöôïc nghieân cöùu, ñöôïc nhaän thöùc,
phaûi tìm ra caùc quy luaät cuûa caùc hieän töôïng ñoù. Nhöng ñoàng thôøi chính ôû ñaây cuõng chöùa ñöïng maàm moùng
cuûa moät quan nieäm duy taâm veà Taâm lyù con ngöôøi. Töø choã ghi nhaän con ngöôøi coù thuoäc tính töï nhaän thöùc
baûn thaân vaø coi ñoù laø thuoäc tính quan troïng ñi ñeán choã coi taâm lyù laø nguyeân lyù chuû ñaïo trong con ngöôøi,
töø ñoù xem nheï hoaït ñoäng vaät chaát beân ngoaøi, trong ñoù coù lao ñoäng chaân tay, coi thuoäc tính ñoù haàu nhö laø
khaû naêng duy nhaát ñeå nhaän thöùc taâm lyù con ngöôøi. Quan nieäm naøy ta thaáy ôû Platon (437-347TCN) cho

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -7-

raèng: taâm hoàn, taâm lyù, tö töôûng laø caùi coù tröôùc; theá giôùi thöïc tieãn laø caùi coù sau. Caùi coù tröôùc laø caùi thuoäc
veà “trí tueä voán coù” trong vuõ truï. Trí tueä naøy chính laø nguyeân taéc ñieàu khieån söï vaän ñoäng cuûa moïi toàn taïi.
Töø ñoù keát luaän raèng : Taâm hoàn laø ñoäng löïc cuûa cô theå, noù quyeát ñònh söï hoaït ñoäng cuûa cô theå.
Coù moät ñieàu thuù vò laø töø thôøi coå xöa tri thöùc cuûa loaøi ngöôøi ñaõû ñeà caäp tôùi caùc thaønh phaàn cuûa taâm
lyù con ngöôøi. Coi taâm hoàn bao goàm coù lyù trí, tình caûm vaø loøng say meâ. Caùc nhaø khoa hoïc coù tö töôûng duy
vaät ñaõ coù yù muoán ñònh khu caùc thaønh phaàn caáu taïo neân taâm hoàn ôû ngay chính trong cô theå con ngöôøi : Lyù
trí ôû trong ñaàu, tình caûm ôû ngöïc (tim), loøng say meâ ôû gan. Cuõng coù quan nieäm khaùc cho raèng : khí huyeát
trong con ngöôøi laø nguoàn goác cuûa moïi hieän töôïng tinh thaàn. Taâm hoàn con ngöôøi ñöôïc coi nhö moät doøng
khoâng khí ñi töø tim ra sau ñoù phaân hoaù thaønh lyù trí ñöôïc ñònh khu trong tim vaø tình caûm trong gan. Ñoâi
khi ngöôøi ta goäp chung chuùng laïi vaø qui veà xoang buïng (caùi buïng nghó). Va,ø töø “loøng ngöôøi” ñöôïc duøng
ñeå chæ ñieàu suy nghó, thaùi ñoä cö xöû, tính tình v.v… Moät thaønh töïu cuûa caùc nhaø tö töôûng duy vaät thôøi coå veà
taâm lyù con ngöôøi ñöôïc truyeàn tuïng ñeán ngaøy nay laø caùch phaân loaïi tính khí. Ngöôøi ta döïa vaøo moät soá
thaønh phaàn vaät chaát cuûa cô theå nhö maùu, maät, nieâm dòch vaø khí.
Sau naøy ngöôøi ta vaãn duøng töø “hoàn” ñeå chæ nhöõng gì ñaëc tröng raát thieâng lieâng cuûa con ngöôøi:
“hoàn töû só gioù uø uø thoåi” (Chinh phuï ngaâm). Hoaëc chæ theá giôùi tinh thaàn cuûa moät daân toäc:”hoàn ta ñaáy , boán
ngaøn naêm theá ñaáy” (Cheá Lan Vieân). Vaãn duøng “loøng ngöôøi” ñeå goäp toaøn boä taâm traïng, suy tö vaø mong
öôùc v.v… Nguyeãn Traõi ñaõ töøng ñeà xuaát vaø thöïc hieän taøi tình chieán thuaät “coâng taâm” (ñaùnh vaøo loøng
ngöôøi). Nguoàn goác cuûa vieäc tìm caáu truùc ñôøi soáng tinh thaàn coù theå tìm thaáy trong “Baøn veà taâm hoàn” cuûa
Aristote (384-322TCN) taùc phaåm taâm lyù hoïc ñaàu tieân trong toaøn boä lòch söû cuûa khoa hoïc naøy. OÂng sinh
ra ôû mieàn baéc Hy Laïp, thuoäc tænh Xtaghira, con moät ngöôøi laøm ngheà thaày thuoác, laøm vieäc trong cung
ñình nhaø vua Maxeñoan. Thoaït ñaàu gia ñình ñònh cho oâng ñi hoïc caùc moân veà khoa hoïc töï nhieân ñeå sau
naøy theo ngheà y cuûa boá. Ñeán naêm leân 17 tuoåi , oâng tôùi Aten vaøo hoïc taïi hoïc vieän cuûa Platon (luùc ñoù 60
tuoåi) – ngöôøi ñaïi dieän cho tröôøng phaùi duy taâm chuû nghiaõ thôøi baáy giôø. Nhöng sau ñoù oâng ñaõ leân tieáng
pheâ phaùn choå sai laàm cuûa hoïc thuyeát Platon. Soáng ôû Aten 20 naêm, oâng rôøi sang Tieåu AÙ laøm ngheà daïy
hoïc vaø nghieân cöùu khoa hoïc. Veà giaø oâng quay veà Aten vaø laäp tröôøng daïy hoïc. ÔÛ ñaây oâng ñaõ nghieân cöùu
sinh vaät, trong ñoù coù caùc maãu caây coû, caàm thuù do ngöôøi hoïc troø cuûa oâng göûi töø chieán tröôøng veà. OÂng maát
vaøo naêm 322 TCN, thoï 62 tuoài.
OÂng vieát taùc phaåm “Baøn veà taâm hoàn” thaønh ba cuoán ñöôïc chia thaønh 30 chöông. OÂng laø moät
trong nhöõng ngöôøi ñaàu tieân khaúng ñònh vò trí vaø taàm quan troïng cuûa vieäc nghieân cöùu taâm lyù vì moät leû ñôn
giaûn laø”con ngöôøi caûm nghó, hoïc hoûi ñeàu baèng taâm hoàn caû”. Xuaát phaùt töø quan nieäm cho raèng”taâm hoàn
laø hoaït ñoäng cuûa cô theå soáng”, oâng ñi ñeán keát luaän coù ba loaïi taâm hoàn :Taâm hoàn dinh döôõng, chöùc naêng
cuûa noù laø nuoâi döôõng vaø sinh nôû , thöù hai laø taâm hoàn caûm giaùc coù chöùc naêng laø caûm thuï, mong öôùc vaø
vaän ñoäng, thöù ba laø taâm hoàn suy nghó vôùi chöùc naêng laäp luaän, lyù giaûi, töôõng töôïng…Ñoù cuõng chính laø ba
loaïi naêng löïc cuûa con ngöôøi noùi chung.
2. Taâm lyù hoïc caän ñaïi
(Thôøi kyø TAÂM LYÙ HOÏC vôùi tö caùch laø moät khoa hoïc ñoäc laäp).
Töø sau neàn vaên minh coå ñaïi, nhaân loaïi ñaõ phaûi traûi qua moät thôøi kyø trung coå toái taêm vôùi cuoäc
soáng moâng muoäi ñaày raãy nhöõng quan nieäm, tín ngöôõng duy taâm. Maõi ñeán theá kyû thöù XVII, trong lòch söû
cuûa khoa hoïc taâm lyù coù moät moác môùi gaén lieàn vôùi teân tuoåi cuûa Decartes (1596-1650) moät nhaø trieát hoïc,
toaùn hoïc , sinh lyù hoïc vó ñaïi ngöôøi Phaùp. Coâng lao lôùn nhaát cuûa oâng ñoái vôùi khoa hoïc taâm lyù laø ñöa
phöông phaùp thöïc nghieäm vaøo nghieân cöùu taâm hoàn con ngöôøi. Chòu aûnh höôûng cuûa thôøi ñaïi baét ñaàu cô
giôùi hoùa, phöông phaùp naøy ñöôïc thöïc hieän baèng khaùi nieäm phaûn xaï, vaän duïng vaøo ñeå nghieân cöùu caùc

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -8-

hieän töôïng tinh thaàn cuûa con ngöôøi: coi nhöõng hieän töôïng ñoù laø keát quûa cuûa söï taùc ñoäng töø theá giôùi beân
ngoaøi vaøo vaø theo moät ñöôøng cuï theå trong cô theå. Nhöng phöông phaùp vaø khaùi nieäm naøy bò giôùi haïn
trong caùc hieän töôïng taâm lyù ñôn giaûn nhö caûm giaùc, nhaän bieát söï vaät. Coøn caùc hieän töôïng taâm lyù caáp cao
nhö tö duy tröøu töôïng thì luùc naøo cuõng ñoäc laäp vôùi caùc hieän töôïng cuï theå. Quan nieäm vöøa duy taâm vöøa
duy vaät ñoù coù aûnh höôûng to lôùn vaø dai daúng ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa taâm lyù hoïc trong suoát maáy naêm
qua.
Trong thôøi gian naøy coù nhaø baùc hoïc vó ñaïi ngöôøi Anh laø Darwin (1809-1882) ñaõ ñeà xuaát ”hoïc
thuyeát tieán hoùa” noåi tieáng. Sechenop (1829-1905) nhaø baùc hoïc vó ñaïi ngöôøi Nga quan nieäm “moïi hieän
töôïng taâm lyù veà nguoàn goác ñeàu laø phaûn xaï” ñaõ giöõ moät vò trí quan troïng goùp phaàn thuùc ñaåy moät neàn taâm
lyù hoïc duy vaät.
Giai ñoaïn chuaån bò cho khoa hoïc taâm lyù xuaát hieän vôùi tö caùch laø moät khoa hoïc ñoäc laäp ñöôïc keát
thuùc baèng caùc taùc phaåm cuûa nhaø baùc hoïc ngöôøi Ñöùc : Wundt (1832-1920). Vaøo naêm 1879 taïi Lai xich
nöôùc Ñöùc oâng ñaõ saùng laäp ra phoøng thí nghieäm taâm lyù hoïc ñaàu tieân treân theá giôùi, moät naêm sau phoøng thí
nghieäm naøy trôû thaønh Vieän taâm lyù hoïc ñaàu tieân treân theá giôùi – moät trung taâm ñaøo taïo caùn boä taâm lyù hoïc
cho chaâu AÂu laãn chaâu Myõ thôøi baáy giôø. OÂng ñaõ goùp phaàn xöùng ñaùng vaøo vieäc toå chöùc cô quan ngoân luaän
taâm lyù hoïc vaø hoäi nghò taâm lyù quoác teá laàn thöù nhaát taïi Pari vaøo naêm 1889. Naêm 1879 gaén vôùi phoøng thí
nghieäm taâm lyù hoïc ñaàu tieân do Wundt laäp ra, neân nhieàu khi söï ra ñôøi cuûa taâm lyù hoïc vôùi tö caùch laø moät
khoa hoïc ñoäc laäp chæ gaén vôùi teân tuoåi cuûa Wundt. Coâng baèng maø noùi, oâng ñaõ coù coâng lao voâ cuøng to lôùn
trong söù meänh lòch söû naøy. Chính oâng ñaõ ñoùng goùp phaàn quyeát ñònh laøm thoõa maõn caàn thieátcho söï ra ñôøi
cuûa moät khoa hoïc.
Nhöõng ñieàu kieän ñoù laø :
+ Khaúng ñònh ñöôïc ñoái töôïng cuûa khoa hoïc ñoù,
+ Ñoäi nguõ caùn boä nghieân cöùu,
+ Phöông phaùp nghieân cöùu töông öùng,
+ Phöông tieän nghieân cöùu,
+ Thoâng tin khoa hoïc,
+ YÙ nghiaõ lyù luaän vaø thöïc tieãn cuûa caùc coâng trình nghieân cöùu,
3. Söï beá taéc cuûa taâm lyù hoïc duy taâm
Cuøng vôùi caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa Hemhonxo, Phecne, Vebe, Dondec, Saco… moät soá coâng
trình nghieân cöùu cuûa Wundt vaø caùc ngöôøi coäng taùc tieán haønh trong suoát hôn nöûa theá kyû ñaõ ñính chính moät
ñieåm trong baûn phaân loaïi khoa hoïc cuûa OÂ. Coâng tô (1798-1857) nhaø trieát hoïc Phaùp, ngöôøi khôûi xöôùng
thuyeát thöïc chöùng ñeà ra. Trong baûng phaân loaïi naøy khoâng coù taâm lyù hoïc, vì moät leõ laø theo taâm lyù hoïc cuõ
thì khoâng theå naøo coù caùch nghieân cöùu theo kieåu thöïc nghieäm, do ñoù khoâng theå coù döõ kieän coù theå chöùng
kieán ñöôïc. Caùc phoøng thí nghieäm sinh lyù hoïc giaùc quan, taâm lyù hoïc, ño thôøi gian phaûn öùng nghieân cöùu
taâm lyù hoïc theo tinh thaàn tieán hoùa, phaùt trieån töø ñoäng vaät leân ngöôøi, töø thôøi treû con cho ñeán ngöôøi lôùn…
caùc phöông phaùp töông öùng nhö ñaõ noùi ôû treân cuøng vôùi moät soá vieäc laøm khaùc, ñaõ baét ñaàu khaúng ñònh
ñöôïc choã ñöùng cuûa taâm lyù hoïc. Nhöng muoán khaúng ñònh thöïc söï, muoán taâm lyù hoïc phaùt trieån coøn phaûi
laøm raát nhieàu. Trong söï nghieäp lòch söû ñoù, theá heä caùc nhaø taâm lyù hoïc cuoái theá kyû XIX vaø ñaàu theá kyû XX
ñaõ ñoùng goùp raát nhieàu ñeå phuû ñònh taâm lyù hoïc noäi quan, nhò nguyeân maø ñænh cao laø caùc coâng trình taâm lyù
hoïc do Wundt chuû tröông. Ñoù cuõng laø yeâu caàu khaùch quan thuùc ñaåy taâm lyù hoïc tieán leân ñeå khaéc phuïc

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông -9-

nhöõng beá taéc ñoù. Va,ø ñieàu quan troïng hôn laø ngaøy caøng ñaùp öùng ñöôïc nhieàu hôn nhöõng yeâu caàu cuûa cuoäc
soáng.
Söï beá taéc do taâm lyù hoïc cuûa Wundt caøng boäc loä roõ khi noù ñöôïc ñöa vaøo nöôùc Myõ, Nga hoài cuoái
theá kyû XIX vaø ñaàu theá kyû thöù XX. Moät trong nhöõng hoïc troø xuaát saéc cuûa Wundt laø Tittrene, nhö caùc nhaø
taâm lyù hoïc thôøi ñoù goïi oâng laø ñaïi dieän toaøn quyeàn cuûa taâm lyù hoïc noäi quan ôû Myõ. Tittrene goïi taâm lyù hoïc
cuûa mình laø taâm lyù caáu truùc, töùc laø moät thöù taâm lyù coi taâm hoàn laø toå hôïp nhieàu quaù trình xaûy ra trong toâi
vôùi tính caùch laø kinh nghieäm chuû quan. Taâm lyù hoïc chuû quan cuûa Tittrene khoâng quan taâm gì ñeán vai troø,
ñeán tính bieåu hieän cuûa taâm lyù trong cuoäc soáng thöïc cuûa con ngöôøi. Taâm lyù hoïc hoaøn toaøn taùch rôøi khoûi
cuoäc soáng, taùch rôøi khoûi coâng taùc thöïc tieãn, keå caû coâng taùc sö phaïm, giaùo duïc. Chính vì vaäy, taâm lyù hoïc
duy taâm cuûa Wundt ñaõ beá taéc, taâm lyù hoïc cuûa Tittrene caøng beá taéc hôn.
Söï beá taéc cuûa taâm lyù hoïc duy taâm noäi quan ngaøy caøng boäc loä roõ reät. Cuoái theá kyû XIX, ñaàu theá kæ
XX noåi leân phong traøo choáng taâm lyù hoïc duy taâm noäi quan. Trong caùc nhaø taâm lyù hoïc ngöôøi Ñöùc coù:
Ñintay ( 1833 – 1911 ) vaø Spôranghe ( 1882 – 1963 ) ñeà nghò boû haún taâm lyù hoïc cuûa Wundt. Vì theo hai
oâng taâm lyù hoïc cuûa Wundt chæ laø taâm lyù hoïc giaûng giaûi laáy hieän töôïng taâm lyù naøy ñeå giaûi thích hieän
töôïng taâm lyù kia, hai oâng goïi taâm lyù hoïc maø hai taùc giaû chuû tröông laø taâm lyù hoïc moâ taû. Hai oâng cho
raèng ñoái vôùi theá giôùi töï nhieân thì giaûi thích ñeå maø hieåu coøn ñoái vôùi theá giôùi taâm hoàn thì phaûi thoâng caûm,
thaáu hieåu, coù thoâng caûm thaáu hieåu thì môùi” toùm” ñöôïc söï kieän, hieän töôïng taâm lyù.
Thaät ra caùc söï kieän, hieän töôïng naøy cuõng laø nhöõng thöù trong voøng yù thöùc kheùp kín, cuõng vaãn laø
caùc söï kieän vaø caùc hieän töôïng ñöôïc chuû theå hoaù cuûa chuùng traûi nghieäm thaáy. Vì vaäy, taâm lyù hoïc giaûng
giaûi vaø taâm lyù hoïc moâ taû chaúng coù gì khaùc nhau laém, thöïc chaát vaãn laø moät maø thoâi. Moät beân ñi töø caùc
yeáu toá taâm lyù, quy naïp daàn daàn leân thaønh ñôøi soáng taâm lyù con ngöôøi. Moät beân khaùc ñi töø choã thaâu toùm,
thaáu hieåu ñöôïc caû ñôøi soáng tinh thaàn cuûa con ngöôøi dieãn dòch ra caùc yeáu toá taâm lyù.
Ñintay coøn coù yù kieán raát lyù thuù : chæ coù lòch söû môùi giuùp ta hieåu ñöôïc taâm hoàn. Nhöng quan nieäm
veà lòch söû cuûa oâng hoaøn toaøn duy taâm khaùch quan, töùc laø coi lòch söû laø keát quaû cuûa “ hoàn theá giôùi “. Sau
khi “hoàn” du nhaäp vaøo töøng con ngöôøi, caùc hieän töôïng taâm lyù vaø caùc moái lieân heä cuûa chuùng laïi kheùp kín
trong voøng yù thöùc maø chæ ngöôøi mang caùc hieän töôïng aáy môùi thaáu hieåu, thaâu toùm ñöôïc. Thöïc ra ñôøi soáng
taâm lyù chæ laø moät maët cuûa ñôøi soáng thöïc cuûa con ngöôøi, hoaït ñoäng tinh thaàn beân trong vaø hoaït ñoäng vaät
chaát, saûn xuaát beân ngoaøi quan heä chaët cheõ vôùi nhau. Ñuùng laø phaûi töø lòch söû loaøi ngöôøi, lòch söû cuûa saûn
xuaát, lòch söû cuûa vaên hoaù ñeå ñi ñeán taâm lyù con ngöôøi.
Vì vaäy, nhöõng ngöôøi laøm coâng taùc giaùo duïc phaûi bieát ñöôïc lyù thuyeát quan heä vôùi thöïc haønh, caùc
nguoàn goác taâm lyù cuûa treû, con ñöôøng phaùt trieån taâm lyù cuûa treû. Nhôø giaùo duïc theo dieän roäng ( töø nhaø
tröôøng, gia ñình ñeán xaõ hoäi ) neân nhöõng ngöôøi ñi hoïc coù ñöôïc moät khaû naêng nhaát ñònh, coù theå ñoùng goùp,
tieáp tuïc duy trì, saùng taïo, phaùt trieån neàn vaên minh cuûa loaøi ngöôøi. Nghieân cöùu vaø giaûi quyeát nhöõng vaán
ñeà naøy hoaøn toaøn coù lôïi cho cuoäc soáng. Vaø ñoù cuõng laø con ñöôøng giaûi thoaùt neàn taâm lyù hoïc duy taâm noäi
quan ra khoûi nhöõng beá taéc kinh nieân.
4. Taâm lyù hoïc theá kyû XX
( Nhöõng naêm ñaàu theá kyû: neâu ba tröôøng phaùi chính )
Vôùi yù ñoà khaéc phuïc nhöõng khoù khaên do taâm lyù hoïc duy taâm ñeå laïi döïa vaøo nhöõng thaønh töïu cuûa
Taâm lyù hoïc Y hoïc, Taâm lyù hoïc Vaät lyù hoïc, Taâm lyù hoïc Ñoäng vaät hoïc. Caùc nhaø Taâm lyù hoïc (TLH) ñi theo
con ñöôøng khaùch quan: ñoù laø TLH phaân taâm, TLH Ghestan, TLH haønh vi.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 10 -

a.Taâm lyù hoïc phaân taâm cuûa Freud (1856 – 1939)

Laø baùc só ngöôøi AÙo khôûi xöôùng. OÂng cho raèng muoán coù TLH khaùch quan thì khoa hoïc ñoù phaûi ñi
vaøo cuoäc soáng thöïc cuûa con ngöôøi – moät yù kieán thaät ñaùng hoan ngheânh. Nhöng, cuoäc soáng thöïc cuûa con
ngöôøi ôû ñaây laø gì ? Theo thuyeát cuûa Freud thì con ngöôøi laø toå hôïp cuûa ba khoái:
- Baûn naêng ( caùi voâ thöùc )
- Caùi toâi ( cuoäc soáng thöïc taïi )
- Caùi sieâu toâi ( yÙ thöùc veà nhöõng chuaån möïc xaõ hoäi )
* Ñoù laø ba maõnh cuûa moät con ngöôøi- moãi maõnh sinh hoaït theo moät nguyeân taéc :
- Maõnh thöù nhaát ( baûn naêng ) theo nguyeân taéc thoaû maõn
- Maõnh thöù hai ( caùi toâi ) theo nguyeân taéc hieän thöïc
- Maõnh thöù ba ( caùi sieâu toâi ) theo nguyeân taéc pheâ phaùn.
Toaøn boä cuoäc soáng cuûa con ngöôøi laø söï maâu thuaãn lieân tuïc giöõa ba khoái, caùi naøy xoâ ñaåy caùi kia.
Taâm lyù con ngöôøi veà baûn chaát chính laø söï bieåu hieän cuûa caùc hieän töôïng voâ thöùc, cuûa söï ñam meâ
tình duïc.
Ví duï minh hoaï: xem caâu chuyeän Ô ñíp laøm vua cuûa nhaø soaïn kòch coå ñaïi Hy Laïp Xoâphoâcôlô (
497-406 TCN ) hay coù saùch goïi laø Xoâ phoác
* Taâm lyù hoïc phaân taâm laø moät thöù trieát hoïc cuûa nhöõng ngöôøi “trung bình chuû nghóa “ nhöõng ngöôøi
soáng gaáp tranh thuû höôûng thuï, troán traùnh cuoäc ñaáu tranh xaõ hoäi. OÂâng quy veà soá khoâng ( 0) caùi yù thöùc vaø
ñeà cao caùi voâ thöùc.
b.Taâm lyù hoïc Ghestan

Do Wertheimer (1880 – 1943 ), Koffka ( 1886- 1941 ) vaø Ko’hler
( 1887 – 1967) saùng laäp ra ôû Ñöùc.
Ghestan – tieáng Ñöùc coù nghóa laø toaøn veïn, laø caáu truùc ( xem theâm baøi baùo vôùi nhan ñeà “ taâm lyù
hoïc Ghestan vôùi vaên hoïc cuûa taùc giaû Phöông Löïu ñaêng treân baùo Baùo vaên ngheä soá 22 ( 1794 ) ngaøy 28
thaùng 05 naêm 1994, trang 09 ).
Phaùi naøy muoán tìm caùch nghieân cöùu khaùch quan cho Taâm lyù hoïc: ñi töø caáu truùc cuûa söï vaät tôùi caáu
truùc cuûa taâm lyù. Söï vaät bao giôø cuõng toaøn veïn, do ñoù caáu truùc taâm lyù cuõng vaäy.
Theo phaùi naøy chæ thaáy caáu truùc cuûa vaät theå laø nguyeân nhaân ban ñaàu quyeát ñònh caáu truùc cuûa taâm
lyù. Tröôøng phaùi naøy coøn coi naõo voán coù khaû naêng toaøn veïn, khaû naêng böøng hieåu. Cho neân con ñöôøng
khaùch quan do taâm lyù hoïc Ghestan ñeà ra khoâng ñi xa hôn thuyeát laáy sinh lyù quyeát ñònh taâm lyù töùc laø
khaùch quan nöûa vôøi.
c.Taâm lyù hoïc haønh vi

Moác môùi treân ñöôøng xaây döïng Taâm lyù hoïc khaùch quan laø chuû nghóa haønh vi do Watson (1878-
1958) môû ñaàu ôû Myõ. Doøng taâm lyù hoïc naøy chæ nghieân cöùu maët cöû ñoäng, nhöõng phaûn öùng töø beân ngoaøi laø
caùi coù theå quan saùt, coù theå ghi cheùp vaø ño ñaïc ñöôïc.
Coù theå thu goïn vaøo coâng thöùc sau: S _ R

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 11 -

Trong ñoù : S (Stimulate) laø kích thích
R (Reaction ) laø phaûn öùng
Coâng vieäc nghieân cöùu taâm lyù theo chuû nghóa haønh vi ruùt cuïc chæ tìm xem “S” naøo taïo ra “R” naøo,
coù “R” roài töùc laø coù ”S”, coù S1 töùc laø coù R1, S2 – R2 v.v…
Toaøn boä söï giaùo duïc vaø hình thaønh con ngöôøi theo thuyeát haønh vi ñeàu phoù maëc cho ngoaïi caûnh xaõ
hoäi beân ngoaøi. Con ñöôøng khaùch quan do thuyeát haønh vi ñeà ra ñeå caûi toå neàn taâm lyù hoïc duy taâm cuoái
cuøng vaãn naèm trong voøng cuûa lyù thuyeát duy vaät maùy moùc vaø thöïc duïng.
Töø chuû nghóa haønh vi nhö ñaõ neâu ôû treân, sau naøy xuaát hieän moät soá chuû nghóa haønh vi khaùc,chaúng
haïn:
- Chuû nghóa haønh vi môùi: nghieân cöùu caùi gì ñaõ xaûy ra giöõa S vaø R.
- Chuû nghóa haønh vi baûo thuû: Ñöa taát caû caùc luaän ñieåm cuûa Watson ñeà ra ñeán choã cöïc ñoan. Coi
con ngöôøi nhö laø moät “ boä maùy vaät lyù lieân hoaøn”…
5.Taâm lyù học hoạt ñoäng
Trong lòch söû phaùt trieån cuûa khoa hoïc coù caùi ñuùng coù choã sai, ñoù laø chuyeän bình thöôøng. ÔÛ ñaây
khoâng coù moät ñöôøng thaèng loùt nhung saün. Ngöôøi sau bieát ôn ngöôøi tröôùc, ngöôøi naøy tieáp tay ngöôøi kia
nghieân cöùu, tìm toøi, suy nghó… Vaø phaùt hieän ra tri thöùc, chaân lyù môùi. Nhöõng ngöôøi ñi sau hoïc nhöõng caùi
ñuùng cuûa ngöôøi ñi tröôùc vaø caû nhöõng caùi sai cuõng laáy laøm baøi hoïc kinh nghieäm.
Ñeå coù moät neàn taâm lyù hoïc thöïc söï khaùch quan, töùc laø coù khaû naêng ñi ñuùng vaøo baûn chaát cuûa theá
giôùi tinh thaàn vaø caùc quy luaät cuûa noù. Tröôùc heát phaûi coù moät hoïc thuyeát ñuùng ñaén veà con ngöôøi. Hoïc
thuyeát naøy ta thaáy trong chuû nghóa Maùc. Con ngöôøi laø chuû theå cuûa caùc quan heä xaõ hoäi, chuû theå cuûa lòch
söû, chuû theå cuûa quaù trình taïo ra cuûa caûi vaät chaát vaø tinh thaàn. Vaø nhôø vaäy, trong nhöõng ñieàu kieän nhaát
ñònh coù theå laøm chuû baûn thaân. Maùc ñaõ vieát trong luaän cöông thöù saùu veà Fuertbach ( 1804 – 1872 ) :
“Trong tính hieän thöïc cuûa noù, baûn chaát cuûa con ngöôøi laø toång hoaø cuûa caùc moái quan heä xaõ hoäi”. Trong söï
vaät xung quanh ( moâi tröôøng kích thích vaøo con ngöôøi chuùng ta), Maùc cuõng thaáy coù chöùa ñöïng caû hoaït
ñoäng thöïc tieãn ôû ñoù. Quan nieäm ñoù cho ta thaáy moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi theá giôùi xung quanh laø
quan heä hoaït ñoäng maø con ngöôøi laøm chuû, chöù khoâng phaûi laø moái quan heä tinh thaàn naøo bí aån, hay ngöôïc
laïi laø moái quan heä maùy moùc moät chieàu.Trong moái quan heä aáy con ngöôøi chòu söï taùc ñoäng cuûa theá giôùi
khaùch quan. Taâm lyù con ngöôøi ñöôïc nghieân cöùu trong moái quan heä aáy. Ñoù laø con ñöôøng nghieân cöùu taâm
lyù thöïc söï khaùch quan.
a. Hoïc thuyeát Maùc xit veà con ngöôøi

Muoán hieåu ñöôïc taâm lyù con ngöôøi, tröôùc heát phaûi coù quan nieäm ñuùng veà con ngöôøi. Quan nieäm
coi con ngöôøi laø toàn taïi cuûa xaõ hoäi, toàn taïi cuûa lòch söû, toàn taïi coù lyù trí (coù yù thöùc), toàn taïi coù lao ñoäng, toàn
taïi coù tình caûm.
Ñoái vôùi taâm lyù con ngöôøi quan heä cô theå vaø moâi tröôøng quaù chaät heïp. Vaán ñeà cô theå vaø moâi
tröôøng trong taâm lyù hoïc Maùc xit trôû thaønh vaán ñeà con ngöôøi vaø xaõ hoäi, lòch söû vaø taâm lyù, con ngöôøi vaø
theá giôùi xung quanh; trong ñoù coù theá giôùi lao ñoäng cuûa con ngöôøi taïo ra, quan heä giöõa ngöôøi naøy vôùi
ngöôøi khaùc, vaø cuoái cuøng laø quan heä con ngöôøi vôùi chính baûn thaân mình. Muoán hieåu ñöôïc boä maët taâm lyù
ngöôøi töùc laø caùi tính ngöôøi thaät laø ngöôøi trong con ngöôøi, phaûi xuaát phaùt töø con ngöôøi xaõ hoäichöù khoâng
phaûi con ngöôøi cô theå ñoái laäp vôùi xaõ hoäi. Con ngöôøi luoân nghó veà cuoäc soáng ñeå ñoái laäp vôùi xaõ hoäi. Con
ngöôøi luoân nghó veà cuoäc soáng ñeå ñoái choïi vôí cuoäc ñôøi, bo bo vôùi söï toàn taïi moät caùch coâ laäp maø khinh reû
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 12 -

cuoäc ñôøi, sôï haõi caùi cheát, baên khoaên veà söï sinh toàn cuûa cô theå, phuû ñònh baûn chaát con ngöôøi. Ñoù laø taâm lyù
hoïc hieän sinh hoaøn toaøn xa laï, traùi haún vôùùi taâm lyù hoïc Mac xit; maëc duø môùi xem töôûng nhö caû hai ñeàu
laáy con ngöôøi vaø lyù thuyeát veà con ngöôøi laøm trung taâm.
b. Hoïc thuyeát Macxit veà hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi

Maùc ñaõ tieáp thu saùng taïo yù kieán cuûa Heâghen (1770-1831) nhaø trieát hoïc duy taâm vó ñaïi ngöôøi Ñöùc
cho raèng: con ngöôøi laø saûn phaåm cuûa chính hoï, caùi goïi laø tính ngöôøi laø saûn phaåm cuûa chính lao ñoäng cuûa
baûn thaân. Maùc ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát duy vaät bieän chöùng veà hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi.
Taâm lyù phaûn aùnh thöïc taïi khaùch quan, cuoäc soáng thöïc, hoaït ñoäng cuûa chuû theå. Trong taùc phaåm
“Chuû nghóa duy vaät vaø chuû nghóa kinh nghieäm pheâ phaùn” Leânin ñaõ phaùt trieån nguyeân taéc: “Thöïc tieãn laø
cô sôû cuûa nhaän thöùc, laø tieâu chuaån cuûa chaân lyù” thaønh nguyeân taéc cô baûn nhaát trong lyù luaän nhaän thöùc
cuûa chuû nghóa Maùc.
c. Lyù luaän Macxít veà yù thöùc

YÙ thöùc ñöôïc saûn xuaát ra bôûi caùc moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi theá giôùi xung quanh. YÙ thöùc ôû
ñaây coù nghóa roäng, keå caû tri thöùc veà söï vaät, caû nhaän xeùt, phaân tích, thaùi ñoä veà tri thöùc ñoù. YÙ thöùc ñöôïc
saûn xuaát ra chöù khoâng phaûi töï nhieân coù.
Lyù luaän Macxit veà yù thöùc daãn ñeán vaán ñeà giaùo duïc, xaây döïng yù thöùc, töùc laø daãn ñeán moät vaán ñeà
raát lôùn trong taâm lyù hoïc laø vaán ñeà hình thaønh vaø phaùt trieån taâm lyù yù thöùc.
Chuû nghóa Mac-Leânin khoâng phuû nhaän nhöõng thaønh töïu veà khoa hoïc taâm lyù maø nhaân loaïi ñaõ ñaït
ñöôïc. Chuû nghóa Mac-Leânin keá thöøa moät caùch coù choïn loïc vaø coù pheâ phaùn ñeå ñi ñeán lyù giaûi Taâm lyù hoïc
laø gì? Theo chuû nghóa Maùc: Taâm lyù hoïc laø söï phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan cuûa naõo. Naõo laø moät daïng
toå chöùc cao nhaát cuûa vaät chaát.
* Taâm lyù laø söï phaûn aùnh khaùch quan cuûa naõo.
- Theá naøo laø phaûn aùnh: Phaûn aùnh laø söï taùc ñoäng qua laïi laãn nhau giöõa hai heä thoáng vaät chaát vaø
ñoàng thôøi laø keát quaû cuûa söï taùc ñoäng noù. Theo Leânin: phaûn aùnh laø thuoäc tính chung cuûa vaät chaát.
- Coù ba daïng phaûn aùnh:
+ Söï phaûn aùnh vaät lyù: coù ôû vaät chaát voâ sinh.
+ Söï phaûn aùnh sinh lyù: cuûa nhöõng vaät chaát coù khaû naêng soáng nhöng chöa coù heä thaàn kinh phaùt
trieån.
+ Söï phaûn aùnh taâm lyù: ôû vaät chaát höõu sinh coù heä thaàn kinh phaùt trieån.
* Phaûn aùnh taâm lyù laø söï phaûn aùnh cao nhaát noù ñöôïc bieåu hieän ôû hai maët:
- Laø loaïi phaûn aùnh mang tính chaát tích cöïc bôûi vì söï phaûn aùnh ñoù coù lieân quan tröïc tieáp tôùi söï toàn
taïi tieáp theo cuûa chuû theå phaûn aùnh.
- Laø loaïi phaûn aùnh sinh ñoäng, linh hoaït trong ñôøi soáng thöïc cuûa con ngöôøi.
Theo Maùc, Taâm lyù laø chöùc naêng cuûa naõo nhöng naõo khoâng phaûi laø taâm lyù:
Hieän thöïc khaùch quan taùc ñoäng -> naõo -> hình thaønh Taâm lyù.
Ñöùng veà maët tieán hoaù vaät chaát, taâm lyù laø keát quaû cuûa söï tieán hoùa laâu daøi cuûa vaät chaát. Töø khi coù
heä thoáng thaàn kinh maáu (haïch) baét ñaàu coù maàm moáng taâm lyù. Theo lòch söû tieán hoùa, heä thaàn kinh ngaøy

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 13 -

caøng toå chöùc chaët cheõ, vaø cuoái cuøng thaønh naõo vaø voõ naõo. Ñoù laø cô sôû vaät chaát cuûa hoaït ñoäng taâm lyù.
Khoâng coù naõo vaø voõ naõo hoaëc naõo vaø voõ naõo khoâng bình thöôøng thì khoâng coù taâm lyù hay khoâng coù taâm
lyù bình thöôøng. Nhöng taâm lyù khoâng phaûi laø naõo, vaø caøng khoâng phaûi laø chaát do naõo tieát ra, gioáng nhö
maät do gan tieát ra nhö nhöõng nhaø duy vaät maùy moùc quan nieäm. Baèng hoaït ñoäng cuûa mình, töøng ngöôøi taïo
ra trong naõo cuûa mình caùc heä thoáng chöùc naêng ñeå thöïc hieän moät quaù trình hay moät traïng thaùi taâm lyù.
* Baûn chaát cuûa taâm lyù
+ Taâm lyù laø söï phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan trong haønh ñoäng vaø hoaït ñoäng cuûa caù nhaân: Con
ngöôøi phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan ñeå thích öùng vaø caûi taïo noù.
+ Taâm lyù mang tính chuû theå:
- Baûn thaân naõo moãi ngöôøi töø luùc sinh ra ñaõ khaùc nhau. Söï khaùc nhau cuûa nhöõng neáp nhaên treân voõ
naõo, nhöõng neáp nhaên ñoù ñöôïc hình thaønh trong quaù trình thaønh laäp phaûn xaï coù ñieàu kieän ñeå thích nghi
vôùi moâi tröôøng thay ñoåi.
- Hoaøn caûnh soáng cuï theå cuûa moãi ngöôøi cuõng khaùc nhau, möùc ñoä tích cöïc cuûa moãi ngöôøi tham gia
vaøo moái quan heä xaõ hoäi cuõng khoâng gioáng nhau. Do ñoù moïi höùng thuù, nhu caàu, nguyeän voïng, naêng löïc
cuûa moãi ngöôøi cuõng khaùc nhau. Nhöõng neùt khaùc nhau ñoù taïo neân tính chuû theå cuûa taâm lyù.
- Khi phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan chuû theå huy ñoäng toaøn boä voán kinh nghieäm cuûa mình. Ñaáy
laø laêng kính chuû quan cuûa con ngöôøi… (taâm lyù ngöôøi treû khaùc ngöôøi giaø…)
+ Taâm lyù mang tính baûn chaát lòch söû- xaõ hoäi: Trong moät xaõ hoäi coù nhöõng quan heä xaõ hoäi khaùc
nhau. Khi xaõ hoäi thay ñoåi thì quan heä xaõ hoäi thay ñoåi: cheá ñoä phong kieán khaùc cheá ñoä tö baûn chuû nghóa
v.v…
“Baûn chaát cuûa con ngöôøi laø toång hoøa cuûa caùc moái quan heä xaõ hoäi”. Do vaäy taâm lyù ngöôøi cuõng
thay ñoåi.
Baûn chaát xaõ hoäi cuûa taâm lyù ñöôïc bieåu hieän ôû caùc maët:
- Taâm lyù coù nguoàn goác töø xaõ hoäi: Taâm lyù chæ ñöôïc hình thaønh khi con ngöôøi ñoù soáng trong xaõ hoäi,
neáu taùch khoûi moâi tröôøng xaõ hoäi thì con ngöôøi khoâng coù taâm lyù (naêm 1921, nhaø taâm lyù hoïc Aán Ñoä gaëp
hai em nhoû bò soùi baét trong röøng…).
- Soáng trong xaõ hoäi naøo, giai caáp naøo thì taâm lyù con ngöôøi mang ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa giai caáp ñoù.
Ñoù laø tính chaát giai caáp trong taâm lyù con ngöôøi. “Con nhaø toâng khoâng gioáng loâng cuõng gioáng caùnh”.
- Trong quaù trình hình thaønh xaõ hoäi loaøi ngöôøi, caùc daân toäc cuõng ñöôïc hình thaønh maø moãi con
ngöôøi laïi soáng trong moät daân toäc nhaát ñònh. Do vaäy, taâm lyù con ngöôøi luoân chòu aûnh höôûng taâm lyù cuûa
daân toäc mình.
- Taâm lyù con ngöôøi ñöôïc naûy sinh vaø phaùt trieån trong quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn. Moãi con
ngöôøi coù moät lónh vöïc hoaït ñoäng nhaát ñònh. Do vaäy, taâm lyù con ngöôøi coøn phaûn aùnh caû ñaëc tröng ngheà
nghieäp cuûa ngöôøi ñoù ñang laøm.
Toùm laïi: Taâm lyù laø söï phaûn aùnh khaùch quan cuûa naõo, söï phaûn aùnh ñoù mang tính chuû theå saâu saéc
vaø baûn chaát xaõ hoäi – lòch söû. Taâm lyù caù nhaân vöøa laø khaùch quan vöøa laø chuû quan. Chuû quan bôûi vì noù laø
hieän töôïng tinh thaàn cuûa moät caù nhaân cuï theå, laø khaùch quan bôûi vì noù laø hoaït ñoäng cuûa heä thaàn kinh maø
moâ hình laø cuûa hieän thöïc. Taâm lyù laø söï thoáng nhaát giöõa caùi chuû quan vaø caùi khaùch quan.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 14 -

Noùi caùch khaùc: hieän töôïng taâm lyù laø moät loaïi tinh thaàn ñöôïc taïo ra do thöïc taïi khaùch quan taùc
ñoäng vaøo naõo cuûa moät ngöôøi cuï theå baèng hoaït ñoäng cuûa ngöôøi aáy. Hieän töôïng taâm lyù mang tính xaõ hoäi –
lòch söû vaø mang maøu saéc rieâng trong hình aûnh cuûa baûn thaân veà thöïc taïi aáy trong voõ naõo, giuùp con ngöôøi
thöïc hieän hoaït ñoäng cuûa baûn thaân.

III. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA TAÂM LYÙ HOÏC
Noùi ñeán ñoái töôïng cuûa moät khoa hoïc töùc laø ñaët ra vaø giaûi quyeát vaán ñeà khoa hoïc aáy nghieân cöùu
caùi gì? Taâm lyù hoïc nghieân cöùu caùc hieän töôïng taâm lyù, phaùt hieän ra caùc söï kieän cuûa khoa hoïc taâm lyù;
nghieân cöùu chuùng ñeå tìm ra caùc quy luaät ñieàu khieån, giaùo duïc, hình thaønh (vaø khi caàn thì thay ñoåi) caùc
hieän töôïng aáy noùi rieâng, caû con ngöôøi coù nhöõng hieän töôïng aáy noùi chung. Vaán ñeà ñoái töôïng cuûa taâm lyù
hoïc cuõng nhö vaán ñeà ñoái töôïng cuûa caùc khoa hoïc khaùc laø moät vaán ñeà heát söùc phöùc taïp.
ÔÛ ñaây chæ xin löu yù, thöôøng ngöôøi ta chia hieän töôïng taâm lyù ra caùc quaù trình taâm lyù, traïng thaùi
taâm lyù va caùc thuoäc tính taâm lyù.
Caûm giaùc, tri giaùc, bieåu töôïng, trí nhôù, tö duy, töôõng töôïng laø caùc quaù trình taâm lyù. Chuù yù vaø moät
soá daïng bieåu hieän moät caùch toång hôïp khaùc nhö tình caûm, thaùi ñoä…cuûa con ngöôøi laø caùc traïng thaùi taâm lyù.
Caùc thuoäc tính veà nhaân caùch, tính caùch, yù thöùc… laø caùc thuoäc tính taâm lyù.
Caùch phaân loaïi naøy döaï vaøo moät soá tieâu chuaån, trong ñoù hai tieâu chuaån sau ñaây ñöôïc coi laø choå
döïa chính:
-Caùch bieåu hieän cuûa chuùng: coù môû ñaàu, dieãn tieán vaø keát thuùc.
-Ñoä oån ñònh cuûa caùc hieän töôïng taâm lyù: thuoäc tính taâm lyù coù ñoä oån ñònh cao nhaát, tieáp ñeán laø caùc
traïng thaùi taâm lyù vaø cuoái cuøng laø caùc quaù trình taâm lyù.
Caùc quaù trình taâm lyù, traïng thaùi taâm lyù, thuoäc tính taâm lyù coù quan heä chaët cheõ vôùi nhau. Söï phaân
loaïi naøy chæ coù tính chaát töông ñoái. Caùc quaù trình phaùt trieãn ñeán moät möùc ñoä naøo ñoù thaønh thuoäc tính taâm
lyù vaø thuoäc tính ñaït ñeán moät ñoä beàn naøo ñaáy coù theå chi phoái thaønh caùc quaù trình…
(Xem theâm trang 17, 18 Cuoán Taâm lyù hoïc cuûa PTS. Thaùi Trí Duõng, PGS.PTS.Traàn Vaên Thieän.
Tröôøng Ñaïi hoïc Kinh teá TP. Hoà Chí Minh, 1994.)




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 15 -

CHÖÔNG II: CHÖÙC NAÊNG CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁNG

I. CHÖÙC NAÊNG, VÒ TRÍ,VAI TROØ CUÛA TAÂM LYÙ TRONG ÑÔØI SOÁNG
1.Chöùc naêng chung cuûa taâm lyù
- Chöùc naêng ñaàu tieân laø chöùc naêng ñònh höôùng cho caùc hoaït ñoäng cuûa caù nhaân. Cô sôû ñònh höôùng caøng
toát thì hoaït ñoäng döïa treân cô sôû ñoù caøng coù keát quûa.
- Thöù hai laø ñieàu khieån caùc hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi.
- Thöù ba laø ñieàu chænh caùc hoïat ñoäng cuûa con ngöôøi.
- Chöùc naêng cuoái cuøng: Laø ñoäng löïc thuùc ñaãy caùc haønh ñoäng vaø hoaït ñoäng.
2. Vò trí cuûa taâm lyù hoïc
- Trieát hoïc chæ ñaïo tö töôõng cho moïi ngaønh khoa hoïc.
- Khoa hoïc töï nhieân nghieân cöùu caùc quy luaät hình thaønh vaø phaùt trieån…veà theá giôùi töï nhieân noùi chung.
- Khoa hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu nhöõng quy luaät vaän ñoäng cuûa xaõ hoäi, caùc daïng khaùc nhau cuûa yù thöùc xaõ
hoäi.
- Taâm lyù hoïc laø khoa hoïc thuoäc ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi, coù söï keát hôïp vôùi khoa hoïc töï nhieân.
Bôûi vì :
+Vieäc nghieân cöùu taâm lyù con ngöôøi laø nghieân cöùu baûn chaát cuûa caùc quan heä xaõ hoäi vaø caùc quan heä xaõ
hoäi ñoù ñöôïc phaûn aùnh vaøo töøng con ngöôøi cuï theå. Do ñoù, nghieân cöùu baûn chaát con ngöôøi laø nghieân cöùu
baûn chaát cuûa xaõ hoâïi, nhö vaäy noù thuoäc khoa hoïc xaõ hoäi.
+ Con ngöôøi laø moät thöïc theå cuûa töï nhieân, chòu moïi söï chi phoái cuûa caùc quy luaät töï nhieân maø
aûnh höôûng tröïc tieáp laø caùc quy luaät sinh hoïc. Do vaäy, noù mang tính chaát cuûa khoa hoïc töï nhieân
3 . Vai troø cuûa taâm lyù trong ñôøi soáng
Taâm lyù coù vai troø to lôùn trong vieäc ñieàu chænh, ñònh höôùng, ñieàu khieån caùc hoïat ñoäng cuûa caù
nhaân. Vaø taâm lyù coù söùc maïnh tích cöïc qua caùc öùng duïng sau:
- Baèng caùc bieän phaùp khaùc nhau ngöôøi ta coù theå söû duïng yeáu toá taâm lyù ñeå chöõa beänh.
- Duøng yù chí ñeå ñieàu khieån hoaït ñoäng cuûa caùc cô quan trong cô theå.
- Tröïc tieáp tham gia vaøo vieäc taêng naêng suaát lao ñoäng.
- Ñöôïc öùng duïng roäng raõi trong taát caû caùc nghaønh kinh teá quoác daân, vaên hoaù ngheä thuaät…
Hieän nay ñaõ xuaát hieän raát nhieàu nghaønh taâm lyù: taâm lyù hoïc ngheä thuaät, taâm lyù hoïc y hoïc, taâm lyù hoïc sö
phaïm, taâm lyù hoïc löaù tuoåi, taâm lyù hoïc thöông nghieäp, taâm lyù hoïc quaân söï, taâm lyù hoïc theå thao, taâm lyù
hoïc haøng khoâng , taâm lyù hoïc quaûn lyù …
Nhöng, ngöôïc laïi taâm lyù cuõng coù nhöõng taùc ñoäng tieâu cöïc :
Do töï aùm thò, do thaát voïng trong cuoäc ñôøi… neân nhieàu ngöôøi sinh beänh taâm thaàn, loeùt daï daøy, beänh
-
phoåi ...


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 16 -

Aûnh höôûng xaáu ñeán taâm tö nguyeän voïng, sôû thích, tính tình … cuûa con ngöôøi.
-
Toùm laïi : Taâm lyù ñaõ trôû thaønh löïc löôïng tröïc tieáp saûn xuaát ra cuûa caûi, vaät chaát, coù taùc duïng to lôùn trong
vieäc ñieàu chænh ñôøi soáng noäi taâm cuûa con ngöôøi vaø coù theå giaùo duïc, reøn luyeän con ngöôøi nhöõng phaåm
chaát taâm lyù caàn thieát.

II. YÙ THÖÙC
1.Ñònh nghóa
YÙ thöùc laø chöùc naêng taâm lyù cao caáp ôû con ngöôøi , giuùp con ngöôøi hieåu ñöôïc caùc tri thöùc veà thöïc
taïi khaùch quan noùi chung maø ngöôøi ñoù tieáp thu ñöôïc vaø naêng löïc hieåu ñöôïc theá giôùi chuû quan trong chính
baûn thaân ngöôøi ñoù.
Taâm lyù caáp cao chæ coù ôû con ngöôøi: khi coù ngoân ngöõ môùi xuaát hieän yù thöùc, yù thöùc chæ coù ôû con
ngöôøi bôûi vì chæ coù con ngöôøi môùi coù ngoân ngöõ. YÙ thöùc laø moät hieän töôïng taâm lyù ñaëc bieät .
2. Ñaëc ñieåm cuûa yù thöùc
- YÙ thöùc bao goàm toøan boä söï hieåu bieát cuûa con ngöôøi vôùi theá giôùi khaùch quan.
- YÙ thöùc bao goàm khaû naêng taùch mình ra khoûi baûn thaân mình ñeå nhaän thöùc chính mình. (taùch
mình ra khoûi caùi “Toâi” ). Xem theâm trang 235 cuoán “ Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi” cuûa Ñöùc Uy,
nxb Ñaø Naüng, 1988.
- YÙ thöùc bao goàm khaû naêng ñaët ra muïc ñích cho hoaït ñoäng.
- YÙ thöùc bao goàm toaøn boä nhöõng quan heä, thaùi ñoä cuûa caù nhaân ñoái vôùi moâi tröôøng xung quanh vaø
baûn thaân mình.
3. Voâ thöùc laø gì ?
Laø hình thöùc phaûn aùnh hieän thöïc khaùch quan maø trong ñoù chuùng ta khoâng nhaän thöùc ñöôïc nhöõng
hoaït ñoäng ñaõ thöïc hieän, maát khaû naêng ñònh höôùng ñaày ñuû veà khoâng gian vaø thôøi gian cuûa hoaït ñoäng, maát
khaû naêng ñieàu chænh haønh vi cuûa mình baèng ngoân ngöõ. Ñoù laø hình thöùc thaáp cuûa söï phaûn aùnh taâm lyù.
Caùc haønh vi xaåy ra trong lónh vöïc voâ thöùc :
- Xaåõy ra trong traïng thaùi con ngöôøi khoâng yù thöùc ñöôïc moät caùch töï nhieân.
- Xaåy ra trong traïng thaùi beänh lyù hoang töôõng, aûo giaùc .
- Xaåy ra do nhöõng kích thích döôùi ngöôõng caûm giaùc gaây neân.
- Xaåy ra luùc ñaàu voán laø hoaït ñoäng coù yù thöùc nhöng veà sau do quùa trình laëp ñi, laëp laëi nhieàu laàn
thaønh thoùi quen trôû thaønh voâ thöùc.
* Tröïc giaùc: Hieän töôïng naøy laø söï vuït saùng cuûa moät tö töôõng, moät yù nghó, moät giaûi phaùp ñuùng ñaén
töïa nhö coù söï chuaån bò tröôùc .
Hieän töôïng voâ thöùc laø hieän töôïng phaûn aùnh taâm lyù coù vai troø to lôùn trong ñôøi soáng nhöng khoâng
theå ñoùng vai troø chuû ñaïo trong toaøn boä ñôøi soáng cuûa con ngöôøi. Hoaït ñoäng coù yù thöùc môùi laø hoaït ñoäng
chính, chuû ñaïo cuûa con ngöôøi.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 17 -

III. CÔ SÔÛ SINH LYÙ CUÛA CAÙC HIEÄN TÖÔÏNG LYÙ
Töø boû caùc quan nieäm:
- Quan nieäm ñònh meänh: Thoâng minh voán saün tính trôøi.
- Quan nieäm duy taâm khaùch quan: coi taâm lyù, yù thöùc laø söï theå hieän cuûa “ tinh thaàn tuyeät ñoái” lô
löõng trong khoâng trung. “Noù” rôi vaøo ai ngöôøi ñoù ñöôïc höôõng phuùc hay chòu hoïa.
- Quan nieäm duy taâm chuû quan: Taâm hoàn töø ”Caùi toâi” trong con ngöôøi phaùt ra.
Töø boû moïi quan nieäm neâu treân chuyeãn sang tìm cô sôû vaät chaát cuûa taâm lyù ôû trong naûo cuûa Ph.
A.Galô. Ñaây laø moät moác tieán boä quan troïng treân ñöôøng nhaän thöùc caùc hieän töôïng taâm lyù theo tö töôõng
duy vaät (coù töø theá kyû thöù IV-TCN do baùc syõ thôøi coå ñaïi Hy Laïp Neâ-meâ-di ñeà xuaát ).
Tieáp theo laø söï phaùt hieän cuûa Ñeâ-caùc: oâng ñaõ tìm ra cung phaûn xaï. Cô cheá dieãn bieán cuûa caùc
hieän töôïng taâm lyù ñôn giaûn trong heä thaàn kinh trung öông.
Tieáp ñeán laø Seâ-cheâ-noáp vaø Paùp-loáp ñaõ ñöa hoïc thuyeát phaûn xaï ñeán choã hoaøn chænh, saùng laäp haün
ra moät khoa hoïc goïi laø khoa hoïc sinh lyù thaàn kinh cao caáp. Nhôø ñoù taâm lyù hoïc ñaõ khaúng ñònh moät nguyeân
taéc goïi laø nguyeân taéc thaàn kinh. Töùc laø caùc hieän töôïng taâm lyù ñöôïc quy ñònh bôûi caùc kích thích khaùch
quan taùc ñoäng vaøo cô theå, vaø ñoàng thôøi ñöôïc quy ñònh bôûi söï daãn truyeàn caùc xung ñoäng thaàn kinh töông
öùng, cuûng nhö bôûi hoaït ñoäng taïo ra caùc ñöôøng lieân heä thaàn kinh töông öùng;vaøbôûi hoaït ñoäng taïo ra caùc
ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi giöõa trung khu cuûa phaûn xaï naøy vôùi trung khu cuûa phaûn xaï khaùc.
Sau naøy Anoâkhin (1898-1974) moät hoïc troø loãi laïc cuûa Paùp-loáp ñaõ phaùt hieän ra voøng phaûn xaï: Bao
goàm caùc khaâu cuûa cung phaûn xaï laån khaâu thöù töï baùo hieäu keát quûa cuûa phaûn xaï, cuûa haønh ñoäng, ñoàng thôøi
taäp hôïp taát caû nhöõng gì ñeå chuaån bò tröôùc khi coù phaûn xaï khaùc.
Theo A. R. Luria phaân loaïi caùc thuyø thaønh ba khoái trong naõo:
- Khoái 1: Laø khoái naêng löôïng baûo ñaûm cho naõo coù moät tröông löïc nhaát ñònh, coù moät ñoä tænh taùo
nhaát ñònh.
- Khoái 2: Laø khoái thoâng tin: nhaän, söõa vaø giöõ thoâng tin töø theá giôùi beân ngoaøi vaøo caùc khu trong
naõo. Goàm caùc thuøy ôû nöõa sau cuûa baùn caàu naõo traùi nhö thuyø thaùi döông, thuøy gaùy, thuøy ñænh ñaàu vaø thuøy
ñænh naèm giöõa ba thuøy naøy.
Khoái 3: Laø khoái ñieàu khieån, ñieàu chænh baûo ñaûm vieäc chöông trình hoùa, ñieàu chænh vaø kieåm tra cöû
-
ñoäng, hoaït ñoäng. Bao goàm caùc thuøy naèm trong nöûa tröôùc cuûa baùn caàu naûo, trong ñoù coù mieàn traùn.
Ba khoái naøy lieân heä chaët cheû vôùi nhau cuøng tham gia thöïc hieän moät hoaït ñoäng taâm lyù naøy hay moät
hoaït ñoäng taâm lyù khaùc

IV. CAÙC NGUYEÂN TAÉC VAØ PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU TAÂM LYÙ CON
NGÖÔØI.
1. Nhöõng nguyeân taéc cô baûn
Tuaân theo nhöõng nguyeân taéc cuûa phöông phaùp bieän chöùng (duy vaät bieän chöùng vaø duy vaät lòch söû)
cuûa Maùc :
- Nghieân cöùu khaùch quan: trong söï bieåu hieän töï nhieân cuûa noù.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 18 -

- Nghieân cöùu trong moái quan heä giöõa chuùng vôùi nhau (giöõa caùc hieän töôïng taâm lyù) .
- Nghieân cöùu trong söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa chuùng. Bôûi vì caùc hieän töôïng taâm lyù luoân luoân
thay ñoåi vaø phaùt trieån.
- Nghieân cöùu trong ñieàu kieän cuï theå vaø con ngöôøi cuï theå .
2. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu
a. Phöông phaùp quan saùt

Quan saùt caàn tuaân theo nhöõng yeâu caàu sau:
- Quan saùt trong nhöõng ñieàu kieän bình thöôøng (khoâng phaûi ñaëc bieät )
- Quan saùt caàn tieán haønh trong ñieàu kieän tieâu bieåu.
- Quan saùt trong nhieàu khiaù caïnh.
- Laäp keá hoaïch quan saùt chi tieát.
Tìm hieåu taâm lyù con ngöôøi thöôøng duøng maét, tai ñeå quan saùt:
Caàn chuù yù caáu truùc cuûa khuoân maët, maét, muõi, traùn, mieäng ,da, ñoâi baøn tay, hình daùng cô theå ( hình
töôùng ) vaø aùnh maét, nuï cöôøi, daùng ñieäu, tö theá, taùc phong, neùt ñi daùng ñöùng, daùng ngoài, caùch aên maëc.
Beân caïnh ñoù caàn chuù yù tôùi lôùi noùi, caùch duøng töø, phaùt aâm, gioïng ñieäu, ngöõ ñieäu, aâm ñieäu…vaø haønh vi cöû
chæ ñi keøm.
b. Phöông phaùp tieåu söû

Laø phöông phaùp moâ taû con ngöôøi nhö moät nhaân caùch, moät chuû theå hoaït ñoäng, thu thaäp vaø phaân
tích caùc taøi lieäu coù tính chaát tieåu söû cuûa moät con ngöôøi cuï theå nhö thö töø, nhaät kyù, caùc saùng taùc vaên hoïc…
Khi phaân tích caùc baøi thô ,baøi baùo… ngöôøi ta coù theå hieåu ñöôïc caùch suy nghó, khaûû naêng, sôû thích,
tính neát, quan ñieåm cuûa ngöôøi ñoù.
Phöông phaùp naøy do S.Buller (ngöôøi Ñöùc) ñeà xöôùng vaøo ñaàu theá kyû XX. Sau ñoù ñöôïc caùc nhaø
taâm lyù hoïc cuûa tröôøng Ñaïi hoïc Leningrat hoaøn chænh vaø phaùt trieån.
c. Phöông phaùp thöïc nghieäm

Laø phöông phaùp chuû ñoäng taïo ra nhöõng tình huoáng , yeáâu toá caàn thieát ñeå tìm hieåu ñöôïc nhöõng
phaûn öùng, nhöõng dieãn bieán taâm lyù cuûa ñoái töôïng.
Coù hai loaïi thöïc nghieäm :
- Thöïc nghieäm töï nhieân: Tieán haønh toå chöùc trong nhöõng ñieàu kieän töï nhieân, trong ñieàu kieän bình
thöôøng. Nhieàu khi ngöôøi ta tham gia vaøo thöïc nghieäm cuõng khoâng bieát mình tham gia thöïc nghieäm (tìm
hieåu nhaân vieân, caùn boä…) .
- Thöïc nghieäm trong phoøng thí nghieäm :Söû duïng thieát bò ñaëc bieät trong phoøng thí nghieäm, ñoái
töôïng bieát roõ mình ñang tham gia vaøo thöïc nghieäm.
Ví duï: Tri giaùc nhìn, ngöôøi ta duøng duïng cuï ño caùc cöû ñoäng cuûa maét hoaëc duøng maùy ño nhòp thôû
cuûa tim…



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 19 -

d. Phöông phaùp traéc nghieäm ( Test )

Phuïc vuï cho muïc ñích thöû nghieäm. Traéc nghieäm laø pheùp thöû ñeå ño löôøng taâm lyù.
Ví duï: Ngöoøi ta coù theå ñöa ra nhieàu baøi taäp nhoû, hoaëc moät chuoãi nhöõng baøi taäp ñeå cho ñoái töôïng
giaûi baøi taäp. Döïa vaøo keát quûa ñoù ngöôøi nghieân cöùu seû ñaùnh giaù taâm lyù cuûa ñoái töôïng.
Phöông phaùp naøy ñöôïc duøng ñeå tuyeån ngöôøi, höôùng nghieäp, daïy ngheà v.v…
e.Phöông phaùp duøng caâu hoûi

Laø phöông phaùp duøng nhöõng baûng chöùa nhöõng caâu hoûi ñaët ra cho moät soá lôùn ñoái töôïng nhaèm thu
thaäp yù kieán cuûa hoï (chuû quan).
Coù nhieàu daïng caâu hoûi. Ví duï daïng caâu hoûi ñoùng, töùc laø coù nhieàu caâu traû lôøi ñeå cho ñoái töôïng
choïn. Coøn daïng thöù hai laø daïng caâu hoûi môû, töùc laø ñoái töôïng traû lôøi nhö theá naøo cuûng ñöôïc.
f. Phöông phaùp ñaøm thoaïi (phoûng vaán, vaán ñaùp )

Laø phöông phaùp ñaët caâu hoûi cho ñoái töôïng vaø döïa vaøo caùch traû lôøi cuûa hoï ta coù theå hieåu ñöôïc taâm
lyù cuûa ngöôøi ñöôïc hoûi.
Coù boán caùch hoûi:
- Hoûi tröïc tieáp
- Hoûi ñöôøng voøng
- Hoûi giaùn tieáp
- Hoûi chaën ñaàu (giöông baãy)
Khi hoûi caàn xaùc ñònh roõ muïc ñích , vaán ñeà caàn tìm hieåu, coù keá hoaïch höôùng, laùi caâu chuyeän, phaûi
linh hoaït, khoâng ñeå loä cho ñoái töôïng bieát muïc ñích nghieân cöùu.
(Phaàn IV : Daãn theo taâm lyù hoïc, PGS, PTS. Traàn vaên Tieán, PTS. Thaùi Trí Duõng, Ñaïi hoïc Kinh teá
TP. Hoà Chí Minh, 1994.)




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 20 -

PHAÀN II : CAÙC HIEÄN TÖÔÏNG TAÂM LYÙ
CHUÔNG I: NHÖÕNG QUY LUAÄT CÔ BAÛN CUÛA CAÙC QUÙA TRÌNH TAÂM LYÙ

I. CAÛM GIAÙC
Con ngöôøi nhaän thöùc caùc söï vaät hieän töôïng baét ñaàu töø caùc thuoäc tính beân ngoaøi nhö hình thuø, maøu
saéc, trôn, nhaùm… thoâng qua caùc giaùc quan. Nghóa laø caûm giaùc chæ phaûn aùnh tröïc tieáp caùc söï vaät hieän
töôïng, neáu vaéng chuùng thì chuùng ta khoâng theå phaûn aùnh ñöôïc.
Ví duï: nhaän bieát quaû cam (maøu vaøng hoaëc xanh, trôn, coù muøi thôm, hình caàu…)
1. Ñònh nghóa
Caûm giaùc laø quaù trình taâm lyù ñôn giaûn nhaát, phaûn aùnh nhöõng thuoäc tính rieâng leû cuûa caùc vaät theå
vaø caùc traïng thaùi beân trong cuûa cô theå ñöôïc naûy sinh do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa caùc kích thích baèng vaät
chaát leân caùc cô quan caûm giaùc cuûa con ngöôøi.
2. Ñaëc ñieåm
- Phaûn aùnh söï vaät hieän töôïng ñang taùc ñoäng tröïc tieáp vaøo con ngöôøi, taùc ñoäng vaøo cô quan caûm
giaùc nhö maét, tai, muõi, löôõi, da.
- Caûm giaùc chæ phaûn aùnh caùi hieän taïi nhöõng söï vaät hieän töôïng ñang taùc ñoäng ñeán ta luùc ñoù. Caûm
giaùc khoâng phaûn aùnh nhöõng caùi thuoäc veà quaù khöù hoaëc trong töông lai.
- Caûm giaùc khoâng chæ phaûn aùnh nhöõng thuoäc tính rieâng leû beà ngoaøi cuûa ñoái töôïng maø coøn phaûn
aùnh caû nhöõng traïng thaùi beân trong cuûa cô theå.
- Caûm giaùc khoâng chæ phaûn aùnh söï vaät hieän töôïng trong theá giôùi hieän thöïc khaùch quan maø coøn
phaûn aùnh caû tình traïng beân ngoaøi cuûa cô theå.
3. Phaân loaïi
Coù nhieàu caùch ñeå phaân loaïi, caùch phaâm loaïi sau ñaây döï chuû yeáu vaøo nguoàn kích thích töø beân
ngoaøi hay beân trong cô theå (vò trí cuûa nguoàn kích thích). Ta coù hai loaïi cô baûn:
a. Caûm giaùc beân ngoaøi:

Phaûn aùnh nhöõng ñaëc tính cuûa caùc söï vaät vaø hieän töôïng cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi.
- Nhìn (thò giaùc): Cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính veà aùnh saùng, maøu saéc, hình thuø cuûa söï vaät
hieän töôïng.
- Nghe (thính giaùc): cho ta bieát ñöôïc nhöõng thoäc tính veà aâm thanh.
- Neám (vò giaùc): cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính veà vò maën, ñaéng, cay, ngoït, chua…
- Ngöûi (khöùu giaùc): cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính veà muøi thôm, haéc, hoâi, tanh…
- Thoâng qua da (Maïc giaùc): cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính veà nhieät ñoä, söùc eùp cuûa vaät vaøo da
(caûm giaùc eùp) söï ñuïng chaïm cuûa vaät vaøo da (xuùc giaùc), söï ñau ñôùn do vaät gaây ra (caûm giaùc ñau).
Hai caûm giaùc ñaàu tieân (nhìn vaø nghe) laø quan troïng nhaát bôûi vì thoâng qua hai caûm giaùc ñoù cho
pheùp con ngöôøi baét ñöôïc nhöõng kích thích töø xa vaø coù khaû naêng môû roäng moâi tröôøng tieáp xuùc, giuùp con
ngöôøi phaûn öùng linh hoaït vôùi moâi tröôøng.
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 21 -

Caùc phaûn aùnh qua maét vaø tai thöôøng chieám treân 80%. Tuy nhieân con maét thì nhìn thaáy taát caû
nhöng noù laïi khoâng töï thaáy noù (ñaây cuõng laø moät ñieåm ñaùng löu yù cuûa caù nhaân moãi ngöôøi khi nhìn nhaän
ñaùnh giaù ngöôøi vaø mình).
b. Caûm giaùc beân trong:

- Vaän ñoäng: Laø loaïi caûm giaùc do söï kích thích cuûa caùc cô quan thuï caûm ôû cô, gaân vaø caùc khôùp
xöông taïo neân.
- Caûm giaùc thaêng baèng: Cho ta bieát phöông höôùng töông ñoái cuûa cô theå con ngöôøi so vôùi phöông
cuûa troïng löïc, bieát ñöôïc höôùng quay , gia toác…
- Caûm giaùc höõu cô: Xuaát hieän khi caùc teá baøo thuï caûm cuûa cô quan beân trong bò kích thích. Caûm
giaùc höõu cô thöôøng do nhöõng toån thöông cuûa caùc cô quan beân trong.
Caùc caûm giaùc ñoùi, no, khaùt, saûng khoaùi, meät moûi, buoàn nguû, ngaït thôû, buoàn noân, ñau nhoùi, ñau aâm
æ, khoù chòu cuïc boä hay toaøn phaàn v.v… Caùc caûm giaùc naøy mang tính chaát chung, khoù coù theå xaùc ñònh ñöôïc
vò trí cuûa caùc caûm giaùc ñoù.
4. Caùc quy luaät cô baûn cuûa caûm giaùc
a. Nghöôõng caûm giaùc vaø ñoä nhaïy caûm giaùc:

Khoâng phaûi baát kyø taùc nhaân kích thích naøo taùc ñoäng leân caùc cô quan caûm giaùc cuûa chuùng ta
ñeàu gaây neân caûm giaùc ñoù. Muoán gaây neân ñöôïc caùc caûm giaùc thì caùc taùc nhaân kích thích caàn phaûi coù moät
löïc nhaát ñònh. Tính nhaïy caûm tuyeät ñoái cuûa moät cô quan caûm giaùc naøo ñoù bieåu hieän baèng ñoä lôùn cuûa
ngöôõng thaáp nhaát cuûa caûm giaùc.
+ Ngöôõng thaáp nhaát cuûa caûm giaùc laø trò soá toái thieåu hay löïc kích thích coù theå coù ñeå gaây neân trong
cô quan phaân tích moät söï höng phaán thaàn kinh ñuû laøm xuaát hieän caûm giaùc.
+ Ngöôõng cao nhaát cuûa caûm giaùc laø trò soá toái ña cuûa kích thích maø kích thích maïnh hôn seõ khoâng
gaây neân caûm giaùc veà kích thích ñoù nöõa (nghe caùc aâm thanh nhoû lôùn).
Moãi ngöôøi trò soá ngöôõng thaáp nhaát vaø cao nhaát cuõng khaùc nhau. Con ngöôøi bình thöôøng coù theå
nghe ñöôïc khoaûng 20.000 dao ñoäng trong moät giaây, coøn ngöôøi giaø khoaûng 15.000 dao ñoäng trong moät
giaây.
+ Tính nhaïy caûm cuûa caûm giaùc bieåu thò ôû ngöôõng caûm giaùc:
- Trò soá cuûa ngöôõng thaáp nhaát caøng nhoû thì tính nhaïy caûm caøng cao.
- Tính nhaïy caûm tuyeät ñoái caøng roäng thì caøng toát. Ñoä roäng cuûa tính nhaïy caûm ñöôïc minh hoïa baèng
sô ñoà töông ñoái sau :
A2 A1 AB B1 B2
----*-----*-----*----*--------*--------*-------
O O’
Ví duï: Trò soá nhaïy caûm cuûa ngöôøi A laø: AB
Trò soá nhaïy caûm cuûa ngöôøi A1 laø: A1B1
Trò soá nhaïy caûm cuûa ngöôøi A2 laø: A2B2

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 22 -

Suy ra: Ngöôøi A2 coù ñoä nhaïy caûm toát nhaát.
Ngöôõng caûm giaùc bieán ñoåi theo löùa tuoåt, theo tính chaát hoaït ñoäng, theo traïng thaùi chöùc naêng cuûa
cô theå, ñoä keùo daøi vaø ñoä maïnh cuûa kích thích.
+ Ngöôõng sai leäch (coù theå goïi laø ngöôõng phaân bieät) cuûa caûm giaùc:
Ñoù laø ñoä leäch toái thieåu veà cöôøng ñoä cuûa hai taùc nhaân kích thích cuøng loaïi maø con ngöôøi coù theå caûm giaùc
ñöôïc.
Trò soá cuûa ngöôõng sai leäch caøng nhoû thì khaû naêng phaân bieät cuûa cô quan phaân tích ñeå phaân bieät
caùc kích tích caøng cao.
Ví duï: Phaân bieät hai vaät naëng (troïng löôïng)
Ngöôõng sai leäch cuõng thay ñoåi tuøy theo töøng ngöôøi, töøng luùc vaø töøng loaïi caûm giaùc. Naêng löïc bieát
ñöôïc söï khaùc nhau giöõa caùc kích thích goïi laø tính nhaïy caûm sai leäch (phaân bieät). Tính sai bieät thay ñoåi
khi trò soá kích thích thay ñoåi.
Theo coâng thöùc cuûa Veber - Fecner:
Hieäu soá cöôøng ñoä
K= -----------------------------------------
Cöôøng ñoä kích thích yeáu hôn
Trong ñoù: K laø haèng soá ngöôõng sai leäch
Coâng thöùc naøy chæ coù tính töông ñoái vì ñoä leäch vöøa ñuû ñeå caûm giaùc luoân luoân thay ñoåi.
Keát luaän:
Ngöôõng caûm giaùc vaø tính nhaïy caûm cuûa caûm giaùc cho ta bieát ñöôïc caùc taùc nhaân kích thích phaûi coù
cöôøng ñoä toái thieåu vaø toái ña nhö theá naøo ñeå coù theå gaây neân caûm giaùc. Maët khaùc, ngöôõng caûm giaùc vaø tính
nhaïy caûm coù theå thay ñoåi ñöôïc nhôø quùa trình luyeän taäp vaø tuaân theo nhöõng quy luaät nhaát ñònh.
b. Tính thích öùng cuûa caûm giaùc

Laø söï taêng hay giaûm tính nhaïy caûm cuûa caûm giaùc (do caùc cô quan phaân tích cuûa caûm giaùc), do keát
quûa cuûa söï taùc ñoäng lieân tuïc hoaëc keùo daøi cuûa caùc taùc nhaân kích thích.
Hieän töôïng naøy bao goàm caùc bieán daïng sau ñaây:
- Hoaøn toaøn daäp taét caûm giaùc khi kích thích taùc ñoäng keùo daøi. Chaúng haïn: Sau moät thôøi gian ôû
trong moâi tröôøng coù muøi khoù chòu thì caûm giaùc veà muøi ñoù seõ maát ñi.
- Tính nhaïy caûm bò giaûm xuoáng khi kích thích taùc ñoäng raát maïnh. Chaúng haïn : chuùng ta seõ khoâng
phaân bieät ñöôïc caùc vaät theå khi chuyeån töø boùng toái ra aùnh saùng hoaëc ngöôïc laïi.
Neáu caûm giaùc cuûa con ngöôøi giaûm xuoáng raát nhieàu thì caûm giaùc ñoù coù theå trôû neân chai saïn. Vaø,
do vaäy con ngöôøi coù theå chòu ñöïng ñöôïc nhöõng ñieàu kieän lao ñoäng khoâng bình thöôøng maø nhöõng ngöôøi
khoâng quen khoâng theå chòu ñöïng noãi trong moät phuùt.
Toùm laïi:
Tính thích öùng cuûa caûm giaùc laø quy luaät khaùch quan coù theå xem xeùt noù vöøa ôû daïng vaät lyù vöøa ôû
daïng taâm lyù. Nhôø coù tính thích öùng naøy maø con ngöôøi coù theå thích nghi vôùi moïi ñieàu kieän cuûa moâi tröôøng

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 23 -

soáng (cho pheùp) vaø nhôø ñoù con ngöôøi hoaït ñoäng coù keát quaû. Tính thích nghi laø moät quy luaät caûm giaùc töï
taïo. Noù ñöôïc reøn luyeän vaø hình thaønh trong hoaït ñoäng thöïc tieãn.
c. Tính caûm öùng qua laïi cuûa caûm giaùc

Söï taêng tính nhaïy caûm cuûa cô quan phaân tích do taêng khaû naêng höng phaán cuûa voõ naõo döôùi aûnh
höôûng cuûa hoaït ñoäng ñoàng thôøi cuûa caùc cô quan phaân tích goïi laø söï caûm öùng cuûa caûm giaùc.
Bieåu hieän:
Vieäc taêng hoaëc giaûm tính nhaïy caûm do nhöõng caûm giaùc xuaát hieän ñoàng thôøi hoaëc tröôùc ñoù:
- Söï taêng cöôøng caûm giaùc (neùt phaán treân baûng ñen hoaëc treân baûng nhaït)
- Hieän töôïng aùt caûm giaùc (luùc ñau tay naøy laáy tay kia caàm thaät chaët thì chuùng ta caûm thaáy ñôõ ñau
hôn).
(*) Loaïn caûm giaùc:
Laø söï xuaát hieän moät caûm giaùc ñaëc tröng cho moät cô quan phaân tích naøy döôùi aûnh höôûng cuûa moät
cô quan phaân tích khaùc. Khi coù moät kích thích gaây neân caûm giaùc naøy thì caûm giaùc kia cuõng ñoàng thôøi
xuaát hieän.
Ví du:ï Thính giacù – Thò giaùc
Trong luùc nghe aâm thanh laïi xuaát hieän nhöõng hình aûnh cuûa thò giaùc
- Do kinh nghieäm tri giaùc tröôùc ñaây veà ñoái töôïng. Ñaây laø hieän töôïng höôùng taâm theå trong caûm
giaùc.
- Do traïng thaùi taâm lyù, sinh lyù luùc ta caûm giaùc. Chaúng haïn ngöôøi ñang meät moûi.
- Do taùc ñoäng cuûa lôøi noùi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi hieåu lôøi noùi. Chaúng haïn khi chuùng ta nghe keå veà
bieån, ngöôøi ñoù hieåu seõ hình dung ra bieån caû…
Keát luaän:
+ Caàn hieåu ñöôïc naêng löïc cuûa caûm giaùc thöïc söï cuûa con ngöôøi noùi chung vaø cuûa moãi ngöôøi noùi
rieâng ñeå phaùt trieån tôùi möùc toái ña, laøm cho con ngöôøi thích öùng cao nhaát trong hoaït ñoäng chuyeân moân vaø
ñôøi soáng sinh hoaït.
+ Muoán laøm cho con ngöôøi hieåu ñöôïc ñieàu gì tröôùc heát phaûi taùc ñoäng vaøo caûm giaùc. Ñoù laø cô sôû
cuûa nguyeân taéc tröïc quan trong daïy hoïc. Coøn trong cuoäc soáng muoán cho mình coù ñöôïc uy tín thì caàn theå
hieän baèng coâng vieäc cuï theå.
+ Caûm giaùc coù theå reøn luyeän ñöôïc baèng hoaït ñoäng thöïc tieãn.

II. TRI GIAÙC
1. Khaùi nieäm chung
Tri giaùc laø söï phaûn aùnh trong yù thöùc con ngöôøi nhöõng vaät theå vaø hieän töôïng cuûa hieän thöïc khi
chuùng taùc ñoäng tröïc tieáp leân caùc cô quan caûm giaùc.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 24 -

Vôùi caûm giaùc laø caùi phaûn aùnh nhöõng tính chaát, nhöõng ñaëc tính cuûa vaät theå coøn tri giaùc phaûn aùnh
vaät theå noùi chung, trong toång theå caùc ñaëc tính cuûa vaät theå ñoù vaø trong söï kieän lieân heä laãn nhau cuûa caùc
ñaëc tính ñoù.
Tri giaùc – khoâng phaûi laø toång soá, moät pheùp coäng ñôn thuaàn caùc caûm giaùc nhaän ñöôïc töø moät vaät
theå naøo ñoù maø laø söï phaûn aùnh moät trình ñoä môùi veà chaát cuûa söï nhaän thöùc baèng caûm giaùc vôùi nhöõng ñaëc
ñieåm rieâng cuûa noù.
Ví duï: Tri giaùc laø quaû taùo (…)
Tri giaùc luoân luoân ñöôïc boå sung ôû moät möùc ñoä naøo ñaáy bôûi quan nieäm saün coù vaø caû nhöõng kinh
nghieäm tröôùc ñaây.
2. Nhöõng ñaëc ñieåm quan troïng cuûa tri giaùc
a. Tính vaät theå:

Khi ta tri giaùc moät vaät theå naøo ñoù (caùi baøn, caùi gheá, cuoán saùch v.v…) ta nhaän thöùc chuùng khoâng
phaûi nhö moät söï rung ñoäng taâm lyù chuû quan maø laø nhö moät vaät theå khaùch quan toàn taïi ngoaøi chuùng ta.
Vaät theå laø caùi maø noù voán coù.
Trong cuoán Maùc vaø AÊêng ghen toaøn taäp xuaát baûn laàn thöùc hai, taäp 23, trang 82 coù vieát :”söï taùc
ñoäng baèng aùnh saùng cuûa moät vaät theå leân daây thaàn kinh thò giaùc seõ ñöôïc tri giaùc khoâng phaûi nhö moät söï
höng phaán chuû quan cuûa chính daây thaàn kinh thò giaùc maø laø nhö moät hình daùng khaùch quan cuûa vaät theå
naèm ôû ngoaøi maét” .
b.Tính toaøn ve(n

Tri giaùc khaùc caûm giaùc ôû choã noù phaûn aùnh troïn veïn söï vaät hieän töôïng. Caùc thuoäc tính thaønh phaàn
taïo neân veû toaøn veïn ñöôïc taùc ñoäng ñoàng thôøi hay laàn löôït leân cuøng moät cô quan hay caùc cô quan phaân
tích khaùc nhau cuûa caûm giaùc.
Ví duï:
Khi chuùng ta tri giaùc moät cuoäc ñaáu theå thao thì caùc kích thích thò giaùc, thính giaùc cuøng taùc ñoäng
moät luùc.
c. Tính khoâng ñoåi

Maëc duø coù tính bieán daïng raát lôùn cuûa caùc ñieàu kieän (ñoä chieáu saùng, khoaûng caùch, vò trí trong
khoâng gian…) nôi xaûy ra quaù trình tri giaùc. Nhöng, vaät theå maø ta tri giaùc coù moät tính chaát coá ñònh (tính
khoâng ñoåi) veà hình daùng, ñoä lôùn, maøu saéc… Khi ta tri giaùc nhieàu laàn cuøng moät vaät theå thì caùc laàn tri giaùc
thöôøng laø gioáng nhau, thaäm chí khoâng nhaän thaáy söï khaùc bieät nhau giöõa caùc laàn tri giaùc. Chaúng haïn:
chuùng ta quan saùt caùc vaän ñoäng vieân boùng ñaù.
d. Tính coù yù nghóa

Hình aûnh maø ta tri giaùc luoân gaén vôùi moät yù nghóa naøo ñoù töông öùng vôùi voán kinh nghieäm cuûa ta.
Ngay caû nhöõng vaät theå maø hình aûnh cuûa noù chöa heà coù trong kinh nghieäm thì chuùng ta vaãn coá gaéng ghi
nhaän noù gioáng vôùi moät ñoái töôïng quen bieát. (xem theâm cuoán “Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi” cuûa
Ñöùc Uy, Nxb Ñaø Naüng, 1988, trang 141).



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 25 -

e. Tính löïa choïn

Thöïc chaát ñaây laø moät quaù trình phaân roõ ñoái töôïng töø trong boái caûnh. Chuùng ta caøng phaân bieät roõ
caùc thuoäc tính khaùc nhau cuûa ñoái töôïng thì chuùng ta caøng tri giaùc roõ hôn.
Ví duï:
Khi trình baøy ñoà duøng tröïc quan, caùc hình veõ, sô ñoà v.v… caàn phaûi laøm noåi roõ nhöõng daáu hieäu
quan troïng baèng caùc hình thöùc khaùc nhau (maøu saéc, hình khoái…)
Hình aûnh thu nhaän ñöôïc phuï thuoäc vaøo hai nguyeân nhaân sau ñaây:
- Nguyeân nhaân khaùch quan:
Ñaëc ñieåm cuûa vaät kích thích nhö cöôøng ñoä, söï chuyeån ñoäng, söï töông phaûn vaø caùc ñaëc ñieåmbeân
ngoaøi khaùc nhö ñoä chieáu saùng cuûa vaät, khoaûng caùch tri giaùc v.v…
- Nguyeân nhaân chuû quan:
Phuï thuoäc vaøo quan nieäm saün coù cuûa chuùng ta veà ñoái töôïng ñoù nhö thaùi ñoä, höùng thuù… Thaùi ñoä
naøy phuï thuoäc vaøo yù nghóa cuûa ñoái töôïng ñoái vôùi con ngöôøi.
f. Toång giaùc

Laø moät quaù trình tri giaùc trong ñoù chuû theå huy ñoäng toaøn boä voán kinh nghieäm cuûa mình ñaõ tích
luõy ñöôïc. Vaø, thaùi ñoä cuûa mình ñeå nhaän bieát söï vaät hieän töôïng. Kinh nghieäm ñoùng vai troø raát quan troïng
ñeå chuùng ta keát thuùc tri giaùc nhanh choùng.
Tri giaùc vaät theå cuûa nhöõng ngöôøi khaùc nhau thöôøng laø khoâng gioáng nhau, do hoï coù muïc ñích, chí
höôùng, traïng thaùi taâm lyù, kinh nghieäm, kieán thöùc, nhu caàu, höùng thuù, nguyeän voïng, öôùc ao, ñaëc ñieåm caù
nhaân khaùc nhau.
Keát luaän sö phaïm
Trong quaù trình höôùng daãn hoïc sinh tri giaùc caùc söï vaät hieän töôïng, giaùo vieân caàn huy ñoäng voán
soáng, voán kinh nghieäm cuûa hoïc sinh vaøo ñeå tri giaùc söï vaät, hieän töôïng ñoù. Neáu kinh nghieäm ñoùng vai troø
tích cöïc trong vieäc tri giaùc thì ta goïi laø taâm theá. Taâm theá laø söï thoáng nhaát vaø hoaøn chænh giöõa taùc ñoäng
chuû quan vaø khaùch quan giuùp con ngöôøi tri giaùc nhanh choùng. Coøn kinh nghieäm khoâng chính xaùc, tri giaùc
seõ sai laàm. Ñoù cuõng chính laø cô sôû ñònh kieán vaø chuïp muõ nhau treân caùc phöông dieän.
Toùm laïi
Nhöõng ñaëc ñieåm cuûa tri giaùc ñeàu mang tính quy luaät. Döïa vaøo ñoù ta coù theå tri giaùc nhanh choùng
chính xaùc caùc vaät theå, ñoàng thôøi coù theå vaän duïng nhöõng quy luaät naøy vaøo ñôøi soáng thöïc tieãn vaø hoaït
ñoäng chuyeân moân .
3. Phaân loaïi
a. Tri giaùc caùc thuoäc tính khoâng gian cuûa söï vaät hieän töôïng:

Loaïi tri giaùc naøy cho ta bieát ñöôïc hình daùng, ñoä lôùn nhoû, vò trí gaàn hay xa, tính khoái cuûa ñoái
töôïng v.v…
+ Tri giaùc hình khoái, ñoä lôùn, hình daùng cuûa vaät theå:


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 26 -

Ñaây laø moät quùa trình phöùc hôïp xaûy ra nhôø cô quan phaân tích thò giaùc, xuùc giaùc vaø cô quan phaân
tích vaän ñoäng. Cô sôû cuûa tri giaùc chính laø hình aûnh cuûa vaät treân voõng maïc. Coøn ñieàu kieän ñeå taïo neân hình
daùng cuûa vaät laø söï vaän ñoäng cuûa maét. Thò giaùc (nhìn baèng hai maét) ñoùng vai troø quan troïng trong tri giaùc
hình khoái. Hình aûnh ñöôïc taïo bôûi treân voõng maïc treân hai maét thöôøng khoâng gioáng nhau. Khi tri giaùc hình
khoái caàn chuù yù tôùi ñònh luaät toaøn caûnh vaø boùng aùnh saùng.
+ Tri giaùc ñoä saâu vaø ñoä xa:
Ñöôïc thöïc hieän nhôø nhìn caû hai maét. Bôûi vì nhìn moät maét chæ cho pheùp ñaùnh giaù chính xaùc nhöõng
khoaûng caùch gaàn (haïn cheá), phaïm vi haïn cheá. Trong tröôøng hôïp naøy söï ñieàu tieát cuûa maét (thuûy tinh theå)
ñoùng vai troø chính.
Ñieàu tieát-ñoù laø söï thay ñoåi coù tính chaát phaûn xaï veà ñoäâ daøy cuûa thuûy tinh theå. Söï thay ñoåi naøy do
taêng hay giaûm löïc khuùc xaï cuûa thuûy tinh theå.
Ví duï:
Khi xem vaät ôû khoaûng caùch gaàn thì thaáy caêng maét, vaät ôû xa thì thaáy deå chòu hôn .
Ñieàu naøy ñöôïc giaûi thích laø khi nhìn vaät theå gaàn do söï co cuûa cô neân möùc keùo caêng cuûa thuûy tinh
theå vaø thuûy tinh theå trôû neân loài hôn. Söï ñieàu tieát cuûa thuûy tinh theå cuûng thay ñoåi theo tuoåi taùc, khi tuoåi
caøng cao thuûy tinh theå ít di ñoäng hôn coù theå maát khaû naêng ñieàu tieát, ngöôøi giaø deã bò vieãn thò.
+ Tri giaùc toaøn caûnh ñöôøng thaúng vaø toaøn caûnh khoâng khí:
Neáu khoaûng caùch tôùi vaät caøng lôùn thì hình aûnh treân voõng maïc caøng nhoû goïi laø quy luaät toaøn
caûnh ñöôøng thaúng.
Ví duï:
Hai ñöôøng ray xe löûa chaïy song song döôøng nhö xích laïi gaàn nhau ôû phía raát xa.
Coøn toaøn caûnh khoâng khí laø khoaûng khoâng gian töø maét tôùi vaät tri giaùc bò söông muø, khoùi, buïi laøm
cho ñöôøng neùt cuûa vaät môø ñi. Ngöôïc laïi, trong nhöõng tröôøng hôïp khoâng khí trong laønh (trôøi vöøa môùi möa
xong) thì ta nhìn vaät theå caûm thaáy gaàn hôn.
+Nhöõng aûo aûnh (aûo töôõng) thò giaùc:
- Ñaùnh giaù quùa möùc caùc ñöôøng thaúng ñöùng: Neáu coù hai ñöôøng thaúng coù kích thöôùc ñoä daøi baèng
nhau thì ñöôøng thaúng ñöùng gaàn nhö coù kích thöôùc daøi hôn.
- Tri giaùc khoâng ñuùng veà ñoä lôùn cuûa vaät theå:
* AÛo aûnh töông phaûn: Ngöôøi cao ñöùng caïnh ngöôøi thaáp thì döôøng nhö ngöôøi cao caøng cao theâm vaø
ngöôïc laïi ngöôøi thaáp laïi thaáp hôn so vôùi vaät thaät. Hoaëc hai ñöôøng troøn coù ñöôøng kính nhö nhau laïi döôøng
nhö coù ñoä lôùn khaùc nhau tuøy theo voøng troøn bao ngoaøi noù lôùn hay nhoû.
Loaïi aûo aûnh naøy ñöôïc giaûi thích theo quy luaät töông phaûn; theo quy luaät naøy: moät vaät theå ñöôïc tri
giaùc lôùn hôn hay beù hôn tuøy thuoäc vaøo ñoä lôùn vaät theå bao quanh noù.
* AÛo aûnh toaøn caûnh hình hoïc: Caùc vaät theå nhö nhau döôøng nhö coù ñoä lôùn khaùc nhau neáu chuùng
ñöôïc tri giaùc nhö laø naèm caùch xa nhau moät caùch ñaùng keå. ÔÛ ñaây, vaät naèm gaàn döôøng nhö nhoû hôn, coøn
vaät ôû xa döôøng nhö coù ñoä lôùn nhoû hôn so vôùi ñoä lôùn thöïc teá.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 27 -

Loaïi aûo aûnh naøy ñöôïc giaûi thích baèng ñònh luaät tri giaùc maø theo ñònh luaät naøy thì ñoä lôùn caùc vaät
theå ñöôïc ñaùnh giaù khoâng phaûi theo kích thöôùc coù thaät cuûa hình aûnh cuûa chuùng treân voõng maïc maét, maø
töông öùng vôùi söï ñaùnh giaù khoaûng caùch ñeán caùc vaät theå.
Ngoaøi ra, coøn raát nhieàu aûo aûnh khaùc mhau nhö aûo aûnh toaøn theå vaø boä phaän, aûo aûnh veà höôùng cuûa
ñöôøng song song, aûo aûnh veà hình traéng ñen…
* Caàn phaân bieät aûo aûnh vaø aûo giaùc:
- AÛo aûnh: Xuaát hieän khi tri giaùc tröïc tieáp caùc söï vaät hieän töôïng ñang taùc ñoäng leân caùc cô quan
caûm giaùc maø tính chaát khoâng gian cuûa caùc vaät theå ñoù ñöôïc tri giaùc khoâng ñuùng.
- AÛo giaùc: Xuaát hieän khi khoâng coù nhöõng vaät theå naøo ñoù cuûa hieän thöïc beân ngoaøi, vaø aûo giaùc coù
lieân quan ñeán söï roái loaïn hoaït ñoäng cuûa naõo.
b. Tri giaùc thôøi gian

Laø söï phaûn aùnh ñoä daøi thôøi gian khaùch quan, toác ñoä vaø taàn ñoä cuûa caùc hieän töôïng trong thöïc teá.
Taát caû caùc hieän töôïng soáng, keå caû hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñeàu xaûy ra theo thôøi gian. Bôûi vì beân
caïnh khoâng gian thì thôøi gian laø moät trong nhöõng hình thöùc toàn taïi cuûa vaät chaát, neân taát caû caùc cô quan
phaân tích cuûa chuùng ta ñeàu tri giaùc vaän ñoäng khoâng chæ trong khoâng gian maø caû trong thôøi gian.
Cô sôû sinh lyù laø söï thay ñoåi nhòp ñieäu öùc cheá vaø höng phaán trong heä thaàn kinh trung öông moät
caùch linh hoaït vaø ñeàu ñaën . Moät traïng thaùi cuûa moät teá baøo thaàn kinh seõ trôû thaønh moät tín hieäu thôøi gian
vaø treân cô sôû ñoù caû con ngöôøi vaø con vaät hình thaønh phaûn xaï coù ñieàu kieän veà thôøi gian. I.P Paplop ñaõ thí
nghieäm ôû con choù (cöù 30 phuùp moät laàn …).
+ Tri giaùc veà tính lieân tuïc cuûa caùc hieän töôïng:
Sö tri giaùc naøy döïa treân söï phaân chia raønh roït vaø thay theá nhau moät caùch khaùch quan giöõa caùc
hieän töôïng. Tri giaùc tính lieân tuïc cuûa caùc hieän töôïng coù lieân quan ñeán caùc bieåu töôïng veà hieän taïi, quùa
khöù vaø töông lai laø nhöõng caùi phaûn aùnh caùc quaù trình khaùch quan trong thieân nhieân luoân laëp laïi theo chu
kyø. Laëp laïi nhieàu laàn caùc tri giaùc cuõ tröôùc ñaây seõ daãn ñeán hình thaønh phaûn xaï coù ñieàu kieän laø raát caàn
thieát caû veà nhöõng bieåu töôïng veà töông lai.
+ Tri giaùc ñoä daøi cuûa hieän töôïng:
Caùc hieän töôïng vaän ñoäng theo moät quùa trình vaø coù thôøi gian vaän ñoäng nhaát ñònh. Khoaûng thôøi
gian keùo daøi töø khi hieän töôïng baét ñaàu hoaït ñoäng ñeán khi hieän töôïng keát thuùc seõ ñöôïc cô quan thuï caûm
tieáp nhaän vaø taïo neân hình aûnh veà tri giaùc ñoä keùo daøi cuûa hieän töôïng. Ngöôøi ta ñaõ chöùng minh ñöôïc raèng
con ngöôøi coù theå tri giaùc chính xaùc ñöôïc khoaûng thôøi gian döôùi 0,75 s .
+ Tri giaùc nhòp vaø nhòp ñieäu:
- Tri giaùc nhòp:
Phaûn aùnh toác ñoä thay ñoåi laãn nhau cuûa caùc kích thích rieâng leû cuûa moät quaù trình dieãn bieán theo
thôøi gian (söï luaân phieân caùc aâm thanh). Caùc kích thích ñoù toàn taïi rieâng leû nhöng laïi thoáng nhaát trong moät
quùa trình.
- Tri giaùc nhòp ñieäu: Laø phaûn aùnh baát kyø moät söï luaân phieân ñeàu ñaën naøo cuûa caùc kích thích trong
söï phoái hôïp vôùi caùc phaûn xaï vaän ñoäng. Trong tröôøng hôïp naøy coù söï keát hôïp giöaõ tri giaùc nhòp vaø caùc
phaûn xaï vaän ñoäng.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 28 -

Khi tri giaùc thôøi gian ngöôøi ta thöôøng gaëp phaûi nhöõng sai laàm veà ñaùnh giaù thôøi gian, hoaëc coù
nhöõng aûo töôõng thôøi gian (thôøi gian ngaén hôn hoaëc daøi hôn thöïc teá).
+ AÛo töôûng thôøi gian:
Khi tri giaùc thôøi gian chuùng ta thöôøng gaëp phaûi nhöõng sai laàm veà ñaùnh giaù thôøi gian. Nguyeân
nhaân chuû yeáu cuûa sai laàm ñoù phuï thuoäc vaøo traïng thaùi caûm xuùc, traïng thaùi cô theå vaø söï hoaït ñoäng cuûa
chuû theå tri giaùc.
Cuøng moät thôøi gian nhö nhau, neáu chuùng ta nghó veà nieàm vui thì chuùng ta caûm thaáy gaàn hôn.
Ngöôïc laïi neáu nghó veà noåi buoàn thì khoaûng thôøi gian caûm thaáy xa hôn. Giaûi thích ñieàu naøy moät caùch deã
daøng laø thoâng thöôøng con ngöôøi luoân muoán nhôù nhöõng nieàm vui vaø hoï luoân muoán queân ñi nhöõng noåi
buoàn.
Hoaëc trong söï chôø ñôïi (xe taøu , ngöôøi yeâu…) thì caûm thaáy thôøi gian troâi ñi quaù chaäm. Ngöôïc laïi,
trong söï gaëp gôõ, gaëp may maén… thì thôøi gian laïi troâi ñi quùa nhanh.
Toùm laïi
Tri giaùc caùc thuoäc tính cuûa thôøi gian laø moät trong nhöõng naêng löïc tri giaùc cuûa con ngöôøi. Noù coù
taùc duïng to lôùn trong ñôøi soáng, giuùp cho con ngöôøi bieát ñieàu chænh haønh vi, nhòp ñieäu hoaït ñoäng cuûa mình
cho phuø hôïp vôùi thôøi gian ñöôïc pheùp hoaït ñoäng.
Vieäc reøn luyeän cho hoïc sinh coù thoùi quen thöïc hieän, saép xeáp thôøi gian bieåu hôïp lyù cho moãi ngaøy
,moãi ngöôøi cuõng laø reøn luyeän naêng löïc tri giaùc cho hoïc sinh.
c. Tri giaùc chuyeån ñoäng cuûa vaät

Giuùp ta phaûn aùnh söï chuyeån ñoäng vaø di ñoäng cuûa vaät ñoù, laø söï phoái hôïp thaønh phaàn cuûa tri giaùc
khoâng gian vaø thôøi gian .Phuï thuoäc vaøo khoaûng caùch vaän ñoäng cuûa vaät ñoái vôùi chuùng ta, vaän toác chuyeãn
ñoäng cuûa vaät vaø söï di ñoäng cuûa ngöôøi ñang tri giaùc (vaän toác chuyeån ñoäng lôùn nhö aùnh saùng vaø aâm thanh
thì con ngöôøi khoâng coù khaû naêng tri giaùc).
Trong tri giaùc vaän ñoäng ta vaãn coù nhöõng sai laàm nhö ngoài treân xe (chaïy) maø caûm thaáy ñöôøng chaïy
ngöôïc laïi (nhöõng con ñöôøng chaïy thaúng vaøo tim-Phaïm Tieán Duaät) hoaëc caây hai beân ñöôøng chaïy veà phía
sau.
* Caùc loaïi tri giaùc nhö vöøa neâu ôû treân phaûn aùnh sinh ñoäng söï toàn taïi cuûa hieän thöïc tri giaùc, khoâng
phaûi laø baåm sinh maø coù theå reøn luyeän ñöôïc. Noù ñöôïc vaän duïng vaøo trong ñôøi soáng raát thieát thöïc.
* Keát luaän sö phaïm
Muoán cho hoïc sinh tri giaùc taøi lieäu toát nhaát thì giaùo vieân caàn xaây döïng ñöôïc keá hoaïch quan saùt tæ
myû. Ñoái töôïng quan saùt ñöôïc chia thaønh nhöõng phaàn phuø hôïp vôùi trình ñoä nhaän thöùc cuûa hoïc sinh. Quan
saùt coù vai troø to lôùn ñoái vôùi nhaän thöùc cuûa con ngöôøi. Nhôø quan saùt con ngöôøi coù theå hình thaønh nhöõng taøi
lieäu caûm tính ñaàu tieân.Ví duï: Newton quan saùt quûa taùo rôi phaùt bieãu ñònh luaät rôi tö do.
4. Vai troø cuûa tri giaùc trong ñôøi soáng
- Ñöôïc söû duïng trong daïy hoïc vaø trong giaùo duïc: Thoâng qua vieäc quan saùt hoïc sinh coù theå hoaøn
thaønh ñöôïc nhöõng taøi lieäu caûm tính ñaàu tieân treân cô sôû ñoù töï mình ruùt ra keát luaän.
- Tri giaùc ñöôïc söû duïng trong quaân söï : Chuùng ta coù theå vaän duïng nhöõng quy luaät veà caáu truùc toång
theå cuûa söï vaät quan saùt vaøo lónh vöïc nguïy trang.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 29 -

- Tri giaùc ñöôïc söû duïng roäng raõi trong hoäi hoïa vaø trang trí: Keát hôïp haøi hoøa giöõa caùc maøu saéc.
- Tri giaùc ñöôïc söû duïng trong uoán toùc, hoùa trang, may maëc… Trong caùc lónh vöïc naøy ngöôøi ta söû
duïng quy luaät aûnh höôûng cuûa toaøn cuïc ñoái vôùi boä phaän cuûa thò giaùc.
* Keát luaän
Tri giaùc laø hình thöùc phaûn aùnh cao hôn caûm giaùc, nhôø coù tri giaùc, theá giôùi ñöôïc thu goïn bôûi caùc
hình töôïng trong trí oùc con ngöôøi. Nhöõng hình töôïng ñoù hieän leân troïn veïn nhöng mang tính chaát caûm tính
beân ngoaøi. Trong quaù trình tri giaùc, ngoân ngöõ ñoùng vai troø ñònh höôùng vaø phoái hôïp chaët cheõ vôùi heä thoáng
tín hieäu thöù nhaát. Töø ñoù con ngöôøi coù theå ñaët teân, goïi teân cho caùc söï vaät hieän töôïng ñöôïc tri giaùc. Tri
giaùc coù vai troø quan troïng trong hoaït ñoäng nhaän thöùc vaø trong ñôøi soáng noùi chung.

III. BIEÅU TÖÔÏNG
1. Khaùi nieäm chung
Trong quùa trình tri giaùc theá giôùi beân ngoaøi, con ngöôøi phaûn aùnh chuû quan caùc söï vaät hieän töôïng
xung quanh mình döôùi daïng hình aûnh cuûa caùc vaät theå ñoù maø neùt tieâu bieåu cuûa chuùng laø tính tröïc quan.
Caùc hình aûnh nhö theá phaûn aùnh vaøo trong yù thöùc nhöõng ñaëc ñieåäm beân ngoaøi cuûa nhöõng vaät theå ñöôïc ta tri
giaùc vaø luoân taùc ñoäng leân caùc cô quan thuï caûm khaùc nhau cuûa heä thaàn kinh. Caùc hình aûnh tröïc quan cuï
theå cuûa caùcsöï vaät vaø hieän töôïng ñaõ xuaát hieän keát quûa cuûa söï tri giaùc theá giôùi beân ngoaøi khoâng phaûi seõ
maát ñi khoâng ñeå laïi daáu veát gì, maø ñöôïc duy trì moät thôøi gian ñaùng keå trong yù thöùc con ngöôøi.
Bieåu töôïng
Ñoù laø nhöõng hình aûnh cuûa caùc söï vaät vaø hieän töôïng cuûa theá giôùi xung quanh ñöôïc giöõ laïi trong yù
thöùc vaø ñöôïc hình thaønh treân cô sôû caùc tri giaùc vaø caùc caûm giaùc xaûy ra tröôùc ñoù.
Cuõng nhö caùc hình aûnh cuûa tri giaùc, caùc hình aûnh cuûa vaät theå ñöôïc giöõ laïi trong bieåu töôïng luoân
mang tính tröïc quan cuï theå, chuùng phaûn aùnh maët beân ngoaøi cuûa hieän thöïc.
Nhöng trong nhöõng tröôøng hôïp rieâng leû, caùc bieåu töôïng phaûn aùnh caû nhöõng maët beân trong cuûa
hieän thöïc, nhöõng maët maø caùc cô quan thuï caûm khoâng theå tri giaùc tröïc tieáp, chuùng chæ ñaït ñöôïc nhôø tö
duy.
Ví duï:
Ngöôøi coâng nhaân trong cheá ñoä tö baûn chuû nghóa ñaõ xuaát hieän vôùi moät möùc bò boùc loät roõ neùt naøo
ñoù. Moät bieåu töôïng veà söï boùc loät maø mình phaûi chòu ñöïng, maâu thuaån giöõa lôïi ích cuûa ngöôøi coâng nhaân
vaø boïn tö saûn daãn ñeán seõ ñaáu tranh giaønh quyeàn lôïi.
Maùc ñaõ neâu leân söï taát yeáu phaûi loaïi boû trong yù thöùc cuûa nhaân daân lao ñoäng nhöõng “bieåu hieän lyù
luaän” doái traù veà caùc ñieàu kieän vaø caùc quy luaät cuûa töï nhieân vaø cuoäc soáng xaõ hoäi naûy sinh döôùi aûnh höôûng
cuûa hoïc thuyeát duy taâm chuû nghóa. “Vieäc loaïi tröø nhöõng bieåu hieän ñoù khoûi yù thöùc cuûa con ngöôøi seõ ñaït
ñöôïc… baèng caùch thay ñoåi caùc ñieàu kieän chöù khoâng phaûi baèng suy dieãn lyù thuyeát” (Maùc vaø Aêng ghen
toaøn taäp, XB laàn thöù 2, taäp 3, trang 39-40).
Beân caïnh caùc bieåu töôïng veà caùc söï vaät vaø hieän töôïng beân ngoaøi, caùc bieåu töôïng vaän ñoäng maø
trong ñoù caùc ñaëc ñieåm vaän ñoäng vaø hoaït ñoäng rieâng cuûa con ngöôøi ñöôïc phaûn aùnh chieám moät vò trí nhaát
ñònh trong yù thöùc. Caùc bieåu töôïng veà hoaït ñoäng cuûa baûn thaân khaùc bieåu töôïng veà hoaït ñoäng do ngöôøi
khaùc tieán haønh. Chuùng khaùc nhau caû veà noäi dung, baûn chaát: neáu caùc bieåu töôïng veà hoaït ñoäng cuûa ngöôøi

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 30 -

khaùc mang hình thöùc thò giaùc thì cô sôû bieåu töôïng cuûa con ngöôøi veà söï vaän ñoäng cuûa thaân theå mình laø
nhöõng hình aûnh vaän ñoäng cô vôùi taát caû moïi tính chaát vaø daáu hieäu ña daïng cuûa chuùng.
Caùc bieåu töôïng veà theá giôùi beân ngoaøi vaø caùc bieåu töôïng vaän ñoäng taïo neân moät theå thoáng nhaát höõu
cô trong söï phaûn aùnh cuûa con ngöôøi veà hieän thöïc: caû hai loaïi bieåu töôïng ñoù ñeàu naûy sinh treân cô sôû taùc
ñoäng laãn nhau tích cöïc cuûa con ngöôøi vôùi moâi tröôøng xung quanh.
Bieåu töôïng laø khaâu lieân keát giöõa tri giaùc vaø khaùi nieäm. Song baûn thaân bieåu töôïng khoâng döøng laïi
ôû khaùi nieäm. Setrenop ñaõ vieát: “Neáu caùc bieåu töôïng cuûa chuùng ta laø tröøu töôïng hoùa töø moät soá ñaùng keå
caùc tri giaùc veà nhöõng söï vaät vaø hieän töôïng cuøng loaïi cuûa hieän thöïc, thì khaùi nieäm laø söï tröøu töôïng hoùa töø
moät toång soá ñaùng keå caùc tri giaùc veà söï vaät vaø hieän töôïng khaùc loaïi cuûa hieän thöïc”.
2. Chöùc naêng cuûa bieåu töôïng
a. Chöùc naêng tín hieäu:

Baûn chaát cuûa chöùc naêng naøy theå hieän ôû choã moät hình aûnh cuûa vaät theå ñaõ hình thaønh trong moät
tröôøng hôïp cuï theå seõ chöùa ñöïng moät löôïng thoâng tin raát ña daïng maø döôùi aûnh höôûng cuûa taùc ñoäng cuï theå
thì coù theå bieán thaønh moät heä thoáng caùc tín hieäu ñieàu khieån haønh vi cuûa con ngöôøi.
Chöùc naêng tín hieäu cuûa caùc bieåu töôïng seõ trôû neân coù hieäu quaû hôn khi ñaõ xuaát hieän ñònh hình
ñoäng löïc cuûa caùc quaù trình treân voõ naõo. Ñònh hình ñoäng löïc ñaõ hình thaønh bieåu hieän trong tröôøng hôïp naøy
döôùi daïng moät heä thoáng vöõng chaéc cuûa söï truyeàn tín hieäu xaûy ra khoâng ngöøng. Söï baét ñaàu hoaït ñoäng, söï
hình thaønh vaø söï ñieàu chænh cuûa heä thoáng ñoù ñöôïc thöïc hieän nhôø hoaït ñoäng ngoân ngöõ. Khi quan nieäm
raèng caùc bieåu töôïng cuûa chuùng ta laø nhöõng tín hieäu thöù nhaát, I.P.Paplop ñaõ chöùng minh raèng caùc bieåu
töôïng ñoù ñöôïc hình thaønh theo cô cheá phaûn xaï coù ñieàu kieän. Nhôø vaäy, baát kyø moät bieåu töôïng naøo cuõng
truyeàn tín hieäu veà caùc hieän töôïng cuï theå cuûa hieän thöïc.
Moät ñaëc ñieåm tieâu bieåu cuûa chöùc naêng tín hieäu cuûa caùc bieåu töôïng vaän ñoäng laø ôû choã, khoâng chæ
caùc ñaëc tính cuûa haønh vi vaän ñoäng (hình thöùc, phöông höôùng, chuyeån ñoäng, caùc noã löïc ñang taêng leân,…)
maø coøn taát caû caùc heä thoáng cuûa cô theå tham gia vaøo vieäc thöïc hieän ñoäng taùc ñeàu mang yù nghóa tín hieäu
cuûa caùc hieän töôïng ñoù.
b. Chöùc naêng ñieàu chænh:

Phöông höôùng cô baûn cuûa caùc chöùc naêng ñieàu chænh cuûa caùc bieåu töôïng laø löïa choïn thoâng tin caàn
thieát coù tính toaùn ñeán caùc ñieàu kieän thöïc teá cuûa hoaït ñoäng saép tieán haønh.
Söï chuyeân moân hoùa cao ñoä cuûa caùc hình aûnh vaän ñoäng trong quaù trình hình thaønh bieåu töôïng cuõng
baûo ñaûm chöùc naêng ñieàu chænh cuûa caùc bieåu töôïng ñoù.
c. Chöùc naêng ñònh löôïng:

Taùc duïng cuûa chöùc naêng naøy laø baûo ñaûm hieäu quaû taäp luyeän nhaát ñònh cuûa caùc bieåu töôïng vaän
ñoäng.
I.P Paplop ñaõ chæ ra raèng hình aûnh vaän ñoäng vöøa xuaát hieän seõ baûo ñaûm söï ñònh löôïng cuûa cô quan
vaän ñoäng ñeå thöïc hieän caùc haønh ñoäng töông öùng.
3. Vai troø cuûa bieåu töôïng trong quaù trình tri giaùc
Bieåu töôïng coù quan heä höõu cô vôùi taát caû quùa trình taâm lyù khaùc nhö tö duy, caûm xuùc, khaùt voïng, yù
chí, haønh ñoäng… bieåu töôïng ñoùng vai troø to lôùn trong quùa trình tri giaùc. Khoâng coù caùc bieåu töôïng xuaát
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 31 -

hieän moät caùch lieân keát vôùi caùc hình aûnh cuûa tri giaùc thì caùc hình aûnh naøy seõ ngheøo naøn vaø bò haïn cheá bôûi
söï phaûn aùnh chæ nhöõng ñaëc ñieåm cuûa vaät theå leân caùc cô quan caûm giaùc trong thôøi ñieåm tri giaùc.
4. YÙ nghóa cuûa bieåu töôïng trong hoaït ñoäng taâm lyù
Bieåu töôïng – ñoù laø moät trong nhöõng hình thöùc quan troïng cuûa söï phaûn aùnh chuû quan theá giôùi
khaùch quan. Caùc bieåu töôïng coù yù nghóa raát lôùn trong hoaït ñoäng taâm lyù cuûa con ngöôøi.
Neáu con ngöôøi khoâng coù bieåu töôïng thì noäi dung yù thöùc cuûa mình chæ haïn cheá ôû caùc tri giaùc saün
coù, vaø trong yù thöùc döôøng nhö chæ phaûn aùnh nhöõng hình aûnh cuûa caùc vaät theå trong thôøi ñieåm ñang taùc
ñoäng tröïc tieáp leân ngöôøi ñoù maø thoâi. Caùc bieåu töôïng chöùa ñöïng trong mình taát caû caùc quùa trình taâm lyù
khaùc: Khoâng coù bieåu töôïng thì khoâng theå xaåy ra caùc caûm giaùc cuûng nhö caùc tri giaùc, caùc tö duy vaø töôûng
töôïng.
Taát caû nhöõng caùi aáy laø thaønh phaàn quan troïng cuûa caùc rung ñoäng caûm giaùc. Chuùng aûnh höôûng ñeán
noäi dung caùc caûm giaùc ñoù, coù theå laøm taêng leân hay yeáu ñi cöôøng ñoä caùc caûm giaùc ñoù vaø laø phöông tieän
coù hieäu löïc ñeå ñieàu chænh caùc traïng thaùi caûm xuùc cuûa con ngöôøi. Caùc bieåu töôïng taïo neân noäi dung cô baûn
cuûa caùc kieán thöùc, kyû naêng, kyû xaûo coù lieân quan ñaëc bieät ñeán caùc loaïi hình hoaït ñoäng ngheà nghieäp nhaát
ñònh. Bieåu töôïng ñoùng vai troø to lôùn trong quùa trình giaûng daïy.
Ngoaøi ra, do caùc bieåu töôïng mang tính bieán ñoåi roäng raõi raát roõ neùt laø caùi cho pheùp xaây döïng caùc
hình aûnh môùi neân chuùng ñoùng moät vai troø quan troïng vaø caàn thieát trong hoaït ñoäng saùng taïo cuûa con
ngöôøi.

IV. TRÍ NHÔÙ
1. Khaùi nieäm chung
a. Trí nhôù laø gì ?

Laø söï ghi laïi, giöõ laïi, nhôù laïi vaø laøm hieän laïi nhöõng hình töôïng cuûa söï vaät vaø hieän töôïng ñaû ñöôïc
tri giaùc tröôùc ñaây cuûng nhö phaûn aùnh kinh nghieäm cuûa baûn thaân moãi ngöôøi. Saûn phaåm cuûa quùa trình trí
nhôù laø bieåu töôïng.
Noùi moät caùch khaùc, trí nhôù laø quùa trình thu nhaän thoâng tin, taïo “veát” töông öùng vôùi thoâng tin ñaû
thu nhaän ñöôïc, cuûng coá, giöõ gìn vaø taùch caùc thoâng tin caàn thieát.
Caùc tri giaùc, yù nghó, caûm giaùc, khaùt voïng, caùc haønh vi vaø hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñaû xaåy ra tröôùc
ñaây thöôøng khoâng phaûi bieán ñi khoâng ñeå laïi daáu veát gì maø chuùng coøn löu laïi döôùi daïng caùc hình aûnh nhaát
ñònh . Caùc hình aûnh naøy ñöôïc goïi laø bieåu töôïng. Chuùng tham gia moät caùch höõu cô vaøo hoaït ñoäng taâm lyù
tieáp theo cuûa con ngöôøi.
Nhö chuùng ta ñaõ bieát, caûm giaùc, tri giaùc, phaûn aùnh nhöõng söï vaät hieän töôïng ñang taùc ñoäng tröïc
tieáp vaøo chuùng ta, nghóa laø trong thôøi ñieåm hieän taïi. Coøn ñoái vôùi trí nhôù phaûn aùnh nhöõng söï vaät hieän
töôïng ñaõ taùc ñoäng vaøo con ngöôøi tröôùc ñaây (quùa khöù).
Khi con ngöôøi ghi nhôù moät ñieàu gì laø hình thaønh moät heä thoáng ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi
treân voõ naõo. Ñöôøng lieân heä thaàn kinh naøy töông ñoái vöõng chaéc coù khaû naêng phuïc hoài laïi veà sau. Muoán
giöõ gìn nhöõng ñöôøng lieân heä ñoù phaûi cuûng coá baèng caùch laëp ñi laëp laïi nhieàu laàn. Ñoù chính laø cô sôû sinh lyù
cuûa trí nhôù.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 32 -

Keát luaän sö phaïm:
Muoán cho hoïc sinh ghi nhôù moät ñieàu gì ñoù phaûi nhaéc ñi nhaéc laïi nhieàu laàn vaø cuûng coá oân taäp
thöôøng xuyeân.
Cuõng nhö quaù trình caûm giaùc vaø tri giaùc, trí nhôù phuï thuoäc vaøo xu höôùng caù nhaân. Nghóa laø caàn
nhôù caùi gì vaø queân caùi gì laø do höùng thuù cuûa caù nhaân ñoù quyeát ñònh. Nhöõng ñieàu gì phuø hôïp vôùi höùng thuù
caù nhaân vaø lieân quan ñeán nhieäm vuï cuûa caù nhaân ñoù thì ñöôïc nhôù nhanh vaø beàn vöõng.
b. Söï lieân töôûng

Söï vaät hieän töôïng trong theá giôùi khaùch quan luoân coù moái lieân heä vôùi nhau do vaäy khi ta nhôù tôùi söï
vaät hieän töôïng naøy thì ñoàng thôøi nhôù tôùi söï vaät hieän töôïng khaùc.
Ñeå phaûn aùnh moái lieân heä phöùc taïp naøy, trong voõ naõo phaûi hình thaønh moät ñöôøng lieân heä thaàn kinh
taïm thôøi. Khi moät ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi höng phaán thì laøm höng phaán nhöõng ñöôøng lieân heä
thaàn kinh taïm thôøi laân caän.
I.M.Setrenop ñaû chæ roû baûn chaát cuûa phaûn xaï cuûa lieân töôûng: “Lieân töoûng laø moät daõy caùc phaûn xaï
lieân tuïc thoâng thöôøng, trong ñoù tính veà maët thôøi gian, caùi cuoái cuûa phaûn xaï tröôùc gaén vôùi söï baét ñaàu cuûa
phaûn xaï tieáp theo… Lieân töôûng laø moät daõy lieân tuïc cuûa nhöõng tieáp xuùc caùi cuoái cuûa phaûn xaï tröôùc vôùi caùi
baét ñaàu cuûa phaûn xaï sau”.(Setrenop, tuyeån taäp taùc phaåm, taäp 1, vieän haøn khoa hoïc Lieân Xoâ (cu)û,
Matxcôva,1952, tr 88.).
Trong taâm lyù hoïc ngöôøi ta phaân bieät ba loaïi lieân töôûng:
- Lieân töôûng gaàn nhau:
Xuaát hieän khi nhöõng ñoái töôïng hoaëc nhöõng hieän töôïng coù söï gaàn guõi nhau trong khoâng gian vaø
thôøi gian khi chuùng ta nhôù tôùi.
- Lieân tưởng gioáng nhau:
Xuaát hieän trong tröôøng hôïp ñoái töôïng hoaäc hieän töôïng naøy coù nhöõng ñaëc ñieåm gioáng heät nhau hay
gaàn gioáng nhau.
Lieân töôûng gioáng nhau coù moät yù nghóa raát lôùn trong baát kyø quùa trình hoïc taäp naøo. Nhôø coù noù maø
ta coù theå so saùnh caùc hieän töôïng ñang ñöôïc hoïc vôùi caùc hieän töôïng ñaõ ñöôïc hoïc, tìm ra nhöõng neùt rieâng
vaø nhöõng neùt chung giöõa chuùng. Vaø, nhö vaäy ta coù theå tieáp thu vaø ghi nhôù taøi lieäu caàn hoïc moät caùch toát
hôn.
- Lieân tưởng töông phaûn:
Xuaát hieän trong tröôøng hôïp ñoái töôïng hoaëc hieän töôïng naøy vôùi bieåu töôïng cuûa ñoái töôïng hoaëc
hieän töôïng kia coù nhöõng ñaëc ñieåm traùi ngöôïc nhau hay ñoái xöùng nhau.
2. Caùc quaù trình cô baûn cuûa trí nhôù
a. Ghi nhôù

Ñaây laø böôùc ñaàu tieân cuûa quùa trình trí nhôù. Quùa trình naøy xaåy ra khi coù nhöõng taùc nhaân kích thích
vaøo caùc giaùc quan laøm hieän leân trong trí oùc nhöõng hình cuûa söï vaät, hieän töôïng. Con ngöôøi ghi laïi nhöõng
hình aûnh ñoù baèng nhöõng ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi treân voõ naõo vaø löu giöõ noù baèng nhöõng “daáu
veát” treân teá baøo naõo. Nhöõng hình aûnh ñoù ñöôïc ghi laïi trong naõo boä. Muoán cuûng coá “veát” ñoù caàn coù moät

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 33 -

khoaûng thôøi gian ñaùng keå ñeå ghi nhôù. Ghi nhôù ñöôïc hình thaønh vaø phaùt trieän trong moïi hoaït ñoäng, ñaëc
bieät laø hoaït ñoäng trí löïc. Trí nhôù laø moät quaù trình ñöôïc toå chöùc chaët cheõ, noù phuï thuoäc vaøo ñoäng cô vaø
muïc ñích cuûa con ngöôøi.
b. Nhaän laïi

Quùa trình ghi nhôù laø quùa trình tích luõy kinh ngieäm. Coøn khi söï vaät, hieän töôïng maø ta tri giaùc ñöôïc
tröôùc kia laïi taùc ñoäng vaøo cô quan phaân tích ta seõ nhaän ra söï vaät vaø hieän töôïng. Ñoù laø quùa trình nhaän laïi.
Nhaän laïi laø khaâu ñôn giaûn nhaát vaø xaåy ra sôùm hôn nhôù laïi. Toác ñoä vaø chaát löôïng nhaän laïi phuï
thuoäc vaøo söï gioáng nhau giöõa caùi cuõ vaø caùi môùi. Söï gioáng nhau ñoù caøng roõ reät thì söï nhôù laïi caøng nhanh.
Muoán coù khaâu nhaän laïi caàn coù quùa trình ghi laïi, bôûi vì quùa trình ghi laïi laø cô sôû cho quùa trình nhaän laïi.
c. Nhôù laïi

Söï vaät khoâng coù tröôùc maét ta nhöng chuùng ta vaãn coù hình aûnh cuûa chuùng ôû trong ñaàu. Nhôù laïi laø
khaâu cuoái cuøng cuûa trí nhôù vaø laø tieâu chuaån cuûa trí nhôù. Bôûi vì khoâng caàn coù söï vaät hieän töôïng tröôùc maét,
con ngöôøi cuõng coù ñöôïc hình aûnh cuûa söï vaät hieän töôïng.
Caùc quùa trình cuûa trí nhôù luoân luoân coù quan heä bieän chöùng vôùi nhau.
3. Phaân loại
a. Loại trí nhôù coù chuû ñònh vaø khoâng coù chuû ñònh

+ Khoâng coù chuû ñònh: Ñaây laø hình thöùc ghi nhôù ñaàu tieân trong ñoù chuû theå khoâng ñaët muïc ñích
ghi nhôù tröôùc vaø khoâng söû duïng caùc hình thöùc ghi nhôù. Neáu söï vaät phuø hôïp vôùi nhu caàu cuûa con ngöôøi thì
vaãn ghi nhôù moät caùch beàn vöõng, tuy khoâng coù chuû ñònh. Trí nhôù coù chuû ñònh laøm cho ta nhôù nhanh, saâu,
toán ít naêng löôïng.
Keát luaän sö phaïm:
Trong daïy hoïc vai troø ñoà duøng tröïc quan, lôøi giaûng baøi truyeàn caûm seõ gaây aán töôïng toát ñoái vôùi hoïc
sinh vaø laøm cho hoïc sinh deã nhôù baøi hoïc.
+ Trí nhôù coù chuû ñònh: Con ngöôøi ñaët tröôùc muïc ñích ghi nhôù vaø coù söû duïng nhöõng caùch thöùc
ñeå ghi nhôù deã daøng hôn.
Ñaây laø hoaït ñoäng trí tueä raát phöùc taïp. Trong khi nhaän thöùc hieän thöïc xung quanh con ngöôøi coù voâ
soá nhöõng nhieäm vuï phaûi ghi nhôù. Ví duï: Hoïc thuoäc loøng caùc coâng thöùc, ñònh lyù, baøi thô, vaø nhöõng ñieàu
trong cuoäc soáng v.v… trong quùa trình ñoù ngoân nguõ ñoùng vai troø raát quan troïng. Vì thoâng qua ngoân ngöõ seõ
laøm cho quùa trình höng phaán cuûa voõ naõo maïnh hôn, laøm cho caùc ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi treân
voõ naõo vöõng chaéc hôn.
Ghi nhôù coù chuû ñònh vaøo hoaøn caûnh löùa tuoåi, vaøo khoái löôïng phaûi ghi nhôù. Trí nhôù cuûng phaùt trieån
theo löùa tuoåi vaø giaûm daàn theo löùa tuoåi (tröø nhöõng caù nhaân kieät xuaát trong lòch söû nhaân loaïi).
Trong ghi nhôù coù chuû ñònh ñöôïc chia thaønh hai loaïi:
* Ghi nhôù maùy moùc: Ñöôïc xaây döïng treân cô sôû nhöõng moái lieân heä beân ngoaøi cuûa ñoái töôïng maø
khoâng caàn hieåu noäi dung taøi lieäu.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 34 -

* Ghi nhôù coù yù nghóa: Ñaây laø loaïi ghi nhôù döïa vaøo söï hieåu bieát noäi dung taøi lieäu, hieåu bieát moái
quan heä baûn chaát, loâgic cuûa taøi lieäu. Keát quûa cuûa loaïi ghi nhôù naøy beàn vöõng, deã daøng nhanh choùng hôn
ghi nhôù maùy moùc.
Trong thöïc teá caû hai kieåu ghi nhôù naøy coù moái quan heä vôùi nhau. Söï xaâm nhaäp cuûa ghi nhôù coù yù
nghóa laøm cho ghi nhôù maùy moùc nhanh hôn, soá laàn laëp ñi laëp laïi ít ñi. Ngöôïc laïi ghi nhôù maùy moùc laøm
taêng ñoä chính xaùc vaø söùc thuyeát phuïc cuûa taøi lieäu ghi nhôù coù chuû ñònh.
Toùm laïi:
Caû hai loaïi ghi nhôù coù chuû ñònh vaø khoâng coù chuû ñònh coù moái quan heä laãn nhau vaø boå sung cho
nhau trong quùa trình nhaän thöùc. Tuy vaäy, ñoái vôùi chuùng ta ghi nhôù coù chuû ñònh (loaïi ghi nhôù coù yù nghóa)
chieám vai troø chuû ñaïo trong quùa trình hoaït ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi.
b. Ghi nhôù baèng maét, baèng tai, vaän ñoäng, hoãn hôïp

+ Maét: Ñaây laø kieåu ghi nhôù phoå bieán nhaát lieân quan chaët cheõ vôùi trí nhôù hình aûnh. Ñoái vôùi kieåu
ghi nhôù baèng maét phaûi thaáy cho ñöôïc hình daùng, kích thöôùc, maøu saéc… cuûa vaät theå hoaëc cöû chæ cuûa ngöôøi
mình ñang tieáp xuùc. Nhöõng lôøi nghe ñöôïc phaûi ghi leân giaáy, nhöõng ñieàu quan troïng phaûi ñöôïc ñaùnh daáu.
Khi ñoïc khoâng ñoïc thaønh tieáng maø ñoïc baèng maét. Kieåu ghi nhôù naøy chieám khoaûng treân 80% caùc kích
thích maø con ngöôøi tieáp nhaän ñöôïc.
+ Tai: Kieåu ghi nhôù naøy ít phoå bieán hôn, thöôøng thieân veà kieåu ghi nhôù tröøu töôïng, logich .
Muoán thöïc hieän ñöôïc kieåu ghi nhôù naøy caàn phaûi coù nhöõng ñieàu kieän sau ñaây:
- Nge nhieàu aâm löôïng lôùn cuûa ngöôøi khaùc.
- Xem taøi lieäu phaûi ñoïc to.
- Laøm vieäc trong im laëng ,traùnh oàn aøo.
- Noùi vaø bieän luaän phaûi to.
+ Vaän ñoäng: Loaïi ghi nhôù naøy khaù phoå bieán, bôûi vì coù söï keát hôïp cuûa hai loaïi ghi nhôù ôû treân (maét
vaø tai).
Noäi dung ghi nhôù cuûa loaïi trí nhôù naøy laø caùc hình aûnh vaän ñoäng cô cuûa caùc ñoäng taùc. Trí nhôù vaän
ñoäng raát coù yù nghóa khi nhôù caùc baøi taäp theå chaát cuõng nhö quùa trình lao ñoäng lieân quan ñeán vaän ñoäng.
+ Hoãn hôïp: Loaïi ghi nhôù naøy ñeàu coù ôû taát caû moïi ngöôøi. Ñoù laø coù söï keát hôïp cuûa ba loaïi ghi nhôù
nhö ñaõ neâu ôû treân. Kieåu ghi nhôù naøy coù keát quûa cao nhaát.
c. Ghi nhôù ngaén haïn vaø ghi nhôù daøi hạn

+ Ngaén haïn:
Laø loaïi ghi nhôù taïm thôøi, ghi nhôù tröôùc maét, ít phoå bieán. Ví duï: Xem baûng danh baï ñieän thoaïi, goïi
ñieän xong vaø coù theå queân luoân…
+ Daøi haïn: Laø loaïi ghi nhôù coù ñöôïc giöõa hai laàn ghi nhôù, giöõa hai laàn hoaït ñoäng ñoù coù moät khoaûng
thôøi gian yeân tónh toái thieåu ñeå caùc daáu veát treân voõ naõo ñöôïc ñònh hình. Neáu khoâng coù thôøi gian ñoù thì con
ngöôøi deã bò laûng queân. Ghi nhôù daøi haïn coù khi giöõ ñöôïc suoát ñôøi.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 35 -

4. Söï queân
(xem theâm: Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi cuûa Ñöùc Uy, nxb Ñaø naüng 1988, tr. 211).
a. Söï queân

Laø bieåu hieän cuûa söï khoâng nhaän laïi hoaëc khoâng nhôù laïi, hoaëc nhôù laïi nhöng sai laàm.
Nguyeân nhaân daãn ñeán söï queân:
Caùc ñöôøng lieân heä thaàn kinh taïm thôøi bò öùc cheá , ít ñöôïc laëp laïi, ít ñöôïc cuûng coá hoaëc khoâng ñöôïc
oân taäp ñaày ñuû neân treân voõ naõo xaûy ra öùc cheá taét daàn vaø laøm cho con ngöôøi deã bò laõng queân.
Thoâng thöôøng ngöôøi ta hay queân ñi nhöõng caùi khoâng lieân quan ñeán höùng thuù, nhu caàu, hoaït ñoäng
… cuûa baûn thaân. Nhöng trong thöïc teá con ngöôøi coù khi queân ñi nhöõng ñieàu heát söùc quan troïng ñoái vôùi hoaït
ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi.
Söï queân cuõng dieãn ra theo quy luaät:
Caùi chi tieát queân tröôùc, yù chính queân sau: Ñöôøng lieân heä thaøn kinh taïm thôøi treân voõ naõo bò öùc cheá
taét daàn tröôùc heát ñoái vôùi nhöõng ñöôøng lieân heä tònh vi nhaát, nhöõng chi tieát phuø hôïp vôùi caù nhaân ñöôïc giöõ
laïi. Sau ñoù seõ queân nhöõng yù lôùn hôn. Nhöng trong thöïc teá queân laø moät hieän töôïng taâm lyù höõu ích. Bôûi vì
neáu khoâng queân thì kho trí nhôù cuûa con ngöôøi daàn daàn seõ”ñaày” aép leân vaø chuùng ta khoâng coù choã ñeå chöùa
nhöõng thoâng tin caàn thieát khaùc .
Toùm laïi:
Chuùng ta caàn queân ñi nhöõng gì khoâng ñaùng nhôù vaø cuõng caàn nhôù nhöõng gì khoâng neân queân. Khi
ñoù trí oùc con ngöôøi môùi raûnh rang ñeå nhôù nhöõng gì caàn nhôù.
b. Caùch choáng queân trong hoaït ñoäng hoïc taäp

Nhieàu khi coù nhöõng ñieàu muoán queân ñi nhöng khoâng queân ñöôïc, nhöng cuûng coù nhöõng ñieàu
quan troïng laïi bò queân. Do ñoù trong hoaït ñoäng nhaän thöùc caàn phaûi:
- Tieán haønh oân taäp ngay sau khi ghi nhôù taøi lieäu.
- Nhôù theo ñieåm töïa, khi nhôù caàn laøm ñeà cöông.
- Khoâng neân cuûng coá, oân taäp hai taøi lieäu gioáng nhau vì raát deã gaây ra öùc cheá giao thoa, deã nhaàm
laãn giöõa yù noï sang yù kia.
- Caàn vaän duïng nhieàu giaùc quan ñeå tham gia vaøo oân taäp.
OÂn taäp phaân taùn toát hôn oân taäp taâïp trung. Tuy nhieân oân taäp phaân taùn khoâng phuû nhaän oân taäp taäp
-
trung vì oân taäp taäp trung chæ coù keát quûa khi ta
oân phaân taùn toát.
- Keát hôïp oân taäp vaø nghæ ngôi.
- OÂn taäp keát hôïp vôùi thöïc haønh, luyeän taäp.
* Keát luaän:
Ngöôøi ta coi trí nhôù nhö khaâu trung gian giöõa giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính vaø lyù tính. Vì bieåu
töôïng cuûa trí nhôù coù söï xaâm nhaäp maïnh meõ cuûa söï khaùi quaùt hieän thöïc. Maët khaùc trí nhôù phaûn aùnh söï
vaät, hieän töôïng giaùn tieáp baèng hình töôïng. Cô sôû sinh lyù cuûa trí nhôù laø hình thaønh ñöôøng daây lieân heä thaàn
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 36 -

kinh taïm thôøi treân voõ naõo. Caàn naém vöõng nhöõng ñaëc ñieåm, nhöõng quy luaät vaø caùc loaïi trí nhôù ñeå reøn
luyeän trí nhôù. Trí nhôù ñöôïc hình thaønh, cuûng coá vaø phaùt trieån thoâng qua hoaït ñoäng tích cöïc, ñoäc laäp cuûa
con ngöôøi.

V. TÖ DUY
1.Khaùi nieäm chung
a.Ñònh nghóa

Tö duy laø quaù trình phaûn aùnh trong yù thöùc con ngöôøi baûn chaát cuûa nhöõng söï vaät, nhöõng moái lieân
heä vaø quan heä giöõa caùc söï vaät hay hieän töôïng cuûa hieän thöïc.
b. Phaân tích ñònh nghóa

Giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính chæ cho ta bieát ñöôïc hình daùng, cöû chæ, neùt maët… cuûa con ngöôøi.
Ngay caû trí nhôù cuõng chæ cho ta bieát ñöôïc nhöõng thuoäc tính beà ngoaøi vaø moät vaøi thuoäc tính beân trong
khoâng baûn chaát cuûa ngöôøi ñoù. Tö duy ñem laïi cho con ngöôøi moät söï hieåu bieát veà noäi taâm nhö ñaïo ñöùc,
tình caûm, nguyeän voïng, tính caùch v.v…
* Phaûn aùnh thuoäc tính baûn chaát
Moïi thuoäc tính baûn chaát ñeàu naèm beân trong söï vaät, hieän töôïng nhöng vaät chaát beân trong laïi khoâng
hoaøn toaøn laø nhöõng thuoäc tính baûn chaát. Caùi beân trong luoân luoân ñöôïc bieåu hieän ra beân ngoaøi trong söï
thoáng nhaát giöõa baûn chaát vaø hieän töôïng, giöõa caùi cuï theå vaø caùi tröøu töôïng. Ñoù laø söï thoáng nhaát giöõa hai
maët ñoái laäp.
Tö duy ñi saâu tìm hieåu baûn chaát cuûa moïi söï vaät hieän töôïng, gaït boû nhöõng thuoäc tính beân ngoaøi
khoâng baûn chaát cuûa chuùng.
* Tö duy phaûn aùnh nhöõng moái lieân heä, quan heä cuûa haøng loaït söï vaät hieän töôïng.
Giai ñoaïn nhaän thöùc caûm tính chæ phaûn aùnh nhöõng hình thöùc toàn taïi trong khoâmg gian vaø thôøi
gian, nhöõng moái lieân heä beân ngoaøi, nhöõng traïng thaùi vaän ñoäng thì tö duy phaûn aùnh nhöõng moái quan heä coù
tính chaát quy luaät.
Thöïc chaát cuûa quùa trình tö duy laø vieäc xaùc laäp nhöõng moái lieân heä, quan heä coù tính chaát quy luaät.
Khi con ngöôøi chöa xaùc laäp ñöôïc moái quan heä naøy thì coù theå noùi raèng tö duy chöa hoaøn thaønh ñaày ñuû
chöùc naêng cuûa mình.
* Tö duy phaûn aùnh nhöõng söï vaät, hieän töôïng hoaøn toaøn môùi.
Caùi môùi ñoù coù theå laø caùi môùi ñoái vôùi chuû theå nhaän thöùc hoaëc caùi môùi ñoái vôùi nhaân loaïi.
2. Ñaëc ñieåm
a. Tö duy phaûn aùnh giaùn tieáp

Nhôø coù ngoân ngöõ, tö duy phaûn aùnh söï vaät hieän töôïng trong theá giôùi khaùch quan. Maët khaùc, tö duy
con ngöôøi phaûn aùnh giaùn tieáp thoâng qua coâng cuï lao ñoäng. Coâng cuï lao ñoäng naøy do chính con ngöôøi
saùng taïo neân ñeå caûi taïo töï nhieân vaø xaõ hoäi.
Tö duy phaûn aùnh giaùn tieáp coøn thoâng qua moät daáu hieäu baûn chaát, moät quan heä baûn chaát cuûa söï vaät
hieän töôïng. Töø moät vaøi daáu hieäu ñoù ta coù theå hieåu troïn veïn veà söï vaät vaø hieän töôïng.
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 37 -

b. Tö duy xuaát phaùt töø hoaøn caûnh coù vaán ñeà

Ñaây laø ñaëc ñieåm cô baûn nhaát ñeå noùi raèng tö duy phaûn aùnh hieän thöï khaùch quan vaø coù nguoàn goác
töø thöïc tieãn. Trong ñoù tình huoáng coù vaán ñeà laø yeáu toá chính kích thích tö duy hoaït ñoäng.
Tình huoáng coù vaán ñeà laø nhöõng vaán ñeà khi chuû theå coù nhu caàu giaûi quyeát, nhaän thöùc roõ nhieäm vuï
caàn giaûi quyeát ,coù voán tri thöùc, coù phöông phaùp tö duy töông öùng vôùi vaán ñeà caàn giaûi quyeát.
c. Tính khaùi quaùt cuûa tö duy

Söï khaùi quaùt laø quaù trình gaït boû moät soá nhöõng thuoäc tính rieâng leû beà ngoaøi khoâng baûn chaát maø chæ
giöõ laïi caùi chung, caùi baûn chaát cho haøng loaït söï vaät hieän töôïng. Maët khaùc, khaùi quaùt coøn phaûn aùnh nhöõng
moái quan heä coù tính quy luaät, nhöõng nguyeân lyù, nguyeân taéc chung nhaát cuûa söï vaät hieän töôïng.
Trong quùa trình khaùi quaùt, tö duy luoân söû duïng ngoân ngöõ laøm phöông tieän phaûn aùnh vaø bieåu ñaït.
d. Tö duy söû duïng ngoân ngöõ laøm phöông tieän bieåu ñaït

Ngoân ngöõ coù vai troø to lôùn ñeå cho chuû theå tö duy yù thöùc, phaûn aùnh, nhaän thöùc ñöôïc tình huoàng coù
vaán ñeà. Ngoân ngöõ coøn coù vai troø laøm cho tö duy tieán haønh thuaän lôïi treân cô sôû caùc thao taùc tö duy nhö
phaân tích, toång hôïp, tröøu töôïng hoaù, khaùi quaùt hoùa v.v…
Ngoân ngöõ coø giuùp tö duy vaät chaát hoùa, khaùi quaùt hoaù noäi dung tröøu töôïng cuûa khaùi nieäm.
Saûn phaåm cuûa quaù trình tö duy laø khaùi nieäm, phaùn ñoaùn, suy lyù… ñöôïc bieåu ñaït baèng ngoân ngöõ.
Giöõa ngoân ngöõ vaø tö duy coù moái quan heä maät thieát vôùi nhau. Tö duy vaø ngoân ngöõ thoáng nhaát vôùi
nhau nhöng khoâng theå ñoàng nhaát vôùi nhau.
e. Tö duy gaén lieàn vôùi nhaän thöùc caûm tính vaø laáy thöïc tieãn laøm tieâu chuaån cuûa chaân lyù.

Tröôùc heát, caùc söï vaät hieän töôïng trong hieän thöïc khaùch quan taùc ñoäng qua giaùc quan vaø con
ngöôøi. Con ngöôøi nhaän thöùc chuùng thoâng qua nhöõng thuoäc tính beân ngoaøi. Nhöõng thuoäc tính ñoù mang tính
chaát caûm tính thöôøng noâng caïn, hôøi hôït, nhieàu khi maâu thuaån nhau. Vaø, trong thöïc teá khoâng theå giaûi
quyeát saâu saéc nhöõng nhieäm vuï cuûa thöïc tieãn ñeà ra. Treân cô sôû ñoù, tö duy xuaát hieän-nhö laø moät quaù trình
lyù tính-ñeå giaûi quyeát caùc khaâu tieáp theo cuûa thöïc tieãn.
Noäi dung maø tö duy ñem laïi thöôøng laø giaùn tieáp, tröøu töôïng… nhöng, duø coù tröøu töôïng bao nhieâu
chaêng nöõa thì tö duy vaãn ñöôïc xaây döïng treân nhöõng taøi lieäu caûm tính. Noäi dung cuûa caùc taøi lieäu caûm tính
chính laø thaønh phaàn taát yeáu cuûa tö duy tröøu töôïng.
* Vai troø cuûa thöïc tieãn
Thöïc tieãn laø nguoàn goác cuûa nhaän thöùc ñoàng thôøi cuûng laø ñoäng löïc cuûa nhaän thöùc, laø tieâu chuaån ñeå
kieåm nghieäm keát quûa cuûa tö duy. Tö duy laø moät quùa trình nhaän thöùc lyù tính vaø coù vai troø to lôùn trong hoaït
ñoäng nhaän thöùc, ñôøi soáng xaõ hoäi …
3. Caùc thao taùc cuûa tö duy
a. Phaân tích vaø toång hôïp

- Phaân tích: Laø moät quùa trình hoaït ñoäng cuûa trí oùc, taùch ñoái töôïng ra thaønh nhöõng boä phaän, nhöõng
daáu hieäu vaø nhöõng thuoäc tính, nhöõng lieân heä vaø quan heä giöõa chuùng theo moät höôùng nhaát ñònh nhaèm
muïc ñích nghieân cöùu ñaày ñuû vaø saâu saéc hôn ñoái töôïng aáy.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 38 -

Toång hôïp: Laø duøng trí oùc gaén boù taát caû caùc thuoäc tính, caùc moái quan heä, caùc boä phaän ñaõ ñöôïc chia
ra thaønh moät theå thoáng nhaát.
Coù hai loaïi toång hôïp:
Thöù nhaát, toång coäng maùy moùc nhöõng boä phaän cuûa caùi toaøn theå.
Thöù hai, xaùc ñònh vaø ñem laïi moät keát quûa môùi veà chaát, laøm cho chuùng ta coù ñöôïc moät hieåu bieát
môùi veà hieän thöïc khaùch quan .
Phaân tích vaø toång hôïp laø moät quùa trình thoáng nhaát, coù quan heä laãn nhau. Vaø, ñoù laø hai thao taùc cô
baûn cuûa quùa trình tö duy, cuûng laø cô sôû cuûa caùc thao taùc tö duy dieãn ra sau noù.
b. So saùnh

Laø xaùc ñònh söï gioáng nhau, söï khaùc bieät giöõa caùc söï vaät, caùc thuoäc tính vaø quan heä giöõa chuùng
trong hieän thöïc khaùch quan. So saùnh khoâng chæ tìm ra nhöõng thuoäc tính baûn chaát maø coøn phaùt hieän ra
nhöõng thuoäc tính khoâng baûn chaát.
c. Tröøu töôïng hoùa, khaùi quaùt hoaù

- Tröøu töôïng hoùa: Laø duøng trí oùc gaït boû khoûi ñoái töôïng ta ñang nhaän thöùc nhöõng boä phaän, nhöõng
thuoäc tính vaø quan heä khoâng caàn thieát veà moät phöông dieän naøo ñoù vaø chæ giöõ laïi moät soá yeáu toá caàn thieát
ñeå tö duy.
Tröøu töôïng hoùa chaân chính seõ ñi tôùi nhöõng thuoäc tính baûn chaát song cuõng coù luùc tröøu töôïng hoùa
khoâng ñuùng baûn chaát.
- Khaùi quaùt hoùa: Laø duøng trí oùc bao quaùt nhieàu ñoái töôïng khaùc loaïi treân cô sôû moät soá thuoäc tính,
quan heä baûn chaát gioáng nhau sau khi ñaõ gaït ñi nhöõng thuoäc tính, quan heä khoâng baûn chaát.
Tröøu töôïng hoaù vaø khaùi quaùt hoaù laø hai thao taùc tö duy ñaëc tröng cuûa con ngöôøi. Noù gaén lieàn vôùi
ngoân ngöõ vì keát quûa cuûa khaùi quaùt hoùa laø khaùi nieäm vaø ñöôïc bieåu ñaït baèng ngoân ngöõ. Tröøu töôïng hoùa vaø
khaùi quaùt hoùa boå sung cho nhau.
4. Caùc quy luaät vaø hình thöùc cô baûn cuûa tö duy
a. Caùc quy luaät cuûa tö duy

- Ñoàng nhaát : Caùi gì coù laø coù, kí hieäu “A:A”
- Maâu thuaãn : Moät vaät khoâng theå vöøa khoâng coù cuøng moät luùc
“A khoâng theå vöøa laø A vöøa laø khoâng A”.
- Trieät tam : Moät vaät hoaëc laø coù hoaëc laø khoâng coù chöù khoâng coù tröôøng hôïp thöù ba.
- Lyù do ñaày ñuû : Taát caû nhöõng gì toàn taïi ñeàu coù lyù do ñeå toàn taïi. Trong quy luaät lyù do ñaày ñuû,
ngöôøi ta phaân ra quy luaät nhaân quûa vaø quy luaät höôùng ñích.
b. Caùc hình thöùc cuûa tö duy:

* Khaùi nieäm: Laø moät hình thöùc cuûa tö duy, phaûn aùnh thuoäc tính chung ,chuû yeáu, baûn chaát cuûa söï
vaät ,hieän töôïng .
Moät khaùi nieäm baát kyø ñeàu coù hai maët ñaëc tröng cuûa noù,ñoù laø noäi haøm vaø ngoaïi dieân cuaû khaùi
nieäm.
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 39 -

Trong khaùi nieäm, ngöôøi ta phaân ra khaùi nieäm ñôn nhaát, khaùi nieäm chung v.v…
* Phaùn ñoaùn: Laø moät hình thöùccuûa tö duy, noái lieàc caùc khaùi nieäm laïi vôùi nhau vaø khaúng ñònh
raèng khaùi nieäm naøy laø khaùi nieäm kia hoaëc phuû ñònh raèng khaùi nieäm naøy khoâng phaûi laø khaùi nieäm kia.
* Suy luaän (suy lyù): Laø moät hình thöùc cuûa tö duy, töø moät hay nhieàu phaùn ñoaùn ñaõ coù (tieàn ñeà), ta
ruùt ra ñöôïc moät phaùn ñoaùn môùi (keát luaän).
Suy luaän laø moät quùa trình nhaän thöùc hieän thöïc giaùn tieáp.
Caàn löu yù: Coù khi phaùn ñoaùn ôû treân thì sai maø keát luaän laïi ñuùng hoaëc ngöôïc laïi, phaùn ñoaùn ôû treân
thì ñuùng maø keát luaän laïi sai.
Nhöõng suy luaän thoâng thöôøng:
+ Suy luaän dieãn dòch:
Suy luaän dieãn dòch laø loái suy luaän ñi töø nguyeân lyù chung, phoå bieán ñeán tröôøng hôïp rieâng leû, caù
bieät.
Ví duï: Moïi kim loaïi ñeàu daãn ñieän
Ñoàng laø kim loaïi
Vaäy ñoàng daãn ñieän.
Treân ñaây ngöôøi ta goïi laø dieãn dòch hình thöùc hay tam ñoaïn luaän. Tam ñoaïn luaän, theo Aristote,
“laø moät loaïi suy luaän goàm coù ba meänh ñeà: trong ñoù coù hai meänh ñeà ñaët ra tröôùc, meänh ñeà thöù ba do
chuùng maø ra moät caùch taát nhieân, meänh ñeà thöù ba naøy ñaõ ngaàm chöùa trong hai meänh ñeà treân”.
+ Suy luaän quy naïp:
Ngöôïc laïi vôùi suy luaän dieãn dòch, suy luaän quy naïp laø suy luaän ñi töø nhöõng tröôøng hôïp rieâng leû
ñeán keát luaän chung.
Ví duï: Sinh vieân A cuûa tröôøng Ñaïi Hoïc Ñaø Laït bieát tieáng Phaùp.
“ “ B “ “ “ ““ “ “ “ “
“ “ C “ “ “ ““ “ “ “ “
Keát luaän: Taát caû caùc sinh vieâ cuûa tröôøng Ñaïi Hoïc Ñaø laït bieát tieáng Phaùp.
Ñoù laø suy luaän quy naïp. Nhöng, ñieàu maø chuùng ta khaùi quaùt ñöôïc chöa chaéc ñaõ coù giaù trò taát yeáu
(nhö ví duï vöøa neâu treân). Caàn phaûi duøng dieãn dòch, ñem caùi keát luaän chung maø ta ñaõ khaùi quaùt ñöôïc lieân
heä trôû laïi vôùi caùc tröôøng hôïp rieâng leû khaùc nöõa, thöû xem noù coù giaù trò hay khoâng.
Trong quy naïp, ngöôøi ta phaân ra quy naïp hoaøn toaøn vaø quy naïp khoâng hoaøn toaøn…
5. Phaân loaïi vaø heä thoáng hoùa
a.Phaân loại

Laø vieäc xeáp caùc söï vaät hay hieän töôïng rieâng leû, caên cöù vaøo nhöõng daáu hieäu chung cuûa chuùng vaø
caùc khaùi nieäm chung nhaèm phaân bieät nhöõng loaïi nhaát ñònh cuûa chuùng.
Ví duï: Phaân loaïi caùc nguyeân toù hoùa hoïc nhö löu huyønh vaøo nhoùm aù kim keõm vaøo nhoùm kim
loaïiv.v…

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 40 -

b. Heä thoáng hoaù:

Xeáp caùc vaät theå, hieän töôïng theo moät traät töï nhaát ñònh töông öùng vôùi nhöõng moái lieân heä laãn nhau
toàn taïi giöõa caùc loaïi ñoù.
Coøn heä thoáng laø moät theå thoáng nhaát, moät chænh theå bao goàm nhöõng boä phaän khaùc nhau keát hôïp vaø
töông taùc vôùi nhau ñeå taïo neân nhöõng thuoäc tính môùi cuûa heä thoáng, maø caùc thaønh toá (boä phaän) khoâng coù,
goïi laø ñaëc tính nhaát theå. Vaø, trong moät heä thoáng, caáu truùc laø maët baát bieán cuûa noù.
Ví duï: Chöõ chæ coù nghóa nhaát ñònh trong moät caáu truùc nhaát ñònh cuûa heä thoáng.
6.Caùc loaïi tö duy vaø phaåm chaát cuûa noù
a. Caùc loaïi tö duy

+ Tö duy tröïc quan-haønh ñoäng: Coù ôû ngöôøi vaø ñoäng vaät.
+ Tö duy tröïc quan-hình aûnh: Thoaùt ly vieäc söû duïng baèng tay maø duøng thò giaùc ñeå tri giaùc hình
aûnh cuûa vaät theå vaø hình thaønh tö duy.
+ Tö duy tröøu töôïng:
- Tö duy hình töôïng: Keát quûa cuûa loaïi tö duy naøy khoâng cho ta moät töø,moät khaùi nieäm maø cho ta
moät hình töôïng.
- Tö duy logic: Keát quaû cuûa noù laø khaùi nieäm. Loaïi tö duy naøy phoå bieán vaø phaùt trieån ôû nhöõng
ngöôøi chuyeân nghieân cöùu khoa hoïc cô baûn.
Tö duy tröøu töôïng baét ñaàu phaùt trieån töø löùa tuoåi hoïc sinh phoå thoâng trung hoïc cô sôû vaø daàn daàn
phaùt trieån cao hôn ôû löùa tuoåi sau.
b. Phaåm chaát cuûa tö duy
Tö duy coù nhieàu phaåm chaát nhö phaïm vi cuûa tö duy, oùc pheâ phaùn, söï nhanh nhaïy, chieàu saâu cuûa tö
duy,… Chuùng ta coù theå neâu ra ba phaåm chaát cô baûn sau ñaây:
- Tö duy khaùi quaùt saâu saéc (Tính khaùi quaùt cuûa tö duy): Ngöôøi coù phaåm chaát trí tueä naøy bao quaùt
ñöôïc moät phaïm vi roäng lôùn cuûa thöïc tieån.
- Tö duy linh hoaït (Tính linh hoaïtcuûa tö duy): Bieát thay ñoåi keá hoaïch hoaëc giaûi phaùp ñaõ ñöôïc xaùc
ñònh töø ñaàâu neáu nhö noù khoâng phuø hôïp, khoâng thoûa maõn ñeå giaûi quyeát nhieäm vuï.
- Tö duy ñoäc laäp (Tính ñoäc laäp cuûa tö duy): Töï mình tìm ra lôøi giaûi cho vaán ñeà, töï mình bieán tri
thöùc cuûa nhaân loaïi thaønh cuûa rieâng mình. Moät bieäu hieän cao hôn laø töï mình ñaët vaán ñeà, giaûi quyeát vaán
ñeà vaø kieåm tra keát quûa cuûa noù.
Nhö vaäy tö duy ñoäc laäp chính laø cô sôû cuûa naêng löïc laøm chuû baûn thaân. Phaåm chaát tö duy ñoäc laäp
laø phaåm chaát cao nhaát cuûa tö duy.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 41 -

VI. TÖÔÛNG TÖÔÏNG
1.Khaùi nieäm chung
a. Töôûng tượng laø gì ?

Töôûng töôïng laø söï hoaït ñoäng cuûa nhaän thöùc maø trong quaù trình nhaän thöùc aáy con ngöôøi taïo ra
nhöõng bieåu töôïng, tình huoáng trong yù nghó, tö töôûng. Ñoàng thôøi, döïa vaøo nhöõng hình töôïng coøn giöõ laïi
trong kyù öùc töø kinh nghieäm caûm giaùc tröôùc kia, coù ñoåi môùi, bieán ñoåi.
Tö duy vaø töôûng töôïng gioáng nhau ôû choã ñeàu laø hoaït ñoäng saùng taïo, phaûn aùnh theá giôùi khaùch
quan. Ñeàu höôùng tôùi caùi môùi. Nhöng, keát quaû cuûa quaù trình tö duy laø khaùi nieäm, coøn keát quaû cuûa quaù
trình töôûng töôïng mang tính chaát laõng maïn.
Bieåu töôïng cuûa töôûng töôïng laø hình aûnh hoaøn toaøn môùi, hoaøn toaøn saùng taïo.
Ví duï: Hình aûnh con roàng.
b. Töôûng tượng vaø tình huoáng coù vaán ñeà.
Neáu nhö tình huoáng coù vaán ñeà töông ñoái roõ raøng, ñieàu kieän ñaõ cho saùng toû, baûn thaân ñaõ coù voán
hieåu bieát caàn thieát veà con ñöôøng giaûi quyeát tình huoáng ñoù thì ngöôøi ta giaûi quyeát nhieäm vuï baèng nhöõng
thao taùc tö duy. Coøn ñoái vôùi nhöõng tình huoáng coù vaán ñeà khoâng roõ raøng mang tính chaát khoâng oån ñònh,
caùc ñieàu kieän ñeå giaûi quyeát chuùng khoâng ñuû, caù nhaân chæ coù moät ít thoâng tin gaàn ñuùng veà hoaøn caûnh coù
vaán ñeà vaø khoù giaûi quyeát baèng coâng thöùc vaø ñònh luaät thì trong tröôøng hôïp naøy töôûng töôïng xuaát hieän.
Do vaäy, töôûng töôïng coù moät giaù trò lôùn lao buø ñaép laïi cho nhöõng choã tö duy phaûn aùnh khoù khaên
hoaëc khoâng phaûn aùnh ñöôïc. Tuy vaäy, töôûng töôïng boû qua nhieàu khaâu logich neân coù khi giaûi quyeát vaán ñeà
thieáu chính xaùc vaø khoâng chaët cheõ.
2. Nhöõng caùch phaûn aùnh taùi taïo hieän thöïc trong quaù trình töôûng töôïng.
* Taùch leõ töø moät hình töôïng nguyeân veïn cuûa ñoái töôïng ra moät phaàn töø hoaëc moät tính chaát naøo ñoù
bieåu töôïng baèng tö duy trong trí töôûng töôïng cuûa mình phaàn töû hoaëc tính chaát ñoù taùch bieät khoûi ñoái töôïng
maø chuùng phuï thuoäc tröôùc ñaây.
Ví duï: Coâng cuï baèng ñaù, caùi gaäy v.v…
* Thay ñoåi ñoä lôùn kích thöôùc cuûa vaät theå theo höôùng taêng hay giaûm ñoä lôùn so vôùi thöïc teá.
Ví duï: Ngöôøi khoång loà, chuù beù tí hon
* Keát hôïp, gaén vaøo töôûng töôïng cuûa mình nhöõng thaønh phaàn hoaëc nhöõng nguyeân toá bò taùch rôøi töø
caùc ñoái töôïng khaùc nhau. Vaø, nhö vaäy taïo neân moät hình töôïng môùi, moät bieåu töôïng môùi chöa heà coù trong
thöïc teá.
Ví duï: Xphinxô cuûa ngöôøi Ai caäp…
* Thieát keá moät vaät duïng gaén vôùi yù nghóa cuûa noù.
Ví duï: Caây lao
* Nhaán maïnh baèng tö duy moät tính chaát hoaëc moät toá chaát naøo ñoù cuûa ñoái töôïng, theâm cho tính
chaát ñoù nhöõng yù nghóa ñaëc bieät vaø to lôùn voâ cuøng khi nhaän xeùt ñoái töôïng.
Ví duï: Tính khoân ngoan cuûa con choàn
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 42 -

* Chuyeån tính chaát naøy sang ñoái töôïng khaùc.
Ví duï: Keû thuø nhaùt nhö con thoû.
* Giaûm bôùt trong tö duy tính chaát hoaëc toá chaát naøo ñoù cuûa ñoái töôïng, döïng leân moät hình töôïng
nghòch laïi vôùi hình töôïng kia, theâm cho noù nhöõng tính chaát traùi haún vôùi ban ñaàu.
Ví duï: Nhöõng nhaân vaät trong truyeän coå tích.
* Taïo ra moät hình töôïng môùi sau khi khaùi quaùt caùc neùt coù chung ôû nhieàu ñoái töôïng cuøng loaïi.
Ví duï: Caùc nhaân vaät trong caùc taùc phaåm vaên hoïc.
3. Caùc loaïi töôûng töôïng
Caên cöù vaøo ñaëc ñieåm vaø nguyeân nhaân phaùt sinh, ngöôøi ta phaân bieät töôûng töôïng khoâng coù yù thöùc
vaø töôûng töôïng coù yù thöùc.
a. Töôûng töôïng khoâng coù yù thöùc (töôûng töôûng thuï ñoäng):
Ñoù laø loaïi töôûng töôïng ñôn giaûn nhaát, goàm coù söï phaùt sinh vaø phöùc hôïp hoaù caùc bieåu töôïng, caùc
thaønh phaàn cuûa noù thaønh moät bieåu töôïng môùi, khoâng coù yù thöùc nhaát ñònh cuûa con ngöôøi, vieäc kieåm tra
baèng yù thöùc nhöõng dieãn bieán cuûa bieåu töôïng ôû ngöôøi ñoù yeáu ñi.
b. Töôûng töôïng coù yù thöùc (töôûng töôïng chuû ñoäng):
Ñoù laø söï döïng leân coù ñònh tröôùc nhöõng hình töôïng tuyø theo nhieäm vuï ñöôïc ñaët ra cho moät hình
thöùc hoaït ñoäng nhaát ñònh.
Loaïi töôûng töôïng tích cöïc naøy ñöôïc phaùt trieån trong caùc troø chôi cuûa treû em nhö ñoùng vai phi
coâng, baùc só, ngöôøi laùi xe…
Söï phaùt trieån tieáp theo cuûa töôûng töôïng tích cöïc dieãn ra trong quaù trình lao ñoäng. Ngöôøi töôûng
töôïng coá gaéng saùng taïo seõ coù nhöõng saùng kieán quyù baùu.
Tuøy theo ñaëc tính cuûa bieåu töôïng ñöôïc töôûng töôïng, cuõng nhö theo nhieäm vuï ñöôïc ñaët ra, ñoái vôùi
töôûng töôïng coù yù thöùc, ngöôøi ta coøn phaân bieät töôûng töôïng taùi taïo, töôûng töôïng saùng taïo vaø mô öôùc.
4. Vai troø cuûa trí nhôù vaø tö duy trong töôûng töôïng.
a. Trí nhôù vaø töôûng töôïng:

Trí nhôù vaø töôûng töôïng coù cuøng noäi dung phaûn aùnh laø hieän thöïc khaùch quan vaø hình thöùc phaûn
aùnh laø nhöõng bieåu töôïng.
Tuy vaäy, trí nhôù vaø töôûng töôïng khaùc nhau veà möùc ñoä vaø phöông thöùc phaûn aùnh. Noù ñöôïc bieåu
hieän cuï theå ôû choã:
- Trí nhôù phaûn aùnh caùi quaù khöù vaø ghi nhôù caùi hieän taïi coøn töôûng töôïng laø giai ñoaïn nhaän thöùc lyù
tính, bieåu töôïng cuûa noù mang tính chaát laõng maïn. Do vaäy töôûng töôïng chuû yeáu höôùng vaøo vieäc phaûn aùnh
nhöõng caùi trong töông lai.
Bieåu töôïng cuûa trí nhôù laø caùi neàn cho töôûng töôïng.
Töôûng töôïng khoâng giôùi haïn trong phaïm vi chaät heïp cuûa trí nhôù maø vöôït xa giôùi haïn ñoù ñeå saùng
taïo.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 43 -

b. Vai troø cuûa tö duy ñoái vôùi töôûng töôïng.

- Tö duy xaùc ñònh muïc ñích cuûa töôûng töôïng…
- Tö duy can thieäp laøm cho töôûng töôïng hôïp logich hôn vaø hôïp vôùi quy luaät thöïc tieãn.
- Tö duy giuùp cho söï töôûng töôïng neùm bôùt söï bay boãng vieãn voâng vaø gaén vaøo thöïc teá hôn.
- Hình aûnh do töôûng töôïng taïo neân laø söï saùt nhaäp, keát hôïp haøi hoøa caùi trieát lyù do tö duy xaây döïng
vaø caùi noäi dung sinh ñoäng vaø phong phuù do töôûng töôïng ñem vaøo.
Keát luaän chung:
Töôûng töôïng thuoäc giai ñoaïn nhaän thöùc lyù tính vaø ñöôïc phaùt trieån treân cô sôû toaøn boä hoaït ñoäng
nhaän thöùc töø caûm giaùc, tri giaùc ñeán tö duy. Töôûng töôïng gaén lieàn vôùi toaøn boä nhaân caùch, xu höôùng theá
giôùi quan caù nhaân. Keát quaû cuûa töôûng töôïng laø nhöõng bieåu töôïng hoaøn toaøn môùi mang tính chaát saùng taïo
roõ reät. Töôûng töôïng coù vai troø to lôùn trong hoaït ñoäng saùng taïo cuûa con ngöôøi.
Caâu hoûi oân taäp.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 44 -

CHÖÔNG II : CAÛM XUÙC VAØ YÙ CHÍ

I. CAÛM XUÙC
1. Khaùi nieäm chung
Caûm xuùc laø söï rung ñoäng veà phía baûn thaân con ngöôøi ñoái vôùi hieän thöïc cuõng nhö söï rung ñoäng
cuûa traïng thaùi chuû quan naûy sinh trong quaù trình taùc ñoäng töông hoã vôùi moâi tröôøng xung quanh vaø trong
quaù trình thoûa maõn caùc mình.
Caûm xuùc cuõng nhö taát caû caùc quaù trình taâm lyù khaùc, xuaát hieän coù tính chaát phaûn xaï. Vì vaäy, noù laø
söï phaûn aùnh cuûa theá giôùi hieän thöïc taùc ñoäng vaøo con ngöôøi. Söï xuaát hieän cuûa caûm xuùc ñöôïc xaùc ñònh bôûi
söï taùc ñoäng cuûa caùc hieän töôïng khaùch quan leân caùc heä thoáng thaàn kinh. Söï rung ñoäng caûm xuùc laø söï phaûn
aùnh chuû quan hieän thöùc khaùch quan.
Khaùc vôùi caùc quaù trình trí tueä nhö caûm giaùc, tri giacù, bieåu töôïng, tö duy laø caùc quaù trình maø theá
giôùi khaùch quan cuûa söï vaät hieän töôïng ñöôïc phaûn aùnh cuøng vôùi caùc tính chaát vaø quy luaät cuûa mình. Trong
caûm xuùc chæ phaûn aùnh nhöõng maët hieän thöïc khaùch quan noåi baät leân nhö moät quaù trình thöïc teá taùc ñoäng
laãn nhau giöõa con ngöôøi vôùi moâi tröôøng luùc caùc nhu caàu cuûa mình ñöôïc thoûa maõn.
2. Nhöõng ñaëc ñieåm cô baûn cuûa söï rung ñoäng caûm xuùc
Caûm xuùc nhö laø söï rung ñoäng veà moät maët nhaát ñònh cuûa con ngöôøi ñoái vôùi caùc hieän töôïng naøo ñoù
cuûa hieän thöïc. Caûm xuùc coù ñaëc ñieåm laø mang tính chaát chuû quan. Caûm xuùc laø chuû quan theo yù nghóa laø
noù luoân hay xaáu cuûa caù nhaân con ngöôøi ñoái vôùi hieän thöùc khaùch quan. Ñoàng thôøi, caûm xuùc cuõng bieåu
hieän traïng thaùi beân trong cuûa con ngöôøi, do ngöôøi ñoù rung caûm khi taùc ñoäng töông hoã vôùi moâi tröôøng
chung quanh. Ngay töø theá kyû XIX, nhaø taâm lyù hoïc Ñöùc xuaát saéc V. Vuntô (“Cô sôû taâm lyù hoïc”, 1873) ñaõ
ñöa ra luaän ñieåm cho raèng caûm xuùc coù ba möùc ñoä cô baûn. Caùc ñaëc ñieåm ñoù laø:
- Thoûa maõn hay khoâng thoûa maõn, moãi caûm xuùc ñeàu coù möùc ñoä thoûa maõn hay khoâng thoûa maõn cuûa
rieâng mình.
- Kích thích hay laøm dòu, theå hieän vôùi möùc ñoä khaùc nhau ôû baát kyø caûm xuùc naøo.
- Caêng thaúng hay giaûi quyeát ñöôïc caêng thaúng.
Thuyeát ba möùc cuûa V.Vuntô theå hieän nhaän thöùc maùy moùc veà caáu truùc phöùc taïp cuûa caùc rung ñoäng
caûm xuùc vaø ñaõ ñöa ra söï ña daïng cuûa chuùng ñeán choã thay ñoåi theo soá löôïng caùc möùc ñoä bieåu hieän caùc toá
chaát noùi treân. Nhöng, coáng hieán to lôùn cuûa oâng laø ôû choã, khi coá gaéng chöùng minh baèng thöïc nghieäm luaän
ñieåm cuûa mình, oâng ñaõ chæ roõ khaû naêng nghieân cöùu moät caùch khaùch quan caùc bieåu hieän caûm xuùc thoâng
qua caùc chæ soá sinh lyù hoïc nhö thay ñoåi nhòp tim, nhòp thôû vaø caùc phaûn öùng khaùc cuûa cô theå.
Ngaøy nay, khi nghieân cöùu caûm xuùc, ngöôøi ta chuù ñeán caû ba daáu hieäu laø caùi coù yù nghóa thöïc tieån
khi tính toaùnñeán aûnh höôûng cuûa caùc rung ñoäng caûm xuùc ñoái vôùi haønh vi vaø hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi.
1). Caùc rung ñoäng caûm xuùc theå hieän tieâu bieåu laø rung ñoäng caûm xuùc toát hoaëc xaáu, töùc laø mang saéc
thaùi thoaûi maùi hoaëc khoâng thoaûi maùi.
2). Caùc caûm xuùc khaùc nhau ngoaøi vieäc mang saéc thaùi thoaûi maùi hay khoâng thoaûi maùi coøn theå hieän
möùc ñoä kích thích hay laøm dòu.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 45 -

3). Trong tình huoáng phaûi chôø ñôïi, phaûi laøm caùc ñoäng taùc trì hoaûn tröùôc luùc xaûy ra nhöõng söï kieän
quan troïng, coù yù nghóa lôùn thì thöôøng xaûy ra caùc rung ñoäng caûm xuùc theå hieän traïng thaùi caêng thaúng vaø
traïng thaùi giaûm bôùt caêng thaúng tieáp theo sau ñoù.
3. Phaân loaïi caûm xuùc
Caùc rung ñoäng caûm xuùc laø moät nhoùm nhöõng hieän töôïng taâm lyù raát phöùc taïp vaø ña daïng neân raát
khoù phaân tích chung. Vì vaäy, trong taâm lyù hoïc, cho ñeán ngaøy nay vaãn chöa coù ñöôïc moät söï phaân loaïi caûm
xuùc ñöôïc coâng nhaän roäng raûi. Song caùc caûm xuùc coù theå ñöôïc phaân chia thaønh caùc daïng. Caên cöù vaøo daáu
hieäu ñaëc tröng ñoái vôùi chuùng veà ñoä keùo daøi vaø ñoä maûnh lieät cuûa rung ñoäng taâm lyù, ngöôøi ta phaân bieät ra:
a. Taâm traïng.
Laø moät trong nhöõng daïng phoå bieán nhaát cuûa caùc traïng thaùi caûm xuùc con ngöôøi. Taâm traïng coù
nhöõng ñaëc ñieåm noåi baät sau ñaây:
- Cöôøng ñoä yeáu.
- Thôøi gian keùo daøi ñaùng keå.
- Khoâng roû raøng, khoâng coù yù thöùc.
- Mang tính chaát phaân taùn ñaëc bieät.
Nguyeân nhaân gaây neân taâm traïng:
- Do caùc quaù trình vaø caùc traïng thaùi khaùc nhau cuûa cô theå.
- Do caùc ñaëc ñieåm cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi nôi ngöôøi ñoù soáng vaø laøm vieäc.
- Do caùc ñaëc ñieåm taùc ñoäng laãn nhau giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
- Do nhöõng yù nghæ vaø bieåu töôïng ñöôïm maøu saéc caûm xuùc cuûa caù nhaân .
b. Xuùc ñoäng
Khi caùc rung ñoäng caûm xuùc xaåy ra vôùi cöôøng ñoä lôùn vaø bieåu hieän ñoät ngoät thì goïi laø xuùc ñoäng.
Xuùc ñoäng coù nhöõng ñaëc ñieûm noåi baät sau ñaây:
- Rung ñoäng caûm xuùc bieåu hieän beân ngoaøi maõnh lieät.
- Rung ñoäng caûm xuùc xaåy ra trong thôøi gian ngaén vôùi nhöõng ñaëc ñieåm rieâng.
- Rung ñoäng caûm xuùc mang tính chaát khoâng coù yù thöùc ôû möùc ñaùng keå.
- Rung ñoäng caûm xuùc theå hieän tính chaát lan toûa raát roõ raøng.
c. Tình caûm
Tình caûm coù moät soá ñaëc ñieåm noåi baät sau ñaây:
- Rung ñoäng caûm xuùc mang tính chaát xaùc ñònh, coù yù thöùc.
- Khoaûng thôøi gian khoâng keùo daøi laém.
- Tính chaát coù theå nhaän thöùc ñöôïc.
- Mang tính ñoái töôïng.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 46 -

Caên cöù vaøo noäi dung vaø nguyeân nhaân phaùt sinh ra chuùng maø ngöôøi ta phaân thaønh caùc daïng tình
caûm caáp thaáp vaø caáp cao.
Tình caûm caáp thaáp coù lieân quan chuû yeáu ñeán caùc quùa trình sinh vaät hoïc trong cô theå, ñeán söï thoûa
maõn hay khoâng thoûa maõn caùc nhu caàu töï nhieân cuûa con ngöôøi. Coø tình caûm caáp cao xuaát hieän lieân quan
ñeán söï thoûa maõn hay khoâng thoûa maõn caùc nhu caàu xaû hoäi cuûa con ngöôøi. Ngöôøi ta phaân bieät ba nhoùm
tình caûm caáp cao. Ñoù laø tình caûm ñaïo ñöùc, tình caûm trí tueä vaø tình caûm thaåm myõ.
* Tình caûm ñaïo ñöùc: laø nhöõng tình caûm caáp cao phaûn aùnh thaùi ñoä cuûa con ngöôøi ñoái vôùi caùc yeâu
caàu cuûa ñaïo ñöùc xaõ hoäi.
* Tình caûm trí tueä: laø tình caûm gaén boù vôùi hoaït ñoäng nhaän thöùc cuûa con ngöôøi. Chuùng naûy sinh
trong quaù trình hoaït ñoäng hoïc taäp vaø hoaït ñoäng khoa hoïc cuõng nhö trong hoaït ñoäng saùng taïo ôû caùc moân
ngheä thuaät, khoa hoïc kyõ thuaät.
Tình caûm trí tueä raát ña daïng. Ngöôøi ta coù theå ghi nhaän caùc daïng tình caûm sau ñaây:
+ Tình caûm veà yù nghó roõ raøng hay mô hoà.
+ Tình caûm ngaïc nhieân khi gaëp caùi môùi, baát thöôøng, chöa bieát.
+ Tình caûm khoâng hieåu.
+ Tình caûm döï ñoaùn.
+ Tình caûm vöõng tin
+ Tình caûm nghi ngôø.
* Tình caûm thaåm myõõ.
Laø tình caûm caáp cao. Do veû ñeïp hay söï xaáu xí cuûa ñoái töôïng ñöôïc tri giaùc nhö caùc hieän töôïng töï
nhieân, caùc taùc phaåm ngheä thuaät hay hình daùng con ngöôøi vaø caû nhöõng haønh vi vaø hoaït ñoäng cuûa hoï.
Cô sôû cuûa tình caûm thaåm myõ laø nhu caàu ñaëc bieät ñaëc tröng cho con ngöôøi ñoái vôùi söï rung ñoäng
thaåm myõ. Trong quaù trình phaùt trieån lòch söû cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, nhu caàu thaåm myõ ñoù ñaõ ñöôïc phaùt
trieån raát maïnh meõ vaø ñöôïc phaûn aùnh qua caùc hình thöùc ngheä thuaät khaùc nhau do con ngöôøi saùng taïo neân
nhö aâm nhaïc, hoäi hoïa, thi ca, kieán truùc v.v…
4. Ñôøi soáng tình caûm cuûa löùa tuoåi thanh nieân.
(xem trang 76,77,78 – Taâm lyù hoïc cuûa PTS. Thaùi Trí Duõng, PGS.PTS. Traàn Vaên Thieän, Tröôøng
Ñaïi hoïc kinh teá TP.Hoà Chí Minh, 1994.)
5. Söï phaùt trieån cuûa caûm xuùc
Nhieàu coâng trình nghieân cöùu taâm lyù xaõ hoäi ñaõ chæ roõ raèng khoâng coù vaø khoâng theå coù moät con
ñöôøng thoáng nhaát ñeå phaùt trieån caûm xuùc cuûa moïi ngöôøi trong moät xaõ hoäi. Töø khi xuaát hieän nhöõng cô cheá
phaûn xaï coù ñieàu kieän cuûa caùc rung ñoäng caûm xuùc trong ñôøi soáng cuûa ñöùa treû thì nhöõng caûm xuùc cuûa noù
ñaõ baét ñaàu phaùt trieån khoâng phaûi töï thaân noù maø laø chòu aûnh höôûng cuûa nhöõng taùc ñoäng raát khaùc nhau cuûa
moâi tröôøng beân ngoaøi. Ngöôøi ta quan saùt thaáy nhöõng quy luaät phaùt trieån caûm xuùc sau ñaây:
*) AÛnh höôûng cuûa caùch sinh soáng cuûa con ngöôøi.
*) AÛnh höôûng cuûa nhöõng hoaït ñoäng maø ngöôøi ta ñaõ daønh nhöõng khoaûng thôøi gian khaùc nhau trong
cuoäc ñôøi mình cho hoaït ñoäng ñoù.
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 47 -

*) AÛnh höôûng cuûa möùc ñoä phaùt trieån trí tueä, cuûa tính caùch, cuûa ñoä saâu saéc vaø toaøn dieän cuûa ñoä
phaùt trieån ñoù.
*) AÛnh höôûng cuûa trình ñoä vaø tính chaát giaùo duïc thaåm myõ cuûa con ngöôøi.
*) Khaû naêng rung ñoäng tröïc tieáp cuûa nhöõng caûm xuùc khaùc nhau.
Caâu hoûi ø oân taäp

II. YÙ CHÍ – HAØNH ÑOÄNG YÙ CHÍ
1. YÙ chí
a. Ñònh nghóa

YÙ chí laø tính naêng ñoäng cuûa yù thöùc, bieåu hieän ôû khaû naêng xaùc ñònh muïc tieâu cho haønh ñoäng; huy
ñoäng söùc maïnh cuûa baûn thaân ñeå khaéc phuïc khoù khaên beân trong vaø beân ngoaøi nhaèm thöïc hieän ñöôïc muïc
tieâu ñoù.
b. Vai troø, baûn chaát vaø ñaëc ñieåm cuûa yù chí:

* Vai troø:
- YÙ chí laø moät yeáu toá hôïp thaønh cuûa haønh ñoäng coù yù ñoà (trong haønh ñoäng coù yù ñoà ñaõ coù yù chí).
- YÙ chí ñieàu chænh naêng löïc cuûa con ngöôøi nhaèm vaøo moät haønh ñoäng cuï theå, nhaèm hoaøn thaønh
nhieäm vuï ñoù.
- YÙ chí coøn laøm thay ñoåi chieàu höôùng, tính chaát vaø hình thöùc cuûa hoaït ñoäng.
- YÙ chí coøn cho pheùp chuùng ta haï quyeát taâm tröôùc khi haønh ñoäng. Haønh ñoäng xaûy ra döôùi söï quyeát
taâm ñoù. Noù laø yeáu toá tröïc tieáp taùc ñoäng vaøo ngoaïi caûnh, baét ngoaïi caûnh phuïc tuøng con ngöôøi.
* Baûn chaát:
- Baát kyø caù nhaân naøo khi ñaõ hình thaønh yù thöùc baûn ngaõ ñeàu coù yù chí.
- Coù caù nhaân coù yù chí trong vieäc naøy nhöng laïi khoâng coù yù chí trong vieäc khaùc.
- YÙ chí theå hieän giaù trò xaõ hoäi, giaù tri ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi ñoù ñoái vôùi xaõ hoäi vaø nhöõng ngöôøi chung
quanh. Giaù trò xaõ hoäi, ñaïo ñöùc ñöôïc quy ñònh bôûi nhu caàu lyù töôûng thì yù chí lieân quan ñeán nhu caàu xu
höôùng lyù töôûng cuûa caù nhaân.
- Trong thöïc teá coù nhöõng hoaït ñoäng luùc ñaàu khoâng phuø hôïp vôùi nhu caàu höùng thuù cuûa caù nhaân thì
yù chí vaãn xuaát hieän.
* Ñaëc ñieåm:
- YÙ chí khoâng bao giôø ñoäc laäp ngoaøi haønh ñoäng maø luoân luoân toàn taïi trong moïi haønh ñoäng cuï theå
nhaát ñònh. Laø yeáu toá taâm lyù ñieàu chænh haønh ñoäng ñoù theo chieàu höôùng muïc ñích ñaõ ñònh tröôùc.
- YÙ chí khoâng taùch rôøi nhaän thöùc vaø tình caûm cuûa con ngöôøi.
- YÙ chí chæ coù ôû con ngöôøi. Bôûi vì chæ ôû con ngöôøi môùi coù ngoân ngöõ, môùi coù yù thöùc maø yù chí laø maët
naêng ñoäng cuûa yù thöùc con ngöôøi.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 48 -

c. Nhöõng phaåm chaát cuûa yù chí:

* Tính muïc ñích:
Laø phaåm chaát taâm lyù cho pheùp con ngöôøi ñieàu chænh haønh vi cuûa mình theo muïc ñích ñaû ñònh.Ñaëc
tröng tính muïc ñích cuûa con ngöôøi laø xaùc ñònh muïc ñích chuû ñaïo, muïc ñích chính cho cuoäc ñôøi con ngöôøi.
Quùa trình hình thaønh muïc ñích cuûa con ngöôøi raát phöùc taïp. Noù tuaân theo nhöõng yeâu caàu nhaát ñònh.
Tính muïc ñích laø söï theå hieän yù chí cuûa ngöôøi ñoù trong khi haønh ñoäng ñeå ñaït yeâu caàu mong muoán.
* Tính ñoäc laäp:
Laø moät phaåm chaát yù chí cho pheùp con ngöôøi buoäc haønh ñoäng cuûa mình phuïc tuøng nhöõng quan
ñieåm vaø nieàm tin cuûa baûn thaân.
* Tính kieân cöôøng:
Laø moät phaåm chaát yù chí coù cöôøng ñoä maïnh. Noù cho pheùp con ngöôøi coù nhöõng quyeát ñònh beàn
vöõng, coù cô sôû ñuùng ñaén trong nhöõng tröôøng hôïp khoù khaên raát lôùn.
Tính kieân cöôøng bieåu hieän cuï theå:
- Tính kieân trì (ñoäc laäp vôùi tính böôùng bænh), laø khaû naêng vaø thoùi quen thöïc hieän ñeán cuøng muïc
ñích ñaû ñeà ra, coá gaéng khaéc phuïc khoù khaên ñeå tieán ñeán muïc ñích.
- Tính duõng caûm (ñoäc laäp vôùi lieàu lænh, ngöôïc vôùi söï heøn nhaùt), laø söï saün saøng vaø khaû naêng cuûa
con ngöôøi tieán tôùi muïc ñích baát chaáp hieåm nguy ñeán lôïi ích vaø tính maïng caù nhaân,
- Tính töï kieàm cheá vaø töï chuû, chính laø khaû naêng thoùi quen kieåm tra haønh vi cuûa mình ñeå laøm chuû
baûn thaân, laøm chuû lôøi noùi… cuûa mình; kìm haûm nhöõng haønh ñoäng khoâng caàn thieát hoaëc coù haïi naøo ñoù.
Ngöôøi coù phaåm chaát naøy luoân luoân bình tænh, saùng suoát trong moïi tröôøng hôïp.
Caû ba phaåm chaát yù chí (tính muïc ñích, ñoäc laäp, kieân cöôøng) khoâng taùch rôøi nhau. Chuùng ñöôïc
hình thaønh ñoàng thôøi vaø cuûng ñöôïc bieåu hieän ñoàng thôøi trong caùc hoaït ñoäng. Trong ñoù tính muïc ñích cuûa
yù chí bao giôø cuûng chieám vai troø chuû ñaïo.
2. Haønh ñoäng yù chí
a. Ñònh nghóa

Haønh ñoäng yù chí laø haønh ñoäng coù chuû taâm, coù ñieàu khieån moät caùch töï giaùc, luoân luoân höôùng ñeán
muïc ñích ñaõû ñaët ra gaén lieàn vôùi söï vöôït qua nhöõng khoù khaên beân trong vaø beân ngoaøi con ngöôøi.
b. Ñaëc ñieåm

- Bao giôø nguoàn kích thích gaây neân haønh ñoäng yù chí cuûng laø ñoäng cô.
- Haønh ñoäng yù chí bao giôø cuûng coù muïc ñích roû raøng.
- Haønh ñoäng coù yù chí luoân coù söï löïa choïn phöông tieän vaø bieän phaùp tieán haønh.
- Luoân coù söï noå löïc yù chí ñeå ñaït tôùi muïc ñích.
c. Caùc khaâu cuûa haønh ñoäng vaø yù chí

* Xaùc ñònh muïc ñích vaø hình thaønh ñoäng cô:


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 49 -

Muïc ñích cuûa haønh ñoäng laø nguyeän voïng muoán ñaït tôùi moät keát quûa nhaát ñònh. Nhöõng nguyeän
voïng ñoù naûy sinh khi xaùc ñònh ñöôïc ñoái töôïng cuûa nhu caàu. Neáu nhu caàu ngaøy caøng ñöôïc nhaän thöùc laø taát
yeáu, nguyeän voïng caøng chín muoài thì ñoái töôïng cuûa nhu caàu laø thoûa maûn vaø nhu caàu ñoù ngaøy caøng coù yù
nghóa ñaày ñuû.
Ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh bôûi chuû theå. Chuû theå xaùc ñònh ñöôïc yù nghóa cuûa muïc ñích seû phaûi ñaït tôùi
vaø nhöõng phöông thöùc ñaït tôùi muïc ñích ñoù.
* Ñaáu tranh ñoäng cô vaø quyeát ñònh haønh ñoäng.
Do nhu caàu cuûa caù nhaân ña daïng neân toàn taïi moät heä thoáng ñoäng cô . Khi haønh ñoäng giaûi quyeát
moät nhu caàu thì seõ lieân quan ñeán nhöõng nhu caàu khaùc. Nhieàu khi nhöõng nhu caàu caàn ñeán ñoäng cô laïi
maâu thuaån nhau. Khi ñoù xaûy ra quùa trình ñaáu tranh ñeå caân nhaéc ñoäng cô naøo chieám öu theá. Sau khi suy
nghó caân nhaéc, tính toaùn löïc choïn ñoäng cô seõ daãn tôùi vieäc quyeát ñònh haønh ñoäng.
* Noå löïc thöïc hieän quyeát ñònh:
Laø khaâu ñaëc tröng nhaát cuûa haønh ñoäng yù chí.Töø choå quyeát ñònh haønh ñoäng chuyeån sang thöïc hieän
haønh ñoäng laø söï chuyeån bieán veà chaát. Töø giai ñoaïn ôû daïng tö töôõng tinh thaàn chuyeån sang nhöõng haønh
ñoäng thöïc teá. Ñeå huy ñoäng ñöôïc yù chí vaøo thöïc hieän haønh ñoäng , tröôùc heát caù nhaân phaûi coù nieàm tin vaøo
söï ñuùng ñaén cuûa vieäc mình laøm, tin vaøo söùc mình.
Caû ba khaâu cuûa haønh ñoäng yù chí hoøa quyeän vaø chuyeãn hoùa cho nhau. Moåi khaâu coù taùc duïng nhaát
ñònh ñeán töøng maët hoaït ñoäng nhöng ñeàu gaén boù vaø quy ñònh keát quûa haønh ñoäng.
Keát luaän chung:
YÙ chí, haønh ñoäng yù chí, xaùc ñònh vaø ñaáu tranh ñoäng cô… laø ñoäng löïc cuûa moïi haønh ñoäng cuûa con
ngöôøi. Khoâng coù moät hoaït ñoäng naøo khoâng coù söï tham gia cuûa yù chí. YÙ chí maïnh meõ chæ coù theå coù ñöôïc
khi con ngöôøi coù nieàm tin ñuùng ñaén vaøo söùc mình vaø coâng vieäc mình laøm. Vieäc reøn luyeän yù chí ñöôïc tieán
haønh trong moïi hoaït ñoäng töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp.
Caâu hoûi vaø oân luyeän.

III. NGOÂN NGÖÕ VAØ GIAO TIEÁP
1. Ngoân ngöõ
a.Khaùi nieäm

Phaân bieät ngöõ ngoân vaø ngoân ngöõ:
Ngoân ngöõ: Laø moät heä thoáng kyù hieäu, daáu hieäu vôùi nhöõng quy taéc nhaát ñònh cuûa moät nhoùm ngöôøi
(moät nöôùc, moät daân toäc…) vôùi chöùc naêng laø phöông tieän giao tieáp giöõa caùc thaønh vieân trong nhoùm, hoaëc
laø coâng cuï hoaït ñoäng trí tueä cuûa con ngöôøi.
Ngoân ngöõ: Laø quùa trình trong ñoù moåi caù nhaân söû duïng moät thöù ngoân ngöõ ñeå giao tieáp, ñeå truyeàn
ñaït, ñeå lænh hoäi nhöõng kinh nghieäm xaû hoäi-lòch söû, hoaëc ñeå keá hoaïch hoùa hoaït ñoäng cuûa mình.
Ngoân ngöõ laø moät quùa trình taâm lyù. Ngoân ngöõ cuûa caù nhaân cuûng thay ñoåi tuøy thuoäc vaøo traïng thaùi
taâm lyù caù nhaân.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 50 -

b. Vai troø cuûa ngoân ngöõ vôùi hoaït ñoäng nhaän thöùc.

Ngoân ngöõ laø thaønh phaàn quan troïng nhaát veà maët noäi dung vaø caáu truùc taâm lyù con ngöôøi, laø thaønh
toá cô baûn nhaát cuûa hoaït ñoäng nhaän thöùc töø thaáp ñeán cao.
Ngoân ngöõ coù aûnh höôûng raát lôùn ñeán taát caû caùc quùa trình taâm lyù cuûa con ngöôøi. Nhôø coù ngoân ngöõ
vaø söï tham gia tích cöïc cuûa noù vaøo hoaït ñoäng trí nhôù vaø caùc quaù trình ghi nhôù, giöõ gìn vaø nhôù laïi cuûa con
ngöôøi trôû neân coù chuû ñònh vaø coù yù nghóa.
c. Caùc daïng ngoân ngöõ

Thoâng thöôøng ngöôøi ta chia ngoân ngöõ ra laøm hai daïng chính:
* Ngoân ngöõ beân ngoaøi:
Laø höôùng vaøo ngöôøi khaùc nhaèm muïc ñích giao tieáp. Loaïi ngoân ngöõ beân ngoaøi ñöôïc chia thaønh
ngoân ngöõ noùi vaø ngoân ngöõ vieát.
- Ngoân ngöõ noùi:
Laø ngoân ngöõ bieåu hieän baèng aâm thanh, ñöôïc ngöôøi khaùc tieáp nhaän baèng thính giaùc. Loaïi ngoân
ngöõ noùi ñöôïc chia thaønh : Ñoäc thoaïi vaø ñoái thoaïi.
- Ngoân ngöõ vieát:
Laø ngoân ngöõ ñöôïc bieåu hieän baèng kyù hieäu, tín hieäu baèng chöû vieát vaø ñöôïc tieáp thu baèng thò giaùc
laø chính. Ngoân ngöõ vieát cho pheùp con ngöôøi tieáp xuùc vôùi nhau moät caùch giaùn tieáp. Loaïi ngoân ngöõ naøy ñoøi
hoûi phaûi roû raøng, maïch laïc, vieát ñuùng quy taéc ngöõ phaùp chuaån cuûa töøng loaïi ngoân ngöõ.
* Ngoân ngöõ beân trong
Laø daïng ngoân ngöõ ñaëc bieät, noù khoâng ñöôïc duøng laøm phöông tieän giao tieáp, chuû yeáu höôùng vaøo
baûn thaân. Loaïi ngoân ngöõ naøy laø voû boïc cuûa tö duy, yù thöùc giuùp con ngöôøi chuaån bò hoaït ñoäng, töï ñieàu
chænh, ñieàu khieån baûn thaân.
2. Giao tieáp
a. Baûn chaát cuûa giao tieáp

Moïi ngöôøi trong chuùng ta, duø ôû ñaïi vò, laøm baát cöù coâng vieäc gì cuûng phaûi tieáp xuùc, trao ñoåi, phoái
hôïp vôùi nhauv.v… chính nhöõng ñieàu vöøa neâu laø nhöõng nhu caàu xaõ hoâïi cuaû con ngöôøi. Nhöõng nhu caàu ñoù
chæ coù theå ñöôïc thoûa maõn thoâng qua vieäc giao tieáp cuûa con ngöôøi.
b. Caùc loại hình giao tieáp cô baûn

Caên cöù vaøo noäi dung taâm lyù cuûa chuùng ta, ta coù theå phaân ra ba loaïi hình giao tieáp khaùc nhau:
- Giao tieáp nhaèm thoâng baùo nhöõng thoâng tin môùi;
- Giao tieáp nhaèm thay ñoåi heä thoáng ñoäng cô vaø giaù trò:
- Giao tieáp nhaèm kích thích, ñoäng vieân haønh ñoäng.
Neáu caên cöù vaøo ñoái töôïng hoaït ñoäng giao tieáp chuùng ta coù theå phaân ra:
- Giao tieáp lieân nhaân caùch (giöõa hai, ba ngöôøi).
- Giao tieáp xaõû hoäi (giöõa moät ngöôøi vaø moät nhoùm ngöôøi).
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 51 -

- Giao tieáp nhoùm.
c. Caùc phöông tieän giao tieáp

* Giao tieáp phi ngoân ngöõ:
Goàm neùt maët, nuï cöôøi, aùnh maét, caùc cöû chæ, tö theá, dieän maïo, caùc haønh vi giao tieáp ñaëc bieät, ñoà
vaät.
* Phöông tieän giao tieáp ngoân ngöõ:
Noäi dung cuûa ngoân ngöõ, töùc laø yù nghóa cuûa lôøi noùi, tính chaát cuûa ngoân ngöõ nhö nhòp ñieäu, aâm
ñieäu, ngöõ ñieäu… hoaëc ñieäu boä khi noùi.
d.Nhöõng yeáu toá taâm lyù trong giao tieáp

Bao goàm:
+ Nhaän thöùc trong giao tieáp.
+ Tình caûm, caûm xuùc trong giao tieáp
+ Aán töôïng ban ñaàu
+ Traïng thaùi baûn ngaõ trong giao tieáp
+ Söï hoøa hôïp taâm lyù giöõa nhöõng ngöôøi giao tieáp.
+ Kyû xaûo giao tieáp.
Caâu hoûi vaø oân luyeän




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 52 -

CHÖÔNG III. CAÙ NHAÂN – NHAÂN CAÙCH – HOAÏT ÑOÄNG

I. CAÙ NHAÂN
1.Khaùi nieäm chung
Khaùi nieäm “caù nhaân”, “con ngöôøi” laø moät theå thoáng nhaát xaùc ñònh, chuùng khoâng theå taùch rôøi
nhau nhöng chuùng khoâng gioáng nhau veà noäi dung. Ñeå hieåu roû baûn chaát khaùi nieäm caù nhaân chuùng
ta caàn phaân bieät vôùi khaùi nieäm con ngöôøi.
* Con ngöôøi: Laø khaùi nieäm chung nhaát ñeå chæ moät thöïc theå sinh vaät soáng coù yù thöùc, coù ngoân ngöõ,
phaûn aùnh vaø caûi taïo hieän thöïc xung quanh, coù theå saùng taïo ra coâng cuï vaø söû duïng chuùng trong hoaït ñoäng
thöïc tieãn cuûa mình, coù moät cuoäc soáng xaõ hoäi vaø tìm ra phöông tieän sinh soáng nhôø lao ñoäng.
* Caù nhaân: Laø moät con ngöôøi cuï theå trong toaøn boä nhöõng ñaëc ñieåm xaõ hoäi vaø taâm lyù ña daïng cuûa
mình, laø chuû theå cuûa hoaït ñoäng xaõ hoäi, cuûa caùc quan heä xaõ hoäi. Vaø, khoâng theå coù caù nhaân ngoaøi xaõû hoäi,
cuõng nhö xaõ hoäi loaøi ngöôøi khoâng theå toàn taïi neáu khoâng coù caùc caù nhaân hôïp thaønh.
2. Nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù caù nhaân
a.YÙ thöùc veà baûn thaân.

Con ngöôøi nhö moät caù nhaân, luoân khaúng ñònh “caùi toâi” cuûa mình,” caùi toâi” ñöôïc taùch ra:
-“Caùi toâi” veà theå xaùc, töùc laø xem xeùt mình nhö moät thöïc theå soáng coù toå chöùc cô theå töông öùng.
- “ Caùi toâi” xaõ hoäi töùc laø xem xeùt nhöõng ñaëc ñieåm, nhöõng neùt taâm lyù chæ rieâng mình coù.
b. YÙ thöùc veà tính lieân tục vaø tính thoáng nhaát cuûa”caùi toâi” cuûa mình.

Trong suoát caû cuoäc ñôøi con ngöôøi, khoâng chæ hình theå maø caû caùc neùt taâm lyù cuûa caù nhaân cuõng ñeàu
thay ñoåi raát nhieàu. Nhöng, duø coù thay ñoåi theá naøo ñi chaêng nöõa thì con ngöôøi vaãn khoâng maát “caùi toâi”
cuûa mình maø vaãn tieáp tuïc yù thöùc veà tính ñoàng nhaát cuûa mình vôùi caùi maø mình coù trong caùc thôøi kyø ñaõ qua
cuûa caù nhaân.
c. Tính caù bieät.

Ñoù laø söï khaùc nhau cuûa caùc quùa trình, traïng thaùi, caùc thuoäc tính taâm lyù cuûa rieâng moåi ngöôøi caû veà
noâi dung, hình thöùc, caùch thöùc bieåu hieän cuûa chuùng. Do caùc ñaëc ñieåm caù bieät cuûa con ngöôøi laø voâ cuøng
ña daïng neân khoâng theå tìm ñöôïc hai caù nhaân gioáng heät nhau, töùc laø khoâng theå tìm thaáy hai con ngöôøi laëp
laïi nhau hoaøn toaøn.
d. Töï ñieàu chænh.

Laø khaû naêng ñieàu khieån moät caùch coù yù thöùc ñoái vôùi caùc haønh vi, caùc traïng thaùi taâm lyù cuûa mình
cho töông öùng vôùi caùc yeâu caàu cuûa moâi tröôøng xaõ hoäi hay voùi caùc ñieàu kieän ñeå thöïc hieän hoaït ñoäng.
e. Tính tích cực.

Caù nhaân luoân luoân hoaït ñoäng, khoâng coù hoaït ñoäng thì caù nhaân khoâng theå toàn taïi trong moâi tröôøng
töï nhieân vaø xaõ hoäi. Khi caù nhaân hoaït ñoäng luoân bieåu hieän tính tích cöïc xaõ hoäi cuûa mình vaø taâm lyù caù
nhaân seõ ñöôïc hình thaønh trong hoaït ñoäng. “Baát kyø hoaït ñoäng naøo cuûa con ngöôøi cuõng xuaát phaùt töø choã noù
nhö moät caù nhaân, nhö moät chuû theå cuûa hoaït ñoäng ñoù” (X. L. Rubinsteâin).

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 53 -

f. Tính töông quan.

Laø söï töï khaúng ñònh caù nhaân mình trong caùc quan heä xaõ hoäi phöùc taïp; ñoàng thôøi vöøa giöõ ñöôïc neùt
rieâng cuûa mình, vöøa thaáy ñöôïc nhöõng neùt rieâng ñoù ñöôïc hình thaønh trong khi chính baûn thaân mình tham
gia tích cöïc vaøo caùc quan heä xaõ hoäi.
g. Söï thoáng nhaát veà caáu truùc.

Caù nhaân laø moät hieän töôïng phöùc taïp. Noù phöùc taïp trong caùc ñaëc ñieåm, caùc ñaëc tính vaø caùc quan
heä taâm lyù cuûa mình. Song caùc ñaëc ñieåm, ñaëc tính ñoù cuûa caù nhaân luoân gaén bo ùvaø phuï thuoäc vaøo nhau
trong moät theå thoáng nhaát cuûa nhaân caùch toaøn veïn.
Toùm laïi: Caùc ñaëc ñieåm taâm lyù noùi treân mang tính chaát lòch söû. Chuùng xuaát hieän vaø phaùt trieån
trong quaù trình lao ñoäng vaø hoaït ñoäng xaõ hoäi. Vì theá chuùng bieåu hieän baûn chaát xaõ hoäi cuûacon ngöôøi,
ñoàng thôøi ñoù cuõng laø nhöõng neùt ñaõ phaùt trieån cuûa con ngöôøi nhö laø moät thaønh vieân tích cöïc cuûa xaõ hoäi .
Nhö Maùc ñaõ noùi: “chuùng ta caàn phaûi bieát baûn chaát con ngöôøi noùi chung nhö theá naøo vaø baûn chaát ñoù thay
ñoåi ra sao trong moãi moät thôøi ñaïi lòch söû cuï theå” (Maùc vaø Aêng-ghen; toaøn taäp; xuaát baûn laàn thöù hai, taäp
23, trang 623- daãn theo Ru-ñích ; taâm lyù hoïc; nxb Mir Matxcôva, tr. S1).
3. Baûn chaát sinh vaät vaø baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân.
a. Baûn chaát sinh vaät cuûa caù nhaân.

Con ngöôøi laø moät thöïc theå sinh vaät. Noù chòu söï chi phoái cuûa caùc quy luaät sinh vaät hoïc nhö ñoàng
hoùa, dò hoùa, aên, nguû, soáng, cheát v.v…
Bieåu hieän:
- Theå hieän trong caáu truùc cô theå nhö heä thaàn kinh, heä hoâ haáp, heä tuaàn hoaøn…
- Tính sinh vaät cuûa con ngöôøi coøn ñöôïc bieåu hieän veà söï phaùt trieån cuûa cô theå trong caùc thôøi kyø
khaùc nhau.
- Maët sinh vaät cuûa con ngöôøi laø keát quûa cuûa söï tieán hoaù laâu daøi cuûa vaät chaát.
b. Baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân.

Thoâng qua caù nhaân con ngöôøi ta seõ thaáy ñöôïc baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân. Vì, con ngöôøi laø moät
thöïc theå cuûa xaõ hoäi nghóa laø coù söï hình thaønh vaø phaùt trieån. Baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân chòu söï chi phoái
cuûa caùc quy luaät xaõ hoäi.
Bieåu hieän:
- ÔÛ ñaëc tính taâm lyù cuûa caù nhaân ñoù. Thoâng qua ñaëc tính taâm lyù ñoù ñaõ phaûn aùnh ñöôïc baûn chaát cuûa
xaõ hoäi; phaûn aùnh ñöôïc thaùi ñoä cuûa caù nhaân ñoái vôùi xaõ hoäi.
- Khi xaõ hoäi thay ñoåi thì baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân thay ñoåi. Taâm lyù cuûa con ngöôøi mang baûn
chaát xaõ hoäi - lòch söû.
c. Sự thoáng nhaát bieän chöùng giöõa baûn chaát sinh vaät vaø baûn chaát xaõ hoäi cuûa caù nhaân .

-Caùc ñaëc ñieåm sinh vaät taïo neân cô sôû vaät chaát cuûa caùc ñaëc ñieåm xaõ hoäi cuûa caù nhaân. Khoâng coù cô
sôû naøy thì noùi chung, caù nhaân khoâng theå toàn taïi vaø khoâng theå theå hieän mình veà maët cuoäc soáng vaø xaõ hoäi.



Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 54 -

-Caùc ñaëc ñieåm sinh vaät cuûa caù nhaân coù theå gaây aûnh höôûng ít nhieàu ñeán caùc neùt taâm lyù cuûa caù
nhaân ñoù tuøy theo möùc ñoä noäi dung vaø möùc ñoä phöùc taïp cuûa caùc neùt taâm lyù ñoù.
- Caùc ñaëc ñieåm hoaït ñoäng thaàn kinh cuõng laøm cho con ngöôøi coù nhöõng neùt taâm lyù khoâng gioáng
nhau vaø taïo neân tính caùch rieâng cuûa ngöôøi ñoù.
- Xeùt veà maët chuûng loaïi cuõng nhö caù theå, nhöõng tính chaát töï nhieân cuûa con ngöôøi vôùi taát caû nhöõng
chöùc naêng cuûa noù chæ ñöôïc phaùt trieån vaø hoaøn thieän döôùi taùc ñoäng cuûa ñoái töôïng xaõ hoäi vaø yeâu caàu cuûa
hoaït ñoäng xaõ hoäi.
- Baûn chaát xaõ hoâïi cuûa caù nhaân laøm boäc loä nhöõng khaû naêng tieàm taøng cuûa caùc yeáu toá sinh vaät hoaëc
ñieàu chænh laïi moät soá nhöõng yeáu toá sinh vaät khoâng phuø vôùi hoaït ñoäng thöïc tieãn.
Toùm laïi: Con ngöôøi laø moät thöïc theå sinh vaät-xaõ hoäi. Hai maët ñoù coù lieân quan vôùi nhau vaø laø moät
theå thoáng nhaát hoaøn chænh trong moät caù nhaân. Maët xaõ hoäi cuûa caù nhaân laøm thuùc ñaåy vaø taêng cöôøng caùc
yeáu toá sinh vaät vaø laøm cho caùc yeáu toá ñoù mang yù nghóa xaõ hoäi.

II. NHAÂN CAÙCH VAØ CAÁU TRUÙC NHAÂN CAÙCH
1. Nhaân caùch laø gì ?
Nhaân caùch laø moät vaán ñeà voâ cuøng phöùc taïp; coù raát nhieàu quan ñieåm khaùc nhau veà nhaân caùch cuûa
con ngöôøi.
Nhaân caùch duøng ñeå chæ con ngöôøi, noùi tôùi ñôøi soáng tinh thaàn cuûa caù nhaân, noùi tôùi baûn chaát xaõ hoäi
cuûa caù nhaân. Nhaân caùch chæ ñöôïc hình thaønh trong hoaït ñoäng, trong ñieàu kieän xaõ hoäi nhaát ñònh chöù
khoâng phaûi baåm sinh.
“Nhaân caùch laø boä maët taâm lyù xaõ hoäi cuûa moãi ngöôøi, ñöôïc keát hôïp bôûi toång theå nhöõng phaåm chaát,
naêng löïc, vöøa bieåu thò baûn saéc rieâng cuûa ngöôøi ñoù vöøa bieåu thò nhöõng ñaëc tröng chung cuûa nhoùm ngöôøi
maø ngöôøi ñoù laø ñaïi bieåu (daân toäc, giai caáp, löùa tuoåi v.v…)” Phaïm Minh Haïc (chuû bieân), Taâm lyù hoïc; Nxb
Giaùo duïc; 1982 tr 41.
“Nhaân caùch laø toång hoøa taát caû nhöõng gì hôïp thaønh moät con ngöôøi, moät caù nhaân vôùi baûn saéc vaø caù
tính roõ neùt: ñaëc ñieåm theå chaát (taïng), taøi naêng, phong caùch, yù chí, ñaïo ñöùc, vai troø xaõ hoäi. Vaø laø moät caù
nhaân coù yù thöùc veà baûn thaân, ñaû töï khaúng ñònh ñöôïc, giöõ ñöôïc phaàn naøo tính nhaát quaùn trong moïi haønh vi”
(Nguyeãn Khaéc Vieän; Töø ñieån taâm lyù, Nxb Ngoaïi vaên, trung taâm nghieân cöùu taâm lyù treû em; HN. 1991,tr
190).
Ñeå hieåu moät con ngöôøi, caàn ñöùng veà ba maët maø phaân tích.
- Maët sinh lyù: Con ngöôøi laø moät sinh vaät (kyù hieäu S).
- Maët xaõ hoäi: Con ngöôøi laø “toång hoøa moïi quan heä xaõ hoäi” (kyù hieäu X).
- Maët taâm lyù: Vôùi moät cô caáu vaø cô cheá ñaëc thuø (kyù hieäu T).
Ba maët naøy taùc ñoäng laån nhau, thöôøng xuyeân bieán ñoäng töø luùc môùi sinh ñeán luùc giaø taïo ra nhaân
caùch.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 55 -

2. Caáu truùc cuûa nhaân caùch.
Vaán ñeà caáu truùc cuûa nhaân caùch cho ñeán nay vaån laø vaán ñeà khaù phöùc taïp. Phöùc taïp ôû choã coù nhieàu
quan ñieåm khaùc nhau veà nhaân caùch. Do ñoù, caáu truùc cuûa noù cuõng coù nhieàu nhöõng quan nieäm khaùc nhau.
ÔÛ ñaây, chuùng ta chæ trích daãn moät vaøi quan nieäm.
+ Quan nieäm cuûa nhaø taâm lyù hoïc Lieân Xoâ (cuõ) Platoânoâp. Theo oâng, caáu truùc nhaân caùch cuûa con
ngöôøi bao goàm boán heä thoáng:
- Heä thoáng nhöõng xu höôùng.
- Heä thoáng tính caùch.
- Heä thoáng nhöõng kinh nghieäm.
- Heä thoáng naêng löïc.
+ Quan nieäm hieän nay ñöôïc ña soá caùc nhaø taâm lyù hoïc töông ñoái thoáng nhaát. Caáu truùc cuûa nhaân
caùch bao goàm boán thuoäc tính:
- Xu höôùng.
- Tính caùch.
- Khí chaát
- Naêng löïc.
Boán thuoäc tính naøy hoøa quyeän vaøo nhau vaø thoáng nhaát vôùi nhau taïo thaønh nhaân caùch cuûa con
ngöôøi. Trong ñoù, xu höôùng ñöôïc coi laø coát loõi cuûa nhaân caùch.
Chuùng ta laàn löôït phaân tích caùc thuoäc tính: xu höôùng, tính caùch, khí chaát, naêng löïc.
a. Xu höôùng

Trong caáu truùc nhaân caùch, xu höôùng ñöôïc xeáp ôû vò trí trung taâm. Noù quyeát ñònh chieàu höôùng ñaïo ñöùc, taøi
naêng cuûa söï phaùt trieån nhaân caùch.
Thaønh phaàn cuûa xu höôùng bao goàm nhu caàu, höùng thuù, nieàm tin, lyù töôûng… Xu höôùng laø moät heä
thoáng nhöõng ñoäng cô beàn vöõng quy ñònh tính löïa choïn cuûa caù theå ñoái vôùi nhöõng ñoái töôïng nhaát ñònh vaø
laøm naûy sinh tính tích cöïc hoaït ñoäng cuûa caù theå nhaèm tôùi ñoái töôïng ñoù.
* Nhu caàu:
Laø ñoøi hoûi taát yeáu do con ngöôøi caûm thaáy caàn ñöôïc thoûa maõn.
- Traïng thaùi ban ñaàu naûy sinh khi caù nhaân caûm thaáy thieáu thoán moät ñieàu gì ñoù. Vaø ñoù cuõng la
ñieàu kieän beân beân trong kích thích con ngöôøi vaän ñoäng tìm toøi nhöng chöa coù phöông höôùng.
- Traïng thaùi cô baûn kích thíc con ngöôøi vaän ñoäng tìm toøi coù phöông höôùng. Khi ñaû xaùc ñònh ñöôïc
ñoái töôïng cuûa nhu caàu thì caù nhaân vöôn tôùi ñeå thöïc hieän. Khaû naêng ñeå thöïc hieän laø khaû naêng khaùch quan
vaø chuû quan.
Moãi moät caù nhaân, töïu trung laïi ñeàu coù hai nhu caàu cô baûn:
- Nhu caàu töï nhieân:aên, nguû, töï veä… Nhu caàu naøy ñöôïc di truyeàn laïi nhö laø baûn naêng, coù soá löôïng ít
oûi, phöông thöùc thoûa maõn ngeøo naøn, hình thöùc bieåu hieän ñôn ñieäu.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 56 -

- Nhu caàu xaõ hoäi: Vaên hoùa, tinh thaàn… Noù laøm bieán ñoåi nhu caàu sinh vaät, ñem laïi chaát môùi cho
nhu caàu baûn naêng. Nhu caàu vaên hoùa,tinh thaàn ñöôïc bieåu hieän cuï theå qua nhöõng nhu caàu trí tueä, ñaïo
ñöùc,thaåm myõ,chieám lónh vaø saùng taïo…
* Höùng thuù:
“ Laø bieåu hieän cuûa moät nhu caàu, laøm cho chuû theå tìm caùch thoûa maõn, taïo ra khoaùi caûm, thích
thuù…” ( Töø ñieån taâm lyù; Nguyeãn Khaéc Vieän (chuû bieân); nxb Ngoaïi vaên, H,1991,tr.123).
Laø thaùi ñoä löïa choïn ñaëc bieät cuûa caù nhaân ñoái vôùi ñoái töôïng naøo ñoù vöøa coù yù nghóa ñoái vôùi cuoäc
soáng vöøa coù khaû naêng mang laïi khoùai caûm cho caù nhaân ñoù trong quùa trình hoaït ñoäng.
* Lyù töôûng:
Laø muïc tieâu cao ñeïp, moät hình aûnh maãu möïc töông ñoái hoaøn chænh. Noù coù söùc haáp daãn, loâi cuoán
con ngöôøi vöôn tôùi noù.
Lyù töôûng coù hai ñaëc ñieåm:
- Gaén boù vôùi hieän thöïc: Nhöõng hình aûnh cuûa lyù töôûng bao giôø cuõng coù chaát lieäu trong hieän thöïc vaø
ñöôïc naûy sinh bôûi nhöõng maãu ngöôøi thöïc trong cuoäc soáng.
- Tính laõng maïn: Nhöõng hình aûnh cuûa lyù töôûng thöôøng cao hôn hieän thöïc. Ñoù laø caùi maø con ngöôøi
muoán ñaït tôùi trong töông lai. Trong moät chöøng möïc naøo ñoù, noù ñi tröôùc hieän thöïc vaø phaûn aùnh xu theá
phaùt trieån cuûa caù theå.
* Theá giôùi quan:
Laø söï hieåu bieát cuûa con ngöôøi veà caùc nguyeân lyù chung nhaát vaø caùc quy luaät cuûa thieân nhieân vaø
ñôøi soáng xaõ hoäi. Söï hieåu bieát ñoù coù lieân quan ñeán vieäc con ngöôøi yù thöùc ñöôïc traùch nhieäm cuûa mình ñoái
vôùi xaõ hoäi.
Theá giôùi quan cuõng laø cô sôû ñeå hình thaønh höùng thuù, nhu caàu, lyù töôûng, nieàm tin. Ñoù laø heä thoáng
nhöõng quan nieäm, nhöõng tri thöùc veà töï nhieân, xaõ hoäi vaø con ngöôøi.
* Nieàm tin:
Khi theá giôùi quan ñöôïc con ngöôøi theå nghieäm vaø rung caûm veà tính ñuùng ñaén cuûa noù seõ trôû thaønh
nieàm tin. Nieàm tin chæ ñaïo haønh ñoäng cuûa con ngöôøi. Noù coøn nhö laø laêng kính ñeå con ngöôøi xem xeùt,
ñaùnh giaù caùc söï kieän cuûa ñôøi soáng.
b. Tính caùch

Tính caùch laø moät toång theå bao goàm nhöõng tính chaát töông ñoái coá ñònh vaø vöõng chaéc cuûa moät caù
nhaân ñöôïc theå hieän thoâng qua thaùi ñoä cuûa caù nhaân ñoù ñoái vôùi xaõ hoäi, ñoái vôùi lao ñoäng, ñoái vôùi nhöõng
ngöôøi xung quanh vaø ñoái vôùi baûn thaân mình. Vaø, heä thoáng thaùi ñoä naøy chi phoái heä thoáng haønh vi, cöû chæ,..
cuûa con ngöôøi.
Thaùi ñoä cuûa con ngöôøi ñoái vôùi xaõ hoäi tröôùc heát laø thaùi ñoä chính trò cuûa baûn thaân.
Thaùi ñoä ñoái vôùi lao ñoäng ñoái vôùi lao ñoäng theå hieän ôû tinh thaàn yeâu lao ñoäng, löông taâm, traùch
nhieäm, hoaëc voâ traùch nhieäm trong lao ñoäng.
Thaùi ñoä ñoái vôùi ngöôøi xung quanh nhö: thoâ loå hay lòch thieäp, quan taâm hay baøng quan, bieát hay
khoâng bieát caùch laøm vieäc vôùi ngöôøi khaùc…

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 57 -

Thaùi ñoä ñoái vôùi baûn thaân mình nhö: töï aùi, hieáu danh, töï haøo, khieâm toán v.v… Phaåm chaát khieâm toán
raát caàn thieát cho söï töï ñaùnh giaù baûn thaân mình. Qua thöïc nghieäm, coù theå chia keát quûa ñaùnh giaù thaønh caùc
nhoùm:
- Nhoùm ñaùnh giaù mình quaù cao so vôùi naêng löïc.
- Nhoùm ñaùnh giaù mình quùa thaáp so vôùi naêng löïc.
- Nhoùm ñaùnh giaù mình ñuùng vôùi naêng luïc cuûa hoï.
Heä thoáng haønh vi ñöôïc boäc loä do söï chi phoái tröïc tieáp cuûa heä thoáng thaùi ñoä. Haønh vi, cöû chæ, noùi
naêng, … boäc loä toát hay xaáu phuï thuoäc hoaøn toaøn vaøo heä thoáng thaùi ñoä neâu treân.
c. Naêng löïc.

Laø tính chaát taâm-sinh lyù cuûa con ngöôøi chi phoái quùa trình tieáp thu caùc kieán thöùc, kyõû naêng vaø kyõ
xaûo cuõng nhö hieäu quûa thöïc hieän moät hoaït ñoäng nhaát ñònh.
Khi noùi tôùi naêng löïc cuûa moät con ngöôøi laø noùi tôùi naêng löïc lao ñoäng cuûa anh ta. C. Maùc ñaõ vieát:
“Chuùng toâi hieåu söùc lao ñoäng hay naêng löïc lao ñoäng laø toaøn boä nhöõng naêng löïc theå chaát vaø tinh thaàn toàn
taïi trong moät cô theå, trong moät con ngöôøi ñang soáng ,vaø ñöôïc ngöôøi ñoù vaän duïng moãi khi saûn xuaát ra moät
giaù trò söû duïng naøo ñoù”. (C.Maùc, Tö baûn, Nxb Söï thaät, H.,1985 ).
Coù theå phaân bieät caùc möùc ñoä cuûa naêng löïc nhö sau:
+ Naêng löïc: Chæ möùc ñoä caù nhaân hoaøn thaønh toát moät loaït hoaït ñoäng naøo ñoù.
+ Naêng khieáu: Laø toaøn boä nhöõng naêng löïc laøm cho con ngöôøi trong moät lænh vöïc nhaát ñònh ñaït
ñöôïc keát quûa ñaëc bieät vaø laøm cho hoï noåi baät leân so vôùi nhöõng ngöôøi khaùc cuøng hoaït ñoäng trong cuøng moät
ñieàu kieän nhö nhau.
Naêng khieáu noùi veà baåm chaát voán coù laøm cô sôõ cho naêng löïc. Naêng khieáu thöôøng bieåu hieän ra ôû söï
coù nhieàu naêng löïc khaùc nhau.
+ Taøi naêng: laø toaøn boä nhöõng naêng löïc cho pheùp con ngöôøi thu ñöôïc keát quûa hoaït ñoäng coù ñaëc
ñieåm laø ñoäc ñaùo vaø môùi meû, coù söï hoaøn chænh cao vaø coù yù nghóa xaõ hoäi lôùn. Ñaëc ñieåm cuûa taøi naêng laø
trình ñoä saùng taïo cao khi thöïc hieän moät hoaït ñoäng naøo ñoù.
+ Thieân taøi: Laø möùc ñoä phaùt trieån cao nhaát cuûa naêng löïc. Thieân taøi tröôùc heát laø nhöõng söï saùng taïo
thuùc ñaåy nhaân loaïi tieán leân phía tröôùc. Con ngöôøi coù taøi coù theå saùng taïo coù hieäu quûa trong lónh vöïc cuûa
mình.
Ngöôøi thieân taøi laø ngöôøi coù khaû naêng tieân ñoaùn trong khoa hoïc, tìm ra ñöôïc nhöõng quy luaät,
nhöõng caùi maø ngaøy caøng coù yù nghóa lôùn lao ñoái vôùi nhaân loaïi vaø xaõ hoäi.
d. Khí chaát.

Laø moät toång theå caùc ñaëc tính taâm lyù caù nhaân theå hieän roõ dieãn bieán cuûa hoaït ñoäng taâm lyù cuûa con
ngöôøi.
Khí chaát caù nhaân laø vöõng chaéc vaø oån ñònh, chuùng theå hieän ôû ngöôøi ta trong caùc ñieàu kieän hoaït
ñoäng raát khaùc nhau vaø laøm cho haønh vi cuûa con ngöôøi mang maøu saéc caûm xuùc.
Khi xem xeùt töøng caù nhaân, tröôùc tieân caàn chuù yùñeán maët dieãn bieán cuûa haønh vi con ngöôøi laø caùi
veà cô baûn do caùc ñaëc tính cuûa hoaït ñoäng thaàn kinh caáp cao xaùc ñònh.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 58 -

I.P.Paùp-loáp ñaõ xaây ñöïng neân hoïc thuyeát khoa hoïc chaân chính veà caùc loaïi khí chaát-moät boä phaän
trong hoïc thuyeát hoaït ñoäng thaàn kinh cao caáp cuûa oâng. Theo oâng, khí chaát laø ñaëc ñieåm chung nhaát cuûa
töøng con ngöôøi rieâng reõ, laø ñaëc ñieåm cô baûn nhaát cuûa heä thaàn kinh cuûa ngöôøi ñoù, vaø ñaëc ñieåm naøy ghi
daáu aán cuûa noù leân toaøn boä hoaït ñoäng cuûa moãi caù theå.
Baèng thöïc nghieäm, I.Paùp-loáp ñaõ xaùc nhaän raèng khí chaát phuï thuoäc vaøo ñaëc ñieåm cô baûn cuûa hoaït
ñoäng thaàn kinh caáp cao, caùc quùa trình cô baûn laø höng phaán vaø öùc cheá, vaø vaøo moái quan heä giöõa caùc quùa
trình ñoù, oâng ñaû chuù yù ñeán boán kieåu hoaït ñoäng thaàn kinh caáp cao maø bieåu hieän taâm lyù cuûa chuùng laø boán
loaïi khí chaát coå ñieån:


Boán kieåu thaàn kinh cô baûn Boáùn kieåu khí chaát (töông öùng)
Caân baèng, linh hoaït, maïnh Hoaït baùt (linh hoaït)
Caân baèng, khoâng linh hoaït, maïnh Bình thaûn (ñieàm tónh)
Khoâng caân baèng, maïnh
Khoâng caân baèng, yeáu Noùng naûy (soâi noåi).
Öu tö


* Kieåu hoaït baùt (linh hoaït).
Ngöôøi coù kieåu khí chaát naøy deã thích nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän soáng thay ñoåi, nhanh choùng thích
öùng vôùi ñieàu kieän xung quanh, nhaän thöùc nhanh, tình caûm deã xuaát hieän, deã vui vaø cuõng deã buoàn. Quan
heä, giao thieäp roäng raõi vôùi moïi ngöôøi, khoâng coù phaûn öùng xaáu ñoät ngoät vôùi ngöôøi khaùc, thích haøi höôùc,
laøm vieäc ñoøi hoûi tính saùng taïo. Nhöng coù nhöôïc ñieåm laø thieáu saâu saéc, tình caûm deã bò thay ñoåi, thieáu kieân
ñònh, laøm vieäc tuyø höùng, deã naûn chí. Neáu khoâng coù neàn taûng ñaïo ñöùc, anh ta seõ trôû thaønh ngöôøi hôøi hôït,
suy nghó noâng noåi. Caàn reøn luyeän tính kieân trì, töï kieàm cheá vaø phaûi ñoân ñoác khi ñöôïc giao nhieäm vuï.
* Kieåu noùng naûy (soâi noåi).
Ngöôøi coù khí chaát naøy thöôøng coù kieåu phaûn öùng nhanh, maïnh, nhaän thöùc nhanh, tình caûm boäc loä
maõnh lieät, hoaït ñoäng soâi noåi, tröôùc hieåm nguy raát duõng caûm, quyeát ñoaùn nhanh khi xöû lyù, hay noùi thaúng,
khoâng nham hieåm, haêng haùi trong coâng vieäc. Coù nhöôïc ñieåm laø do say meâ coâng vieäc neân deã maát caân
baèng, deã coù thay ñoåi ñoät ngoät trong taâm traïng (deã vui vaø cuõng deã buoàn); thieáu giaùo duïc seõ laø ngöôøi thoâ
baïo, deã phaùt khuøng, voäi vaøng boäp choäp, hay phung phí söùc löïc, thích ra meänh leänh.
* Kieåu bình thaûn (ñieàm tónh).
Ngöôøi coù kieåu khí chaát naøy traùi vôùi kieåu noùng naûy. Thöôøng bình thaûn, thaêng baèng, thong thaû, coù
thaùi ñoä bình tónh, kieân trì, chín chaén, chu ñaùo, thaän troïng; taùc phong ñieàm ñaïm, ung dung, coù naêng löïc
kieàm cheá vaø xaõ giao ñuùng möùc, khoâng haáp taáp, ít bò kích ñoäng caûm xuùc vaø traïng thaùi tình caûm ít bieåu loä
roõ reät. Nhöng hoï khoâng coù tính saùng kieán, ít thay ñoåi tính neát vaø thoùi quen, ít thaùo vaùt, hay do döï boû lôõ
thôøi cô, trong hoaït ñoäng caàn coù söï höôùng daãn.
* Kieåu öu tö.




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 59 -

Ngöôøi coù kieåu khí chaát naøy suy nghó saâu saéc, tình caûm beàn vöõng, chín chaén, hieàn dòu. Nhöng hoï
thöôøng hay nghó ngôïi moät caùch oám yeáu vaø phaûn öùng moät caùch beänh taät tröôùc nhöõng xuùc phaïm nhoû; ít côûi
môû, traàm laëng ít noùi, ruït reø vaø hay coù tính ña nghi.
Vieäc phaân chia khí chaát thaønh boán nhoùm nhö treân chæ mang tính chaát quy öôùc. Baûn thaân nhöõng
khí chaát naøy khoâng mang noäi dung xaõ hoäi naøo neân khoâng theå coi ngöôøi coù khí chaát naøy laø toát, ngöôøi coù
khí chaát kia laø xaáu.
Khí chaát töï baûn thaân noù khoâng toàn taïi moät caùch ñoäc laäp maø bao giôø cuõng bieåu hieän ra moät caùch
cuï theå trong caù nhaân con ngöôøi, gaén boù moät caùch höõu cô vôùi phaåm chaát ñaïo ñöùc vaø nhöõng thuoäc tính
khaùc cuûa ngöôøi ñoù.
Chaúng haïn, moät ngöôøi thuoäc kieåu soâi noåi ñöôïc giaùo duïc toát seõ tích cöïc ñaáu tranh cho chaân lyù, coøn
neáu khoâng ñöôïc giaùo duïc toát coù theå trôû thaønh moät ngöôøi hung haõn taøn aùc hay gaây goå, thích “ñeø ñaàu cöôõi
coã” ngöôøi khaùc. Moät ngöôøi thuoäc kieåu öu tö coù theå laø ngöôøi thieáu kieân trì hoaëc deã ñoàng caûm vôùi ngöôøi
khaùc, hay moät ngöôøi coù tính ñoàng boùng.
Do ñoù, khoâng coù ngöôøi naøo coù kieåu khí chaát xaáu caû, nhöõng con ngöôøi thuoäc baát cöù kieåu naøo ñeàu
coù theå coù ích cho xaõ hoäi. Chæ neân ñaùnh giaù con ngöôøi khi kieåu khí chaát ñoù keát hôïp vôùi nhöõng ñaëc ñieåm
khaùc cuûa caù nhaân con ngöôøi.

III. MOÄT SOÁ VAÁN ÑEÀ VEÀ TAÂM LYÙ HOÏC HOAÏT ÑOÄNG
1. Khaùi nieäm chung veà hoaït ñoäng vaø nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù cuûa con ngöôøi
a. Hoạt ñoäng.

Laø toång hôïp nhöõng haønh ñoäng cuûa con ngöôøi nhaèm ñeå thoûa maõn moïi nhu caàu vaø lôïi ích cuûa caù
nhaân vaø xaõ hoäi.
Coù nhieàu ñaïi dieän vaø quan nieäm khaùc nhau cuûa caùc xu höôùng taâm lyù hoïc, ôû ñaây chuùng ta xin neâu
daãn duï veà quan nieäm cuûa Vögoátxki. Quan nieäm naøy noùi raèng baèng hoaït ñoäng lao ñoäng cuûa mình, con
ngöôøi taïo ra loaïi hình thích nghi môùi veà chaát vôùi moâi tröôøng, loaïi hình naøy hoaøn toaøn khaùc vôùi caùc daïng
haønh vi maø ñoäng vaät coù, loaïi hình naøy bao haøm söï taùc ñoäng tích cöïc vaøo theá giôùi beân ngoaøi, vaøo nhöõng
ngöôøi xung quanh, vaø do ñoù, taùc ñoäng tích cöïc leân chính baûn thaân mình.
Quan heä ñoù do Vögoátxki phaùc hoïa. Sô ñoà sau laø chìa khoaù giuùp chuùng ta hieåu ñöôïc taâm lyù hoïc
hoaït ñoäng.


C

D




A B1 B2




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
B3
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 60 -


Trong ñoù: A – Con ngöôøi
B1 – Coâng cuï lao ñoäng
B2 – Ñoái töôïng lao ñoäng
B3 – Saûn phaåm lao ñoäng
C – Vaên hoùa (ngoïn löûa)
D – Ngoân ngöõ, taâm lyù…
Nhö vaäy, qua sô ñoà chuùng ta nhaän thaáy hoaït ñoäng lao ñoäng (B1, B2, B3) quan heä vôùi vaên hoùa, vôùi
ngoân ngöõ vaø vôùi con ngöôøi (trung taâm cuûa caùc moái quan heä) Xem theâm: Haønh vi vaø hoaït ñoäng cuûa Phaïm
minh Haïc, Nxb Giaùo duïc, 1989, tr 207-206.
b. Ñaëc ñieåm.

- Tính xaõ hoäi cuûa hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi: Baát kyø moät loaïi hình hoaït ñoäng naøo ñöôïc xem xeùt veà
noäi dung cuõng nhö caùch thöùc tieán haønh chuùng ñeàu laø saûn phaåm cuûa söï phaùt trieån lòch söû-xaõ hoäi cuûa con
ngöôøi.
- Tính muïc ñích: Hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi bao giôø cuûng laø hoaït ñoäng coù yù thöùc. Nghóa laø luoân
luoân ñaët ra muïc ñích cuûa hoaït ñoäng, hình dung ra keát quûa cuûa hoaït ñoäng.
- Tính keá hoaïch: Hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi khoâng phaûi laø toång soá nhöõng cöû ñoäng rieâng reõ. Trong
baát cöù hoaït ñoäng naøo caùc cöû ñoäng, ñoäng taùc ñöôïc saép xeáp theo moät trình töï nhaát ñònh lieân quan vaø thoáng
nhaát vôùi nhau, ñöôïc xaây döïng theo moät keá hoaïch roû raøng. Keá hoaïch ñoù noùi leân trình töï tieán haønh caùc
hoaït ñoäng ñeå ñaït muïc ñích haønh ñoäng.
-Tính heä thoáng trong hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñöôïc hieåu nhö laø söï phoái hôïp nhòp nhaøng caùc ñoäng
taùc rieâng leû cuûa hoaït ñoäng theo moät muïc ñích nhaát ñònh.
2. Ñoäng cô cuûa hoaït ñoäng.
Laø nhöõng yù nghó vaø caûm xuùc cuûa con ngöôøi kích thích con ngöôøi thöïc hieän moät hoaït ñoäng naøo ñoù.
Trong hoaït ñoäng, Con ngöôøi coù moät soá daïng ñoäng cô sau:
- Ñoäng cô theo tình huoáng rieâng: Ñöôïc xaùc ñònh bôûi nhöõng haønh vi rieâng hay nhöõng hoaït ñoäng
cuûa caù nhaân trong moät thôøi gian nhaát ñònh hoaëc suoát caû cuoäc ñôøi gaén vôùi moät hoaït ñoäng cuï theå.
- Caùc ñoäng cô caù nhaân vaø ñoäng cô coù yù nghóa xaõ hoäi.
a. Đoäng cô caù nhaân
Ñöôïc xaùc ñònh bôûi caùc haønh vi nhaèm ñaït tôùi lôïi ích caù nhaân vaø phuø hôïp öu theá caù nhaân cuûa hoï.
Neáu hoaït ñoäng naøo khoâng coù lieân quan ñeán öu theá caù nhaân thì hoaït ñoäng ñoù khoâng coù höùng thuù ñoái vôùi
caù nhaân ñoù.
b. Ñoäng cô coù yù nghóa xaõ hoäi
Ñaây laø loaïi ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh treân cô sôû nhöõng haønh vi coù yù nghóa xaõ hoäi, laø söï kích thích
ñaïo ñöùc cao thöôïng nhö traùch nhieäm, nghóa vuï xaõ hoäi v.v… Ngoaøi ra coøn coù loaïi ñoäng cô khaùt voïng, ñaây
laø loaïi ñoäng cô khoâng coù lieân quan gì ñeán nhöõng haønh ñoäng maø chæ nhôø noù coù theå ñaït ñöôïc keát quûa cuûa
hoaït ñoäng.


Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 61 -

Toùm laïi, ñoäng cô hoaït ñoäng laø caùi kích thích con ngöôøi say meâ vôùi caùc hoaït ñoäng töông öùng. YÙ
nghóa cuûa caùc loaïi ñoäng cô hoaït ñoäng ñöôïc quy ñònh bôõi muïc ñích cuûa hoaït ñoäng ñoù.
3. Hoạt ñoäng vaø taâm lyù
Toaøn boä ñôøi soáng noäi taâm cuûa caù nhaân ñöôïc hình thaønh thoâng qua nhöõng hoaït ñoäng thöïc tieån. Vaø
ñôøi soáng noäi taâm cuõng ñöôïc boäc loä, quan heä maät thieát vôùi chính quùa trình hoaït ñoäng ñoù. Tính chaát cuûa
hoaït ñoäng caøng khoù khaên phöùc taïp bao nhieâu thì theá giôùi chuû quan cuûa con ngöôøi caøng boäc loä roõ neùt baáy
nhieâu.
Moái quan heä giöõa hoaït ñoäng vaø taâm lyù:
- Thoâng qua hoaït ñoäng thì nhöõng phaåm chaát vaø naêng löïc cuûa con ngöôøi seõ ñöôïc hình thaønh vaø
hoaøn thieän.
- Thoâng qua hoaït ñoäng, noäi dung vaø cô cheá taâm lyù caù nhaân ñöôïc boäc loä.
- Tuøy theo möùc ñoä phaûn aùnh, taâm lyù tham gia ñieàu chænh hoaït ñoäng.
- Trong moåi hoaït ñoäng, keát quûa cuûa noù thöôøng ñöôïc bieåu hieän ôû hai möùc ñoä:
+ Ñaït ñöôïc muïc ñích hoaït ñoäng (thaønh coâng).
+ Khoâng ñaït ñöôïc muïc ñích hoaït ñoäng (thaát baïi).
Vaø, keát quûa cuûa caùc hoaït ñoäng tröôùc hoaëc keát quûa cuûa hoaït ñoäng tröïc tieáp tröôùc coù aûnh höôûng
tieâu cöïc hoaëc tích cöïc tôùi hoaït ñoäng sau.
Toùm laïi, trong hoaït ñoäng söï phong phuù cuûa ñôøi soáng tinh thaàn, chieàu saâu cuûa trí tueä, söï theå
nghieäm söùc maïnh cuûa tình caûm, yù chí, naêng löïc, tính caùch ñöôïc khaùm phaù vaø boäc loä chính trong hoaït
ñoäng ñoù.
4. Nhöõng dạng hoạt ñoäng cô baûn.
Coù nhieàu caùch phaân loaïi hoaït ñoäng:
*Neáu döï vaøo saûn phaåm ngöôøi ta chia hoaït ñoäng thaønh hai loaïi:
+Hoaït ñoäng thöïc tieãn nhaèm taïo ra saûn phaåm chuû yeáu laø vaät chaát.
+Hoaït ñoäng lyù luaän nhaèm taïo ra saûn phaåm chuû yeáu laø tinh thaàn.
*Neáu döïa vaøo caùc maët hoaït ñoäng ngöôøi ta chia thaønh boán loaïi:
+Hoaït ñoäng bieán ñoåi.
+Hoaït ñoäng nhaän thöùc.
+Hoaït ñoäng ñònh höôùng giaù trò.
+Hoaït ñoäng giao löu.
* Neáu xeùt treân phöông dieän caù theå ngöôøi ta chia thaønh boán loaïi:
a. Vui chôi:

Laø hình thöùc hieän thöïc hoùa tích cöïc cuûa con ngöôøi. Nguoàn goác cuûa troø chôi laø baét chöôùc, laø kinh
nghieäm, coøn nguoàn kích thích troø chôi laø nhu caàu trong hoaït ñoäng.

Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 62 -

Vui chôi phuï thuoäc vaøo töøng löùa tuoåi. Neáu ñoái vôùi ngöôøi lôùn, tröôûng thaønh laø hoaït ñoäng khoâng
chuû ñaïo thì vôùi treû em döôùi tuoåi ñi hoïc thì vui chôi laø hoaït ñoäng chuû ñaïo.
b. Học taäp.

Caù nhaân nhaèm tieáp thu nhöõng kieán thöùc, nhöõng hình thöùc haønh vi, haønh ñoäng maø loaøi ngöôøi ñaõû
taïo ra. Treû em ñeán tuoåi ñi hoïc thì hoaït ñoäng hoïc taäp ñoùng vai troø chuû ñaïo.
Hoaït ñoäng hoïc taäp bao goàm:
- Naém vöõng tri thöùc veà töï nhieân, xaõ hoäi.
- Naêùm vöõng caùc thao taùc, caùc caùch thöùc vaø hình thaønh kyõ xaûo.
- Naém vöõng phöông thöùc söû duïng tri thöùc.
Hoïc taäp laø daïng hoaït ñoäng ñaëc tröng cuûa con ngöôøi, Laø loaïi hoaït ñoäng nhaèm chuaån bò cho con
ngöôøi böôùc vaøo cuoäc soáng lao ñoäng.
c. Lao ñoäng.

Laø moät hoaït ñoäng cô baûn cuûa con ngöôøi, trong ñoù caù nhaân söû duïng söùc maïnh tinh thaàn (tri thöùc,
tình caûm, yù chí, kyû naêng, caùc phaåm chaát taâm lyù caù nhaân noùi chung) vaø söùc maïnh theå löïc taùc ñoäng vaøo theá
giôùi baèng coâng cuï lao ñoäng nhaèm taïo neân nhöõng saûn phaåm coù giaù trò veà maët xaõ hoäi ñeå thoûa maõn nhu caàu
cuûa xaõ hoäi noùi chung vaø cuûa con ngöôøi noùi rieâng.
Lao ñoäng cuõng laø moät hình thöùc kieåm tra nghieâm ngaët moïi tri thöùc, kyõ naêng, kyõ xaûo, theå löïc vaø
caùc phaåm chaát taâm lyù khaùc maø caù nhaân coù ñöôïc. Cuõng chính qua lao ñoäng, caù nhaân töï boäc loä nhöõng ñieåm
yeáu, maïnh cuûa mình.
Khi xaõ hoäi phaùt trieån, töùc laø con ngöôøi ña soá tieáp xuùc vôùi lao ñoäng coâng nghieäp, loaïi lao ñoäng naøy
thöôøng ít khi aûnh höôûng ñeán söùc khoûe theå chaát maø laïi gaây ra nhöõng roái loaïn taâm lyù. Vì vaäy, “taâm lyù hoïc
ñöùng tröôùc nhöõng vaán ñeà:
- Nhaân toá naøo laø chuû yeáu, hoaøn caûnh lao ñoäng hay laø moät baûn chaát, moät thieân höôùng saün coù cuûa
caù nhaân ?
- Coù nhöõng trieäu chöùng naøo ñeå phaùt hieän sôùm caùc roâí loaïn tröôùc luùc trôû neân beänh hoaïn ?
- Coù nhöõng trieäu chöùng ñaëc tröng cho moät soá ngheà nghieäp ?
- Coù nhöõng ñaëc tính naøo laøm cho caù nhaân naøy hay caù nhaân khaùc thích nghi hay khoâng vôùi moät
ngheà nghieäp nhaát ñònh ?
- YÙ nghóa cuûa moät vieäc laøm ñoái vôùi caù nhaân, vaø ñöôïc ñaùnh giaù nhö theá naøo trong xaõ hoäi. “
(Nguyeãn Khaéc Vieän, Töø ñieån taâm lyù hoïc, Nxb Ngoaïi vaên, 1991 ).
d. Hoaït ñoäng ñaáu tranh xaõ hoäi.

Laø hình thöùc hoaït ñoäng ñaëc tröng cuûa con ngöôøi. Hoaït ñoäng naøy xen keû vôùi caùc daïng hoaït ñoäng
cô baûn ñaõ neâu ôû treân. Chöøng naøo nhöõng hoaït ñoäng cô baûn treân mang tính yù nghóa xaõ hoäi saâu saéc vaø möùc
ñoä töï giaùc cao thì baûn thaân chuùng trôû thaønh hoaït ñoäng ñaáu tranh. Hoaït ñoäng naøy coøn coù hình thöùc sinh
hoaït chính trò xaõ hoäi vaø ñaáu tranh giai caáp. Thoâng qua hoaït ñoäng naøy, nhöõng phaåm chaát taâm lyù môùi seõ
ñöôïc hình thaønh vaø nhöõng phaåm chaát taâm lyù khaùc ñöôïc hoaøn thieän.
Keát luaän chung:
Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 63 -

Töø nhöõng ñieàu phaân tích ôû treân chuùng ta thaáy raèng, caù nhaân vôùi tö caùch laø moät thaønh vieân cuûa xaõ
hoäi vöøa laø chuû theå vöøa laø ñoái töôïng cuûa caùc quan heä xaõ hoäi. Caù nhaân tham gia vaøo hoaït ñoäng xaõ hoäi vôùi
ñaày ñuû ñaëc ñieåm taâm lyù vaø laø moät nhaân caùch toaøn veïn, hoaøn chænh. Caáu truùc taâm lyù cuûa caù nhaâ laø moät
theå thoáng nhaát khoâng theå taùch rôøi giöõa caùc thuoäc tính: Xu höôùng, tính caùch, naêng löïc, khí chaát. Taâm lyù caù
nhaân chæ ñöôïc hình thaønh trong hoaït ñoäng vaø baèng hoaït ñoäng. Caùc daïng hoaït ñoäng cô baûn cuûa con ngöôøi
laø nôi kieåm nghieäm, theå nghieäm nghieâm ngaët thaùi ñoä, söï phaùt trieån taâm lyù cuûa caù nhaân. Ñoäng löïc cuûa
nhöõng hoaït ñoäng ñoù laø nhöõng ñoäng cô. Ñoäng cô coù yù nghóa xaõ hoäi chieám vai troø chuû ñaïo trong hoaït ñoäng
cuûa caù nhaân.


* Caâu hoûi vaø oân luyeän




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 64 -

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO CHÍNH
1. Phaïm Minh Haïc, Nhaäp moân taâm lyù hoïc, Nxb Giaùo duïc, 1980.
2.Phaïm Minh Haïc (chuû bieân), Phaïm Taát Dong, Phaïm Hoaøng Gia, Ñaëng Xuaân Hoaøi, Nguyeãn Ñöùc
Minh, Traàn Troïng Thuûy, Taâm lyù hoïc, Nxb Giaùo duïc, 1982.
3. GS.TS Ruñích,Nxb Mir, Maùtxcôva & TDTT Haø noäi, Taâm lyù hoïc, in taïi Lieân xoâ (cuû); 1986.
4. Phaïm minh Haïc , Phaïm Hoaøng Gia, Traàn Troïng Thuûy, Nguyeãn Quang Uaån, Taâm lyù hoïc,Vuï
Ñaøo taïo -Boài döôõng Boä Giaùo duïc, 1989.
5. Mai Höõu Khueâ, Nhöõng khiaù caïnh taâm lyù cuûa quaûn lyù, Nxb Lao ñoäng: H.,1986.
6. Phaïm Minh Haïc, Haønh vi vaø hoaït ñoäng, Nxb Giaùo duïc. 1989.
7. Nguyeãn Khaéc Vieän, Töø ñieån taâm lyù, Nxb Ngoaïi vaên-Trung taâm nghieân cöùu taân lyù treû em.
H…1991.
8. G.S.A.V. Petrovski (chuû bieân),Taâm lyù hoïc löùa tuoåi vaø taâm lyù hoïc sö phaïm; Nxb Giaùo duïc; Taäp
1,2,3… ;1982.
9. Ñöùc Uy, Nhöõng bí aån trong taâm lyù con ngöôøi, Nxb Ñaø Naúng, 1988.
10. PGS.PTS. Traàn Vaên Thieän. PTS. Thaùi Trí Duõng, Taâm lyù hoïc, Ñaïi hoïc Kinh teá TP. Hoà Chí
Minh. 1994.
11. Traàn Troïng Thuûy ( chuû bieân ), Baøi taäp thöïc haønh taâm lyù hoïc,. Nxb Giaùo duïc, 1990.
12. Nguyeãn Quang Uaån (chuû bieân), Taâm lyù hoïc ñaïi cöông, H.,1995.


-------------------/ * O * /--------------------




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Taâm lyù hoïc ñaïi cöông - 65 -




Hoaøng Ñöùc Laâm Khoa Sö Phaïm
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản