Hồ Chí Minh toàn tập - Tập 1

Chia sẻ: lap009

Hồ Chí Minh toàn tập là sách sưu tầm tổng hợp những bài viết và bài nói chuyện của Hồ Chí Minh do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản vào năm 1990, 2000, và dự kiến ra mắt độc giả vào năm 2011.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Hồ Chí Minh toàn tập - Tập 1

KH¤NG Cã G× Quý H¥N §éC LËP, Tù DO! Hå CHÝ MINH TOμN TËP
XUÊT B¶N LÇN THø HAI
THEO QUYÕT §ÞNH CñA BAN
BÝ TH¦ TRUNG ¦¥NG §¶NG
CéNG S¶N ViÖt Nam Sè
93-q§/TW, NGμY 22 TH¸NG 12
N¡M 1994.
Héi ®ång xuÊt b¶n

Chñ tÞch Héi ®ång
®μo duy tïng


hå chÝ minh
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
nguyÔn ®øc b×nh
Uû viªn Héi ®ång
Hμ ®¨ng
"
®Æng xu©n kú
"
trÇn träng t©n
toμn tËp
NguyÔn duy quý "
"
®ç nguyªn ph−¬ng
"
Hoμng minh th¶o

1
"
TrÇn nh©m


1919 - 1924
Ban chØ ®¹o x©y dùng b¶n th¶o

®Æng xu©n kú
XuÊt b¶n lÇn thø hai
song thμnh



nhãm x©y dùng b¶n th¶o tËp 1

NguyÔn thμnh (Chñ biªn)
Phïng ®øc th¾ng
®Æng v¨n th¸i


Nhμ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia
Hμ Néi - 2000
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu VII




LêI GiíI THIÖU
Bé Hå CHÝ MINH TOμN TËP


Ngμy 22-12-1994, Ban BÝ th− Trung −¬ng §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam
®· ra quyÕt ®Þnh vÒ viÖc xuÊt b¶n lÇn thø hai bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp.
Thi hμnh quyÕt ®Þnh cña Ban BÝ th−, ViÖn Nghiªn cøu chñ nghÜa B¶n quyÕt ®Þnh nªu râ: "Tr−íc nh÷ng diÔn biÕn míi cña thÕ giíi vμ nh÷ng
nhiÖm vô to lín cña sù nghiÖp x©y dùng vμ b¶o vÖ Tæ quèc, h¬n bao giê
M¸c - Lªnin vμ t− t−ëng Hå ChÝ Minh cïng víi Nhμ xuÊt b¶n
hÕt, viÖc thÊm nhuÇn vμ lμm ®óng theo t− t−ëng Hå ChÝ Minh cã tÇm quan
träng ®Æc biÖt. NghÞ quyÕt §¹i héi lÇn thø VII cña §¶ng kh¼ng ®Þnh c¸ch
ChÝnh trÞ quèc gia, sau mét thêi gian tÝch cùc, khÈn tr−¬ng
m¹ng n−íc ta lÊy chñ nghÜa M¸c - Lªnin vμ t− t−ëng Hå ChÝ Minh lμm nÒn
chuÈn bÞ, ®· hoμn thμnh viÖc s−u tÇm, bæ sung vμ hoμn chØnh t¶ng t− t−ëng, kim chØ nam cho hμnh ®éng".
b¶n th¶o. Nh©n dÞp kû niÖm lÇn thø 105 ngμy sinh cña Chñ tÞch Thi hμnh quyÕt ®Þnh cña Ban BÝ th−, ViÖn Nghiªn cøu chñ nghÜa
M¸c - Lªnin vμ t− t−ëng Hå ChÝ Minh cïng víi Nhμ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ
Hå ChÝ Minh vμ chuÈn bÞ tiÕn tíi §¹i héi ®¹i biÓu toμn quèc lÇn
quèc gia, sau mét thêi gian tÝch cùc, khÈn tr−¬ng chuÈn bÞ, ®· hoμn
thμnh viÖc s−u tÇm, bæ sung vμ hoμn chØnh b¶n th¶o. Nh©n dÞp kû niÖm
thø VIII cña §¶ng, bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø
lÇn thø 105 ngμy sinh cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vμ chuÈn bÞ tiÕn tíi §¹i
hai, gåm nhiÒu tËp lÇn l−ît ra m¾t b¹n héi ®¹i biÓu toμn quèc lÇn thø VIII cña §¶ng, bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp,
xuÊt b¶n lÇn thø hai, gåm nhiÒu tËp lÇn l−ît ra m¾t b¹n ®äc.

*
* *

Bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø hai, tËp hîp phÇn lín
nh÷ng t¸c phÈm, bμi nãi, bμi viÕt quan träng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh tõ
n¨m 1919 ®Õn n¨m 1969 ®· s−u tÇm vμ x¸c minh ®−îc. §©y lμ mét tμi s¶n
tinh thÇn v« gi¸ cña toμn §¶ng, toμn d©n ta, lμ sù ph¶n ¸nh sinh ®éng, s©u
s¾c qu¸ tr×nh Chñ tÞch Hå ChÝ Minh t×m ®−êng cøu n−íc vμ v¹ch ra
VIII hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu IX


®−êng lèi chiÕn l−îc, s¸ch l−îc cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam, ®ång thêi ph¶n tiÕn hμnh kh¶o s¸t chñ nghÜa thùc d©n, ®Õ quèc ë c¸c n−íc t− b¶n chñ yÕu
¸nh qu¸ tr×nh Ng−êi cïng víi §¶ng ta tæ chøc, l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt vμ nhiÒu n−íc thuéc ®Þa cña chóng, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· sím nhËn
Nam ®i tõ th¾ng lîi nμy ®Õn th¾ng lîi kh¸c. thøc ®−îc xu h−íng ph¸t triÓn cña thêi ®¹i, tõ mét ng−êi yªu n−íc nång
nhiÖt, Ng−êi ®· b¾t gÆp chñ nghÜa M¸c - Lªnin, trë thμnh ng−êi céng s¶n.
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ nhμ t− t−ëng vÜ ®¹i, nhμ lý luËn thiªn tμi
Tõ ®ã, Ng−êi rót ra kÕt luËn: "Muèn cøu n−íc vμ gi¶i phãng d©n téc kh«ng
cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Ng−êi ®· nªu mét tÊm g−¬ng s¸ng trong viÖc
cã con ®−êng nμo kh¸c con ®−êng c¸ch m¹ng v« s¶n". §ã lμ con ®−êng c¸ch
tiÕp thu vμ vËn dông chñ nghÜa M¸c - Lªnin trªn tinh thÇn ®éc lËp, tù chñ
m¹ng d©n chñ t− s¶n kiÓu míi do §¶ng tiªn phong cña giai cÊp c«ng nh©n
vμ s¸ng t¹o. Ng−êi ®· "n¾m b¾t s©u s¾c b¶n chÊt c¸ch m¹ng vμ khoa häc,
l·nh ®¹o nh»m ®¸nh ®æ ®Õ quèc vμ phong kiÕn tay sai, giμnh ®éc lËp d©n
tinh thÇn biÖn chøng vμ nh©n ®¹o cña häc thuyÕt M¸c - Lªnin, vËn dông
téc, thùc hiÖn ng−êi cμy cã ruéng, sau ®ã tiÕn lªn lμm c¸ch m¹ng x· héi
mét c¸ch s¸ng t¹o häc thuyÕt Êy phï hîp víi hoμn c¶nh thùc tÕ n−íc ta;
chñ nghÜa, thùc hiÖn chñ nghÜa x· héi vμ chñ nghÜa céng s¶n ë ViÖt Nam.
®ång thêi, Ng−êi ®· kÕ thõa, ph¸t huy chñ nghÜa yªu n−íc, truyÒn thèng
§ã lμ ®−êng lèi gi−¬ng cao ngän cê ®éc lËp d©n téc vμ chñ nghÜa x· héi, kÕt
tèt ®Ñp cña d©n téc vμ tinh hoa cña nh©n lo¹i. T− t−ëng Hå ChÝ Minh ®−îc
hîp chñ nghÜa yªu n−íc vμ chñ nghÜa quèc tÕ cña giai cÊp c«ng nh©n, kÕt
h×nh thμnh tõ nh÷ng nguån gèc ®ã. ViÖc §¹i héi VII kh¼ng ®Þnh chñ nghÜa
hîp søc m¹nh d©n téc vμ søc m¹nh thêi ®¹i nh»m ®i tíi môc tiªu cao c¶ lμ
M¸c - Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh lμ nÒn t¶ng t− t−ëng cña §¶ng vμ kim
gi¶i phãng d©n téc, gi¶i phãng x· héi vμ gi¶i phãng con ng−êi. §ã còng lμ
chØ nam cho hμnh ®éng lμ mét b−íc ph¸t triÓn hÕt søc quan träng trong
néi dung tæng qu¸t cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh.
nhËn thøc vμ t− duy lý luËn cña §¶ng ta.
T− t−ëng "Kh«ng cã g× quý h¬n ®éc lËp, tù do" lμ ®iÓm xuÊt ph¸t cña
Trong khi gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam, Chñ tÞch
t− t−ëng Hå ChÝ Minh. Tõ mét thanh niªn thuéc ®Þa, mÊt n−íc, ra ®i t×m
Hå ChÝ Minh ®· gãp phÇn ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c - Lªnin trªn nhiÒu
®−êng cøu n−íc, môc tiªu tr−íc m¾t cña Ng−êi lμ gi¶i phãng d©n téc. VÊn
vÊn ®Ò quan träng, ®Æc biÖt lμ lý luËn vÒ c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc vμ
®Ò ®Æt ra lμ trong ®iÒu kiÖn chñ nghÜa ®Õ quèc ®· trë thμnh mét hÖ thèng
tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vμ phô thuéc. T− t−ëng cña
thÕ giíi, c¸c d©n téc thuéc ®Þa cã thÓ b»ng con ®−êng nμo ®Ó giμnh th¾ng
Ng−êi ®· vμ ®ang soi ®−êng cho cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n ta giμnh
lîi ? D−íi ¸nh s¸ng LuËn c−¬ng vÒ vÊn ®Ò d©n téc vμ vÊn ®Ò thuéc ®Þa cña
th¾ng lîi, trë thμnh nh÷ng gi¸ trÞ bÒn v÷ng cña d©n téc ViÖt Nam vμ lan
V.I. Lªnin vμ tÊm g−¬ng C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi Nga, Ng−êi ®· t×m ra con
to¶ ra thÕ giíi" 1).
®−êng gi¶i phãng cho d©n téc m×nh vμ cho tÊt c¶ c¸c d©n téc thuéc ®Þa.
Ngμy nay, khi sù nghiÖp ®æi míi ë n−íc ta ngμy cμng ®i vμo chiÒu s©u,
Ng−êi kh¼ng ®Þnh: "chØ cã chñ nghÜa x· héi vμ chñ nghÜa céng s¶n míi gi¶i
nh÷ng biÕn chuyÓn trªn thÕ giíi ngμy cμng lín, nh÷ng vÊn ®Ò míi ®Æt ra
phãng ®−îc c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc vμ giai cÊp c«ng nh©n toμn thÕ giíi" 1).
trong ®êi sèng x· héi ngμy cμng nhiÒu, ®ßi hái ph¶i lμm s¸ng tá ®Ó t×m ra
Ng−êi ®−a ra h×nh ¶nh so s¸nh næi tiÕng: Chñ nghÜa ®Õ quèc lμ "con ®Øa hai
sù gi¶i ®¸p, th× viÖc nghiªn cøu, b¶o vÖ, vËn dông vμ ph¸t triÓn t− t−ëng
vßi", do ®ã c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc muèn th¾ng lîi ph¶i thùc hiÖn
Hå ChÝ Minh vμo thùc tÕ cuéc sèng, trë thμnh nhiÖm vô quan träng, cÊp
®−îc sù liªn minh chiÕn ®Êu gi÷a v« s¶n ë thuéc ®Þa víi v« s¶n ë chÝnh
b¸ch trong c«ng t¸c chÝnh trÞ, t− t−ëng, lý luËn cña toμn §¶ng, toμn d©n ta.
quèc nhÞp nhμng nh− hai c¸nh cña mét con chim. V× bãc lét thuéc ®Þa lμ
Nh÷ng t− t−ëng lín cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®−îc ph¶n ¸nh trong
mét trong hai nguån sèng cña chñ nghÜa t− b¶n, cho nªn muèn ®¸nh ®æ
Hå ChÝ Minh Toμn tËp.
chñ nghÜa ®Õ quèc, tr−íc hÕt ph¶i xo¸ bá thuéc ®Þa cña chóng ®i. Do ®ã,
Sau gÇn m−êi n¨m t×m ®−êng cøu n−íc, ®Æt ch©n lªn nhiÒu ch©u lôc, c¸ch m¹ng thuéc ®Þa kh«ng chØ tr«ng chê vμo kÕt qu¶ cña c¸ch m¹ng


1) NghÞ quyÕt cña Bé ChÝnh trÞ sè 09-NQ/TW, ngμy 18-2-1995: VÒ mét 1) TÊt c¶ nh÷ng c©u trÝch kh«ng cã chó thÝch ®Òu ®−îc rót ra tõ trong bé Hå ChÝ
sè ®Þnh h−íng lín trong c«ng t¸c t− t−ëng hiÖn nay. Minh Toμn tËp.
IX XI
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



v« s¶n ë chÝnh quèc mμ ph¶i tiÕn hμnh song song víi c¸ch m¹ng ë chÝnh m¹ng gi¶i phãng d©n téc míi cã ®iÒu kiÖn tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi, vμ chØ
quèc, h¬n n÷a nã cÇn ph¶i chñ ®éng vμ cã thÓ giμnh th¾ng lîi tr−íc, vμ cã lμm c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa míi gi÷ v÷ng nh÷ng thμnh qu¶ do sù
b»ng th¾ng lîi cña m×nh nã cã thÓ ®ãng gãp vμo sù nghiÖp gi¶i phãng anh nghiÖp gi¶i phãng d©n téc mang l¹i.
em v« s¶n ë ph−¬ng T©y. Ng−êi viÕt:
§éc lËp d©n téc g¾n liÒn víi chñ nghÜa x· héi trong t− t−ëng Hå ChÝ
"Ngμy mμ hμng tr¨m triÖu nh©n d©n ch©u ¸ bÞ tμn s¸t vμ ¸p bøc thøc Minh kh«ng chØ ph¸t huy t¸c dông trong giai ®o¹n §¶ng ta l·nh ®¹o nh©n
tØnh ®Ó g¹t bá sù bãc lét ®ª tiÖn cña mét bän thùc d©n lßng tham kh«ng d©n ta tiÕn hμnh cuéc c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc (1945-1954) mμ cßn
®¸y, hä sÏ h×nh thμnh mét lùc l−îng khæng lå, vμ trong khi thñ tiªu mét xuyªn suèt qu¸ tr×nh tiÕn hμnh ®ång thêi hai chiÕn l−îc c¸ch m¹ng kh¸c
trong nh÷ng ®iÒu kiÖn tån t¹i cña chñ nghÜa t− b¶n lμ chñ nghÜa ®Õ quèc, nhau, nh−ng cã quan hÖ kh¨ng khÝt víi nhau - c¸ch m¹ng d©n téc d©n chñ
hä cã thÓ gióp ®ì nh÷ng ng−êi anh em m×nh ë ph−¬ng T©y trong nhiÖm vô nh©n d©n ë miÒn Nam vμ c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa ë miÒn B¾c (giai
gi¶i phãng hoμn toμn". ®o¹n 1954-1975) còng nh− trong nhiÖm vô x©y dùng chñ nghÜa x· héi vμ
b¶o vÖ Tæ quèc hiÖn nay.
§ã lμ mét luËn ®iÓm s¸ng t¹o mμ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· cèng hiÕn
vμo sù ph¸t triÓn lý luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin vÒ c¸ch m¹ng gi¶i T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ ®éc lËp d©n téc g¾n liÒn víi chñ nghÜa x·
phãng d©n téc ë thuéc ®Þa. Trªn nÒn t¶ng lý luËn ®ã, Ng−êi ®· cïng víi héi lμ tæng hîp nh÷ng quan ®iÓm chiÕn l−îc cã ý nghÜa chØ ®¹o lín vÒ chÝnh
§¶ng ta ®Ò ra vμ gi¶i quyÕt ®óng ®¾n nhiÒu vÊn ®Ò vÒ chiÕn l−îc vμ s¸ch trÞ vμ lý luËn, vÒ nhËn thøc vμ hμnh ®éng cña toμn §¶ng, toμn d©n ta
l−îc, dÉn ®Õn th¾ng lîi lÞch sö cña cuéc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m. trong toμn bé tiÕn tr×nh c¸ch m¹ng ViÖt Nam. N¾m ®−îc néi dung t− t−ëng
Êy, qu¸n triÖt ®óng nguyªn t¾c chiÕn l−îc Êy cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh lμ
T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ gi¶i phãng d©n téc g¾n bã thèng nhÊt víi t−
c¬ së ph−¬ng ph¸p luËn ®Ó hiÓu ®−îc con ®−êng ph¸t triÓn cña c¸ch m¹ng
t−ëng cña Ng−êi vÒ chñ nghÜa x· héi. V× c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc
n−íc ta, ®ång thêi gióp hiÓu râ nh÷ng nguyªn nh©n s©u xa vμ diÔn biÕn
muèn th¾ng lîi ph¶i ®i theo con ®−êng c¸ch m¹ng v« s¶n, do §¶ng cña giai
phøc t¹p cña t×nh h×nh thÕ giíi hiÖn nay. Còng trªn c¬ së Êy hiÓu râ v× sao
cÊp c«ng nh©n l·nh ®¹o, cho nªn con ®−êng ph¸t triÓn tÊt yÕu cña c¸ch
§¶ng ta l¹i kÕt hîp ®−îc vμ kÕt hîp tèt søc m¹nh cña d©n téc ta vμ søc
m¹ng gi¶i phãng d©n téc sÏ lμ tiÕn lªn c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa. Ng−êi
m¹nh cña thêi ®¹i trong qu¸ tr×nh x©y dùng vμ b¶o vÖ Tæ quèc ta. Ch©n lý
kh¼ng ®Þnh: "C¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc ph¶i ph¸t triÓn thμnh c¸ch
®éc lËp d©n téc vμ chñ nghÜa x· héi kh«ng thÓ t¸ch rêi nhau trong t− t−ëng
m¹ng x· héi chñ nghÜa th× míi giμnh ®−îc th¾ng lîi hoμn toμn".
Hå ChÝ Minh ®−îc c¸ch m¹ng ViÖt Nam vËn dông thμnh c«ng ®· kh¼ng
§éc lËp d©n téc g¾n liÒn víi chñ nghÜa x· héi lμ luËn ®iÓm trung t©m
®Þnh ®ã còng lμ ch©n lý lín cña thêi ®¹i.
cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh, nã th©m nhËp vμ xuyªn suèt toμn bé hÖ thèng
Nh− vËy, t− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ ®éc l©p d©n téc g¾n liÒn víi chñ
t− t−ëng cña Ng−êi trong c¸c thêi kú vμ trªn c¸c lÜnh vùc.
nghÜa x· héi, lμ mét ®ãng gãp cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam vμo kho tμng cña
Ngay tõ khi §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam míi thμnh lËp, trong ChÝnh
chñ nghÜa M¸c - Lªnin, vμo lý luËn c¸ch m¹ng x· héi trong thêi ®¹i hiÖn
c−¬ng v¾n t¾t do Ng−êi khëi th¶o, ®· kh¼ng ®Þnh sù lùa chän con ®−êng x·
nay.
héi chñ nghÜa khi ®Æt nhiÖm vô gi¶i phãng d©n téc trong triÓn väng tiÕn
Ngμy nay, nh÷ng luËn ®iÓm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÒ b¶n chÊt,
lªn chñ nghÜa x· héi. ThËt vËy, t− t−ëng Hå ChÝ Minh ®· lμm s¸ng tá mèi
®Æc tr−ng, vÒ môc tiªu, ®éng lùc ... cña chñ nghÜa x· héi ë n−íc ta... vÉn
quan hÖ h÷u c¬ gi÷a gi¶i phãng d©n téc víi chñ nghÜa x· héi, ®Æt nÒn t¶ng
gi÷ nguyªn ý nghÜa ®èi víi sù nghiÖp ®æi míi.
cho b−íc chuyÓn biÕn tõ c¸ch m¹ng d©n téc d©n chñ nh©n d©n lªn c¸ch
Ng−êi nãi: "Muèn biÕt ta tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi nh− thÕ nμo th×
m¹ng x· héi chñ nghÜa ë n−íc ta. §©y lμ t− t−ëng lín thÓ hiÖn tÝnh quy
tr−íc hÕt ph¶i biÕt chñ nghÜa x· héi lμ g×?".
luËt cña sù ph¸t triÓn lÞch sö x· héi ViÖt Nam: chØ cã hoμn thμnh c¸cH
XII XIII
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



cßn ®ßi hái ph¶i cã ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng ®óng ®¾n, linh ho¹t, s¸ng t¹o,
Theo Ng−êi, môc tiªu cña " chñ nghÜa x· héi lμ lμm sao cho d©n giμu,
phï hîp víi thùc tiÔn c¸ch m¹ng cña ®Êt n−íc. Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ
n−íc m¹nh", "mäi ng−êi ®−îc ¨n no, mÆc Êm, sung s−íng, tù do". VÒ b¶n
bËc thÇy vÒ ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng
chÊt, chñ nghÜa x· héi lμ mét x· héi do nh©n d©n lao ®éng lμm chñ, "mét
cña Ng−êi lμ sù vËn dông mét c¸ch s¸ng t¹o ph−¬ng ph¸p luËn phæ biÕn
x· héi kh«ng cã chÕ ®é ng−êi bãc lét ng−êi, mét x· héi b×nh ®¼ng, ai lμm
cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin vμo hoμn c¶nh vμ ®iÒu kiÖn cô thÓ cña c¸ch
nhiÒu h−ëng nhiÒu, lμm Ýt h−ëng Ýt, kh«ng lμm kh«ng h−ëng". Mét ®Æc
m¹ng n−íc ta ®Ó t×m ra nh÷ng con ®−êng, h×nh thøc, biÖn ph¸p, ... nh»m
tr−ng c¬ b¶n cña chñ nghÜa x· héi lμ sù t¨ng tr−ëng kinh tÕ ph¶i "g¾n liÒn
thùc hiÖn môc tiªu. §ã còng lμ sù kÕ thõa cã chän läc vμ ¸p dông s¸ng t¹o
víi sù ph¸t triÓn khoa häc vμ kü thuËt, víi sù ph¸t triÓn v¨n ho¸ cña nh©n
vμo ®iÒu kiÖn hiÖn ®¹i nh÷ng ph−¬ng ph¸p suy nghÜ vμ hμnh ®éng cña c¸c
d©n", trong ®ã, con ng−êi míi x· héi chñ nghÜa ®−îc ph¸t triÓn c¶ vÒ thÓ
nhμ t− t−ëng, chÝnh trÞ, qu©n sù ViÖt Nam trong lÞch sö, lμ sù tæng kÕt tõ
lùc, trÝ lùc, ®¹o ®øc vμ tinh thÇn. TiÕn lªn chñ nghÜa x· héi "lμ yªu cÇu cÊp
thùc tiÔn c¸c phong trμo c¸ch m¹ng trong n−íc vμ trªn thÕ giíi.
b¸ch cña hμng chôc triÖu ng−êi lao ®éng. §ã lμ c«ng tr×nh tËp thÓ cña quÇn
Ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ mét hÖ thèng
chóng lao ®éng d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng". "Yªu Tæ quèc, yªu nh©n d©n
®−îc thÓ hiÖn ®a d¹ng vμ phong phó ë c¸c thêi kú, c¸c giai ®o¹n kh¸c
ph¶i g¾n liÒn víi yªu chñ nghÜa x· héi, v× cã tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi th×
nhau. Trªn tinh thÇn "dÜ bÊt biÕn, øng v¹n biÕn", lÊy môc tiªu kh«ng thay
nh©n d©n m×nh mçi ngμy mét no Êm thªm, Tæ quèc mçi ngμy mét giμu
®æi lμ ®éc lËp, thèng nhÊt cña Tæ quèc, tù do, h¹nh phóc cña nh©n d©n lμm
m¹nh thªm".
XuÊt ph¸t tõ ®Æc ®iÓm n−íc ta qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi tõ mét nÒn gèc, tuú hoμn c¶nh vμ ®iÒu kiÖn cô thÓ, tuú lÜnh vùc vμ ®èi t−îng cô thÓ mμ
kinh tÕ n«ng nghiÖp l¹c hËu, ®Êt n−íc t¹m thêi bÞ chia c¾t, l¹i cã chiÕn cã sù vËn dông linh ho¹t, uyÓn chuyÓn nh÷ng ph−¬ng ph¸p kh¸c nhau.
tranh, Ng−êi ®Ò ra chñ tr−¬ng: võa kh¸ng chiÕn võa kiÕn quèc, võa chèng
§iÓm næi bËt cña ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng Hå ChÝ Minh, nh− §¶ng ta
Mü, cøu n−íc võa x©y dùng chñ nghÜa x· héi. §ã lμ s¸ng t¹o ®éc ®¸o cña t−
®· tæng kÕt t¹i §¹i héi lÇn thø IV, ®ã lμ ph−¬ng ph¸p sö dông b¹o lùc c¸ch
t−ëng Hå ChÝ Minh.
m¹ng, bao gåm lùc l−îng chÝnh trÞ cña quÇn chóng vμ lùc l−îng vò trang
§Æc biÖt, Ng−êi th−êng xuyªn nh¾c nhë ph¶i ®Ò phßng c¸ch lμm rËp
cña nh©n d©n, tiÕn hμnh khëi nghÜa toμn d©n vμ chiÕn tranh c¸ch m¹ng;
khu«n, gi¸o ®iÒu; cÇn xuÊt ph¸t tõ thùc tÕ ®Ó t×m ra con ®−êng ®i riªng
kÕt hîp ®Êu tranh qu©n sù víi ®Êu tranh chÝnh trÞ vμ ®Êu tranh ngo¹i
phï hîp víi t×nh h×nh vμ ®Æc ®iÓm cña n−íc ta. Ng−êi nãi: "HiÖn nay, ®øng
giao; lîi dông triÖt ®Ó nh÷ng m©u thuÉn néi bé cña ®Þch, ph©n ho¸ vμ c«
vÒ mÆt x©y dùng chñ nghÜa x· héi, tuy chóng ta ®· cã nh÷ng kinh nghiÖm
lËp cao ®é kÎ thï, giμnh th¾ng lîi tõng b−íc, ®¸nh ®æ tõng bé phËn, cuèi
dåi dμo cña c¸c n−íc anh em, nh−ng chóng ta còng kh«ng thÓ ¸p dông
cïng ®i ®Õn th¾ng lîi hoμn toμn.
nh÷ng kinh nghiÖm ®ã mét c¸ch m¸y mãc, bëi v× n−íc ta cã nh÷ng ®Æc
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ra søc ch¨m lo x©y dùng lùc l−îng b¶o ®¶m
®iÓm riªng cña ta".
cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam ®i tíi th¾ng lîi.
T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ chñ nghÜa x· héi vμ con ®−êng ®i lªn chñ
nghÜa x· héi ë ViÖt Nam ®ang ®−îc §¶ng ta vËn dông s¸ng t¹o vμo sù "Tr−íc hÕt ph¶i cã §¶ng c¸ch mÖnh... §¶ng cã v÷ng c¸ch mÖnh míi
nghiÖp ®æi míi hiÖn nay nh»m ra søc ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸ lμm cho thμnh c«ng". T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ §¶ng céng s¶n l·nh ®¹o, ®Æc biÖt
d©n giμu n−íc m¹nh, gi÷ v÷ng ®éc lËp chñ quyÒn vμ toμn vÑn l·nh thæ, x©y trong ®iÒu kiÖn §¶ng ®· n¾m chÝnh quyÒn, lμ mét ®ãng gãp míi vμo lý
dùng thμnh c«ng chñ nghÜa x· héi trªn ®Êt n−íc ta, gãp phÇn tÝch cùc vμo luËn x©y dùng chÝnh ®¶ng kiÓu míi cña giai cÊp c«ng nh©n. §¶ng ta ra ®êi
cuéc ®Êu tranh chung cña nh©n d©n thÕ giíi v× hoμ b×nh, ®éc lËp d©n téc, tõ mét n−íc thuéc ®Þa nöa phong kiÕn, c«ng nghiÖp ch−a ph¸t triÓn, giai
d©n chñ vμ tiÕn bé x· héi. cÊp c«ng nh©n cßn nhá bÐ, gi÷a lóc c¸c phong trμo yªu n−íc ®ang diÔn
Cã t− t−ëng ®óng, ®−êng lèi ®óng, nh−ng muèn vËn dông cã hiÖu qu¶ ra s«i næi. §óng nh− Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· nhËn ®Þnh: "Chñ nghÜa
XIV XV
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



thêi kú 1936-1939, Ng−êi ®· bæ sung vμo tªn gäi mÆt trËn thμnh MÆt trËn
M¸c-Lªnin kÕt hîp víi phong trμo c«ng nh©n vμ phong trμo yªu n−íc ®·
d©n téc d©n chñ réng r·i, kh«ng nh÷ng chØ cã nh©n d©n lao ®éng mμ gåm
dÉn tíi viÖc thμnh lËp §¶ng Céng s¶n §«ng D−¬ng vμo ®Çu n¨m 1930".
c¶ giai cÊp t− s¶n d©n téc vμ nh¾c nhë ph¶i tr¸nh hÕt søc ®Ó hä ë ngoμi
Ng−êi nãi, §¶ng ta lμ ®éi tiªn phong cña giai cÊp c«ng nh©n. B¶n chÊt giai
MÆt trËn. Ngay sau khi vÒ ®Õn Cao B»ng n¨m 1941, Ng−êi ®· cho tæ chøc
cÊp c«ng nh©n cña §¶ng ®−îc thÓ hiÖn ë chç nã ®−îc vò trang b»ng chñ
thÝ ®iÓm c¸c héi quÇn chóng ®Ó rót kinh nghiÖm tiÕn tíi thμnh lËp MÆt
nghÜa M¸c-Lªnin, trung thμnh víi chñ nghÜa quèc tÕ v« s¶n, kiªn quyÕt
trËn ViÖt Minh.
®Êu tranh chèng mäi biÓu hiÖn cña chñ nghÜa c¬ héi h÷u khuynh vμ "t¶"
Nguyªn t¾c nhÊt qu¸n trong t− t−ëng ®¹i ®oμn kÕt Hå ChÝ Minh lμ:
khuynh. Ng−êi còng nãi râ: "§¶ng ta ®¹i biÓu cho lîi Ých chung cña giai
lÊy liªn minh c«ng n«ng lμm nÒn t¶ng, tËp hîp réng r·i nhÊt mäi tæ chøc
cÊp c«ng nh©n, cña toμn thÓ nh©n d©n lao ®éng chø kh«ng ph¶i m−u cÇu
vμ c¸ nh©n yªu n−íc, võa ®oμn kÕt, võa ®Êu tranh; lÊy lîi Ých tèi cao cña
cho lîi Ých riªng cña mét nhãm ng−êi nμo, cña c¸ nh©n nμo".
d©n téc vμ quyÒn lîi c¬ b¶n cña nh©n d©n lao ®éng lμm nÒn t¶ng, trªn c¬ së
§Ó xøng ®¸ng lμ §¶ng l·nh ®¹o, Ng−êi nªu yªu cÇu ph¶i x©y dùng
®ã b¶o ®¶m cã sù kÕt hîp hμi hoμ lîi Ých c¸ nh©n vμ lîi Ých tËp thÓ, bé phËn
§¶ng ta thμnh "mét ®¶ng to lín, m¹nh mÏ, ch¾c ch¾n, trong s¹ch, c¸ch
vμ toμn côc, giai cÊp vμ d©n téc, quèc gia vμ quèc tÕ.
m¹ng triÖt ®Ó". Trong ®iÒu kiÖn §¶ng cÇm quyÒn, ®Ó ®Ò phßng nguy c¬
Ph−¬ng ph¸p ®i tíi ®¹i ®oμn kÕt cña Ng−êi lμ vËn ®éng, gi¸o dôc,
tho¸i ho¸, biÕn chÊt, Ng−êi lu«n lu«n nhÊn m¹nh ng−êi ®¶ng viªn ph¶i
thuyÕt phôc, nªu g−¬ng ..., lÊy th¼ng th¾n ch©n thμnh ®Ó ®èi xö, lÊy tin
"suèt ®êi lμm ng−êi con trung thμnh cña §¶ng, ng−êi ®μy tí tËn tuþ cña
yªu gióp ®ì ®Ó c¶m ho¸, tr©n träng ph¸t huy nh©n tè tÝch cùc, h¹n chÕ, ®Èy
nh©n d©n". LÇn ®Çu tiªn trong c¸c ®¶ng céng s¶n cÇm quyÒn, Chñ tÞch Hå
lïi nh©n tè tiªu cùc, gióp cho mäi tæ chøc vμ c¸ nh©n ®Òu tiÕn bé vμ tr−ëng
ChÝ Minh nªu lªn t− t−ëng: §¶ng ph¶i xøng ®¸ng võa lμ ng−êi l·nh ®¹o
thμnh, ®ãng gãp cã hiÖu qu¶ vμo sù nghiÖp c¸ch m¹ng chung.
s¸ng suèt, võa lμ ng−êi ®μy tí thËt trung thμnh cña nh©n d©n. Muèn thÕ,
Tãm l¹i, trong t− t−ëng Hå ChÝ Minh, ®¹i ®oμn kÕt d©n téc lμ mét
Ng−êi ®ßi hái §¶ng ta mét mÆt ph¶i ra søc n©ng cao trÝ tuÖ cho ngang tÇm
chiÕn l−îc c¬ b¶n, l©u dμi, trong c¸ch m¹ng d©n téc d©n chñ nh©n d©n còng
nhiÖm vô lÞch sö, mÆt kh¸c ph¶i trau dåi ®¹o ®øc c¸ch m¹ng, kh«ng ngõng
nh− trong c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa. T− t−ëng ®¹i ®oμn kÕt Hå ChÝ
t¨ng c−êng mèi liªn hÖ m¸u thÞt víi nh©n d©n.
Minh m·i m·i lμ mét søc m¹nh lμm nªn th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng ViÖt
C¸ch m¹ng lμ sù nghiÖp cña quÇn chóng. §¶ng chØ cã thÓ hoμn thμnh
Nam.
sø mÖnh lÞch sö cña m×nh nÕu biÕt tËp hîp, ®oμn kÕt c¸c tÇng líp nh©n
d©n trong mét mÆt trËn d©n téc thèng nhÊt réng r·i chèng kÎ thï chung vμ §oμn kÕt, tËp hîp lùc l−îng ®Ó ®−a quÇn chóng ra ®Êu tranh giμnh tù
x©y dùng ®Êt n−íc. "§oμn kÕt, ®oμn kÕt, ®¹i ®oμn kÕt. do, ®éc lËp. KÎ thï ®· dïng søc m¹nh tμn b¹o ®Ó ®μn ¸p cuéc ®Êu tranh
Thμnh c«ng, thμnh c«ng, ®¹i thμnh c«ng". cña nh©n d©n ta. Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· chØ râ: "ChÕ ®é thùc d©n, tù
b¶n th©n nã, ®· lμ mét hμnh ®éng b¹o lùc cña kÎ m¹nh ®èi víi kÎ yÕu". Do
LuËn ®iÓm næi tiÕng nμy cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· trë thμnh t−
®ã "Trong cuéc ®Êu tranh gian khæ chèng kÎ thï cña giai cÊp vμ d©n téc,
t−ëng chØ ®¹o chiÕn l−îc lín xuyªn suèt c¶ qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng ViÖt Nam.
cÇn dïng b¹o lùc c¸ch m¹ng chèng l¹i b¹o lùc ph¶n c¸ch m¹ng, giμnh lÊy
T− t−ëng ®¹i ®oμn kÕt cña Hå ChÝ Minh cïng víi ®¹o ®øc vμ nh©n c¸ch v«
chÝnh quyÒn vμ b¶o vÖ chÝnh quyÒn".
cïng cao th−îng vμ trong s¸ng cña Ng−êi ®· quy tô ®−îc khèi ®¹i ®oμn kÕt
d©n téc, ®Êu tranh v× th¾ng lîi cña sù nghiÖp c¸ch m¹ng. D−íi ¸nh s¸ng t− t−ëng qu©n sù Hå ChÝ Minh, trong hai cuéc kh¸ng
chiÕn chèng Ph¸p vμ chèng Mü, nh©n d©n ta ®· lËp nªn nh÷ng chiÕn c«ng
Ng−êi cho r»ng: "hÔ lμ ng−êi ViÖt Nam th× ai còng cã lßng yªu n−íc,
vang déi, ®−îc c¶ loμi ng−êi kh©m phôc vμ ca ngîi. T− t−ëng qu©n sù Hå
ghÐt giÆc", nªn ngay sau khi thμnh lËp §¶ng, Ng−êi ®· ®Ò ra chñ tr−¬ng
ChÝ Minh lμ t− t−ëng vÒ kÕt hîp ®Êu tranh chÝnh trÞ víi ®Êu tranh vò
thμnh lËp Héi ph¶n ®Õ ®ång minh, mét h×nh thøc mÆt trËn d©n téc thèng
trang. Ng−êi nãi: "Tuú t×nh h×nh cô thÓ mμ quyÕt ®Þnh nh÷ng h×nh thøc
nhÊt réng r·i chèng ®Õ quèc. Gãp ý kiÕn vÒ ®−êng lèi, chñ tr−¬ng cña §¶ng
XVI hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu XVII


®Êu tranh c¸ch m¹ng thÝch hîp, sö dông ®óng vμ khÐo kÕt hîp c¸c h×nh Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lu«n coi träng b¶n chÊt giai cÊp c«ng nh©n cña
thøc ®Êu tranh vò trang vμ ®Êu tranh chÝnh trÞ ®Ó giμnh th¾ng lîi cho c¸ch Nhμ n−íc ta, ®ång thêi, Ng−êi còng nhÊn m¹nh tÝnh d©n téc, tÝnh nh©n
m¹ng". T− t−ëng qu©n sù Hå ChÝ Minh ®−îc thÓ hiÖn ®Æc s¾c ë vÊn ®Ò x©y d©n s©u s¾c cña Nhμ n−íc.
dùng lùc l−îng vò trang c¸ch m¹ng "tõ nh©n d©n mμ ra, v× nh©n d©n mμ
Theo t− t−ëng Hå ChÝ Minh, mét Nhμ n−íc v÷ng m¹nh, cã hiÖu lùc
chiÕn ®Êu" víi ba thø qu©n - bé ®éi chñ lùc, bé ®éi ®Þa ph−¬ng vμ d©n qu©n
ph¶i lμ mét Nhμ n−íc lμm cho mäi ng−êi d©n biÕt sèng vμ lμm viÖc theo
tù vÖ; vÊn ®Ò x©y dùng c¨n cø ®Þa c¸ch m¹ng, vÊn ®Ò khëi nghÜa toμn d©n
HiÕn ph¸p vμ ph¸p luËt; mÆt kh¸c Nhμ n−íc ®ã "ph¶i dùa vμo nh©n d©n,
vμ chiÕn tranh nh©n d©n. ChÝnh t− t−ëng qu©n sù Êy ®· chØ ®¹o nh©n d©n
liªn hÖ chÆt chÏ víi nh©n d©n, l¾ng nghe ý kiÕn vμ chÞu sù kiÓm so¸t cña
ta ®i tíi th¾ng lîi lÞch sö cña cuéc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m vμ tiÕp ®Õn tiÕn
nh©n d©n". Mét trong nh÷ng mèi quan t©m cña Ng−êi lμ lo lμm sao ®μo t¹o
hμnh cuéc kh¸ng chiÕn thÇn th¸nh l©u dμi nhÊt trong lÞch sö. §Ó chèng l¹i
vμ båi d−ìng ®−îc mét ®éi ngò c¸n bé chÝnh quyÒn phï hîp víi b¶n chÊt
nh÷ng kÎ thï cã søc m¹nh kinh tÕ vμ qu©n sù lín h¬n m×nh nhiÒu lÇn,
cña Nhμ n−íc ta, thÊm nhuÇn tinh thÇn "d©n lμ chñ, c¸n bé lμ ®μy tí trung
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ®Ò ra ®−êng lèi kh¸ng chiÕn toμn d©n, toμn diÖn,
thμnh cña nh©n d©n". RÊt ®Ò cao ph¸p quyÒn, nh−ng Chñ tÞch Hå ChÝ
tr−êng kú, dùa vμo søc m×nh lμ chÝnh; chñ tr−¬ng võa kh¸ng chiÕn, võa
Minh kh«ng lóc nμo coi nhÑ vai trß cña gi¸o dôc ®¹o ®øc. Trong t− t−ëng
kiÕn quèc, x©y dùng thËt tèt mèi quan hÖ tiÒn tuyÕn - hËu ph−¬ng. T−
cña Ng−êi, nhμ n−íc ph¸p quyÒn chØ ph¸t huy ®−îc ®Çy ®ñ hiÖu lùc khi nã
t−ëng qu©n sù Hå ChÝ Minh lÊy søc m¹nh chÝnh trÞ, tinh thÇn cña toμn
biÕt coi träng kÕt hîp gi¸o dôc ®¹o ®øc vμ ph¸p luËt trong qu¶n lý x· héi
d©n lμm nÒn t¶ng. Trªn c¬ së ®ã mμ ph¸t huy tμi thao l−îc cña toμn §¶ng,
vμ Nhμ n−íc.
toμn d©n, toμn qu©n. T− t−ëng qu©n sù Hå ChÝ Minh lμ sù kÕ thõa truyÒn
thèng qu©n sù quý b¸u cña d©n téc vμ tiÕp thu tinh hoa qu©n sù cña thÕ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ nhμ yªu n−íc vÜ ®¹i, ®ång thêi lμ nhμ quèc tÕ
chñ nghÜa trong s¸ng, hiÖn th©n cña t− t−ëng vÒ kÕt hîp søc m¹nh d©n téc
giíi. ChÝnh Ng−êi ®· cïng víi §¶ng ta n©ng nghÖ thuËt qu©n sù trong khëi
vμ søc m¹nh thêi ®¹i. Ng−êi nãi: "C¸ch mÖnh ViÖt Nam còng lμ mét bé
nghÜa vò trang vμ chiÕn tranh nh©n d©n ë thêi ®¹i Hå ChÝ Minh lªn mét
phËn trong c¸ch mÖnh thÕ giíi. Ai lμm c¸ch mÖnh trªn thÕ giíi ®Òu lμ ®ång
tÇm cao míi.
chÝ cña d©n ViÖt Nam c¶". V× vËy, trong ®Êu tranh giμnh ®éc lËp d©n téc,
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ ng−êi s¸ng lËp §¶ng, MÆt trËn, Qu©n ®éi, mét mÆt Ng−êi nhÊn m¹nh t− t−ëng ph¶i "lÊy søc ta mμ gi¶i phãng cho
®ång thêi còng lμ ng−êi s¸ng lËp Nhμ n−íc ViÖt Nam D©n chñ Céng hoμ. ta", mÆt kh¸c Ng−êi lu«n lu«n kªu gäi ph¶i t¨ng c−êng sù ®oμn kÕt, gióp
Trong gÇn mét phÇn t− thÕ kû ë c−¬ng vÞ Chñ tÞch nhμ n−íc, Ng−êi ®· bá ®ì vμ phèi hîp nhÞp nhμng cuéc ®Êu tranh cña v« s¶n ë chÝnh quèc víi v«
nhiÒu c«ng søc cho viÖc x©y dùng mét nhμ n−íc kiÓu míi. T− t−ëng Hå ChÝ s¶n ë thuéc ®Þa, nh− hai c¸i c¸nh cña mét con chim. Trong kh¸ng chiÕn
Minh vÒ x©y dùng nhμ n−íc cña d©n, do d©n, v× d©n lμ sù vËn dông s¸ng chèng Ph¸p, chèng Mü vμ x©y dùng chñ nghÜa x· héi, Ng−êi nhÊn m¹nh
t¹o häc thuyÕt vÒ nhμ n−íc cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, chän läc, kÕ thõa c¶ tinh thÇn ®éc lËp, tù chñ, lμm hÕt søc m×nh, ®ång thêi ph¶i ra søc tranh
nh÷ng tinh hoa trong viÖc x©y dùng nhμ n−íc ®· cã trong lÞch sö d©n téc thñ sù ®ång t×nh, ñng hé, hîp t¸c vμ gióp ®ì cña c¸c n−íc x· héi chñ
vμ nh©n lo¹i. nghÜa, c¸c n−íc trong thÕ giíi thø ba vμ c¸c lùc l−îng hoμ b×nh, d©n chñ vμ
VÊn ®Ò c¬ b¶n cña nhμ n−íc lμ quyÒn lùc thuéc vÒ ai, phôc vô quyÒn tiÕn bé trªn thÕ giíi. Ngay ®èi víi c¸c n−íc t− b¶n ph¸t triÓn, tõ rÊt sím,
lîi cña ai. §¶ng ta l·nh ®¹o nh©n d©n lμm c¸ch m¹ng lμ ®Ó giμnh quyÒn Ng−êi ®· tuyªn bè: ViÖt Nam muèn "Lμm b¹n víi tÊt c¶ mäi n−íc d©n chñ
lùc vÒ tay nh©n d©n. Ng−êi kh¼ng ®Þnh "N−íc ta lμ n−íc d©n chñ. Bao vμ kh«ng g©y thï o¸n víi mét ai", v× môc tiªu ®éc lËp, hoμ b×nh, h÷u nghÞ
nhiªu lîi Ých ®Òu v× d©n. Bao nhiªu quyÒn h¹n ®Òu cña d©n... ChÝnh quyÒn vμ tiÕn bé x· héi.
tõ x· ®Õn ChÝnh phñ trung −¬ng do d©n cö ra". "TÊt c¶ quyÒn lùc trong
Mét mÆt ra søc tranh thñ søc m¹nh cña thêi ®¹i cã lîi cho c¸ch m¹ng
n−íc ViÖt Nam D©n chñ Céng hoμ ®Òu thuéc vÒ nh©n d©n".
XVIII XIX
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



ViÖt Nam, mÆt kh¸c, Ng−êi kh«ng quªn nh¾c nhë nh©n d©n ta hÕt lßng, tham nhòng, cöa quyÒn, øc hiÕp quÇn chóng...
hÕt søc lμm trßn nghÜa vô quèc tÕ cao c¶ cña m×nh ®èi víi phong trμo gi¶i Chóng ta cßn t×m thÊy trong t− t−ëng ®¹o ®øc Hå ChÝ Minh nh÷ng ý
phãng d©n téc vμ phong trμo céng s¶n, c«ng nh©n quèc tÕ, coi "gióp b¹n lμ kiÕn chØ dÉn thiÕt thùc vÒ nh÷ng nguyªn t¾c vμ ph−¬ng ph¸p x©y dùng nÒn
tù gióp m×nh". Hå ChÝ Minh chÝnh lμ biÓu t−îng cña tinh thÇn "bèn ®¹o ®øc x· héi chñ nghÜa ë n−íc ta. Cã thÓ nãi, tÝnh hoμn chØnh cña t−
ph−¬ng v« s¶n ®Òu lμ anh em". t−ëng ®¹o ®øc Hå ChÝ Minh lμ mét b−íc ph¸t triÓn míi, mét cèng hiÕn ®Æc
s¾c vμo sù ph¸t triÓn cña ®¹o ®øc häc M¸c - Lªnin vμ vÉn gi÷ nguyªn gi¸
Ngoμi t− c¸ch lμ anh hïng gi¶i phãng d©n téc, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh
trÞ soi s¸ng cho chóng ta trong viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®¹o ®øc x· héi
cßn ®−îc thÕ giíi biÕt ®Õn nh− lμ nhμ v¨n ho¸ lín, nhμ nh©n v¨n chñ nghÜa
hiÖn nay.
lçi l¹c, nhμ ®¹o ®øc víi tÊm g−¬ng s¸ng ngêi vÒ phÈm chÊt ®¹o ®øc cña
ng−êi c¸ch m¹ng. Cïng víi t− t−ëng ®¹o ®øc, t− t−ëng nh©n v¨n Hå ChÝ Minh lμ mét
®ãng gãp rÊt cã gi¸ trÞ vμo triÕt häc vÒ con ng−êi cña chñ nghÜa M¸c -
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lμ mét l·nh tô bμn nhiÒu ®Õn ®¹o ®øc vμ vai
Lªnin. Chñ tÞch Hå ChÝ Minh nãi: "T«i chØ cã mét sù ham muèn, ham
trß cña ®¹o ®øc trong ®Êu tranh c¸ch m¹ng. Ng−êi nãi: "§¹o ®øc lμ c¸i gèc
muèn tét bËc, lμ lμm sao cho n−íc ta ®−îc hoμn toμn ®éc lËp, d©n ta ®−îc
cña ng−êi c¸ch m¹ng". "Ng−êi c¸ch m¹ng ph¶i cã ®¹o ®øc c¸ch m¹ng lμm
nÒn t¶ng míi hoμn thμnh ®−îc nhiÖm vô c¸ch m¹ng vÎ vang". V× vËy, suèt hoμn toμn tù do, ®ång bμo ai còng cã c¬m ¨n, ¸o mÆc, ai còng ®−îc häc
®êi m×nh, Ng−êi kiªn tr× viÖc gi¸o dôc phÈm chÊt ®¹o ®øc cho c¸n bé, ®¶ng hμnh". §ã lμ lý t−ëng chÝnh trÞ, lý t−ëng ®¹o ®øc vμ còng lμ lý t−ëng nh©n
viªn, nhÊn m¹nh kh«ng ngõng "n©ng cao ®¹o ®øc c¸ch m¹ng, quÐt s¹ch v¨n cña Ng−êi. §èi víi Hå ChÝ Minh, gi¶i phãng con ng−êi tr−íc hÕt lμ gi¶i
chñ nghÜa c¸ nh©n"; vμ b¶n th©n Ng−êi lμ mét tÊm g−¬ng trän vÑn cña ®¹o phãng hä khái nh÷ng tai ho¹ do c¸i ®ãi, c¸i rÐt, c¸i dèt g©y nªn. Cuéc chiÕn
®øc míi: Suèt ®êi phÊn ®Êu, hy sinh v× lîi Ých cña Tæ quèc, v× h¹nh phóc ®Êu ®ã kh«ng thÓ t¸ch rêi cuéc chiÕn ®Êu ®Ó gi¶i phãng d©n téc. ChØ cã
cña nh©n d©n. tho¸t khái th©n phËn n« lÖ, mçi con ng−êi míi lÊy l¹i ®−îc phÈm gi¸ lμm
ng−êi. H¬n n÷a, ®ã cßn lμ cuéc chiÕn ®Êu v× hoμ b×nh vμ t×nh h÷u nghÞ gi÷a
T− t−ëng ®¹o ®øc Hå ChÝ Minh lμ mét thÓ thèng nhÊt gi÷a ®¹o ®øc
c¸c d©n téc, v× sù gi¶i phãng cña toμn nh©n lo¹i. §ã chÝnh lμ gi¸ trÞ cña
víi chÝnh trÞ, ®¹o ®øc víi tμi n¨ng, gi÷a nãi vμ lμm, gi÷a ®¹o ®øc c¸ch
nh©n v¨n, mét chñ nghÜa nh©n v¨n hμnh ®éng, chñ nghÜa nh©n v¨n chiÕn
m¹ng vμ ®¹o ®øc ®êi th−êng. Trong khi sö dông l¹i mét sè kh¸i niÖm vμ
®Êu, chñ nghÜa nh©n ®¹o hiÖn thùc.
thuËt ng÷ cña ®¹o ®øc truyÒn thèng vèn ®· phæ biÕn vμ quen thuéc trong
nh©n d©n, Ng−êi ®· ®−a vμo ®ã nh÷ng néi dung míi, mang ý nghÜa nh©n T− t−ëng nh©n v¨n Hå ChÝ Minh ®−îc biÓu hiÖn v« cïng ®a d¹ng vμ
v¨n vμ c¸ch m¹ng cña ®¹o ®øc míi. Nh÷ng yªu cÇu ®¹o ®øc Ng−êi nªu ra phong phó, nã thÊm ®Ëm trong toμn bé cuéc ®êi vμ sù nghiÖp cña Ng−êi,
cho c¸n bé, ®¶ng viªn nay ®· trë thμnh hÖ chuÈn mùc ®¹o ®øc c¬ b¶n cña ®−îc to¶ s¸ng trong tõng viÖc lμm, tõng cö chØ, tõng mèi quan t©m ©n cÇn
con ng−êi ViÖt Nam míi nh−: trung víi n−íc, hiÕu víi d©n, cÇn kiÖm liªm ®èi víi mçi con ng−êi; tÊt c¶ ®Òu to¸t lªn t×nh yªu th−¬ng, sù t«n träng,
chÝnh, chÝ c«ng v« t−, "viÖc g× cã lîi cho d©n, ta ph¶i hÕt søc lμm, viÖc g× cã th¸i ®é bao dung vμ niÒm tin vμo kh¶ n¨ng c¶i t¹o cña con ng−êi, dï cho hä
h¹i cho d©n, ta ph¶i hÕt søc tr¸nh", ph¶i "khæ tr−íc thiªn h¹, s−íng sau cã nhÊt thêi lÇm l¹c. B»ng hμnh ®éng vμ øng xö cña m×nh, Chñ tÞch Hå
thiªn h¹", biÕt yªu th−¬ng con ng−êi, cã t×nh c¶m quèc tÕ trong s¸ng... ChÝ Minh truyÒn l¹i cho chóng ta mét ®¹o lý lμm ng−êi lμ ph¶i biÕt yªu
th−¬ng vμ sèng víi nhau cã t×nh nghÜa.
T− t−ëng ®¹o ®øc Hå ChÝ Minh lμ bé phËn rÊt quan träng trong t−
t−ëng Hå ChÝ Minh, cã søc sèng m·nh liÖt, ®· sím ®i vμo nh©n d©n, ®−îc Chñ nghÜa nh©n v¨n lμ b¶n chÊt cèt lâi, lμ kÕt tinh cña v¨n ho¸. Chñ
nh©n d©n tiÕp nhËn, vËn dông vμ nªu cao. Nã ®· trë thμnh mét bé phËn tÞch Hå ChÝ Minh ®−îc loμi ng−êi tiÕn bé suy t«n lμ mét nhμ v¨n ho¸ lín
cña v¨n ho¸ d©n téc, thμnh vò khÝ cña nh©n d©n trong cuéc ®Êu tranh cßn v× nh÷ng thμnh tùu xuÊt s¾c cña Ng−êi trong lÜnh vùc ho¹t ®éng vμ
chèng l¹i c¸c hiÖn t−îng tha ho¸ vÒ ®¹o ®øc cña x· héi nh− quan liªu, s¸ng t¹o v¨n ho¸. T− t−ëng v¨n ho¸ Hå ChÝ Minh ®−îc biÓu hiÖn ë chç
XX XXI
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



tiªu "d©n giμu n−íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng, v¨n minh". Mçi ng−êi ViÖt
Ng−êi thÊy râ vμ kh¼ng ®Þnh rÊt sím vai trß quyÕt ®Þnh cña v¨n ho¸ trong
Nam h·y häc tËp, vËn dông t− t−ëng Hå ChÝ Minh, ph¸t huy lßng yªu
chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña ®Êt n−íc. Ngay sau khi võa giμnh
n−íc, ý chÝ quËt c−êng bÊt khuÊt cña d©n téc ®Ó x©y dùng mét n−íc ViÖt
®−îc ®éc lËp, t¹i phiªn häp ®Çu tiªn cña ChÝnh phñ l©m thêi n−íc ViÖt
Nam míi, trong thêi ®¹i míi, s¸nh vai víi c¸c n−íc tiªn tiÕn trªn thÕ giíi.
Nam míi, Ng−êi ®· ®Ò nghÞ më ngay chiÕn dÞch chèng n¹n dèt. Ng−êi nãi:
"Mét d©n téc dèt lμ mét d©n téc yÕu". Ng−êi coi dèt n¸t còng lμ mét thø
*
giÆc, xem thãi quen vμ nh÷ng tËp tôc l¹c hËu còng lμ mét lo¹i kÎ thï.
* *
Ng−êi kh¼ng ®Þnh v¨n ho¸ lμ tinh hoa cña d©n téc, v¨n ho¸ ph¶i gãp phÇn
kh¼ng ®Þnh d©n téc vμ b¶n s¾c d©n téc. "Râ rμng lμ d©n téc bÞ ¸p bøc th×
§−îc sù chØ ®¹o cña Ban BÝ th− Trung −¬ng §¶ng, kÕ thõa nh÷ng
v¨n nghÖ sÜ còng mÊt tù do. V¨n nghÖ sÜ muèn cã tù do th× ph¶i tham gia
kinh nghiÖm vμ thμnh tùu cña bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp xuÊt b¶n lÇn thø
c¸ch m¹ng". "V¨n ho¸ nghÖ thuËt còng lμ mét mÆt trËn.
nhÊt, bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp xuÊt b¶n lÇn thø hai lμ mét c«ng tr×nh lao
Anh chÞ em lμ chiÕn sÜ trªn mÆt trËn Êy".
®éng khoa häc nghiªm tóc cña mét tËp thÓ ®«ng ®¶o c¸c nhμ khoa häc, c¸n
T− t−ëng v¨n ho¸ Hå ChÝ Minh chèng l¹i mäi biÓu hiÖn cña chñ nghÜa bé nghiªn cøu, l−u tr÷, biªn tËp, xuÊt b¶n thuéc nhiÒu c¬ quan §¶ng vμ
kú thÞ - ®éc t«n vÒ v¨n ho¸. Lμ ng−êi ®· lμm giμu trÝ tuÖ cña m×nh b»ng Nhμ n−íc, ë trung −¬ng vμ ®Þa ph−¬ng.
vèn v¨n ho¸ ph−¬ng §«ng vμ ph−¬ng T©y, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· sím
T×nh h×nh chÝnh trÞ trªn thÕ giíi ®· vμ ®ang cã nh÷ng thay ®æi s©u
®Ò ra chñ tr−¬ng kÕ thõa truyÒn thèng tèt ®Ñp cña v¨n ho¸ d©n téc ph¶i ®i
s¾c. Sù nghiÖp ®æi míi theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ®ang ®Æt ra
®«i víi viÖc häc tËp vμ tiÕp thu cã chän läc tinh hoa v¨n ho¸ cña nh©n lo¹i.
nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn cÊp b¸ch ®ßi hái §¶ng ta ph¶i khÈn tr−¬ng nghiªn
Nh÷ng t− t−ëng lín cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÒ v¨n ho¸ ®ang lμ kim chØ
cøu vμ gi¶i ®¸p, phï hîp víi yªu cÇu vμ thùc tiÔn cña ®Êt n−íc. Nhu cÇu
nam cho chóng ta trong viÖc x©y dùng mét nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam tiªn
nghiªn cøu, t×m hiÓu vÒ t− t−ëng Hå ChÝ Minh ®ang t¨ng lªn. C«ng t¸c s−u
tiÕn, ®Ëm ®μ b¶n s¾c d©n téc ®ång thêi kh«ng ngõng më réng sù giao l−u
tÇm, ph¸t hiÖn nh÷ng v¨n kiÖn, t¸c phÈm, bμi viÕt cña Chñ tÞch Hå ChÝ
v¨n ho¸ víi thÕ giíi. Minh trong nh÷ng n¨m qua ®· thu ®−îc nhiÒu kÕt qu¶ míi, ®−îc bæ sung
Nh÷ng gi¸ trÞ phong phó vμ toμn diÖn nãi trªn ®· lμm cho Hå ChÝ vμo bé s¸ch. C«ng t¸c dÞch thuËt, xö lý v¨n b¶n, giíi thiÖu, chó thÝch, tham
Minh Toμn tËp trë thμnh bé s¸ch kinh ®iÓn lín nhÊt, cã gi¸ trÞ lý luËn vμ kh¶o khoa häc ... cho bé s¸ch còng ®−îc n©ng cao chÊt l−îng vμ hoμn thiÖn
thùc tiÔn cao nhÊt vÒ c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Bé s¸ch ®· ph¶n ¸nh thiªn tμi thªm mét b−íc nh»m gióp cho b¹n ®äc cã ®iÒu kiÖn t×m hiÓu mét c¸ch ®Çy
trÝ tuÖ cña vÞ l·nh tô - ng−êi thÇy cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam, nhμ t− t−ëng ®ñ, chÝnh x¸c t− t−ëng Hå ChÝ Minh, ®ång thêi còng ph¶n ¸nh ®−îc nh÷ng
thμnh tùu nghiªn cøu vÒ t− t−ëng Hå ChÝ Minh trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y.
m¸cxÝt vÜ ®¹i; ®· ph¶n ¸nh qu¸ tr×nh lÞch sö 50 n¨m ®Êu tranh anh dòng
vμ th¾ng lîi vÎ vang cña nh©n d©n ta d−íi sù l·nh ®¹o vμ d×u d¾t trùc tiÕp ViÖc xuÊt b¶n lÇn thø hai bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp ®· cè g¾ng ®¸p
cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh. øng nh÷ng yªu cÇu trªn ®©y. Tuy nhiªn, khèi l−îng c«ng viÖc rÊt to lín l¹i
ph¶i hoμn thμnh trong mét thêi gian gÊp rót, mÆc dÇu tËp thÓ ®éi ngò biªn
TÝnh khoa häc ®óng ®¾n vμ tÝnh c¸ch m¹ng s¸ng t¹o cña t− t−ëng Hå
tËp ®· cã nhiÒu cè g¾ng, song ch¾c ch¾n vÉn kh«ng tr¸nh khái cßn nh÷ng
ChÝ Minh ®· ®−îc lÞch sö kiÓm chøng. Tr¶i qua nh÷ng biÕn ®éng cña thêi
nh−îc ®iÓm vμ thiÕu sãt.
cuéc, t− t−ëng Hå ChÝ Minh cμng chøng tá gi¸ trÞ vμ søc sèng m·nh liÖt
cña nã. T− t−ëng Hå ChÝ Minh lμ tinh hoa cña d©n téc ViÖt Nam, lμ niÒm Nh©n dÞp bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø hai, ra m¾t b¹n
tù hμo v« h¹n cña mçi chóng ta. D−íi ¸nh s¸ng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin ®äc, Héi ®ång xuÊt b¶n c¸m ¬n c¸c nhμ nghiªn cøu, c¸c céng t¸c viªn khoa
vμ t− t−ëng Hå ChÝ Minh, toμn §¶ng, toμn d©n ta cμng v÷ng tin vμo th¾ng häc, ®éi ngò c¸n bé biªn tËp ®· v−ît qua nhiÒu khã kh¨n, khÈn tr−¬ng
lîi cña sù nghiÖp ®æi míi do §¶ng ta khëi x−íng vμ l·nh ®¹o, theo môc hoμn thμnh b¶n th¶o trong mét thêi gian ng¾n.
XXII XXIII
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



Mong r»ng bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø hai, sÏ t¹o
thªm ®iÒu kiÖn ®Èy m¹nh viÖc häc tËp, nghiªn cøu t− t−ëng Hå ChÝ Minh
trong toμn §¶ng, lμm cho t− t−ëng Hå ChÝ Minh, cïng víi chñ nghÜa M¸c-
Lªnin, thùc sù lμ nÒn t¶ng t− t−ëng vμ kim chØ nam cho hμnh ®éng cña
chóng ta.



LêI GiíI THIÖU TËP 1
HéI §åNG XUÊT B¶N
Bé Hå CHÝ MINH TOμN TËP

Hå ChÝ Minh Toμn tËp, tËp 1 gåm nh÷ng bμi viÕt vμ t¸c phÈm cña Chñ
tÞch Hå ChÝ Minh tõ n¨m 1919 ®Õn th¸ng 11 n¨m 1924, më ®Çu lμ bμi T©m
®Þa thùc d©n vμ kÕt thóc vμo thêi ®iÓm Ng−êi rêi M¸txc¬va (Nga) ®Õn Qu¶ng
Ch©u (Trung Quèc). C¸c t¸c phÈm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trong tËp 1 ph¶n
¸nh sù chuyÓn biÕn trong t− t−ëng cña Ng−êi tõ chñ nghÜa yªu n−íc ®Õn chñ
nghÜa x· héi khoa häc, ®¸nh dÊu sù h×nh thμnh t− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ gi¶i
phãng d©n téc, gi¶i phãng x· héi vμ gi¶i phãng con ng−êi, vÒ ®oμn kÕt d©n téc
vμ ®oμn kÕt quèc tÕ, vÒ ph−¬ng ph¸p c¸ch m¹ng... C¸c t¸c phÈm trong tËp nμy
®· kh¼ng ®Þnh con ®−êng ®óng ®¾n ®Ó gi¶i phãng d©n téc ViÖt Nam vμ c¸c d©n
téc bÞ ¸p bøc kh¸c trªn thÕ giíi lμ ®i theo con ®−êng c¸ch m¹ng v« s¶n. T¸c gi¶
®· tËp trung tè c¸o téi ¸c, v¹ch trÇn b¶n chÊt cña chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc;
b−íc ®Çu ®Ò ra chiÕn l−îc, s¸ch l−îc cña c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc vμ
kh¼ng ®Þnh b−íc ph¸t triÓn tÊt yÕu cña nã sÏ lμ tiÕn tíi c¸ch m¹ng x· héi chñ
nghÜa. Ng−êi viÕt: "ChØ cã chñ nghÜa céng s¶n míi cøu nh©n lo¹i, ®em l¹i cho
mäi ng−êi kh«ng ph©n biÖt chñng téc vμ nguån gèc sù tù do, b×nh ®¼ng, b¸c ¸i,
®oμn kÕt, Êm no trªn qu¶ ®Êt, viÖc lμm cho mäi ng−êi vμ v× mäi ng−êi, niÒm
vui, hoμ b×nh, h¹nh phóc..." (Tr.461).
Vμo nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû XX, phong trμo yªu n−íc cña nh©n d©n
ViÖt Nam rÊt s«i næi, nh−ng l¹i l©m vμo t×nh tr¹ng khñng ho¶ng s©u s¾c vÒ
®−êng lèi chÝnh trÞ. Trong hoμn c¶nh Êy, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ra ®i
t×m ®−êng cøu n−íc, gi¶i phãng d©n téc khái ¸ch ¸p bøc cña chñ nghÜa
thùc d©n Ph¸p. Ng−êi ®· tham gia ho¹t ®éng, ®Êu tranh trong phong trμo
c¸ch m¹ng cña giai cÊp c«ng nh©n vμ nh©n d©n bÞ ¸p bøc c¸c n−íc ch©u ¸,
ch©u Phi, ch©u ¢u, ch©u Mü.
XXV
hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu
XXIV


N¨m 1917, C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi Nga th¾ng lîi vμ Nhμ n−íc c«ng Tõ mét ng−êi yªu n−íc trë thμnh ng−êi céng s¶n ViÖt Nam ®Çu tiªn,
n«ng ®Çu tiªn ra ®êi, nh− tiÕng sÊm b¸o hiÖu mïa xu©n ®èi víi nh©n d©n Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· t×m thÊy con ®−êng ®óng ®¾n cho sù nghiÖp gi¶i
lao ®éng vμ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn toμn thÕ giíi. TiÕp theo lμ Quèc tÕ phãng d©n téc ta vμ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc khái ¸ch n« dÞch cña chñ nghÜa
thø ba thμnh lËp, c¸c ®¶ng céng s¶n lÇn l−ît ra ®êi, trμo l−u t− t−ëng c¶i thùc d©n ®Õ quèc, lμ con ®−êng c¸ch m¹ng v« s¶n. §ã lμ c¬ së cho sù h×nh
l−¬ng, c¬ héi vμ s«vanh trong Quèc tÕ thø hai bÞ ®Èy lui. Trong hoμn c¶nh thμnh ®−êng lèi gi−¬ng cao ngän cê ®éc lËp d©n téc vμ chñ nghÜa x· héi cña
Êy, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· tiÕp thô ¸nh s¸ng cña C¸ch m¹ng Th¸ng §¶ng ta.
M−êi Nga vμ S¬ th¶o lÇn thø nhÊt nh÷ng luËn c−¬ng vÒ vÊn ®Ò d©n téc vμ LuËn c−¬ng cña V.I.Lªnin ®· chØ râ: trong thêi ®¹i ®Õ quèc chñ nghÜa,
vÊn ®Ò thuéc ®Þa do V.I. Lªnin so¹n th¶o.
c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc lμ mét bé phËn cña c¸ch m¹ng v« s¶n vμ nh÷ng
Mét trong nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña tËp 1 lμ t¸c gi¶ tËp trung v¹ch ng−êi céng s¶n cã nhiÖm vô ph¶i gióp ®ì phong trμo gi¶i phãng d©n téc. ChÝnh
trÇn b¶n chÊt xÊu xa, tè c¸o téi ¸c cña chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc; x¸c Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· tiÕp thô, vËn dông vμ ph¸t triÓn s¸ng t¹o luËn ®iÓm
®Þnh râ chóng lμ kÎ thï chung cña giai cÊp c«ng nh©n vμ nh©n d©n bÞ nμy cña V.I.Lªnin. Trong Lêi ph¸t biÓu t¹i §¹i héi toμn quèc lÇn thø XVIII
¸p bøc trªn thÕ giíi. Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· viÕt nhiÒu bμi b¸o vμ t¸c
§¶ng X· héi Ph¸p, n¨m 1920, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· kiªn quyÕt ®Êu tranh
phÈm tÊn c«ng vμo chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc nh− T©m ®Þa thùc d©n,
cho t− t−ëng nμy cña V.I. Lªnin ®−îc thùc hiÖn trong thùc tÕ. Ng−êi ®Ò nghÞ:
B×nh ®¼ng, Vùc th¼m thuéc ®Þa, Hμnh h×nh kiÓu Lins¬, mét ph−¬ng
"§¶ng ph¶i tuyªn truyÒn chñ nghÜa x· héi trong tÊt c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa"
diÖn Ýt ng−êi biÕt ®Õn cña nÒn v¨n minh Mü, C«ng cuéc khai ho¸ giÕt
(Tr.23). Trªn c¬ së ph©n tÝch nh÷ng ®iÒu kiÖn lÞch sö - x· héi cña ph−¬ng
ng−êi... Dùa v μo nh÷ng tμi liÖu vμ sù viÖc cô thÓ, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh
§«ng, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· kh¼ng ®Þnh: chÕ ®é céng s¶n hoμn toμn cã thÓ
®· tè c¸o b¶n chÊt ¨n c−íp vμ giÕt ng−êi cña chñ nghÜa thùc d©n ®Õ
thùc hiÖn ®−îc ë ch©u ¸, vμ ®iÒu ®ã cßn dÔ h¬n ë ch©u ¢u.
quèc, v¹ch trÇn c¸i gäi lμ "khai ho¸ v¨n minh" cña chóng. Ng−êi viÕt:
Trong lý luËn còng nh− trong ho¹t ®éng thùc tiÔn, Chñ tÞch Hå ChÝ
"NÕu lèi h μnh h×nh theo kiÓu Lins¬ cña nh÷ng bän ng−êi Mü hÌn h¹ ®èi
Minh lu«n lu«n nhÊn m¹nh mèi quan hÖ kh¨ng khÝt gi÷a c¸ch m¹ng ë
víi nh÷ng ng −êi da ®en lμ mét hμnh ®éng v« nh©n ®¹o, th× t«i kh«ng
cßn biÕt gäi viÖc nh÷ng ng−êi ¢u nh©n danh ®i khai ho¸ mμ giÕt hμng thuéc ®Þa vμ c¸ch m¹ng ë "chÝnh quèc". Ng−êi viÕt: "Chñ nghÜa t− b¶n lμ
lo¹t nh÷ng ng−êi d©n ch©u Phi lμ c¸i g× n÷a" (Tr.321). Ng−êi chØ râ mét con ®Øa cã mét c¸i vßi b¸m vμo giai cÊp v« s¶n ë chÝnh quèc vμ mét c¸i
nh÷ng ©m m−u vμ thñ ®o¹n che giÊu téi ¸c cña chóng: "§Ó che ®Ëy sù vßi kh¸c b¸m vμo giai cÊp v« s¶n ë c¸c thuéc ®Þa. NÕu ng−êi ta muèn giÕt
xÊu xa cña chÕ ®é bãc lét giÕt ng−êi, chñ nghÜa t− b¶n thùc d©n lu«n con vËt Êy, ng−êi ta ph¶i ®ång thêi c¾t c¶ hai vßi" (Tr.298). Ng−êi kªu gäi
lu«n ®iÓm trang cho c¸i huy ch−¬ng môc n¸t cña nã b»ng nh÷ng ch©m giai cÊp c«ng nh©n c¸c n−íc ph−¬ng T©y ph¶i ®Èy m¹nh viÖc ñng hé cuéc
ng«n lý t−ëng: B¸c ¸i, B×nh ®¼ng, v.v." (Tr.75). Trong nh÷ng bμi cã tiªu
®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc cña c¸c n−íc thuéc ®Þa. Trong nh÷ng bμi
®Ò §«ng D−¬ng vμ hμng lo¹t bμi kh¸c, Ng−êi ®· lªn ¸n m¹nh mÏ chÕ ®é
ph¸t biÓu t¹i §¹i héi lÇn thø V Quèc tÕ Céng s¶n, Ng−êi nãi: "TÊt c¶ c¸c
cai trÞ h μ kh¾c, sù bãc lét tμn b¹o cña thùc d©n Ph¸p ë §«ng D−¬ng
®ång chÝ ®Òu biÕt r»ng, hiÖn nay näc ®éc vμ søc sèng cña con r¾n ®éc t−
trªn c¸c lÜnh vùc chÝnh trÞ, qu©n sù, kinh tÕ, v¨n ho¸, gi¸o dôc.
b¶n chñ nghÜa ®ang tËp trung ë c¸c thuéc ®Þa h¬n lμ ë chÝnh quèc. C¸c
B»ng ngßi bót s¾c s¶o, ch©m biÕm chua cay, qua nh÷ng thiªn truyÖn
thuéc ®Þa cung cÊp nguyªn liÖu cho c¸c nhμ m¸y; c¸c thuéc ®Þa cung cÊp
ký xuÊt s¾c nh− Lêi than v·n cña Bμ Tr−ng Tr¾c, "Vi hμnh"..., Chñ tÞch
binh lÝnh cho qu©n ®éi cña chñ nghÜa ®Õ quèc. C¸c thuéc ®Þa trë thμnh nÒn
Hå ChÝ Minh ®· ph¬i bμy bé mÆt ph¶n d©n h¹i n−íc cña bän vua chóa,
t¶ng cña lùc l−îng ph¶n c¸ch m¹ng" (Tr.274). V× vËy, muèn ®¸nh th¾ng
quan l¹i ®· v× quyÒn lîi vμ danh väng c¸ nh©n mμ chèng l¹i ®ång bμo.
chñ nghÜa ®Õ quèc, tr−íc hÕt cÇn xo¸ bá hÖ thèng thuéc ®Þa cña nã. Tõ ®ã,
XXVII
XXVI hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu



vμ th«ng qua nh÷ng nghÞ quyÕt rÊt kªu ®Ó sau §¹i héi ®−a vμo viÖn b¶o
Ng−êi ®Ò xuÊt luËn ®iÓm: c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc cÇn chñ ®éng vμ cã
tμng nh− tõ tr−íc vÉn lμm th× ch−a ®ñ. Chóng ta cÇn cã biÖn ph¸p cô thÓ"
thÓ giμnh th¾ng lîi tr−íc c¸ch m¹ng v« s¶n ë "chÝnh quèc" vμ b»ng th¾ng
(Tr.281). Ng−êi ®· kiÕn nghÞ nh÷ng viÖc lμm thiÕt thùc vμ yªu cÇu Quèc tÕ
lîi ®ã, t¸c ®éng m¹nh mÏ ®èi víi c¸ch m¹ng ë "chÝnh quèc". Ng−êi viÕt:
Céng s¶n ®Èy m¹nh ho¹t ®éng gióp ®ì phong trμo gi¶i phãng d©n téc.
"Ngμy mμ hμng tr¨m triÖu nh©n d©n ch©u ¸ bÞ tμn s¸t vμ ¸p bøc thøc tØnh
®Ó g¹t bá sù bãc lét ®ª tiÖn cña mét bän thùc d©n lßng tham kh«ng ®¸y, hä B¶n th©n Ng−êi ®· tÝch cùc truyÒn b¸ chñ nghÜa M¸c - Lªnin,
sÏ h×nh thμnh mét lùc l−îng khæng lå, vμ trong khi thñ tiªu mét trong tuyªn truyÒn chñ nghÜa x· héi khoa häc vμo c¸c n−íc thuéc ®Þa, h−íng
quÇn chóng vÒ n−íc Nga X«viÕt t−¬i ®Ñp, vÒ con ®−êng c¸ch m¹ng triÖt
nh÷ng ®iÒu kiÖn tån t¹i cña chñ nghÜa t− b¶n lμ chñ nghÜa ®Õ quèc, hä cã
®Ó. Ng−êi kh¼ng ®Þnh c¸ch m¹ng ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vμ phô thuéc
thÓ gióp ®ì nh÷ng ng−êi anh em m×nh ë ph−¬ng T©y trong nhiÖm vô gi¶i
ph¶i ®i theo con ®−êng cña V.I.Lªnin vμ C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi. Ng−êi
phãng hoμn toμn" (Tr.36).
còng dμnh nh÷ng lêi tr©n träng viÕt vÒ V.I.Lªnin, l·nh tô vÜ ®¹i cña
Tin t−ëng ë tiÒn ®å cña c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc, trong nhiÒu bμi viÕt cña
giai cÊp v« s¶n vμ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn toμn thÕ giíi: "Khi cßn
m×nh, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· chØ râ tiÒm lùc c¸ch m¹ng vÜ ®¹i cña hμng
sèng, Ng−êi lμ ng−êi cha, thÇy häc, ®ång chÝ vμ cè vÊn cña chóng ta.
tr¨m triÖu ng−êi ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vμ phô thuéc ®ang ®−îc thøc tØnh. Ngμy nay, Ng−êi lμ ng«i sao s¸ng chØ ®−êng cho chóng ta ®i tíi cuéc
Ch©u ¸ trÎ trung ®ang v−¬n m×nh, ch©u Phi ®en ®ang quËt khëi... L−ìi lª, c¸ch m¹ng x· héi" (Tr.237).
®¹i b¸c, chÝnh s¸ch ngu d©n cña chñ nghÜa t− b¶n kh«ng thÓ ®Ì bÑp ý chÝ
Qua mét lo¹t bμi viÕt trong tËp 1, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· sím
chiÕn ®Êu vμ søc sèng m·nh liÖt cña nh©n d©n c¸c d©n téc thuéc ®Þa. Ng−êi kh¼ng ®Þnh vai trß quan träng cña giai cÊp c«ng nh©n trong ®Êu tranh
viÕt: "§»ng sau sù phôc tïng tiªu cùc, ng−êi §«ng D−¬ng giÊu mét c¸i g× c¸ch m¹ng. Ng−êi chØ râ: trong c¸c thuéc ®Þa, giai cÊp c«ng nh©n ®· b¾t
®ang s«i sôc, ®ang gμo thÐt vμ sÏ bïng næ mét c¸ch ghª gím, khi thêi c¬ ®Çu hiÓu thÕ nμo lμ ®Êu tranh giai cÊp. Ph¶i lμm cho c«ng nh©n da ®en vμ
®Õn. Bé phËn −u tó cã nhiÖm vô ph¶i thóc ®Èy cho thêi c¬ ®ã mau ®Õn. da vμng hiÓu r»ng kÎ thï duy nhÊt cña hä chÝnh lμ c¸i chÕ ®é nμy, mét chÕ
®é n« lÖ tinh vi h¬n chÕ ®é cò, nÆng nÒ vμ v« nh©n ®¹o h¬n. Trong bμi
Sù tμn b¹o cña chñ nghÜa t− b¶n ®· chuÈn bÞ ®Êt råi: Chñ nghÜa x·
Phong trμo c«ng nh©n ë Thæ NhÜ Kú, Ng−êi nªu râ giai cÊp c«ng nh©n ®·
héi chØ cßn ph¶i lμm c¸i viÖc lμ gieo h¹t gièng cña c«ng cuéc gi¶i phãng n÷a
®ãng gãp nhiÒu vμo cuéc ®Êu tranh giμnh ®éc lËp d©n téc, song thμnh qu¶
th«i" (Tr.28).
c¸ch m¹ng l¹i bÞ giai cÊp t− s¶n chiÕm ®o¹t, giai cÊp c«ng nh©n b¾t buéc
Tõ nhËn thøc: chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc lμ kÎ thï chung cña c¸c d©n téc
tiÕn hμnh mét cuéc ®Êu tranh kh¸c: ®Êu tranh giai cÊp. Qua ®ã, Chñ tÞch
bÞ ¸p bøc, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lu«n lu«n ch¨m lo x©y dùng khèi ®oμn kÕt
Hå ChÝ Minh muèn chØ ra mèi quan hÖ kh¨ng khÝt gi÷a ®Êu tranh d©n téc
chiÕn ®Êu gi÷a c¸c d©n téc bÞ ®o¹ ®μy, ®au khæ. Ng−êi viÕt: "Dï mμu da cã
vμ ®Êu tranh giai cÊp trong c¸ch m¹ng ë thuéc ®Þa, yªu cÇu giai cÊp c«ng
kh¸c nhau, trªn ®êi nμy chØ cã hai gièng ng−êi: gièng ng−êi bãc lét vμ gièng
nh©n ph¶i n¾m lÊy ngän cê d©n téc vμ chñ nghÜa x· héi, ph¶i cñng cè khèi
ng−êi bÞ bãc lét. Mμ còng chØ cã mét mèi t×nh h÷u ¸i lμ thËt mμ th«i: t×nh
liªn minh c«ng n«ng - ®éi qu©n chñ lùc cña c¸ch m¹ng, nÒn t¶ng cña mÆt
h÷u ¸i v« s¶n" (Tr.266).
trËn ®oμn kÕt toμn d©n.
§øng v÷ng trªn quan ®iÓm cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, Chñ tÞch Hå ChÝ
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh còng ®· ®øng trªn quan ®iÓm cña chñ nghÜa
Minh kiªn quyÕt ®Êu tranh chèng l¹i nh÷ng biÓu hiÖn cña t− t−ëng c¬ héi,
M¸c-Lªnin nh×n nhËn ®óng ®¾n vÊn ®Ò n«ng d©n trong c¸ch m¹ng gi¶i
c¶i l−¬ng, t− t−ëng d©n téc hÑp hßi, nh÷ng nhËn thøc ch−a ®óng ®¾n cña
phãng d©n téc.
mét sè ®¶ng céng s¶n ch©u ¢u trong vÊn ®Ò thuéc ®Þa. T¹i §¹i héi lÇn thø
Chñ nghÜa ®Õ quèc bãc lét thuéc ®Þa chñ yÕu lμ bãc lét n«ng d©n.
V Quèc tÕ Céng s¶n, Ng−êi nãi: "§Ò ra nh÷ng luËn c−¬ng dμi d»ng dÆc
Ng−êi viÕt: "Ng−êi An Nam nãi chung, ph¶i Ì cæ ra mμ chÞu nh÷ng c«ng ¬n
XXVIII hå chÝ minh toμn tËp Lêi giíi thiÖu XIX
VIII

b¶o hé cña n−íc Ph¸p. Ng−êi n«ng d©n An Nam nãi riªng, l¹i cμng ph¶i Ì Hå ChÝ Minh Toμn tËp, tËp 2, xuÊt b¶n n¨m 1981, sau khi x¸c minh l¹i vÒ
cæ ra mμ chÞu sù b¶o hé Êy mét c¸ch th¶m h¹i h¬n: lμ ng−êi An Nam, hä bÞ thêi gian ®· ®−îc ®−a vμo tËp 1. VÒ mÆt v¨n b¶n, mét sè bμi trong lÇn xuÊt
¸p bøc; lμ ng−êi n«ng d©n, hä bÞ ng−êi ta ¨n c¾p, c−íp bãc, t−íc ®o¹t, lμm b¶n tr−íc ®· ®−îc ®èi chiÕu, hiÖu ®Ýnh l¹i cho chÝnh x¸c h¬n.
ph¸ s¶n" (Tr.227). Ph¶i sèng trong hoμn c¶nh cïng cùc nh− vËy nªn ng−êi Tuy vËy, lÇn xuÊt b¶n nμy ch¾c ch¾n còng ch−a tËp hîp ®−îc ®Çy ®ñ
n«ng d©n nãi chung vμ ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam nãi riªng ch¼ng nh÷ng cã nh÷ng bμi viÕt vμ t¸c phÈm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh cßn l−u tr÷ ë n−íc
ý thøc giai cÊp râ rÖt mμ cßn cã ý thøc d©n téc rÊt m¹nh mÏ. Trong c¸c bμi ngoμi vμ r¶i r¸c ®©y ®ã.
T×nh c¶nh n«ng d©n An Nam, T×nh c¶nh n«ng d©n Trung Quèc, N«ng d©n Chóng t«i mong c¸c bËc thøc gi¶, c¸c nhμ nghiªn cøu vμ b¹n ®äc gÇn xa
m¸ch b¶o vμ bæ sung nh÷ng bμi cßn thiÕu, chØ ra nh÷ng s¬ suÊt, thiÕu sãt
B¾c Phi... vμ nh÷ng bμi ph¸t biÓu t¹i §¹i héi V Quèc tÕ Céng s¶n, Ng−êi
®Ó cho lÇn xuÊt b¶n sau ®−îc tèt h¬n.
®· kh¸i qu¸t vÞ trÝ vμ lùc l−îng to lín cña n«ng d©n trong c¸ch m¹ng gi¶i
phãng d©n téc vμ chØ râ ë c¸c n−íc thuéc ®Þa, n«ng d©n nhiÒu lÇn næi dËy
chèng chñ nghÜa thùc d©n, nh−ng ®Òu thÊt b¹i, v× thiÕu sù l·nh ®¹o vμ tæ
chøc. Ng−êi viÕt: "Quèc tÕ Céng s¶n cÇn ph¶i gióp ®ì hä tæ chøc l¹i, cÇn
VIÖN NGHI£N CøU CHñ NGHÜA M¸C - L£NIN
ph¶i cung cÊp c¸n bé l·nh ®¹o cho hä vμ chØ cho hä con ®−êng ®i tíi c¸ch
Vμ T¦ T¦ëNG Hå CHÝ MINH
m¹ng vμ gi¶i phãng" (Tr.289). V× vËy, gi¶i phãng d©n téc ph¶i g¾n liÒn víi
gi¶i phãng n«ng d©n, ®em l¹i ruéng ®Êt cho n«ng d©n.
C¸c bμi viÕt trong tËp 1 cßn cho thÊy Chñ tÞch Hå ChÝ Minh còng rÊt
chó ý ®Õn vai trß cña phô n÷ vμ c¸c tÇng líp thanh niªn, häc sinh, sinh
viªn... trong ®Êu tranh c¸ch m¹ng. Trong nh÷ng bμi viÕt cña m×nh, Ng−êi
®· nªu nhiÒu tÊm g−¬ng tiªu biÓu cña phô n÷ vμ tuæi trÎ t¹i c¸c n−íc
thuéc ®Þa vμ phô thuéc ®Ó cæ vò tinh thÇn ®Êu tranh c¸ch m¹ng cña quÇn
chóng bÞ ¸p bøc.
Hå ChÝ Minh Toμn tËp, tËp 1, ngoμi nh÷ng t¸c phÈm lý luËn s¾c bÐn,
chøa ®ùng t− t−ëng chÝnh trÞ quan träng, cßn cã nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc
cã gi¸ trÞ, mang tÝnh ®¶ng s©u s¾c, tÝnh chiÕn ®Êu cao vμ tÝnh nghÖ thuËt
®éc ®¸o. B»ng nh÷ng t¸c phÈm ®ã, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ®Æt nÒn mãng
cho sù ra ®êi cña nÒn v¨n häc c¸ch m¹ng mang néi dung yªu n−íc vμ ®Ëm
®μ b¶n s¾c d©n téc.
Hå ChÝ Minh Toμn tËp, tËp 1, trªn c¬ së tiÕp thô thμnh qu¶ cña lÇn xuÊt
b¶n n¨m 1980, ®· bæ sung h¬n 30 bμi vμ t¸c phÈm víi h¬n 100 trang, khai
th¸c ë kho l−u tr÷ cña Quèc tÕ Céng s¶n tr−íc ®©y, trªn c¸c tËp san La
Revue Communiste, Inprekorr, c¸c b¸o L'HumanitÐ, Le Paria, La Vie
OuvriÌre, Le Journal du Peuple, Le Libertaire... Mét sè bμi ®−îc in trong
0 hå chÝ minh toμn tËp T©m ®Þa thùc d©n 1




T¢M §ÞA THùC D¢N1


Ýt khi chóng t«i cã dÞp ®−îc ®äc b¸o thuéc ®Þa. H«m nay, chóng
t«i nhËn ®−îc mét sè Courrier Colonial, ®Ò ngμy 27 th¸ng 6 võa
qua, trªn ®Çu tê nμy cã ®¨ng mét bμi dμi hai cét, d−íi c¸i ®Çu ®Ò kÝch
®éng lμ "Giê PHóT NGHI£M TRäNG". C¸i ®Çu ®Ò kªu rçng Êy ,
kªu nh− mét lêi h« hμo cÇm vò khÝ, ®· khiÕn chóng t«i ph¶i ®äc tõ
®Çu chÝ cuèi bμi b¸o dμi nμy ®Ó biÕt râ lý do cña tiÕng kªu cÇu cøu ®ã
lμ g×. Ch−a ®äc hÕt cét thø nhÊt, chóng t«i còng ®· gÇn thÊy ®−îc
môc ®Ých cña t¸c gi¶, vμ cμng ®äc tiÕp - võa ®äc võa mØm c−êi - th×
c¶m t−ëng ®Çu tiªn cña chóng t«i cμng v÷ng ch¾c l¹i. C¶m t−ëng cña
chóng t«i tãm l¹i lμ: mét chμng thùc d©n ®· muèn dïng b¶n Yªu
s¸ch cña nh©n d©n An Nam2 ®Ó më mét cuéc tÊn c«ng gi¸n tiÕp vμo
chÝnh s¸ch cña «ng Anbe Xar«, toμn quyÒn §«ng D−¬ng, mét cuéc
tÊn c«ng mμ anh ta ®· chó ý t« ®iÓm b»ng nh÷ng lêi ph¶n ®èi cã tÝnh
chÊt yªu n−íc, b»ng lßng yªu chuéng ch©n lý, b»ng tinh thÇn hy sinh
vμ tËn tuþ v× lîi Ých chung, v©n v©n, v©n v©n.
Ph©n tÝch mét vμi ®o¹n trong bμi b¸o, chóng ta sÏ thÊy ®−îc
chμng ta hiÓu chñ nghÜa yªu n−íc, ch©n lý vμ lîi Ých chung cña
n−íc Ph¸p nh− thÕ nμo.
¤ng Camil¬ §¬vila khao kh¸t c¸i danh hiÖu ng−êi yªu chuéng
ch©n lý trong thÕ giíi nμy vμ trong thÕ giíi bªn kia. Lßng khao
kh¸t Êy lμ chÝnh ®¸ng vμ hîp lý, chóng t«i vui lßng thõa nhËn nh−
vËy. Nh−ng mong «ng cho phÐp chóng t«i chØ cho «ng thÊy r»ng c¸i
2 hå chÝ minh toμn tËp T©m ®Þa thùc d©n 3



ch©n lý theo t©m ®Þa cña «ng, c¸i ch©n lý theo quan niÖm cña bän hä cßn l©u míi lμ ®a sè, thËm chÝ cßn ®ang sî r»ng hä lμ mét thiÓu
thùc d©n thï ghÐt d©n b¶n xø, kh«ng cã g× lμ gièng víi ch©n lý cña sè rÊt nhá n÷a.
chóng t«i, ch©n lý mμ sau nμy chóng t«i sÏ nãi s¬ qua ®Õn, còng nh− Råi «ng §¬vila chÐp l¹i t¸m yªu s¸ch cña ng−êi An Nam, vμ
kh«ng cã g× lμ gièng víi ch©n lý theo quan niÖm cña nh÷ng ng−êi kÌm theo yªu s¸ch thø ba - tù do b¸o chÝ vμ ng«n luËn - «ng ®−a ra
Ph¸p tèt ë n−íc Ph¸p c¶. Së dÜ chóng t«i nhËn xÐt mét c¸ch lÞch sù nhËn xÐt nμy: mμ b¶n th©n chóng ta còng kh«ng ®−îc h−ëng, vμ
nh− vËy, lμ nh»m tá th¸i ®é t«n träng quyÒn tù do ng«n luËn. kÌm theo yªu s¸ch thø b¶y - thay chÕ ®é s¾c lÖnh b»ng chÕ ®é luËt-
«ng ®−a ra nhËn xÐt nμy: hÖt nh− ë n−íc ta.
Tr−íc hÕt, chóng t«i thÊy trong bμi b¸o nãi vÒ vÊn ®Ò ®ã, c¸i
Còng vËy th«i, tÝnh gi¶ dèi còng kh«ng ®−îc che ®Ëy kÝn ®¸o g×
c©u ¸m chØ cã ¸c ý lμ "ngay ngμy h«m sau «ng Anbe Xar« ®Æt ch©n
h¬n. Chóng t«i xin phÐp hái «ng §¬vila r»ng ph¶i ch¨ng «ng coi ®éc
trë vÒ ®Êt n−íc Ph¸p, th× nh÷ng nhμ ¸i quèc An Nam lËp tøc b¸c bá
gi¶ cña «ng lμ nh÷ng ng−êi qu¸ − ngu ngèc, khi «ng ®Þnh dïng c¸i
nh÷ng lêi tuyªn bè l¹c quan cña «ng".
lèi b×nh luËn quû quyÖt ®ã ®Ó lμm cho hä lÉn lén t×nh tr¹ng hoμn
Chóng t«i kh«ng ®−îc biÕt bμi diÔn v¨n mμ «ng §¬vila ®· ¸m toμn vμ vÜnh viÔn kh«ng cã quyÒn tù do t− t−ëng víi sù kiÓm duyÖt,
chØ, chóng t«i kh«ng bμn vÒ bμi diÔn v¨n Êy. Nh−ng ngay tõ b©y giê tøc lμ mét t×nh tr¹ng hoμn toμn cã tÝnh chÊt t¹m thêi vμ chØ nh»m
chóng t«i còng cã thÓ nãi r»ng, dï sao ®i n÷a th× t¸m ®iÓm cña b¶n mét vμi lo¹i tin tøc th«i. Cßn vÒ viÖc thay thÕ chÕ ®é s¾c lÖnh b»ng
Yªu s¸ch cña nh©n d©n An Nam kh«ng nãi ng−îc l¹i chót nμo chÕ ®é luËt, th× chóng t«i kh«ng hiÓu t¹i sao «ng §¬vila l¹i sî viÖc
nh÷ng ý kiÕn cña «ng Anbe Xar«, ng−êi ®· tuyªn bè trong tÊt c¶ Êy ®Õn thÕ, v× nh÷ng ng−êi trong s¹ch th× kh«ng viÖc g× ph¶i sî sù
nh÷ng diÔn v¨n cña m×nh ®äc tr−íc nh÷ng ng−êi b¶n xø r»ng m×nh kiÓm so¸t cña ai c¶, ngay c¶ sù kiÓm so¸t cña NghÞ viÖn n÷a.
kiªn quyÕt muèn më ra cho hä mét kû nguyªn tù do vμ c«ng lý. V×
Lêi tr¸ch cø nÆng nhÊt cña «ng §¬vila ®èi víi nh÷ng nhμ ¸i quèc
nh÷ng lêi høa hÑn cña «ng phï hîp víi nh÷ng yªu s¸ch cña chóng An Nam lμ ®· ph¸t biÓu trùc tiÕp víi nh©n d©n Ph¸p vμ víi nÒn C«ng
t«i, nªn ngay khi ®−îc biÕt tin «ng trë vÒ Ph¸p chóng t«i véi v· göi lý thÕ giíi cña tÊt c¶ c¸c c−êng quèc. Chóng t«i s½n sμng thõa nhËn
®Õn «ng b¶n ghi nh÷ng yªu s¸ch cña chóng t«i. Trong lóc chê xem víi «ng r»ng nh÷ng ng−êi An Nam ®· ®i vμo mét tr−êng hîp hoμn
chÝnh s¸ch cña «ng ®¸p øng ®−îc ®Õn møc ®é nμo nh÷ng nguyÖn toμn ®¸ng xö gi¶o, khi kh«ng nhê ®Õn mét nhμ thùc d©n cì «ng lμm
väng cña chóng t«i, chóng t«i vui lßng thõa nhËn r»ng ®· nhiÒu lÇn trung gian. Thõa nhËn nh− vËy råi, chóng t«i xin chÐp l¹i nguyªn v¨n
«ng ta ph¸t biÓu ®Ó b¶o vÖ nh÷ng ng−êi b¶n xø, chèng l¹i sù ¸p bøc c¸i c©u mμ «ng cho lμ khã hiÓu, c©u ®ã nh− sau: "§−a ra nh÷ng yªu
cña nh÷ng tªn thùc d©n ®éc ¸c vμ sù chuyªn chÕ cña nh÷ng tªn s¸ch trªn ®©y, nh©n d©n An Nam tr«ng cËy vμo chÝnh nghÜa thÕ giíi
cña tÊt c¶ c¸c c−êng quèc vμ ®Æc biÖt tin vμo lßng réng l−îng cña nh©n
viªn chøc tμn b¹o, bÊt chÊp nh÷ng ®ßn c«ng kÝch cña mét chiÕn
d©n Ph¸p cao c¶, tøc lμ cña nh÷ng ng−êi ®ang n¾m vËn mÖnh cña
dÞch võa ®¸ng ghÐt võa nham hiÓm cña b¸o chÝ, mét chiÕn dÞch
nh©n d©n An Nam, cña nh÷ng ng−êi, do chç n−íc Ph¸p lμ mét n−íc
kh«ng giÊu kÝn ®−îc tÝnh ph¶n nghÞch cña nã b»ng nh÷ng lêi nguþ
Céng hoμ, nªn ®−îc coi lμ nh÷ng ng−êi b¶o hé cho nh©n d©n An Nam".
biÖn vÒ uy tÝn vμ b»ng nh÷ng lý lÏ gi¶ dèi vÒ lîi Ých chung.
Chóng t«i kh«ng d¸m gi¶i thÝch cho «ng §¬vila r»ng, thÕ nμo lμ
Chóng t«i ®· nhÊn m¹nh nh÷ng ch÷ nh÷ng tªn thùc d©n
mét n−íc Céng hoμ, v× m«n s− ph¹m kh«ng ph¶i lμ së tr−êng cña
®éc ¸c vμ nh÷ng viªn chøc tμn b¹o, v× chóng t«i biÕt r»ng cã nh÷ng
chóng t«i, nh−ng v× «ng t×m c¸ch bÎ quÑo mét c©u minh b¹ch nh−
ng−êi thùc d©n chÝnh trùc vμ nh÷ng viªn chøc c«ng b»ng. Khèn nçi,
vËy, nªn chóng t«i tù hái kh«ng biÕt cã ph¶i «ng ®· cã danh dù
4 hå chÝ minh toμn tËp T©m ®Þa thùc d©n 5



xø vÜnh viÔn bÞ kho¸ måm bÞt miÖng vμ bÞ xá mòi, míi cã thÓ gi÷
®−îc lμm båi bÕp trong mét nhμ bÕp nhμ vua nμo ®ã ch¨ng.
®−îc tÝnh −u viÖt ®ã.
Vμ b©y giê khi mμ «ng §¬vila tù hái r»ng tr¸ch nhiÖm ë ®©u,
Sau cïng, «ng §¬vila cho r»ng m×nh biÕt râ lμ mét ®¶ng ®éc
th× chóng t«i ph¶i nãi tr¾ng ra víi «ng r»ng cÇn t×m tr¸ch nhiÖm,
kh«ng ph¶i ë chÝnh s¸ch cña «ng Xar« mμ ë t×nh h×nh th¶m h¹i mμ lËp ®· xuÊt hiÖn vμ ®¶ng nμy ®· v−ît qua ®Çu «ng Xar« ®Ó ph¸t
ng−êi ta ®· ®Ó l¹i cho «ng Xar«. NÕu sau mét nöa thÕ kû sèng d−íi biÓu víi nh©n d©n Ph¸p vμ víi c¸c c−êng quèc mμ hä muèn nãi víi
sù thèng trÞ cña n−íc Ph¸p mμ nh©n d©n An Nam rót cuéc l¹i ph¶i t− c¸ch b×nh ®¼ng víi nhau. ¤ng nãi thªm r»ng: ®©y lμ mét giÊc m¬
®i xin vμi b¶o ®¶m c¸ nh©n vμ vμi quyÒn tù do mμ tÊt c¶ nh÷ng vμ tõ giÊc m¬ nμy «ng thÊy nguån gèc cña sai lÇm mμ «ng Anbe
n−íc l¸ng giÒng cña m×nh ®Òu ®−îc h−ëng, th× ®iÒu ®ã kh«ng ph¶i Xar« ph¹m ph¶i lμ n¨m 1913 «ng Anbe ®· d¹y cho ng−êi An Nam
lμ t¹i «ng Xar« th©n d©n b¶n xø, mμ ®iÒu ®ã cã nguyªn nh©n s©u biÕt r»ng n−íc §øc ®· chiÕm And¸tx¬ - Loren cña n−íc Ph¸p n¨m
xa h¬n n÷a, ®ã lμ do chÝnh s¸ch bãc lét vμ ngu d©n mμ «ng §¬vila
1871.
vμ bÌ ph¸i tuyªn truyÒn, chø kh«ng ph¶i cña «ng Xar«.
NÕu cã mét ®¶ng ®éc lËp tån t¹i, th× ®¶ng nμy kh«ng ph¶i ®i ¨n
A, b©y giê chóng t«i ®· n¾m ®−îc ®éng c¬ cña nh÷ng ®ßn c«ng
xin mét vμi quyÒn tù do, mμ thiÕu nã th× con ng−êi lμ mét tªn n« lÖ
kÝch «ng Xar« råi. ¤ng Xar« bÞ c«ng kÝch v× «ng th©n d©n b¶n xø.
khèn khæ. Chóng t«i thö lμm yªn lßng «ng §¬vila b»ng c¸ch nãi
¤ng §¬vila nh¾c nhë r»ng nh÷ng ng−êi ®· cã kinh nghiÖm ë
r»ng, §¶ng cña chóng t«i nãi víi nh©n d©n Ph¸p, còng lμ nãi c¶ víi
§«ng D−¬ng ®· cè c«ng khuyªn «ng Xar«, nh−ng «ng Xar« kh«ng
«ng §¬vila.
chÞu nghe hä. Theo ng«n ng÷ cña nh÷ng tªn thùc d©n ®éc ¸c, thø
Cuèi cïng, «ng §¬vila kh«ng thÓ kh«ng biÕt vÒ mÆt quèc tÕ, khi
kinh nghiÖm ë §«ng D−¬ng cã nghÜa lμ kinh nghiÖm trong nghÖ
ng−êi ta nãi b×nh ®¼ng víi nhau, ng−êi ta dïng con ®−êng ngo¹i
thuËt bãc lét, c−íp bãc ng−êi b¶n xø, kinh nghiÖm sèng b»ng må
giao, chø kh«ng ph¶i b»ng con ®−êng thØnh cÇu. VËy th× giÊc m¬ ®Ñp
h«i cña ng−êi b¶n xø. ¤ng Xar« ®· khinh bØ kh«ng thÌm nghe lêi
bän cè vÊn vô lîi Êy, ®iÒu ®ã còng dÔ hiÓu. mμ ng−êi ta kiªu h·nh ®· t×m thÊy ch×a khãa, tù nã ®· tan tμnh.
C¸i c©u trong tê Le Courrier d'Haiphong3 mμ «ng §¬vila dÉn ra vμ Chóng t«i ®Ó cho «ng §¬vila víi mét giÊc m¬ kh¸c, giÊc m¬ lμm
tuyªn bè r»ng, c©u ®ã lμ cã tÝnh chÊt tiªn tri (sic) x¸c nhËn tÊt c¶ cho d©n An Nam quªn ®i r»ng chØ víi nöa sè nh÷ng luËt d©n sù mμ
tr−íc kia nh÷ng ng−êi And¸tx¬ - Loren cã ®−îc d−íi sù thèng trÞ
nh÷ng ®iÒu mμ chóng t«i võa nãi, nguyªn v¨n c©u ®ã nh− sau:
cña §øc, th× d©n An Nam còng sÏ ®ì khæ h¬n rÊt nhiÒu. §óng vËy,
"ChÝnh s¸ch Êy (chÝnh s¸ch th©n d©n b¶n xø) cña «ng Xar« chØ
theo ý nghÜa ®ã th× viÖc so s¸nh And¸tx¬ - Loren Phæ ho¸ víi §«ng
cã thÓ tiÕn hμnh ®−îc b»ng c¸ch hy sinh lßng tù t«n vμ nh÷ng
D−¬ng Ph¸p hãa dÜ nhiªn lμ h¹i.
quyÒn lîi cña nh÷ng ng−êi ¢u ë n−íc nμy, v× chÝnh s¸ch ®ã chØ
nh»m lμm cho nh÷ng d©n b¶n xø thμnh nh÷ng ng−êi b×nh ®¼ng víi
chóng ta, råi nhanh chãng trë thμnh chñ chóng ta".
NGuyÔn ¸i Quèc
KÕt luËn: ®èi víi d©n b¶n xø, th× ph¶i gi÷ hä vÜnh viÔn trong
c¶nh n« lÖ. Chóng t«i thiÕt t−ëng r»ng, nh÷ng ng−êi Ph¸p th«ng
Tμi liÖu ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p.
minh vμ ch©n thùc biÕt tá tÝnh −u viÖt tù nhiªn cña m×nh ë bÊt cø B¶n chôp l−u t¹i ViÖn LÞch sö §¶ng.
n¬i nμo m×nh sèng, th× kh«ng cÇn ph¶i sèng gi÷a nh÷ng ng−êi b¶n
6 Hå chÝ minh toμn tËp 7



chinh phôc ®Òu sèng mÆt ®èi mÆt, trong mét kh«ng khÝ nghi kþ lÉn
nhau. Bøc tranh ¶m ®¹m nμy ®¸ng ®−îc quan t©m, ®−îc xÐt vÒ mét
sè mÆt kh¸c nhau.
VÒ t©m lý, ë phÝa kia lμ th¸i ®é hiÒm nghi vμ khinh miÖt; cßn ë
phÝa nμy l¹i lμ t©m tr¹ng bùc däc vμ tuyÖt väng. C¸c Ên phÈm s¸ch
b¸o thùc d©n ®Òu ®Çy rÉy nh÷ng ®ßn ®¶ kÝch hung b¹o ®¸nh vμo
VÊN §Ò D¢N B¶N Xø nh©n d©n bÞ chinh phôc, ®Òu trμn ngËp nh÷ng lêi chöi rña phun
th¼ng vμo mÆt hä víi dòng khÝ cμng hung h¨ng v× t¸c gi¶ biÕt tr−íc
r»ng hä kh«ng thÓ nμo tr¶ miÕng l¹i ®−îc vμ hä chØ ®μnh ph¶i
B¸o L'HumanitÐ4 ngμy 18-6 míi ®©y ®· ®¨ng v¨n b¶n thØnh
nghiÕn r¨ng mμ nuèt lÊy. Ng−êi ta ®äc thÊy trong lo¹i Ên phÈm
cÇu cña nh÷ng ng−êi An Nam göi Héi nghÞ Hoμ b×nh5 ®ßi ©n x¸ cho
võa nªu nh÷ng ph¸n quyÕt nh− thÕ nμy ch¼ng h¹n: " §èi víi c¸i
tÊt c¶ c¸c tï chÝnh trÞ ng−êi b¶n xø, ®ßi c¶i c¸ch ph¸p chÕ ë §«ng
gièng nßi annamÝt Êy, chØ cã mét c¸ch tèt ®Ó cai trÞ nã, - ®ã lμ ¸ch
D−¬ng b»ng ban hμnh nh÷ng b¶o ®¶m cho ng−êi b¶n xø còng nh−
thèng trÞ b»ng søc m¹nh... TruyÒn häc vÊn cho bän annamÝt hoÆc
cho ng−êi ¢u, ®ßi tù do b¸o chÝ, tù do héi häp vμ lËp héi, tù do d¹y
cho phÐp chóng tù chóng cã häc vÊn, tøc lμ mét mÆt cung cÊp cho
häc, ®ßi thay thÕ chÕ ®é s¾c lÖnh b»ng chÕ ®é ph¸p luËt; vμ sau
chóng nh÷ng sóng b¾n nhanh ®Ó chèng chóng ta, vμ mÆt kh¸c ®μo
cïng, ®ßi cã mét ®oμn ®¹i biÓu th−êng trùc cña d©n b¶n xø, ®−îc
t¹o nh÷ng con chã th«ng th¸i g©y r¾c rèi h¬n lμ cã Ých...".
bÇu vμo NghÞ viÖn Ph¸p. Chóng t«i chØ cã thÓ coi c¸c yªu s¸ch
VÒ hμnh chÝnh vμ ph¸p lý: c¶ mét vùc th¼m c¸ch biÖt ng−êi ¢u
rÊt ®óng ®¾n ®ã còng lμ cña chÝnh m×nh, trong thêi ®¹i mμ ý muèn
víi ng−êi b¶n xø. Ng−êi ¢u h−ëng mäi tù do vμ ngù trÞ nh− ng−êi
cña nh©n d©n lμ n¾m quyÒn tù quyÕt.
chñ tuyÖt ®èi; cßn ng−êi b¶n xø th× bÞ bÞt mâm vμ bÞ buéc d©y d¾t
N−íc Ph¸p ®· tõng b¾t ®Çu ®¸nh chiÕm §«ng D−¬ng gÇn nh− cïng ®i, chØ cã quyÒn ph¶i phôc tïng, kh«ng ®−îc kªu ca; v× nÕu anh ta
thêi gian mμ n−íc NhËt ®i nh÷ng b−íc ®Çu tiªn trong cuéc c¶i c¸ch d¸m ph¶n ®èi th× anh ta liÒn bÞ tuyªn bè lμ kÎ ph¶n nghÞch hoÆc lμ
næi tiÕng n¨m 1868. Nh−ng trong kho¶ng mét nöa thÕ kû, n−íc NhËt mét tªn c¸ch m¹ng, vμ bÞ ®èi xö ®óng víi téi tr¹ng Êy. Cμng khèn
®· biÕt t¹o lËp ®−îc mét chÕ ®é ®−a nã vμo h¹ng nh÷ng c−êng quèc khæ h¬n cho ng−êi b¶n xø nμo xuÊt ngo¹i ®Ó tho¸t khái c¸i chÕ ®é
®øng ®Çu thÕ giíi; cßn n−íc Ph¸p th× ph¶i nãi r»ng vÉn ®ang mß
dÞu hiÒn Êy: gia quyÕn anh ta bÞ hμnh h¹; b¶n th©n anh ta, nÕu bÞ
mÉm trong chÝnh s¸ch §«ng D−¬ng cña m×nh. ThËm chÝ cã thÓ tù
b¾t, th× bÞ tï khæ sai hoÆc bÞ ®Èy lªn m¸y chÐm. ThËm chÝ ®Ó ®i l¹i
hái ®· tõng cã mét chÝnh s¸ch §«ng D−¬ng bao giê ch¨ng? - V× lÏ tõ
trong n−íc, tõ ®Þa ph−¬ng nμy ®Õn ®Þa ph−¬ng kh¸c theo luËt,
khi bÞ Ph¸p chiÕm, ®Êt n−íc chóng t«i hÇu nh− lu«n lu«n sèng lay
ng−êi b¶n xø ph¶i mang theo giÊy phÐp. Cßn c«ng lý, ®èi víi ng−êi
l¾t ngμy nμy qua ngμy kh¸c, kh«ng hÒ biÕt chÝnh quyÒn muèn dÉn
b¶n xø, nã tån t¹i nh− thÕ nμy ®©y: ng−êi ¢u nμo ®· giÕt chÕt, tμn
m×nh ®i ®Õn ®©u, - chÝnh quyÒn nμy khi th× nãi vÒ chÝnh s¸ch ®ång
s¸t hoÆc c−ìng d©m ng−êi b¶n xø, th× trong tr−êng hîp vô ¸n
hãa, khi th× nãi vÒ chÝnh s¸ch liªn hiÖp hoÆc g× kh¸c n÷a, nh−ng
kh«ng thÓ ®−îc Øm hoμn toμn, anh ta ch¾c mÈm r»ng m×nh ®−îc toμ
thËt ra ch¼ng ¸p dông mét chÝnh s¸ch nμo c¶. T×nh h×nh ®Ých thùc
¸n tha bæng, m×nh ra toμ ch¼ng qua lμ chuyÖn h×nh thøc. §ã lμ viÖc
lμ nh− sau: nay còng nh− tr−íc kia, kÎ chinh phôc vμ nh©n d©n bÞ
8 Hå chÝ minh toμn tËp 9



tuyÖt väng, nh− nh÷ng cuéc biÓu t×nh «n hoμ n¨m 1908 (xem
¸p dông nguyªn t¾c nh»m b¶o tån b»ng mäi c¸ch uy tÝn cña ng−êi
Bulletin officiel de la Ligue des Droits de l' Homme, ngμy 31-10-
da tr¾ng tr−íc bän da vμng. NghÞ viÖn Ph¸p cã biÕt chót ®Ønh vÒ
1912), vμ nh− nh÷ng vô næ bom gÇn ®©y ë Nam Kú vμ ë B¾c Kú.
viÖc võa nªu, qua mét sè ®iÒu tiÕt lé cña «ng nghÞ sÜ Vi«nlÐt trong
Than «i! §ã lμ nh÷ng cuéc ph¶n kh¸ng v« hiÖu mμ mçi lÇn ®Òu
mét b¶n b¸o c¸o vÒ ng©n s¸ch §«ng D−¬ng.
®em l¹i nh÷ng trËn ®μn ¸p ®Ém m¸u, vμ thªm n÷a ®· t¹o cí cho
Sù ngù trÞ cña b¹o chÝnh chÝnh quyÒn thÓ theo Nap«lª«ng trong vô chiÕc "m¸y ma qu¸i" 1),
mμ trõ khö mét c¸ch lÞch sù nh÷ng ng−êi An Nam kh«ng tá vÎ
ë c¸c tØnh, ng−êi b¶n xø bÞ trãi tay trãi ch©n, ph¶i g¸nh chÞu
hoan h« thãi ®éc ®o¸n cña nã. Ng−êi ta biÕt r»ng trong chiÕn ),
thãi tuú høng, chuyªn quyÒn cña c¸c quan cai trÞ ng−êi Ph¸p vμ 3F2




§«ng D−¬ng ®· lμ n¬i diÔn ra nh÷ng sù kiÖn ®au lßng, dÉn ®Õn viÖc
thãi tham tμn cña bän lμm t«i tí ngoan ngo·n cho chóng, bän quan
ban bè thiÕt qu©n luËt, vμ kÌm theo lμ nh÷ng vô tuyªn ¸n vμ hμnh
l¹i, s¶n phÈm cña chÕ ®é míi! Êy lμ c«ng lý bÞ b¸n ®øt cho kÎ nμo
quyÕt hμng lo¹t. Giê ®©y, c¸c nhμ tï khæ sai ë Guyan, ë T©n
mua ®¾t nhÊt, tr¶ gi¸ hêi nhÊt. X−a kia, ng−êi b¶n xø bao giê còng
Calª®«ni, ë C«n §¶o, v.v. ®Òu ®Çy ¾p tï chÝnh trÞ ng−êi b¶n xø.
cã thÓ kªu lªn ®Õn tËn TriÒu ®×nh nhμ vua; nh−ng nay th× anh
Sóng liªn thanh vμ m¸y chÐm ®Òu chãng v¸nh buéc nh÷ng ai
chμng "annamÝt" khèn khæ ch¼ng biÕt cã th¸nh nh©n nμo ®Ó dùa,
b−íng bØnh, nh÷ng ai ph¶n kh¸ng ph¶i im h¬i lÆng tiÕng.
vμ cßn l¹i cho anh ta, chØ lμ c«ng lý cña Chóa trêi. Riªng ®èi víi
nh÷ng ai mμ ng«n ng÷ thùc d©n gäi lμ bän quÊy rèi, th× nh÷ng Sù c¹nh tranh cña NhËt B¶n
phiªn häp ©m u, ®−îc t« ®iÓm thμnh toμ ®¹i h×nh, bÝ mËt quyÕt T×nh h×nh mμ chóng t«i võa míi ph¸c ra mét sè nÐt lín, cã lÏ
®Þnh sè phËn cña hä - nh÷ng ng−êi b¶n xø chÝnh trùc mμ ®ång bμo sÏ cã thÓ kÐo dμi v« tËn, nÕu cuéc chiÕn tranh - ®· ®¶o lén toμn bé
ch©u ¢u - hiÖn nay kh«ng kÐo theo mét sù x× xμo míi vÒ vÊn ®Ò d©n
cña hä ®Òu coi träng vμ tin yªu.
b¶n xø. Qu¶ vËy, do chiÕn tranh, n−íc NhËt ®· tranh thñ ®−îc, tõ
Sù t−¬ng ph¶n cμng næi bËt kh«ng kÐm trong lÜnh vùc kinh tÕ.
phÝa n−íc Ph¸p, nh÷ng quyÒn −u tiªn ®Æc biÖt ë §«ng D−¬ng. VËy
Mét bªn lμ nh÷ng ng−êi b¶n xø bÞ d×m trong c¶nh dèt n¸t vμ suy
ph¶i thÊy tr−íc r»ng ng−êi NhËt sÏ ®Õn lËp nghiÖp ngμy cμng
yÕu bëi mét hÖ thèng tinh kh«n nh»m nhåi sä, ®Çn ®én ho¸, kh«ng
nhiÒu trªn xø nμy vμ sÏ lμm ®ñ mäi nghÒ ë ®©y; kÕt qu¶ lμ d©n b¶n
lÊp liÕm hÕt ®−îc d−íi mét d¹ng gi¸o dôc bÞp bîm: hä ph¶i ®æ må
xø sÏ sèng cμng khèn ®èn h¬n: bÞ h·m trong c¶nh dèt n¸t bëi chÝnh
h«i s«i n−íc m¾t trong nh÷ng lao t¸c nÆng nhäc nhÊt vμ b¹c bÏo s¸ch ®Çn ®én ho¸, bÞ suy yÕu v× ph¶i chÞu nhiÒu thiÕu thèn, nhiÒu
nhÊt ®Ó kiÕm sèng mét c¸ch chËt vËt, vμ hÇu nh− chØ b»ng søc cña thñ ®o¹n ®Çu ®éc cña Nhμ n−íc - ng©n khè vμ c¸c c«ng ty ®Æc
hä th«i, ®Ó nu«i mäi ng©n quü cña chÝnh quyÒn. Mét bªn lμ nh÷ng nh−îng Ðp hä tiªu thô thuèc phiÖn, r−îu -, hä sÏ tiÕp tôc luÈn quÈn
ng−êi Ph¸p vμ ng−êi n−íc ngoμi: hä ®Òu ®i l¹i tù do, tù dμnh cho trong mét c¸i vßng thu hÑp qu¸ ®çi.
m×nh tÊt c¶ c¸c tμi nguyªn cña ®Êt n−íc, chiÕm ®o¹t toμn bé xuÊt XÐt vÒ nguyªn t¾c, tiÕn bé chung phô thuéc vμo viÖc ph¸t triÓn
nhËp khÈu vμ tÊt c¶ c¸c ngμnh nghÒ bÐo bë nhÊt, bãc lét tr©ng tr¸o
trong c¶nh dèt n¸t vμ nghÌo khèn cña nh©n d©n.
1) Machine infernale. M¸y ma qu¸i næ cã thÓ g©y tö vong, ®· tõng
Buéc ph¶i bÞ kiÒm chÕ bëi søc m¹nh, nh©n d©n An Nam, mμ
®−îc bè trÝ ®Ó ¸m s¸t B«nap¸ct¬. May thay, B«nap¸ct¬ tho¸t n¹n vμ biÕt râ
lÞch sö ch©n chÝnh ®· khëi ®Çu tõ h¬n 3000 n¨m, tõng lóc tõng lóc thñ ph¹m. Tuy vËy, «ng khÐo thõa c¬ h¹ lÖnh ®μy 138 ng−êi v« téi, cã hμnh
nh− cã nh÷ng ®ît cån cμo chèng ®èi, biÓu hiÖn b»ng nh÷ng m−u vi kh«ng t¸n thμnh chÝnh s¸ch cña «ng.
toan næi dËy réng kh¾p, hoÆc b»ng hμnh ®éng cña nh÷ng con ng−êi 2) ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt.
10 Hå chÝ minh toμn tËp 11



chñ nghÜa quèc tÕ; vμ v¨n minh chØ cã lîi khi c¸c quan hÖ quèc tÕ
®−îc më réng vμ t¨ng c−êng. MÆt kh¸c, lμ phi lý nÕu nghÜ r»ng hai
d©n téc l¸ng giÒng nh− d©n téc An Nam vμ d©n téc NhËt B¶n l¹i cã
thÓ cø tån t¹i biÖt lËp ®èi víi nhau. Nh−ng ng−êi NhËt, nhê ë chÝnh
phñ kh«n khÐo cña hä, cã c¸c ph−¬ng tiÖn rÊt ®Çy ®ñ, ®−îc trang bÞ
tèt ®Ó tiÕn hμnh ®Êu tranh kinh tÕ; trong khi ®ã th× ng−êi An Nam-
chóng t«i ®· nãi v× sao - l¹i hoμn toμn lμ con sè kh«ng , xÐt vÒ mÆt
§¤NG D¦¥NG Vμ TRIÒU TI£N
tiÕn bé hiÖn ®¹i, so víi c¸c l¸ng giÒng cña hä: ng−êi Hoa, ng−êi
NhËt, ng−êi Xiªm vμ c¶ ng−êi Ên n÷a. C©u hái ®Æt ra tõ rμy, lμ
®øng tr−íc t×nh h×nh míi ®−îc t¹o ra bëi nh÷ng luång du nhËp cña
MéT Sù SO S¸NH THó VÞ
ng−êi n−íc ngoμi, ph¶i ch¨ng ChÝnh phñ Ph¸p tin r»ng ®· ®óng
lóc, v× lîi Ých chung, ph¶i gi¶i phãng d©n b¶n xø vμ gióp ®ì hä b»ng ThÕ giíi sÏ chØ cã nÒn hoμ b×nh cuèi cïng khi tÊt c¶ c¸c d©n téc
tÊt c¶ c¸c ph−¬ng tiÖn m×nh cã trong tay, ®Ó hä tù chuÈn bÞ cho tù m×nh tho¶ thuËn víi nhau cïng tiªu diÖt con qu¸i vËt ®Õ quèc
cuéc c¹nh tranh gay go mμ hä sÏ ®¶m ®−¬ng ®èi víi ng−êi NhËt vμ chñ nghÜa ë kh¾p mäi n¬i mμ hä gÆp nã. Trong khi chê ®îi ngμy ®ã,
nh÷ng ng−êi n−íc ngoμi kh¸c? hiÖn nay hä cßn lμ n¹n nh©n cña con qu¸i vËt Êy, ®ßi hái mét c¸ch
NÕu lêi ®¸p cã chiÒu kh¼ng ®Þnh, th× chóng t«i khã hiÓu v× sao c¸c nghiªm kh¾c, nh©n danh nguyªn t¾c cña d©n téc ®−îc quyÒn tù
yªu s¸ch cña m×nh, mμ b¸o L'HumanitÐ ®· ®¨ng trong sè ra ngμy quyÕt vμ hä rÊt xøng ®¸ng ®Ó l−u ý tiÕng nãi cña hä ph¶i ®−îc l¾ng
18-6 võa qua, l¹i cã thÓ g©y chÊn ®éng trong giíi thùc d©n. Chóng nghe víi t×nh c¶m ®Ëm ®μ trong nh©n d©n c¸c n−íc ch©u ¢u vμ
t«i biÕt ®Ých x¸c r»ng mét sÜ quan cao cÊp chØ huy c¸c tËp ®oμn lao ch©u Mü. D− luËn thÕ giíi ®èi víi c¸c n−íc ®ang rªn xiÕt d−íi ¸ch
c«ng thuéc ®Þa - cã lÏ c¨n cø vμo nh÷ng chØ thÞ nhËn ®−îc tõ bªn thèng trÞ cña n−íc ngoμi kh«ng ph¶i kh«ng lμm cho nh÷ng kÎ ®i
trªn - ®· h¹ lÖnh cho tõng tr−ëng tËp ®oμn h·y tÞch thu tÊt c¶ bãc lét c¸c d©n téc lo sî. ChÝnh phñ NhËt B¶n nh×n thÊy tr−íc hËu
nh÷ng b¶n yªu s¸ch võa nªu, t×m thÊy ë nh÷ng ng−êi lao c«ng An qu¶ ®¸ng buån khi ®· më mét cuéc chinh ph¹t rÊt lín cña chñ
Nam. RÊt «n hoμ c¶ vÒ néi dung lÉn vÒ h×nh thøc, c¸c nguyÖn väng nghÜa qu©n phiÖt, ®ang thõa nhËn ph¶i c¶i c¸ch chÕ ®é ë TriÒu
cña chóng t«i nh»m vμo nh÷ng c¶i c¸ch chñ yÕu cho viÖc gi¶i phãng Tiªn theo mét tinh thÇn khoan dung.
chóng t«i, vμ nh»m vμo nh÷ng quyÒn tù do mμ nÕu kh«ng cã chóng
Tù TRÞ ë TRIÒU TI£N
th× con ng−êi ngμy nay chØ lμ mét kÎ n« lÖ khèn n¹n. Kh«ng ai cã
thÓ phñ nhËn r»ng nÕu kh«ng cã c¸c quyÒn tù do Êy, thiÕt yÕu cho Mét s¾c lÖnh cña Hoμng triÒu, c«ng bè ë §«ng Kinh, ngμy 19-8-
1919, thõa nhËn tù trÞ cho TriÒu Tiªn, vμ tuyªn bè nh÷ng ng−êi
viÖc truyÒn b¸ nh÷ng t− t−ëng vμ kiÕn thøc mμ ®êi sèng hiÖn ®¹i
TriÒu Tiªn vμ NhËt B¶n vÒ mÆt ph¸p luËt ®Òu b×nh ®¼ng vμ ®Òu
®ßi hái, th× kh«ng thÓ tr«ng mong tiÕn hμnh bÊt cø mét c«ng cuéc
®−îc h−ëng nh÷ng quyÒn h¹n ngang nhau, kh«ng ph©n biÖt lμ
gi¸o ho¸ nghiªm chØnh nμo c¶.
ng−êi n−íc nμo. Chóng ta còng ph¶i thÊy tr−íc r»ng nh÷ng ng−êi yªu
NGUYÔN ¸I QuèC
n−íc TriÒu Tiªn sÏ kh«ng v× thÕ mμ lÊy lμm tho¶ m·n vμ hä cßn tiÕp
B¸o L'HumanitÐ,
tôc ®ßi cho ®−îc ®éc lËp hoμn toμn, bëi v× ph¶i ch¨ng hä ph¶n ®èi ®¹o
ngμy 2-8-1919.
s¾c lÖnh Êy víi lý do lμ nã còng nh− tÊt c¶ c¸c quy ®Þnh luËt ph¸p
12 Hå chÝ minh toμn tËp 13



kh¸c cã gi¸ trÞ nhiÒu hay Ýt cßn tuú ë sù thùc hiÖn ra sao n÷a. gi¸ ë chç ng−êi ta ®Æt vμo ®Êy: trong c¸i xø nμy do thiÕu sãt hay nãi
cho ®óng h¬n, lμ do ý ®Þnh cña chÝnh phñ, nªn ®©u ®©u tõ trªn
Râ rμng lμ chóng t«i kh«ng hÒ ®ãng vai trß ®¸ng khinh bØ lμm
xuèng d−íi còng ®Òu cã c¸i n¹n tham nhòng mua quan b¸n chøc,
ng−êi biÖn hé cho chñ nghÜa ®Õ quèc NhËt, mμ lμ chóng t«i lªn ¸n
nh÷ng bän ng−êi mua b¸n ®−îc b»ng tiÒn th× kh«ng ph¶i lμ nh÷ng
nã còng nh− lªn ¸n tÊt c¶ c¸c thø chñ nghÜa ®Õ quèc. Chóng t«i
thø hμng ho¸ hiÕm. Vμ ®Ó nhåi sä nh÷ng ng−êi da vμng, chÝnh phñ
còng kh«ng so s¸nh mét c¸ch cô thÓ chi tiÕt gi÷a chÕ ®é cai trÞ cña
thuéc ®Þa ®· s½n sμng nh÷ng biÖn ph¸p vμ ph−¬ng tiÖn cùc kú m¹nh.
NhËt víi chÕ ®é cai trÞ cña Ph¸p, mÆc dÇu vÒ nhiÒu mÆt, sù so s¸nh
Êy còng sÏ lμm lîi cho NhËt B¶n, mμ hiÓn nhiªn n−íc nμy ch−a bao VÒ mÆt b¸o chÝ, xuÊt b¶n b»ng tiÕng ph−¬ng §«ng, chÝnh phñ
giê cã ý ®Þnh ®Çu ®éc ng−êi TriÒu Tiªn b»ng c¸ch b¾t buéc hä ph¶i giμnh lÊy c¸i quyÒn h¹n bØ æi chØ cho phÐp xuÊt b¶n nh÷ng lo¹i nμo
uèng r−îu vμ hót thuèc phiÖn; nh−ng ngμy nay, chÝnh phñ §«ng ca ngîi m×nh vμ sau khi ®· cã kiÓm duyÖt råi. ChÝnh phñ lîi dông
Kinh ®· tuyªn bè chÝnh thøc gi¶i phãng ng−êi TriÒu Tiªn b»ng c¸i ®Æc quyÒn ®éc ®o¸n Êy ®Ó lËp ra nh÷ng tê b¸o tiÕng An Nam
c¸ch ®ång ho¸ hä hoμn toμn nh− nh÷ng c«ng d©n NhËt B¶n. ThËt theo ý m×nh ®−îc h−ëng trî cÊp bÝ mËt cña Nhμ n−íc vμ chuyªn
®¸ng buån thay khi thÊy r»ng sau 50 n¨m thèng trÞ mμ nh÷ng viÖc lμm qu¶ng c¸o tuyªn truyÒn cho chÝnh phñ vμ th−êng kú viÕt
ng−êi ®¹i diÖn cho n−íc Céng hoμ Ph¸p ë §«ng D−¬ng vÉn cø nh÷ng bμi phØnh nÞnh c¸c quan trªn cã thÕ lùc ë thuéc ®Þa.
ngoan cè k×m ch©n ng−êi b¶n xø trong vßng n« lÖ, kh«ng cho hä
Êy thÕ mμ, ChÝnh phñ §«ng D−¬ng l¹i muèn biÕn chÝnh hÖ thèng
h−ëng mét chót quyÒn tù do nμo còng nh− c¸c quyÒn kh¸c theo
nhåi sä nμy thμnh chÕ ®é tù do b¸o chÝ cña ng−êi b¶n xø ®Êy!
luËt ph¸p quy ®Þnh, thÕ mμ ë c¸i ®Õ quèc mÆt trêi mäc kia l¹i trÞnh
träng tuyªn bè cho c¶ mét d©n téc ®−îc h−ëng toμn bé c¸c quyÒn NH÷NG Sù HY SINH CñA NG¦êI AN NAM TRONG CHIÕN
TRANH
c«ng d©n, c¸i d©n téc mμ hä chØ míi thèng trÞ ch−a ®Çy 15 n¨m, ®Ó
m−u cÇu tr¸nh ®−îc c¸i tai ho¹ Nga d−íi triÒu ®¹i Nga hoμng.
NÕu ng−êi ta lμm mét b¶n thèng kª nh÷ng sù hy sinh b¾t buéc cho
n−íc Ph¸p mμ nh©n d©n An Nam ph¶i chÞu ®ùng tõ khi cã chiÕn
Sù NHåI Sä NH÷NG NG¦êI DA VμNG
tranh, th× ng−êi ta sÏ thÊy, vÒ mÆt tμi chÝnh, nh©n d©n An Nam ®·
Trong nh÷ng n¨m chiÕn tranh, nhiÒu phong trμo quèc gia quan ph¶i g¸nh v¸c mét phÇn lín, cã ®Õn hμng tr¨m hμng ngμn triÖu
träng ®· næ ra ë TriÒu Tiªn còng nh− ë §«ng D−¬ng ®Ó lËt ®æ ¸ch phr¨ng, do ®ãng gãp tù do hay b¾t buéc, mμ chñ yÕu th× b¾t buéc
thèng trÞ cña ng−êi n−íc ngoμi. Nh−ng liÒn sau khi ®· dËp t¾t ®−îc
h¬n lμ tù do; vÒ mÆt ®ãng gãp søc ng−êi, th× mét nguån nh©n lùc rÎ
c¸c phong trμo phiÕn lo¹n, th× chÝnh phñ NhËt B¶n ®· cã ngay biÖn
tiÒn ®· lªn tíi con sè h¬n 100 ngμn ng−êi lao ®éng vμ rÊt nhiÒu tiÓu
ph¸p xo¸ bá c¸i dÜ v·ng cña nh÷ng biÕn cè ®au th−¬ng Êy b»ng
®oμn lÝnh chiÕn ®Êu, kÎ tr−íc ng−êi sau, hä ®Òu bÞ tr−ng tËp vμ b¾t
nh÷ng c¶i c¸ch tiÕn bé vμ t×m c¸ch hoμ hîp d©n téc bÞ trÞ víi d©n
buéc ®−a sang Ph¸p hay ®i c¸c n¬i kh¸c, cßn sè ng−êi ®i t×nh
téc thèng trÞ b»ng c¸ch thõa nhËn hä cã nh÷ng quyÒn ngang nhau
nguyÖn th× kh«ng sao kÓ xiÕt. Trong sè nh÷ng ng−êi lao ®éng vμ
theo luËt ph¸p quy ®Þnh. Cßn nh− chÝnh phñ thuéc ®Þa Ph¸p th×
binh lÝnh An Nam Êy, ®· cã hμng mÊy chôc ngμn ng−êi ra ®i mμ
vÉn ngoan cè mét c¸ch ng©y th¬ cho r»ng ë §«ng D−¬ng nμy muèn
kh«ng bao giê cßn trë l¹i quª h−¬ng ®Êt n−íc cña hä n÷a, chØ v× mét
rμng buéc nh÷ng ng−êi b¶n xø th× chØ cÇn vç vÒ hä m·i m·i b»ng
lý do rÊt ®¬n gi¶n lμ hä ®· chÕt. KÎ nμy th× chÕt v× bÞ tai n¹n ®i
nh÷ng bμi diÔn v¨n long träng, nh÷ng luËn ®iÖu tuyªn truyÒn gian
®−êng, v× c«ng viÖc nÆng nhäc qu¸ søc, v× ch−a th¹o nghÒ ë trong
ngoan vμ b»ng nh÷ng lêi thÒ nguyÖn trung thμnh mμ nã chØ ®¸ng
14 Hå chÝ minh toμn tËp 15



c¸c c«ng binh x−ëng hoÆc v× nh÷ng sù hμnh h¹ tμn b¹o trong c¸c
tr¹i lÝnh; ng−êi kia th× bÞ chÕt trong cuéc chÐm giÕt khæng lå cña
ch©u ¢u trªn ®Êt Ph¸p vμ trªn nh÷ng c¸nh ®ång ®Çy bÖnh «n dÞch
cña c¸c n−íc vïng Banc¨ng. Trong giê phót nμy, chØ cÇn chóng ta
®i qua miÒn B¾c n−íc Ph¸p lμ sÏ gÆp ngay hμng ngμn ng−êi An
Nam xÊu sè ®−¬ng ph¶i lμm nh÷ng c«ng viÖc ®μo vμ ®¾p ®Êt. Hä
TH¦ GöI ¤NG UT¥R¢ )
ch¼ng kh¸c g× nh÷ng ®oμn ng−êi n« lÖ tï ®μy thËt sù, chØ cßn thiÕu Y4F1




cã xiÒng xÝch ë ch©n mμ th«i, bëi v× ng−êi ta kh«ng sî hä bá trèn.
LiÖu n−íc Ph¸p sÏ lμm ®−îc g× ®èi víi §«ng D−¬ng ®Ó cã thÓ so víi
BIARIT, ngμy 16 th¸ng 10 n¨m 1919
lßng hμo hiÖp cña n−íc NhËt ®èi víi TriÒu Tiªn?
¤ng Ut¬r©y,
§ang nghØ m¸t xa Pari, m·i tíi h«m nay t«i míi ®−îc tin vÒ c¸c
cuéc th¶o luËn cña NghÞ viÖn ngμy 18 th¸ng 9, ë ®ã, «ng ®· c«ng
NGUYÔN ¸I QUèC
kÝch t«i kÞch liÖt vμ th« bØ. T«i kh«ng h¬i ®©u nªu ra ®©y nh÷ng lêi
B¸o Le Populaire,
tho¸ m¹ tõ miÖng «ng phun ra, nÕu kh«ng v× trong khi c«ng kÝch
ngμy 4-9-1919. t«i, th× ®ång thêi «ng còng ®· c«ng kÝch tê nhËt b¸o ®¸ng t«n kÝnh
®· réng l−îng dμnh nh÷ng cét b¸o cho bμi viÕt gÇn ®©y cña t«i.
C¸c bμi viÕt cña t«i ®Òu cã ký tªn, vμ t«i ®μng hoμng ®ßi cho
riªng m×nh tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c bμi b¸o ®ã. ¤ng hiÓu r»ng mét tê
b¸o Ph¸p xøng ®¸ng víi c¸i tªn cña nã ph¶i tiÕp nhËn mét c¸ch v«
t− mäi sù thËt, bÊt kÓ tõ phÝa nμo tíi, dï nh÷ng sù thËt ®ã lμm
phËt ý nh÷ng kÎ bÞ v¹ch mÆt. Trong c¸c bμi viÕt cña m×nh, t«i
kh«ng cã nh÷ng gi¶ thiÕt v« c¨n cø, t«i chØ ®−a ra nh÷ng sù viÖc
chÝnh x¸c mμ «ng ®Òu biÕt vμ «ng ®· kh«ng tranh c·i, v× «ng kh«ng
thÓ tranh c·i næi.
Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn nh− vËy, kh«ng ph¶i t«i ®Þnh bót chiÕn
víi «ng, t«i chØ muèn nh· nhÆn vμ «n hoμ ®Æt ra cho «ng vμi c©u


1) Cã hai b¶n Th− göi «ng Ut¬r©y: mét b¶n ®¨ng b¸o Le Populaire,
ngμy 14-10-1919; mét b¶n ®Ò ngμy 16-10-1919, l−u t¹i Kho l−u tr÷ quèc gia
Ph¸p. Néi dung c¬ b¶n gièng nhau, nh−ng b¶n ®Ò ngμy 16-10-1919 dμi
h¬n, phong phó h¬n.
16 Hå chÝ minh toμn tËp 17



hái. T«i sÏ tr¸nh kh«ng næi nãng la lèi chöi rña, ®¸p l¹i sù th« tôc ®¹i vμ ë mäi n−íc, «ng cã thÓ t×m ®−îc dÔ dμng nh÷ng vÝ dô ®ã ngay
b»ng sù th« tôc, v× nh− vËy lμ tù h¹ gi¸ m×nh: kh«ng ph¶i hÔ cø trong lÞch sö n−íc Ph¸p. Nh÷ng ho¹t ®éng chèng Ph¸p! Kh«ng ai
nÐm ®−îc bïn lªn ®Þch thñ lμ m×nh cã lý ®©u. m¾c lõa n÷a ®©u! §· ®Õn lóc ph¶i kiÕm nh÷ng lý do kh¸c th«i!...
Tr−íc hÕt, «ng ®· nãi vμ nh¾c l¹i r»ng t«i bÞ truy n· bªn §«ng ¤ng l¹i nãi tiÕp r»ng: "Víi t− c¸ch ®¹i biÓu §«ng D−¬ng, t«i
D−¬ng v× c¸c ho¹t ®éng chèng Ph¸p. Nμy! Xin «ng h·y cho t«i biÕt kh«ng thÓ chÊp nhËn trong NghÞ viÖn nμy d− luËn cho r»ng xø
§«ng D−¬ng bÞ n−íc Ph¸p ng−îc ®·i vμ ng−êi An Nam kh«ng ®−îc
lμ vμo lóc nμo, do toμ ¸n nμo, vμ ho¹t ®éng chèng Ph¸p ®ã lμ g×?
h−ëng mäi quyÒn tù do phï hîp víi sù ph¸t triÓn chÝnh trÞ cña ®¹i
§ã lμ c©u hái ®Çu tiªn. NÕu «ng kh«ng thÓ tr¶ lêi c©u hái trªn
chóng. §«ng D−¬ng d−íi sù che chë cña n−íc Ph¸p ®ang ®i theo sè
cho tho¶ ®¸ng, nghÜa lμ cã b»ng cø chøng minh, th× cho phÐp t«i hái
phËn cña nã trong hoμ b×nh, vμ chøng cí hïng hån nhÊt r»ng nã
«ng rÊt nh· nhÆn r»ng kÎ nμo trong hai ta, ng−êi vu khèng hay
h¹nh phóc, th−a c¸c Ngμi, c¸c Ngμi ®· tõng ®−îc chøng kiÕn qua
ng−êi bÞ vu khèng, xøng ®¸ng víi danh hiÖu th»ng khèn n¹n? T«i nhiÖt t×nh cña ng−êi An Nam sang b¶o vÖ n−íc Ph¸p trong c¬n
rÊt muèn chän cho «ng mét tÝnh ng÷ ®óng víi ®Æc tÝnh cña «ng mμ nguy biÕn" 1).
5F




kh«ng lμm «ng phËt ý, nh−ng t«i kh«ng t×m thÊy trong tõ vùng
¤ng ®¹i diÖn cho ai. Ph¶i ch¨ng lμ cho hai m−¬i triÖu ng−êi An
tiÕng Ph¸p nh÷ng tõ nμo kh¸c thËt thÝch ®¸ng ngoμi tõ th»ng nãi
Nam kh«ng hÒ biÕt ngay c¶ tªn cña «ng, trõ vμi c«ng chøc hay vμi
l¸o, vμ t«i buéc ph¶i nãi víi «ng, kh«ng chót thï h»n vμ sî h·i, mμ
tªn xin xá hay lμ cho mét nhóm cö tri cña «ng ë Nam Kú?
th¼ng th¾n vμ mÆt ®èi mÆt, r»ng «ng ®· nãi l¸o, r»ng «ng lμ mét
§õng nãi lμ xø §«ng D−¬ng bÞ n−íc Ph¸p ng−îc ®·i, mμ ph¶i
th»ng nãi l¸o.
nãi lμ nã bÞ nh÷ng ng−êi Ph¸p xÊu sèng b¸m vμo nã ng−îc ®·i; hai
T«i ®o¸n tr−íc ®−îc chiÕn thuËt cña «ng vμ t«i lμm cho nã mÊt
viÖc Êy kh«ng ph¶i lμ mét. ¤ng cã n¾m ®−îc sù kh¸c biÖt ®ã hay
hiÖu lùc ngay tõ ®Çu: «ng ®õng trèn nÊp ®»ng sau th¸i ®é trÞch
kh«ng?
th−îng vμ khinh bØ. Nh©n c¸ch cña «ng vμ cña t«i ®Òu kh«ng liªn
V× «ng ®· nãi ®Õn tù do vμ hoμ b×nh trong c©u dÉn ë trªn, vËy
quan g× ®Õn vÊn ®Ò nμy: ®©y chØ lμ viÖc x¸c minh sù thËt vμ chØ cã
cho t«i hái «ng r»ng: sau khi so s¸nh víi chÕ ®é b¸o chÝ do ®¹o luËt
sù thËt mμ th«i.
ngμy 29 th¸ng 7 n¨m 1881 quy ®Þnh, liÖu ng−êi ta cßn cã thÓ chèng
B©y giê t«i nãi thªm: gi¸ nh− t«i ®· bÞ truy n· hay bÞ kÕt ¸n ®i chÕ ®−îc n÷a kh«ng r»ng chÕ ®é b¸o chÝ b¶n xø do s¾c lÖnh ngμy 30
th¸ng 12 n¨m 1918 vμ c¸c ®iÒu kho¶n 214 ®Õn 217 cña LuËt h×nh
n÷a ë bªn §«ng D−¬ng vÒ c¸i mμ bän thùc d©n Ph¸p v« liªm sØ gäi
An Nam míi ban hμnh (Journal officiel de l'Indochine - Francaise6,
lμ chèng Ph¸p th× t«i còng ch¼ng cã g× ph¶i hæ thÑn, tr¸i l¹i t«i cßn
sè ngμy 1 th¸ng 8 n¨m 1917) kh«ng ph¶i lμ mét chÕ ®é hoμn toμn
tù hμo vÒ viÖc ®ã: v× ®èi víi bän thùc d©n, chèng Ph¸p cã nghÜa lμ
kho¸ miÖng vμ b−ng bÝt sù thËt vμ v× vËy, nã kh«ng x¸c nhËn tõ
c«ng khai tè c¸o nh÷ng ý ®Þnh v« nh©n ®¹o vμ nh÷ng hμnh ®éng
®Çu ®Õn cuèi nh÷ng ®iÒu t«i ®· nãi vÒ n¹n nhåi sä d©n da vμng
chóng kh«ng d¸m thó nhËn, nh÷ng ý ®Þnh lμm tæn th−¬ng nghiªm
trong bμi b¸o cña t«i mμ nh©n ®ã «ng ®· nham hiÓm c¸o gi¸c tê Le
träng ®Õn danh tiÕng tèt ®Ñp cña n−íc Ph¸p cao th−îng vμ ph¶n l¹i
Populaire7 tr−íc NghÞ viÖn.
mét c¸ch bØ æi nh÷ng lý t−ëng cao c¶ vÒ tù do vμ c«ng lý mμ toμn
thÕ giíi nh×n nhËn ë n−íc Ph¸p.
V©ng, th−a «ng Ut¬r©y, cã nh÷ng lêi kÕt ¸n lμm vÎ vang chø 1) ChØ nh÷ng ng−êi ViÖt Nam bÞ b¾t ®i lÝnh chiÕn vμ lÝnh thî sang
kh«ng lμm « nhôc. ¤ng cã nh÷ng vÝ dô vÒ ®iÒu nμy trong mäi thêi Ph¸p vμ mét sè thuéc ®Þa cña Ph¸p, tham gia ChiÕn tranh thÕ giíi thø
nhÊt.
18 Hå chÝ minh toμn tËp 19



kh«ng ph¶i kh«ng cã ý ®Þnh h−íng sè phËn ®Êt n−íc theo c¸ch kh¸c
Xin «ng hiÓu cho r»ng, t«i kh«ng lμm c¸i viÖc c·i nhau víi «ng
mμ «ng ch¼ng thÝch. §iÒu ®ã chøng tá r»ng, ng−êi ta ®· ch¸n ngÊy
vÒ ng«n tõ: t«i ®−a «ng trë vÒ víi c¸c v¨n b¶n. ¤ng nhåi sä d©n da
nh÷ng cung c¸ch tμn b¹o mμ «ng lμ kÎ biÖn hé.
vμng chóng t«i, nh− bän §øc ®· tõng cè nhåi sä nh÷ng ng−êi da
tr¾ng trong vïng ¸c® ) nh−ng v« hiÖu vμ xin «ng nhí cho r»ng, ¤ng ®· viÖn dÉn «ng Anbe Xar« vμ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi An Nam
6F1




trong sè céng t¸c viªn cña chóng, cã mét trong sè c¸c b¹n ®ång suèt ba m−¬i n¨m nay ®· nu«i sèng «ng nh− mét con mät ng©n
nghiÖp cò cña «ng ë c¸c c¬ quan d©n sù c¸c thuéc ®Þa, anh ta lμ häc s¸ch b»ng nh÷ng kho¶n thuÕ do hä ®ãng gãp, mμ «ng kh«ng biÕt.
trß ®−îc cÊp b»ng cña Tr−êng Thuéc ®Þa. ¸i chμ! ¤ng thÝch viÖn
¤ng h·y tØnh ngé ®i, «ng Anbe Xar« ®èi víi t«i kh«ng xa l¹ g×.
dÉn c¸c ho¹t ®éng chèng Ph¸p! Th× ®Êy, v¶ l¹i lμ nh÷ng thø chÝnh
Gi÷a c¸c ý kiÕn cña «ng vμ cña «ng Anbe Xar« cã c¶ kho¶ng c¸ch
cèng.
cña hai ®èi cùc. Trong d©n chóng An Nam, ng−êi ta ®ån r»ng «ng
Kh«n ngoan h¬n lμ «ng h·y im ®i, ®õng nãi vÒ viÖc sö dông dßm ngã c¸i ghÕ toμn quyÒn §«ng D−¬ng vμ hä run sî khi nghÜ ®Õn
ng−êi An Nam trªn ®Êt Ph¸p. Ph¶i ch¨ng khi ChÝnh phñ tham
tai ho¹ mμ ChÝnh phñ "mÉu quèc" sÏ g©y ra mét c¸ch v« ý thøc cho
kh¶o ý kiÕn cña t−íng Penn¬canh vμ mét t−íng kh¸c vÒ vÊn ®Ò nμy
d©n An Nam nÕu cö «ng lμm ng−êi kÕ vÞ «ng Anbe Xar«.
th× «ng ®· kiªn quyÕt chèng l¹i viÖc thi hμnh b¶n dù ¸n, cho r»ng
T«i ®· cã ý kiÕn vÒ chÝnh s¸ch cai trÞ cña «ng Xar« khi t«i
dù ¸n kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc, r»ng bªn ®ã kh«ng ®ñ lÝnh An
tuyªn bè hoμn toμn ñng hé nh÷ng lêi ph¸t ng«n cña vÞ nghÞ sÜ x·
Nam ®Ó b¶o vÖ §«ng D−¬ng, v©n v©n vμ v©n v©n... ¤ng sî ®ång bμo
t«i, trong thêi gian ë Ph¸p, kh«ng khái kh«ng so s¸nh th¸i ®é kiªu héi ®¸ng kÝnh Mariuýt Mutª ®−îc tÊt c¶ ®ång bμo t«i rÊt yªu mÕn
c¨ng cña nh÷ng ng−êi Ph¸p ë §«ng D−¬ng víi sù nh· nhÆn tuyÖt vμ kÝnh träng: yªu mÕn vμ kÝnh träng chØ v× «ng ta bªnh vùc sù
vêi vμ phÐp lÞch sù cao quý cña nh÷ng ng−êi Ph¸p ch©n chÝnh trªn nghiÖp chung cña n−íc chóng t«i, «ng ta kh«ng cã vμ kh«ng bao giê
®Êt Ph¸p. Uy thÕ cña bän thùc d©n tr−íc ®·, sau ®ã míi ®Õn Tæ nh− «ng, cø muèn cã nh÷ng quan hÖ víi chÝnh quyÒn thuéc ®Þa ®·
quèc, cã ph¶i vËy kh«ng? cho phÐp «ng cã thÓ mua chuéc vμi c«ng chøc vμ vμi tªn An Nam
Cßn vÒ vÊn ®Ò hoμ b×nh, t«i bá qua cho «ng rÊt nhiÒu sù viÖc quen thãi xin xá, b»ng nh÷ng ©n huÖ nhá män.
kh¸c, vμ kh«ng ph¶i lμ nh÷ng viÖc nhá ®©u, t«i chØ xin hái: liÖu «ng
Sau nh÷ng v¨n b¶n vμ sù kiÖn cô thÓ t«i nªu ra ë trªn, liÖu «ng
cã thÓ phñ nhËn hai sù viÖc lín x¶y ra trong chiÕn tranh kh«ng ?
cã cßn tiÕp tôc kh¨ng kh¨ng r»ng c¸c c«ng d©n Mutª vμ L«ngghª
§ã lμ m−u toan næi dËy cña Duy T©n, sau ®ã, «ng vua khèn khæ
®· nãi nh÷ng ®iÒu sai tr¸i n÷a hay th«i?
mÊt n−íc bÞ ®μy ra ®¶o Rªuyni«ng8, vμ viÖc ng−êi An Nam chiÕm
Xin chμo «ng.
tØnh Th¸i Nguyªn9. ¤ng b¶o xø §«ng D−¬ng ®ang ®i theo sè phËn
cña nã mét c¸ch yªn æn. Ph¶i ch¨ng «ng kh«ng nh×n thÊy r»ng,
ngay trong c¸i cung ®iÖn HuÕ cò kü vμ tèi t¨m, mμ cuéc sèng tï NGUYÔN ¸I QUèC
h·m, trôy l¹c ®· nhÊn ch×m nh÷ng ng−êi sèng trong ®ã vμo sù nhu Tμi liÖu ®¸nh m¸y,
nh−îc, ®Õn nçi hä döng d−ng tr−íc mäi viÖc diÔn ra bªn ngoμi, còng tiÕng Ph¸p.
B¶n chôp l−u t¹i
ViÖn Hå ChÝ Minh.
1) Tªn mét quËn ë miÒn §«ng B¾c n−íc Ph¸p, bÞ §øc chiÕm trong
ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt.
20 Hå chÝ minh toμn tËp 21



triÖu anh em chóng ta chÕt ®ãi, trong khi ®ã hμng ngh×n ng−êi
kh¸c bÞ ®−a sang TiÓu ¸ lμm bia ®ì ®¹n.
Ng−êi ta che chë cho chóng ta nh− vËy ®ã!


NGUYÔN ¸I QUèC

B¸o L'HumanitÐ,
ngμy 4-11-1920.
ë §¤NG D¦¥NG


Chóng t«i võa nhËn ®−îc bøc th− sau ®©y mμ kh«ng cÇn nhÊn
m¹nh ®iÒu lîi h¹i trong ®ã.
ë ®©y (H¶i Phßng) còng cã nh÷ng cuéc b·i c«ng cña thuû thñ.
Ch¼ng h¹n nh− ngμy thø n¨m (15-8), hai chiÕc tμu biÓn nhæ neo ®Ó
chë mét sè lín lÝnh khè ®á An Nam ®i Xyri.
Nh−ng thuû thñ kh«ng chÞu ®i, v× ng−êi ta kh«ng chÞu ph¸t
l−¬ng cho hä b»ng tiÒn §«ng D−¬ng. Theo gi¸ thÞ tr−êng, mét ®ång
§«ng D−¬ng b»ng 10 phr¨ng, chø kh«ng ph¶i 2 phr¨ng 50. ThÕ mμ
c¸c c«ng ty hμng h¶i l¹i lμm mét viÖc hμ l¹m tr¾ng trîn lμ ®Þnh tr¶
l−¬ng cho thuû thñ b»ng phr¨ng, chø kh«ng tr¶ b»ng tiÒn §«ng
D−¬ng nh− ®· tr¶ cho c«ng chøc.
ThÕ lμ ng−êi ta liÒn xua tÊt c¶ mäi ng−êi ë d−íi tμu lªn, råi lËp
tøc b¾t hÕt c¸c thuû thñ. Râ rμng lμ thuû thñ BiÓn Vμng ch¼ng cã
g× ph¶i so b× víi thuû thñ BiÓn §en.
Chóng t«i cùc lùc ph¶n ®èi viÖc ®−a lÝnh An Nam sang Xyri.
Ph¶i ch¨ng c¸c nhμ cÇm quyÒn cÊp cao cho r»ng bao nhiªu anh em
da vμng xÊu sè cña chóng t«i bÞ giÕt h¹i trªn c¸c chiÕn tr−êng tõ
n¨m 1914 ®Õn n¨m 1918, trong cuéc chiÕn tranh "v× v¨n minh vμ
c«ng lý" vÉn ch−a ®ñ sao?
ë §«ng D−¬ng, chóng ta ®ang sèng d−íi sù "b¶o hé" cña n−íc
Ph¸p. B¶o hé cã nghÜa lμ che chë. N−íc Ph¸p ®ang ®Ó cho hμng
22 Hå chÝ minh toμn tËp 23



häp vμ lËp héi còng kh«ng cã. Chóng t«i kh«ng cã quyÒn c− tró vμ
du lÞch ra n−íc ngoμi; chóng t«i ph¶i sèng trong c¶nh ngu dèt tèi
t¨m v× chóng t«i kh«ng cã quyÒn tù do häc tËp. ë §«ng D−¬ng, bän
thùc d©n t×m mäi c¸ch ®Ó ®Çu ®éc chóng t«i b»ng thuèc phiÖn vμ
lμm cho chóng t«i ®Çn ®én b»ng r−îu. Ng−êi ta ®· lμm chÕt hμng
ngh×n ng−êi An Nam vμ tμn s¸t hμng ngh×n ng−êi kh¸c ®Ó b¶o vÖ
nh÷ng lîi Ých kh«ng ph¶i cña chÝnh hä.
LêI PH¸T BIÓU T¹I §¹I HéI TOμN QuèC
Th−a c¸c ®ång chÝ, h¬n hai m−¬i triÖu d©n An Nam, b»ng h¬n
LÇN THø XVIII §¶NG X· HéI PH¸P10
nöa sè d©n n−íc Ph¸p, ®· bÞ ®èi xö nh− vËy. Êy thÕ mμ hä l¹i lμ
nh÷ng ng−êi ®−îc n−íc Ph¸p b¶o hé! (Vç tay). §¶ng X· héi cÇn
ph¶i ho¹t ®éng mét c¸ch thiÕt thùc ®Ó ñng hé nh÷ng ng−êi b¶n xø
Chñ ): §«ng D−¬ng cã ý kiÕn. (Vç tay).
Þ ch7F1




bÞ ¸p bøc. (Hoan h«).
§¹i biÓu §«ng D−¬ng2): Th−a c¸c ®ång chÝ, lÏ ra h«m nay, t«i
®Õn ®©y lμ ®Ó cïng víi c¸c ®ång chÝ gãp phÇn vμo sù nghiÖp c¸ch Gi¨ng L«ngghª: T«i ®· ph¸t biÓu ý kiÕn ®Ó b¶o vÖ nh÷ng
m¹ng thÕ giíi, nh−ng víi mét nçi ®au buån s©u s¾c, t«i ®Õn ®©y víi ng−êi b¶n xø.
t− c¸ch lμ ®¶ng viªn x· héi, ®Ó ph¶n kh¸ng nh÷ng téi ¸c ghª tëm
§¹i biÓu §«ng D−¬ng: Ngay khi t«i b¾t ®Çu nãi, t«i ®· yªu
trªn quª h−¬ng t«i. (Tèt l¾m!). C¸c ®ång chÝ ®Òu biÕt r»ng chñ
cÇu mäi ng−êi tuyÖt ®èi im lÆng. (NhiÒu tiÕng c−êi). §¶ng ph¶i
nghÜa t− b¶n Ph¸p ®· vμo §«ng D−¬ng tõ nöa thÕ kû nay; v× lîi Ých
tuyªn truyÒn chñ nghÜa x· héi trong tÊt c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa.
cña nã, nã ®· dïng l−ìi lª ®Ó chinh phôc ®Êt n−íc chóng t«i. Tõ ®ã,
Chóng t«i thÊy r»ng viÖc §¶ng X· héi gia nhËp Quèc tÕ thø ba cã
chóng t«i kh«ng nh÷ng bÞ ¸p bøc vμ bãc lét mét c¸ch nhôc nh·, mμ
nghÜa lμ §¶ng høa mét c¸ch cô thÓ r»ng tõ nay §¶ng sÏ ®¸nh gi¸
cßn bÞ hμnh h¹ vμ ®Çu ®éc mét c¸ch thª th¶m. T«i xin nhÊn m¹nh
®óng tÇm quan träng cña vÊn ®Ò thuéc ®Þa. Chóng t«i rÊt sung
tõ "®Çu ®éc" b»ng thuèc phiÖn, b»ng r−îu, v.v.. Trong vμi phót, t«i
kh«ng thÓ v¹ch ®−îc hÕt nh÷ng sù tμn b¹o mμ bän t− b¶n ¨n c−íp s−íng khi nghe tin thμnh lËp mét ®oμn ®¹i biÓu th−êng trùc nghiªn
®· g©y ra ë §«ng D−¬ng. Nhμ tï nhiÒu h¬n tr−êng häc, lóc nμo cøu vÒ B¾c Phi, vμ mai ®©y, chóng t«i sÏ vui mõng nÕu §¶ng ph¸i
còng më cöa vμ chËt nÝch ng−êi. BÊt kú ng−êi b¶n xø nμo cã t− mét ®ång chÝ cña §¶ng ®Ó nghiªn cøu t¹i chç nh÷ng vÊn ®Ò ë §«ng
t−ëng x· héi chñ nghÜa còng ®Òu bÞ b¾t vμ ®«i khi bÞ giÕt mμ kh«ng D−¬ng vμ ®Ò xuÊt nh÷ng ho¹t ®éng cÇn ph¶i tiÕn hμnh.
cÇn xÐt xö. C¸i gäi lμ c«ng lý §«ng D−¬ng lμ thÕ ®Êy! ë xø ®ã,
Mét ®¹i biÓu: Víi ®ång chÝ ¡ngve Pasa?...
ng−êi An Nam bÞ ph©n biÖt ®èi xö, hä kh«ng cã nh÷ng sù b¶o ®¶m
nh− ng−êi ch©u ¢u hoÆc cã quèc tÞch ch©u ¢u. Chóng t«i kh«ng cã §¹i biÓu §«ng D−¬ng: Im ®i! Ph¸i nghÞ viÖn. (Vç tay).
quyÒn tù do b¸o chÝ vμ tù do ng«n luËn, ngay c¶ quyÒn tù do héI
Chñ tÞch: B©y giê, tÊt c¶ c¸c ®¹i biÓu ph¶i im! KÓ c¶ nh÷ng
®¹i biÓu kh«ng thuéc ph¸i nghÞ viÖn!
§¹i biÓu §«ng D−¬ng: Nh©n danh toμn thÓ loμi ng−êi, nh©n
1) Chñ tÞch phiªn häp buæi chiÒu ngμy 26-12-1920 lμ £min Gu®¬.
danh tÊt c¶ c¸c ®¶ng viªn x· héi, c¶ ph¸i h÷u lÉn ph¸i t¶, chóng t«i
2) §¹i biÓu §«ng D−¬ng lμ NguyÔn ¸i Quèc.
24 Hå chÝ minh toμn tËp 25



kªu gäi: C¸c ®ång chÝ, h·y cøu chóng t«i! (Vç tay).
Chñ tÞch: Qua nh÷ng lo¹t vç tay t¸n thμnh, ®¹i biÓu §«ng
D−¬ng cã thÓ thÊy r»ng toμn thÓ §¶ng X· héi ®Òu ®øng vÒ phÝa
®ång chÝ ®Ó ph¶n ®èi nh÷ng téi ¸c cña giai cÊp t− s¶n.


TrÝch Biªn b¶n tèc ký §¹i héi 10 TR¦êNG HäC, 1500 §¹I Lý R¦îU
toμn quèc lÇn thø XVIII §¶ng
X· héi Ph¸p, tiÕng Ph¸p, KÎ §ÇU §éC NG¦êI B¶N Xø
Pari, 1921, tr.133-135.
¤ng Xar« tèt bông, Bé tr−ëng cÊp tiÕn Bé Thuéc ®Þa, c¸i ng−êi
bè th©n yªu cña d©n b¶n xø («ng ta nãi thÕ), ©u yÕm ng−êi An Nam
vμ ®−îc hä quý träng.
§Ó truyÒn thô nÒn v¨n minh cña Ph¸p mμ «ng ta lμ t¸c nh©n
chÝnh, «ng ta kh«ng lïi b−íc tr−íc mét c¸i g× hÕt, kÓ c¶ nh÷ng hμnh
vi hÌn h¹ vμ nh÷ng téi ¸c. §©y lμ mét b»ng chøng: mét l¸ th− mμ
víi c−¬ng vÞ Toμn quyÒn §«ng D−¬ng vμ ®Ó cho phång tói cña
nh÷ng tªn kÎ c−íp ë thuéc ®Þa vμ tói «ng ta, «ng ta göi cho c¸c viªn
chøc cÊp d−íi:
"KÝnh göi «ng c«ng sø,
"T«i tr©n träng yªu cÇu «ng hÕt søc gióp ®ì Nha th−¬ng chÝnh
®Æt thªm ®¹i lý thuèc phiÖn vμ r−îu, theo chØ thÞ cña «ng tæng gi¸m
®èc Nha th−¬ng chÝnh §«ng D−¬ng.
"§Ó c«ng viÖc tiÕn hμnh cã kÕt qu¶, t«i xin göi «ng mét b¶n
danh s¸ch nh÷ng ®¹i lý cÇn ®Æt trong c¸c x· ®· kª tªn; tíi nay
phÇn ®«ng c¸c x· nμy vÉn hoμn toμn ch−a cã r−îu vμ thuèc phiÖn.
"Th«ng qua c¸c quan vμ c¸c x· tr−ëng Cao Miªn, «ng cã thÓ
dïng ¶nh h−ëng lín cña «ng ®Ó lμm cho mét sè tiÓu th−¬ng ng−êi
b¶n xø thÊy r»ng bu«n thªm r−îu vμ thuèc phiÖn lμ rÊt cã lîi.
"VÒ phÇn chóng t«i th× nh÷ng viªn chøc l−u ®éng trong lóc ®i
kinh lý còng t×m c¸ch ®Æt ®¹i lý, trõ khi nÕu «ng c«ng sø muèn hä
26 Hå chÝ minh toμn tËp 27



chê «ng vËn ®éng c¸c quan chøc ®Þa ph−¬ng tr−íc ®·, th× hä ph¶i
chê. Trong tr−êng hîp Êy, t«i xin «ng vui lßng b¸o c¸o cho t«i biÕt.
"Chóng ta chØ cã thÓ ®¹t ®−îc kÕt qu¶ mü m·n, nÕu chóng ta
®ång lßng phèi hîp chÆt chÏ vμ liªn tôc, v× lîi Ých tèi ®a cña c«ng
khè.
§¤NG D¦¥NG
Ký tªn: Anbe Xar«"

Tuy r»ng Quèc tÕ Céng s¶n ®· lμm cho vÊn ®Ò thuéc ®Þa cã
Lóc ®ã cã mét ngh×n n¨m tr¨m ty r−îu vμ thuèc phiÖn cho mét ®−îc tÇm quan träng xøng ®¸ng víi nã b»ng c¸ch coi nã lμ thuéc vÒ
ngh×n lμng trong khi chØ cã m−êi tr−êng häc còng cho bÊy nhiªu nh÷ng vÊn ®Ò thêi sù khÈn tr−¬ng nhÊt, nh−ng trong thùc tiÔn, c¸c
lμng. Ngay c¶ tr−íc bøc th− næi danh ®ã, ng−êi ta ®· cho 12 triÖu ban thuéc ®Þa ë c¸c c−êng quèc thùc d©n, cho ®Õn nay, vÉn ch−a
ng−êi b¶n xø - kÓ c¶ ®μn bμ vμ trÎ con - nèc 23 ®Õn 24 triÖu lÝt r−îu quan t©m ®Õn vÊn ®Ò nμy, thËm chÝ c¸c ban nμy còng ch−a xem xÐt
mçi n¨m. vÊn ®Ò mét c¸ch nghiªm tóc!
Lêi b×nh luËn nμo còng lμ thõa.
Sù kh«ng ho¹t ®éng nμy thËt ®¸ng ng¹c nhiªn, nhÊt lμ khi
kh«ng cßn sù tranh c·i néi bé trong ®¶ng ®· ®−îc thanh trõ, vμ
NGUYÔN ¸I QUèC ®¸ng ng¹c nhiªn khi vÊn ®Ò tuyÓn mé ng−êi thuéc ®Þa l¹i ®−îc chñ
nghÜa t− b¶n vμ chñ nghÜa ®Õ quèc cña chÝnh quèc nghiªn cøu r¸o
B¸o La Vie OuvriÌre,
sè 100, ngμy 1-4-1921. riÕt. Sù kh«ng ho¹t ®éng nμy cã lÏ do c¸c ®ång chÝ chóng ta kh«ng
hiÓu biÕt t×nh h×nh chÝnh x¸c cña nh÷ng xø bÞ ¸p bøc. Do vËy, t«i
thÊy cã Ých, nÕu ph¸c ho¹ ng¾n gän ë ®©y t×nh h×nh cña mét trong
nh÷ng thuéc ®Þa lín nhÊt cña n−íc Ph¸p, lμ §«ng D−¬ng.
Nãi r»ng §«ng D−¬ng gåm hai m−¬i triÖu ng−êi bÞ bãc lét, hiÖn
nay ®· chÝn muåi cho mét cuéc c¸ch m¹ng lμ sai, nh−ng nãi r»ng
§«ng D−¬ng kh«ng muèn c¸ch m¹ng vμ b»ng lßng víi chÕ ®é b©y
giê nh− c¸c «ng chñ cña chóng ta th−êng vÉn nghÜ nh− thÕ, th× l¹i
cμng sai h¬n n÷a. Sù thËt lμ ng−êi §«ng D−¬ng kh«ng cã mét
ph−¬ng tiÖn hμnh ®éng vμ häc tËp nμo hÕt. B¸o chÝ, héi häp, lËp
héi, ®i l¹i ®Òu bÞ cÊm... ViÖc cã nh÷ng b¸o hoÆc t¹p chÝ mang t−
t−ëng tiÕn bé mét chót hoÆc cã mét tê b¸o cña giai cÊp c«ng nh©n
28 Hå chÝ minh toμn tËp 29



Ph¸p lμ mét téi nÆng. R−îu cån vμ thuèc phiÖn cïng b¸o chÝ ph¶n
®éng cña bän cÇm quyÒn bæ sung cho c¸i c«ng cuéc ngu d©n cña
chÝnh phñ. M¸y chÐm vμ nhμ tï lμm nèt phÇn cßn l¹i.
BÞ ®Çu ®éc c¶ vÒ tinh thÇn lÉn vÒ thÓ x¸c, bÞ bÞt måm vμ bÞ
giam h·m, ng−êi ta cã thÓ t−ëng r»ng c¸i bÇy ng−êi Êy cø m·i m·i
bÞ dïng lμm ®å ®Ó tÕ c¸i «ng thÇn t− b¶n, r»ng bÇy ng−êi ®ã kh«ng
NH÷NG KÎ B¹I TRËN ë §¤NG D¦¥NG
sèng n÷a, kh«ng suy nghÜ n÷a vμ lμ v« dông trong viÖc c¶i t¹o x·
héi. Kh«ng: ng−êi §«ng D−¬ng kh«ng chÕt, ng−êi §«ng D−¬ng vÉn
sèng, sèng m·i m·i. Sù ®Çu ®éc cã hÖ thèng cña bän t− b¶n thùc
Trong thêi gian chiÕn tranh võa qua, cuéc chiÕn tranh v×
d©n kh«ng thÓ lμm tª liÖt søc sèng, cμng kh«ng thÓ lμm tª liÖt t−
chÝnh nghÜa vμ c«ng lý ®Ó cho c¸c d©n téc giμnh quyÒn tù quyÕt,
t−ëng c¸ch m¹ng cña ng−êi §«ng D−¬ng. Luång giã tõ n−íc Nga
nh÷ng ng−êi An Nam l¹i buéc ph¶i t×nh nguyÖn sang b¶o vÖ n−íc
thî thuyÒn, tõ Trung Quèc c¸ch m¹ng hoÆc tõ Ên §é chiÕn ®Êu
MÑ (?). BÊy giê ng−êi ta nãi víi hä nh− ®· nãi víi ng−êi Ph¸p: "Bän
®ang thæi ®Õn gi¶i ®éc cho ng−êi §«ng D−¬ng. Ng−êi §«ng D−¬ng
b«s¬ 1) sÏ tr¶ c«ng!".
8F




kh«ng ®−îc häc, ®óng thÕ, b»ng s¸ch vë vμ b»ng diÔn v¨n, nh−ng
Tuy nhiªn, giê ®©y hai n¨m sau chiÕn tranh, n−íc MÑ bÞ m¾c
ng−êi §«ng D−¬ng nhËn sù gi¸o dôc b»ng c¸ch kh¸c. §au khæ,
nî mét c¸ch th¾ng lîi, nh÷ng khu nhμ nghØ m¸t ®¾t tiÒn cña c¸c
nghÌo ®ãi vμ sù ®μn ¸p tμn b¹o lμ nh÷ng ng−êi thÇy duy nhÊt cña
quan chøc cao cÊp cña Nhμ n−íc kh«ng ®em l¹i ®−îc bæng léc bao
hä. NÕu nh÷ng ng−êi x· héi chñ nghÜa l¬ lμ viÖc gi¸o dôc, th× giai nhiªu, vμ bän b«s¬ vÉn kh«ng tr¶ g×. BÊy giê, n−íc MÑ b¶o hé ©u
cÊp t− s¶n thùc d©n vμ b¶n xø - bän quan l¹i - cø phô tr¸ch gi¸o yÕm quay vÒ nh÷ng ®øa con nu«i cña m×nh vμ nãi mét c¸ch ©u yÕm
dôc b»ng ph−¬ng ph¸p cña chóng. Ng−êi §«ng D−¬ng tiÕn bé mét h¬n n÷a: "V× bän §øc lËt läng kh«ng muèn tr¶, vËy th× c¸c con,
c¸ch rÊt mμu nhiÖm vμ khi thêi c¬ cho phÐp hä sÏ biÕt tá ra xøng nh÷ng kÎ lao ®éng An Nam, h·y tr¶ thay cho chóng".
®¸ng víi nh÷ng ng−êi thÇy cña hä. §»ng sau sù phôc tïng tiªu cùc, Nh−ng h·y nghe lêi nãi cña «ng Xar« tèt bông, trong mét cuéc
ng−êi §«ng D−¬ng giÊu mét c¸i g× ®ang s«i sôc, ®ang gμo thÐt vμ sÏ tranh luËn vÒ ng©n s¸ch thuéc ®Þa, vÞ uû viªn nh©n d©n thuéc ®Þa
bïng næ mét c¸ch ghª gím, khi thêi c¬ ®Õn. Bé phËn −u tó cã nhiÖm ®ã ®· tuyªn bè: "Chõng nμo mμ xø §«ng D−¬ng cßn cã thÓ tù ®¶m
vô ph¶i thóc ®Èy cho thêi c¬ ®ã mau ®Õn. ®−¬ng mét sè g¸nh nÆng tμi chÝnh mμ chÝnh quèc kh«ng g¸nh v¸c
næi, xø §«ng D−¬ng sÏ g¸nh v¸c, v× dï sao n−íc Ph¸p, chÝnh quèc,
Sù tμn b¹o cña chñ nghÜa t− b¶n ®· chuÈn bÞ ®Êt råi: Chñ
®· cøu §«ng D−¬ng tho¸t khái sù tham lam cña n−íc §øc".
nghÜa x· héi chØ cßn ph¶i lμm c¸i viÖc lμ gieo h¹t gièng cña c«ng
cuéc gi¶i phãng n÷a th«i. Nh©n danh hμng ngh×n ng−êi An Nam ®· bá th©y ë n−íc Ph¸p
NGUYÔN ¸I QUèC trong chiÕn tranh, t«i xin c¸m ¬n «ng, «ng Xar«. H·y tin ch¾c r»ng
T¹p chÝ La Revue Communiste,
sè 14, th¸ng 4-1921.
1) Boches: tªn gäi chÕ giÔu vμ khinh bØ cña ng−êi Ph¸p ®èi víi lÝnh
§øc.
30 Hå chÝ minh toμn tËp 31



chóng t«i biÕt rÊt râ chÝnh chiÕn th¾ng trªn s«ng M¸cn¬ ®· ng¨n
c¶n qu©n xung kÝch §øc tiÕn vÒ s«ng Mª K«ng, ®Ó truyÒn b¸ trªn
ruéng ®ång chóng t«i chÕ ®é d· man cña chñ nghÜa t− b¶n vμ chñ
nghÜa ®Õ quèc Phæ. NÕu kh«ng cã ngμi vμ ng−êi thay mÆt ®¸ng
kÝnh cña chóng t«i, «ng Ut¬r©y, chóng t«i sÏ mÊt c¸i tù do th©n yªu
®−îc say s−a b»ng r−îu cån vμ c¸i b×nh ®¼ng quý gi¸ ®−îc ®Çu ®éc
b»ng thuèc phiÖn; kh«ng cã ngμi, giai cÊp v« s¶n b¶n xø kh«ng cßn
)
®−îc nhåi nhÐt vμo tai nh÷ng bμi diÔn v¨n hay ho vμ nh÷ng lêi høa QUYÒN CñA NH÷NG NG¦êI LÝNH CHIÕN10F1




tèt ®Ñp ®−îc ngμi ban cho mét c¸ch h÷u ¸i; kh«ng cã ngμi.... Nh−ng
h·y cho qua vμ quay trë l¹i bμi diÔn v¨n cña ngμi.
"Nh÷ng ng−êi lÝnh chiÕn cã quyÒn ®èi víi chóng ta", «ng
Ngμi cßn nãi: "T«i tin r»ng trong mét thêi gian kh«ng xa n÷a,
Clªm¨ngx«, ng−êi cha cña chiÕn th¾ng ®· nãi nh− vËy. "Nh÷ng
xø §«ng D−¬ng sÏ kh«ng tiªu mÊt mét ®ång xu nμo n÷a cña chÝnh
ng−êi lÝnh chiÕn cã quyÒn ®èi víi chóng ta", nh÷ng ng−êi con,
quèc vμ nã sÏ tù hμo vμ h¹nh phóc ®−îc ®em l¹i sù ®ãng gãp cña
nh÷ng n¹n nh©n An Nam nh¾c l¹i nh− vËy. §èi víi «ng
m×nh".
Clªm¨ngx«, nh÷ng ng−êi lÝnh chiÕn cã quyÒn thiªng liªng lμ chÕt ®i
NhÊt ®Þnh thÕ, ®Õn thêi kú ®ã, kh«ng cßn xa l¾m, nh− ngμi nãi, ®Ó b¶o vÖ kÐt s¾t, nh÷ng chiÕc kÐt s¾t lμm b»ng må h«i thî thuyÒn
giai cÊp v« s¶n chÝnh quèc sÏ lμm nhiÖm vô cña m×nh: hä sÏ tèng cæ cña hä vμ nhÐt ®Çy b»ng m¸u binh lÝnh cña hä. §èi víi ng−êi An
tÊt c¶ bän ¨n b¸m ra khái cöa; sau khi ®· gi¶i phãng m×nh, hä sÏ Nam, th× nh÷ng ng−êi lÝnh chiÕn - hay nh÷ng ng−êi cßn l¹i trong sè
gi¶i phãng nh÷ng ng−êi anh em ë §«ng D−¬ng; ®−îc gi¶i phãng lÝnh chiÕn tr−íc kia - cã quyÒn thiªng liªng ®−îc bän t− b¶n thuéc
khái ¸ch ®Õ quèc chñ nghÜa, nh©n d©n §«ng D−¬ng nhÊt ®Þnh sÏ tù ®Þa ban cho, lμ duy tr× nÒn v¨n minh t− s¶n, nghÜa lμ ®Çu ®éc ng−êi
hμo vμ h¹nh phóc, tù hμo vμ h¹nh phóc h¬n lμ «ng t−ëng, ®em l¹i b¶n xø sau khi ®· giÕt h¹i mét sè lín v× quyÒn lîi cña t− b¶n.
sù ®ãng gãp cña m×nh, cïng víi nh÷ng ng−êi lao ®éng Ph¸p x©y
Theo b¸o chÝ §«ng D−¬ng, c¸c m«n bμi b¸n lÎ thuèc phiÖn sÏ
dùng Tæ quèc chung. Trong khi chê ®îi, h·y cø b¾t nh÷ng ng−êi b¹i
®−îc cÊp cho nh÷ng qu¶ phô cña binh lÝnh Ph¸p chÕt trËn vμ
trËn ë §«ng D−¬ng tr¶ tiÒn. Ngμi h·y khÐo xoay xë theo ph−¬ng
th−¬ng binh Ph¸p.
ph¸p ). NÕu hßm tiÒn cña nh©n d©n rçng, th× cßn cã c¸c l¨ng mé
D9F1




Nh− vËy, chÝnh phñ thuéc ®Þa ®· lμm mét viÖc mμ ph¹m hai téi
cña vua chóa.
¸c ph¶n nh©n lo¹i. Mét mÆt, hä thÊy tù m×nh lμm c«ng viÖc ®Çu ®éc
bÈn thØu ®ã ch−a ®ñ, hä muèn l«i kÐo thªm nh÷ng n¹n nh©n khèn
NGUYÔN ¸I QUèC
khæ cña hä trong cuéc chÐm giÕt huynh ®Ö t−¬ng tμn tham gia vμo.
B¸o La Vie OuvriÌre,
MÆt kh¸c, hä ®¸nh gi¸ qu¸ thÊp tÝnh mÖnh vμ x−¬ng m¸u cña
sè 101, ngμy 8-4-1921.
nh÷ng kÎ bÞ hä lõa bÞp, mμ hä t−ëng r»ng vøt cho mÈu x−¬ng thõa

1) Les poilus: Tªn gäi hμi h−íc dïng ®Ó chØ lÝnh Ph¸p trong ChiÕn
1) D. ViÕt t¾t tõ ch÷ dÐbrouillard, cã nghÜa lμ th¸o v¸t, linh ho¹t. tranh thÕ giíi thø nhÊt, cã nghÜa lμ "nh÷ng kÎ l«ng l¸".
32 Hå chÝ minh toμn tËp 33



®ã lμ cã thÓ ®ñ ®Òn bï sù mÊt m¸t mét c¼ng tay c¼ng ch©n hay c¸i
tang cña mét ng−êi chång.
Chóng t«i tin r»ng nh÷ng th−¬ng binh vμ nh÷ng qu¶ phô sÏ ®¸
tung mãn quμ h«i h¸m ®ã vμ sÏ c«ng phÉn nhæ vμo mÆt nh÷ng kÎ
®· ®Ò x−íng viÖc ®ã; vμ chóng t«i ch¾c ch¾n r»ng c¶ thÕ giíi v¨n
minh vμ nh÷ng ng−êi Ph¸p l−¬ng thiÖn sÏ cïng víi chóng t«i lªn
¸n bän c¸ mËp ë c¸c thuéc ®Þa ®· kh«ng ngÇn ng¹i ®Çu ®éc c¶ mét
PHONG TRμO CéNG S¶N QUèC TÕ
chñng téc ®Ó lμm ®Çy tói tiÒn cña m×nh.

§¤NG D¦¥NG
NGUYÔN ¸I QUèC
B¸o La Vie OuvriÌre,
ChÕ ®é céng s¶n cã ¸p dông ®−îc ë ch©u ¸ nãi chung vμ ë
sè 105, ngμy 7-5-1921.
§«ng D−¬ng nãi riªng kh«ng? §Êy lμ vÊn ®Ò mμ chóng ta ®ang
quan t©m hiÖn nay.
Muèn hiÓu vÊn ®Ò ®ã, chóng ta ph¶i xem xÐt t×nh h×nh hiÖn
nay ë lôc ®Þa ch©u ¸ vÒ mÆt lÞch sö vμ ®Þa lý.
Lôc ®Þa réng lín ®ã cã diÖn tÝch 80 lÇn lín h¬n n−íc Ph¸p
(45.000.000 km2), víi d©n sè gÇn 800 triÖu ng−êi, cã mét c¬ cÊu
chÝnh trÞ t−¬ng ®èi phøc t¹p.
Trong tÊt c¶ c¸c n−íc ch©u ¸, NhËt B¶n lμ n−íc duy nhÊt m¾c
ph¶i mét c¸ch trÇm träng nhÊt chøng bÖnh truyÒn nhiÔm lμ chñ
nghÜa t− b¶n ®Õ quèc. Tõ chiÕn tranh Nga - NhËt, chøng bÖnh ®ã
diÔn biÕn ngμy cμng nguy kÞch, lóc ®Çu b»ng sù th«n tÝnh TriÒu
Tiªn, tiÕp ®Êy lμ sù tham gia vμo cuéc chiÕn tranh "v× chÝnh nghÜa".
§Ó ng¨n c¶n n−íc NhËt tr−ît dμi ®Õn vùc th¼m cña hiÖn t−îng
ph−¬ng T©y ho¸ kh«ng thÓ cøu v·n næi, nghÜa lμ ®Ó ph¸ tan chñ
nghÜa t− b¶n tr−íc khi nã cã thÓ b¾t rÔ s©u vμo quÇn ®¶o NhËt B¶n,
mét ®¶ng x· héi võa ®−îc thμnh lËp. Còng nh− tÊt c¶ c¸c chÝnh
phñ t− s¶n, chÝnh phñ Thiªn hoμng ®· dïng mäi c¸ch mμ chóng cã
thÓ ®Ó chèng l¹i phong trμo ®ã. Còng nh− tÊt c¶ c¸c lùc l−îng c«ng
nh©n ë ch©u ¢u vμ ch©u Mü, phong trμo c«ng nh©n NhËt B¶n còng
34 Hå chÝ minh toμn tËp 35



B©y giê h·y xÐt nh÷ng lý do lÞch sö cho phÐp chñ nghÜa céng s¶n
võa thøc tØnh. MÆc dï sù ®μn ¸p cña chÝnh phñ, phong trμo do
th©m nhËp dÔ dμng vμo ch©u ¸, dÔ dμng h¬n lμ ë ch©u ¢u.
§¶ng X· héi NhËt B¶n l·nh ®¹o vÉn ph¸t triÓn kh¸ nhanh.
Ng−êi ch©u ¸ - tuy bÞ ng−êi ph−¬ng T©y coi lμ l¹c hËu - vÉn
C¸c ®¹i héi ®¶ng bÞ cÊm ë c¸c thμnh phè NhËt B¶n, nh÷ng cuéc
®×nh c«ng, nh÷ng cuéc biÓu t×nh cña d©n chóng vÉn næ ra. hiÓu râ h¬n hÕt sù cÇn thiÕt ph¶i c¶i c¸ch toμn bé x· héi hiÖn t¹i.
Vμ ®©y lμ lý do t¹i sao:
Trung Quèc, tr−íc kia vμ hiÖn nay vÉn lμ con bß s÷a cña t−
b¶n ¢u, Mü. Nh−ng sù thμnh lËp chÝnh quyÒn cña nhμ c¸ch m¹ng GÇn 5.000 n¨m tr−íc ®©y, Hoμng ®Õ (2.679 tr−íc C.N) ®· ¸p
T«n DËt Tiªn ë phÝa Nam, ®· høa hÑn víi chóng ta mét n−íc Trung dông chÕ ®é tØnh ®iÒn: «ng chia ®Êt ®ai trång trät theo hai ®−êng däc
Hoa ®−îc tæ chøc l¹i vμ v« s¶n ho¸. Cã thÓ hy väng mét c¸ch kh«ng vμ hai ®−êng ngang. Nh− vËy sÏ cã chÝn phÇn b»ng nhau. Ng−êi cμy
qu¸ ®¸ng r»ng, trong mét t−¬ng lai gÇn ®©y, hai chÞ em - n−íc ruéng ®−îc lÜnh mçi ng−êi mét phÇn trong 8 miÕng, miÕng ë gi÷a tÊt
Trung Hoa míi vμ n−íc Nga c«ng nh©n - sÏ n¾m tay nhau trong c¶ ®Òu cïng lμm vμ s¶n phÈm ®−îc sö dông vμo viÖc c«ng Ých. Nh÷ng
t×nh h÷u nghÞ ®Ó tiÕn lªn v× lîi Ých cña nÒn d©n chñ vμ nh©n ®¹o. ®−êng ph©n giíi ®−îc dïng lμm m−¬ng dÉn n−íc.
B©y giê, chóng ta h·y ®i ®Õn ch©u ¸ ®au khæ.
TriÒu ®¹i nhμ H¹ (2.205 tr−íc C.N) ®Æt ra chÕ ®é lao ®éng b¾t
N−íc TriÒu Tiªn nghÌo ®ãi ®ang ë trong tay chñ nghÜa t− b¶n buéc.
NhËt. Ên §é - xø Ên §é ®«ng d©n vμ giμu cã - bÞ ®Ì nÆng d−íi ¸ch
Khæng Tö vÜ ®¹i (551 tr−íc C.N) khëi x−íng thuyÕt ®¹i ®ång vμ
bän bãc lét ng−êi Anh. May sao, ý chÝ gi¶i phãng ®ang lμm s«i sôc
truyÒn b¸ sù b×nh ®¼ng vÒ tμi s¶ ). ¤ng tõng nãi: thiªn h¹ sÏ th¸i
tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc ®ã, vμ mét cuéc cæ ®éng c¸ch m¹ng s«i
12F1




b×nh khi thÕ giíi ®¹i ®ång. Ng−êi ta kh«ng sî thiÕu, chØ sî cã kh«ng
næi ®ang lay chuyÓn tinh thÇn Ên §é vμ TriÒu Tiªn. TÊt c¶ mäi
®Òu. B×nh ®¼ng sÏ xo¸ bá nghÌo nμn, v.v..
ng−êi ®Òu chuÈn bÞ mét c¸ch tõ tõ nh−ng kh«n khÐo cho cuéc ®Êu
Häc trß cña Khæng Tö lμ M¹nh Tö, tiÕp tôc t− t−ëng cña thÇy
tranh tèi cao vμ gi¶i phãng.
vμ v¹ch ra mét kÕ ho¹ch chi tiÕt ®Ó tæ chøc sù s¶n xuÊt vμ tiªu thô.
Vμ §«ng D−¬ng! Xø §«ng D−¬ng bÞ chñ nghÜa t− b¶n Ph¸p bãc
Sù b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn lμnh m¹nh cña trÎ em, sù gi¸o dôc vμ lao
lét, ®Ó lμm giμu cho mét sè c¸ mËp! Ng−êi ta ®−a ng−êi §«ng
®éng c−ìng bøc ®èi víi ng−êi lín, sù lªn ¸n nghiªm kh¾c thãi ¨n
D−¬ng vμo chç chÕt trong cuéc chÐm giÕt cña bän t− b¶n ®Ó b¶o vÖ
b¸m, sù nghØ ng¬i cña ng−êi giμ, kh«ng cã ®iÒu g× ®Ò ¸n cña «ng
nh÷ng c¸i g× mμ chÝnh hä kh«ng hÒ biÕt. Ng−êi ta ®Çu ®éc hä b»ng
kh«ng ®Ò cËp ®Õn. ViÖc thñ tiªu bÊt b×nh ®¼ng vÒ h−ëng thô, h¹nh
r−îu cån vμ thuèc phiÖn. Ng−êi ta k×m hä trong ngu dèt (cø 10
phóc kh«ng ph¶i cho mét sè ®«ng mμ cho tÊt c¶ mäi ng−êi, ®Êy lμ
tr−êng häc th× cã 1.000 ®¹i lý thuèc phiÖn chÝnh thøc). Ng−êi ta bÞa
®−êng lèi kinh tÕ cña vÞ hiÒn triÕt.
®Æt ra nh÷ng vô ©m m−u ®Ó cho hä nÕm nh÷ng ©n huÖ cña nÒn v¨n
minh t− s¶n ë trªn m¸y chÐm, trong nhμ tï hay ®μy biÖt xø! Tr¶ lêi mét c©u hái cña vua, «ng ®· nãi th¼ng th¾n: d©n vi quý,
75 ngh×n kil«mÐt vu«ng ®Êt ® ), 20 triÖu d©n bÞ bãc lét tμn nhÉn x· t¾c thø chi, qu©n vi khinh.
1F1




trong tay mét nhóm kÎ c−íp thùc d©n, ®Êy lμ xø §«ng D−¬ng hiÖn
nay.
1) B¶n chÊt häc thuyÕt cña Khæng Tö lμ nÆng vÒ §¼ng cÊp, ®Ò cao
tÇng líp thèng trÞ. ë ®©y nªu l¹i thuyÕt ®¹i ®ång cña Khæng Tö lμ NguyÔn
1) Sè liÖu nμy cã thÓ do b¸o in nhÇm. DiÖn tÝch §«ng D−¬ng ¸i Quèc muèn g¾n víi cuéc ®Êu tranh v× sù c«ng b»ng vμ b×nh ®¼ng trong
745.000km2. x· héi thuéc ®Þa (B.T.).
36 Hå chÝ minh toμn tËp 37



VÒ cña c¶i t− h÷u, luËt ph¸p An Nam cÊm mua b¸n toμn bé
®Êt ®ai. H¬n n÷a, mét phÇn t− ®Êt trång trät b¾t buéc ph¶i ®Ó lμm
cña chung. Cø ba n¨m ng−êi ta chia l¹i ruéng ®Êt ®ã. Mçi ng−êi
d©n trong x· th«n ®−îc nhËn mét phÇn. §iÒu ®ã kh«ng hÒ ng¨n c¶n
mét sè ng−êi trë nªn giμu cã, v× cßn ba phÇn t− ®Êt ®ai kh¸c cã thÓ
mua b¸n, nh−ng nã cã thÓ cøu nhiÒu ng−êi kh¸c tho¸t khái c¶nh
Vô ¢M M¦U ë §¤NG D¦¥ )
bÇn cïng. NG13F1




C¸i thiÕu ®èi víi chóng t«i, mμ tr¸ch nhiÖm cña chóng t«i ph¶i
nãi lªn ë ®©y ®Ó nh÷ng ®ång chÝ cña chóng ta cã nhiÖt t×nh truyÒn §«ng D−¬ng lμ mét c« g¸i c−ng. C« rÊt mùc xøng ®¸ng víi bμ
mÑ Ph¸p quèc. ë bμ mÑ cã c¸i g× th× c« ta còng cã c¸i nÊy: nμo
b¸ chñ nghÜa céng s¶n vμ thùc t©m muèn gióp ®ì nh÷ng ng−êi lao
chÝnh phñ, nμo nh÷ng b¶o ®¶m, nμo c«ng lý vμ còng cã c¶ ©m m−u
®éng lËt ®æ ¸ch cña nh÷ng kÎ bãc lét vμ ®i vμo gia ®×nh chung cña
phiÕn lo¹n nho nhá n÷a. Nh−ng ë ®©y, chóng t«i chØ nãi vÒ hai vÊn
giai cÊp v« s¶n quèc tÕ, ®Ó cho nh÷ng ®ång chÝ ®ã cã thÓ gióp ®ì
®Ò sau th«i.
chóng t«i mét c¸ch cã hiÖu qu¶. C¸i mμ chóng t«i thiÕu ®Ó trë
thμnh céng s¶n, lμ nh÷ng ®iÒu kiÖn c¬ b¶n nhÊt ®Ó hμnh ®éng: C«ng lý ®−îc t−îng tr−ng qua h×nh ¶nh mét n÷ thÇn tay cÇm
c©n vμ tay cÇm kiÕm. Nh−ng §«ng D−¬ng l¹i ë qu¸ xa n−íc Ph¸p,
Tù do b¸o chÝ
mu«n trïng c¸ch trë, nªn khi n÷ thÇn tíi xø nμy th× c¸n c©n ®·
Tù do du lÞch
mÊt th¨ng b»ng, ®Üa c©n ®· ch¶y láng vμ biÕn thμnh nh÷ng tÈu
Tù do d¹y vμ häc thuèc phiÖn vμ nh÷ng chai r−îu ty. Trªn tay n÷ thÇn téi nghiÖp Êy
chØ cßn ®éc c¸i kiÕm ®Ó chÐm giÕt. Bμ ®· chÐm nh÷ng ng−êi v« téi
Tù do héi häp (tÊt c¶ nh÷ng c¸i nμy ®Òu bÞ
vμ còng chØ chÐm cã hä mμ th«i!
nh÷ng kÎ khai ho¸ thuéc ®Þa ng¨n cÊm chóng t«i mét c¸ch d· man).
Cßn vÒ vô ©m m−u th× l¹i lμ mét c©u chuyÖn kh¸c.
Ngμy mμ hμng tr¨m triÖu nh©n d©n ch©u ¸ bÞ tμn s¸t vμ ¸p
ë ®©y, chóng t«i kh«ng nãi vÒ nh÷ng vô ©m m−u næi tiÕng
bøc thøc tØnh ®Ó g¹t bá sù bãc lét ®ª tiÖn cña mét bän thùc d©n lßng
trong n¨m 1908 hay 19162). Lóc ®ã, nhiÒu thÇn d©n b¶o hé sè ®á
tham kh«ng ®¸y, hä sÏ h×nh thμnh mét lùc l−îng khæng lå, vμ trong
cña n−íc Ph¸p ®· ®−îc may m¾n nÕm ®ñ mïi ©n huÖ cña nÒn v¨n
khi thñ tiªu mét trong nh÷ng ®iÒu kiÖn tån t¹i cña chñ nghÜa t−
minh thùc d©n hiÒn hoμ trªn m¸y chÐm, trong nhμ tï hay ë nh÷ng
b¶n lμ chñ nghÜa ®Õ quèc, hä cã thÓ gióp ®ì nh÷ng ng−êi anh em
m×nh ë ph−¬ng T©y trong nhiÖm vô gi¶i phãng hoμn toμn.

1) Bμi nμy dÞch tõ b¶n tiÕng Ph¸p rót trong Kho hå s¬ cña mËt th¸m
NGUYÔN ¸I QUèC
Ph¸p, ®Ò ngμy 17-8-1921. VÒ sau, hÇu hÕt bμi nμy ®−îc NguyÔn ¸i Quèc
T¹p chÝ La Revue Communiste, ®−a vμo "B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p", ch−¬ng VIII C«ng lý, trõ mét sè
c©u ë cuèi bμi.
sè 15, th¸ng 5-1921.
2) Phong trμo chèng thuÕ ë Trung Kú, n¨m 1908 vμ vô m−u khëi
nghÜa ë HuÕ, n¨m 1916.
38 Hå chÝ minh toμn tËp 39



con ng−êi s¸ng t¹o ra ©m m−u Êy, th× ng−êi ta l¹i kÕt téi tï tõ 2
n¬i bÞ ®−a ®i ®Çy. Nh÷ng vô ©m m−u Êy ®· qua l©u råi, vμ b©y giê
®Õn 5 n¨m 12 ng−êi An Nam phÇn lín lμ nhμ nho, vμ trªn tÊm cæng
chØ cßn l¹i nh÷ng nÐt ¶m ®¹m trong trÝ nhí cña ng−êi d©n b¶n xø
lín cña nhμ tï kia, ng−êi ta thÊy ®Ò rμnh rμnh mÊy ch÷ ®¹i tù, cè
®· hÐo mßn v× ®au khæ.
nhiªn lμ b»ng tiÕng Ph¸p: Tù do, B×nh ®¼ng, B¸c ¸i. Chao «i! Nùc
H·y nãi ®Õn vô ©m m−u gÇn ®©y nhÊt. Trong khi ë MÉu quèc
c−êi thay. Vμ c¸c b¸o chÝ x−a nay vÉn tù x−ng lμ bªnh vùc cho
cã mét vô ©m m−u b«nsªvÝch næi tiÕng th× ë §«ng D−¬ng c¸c ngμi
ng−êi b¶n xø véi vμng lªn tiÕng ca ngîi c¸i chÝ c«ng v« t− cña nÒn
thùc d©n còng muèn cã mét vô ©m m−u t−¬ng tù vμ ... cuèi cïng
C«ng lý nùc c−êi nμy. Chóng ta h·y nghe tê La DÐpªche Coloniale11
c¸c ngμi Êy còng nÆn ra mét vô ©m m−u thËt sù, ch¼ng kh¸c nμo
lμ tê b¸o gi÷ vai trß v« ®Þch vÒ bμi xÝch ng−êi An Nam, nãi: "Toμ ¸n
nh− trong c©u chuyÖn ngô ng«n con nh¸i muèn ph×nh to bông nh−
n−íc Ph¸p võa míi xÐt xö xong mét vô ¸n. Toμ tha bæng cho mét
con ).
nöa sè bÞ can, cßn mét nöa sè th× ®−îc h−ëng ¸n nhÑ. Trong vô ¸n
ß14F1




C©u chuyÖn Êy ®· ®−îc dùng lªn nh− thÕ nμy: Mét ngμi quan nμy, ®Ó cã lý buéc téi, ng−êi ta ®· tung d− luËn rÇm lªn mét c¸ch
Ph¸p (quan c«ng sø), mét quan huyÖn vμ mét thÇy lý tr−ëng ®−îc thiªn t− tr−íc khi xö, vμ sau ®ã, ng−êi ta ®· kÕt ¸n c¸c nhμ nho
giao tr¸ch nhiÖm dùng lªn mét vô ©m m−u ®óng quy c¸ch. §Ó lμm nh÷ng bμi th¬ tåi ca tông c«ng ®øc cña nÒn Tù do".
chuÈn bÞ ra biÓu diÔn, bé ba tí thÇy Êy bÌn tung ra c¸i tin: Cã mét §ã thËt lμ tai v¹ cho nh÷ng ng−êi An Nam nμo ca ngîi c«ng ®øc
©m m−u phiÕn lo¹n ®Þnh lμm næ tan xø B¾c Kú b»ng 250 qu¶ bom. cña nÒn Tù do. Ng−êi ta ph¹t hä 5 n¨m tï chØ v× cã thÕ th«i! Tê b¸o Êy
C«ng viÖc chuÈn bÞ xong xu«i. Mμn kÞch kÐo lªn. C«ng chóng xóc viÕt tiÕp: "§óng, ta ph¶i b»ng lßng víi c¸i b¶n ¸n chÝ c«ng v« t− cña
c¶m m¹nh mÏ vμ d− luËn x«n xao. B¾t bí v©y lïng dån dËp nh− c¸c vÞ quan toμ vμ thÈm ph¸n cña chóng ta chø!". Vμ tê La DÐpªche
m−a. HiÖn nay, chóng ta ch−a biÕt c¸c ngμi c«ng sø, quan huyÖn vμ Coloniale ®· vui vÎ ®¨ng tin b¶n ¸n chÝ c«ng v« t− vÒ vô ©m m−u næi
thÇy lý, mét cùu ph¹m ®· ®−îc th¨ng chøc vμ ban bæng léc g× ch−a, tiÕng Êy ë VÜnh Yªn. Nh÷ng ng−êi An Nam ë Pari, còng nh− ®ång bμo
nh−ng nÕu b©y giê ch−a ®−îc th× råi tÊt nhiªn hä còng sÏ ®−îc. Giê ph−¬ng xa cña hä tin t−ëng c¸c vÞ quan toμ, hä ®· tuyªn bè c¸c vÞ Êy
®©y, chóng t«i nãi tiÕp ®Õn chuyÖn C«ng lý. Ngμy 16 th¸ng 2, Toμ xÐt xö rÊt c«ng minh vμ vô ¸n ®−îc kÕt thóc mü m·n. Kh«ng ph¶i nh−
§¹i h×nh Hμ Néi ®· më phiªn toμ cuèi cïng xö vô ¸n nμy. Trong thÕ ®©u, th−a «ng Puvuècvin, «ng ®· thæi phång mét c¸ch qu¸ ®¸ng
qu¸ tr×nh toμ luËn téi, ng−êi ta ®−îc biÕt r»ng kh«ng hÒ cã mét tæ ®Êy! §Ó tr¶ lêi, chóng t«i chØ xin nh¾c l¹i ®iÒu mμ «ng ®· viÕt trong
chøc c¸ch m¹ng nμo ®· chuÈn bÞ nh÷ng bom ph¸ ®ã, vμ vô ©m m−u phÇn ®Çu bμi b¸o cña «ng: "Nh÷ng con chã sña, v.v. th«i ®i, hìi nh÷ng
Êy chØ lμ mét thñ ®o¹n x¶o quyÖt cña bän quan l¹i mong ®−îc chÝnh ng−êi anh em bÊt h¹nh, c¸c anh em ®· lÇm to råi, c¸c anh em còng
phñ ban th−ëng bæng léc vμ chøc t−íc. Nh− vËy, liÖu chóng ta cã thõa hiÓu r»ng lμm g× cã tù do cho chóng ta mμ l¹i ®i hoan nghªnh víi
thÓ tin t−ëng r»ng sau vô xÐt xö Êy, ng−êi ta sÏ tha bæng cho ca ngîi nã. Nh−ng, ng−êi An Nam chóng t«i ë kh¾p mäi n¬i, chóng t«i
nh÷ng ng−êi An Nam ch¼ng may ®· bÞ bá tï, bÞ tè gi¸c tham gia vô sÏ kiªn quyÕt ®−a sù bÊt c«ng ghª tëm vμ phi lý Êy ra ph¶n ®èi tr−íc
phiÕn lo¹n bÞa ®Æt Êy kh«ng? Kh«ng ®©u! BÊt cø b»ng gi¸ nμo, tÊt c¶ mäi ng−êi Ph¸p ch©n chÝnh. Chóng t«i mong r»ng d− luËn n−íc
ng−êi ta còng ph¶i b¶o vÖ uy tÝn cho c¸c quan cai trÞ chø! V× thÕ, Ph¸p th«ng c¶m víi nh÷ng nçi ®au khæ cña c¸c anh em vμ sÏ ®Êu
tranh ®ßi cho C«ng lý ®−îc thùc hiÖn".
mμ lÏ ra chØ cÇn phong th−ëng mét c¸ch b×nh th−êng cho nh÷ng

NGUYÔN ¸I QUèC
1) TruyÖn ngô ng«n cña La Ph«ngten: cã mét con nh¸i thÊy con bß to
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i
h¬n m×nh, liÒn cè ph×nh bông ra cho b»ng con bß, cuèi cïng vì bông mμ
ViÖn lÞch sö §¶ng.
chÕt.
40 Hå chÝ minh toμn tËp 41



Tê b¸o th−êng xuyªn phæ biÕn cho ®éc gi¶ t×m hiÓu ph−¬ng
ph¸p c¸ch m¹ng Nga.
Mét phong trμo gi¶i phãng ®−îc l·nh ®¹o dòng c¶m, cho ®Õn
khi tê b¸o bÞ ®×nh b¶n vμ chñ nhiÖm bÞ ®i ®μy.
Nh©n tiÖn xin nãi r»ng ë ch©u ¸, ng−êi ta quan niÖm sù ch©n
thËt vμ l−¬ng t©m nhμ b¸o kh¸c víi ch©u ¢u. Nh÷ng nhμ b¸o t−
PHONG TRμO C¸CH M¹NG ë ÊN §é s¶n ph−¬ng T©y sÏ c−êi nÕu chóng ta nãi víi hä r»ng phÇn lín c¸c
bμi ë c¸c b¸o x· héi chñ nghÜa nh− tê Kªxari, Vihari, v.v. ®Òu viÕt
kh«ng lÊy tiÒn vμ ®«i khi c¶ biªn tËp viªn cßn ®−îc tr¶ c«ng b»ng
Cuéc xung ®ét Hy L¹p - Kªman12 hay ®óng h¬n lμ cuéc xung
nh÷ng th¸ng, thËm chÝ b»ng nh÷ng n¨m tï. §Êy lμ tr−êng hîp cña
®ét Anh - Thæ ®ang diÔn ra. C¸c cuéc khëi nghÜa ë Malaba13 ®ang
tê Vihari, ba biªn tËp viªn ®Òu bÞ b¾t vμ lÇn l−ît bÞ kÕt ¸n. Nh−ng
®−îc d− luËn hÕt søc chó ý. §Õ quèc Anh ®ang ph¶i chèng ®ì kh¾p
®iÒu ®ã kh«ng lμm thay ®æi th¸i ®é lÉn c¸ch suy nghÜ cña hä. Trong
n¬i. Nh¾c l¹i lÞch sö phong trμo c¸ch m¹ng Ên §é lóc nμy lμ mét
sè "ng−êi lμm c«ng", nh÷ng ai cã thÓ tù cho m×nh nh− thÕ?
viÖc lý thó.
Cuéc vËn ®éng ®Æc biÖt lªn cao tõ sau chiÕn tranh Nga - NhËt.
Tõ cuéc khëi nghÜa n¨m 1857, ®Õ quèc Anh t−ëng ®· d×m ®−îc
Hai sù kiÖn tiªu biÓu sau ®©y ®¸nh dÊu t×nh h×nh t− t−ëng cña
tinh thÇn c¸ch m¹ng cña nh©n d©n Ên §é trong cuéc ®μn ¸p ®Ém
ng−êi b¶n xø. T−îng n÷ hoμng VÝcht«ria bÞ b«i nhä vμo ®ªm tr−íc
m¸u vμ thiÕt lËp vÜnh viÔn sù bãc lét ¸p bøc d· man cña ph−¬ng
lÔ kû niÖm ngμy sinh cña n÷ hoμng. Bμi h¸t Ban®ªmataran - bμi
T©y lªn hai bê s«ng H»ng. Chóng ®· lÇm to.
M¸cx©ye cña ng−êi Ên §é - ®−îc phæ biÕn nhanh chãng vμ ®−îc h¸t
N¨m 1880, nhμ triÕt häc Rama K¬ris¬na dïng t«n gi¸o ®Ó
b»ng tÊt c¶ c¸c thæ ng÷ cña Ên §é.
truyÒn b¸ c¸ch m¹ng. ¤ng t«n thê n÷ thÇn Kali vμ khuyªn ®ång
bμo m×nh t«n thê n÷ thÇn, ng−êi mÑ cña lùc l−îng ph¸ ho¹i vμ x©y Nh÷ng héi Amxilam Xanit¬ - tæ chøc rÌn luyÖn tinh thÇn vμ
dùng. thÓ lùc - ®−îc thμnh lËp kh¾p n¬i nh− cã phÐp l¹. ViÖc tÈy chay
§am«®a vμ Bank¬ris¬na kÕ tôc sù nghiÖp cña Rama vμ gi¸o hμng ho¸ Anh vμ lμm tan r· tinh thÇn c¸c ®¬n vÞ lÝnh b¶n xø ®−îc
dôc chñ tr−¬ng c¸ch m¹ng mét c¸ch dòng c¶m, c«ng khai. TÊt nghiªn cøu rÊt c«ng phu.
nhiªn c¶ hai ®Òu bÞ b¾t gi÷ vμ ®μy biÖt xø. Nh÷ng nç lùc kh«ng ngõng ®ã ®· ®em l¹i kÕt qu¶. Th¸ng 1
§Õn n¨m 1897 tê b¸o Kªxari míi ra ®êi, ng−êi chñ tr−¬ng lμ n¨m 1915, nhiÒu trung ®oμn næi lªn b¹o ®éng vμ do sù gi¸n ®o¹n
Til¾c. Bμi b¸o ®Çu tiªn cña «ng lμ bμi v¨n xuÊt s¾c "Lêi than cña cña mËu dÞch Anh - Ên, c¸c ng©n hμng thuéc ®Þa ë khu Xiti ®· bÞ
Xi«gi". Néi dung kÓ chuyÖn mét «ng vua cò tØnh dËy tõ d−íi må thua thiÖt mét triÖu phr¨ng do nh÷ng cæ phiÕu kh«ng ®−îc thanh
s©u, trë l¹i th¨m v−¬ng quèc th©n yªu. ¤ng rÊt buån khi thÊy thÇn to¸n trong n¨m 1920.
d©n cña m×nh ph¶i chÞu kiÕp n« lÖ khæ nhôc. ¤ng kªu gäi tÊt c¶
Th¶m ho¹ cña ®Êt n−íc ®· xo¸ bá sù ph©n biÖt ®¼ng cÊp vμ t«n
nh÷ng ng−êi Ên §é h·y thøc tØnh vμ hîp lùc ®Ó lËt ®æ ¸ch ngo¹i
gi¸o. Ng−êi giμu ng−êi nghÌo, quý téc vμ n«ng d©n, Håi gi¸o vμ
bang vμ giμnh l¹i nÒn ®éc lËp mμ «ng ®· truyÒn l¹i cho hä.
PhËt gi¸o, ®Òu hîp søc ®oμn kÕt.
42 Hå chÝ minh toμn tËp 43



l−u vong trë vÒ n−íc víi quyÕt t©m gi¸ng mét ®ßn ®Ëp tan ¸ch
NhiÒu nh©n vËt tiªn tiÕn, nhiÒu gi¸o s− ®¹i häc nh− H¸c®ayan
thèng trÞ ®ang ®Ì nÆng ®Êt n−íc. Hä bÞ ph¸t hiÖn vμ ®Òu bÞ b¾t gi÷
vμ nh÷ng ng−êi kh¸c ®· hy sinh tμi s¶n, ®· tõ chèi nh÷ng chøc vô
tr−íc khi ®Æt ®−îc ch©n lªn quª h−¬ng mμ hä ®· høa hÑn sÏ gi¶i
cao mμ chÝnh phñ thuéc ®Þa muèn ban cho hä ®Ó dÔ bÒ khuÊt phôc.
phãng hoÆc hy sinh. Mét lÇn n÷a, bän kÎ c¾p l¹i gÆp may!
Hä ®i tõ lμng nμy qua lμng kh¸c, kªu gäi ®Êu tranh cho ®éc lËp.
Sinh viªn, häc sinh còng tham gia c«ng t¸c tuyªn truyÒn. Nh−ng lß löa ®· nhãm lªn, kh«ng g× cã thÓ dËp t¾t næi. C¸c
khÈu hiÖu ®−îc truyÒn tõ ng−êi nμy qua ng−êi kh¸c. C¸c héi
VÒ phÝa m×nh, nh÷ng chiÕn sÜ chñ tr−¬ng hμnh ®éng trùc tiÕp
"Xamiti" bÝ mËt héi häp. Nh÷ng cuéc l¹c quyªn v× ®éc lËp ®−îc tiÕn
còng kh«ng ngåi yªn. Hä chÞu tr¸ch nhiÖm thñ tiªu nh÷ng quan
hμnh nhanh chãng, hoÆc lμ do tù nguyÖn ®ãng gãp, ®«i khi b»ng
chøc thiªn vÞ, nh÷ng kÎ ph¶n béi vμ nh÷ng tªn ¸c «n c¶nh s¸t
h×nh thøc "®aicèt".
chÝnh trÞ. Víi nh÷ng chøc vÞ rÊt kªu, c¸c phã v−¬ng vμ thèng ®èc
Chóng t«i thÊy cÇn ph¶i gi¶i thÝch mét tÝ vÒ ch÷ "®aicèt", mμ
còng kh«ng lμm cho hä sî, nh÷ng sù kiÖn n¨m 1907, 1908 vμ 190914
tõ tr−íc ®Õn nay nh÷ng ng−êi ph−¬ng T©y th−êng hiÓu sai. Ng−êi
®· chøng minh ®iÒu ®ã. N¨m 1916, mét cËu bÐ 16 tuæi ®· nÐm bom
Anh gäi lμ "®aicèt" còng nh− ng−êi Ph¸p gäi c−íp bãc. C¶ hai ®Òu
ngay gi÷a ®−êng vμ gi÷a ban ngμy vμo xe cña tªn cÇm ®Çu næi
kh«ng hÒ ph©n biÖt gi÷a sù c−íp bãc víi sù ®ãng gãp ®«i khi b¾t
tiÕng cña côc ®iÒu tra. Lßng dòng c¶m kh«ng trõ giμ hay trÎ.
buéc cho sù nghiÖp chung, còng nh− hä kh«ng hÒ ph©n biÖt gi÷a
Danh s¸ch nh÷ng ng−êi bÞ hy sinh kÐo dμi rÊt ®au xãt. Trong nh÷ng ng−êi yªu n−íc ®Êu tranh cho ®Êt n−íc m×nh víi bän cÆn b·
m−êi n¨m, kh«ng kÓ nh÷ng vô th¶m s¸t tËp thÓ, ®· cã h¬n 200 ë thμnh thÞ.
ng−êi lÊy m¸u ®μo t−íi gèc c©y c¸ch m¹ng vμ lý t−ëng. Trong sè
Muèn lμm mét viÖc g×, tÊt nhiªn ph¶i cã tiÒn vèn, vμ muèn cã
nh÷ng ng−êi tuÉn tiÕt, cã 70 sinh viªn, 16 thÇy gi¸o, 20 ®iÒn chñ,
vèn, ph¶i biÕt n¬i nμo cã ®Ó t×m.
23 hay 25 nhμ bu«n, 7 thÇy thuèc, 20 c«ng chøc. Trong sè nh÷ng
§Ó chøng minh sù c−¬ng trùc cña nh÷ng héi viªn "Xamiti" phô
ng−êi hy sinh cã 50 ng−êi tuæi chØ tõ 16 ®Õn 20!
tr¸ch tμi chÝnh cña Uû ban c¸ch m¹ng, chØ cÇn kÓ nh÷ng thÝ dô sau
V× vËy mμ bän chñ hèt ho¶ng, gÇn nh− kinh hoμng. Mét nh©n ®©y:
vËt th−îng l−u ®· thèt lªn: "NÕu sù viÖc ®ã cßn tiÕp diÔn, th× nh÷ng
Mét trong nh÷ng ®iÒu cña ®iÒu lÖ héi "Xamiti" nªu r»ng nh÷ng
ng−êi ®¸ng kÝnh cña chóng ta buéc ph¶i cuèn gãi khái n¬i nμy".
ng−êi gia nhËp héi ph¶i lu«n nhí r»ng hä ®ang ho¹t ®éng cho c¸ch
Lóc ®ã, song song víi bé m¸y ®μn ¸p th¼ng tay, ng−êi ta thi m¹ng nh»m thiÕt lËp l¹i nh÷ng quyÒn ®· bÞ chμ ®¹p chø kh«ng
hμnh mét chÝnh s¸ch ngu d©n hoμn toμn. ph¶i v× sù h−ëng thô c¸ nh©n cña mét sè ng−êi. R»ng tÊt c¶ c¸c héi
viªn ph¶i tõ bá viÖc uèng r−îu, tõ bá mäi thø xa hoa phï phiÕm.
C¸c héi "Xamiti" bÞ gi¶i t¸n, héi viªn bÞ b¾t giam, mäi cuéc héi
häp vμ c¸c tæ chøc chÝnh trÞ ®Òu bÞ ng¨n cÊm. C¸c biÖn ph¸p "cÊp Mçi lÇn ®ãng gãp b¾t buéc hay ®aicèt, ng−êi ®ãng ®−îc göi ®Õn
mét biªn lai. Sau ®©y lμ mét ®o¹n trÝch trong biªn lai:
cøu" mäc lªn nh− nÊm. TrËn m−a ®μn ¸p ®ã chØ lμm cho hoa c¸ch
m¹ng thªm në ré. "§ång bμo th©n mÕn, b¹n ph¶i biÕt r»ng muèn gi¶i phãng ®Êt
n−íc th©n yªu cña chóng ta tho¸t vßng n« lÖ, th× cÇn ph¶i cã sù hy
Mét cuéc tæng khëi nghÜa ®ang ®−îc chuÈn bÞ trong n¨m 1914
sinh, lßng tin cËy vμ c¶m t×nh cña tÊt c¶ ®ång bμo chóng ta. NÕu
vμ 1915. Kh«ng may cuéc khëi nghÜa bÞ thÊt b¹i. Hμng tr¨m ng−êi
44 Hå chÝ minh toμn tËp 45



tÊt c¶ nh÷ng ng−êi cã kh¶ n¨ng nh− b¹n ®Òu hiÓu nh÷ng khã kh¨n Chóng dïng C«ngxt¨ngtin lμm c¸i chôp ®Ó dËp t¾t lß löa cña
cña c«ng viÖc chóng t«i vμ tù nguyÖn ®ãng gãp vμo sù nghiÖp cña phong trμo Liªn Håi gi¸o. Chóng nhÆt Phayxan lªn ®Ó chèng ®ì toμ
chóng t«i, th× chóng t«i kh«ng bÞ buéc ph¶i quÊy rÇy b¹n nh− thÕ nhμ ®Õ quèc ®ang sôp ®æ ë ph−¬ng §«ng. Vμ sau n÷a th× sao? Ýt ra
nμy; n−íc NhËt ®−îc tù do vμ hïng c−êng lμ nhê cã lßng hy sinh vμ chóng cã thÓ tù an ñi khi thêi h¹n rêi khái Ên §é cña chóng ®·
sù th¾t l−ng buéc bông cña toμn d©n NhËt. Anh linh cña Tæ quèc ®Õn, b»ng c¸ch tù nhñ r»ng chóng ®· tμn nhÉn kÐo theo sù sôp ®æ
h·y hun ®óc tr¸i tim vμ soi s¸ng t©m thÇn cña anh em chóng ta! cña ®Õ quèc Ph¸p, ®ang ho¹t ®éng ë §«ng D−¬ng mét c¸ch xÊu xa.
v.v.. Ký tªn: I.B. Th− ký tμi chÝnh cña ph©n côc B. cña Héi §éc lËp
Ên §é". nGUYÔN ¸I QUèC
Phong trμo cμng lan réng cμng ®−îc cñng cè. Khi thÊy ®· t−¬ng T¹p chÝ La Revue Communiste,
®èi m¹nh, phong trμo rêi khái bãng tèi ®Ó ra gi÷a ¸nh s¸ng, d−íi sè 18-19, th¸ng 8, 9-1921.
nh÷ng con m¾t kinh ng¹c cña nhμ cÇm quyÒn. Mét ®¹i héi ®−îc
triÖu tËp víi hai v¹n ®¹i biÓu cã mÆt. Mét vμi ®¶ng viªn "x· héi"
Anh còng tham dù, hä ®−îc tiÕp ®ãn kh«ng lÊy g× lμm nång nhiÖt
l¾m v× nh÷ng lý luËn mμu hång nh¹t cña hä.
Mahatma G¨ng®i ®· ®Æt viªn ®¸ ®Çu tiªn ®Ó dùng lªn thuyÕt
bÊt hîp t¸c vμ bÊt b¹o ®éng. §−êng lèi ®ã ®−îc theo ®uæi mét c¸ch
th¾ng lîi. TrÎ em rêi bá tr−êng häc cña ng−êi Anh. C¸c luËt s− rêi
khái toμ ¸n cña ng−êi Anh. C¸c viªn chøc vμ thî thuyÒn kh«ng lμm
viÖc trong c¸c c«ng së vμ nhμ m¸y mμ chñ lμ ng−êi Anh. Kh«ng cßn
quan hÖ, kh«ng cßn bu«n b¸n gi÷a ng−êi Anh vμ ng−êi Ên. §Ó gi÷
v÷ng phong trμo, cÇn ph¶i cã nh÷ng quü cøu tÕ. Trong thêi gian ba
th¸ng, ng−êi ta ®· quyªn ®−îc h¬n s¸u m−¬i triÖu phr¨ng. Nh÷ng
ng−êi Ên §é giμu cã lÊy nhμ m×nh lμm tr−êng häc. Nh÷ng vô kiÖn
®−îc ®−a ra xö tr−íc c¸c toμ ¸n b¶n xø míi thμnh lËp. Mét sè ng−êi
Ên §é tù nguyÖn gãp ®Õn ba m−¬i triÖu ®ång mét n¨m "cho ®Õn khi
®éc lËp hoμn toμn".
Tr−íc lμn sãng nh− vËy, l¸ cê kh«ng bao giê thÊy mÆt trêi lÆn
cã nguy c¬ r¬i xuèng mÆt tr¨ng. §Õ quèc Anh kh«ng biÕt xoay xë
c¸ch nμo. Chóng t−ëng r»ng ký mét hiÖp ®Þnh th−¬ng m¹i víi n−íc
Céng hoμ Nga lμ cã thÓ ng¨n chÆn t− t−ëng c¸ch m¹ng th©m nhËp
Ên §é, nh− mét tê giÊy thÊm hót mét giät mùc!
46 Hå chÝ minh toμn tËp 47



m¸i chÌo vung lªn lo¹n x¹ ®Ó b¬i tr¸nh, lμm cho nh÷ng chiÕc
thuyÒn va xÇm vμo nhau.
Ngay phÝa d−íi t«i, mét ng−êi An Nam bÞ báng tõ ®Çu ®Õn ch©n,
ph¸t ®iªn lªn, muèn lao xuèng biÓn. Ng−êi anh cña anh ta, quªn c¶
nguy hiÓm, bu«ng tay chÌo «m lÊy anh vμ ra søc ®Ì anh ta xuèng lßng
thuyÒn. Cuéc vËt lén ch−a ®Çy 2 gi©y võa kÕt thóc th× mét thïng n−íc
NÒN V¡N MINH TH¦îNG §¼NG s«i n÷a ®−îc h¾t bëi mét bμn tay chuÈn x¸c l¹i déi xuèng kÎ bÊt h¹nh.
T«i thÊy anh ta l¨n lén trong thuyÒn, vÕt th−¬ng tr¬ c¶ thÞt víi nh÷ng
tiÕng kªu kh«ng cßn g× lμ cña con ng−êi n÷a! Vμ c¶nh ®ã khiÕn chóng
B¹n Vinhª §èct«ng cña chóng ta b»ng mét cuéc kh¶o s¸t t«i c−êi; víi chóng t«i, ®iÒu ®ã cã vÎ cùc kú ngé nghÜnh. Qu¶ thËt
phong phó vÒ t− liÖu, sÏ cho ®éc gi¶ b¸o Libertaire15 thÊy d−íi nh·n chóng t«i ®· cã t©m hån thùc d©n!...
hiÖu Tù do, B×nh ®¼ng, B¸c ¸i vμ nh©n danh "nÒn d©n chñ Ph¸p",
... Trong thêi kú t«i ë ®ã (B¾c Kú) kh«ng cã tuÇn nμo lμ kh«ng
ng−êi ta ®ang ®Çu ®éc mét c¸ch cã hÖ thèng chñng téc §«ng D−¬ng.
cã vμi c¸i ®Çu r¬i.
Nh−ng, bªn c¹nh viÖc ®Çu ®éc tËp thÓ vμ chÝnh thøc ®ang lμm vÎ
Trong tÊt c¶ nh÷ng c¶nh t−îng ®ã, t«i chØ cßn nhí ®−îc mét
vang lín cho ®Êt n−íc cã b¶n Tuyªn ng«n nh©n quyÒn16 kia, cßn cã
®iÒu, lμ chóng ta cßn tμn b¹o, cßn d· man h¬n c¶ chÝnh nh÷ng tªn
c¶ nh÷ng vô giÕt h¹i c¸ nh©n cña nh÷ng kÎ ®i khai ho¸. ë ®©y,
c−íp biÓn. T¹i sao l¹i cã nh÷ng hμnh vi qu¸i ¸c ®Õn thÕ ®èi víi mét
chóng t«i nªu lªn vμi vô trong nh÷ng chiÕn c«ng ®ã, ®· ®−îc ghi l¹i
kÎ bÞ kÕt ¸n s¾p ph¶i chÕt? T¹i sao l¹i cã nh÷ng cuéc hμnh h¹ thÓ
vμ thÈm tra, hoÆc qua nhiÒu nh©n chøng, hoÆc qua chÝnh b¶n
x¸c, t¹i sao ph¶i gi¶i nh÷ng ®oμn tï ®i bªu kh¾p c¸c lμng m¹c?".
th©n c¸c t¸c gi¶ ®· kÓ ra ®Ó tù khoe khoang b»ng mét së thÝch qu¸i
¸c th−îng ®¼ng vμ ®Æc biÖt cña nh÷ng kÎ thùc d©n. Chóng t«i xin
NGUYÔN ¸I QUèC
trÝch tõ cuèn nhËt ký hμnh tr×nh cña mét ng−êi lÝnh thùc d©n sù
viÖc sau ®©y:
B¸o Le Libertaire, DÞch theo bμi in trong
"Khi "nh÷ng ng−êi tõng ë B¾c Kú" vui ®ïa trªn tμu th× d−íi
ngμy 23-9-1921. s¸ch Ho Chi Minh μ Paris.
m¹n tμu phÝa bªn ph¶i cã vμi chiÕc thuyÒn b¸n hoa qu¶, èc hÕn. §Ó
In trong s¸ch: Thu Trang:
®−a hμng ®Õn tËn tay chóng t«i, nh÷ng ng−êi An Nam buéc giá
Ho Chi Minh μ Paris,
®ùng hμng vμo ®Çu ngän sμo råi gi¬ lªn. Chóng t«i chØ viÖc chän mμ
Pari, 1991, tr.164-165.
th«i. Nh−ng ®¸ng lÏ ph¶i tr¶ tiÒn, th× ng−êi ta l¹i cã nh· ý bá vμo
giá ®ñ thø nh− sau: nh÷ng èng tÈu thuèc l¸, khuy quÇn, mÈu thuèc
l¸. (Cã lÏ hä lμm nh− thÕ ®Ó d¹y cho ng−êi b¶n xø tÝnh ngay thËt
trong viÖc mua b¸n ch¨ng!). §«i khi, ®Ó mua vui, mét anh sèpph¬
nμo ®ã h¾t c¶ mét thïng n−íc s«i xuèng l−ng nh÷ng ng−êi b¸n
hμng khèn khæ. LËp tøc cã nh÷ng tiÕng ró lªn v× ®au ®ín, nh÷ng
48 Hå chÝ minh toμn tËp 49



®éc ®o¸n nh÷ng ng−êi An Nam ®Ó thóc thuÕ hä, «ng ta cßn biÕt
thõa h−ëng cña nÒn Céng hoμ vμ t« ®iÓm triÒu ®¹i cña m×nh b»ng
nh÷ng chiÕn tÝch mμ sau ®©y lμ vμi vÝ dô:
Nh÷ng ng−êi t×nh nguyÖn b¶n xø - theo hä nãi - ®−îc dÉn tíi
®Ó sung vμo lÝnh khè xanh vμ ®−îc kh¸m søc khoÎ ®Ó tuyÓn mé.
§Êy lμ nh÷ng ng−êi d©n mï ch÷, sî sÖt mμ quan c«ng sø m¾ng
TéI ¸C CñA CHñ NGHÜA THùC D¢N chöi vμ n¾m tay ®Êm, lÊy gËy vôt v× hä tr¶ lêi h¬i chËm ch¹p.
¤ng ®· hung b¹o n¾m tay ®Êm ba ng−êi lÝnh b¶n xø v× hä ®·
lμm sæng mét ng−êi tï, «ng tóm tãc kÐo lª hä d−íi ®Êt, ®Ëp ®Çu hä
"D−íi sù b¶o trî cña n−íc Ph¸p, xø §«ng D−¬ng ®ang theo
vμo t−êng toμ sø.
®uæi mét c¸ch hoμ b×nh vËn mÖnh cña m×nh, vμ th−a c¸c ngμi, c¸c
Khi hái cung tï, quan c«ng sø lÊy kiÕm chÝch vμo ®ïi hä. Cã
ngμi ®· thÊy b»ng chøng tèt ®Ñp nhÊt r»ng xø ®ã ®ang h¹nh phóc".
ng−êi ®· ngÊt khi ®−a trë l¹i nhμ giam.
§Êy, «ng Ut¬r©y, nghÞ sÜ xø Nam Kú (?) ®· nãi nh− vËy víi c¸c
Nh÷ng ng−êi tï khèn khæ ¨n kh«ng ®ñ no, ¸o quÇn r¸ch r−íi,
®ång sù ë NghÞ viÖn Ph¸p.
dËy tõ s¸ng sím cho ®Õn tèi mÞt, g«ng ®eo cæ, xiÒng to xÝch ch©n,
Trong tËp san th¸ng t¸m, Héi Nh©n quyÒn vμ D©n quyÒn võa
ng−êi nä xÝch vμo ng−êi kia, ph¶i kÐo b¸nh xe lu, chiÕc b¸nh xe lu
chøng minh cho chóng ta biÕt §«ng D−¬ng h¹nh phóc nh− thÕ nμo
to t−íng mμ hä ph¶i l¨n trªn mÆt ®−êng r¶i ®¸ dμy. BÞ kiÖt søc, hä
vμ n−íc Ph¸p ®−îc ®¹i diÖn tèt ®Ñp nh− thÕ nμo.
khã nhäc lª b−íc d−íi mÆt trêi nãng báng. Quan c«ng sø ®Õn, cÇm
Chóng t«i xin tãm t¾t b»ng mÊy dßng sau ®©y: mét chiÕc gËy lín theo thãi quen, vμ víi thãi tμn b¹o kh«ng thÓ
t−ëng t−îng, y v« cí lÇn l−ît vung gËy ®¸nh nh÷ng ng−êi khèn khæ
Nh− ë tÊt c¶ c¸c tØnh, mét tØnh B¾c Kú còng cã mét vÞ c«ng sø
®ã, m¾ng chöi hä l−êi biÕng.
Ph¸p. Nh− tÊt c¶ c¸c vÞ c«ng sø Ph¸p ë B¾c Kú, vÞ c«ng sø ë tØnh
mμ chóng t«i nãi tíi, ®−îc trao cho mét quyÒn hμnh v« h¹n. ¤ng ta Mét h«m, nhμ khai ho¸ cña chóng ta, võa khiÓn tr¸ch mét
nh©n viªn ng−êi ¢u, vμ kh«ng biÕt trót tøc giËn vμo ®©u, y ví mét
lμ chñ tØnh, ®èc lý, ch¸nh ¸n, mâ toμ, chñ thÇu. ¤ng kiªm nhiÖm
c¸i th−íc s¾t trªn bμn giÊy vμ ®¸nh g·y hai ngãn tay cña mét ng−êi
tÊt c¶ mäi quyÒn hμnh: t− ph¸p, thuÕ vô, sinh mÖnh vμ tμi s¶n cña
th− ký b¶n xø kh«ng cã liªn quan g× ®Õn viÖc nμy.
ng−êi b¶n xø, viÖc bÇu cö nh÷ng ng−êi cÇm quyÒn b¶n xø, quyÒn
lîi cña c«ng chøc, v©n v©n vμ v©n v©n. Mét h«m kh¸c, y lÊy roi vôt vμo mÆt mét viªn cai b¶n xø tr−íc
mÆt binh lÝnh cña anh ta.
VÞ quan chøc cao cÊp ®ã ®· dïi mμi tÊt c¶ khoa häc chÝnh trÞ vμ
hμnh chÝnh ë khu phè la tinh mμ «ng ta vèn lμm nghÒ... b¸n ch¸o. Mét lÇn kh¸c, y ch«n ngËp ®Õn cæ nh÷ng ng−êi lÝnh tr¸i ý y vμ
BÞ nî nh− chóa chæm vμ kh«ng cßn mét xu dÝnh tói, «ng ta may chØ cho ®μo lªn khi hä ®· gÇn chÕt.
m¾n ®−îc mét chÝnh kh¸ch cã thÕ lùc "®Ò b¹t" cho lμm c«ng sø phô
Khi y ®Õn nh÷ng con ®−êng mμ y b¾t nh÷ng ng−êi b¶n xø ph¶i
tr¸ch mét tØnh cã hμng ngh×n ng−êi. lμm víi ngμy c«ng mét hay hai xu, sau khi ®· b¾t hä ph¶i chuéc
Ngoμi viÖc «ng ta biÕt b¾t gi÷, tèng giam vμ kÕt ¸n mét c¸ch ngμy lao dÞch víi gi¸ m−êi l¨m xu mét ngμy, th× ng−êi ta ®Õm thÊy
50 Hå chÝ minh toμn tËp 51



hμng t¸ ng−êi g·y ch©n v× bÞ ®¸nh b»ng xÎng vμ c¸n cuèc.
Mét lÇn, t¹i mét c«ng tr−êng, y ví lÊy sóng cña mét ng−êi gi¸m
thÞ ®Ó ®¸nh mét ng−êi tï. Ng−êi tï nμy t×m c¸ch lÈn tr¸nh ®−îc,
quan c«ng sø quay l¹i ng−êi g¸c vμ dïng khÈu sóng ®ã ®¸nh lu«n.
Ng−êi vî xøng ®¸ng cña quan, bμ c«ng sø, còng can thiÖp vμo, bμ
s½n sμng ®¸nh nh÷ng ng−êi tï vμ nh©n dÞp ®ã ph¹t nh÷ng ng−êi
Sù QU¸I §¶N CñA C¤NG CUéC KHAI HO¸
lÝnh.
Ng−êi ta ®· thÊy quan c«ng sø dïng gËy ®¸nh lßi m¾t mét viªn
cai.
Trong mäi bμi diÔn v¨n, trong mäi b¶n b¸o c¸o, ë mäi n¬i, cø
Th−a c¸c ngμi, c¸c ngμi ®−îc thÊy d−íi sù b¶o hé cña n−íc cã c¬ héi ®−îc më miÖng vμ cã kÎ ®i nghe, lμ nh÷ng nhμ chÝnh
Ph¸p nh©n tõ, xø §«ng D−¬ng h¹nh phóc biÕt nh−êng nμo? Vμ ®Êy kh¸ch cña chóng ta kh«ng ngõng kh¼ng ®Þnh r»ng: chØ cã n−íc §øc
chØ míi lμ mét hμng mÉu cña c¸i kho v¨n minh th−îng ®¼ng. man rî lμ ®Õ quèc vμ qu©n phiÖt. Cßn n−íc Ph¸p, c¸i n−íc Ph¸p
yªu hoμ b×nh, nh©n ®¹o, céng hoμ vμ d©n chñ nμy, c¸i n−íc Ph¸p
NGUYÔN ¸I QUèC ®−îc hä ®¹i diÖn nμy, ch¼ng hÒ ®Õ quèc lÉn qu©n phiÖt. ¤i! ®©u
ph¶i nh− vËy. NÕu còng chÝnh nh÷ng vÞ chÝnh kh¸ch nμy göi binh
B¸o La Vie OuvriÌre,
sè 126, ngμy 30-9-1921. lÝnh - con c¸i cña c«ng nh©n vμ c¶ b¶n th©n nh÷ng ng−êi c«ng nh©n
n÷a - ®i tμn s¸t c«ng nh©n cña nh÷ng n−íc kh¸c th× chØ ®¬n gi¶n lμ
®−îc ®Ó d¹y cho hä biÕt sèng tèt. ChØ cã thÕ th«i.
Muèn hiÓu ®−îc c«ng cuéc khai ho¸ cña hä, h·y ®äc ®o¹n trÝch
sau ®©y tõ mét cuèn nhËt ký du lÞch cña mét ng−êi lÝnh thùc d©n:
"Khi bän lÝnh kÐo ®Õn, d©n chóng ch¹y trèn c¶, chØ cßn l¹i hai
cô giμ vμ hai phô n÷, mét thiÕu n÷ cßn t©n vμ mét phô n÷ ®ang cho
®øa con míi ®Î bó, tay d¾t mét em g¸i nhá lªn t¸m. Bän lÝnh ®ßi
tiÒn, r−îu m¹nh vμ thuèc phiÖn. Kh«ng ai hiÓu chóng nãi g×, thÕ lμ
chóng næi giËn lÊy b¸ng sóng nÖn mét cô giμ ngÊt ®i, råi cßn mét
cô th× trong mÊy giê liÒn, hai tªn trong bän lÝnh, khi kÐo ®Õn ®· say
bÝ tØ, ®em thiªu trong mét ®èng cñi cμnh c©y lμm trß vui víi nhau.
Trong khi ®ã, th× nh÷ng tªn kh¸c hiÕp hai phô n÷ vμ em g¸i nhá,
ch¸n råi, chóng giÕt chÕt em bÐ. Lóc ®ã, ng−êi mÑ bång ®øa con kia
trèn ®−îc, råi tõ trong mét ®¸m bôi c©y c¸ch ®Êy ®é 100 mÐt, tr«ng
52 Hå chÝ minh toμn tËp 53



thÊy ng−êi chÞ em m×nh bÞ hμnh h¹. Duyªn cí lμm sao, chÞ ch¼ng
biÕt, chÞ chØ thÊy ng−êi phô n÷ bÞ ®Æt ngöa trªn mÆt ®Êt, tay ch©n
bÞ trãi chÆt, miÖng bÞ bÞt l¹i, cßn mét tªn lÝnh th× lÊy l−ìi lª cø tõ
tõ, tõng nh¸t mét, chäc vμo bông chÞ råi l¹i chÇm chËm rót ra. Sau
®ã, chóng chÆt ngãn tay ng−êi thiÕu n÷ ®· chÕt ®Ó c−íp lÊy chiÕc
nhÉn vμ chÆt cæ ®Ó c−íp lÊy chiÕc vßng.
H·Y Y£U MÕN N¦íC PH¸P,
"Trªn m¶nh ®Êt b»ng ph¼ng tr−íc kia lμ ruéng muèi, ba c¸i
NG¦êI B¶O Hé C¸C ANH
x¸c chÕt n»m ®ã: em bÐ bÞ lét truång, thiÕu n÷ bÞ mæ bông, c¸nh tay
tr¸i cøng ®ê gi¬ lªn trêi v« t×nh, bμn tay n¾m chÆt. Cßn x¸c «ng cô
giμ th×, ghª gím lμm sao, còng trÇn truång nh− thÕ, nh−ng bÞ thiªu
H·y yªu mÕn n−íc Ph¸p, ng−êi b¶o hé c¸c anh.
ch¸y, nªn kh«ng nhËn ra h×nh thï ®−îc n÷a, mì ch¶y lªnh l¸ng, ®·
§ã lμ bμi tËp viÕt mμ ng−êi ta d¹y chóng t«i viÕt kiÓu ch÷ r« ),
®äng l¹i vμ da bông th× phång lªn, chÝn vμng, ãng ¸nh, gièng nh−
15F1




kiÓu nöa gièng ch÷ r«ng vμ nöa gièng ch÷ Anh2), kiÓu ch÷ g«tÝch tõ
da con lîn quay vËy".
líp ABC cho ®Õn bËc tiÓu häc trong nh÷ng tr−êng häc hiÕm cã ë
Khi chÐp ®Õn ®o¹n nμy, t«i run lªn, m¾t mê lÖ, n−íc m¾t ch¶y §«ng D−¬ng. Nh÷ng tr−êng häc hiÕm cã nμy ®Õn møc ph¶i h¬n mét
xuèng hoμ víi mùc. T«i kh«ng thÓ nμo viÕt ®−îc n÷a. ¤i! n−íc Ph¸p tr¨m qu¸n r−îu vμ thuèc phiÖn míi cã mét tr−êng häc. C¸c nhμ
khai ho¸ cña chóng ta kiÕm ®−îc trªn 21.000.000 ®ång b¹c §«ng
®au khæ! §«ng T©y ®au khæ! Nh©n lo¹i ®au khæ!
D−¬ng, tøc lμ h¬n 139.000.000 phr¨ng b»ng c¸ch b¸n c¸c chÊt ®éc
nμy. C¸c anh cã biÕt hä chi cho gi¸o dôc trong mét n¨m lμ bao
NGUYÔN ¸I QUèC
nhiªu kh«ng? 172.000 ®ång b¹c §«ng D−¬ng!
B¸o Le Libertaire,
Dßng ch÷ H·y yªu mÕn n−íc Ph¸p, ng−êi b¶o hé c¸c anh ®−îc
ngμy 30-9 - 7-10-1921.
viÕt b»ng ch÷ to mμu tr¾ng trªn nÒn ®en cña mét tÊm c¸c t«ng
ch¹y dμi d»ng dÆc, treo trong tÊt c¶ c¸c líp häc, cø ¸m ¶nh chóng
t«i mét c¸ch ªm ¸i. Sung s−íng thay cho nh÷ng c¸i ®Çu An Nam
nhá bÐ ®−îc chiªm ng−ìng nh÷ng dßng ch÷ yªu n−íc nμy, ®−¬ng
nhiªn lμ yªu n−íc víi nh÷ng kÎ ®i nhåi sä vμ b¾t buéc ph¶n quèc
®èi víi nh÷ng ng−êi bÞ nhåi sä.
T«i nhí tíi nh÷ng ng−êi anh em hä t«i muèn vμo mét trong
nh÷ng thiªn ®−êng tr−êng häc, ®· ph¶i ch¹y chät ®ñ kiÓu, göi hÕt
®¬n nμy ®Õn ®¬n kh¸c cho quan kh©m sø, quan c«ng sø, cho quan


1) Ronde.
2) B©tarde.
54 Hå chÝ minh toμn tËp 55



gi¸m ®èc tr−êng quèc häc vμ cho thμy gi¸o chÝnh cña tr−êng tiÓu
häc. §−¬ng nhiªn lμ anh ch¼ng nhËn ®−îc mét sù phóc ®¸p nμo.
Mét h«m, anh ®¸nh b¹o ®Õn møc ®Ých th©n mang ®¬n viÕt cho thÇy
gi¸o chÝnh, mét ng−êi Ph¸p, ë tr−êng mμ t«i ®· ®−îc ®Æc ©n häc
tr−íc ®ã Ýt l©u. Quan ®èc cña chóng ta thÊy anh c¶ gan nh− thÕ,
liÒn qu¸t lªn: "Ai cho phÐp mμy tíi ®©y?" råi xÐ vôn l¸ ®¬n tr−íc
nh÷ng cÆp m¾t ng¬ ng¸c cña c¶ líp häc. RñI RO
§iÒu ®ã nãi cho anh biÕt c¸i ng−êi cai trÞ chóng ta truyÒn b¸
nÒn gi¸o dôc v« thÇn vμ nguyªn lý céng hoμ trong c¸c thuéc ®Þa
C¶NH SINH HO¹T
nh− thÕ nμo.
CñA THî THUYÒN AN NAM
Chóng ta ®· tõng biÕt nh÷ng ng−êi mμ n−íc Ph¸p göi sang
§«ng D−¬ng ®Ó d¹y cho ng−êi An Nam yªu mÕn n−íc Ph¸p, yªu
mÕn [sic] n−íc Ph¸p nh− nh÷ng ®øa trÎ yªu mÕn mÑ nã, bëi v×,
Nãng bøc! Mét c¸i nãng bøc mμ chØ chóng t«i, nh÷ng ng−êi
n−íc Ph¸p lμ tæ quèc thø hai cña toμn cÇu, lμ "n−íc MÑ" cña ng−êi
Nam Kú vμ nh÷ng ng−êi h©n h¹nh ®−îc «ng Ut¬r©y b¶o hé, míi
An Nam, cã ph¶i thÕ kh«ng?
®−îc ®Æc ©n h−ëng thô. MÆt trêi n¾ng ®æ hét. C¸c b¹n cã biÕt mÆt
NhËt ký hμnh qu©n cña mét tªn thùc d©n kÓ l¹i víi chóng ta:
trêi ®æ hét lμ g× kh«ng? Trong ph−¬ng ng÷ cña chóng t«i, ®iÒu ®ã cã
"Sau khi chiÕm ®−îc chî Míi, vμo buæi chiÒu, mét sÜ quan cña tiÓu
nghÜa lμ t¸c ®éng cña nãng bøc d÷ déi ®Õn møc mμ lu«n lu«n b¹n
®oμn lÝnh Phi tr«ng thÊy mét ng−êi ch©u ¸ bÞ b¾t lμm tï, cßn
thÊy tr−íc m¾t cã mét c¸i g× r¬i nh− m−a nh−ng ®¸ng lÏ lμ n−íc th×
sèng, kh«ng cã th−¬ng tÝch g×. Buæi s¸ng ngμy h«m sau, ng−êi sÜ
lμ nh÷ng h¹t löa.
quan nh×n thÊy ng−êi Êy chÕt, bÞ ®èt ch¸y, ®· chÝn, mì ch¶y ra, da
bông tr−¬ng phång lªn, sÐm vμng. Bän lÝnh ®· thøc suèt ®ªm ®Ó C¸c v¸ch t−êng cña nhμ thê Sμi Gßn nãng báng lªn nh− nh÷ng
quay chÝn con ng−êi ®· bÞ t−íc mÊt vò khÝ, trong khi nh÷ng tªn m¶ng t−êng cña ®Þa ngôc. Cét thiªn l«i ¸nh lªn nh− mét l−ìi lª vÊy
kh¸c hμnh h¹ mét phô n÷. m¸u vμ s½n sμng xuyªn thñng da trêi bÞ nÊu chÝn theo nghÜa ®en
"Mét tªn lÝnh muèn b¾t mét phô n÷ An Nam ph¶i hiÕn th©n cña tõ.
cho chã cña nã. Ng−êi phô n÷ Êy kh«ng chÞu, liÒn bÞ ®©m chÕt b»ng
Tõ s¸ng ®Õn giê ch¼ng cã mét ng−êi kh¸ch nμo! T«i ®· ®ãi vμ
mét nh¸t l−ìi lª vμo bông".
t«i uèn m×nh khã kh¨n trong khung h×nh ch÷ nhËt hîp thμnh c¸i
¤i! n−íc Ph¸p, nÕu ng−êi biÕt chóng t«i ®−îc che chë nh− thÕ ¸ch cho con vËt - h×nh ng−êi lμ ng−êi kÐo xe tay. Hai gäng cña chiÕc
nμo, ng−êi sÏ kiªu h·nh lμ nh÷ng kÎ b¶o hé chóng t«i. xe ®Ì nÆng lªn c¸nh tay t«i vμ b¸nh xe th× kªu rªn rØ nh− thÓ chóng
kh¸t n−íc.
NGUYÔN A.Q.
T«i vμ chiÕc xe cña t«i tiÕp tôc kÐo nhau vÒ h−íng Dinh Thèng
B¸o Le Libertaire, ®èc. Nh÷ng l¸ bμng réng b¶n vμ l¸ cau lμm thμnh nh÷ng tÊm
ngμy 7 - 14-10-1921. g−¬ng ph¶n chiÕu tËp trung toμn bé søc m¹nh cña mÆt trêi ®Õn
56 Hå chÝ minh toμn tËp 57



Tõ trong c¸i qu¸n bÐ tÑo cña bμ ThÞ ) to¸t lªn mét kh«ng khÝ
ng−êi ®i ®−êng. Ng−êi ta cø t−ëng toμn bé vò trô ®· biÕn thμnh 17F1
H




h¹nh phóc vμ sung tóc. G¹o tr¾ng nh− ngμ, n−íc m¾m to¶ ra mét
mét lß ho¶ t¸ng.
h−¬ng th¬m ngμo ng¹t lμm kho¸i mòi. N−íc chÌ s«i sïng sôc trªn
Hai hay ba ng−êi da tr¾ng cã mÆt trªn qu¶ng tr−êng; hä lμ
bÕp. ThËt lμ hÊp dÉn. T«i dõng l¹i, quyÕt ®Þnh mua mét b¸t c¬m
nh÷ng ng−êi da tr¾ng duy nhÊt cã c¶m t×nh víi ng−êi b¶n xø, bëi v×
ngon, biÕt r»ng bμ ThÞ Hai tèt bông kh«ng nì tõ chèi b¸n chÞu cho
hä lμ ng−êi b»ng ®ång; nh−ng l¹i lμ nh÷ng kh¸ch hμng tåi v× hä
mét ng−êi thî l−¬ng thiÖn.
ch¼ng bao giê ®i xe kÐo!
Võa míi ngåi lªn chiÕu, t«i thÊy mét ng−êi lÝnh thuû ®i ngo»n
T«i thÊy mét bãng ng−êi ®i ra khái dinh. T«i tù nhñ: "Mét
ngoÌo trªn bÕn tμu cña h·ng S¸cgi¬ Rªuyni. Bu«ng ®òa xuèng, t«i
ng−êi ra khái nhμ hép nμy ch¾c ph¶i lμ mét ng−êi lÞch sù, mμ mét
nh¶y ra xe vμ b»ng hai b−íc ch©n, t«i ®· ®øng tr−íc vÞ kh¸ch hμng
ng−êi lÞch sù th× kh«ng ®i bé d−íi trêi n¾ng thÕ nμy; «ng ta sÏ ®i xe;
thø hai cña t«i s¸ng nay. §ã lμ mét ng−êi tèt bông, anh ta ch¼ng
vμ «ng ta sÏ lμ kh¸ch hμng cña t«i. Khi t«i thÊy ¸o ®en cña «ng ta,
hÒ mÆc c¶ gi¸ c¶. Anh ta nÐm cho t«i ®Þa chØ n¬i ®Õn råi lªn xe vμ
t«i cμng l¹c quan v× t«i cho ®ã lμ mét thÇy th« ) (Mét ng−êi th«ng
16F1




ngåi chÔm chÖ bªn m¹n ph¶i, cßn gãi ®å ®¹c th× ®Ó bªn tay tr¸i. T«i
ng«n An Nam). T«i ch¹y ®Õn ®ãn «ng ta. §ã lμ mét cha ®¹o, mét
ch¹y nh÷ng ba h¶i lý/giê2), v× kh«ng muèn ThÞ Hai ph¶i ngãng chê.
cha ®¹o ®¸ng kÝnh.
§Õn c¶ng, tªn thuû thñ l·o luyÖn lªn bê vμ bá ®i, tØnh b¬, ch¼ng
T«i cói ng−êi xuèng ch©n «ng ta ®Ó «ng ta cã thÓ lªn xe dÔ dμng
hÒ cã ý ®Þnh tr¶ thï lao cho t«i. T«i yªu s¸ch. H¾n ch¼ng thÌm quay
h¬n, ®ã lμ c¸ch thanh lÞch ®Ó ®ãn kh¸ch. §¸ng lÏ ®Æt ch©n lªn bÖ
l¹i. T«i ch¹y theo h¾n vμ hÐt lªn: "Tr¶ tiÒn, «ng ¬i, tr¶ tiÒn!"
xe, con ng−êi th¸nh thiÖn l¹i muèn ®Æt ch©n lªn m«ng t«i. T«i hiÓu
H¾n chuyÓn gãi ®å qua bªn tr¸i, tay ph¶i thß vμo tói vμ rót ra
ngay cö chØ Êy, v× t«i ®· quen víi nh÷ng ng−êi hiÒn nh− thÕ råi; vμ
mét... khÈu sóng lôc. Vò khÝ cña v¨n minh hïng hån thÐt lªn: Pan!
t«i bá ch¹y víi chiÕc xe kÐo cña t«i; t«i vèn ®· quen víi nh÷ng trß
Pan! "L¹i mét có n÷a x«i háng báng kh«ng!", t«i tù nhñ.
nhμo lén nμy råi, nghÒ nghiÖp buéc t«i nh− thÕ. Trong khi ch¹y ra
xa, t«i cßn nghe vÞ con cña Chóa trêi lÈm bÈm c©u kinh ngÉu høng: T«i trë l¹i qu¸n ¨n, chÌ vÉn cßn ®ang bèc khãi.
"Khèn kiÕp! vÞ t«ng ®å nãi - ng−êi ta kh«ng thÓ b−íc ®i mét b−íc
mμ kh«ng bÞ bän xe kÐo tåi tμn nμy quÊy rÇy!"
CULIXE
Sù cè nμy lμm t«i quªn c¶ mÖt mái, c¶ ®ãi kh¸t, v× sau khi ®¹t NguyÔn ¸i Quèc dÞch3)
®−îc kho¶ng c¸ch kh¸ xa gi÷a "cha t«i" vμ t«i, t«i ®ïa cît, nghÜ ®Õn
B¸o L'HumanitÐ,
Chóa, ®Õn h×nh ¶nh con ng−êi, tøc lμ ®Õn ng−êi nä vμ t«n gi¸o cña
ngμy 18-3-1922.
anh ta. Khi t«i quay ®Çu l¹i th× thÊy gËy t«ng ®å vÉn cßn tiÕp tôc
dø dø vÒ phÝa t«i nh− mét que r¶y n−íc phÐp.
T«i ®i, hay ®óng h¬n, chóng t«i, chiÕc xe vμ t«i, ®i vÒ bÕn ®ß.
1) Hai ch÷ "ThÞ Hai" trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng ViÖt.
2) Trois nauds μ l'heure.
1) Hai ch÷ "thÇy th«ng" trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng ViÖt. 3) ThËt ra, ®©y lμ v¨n phÈm s¸ng t¸c cña NguyÔn ¸i Quèc.
58 Hå chÝ minh toμn tËp 59



trong giíi ®éng vËt. V× hiÖn t−îng nμy còng kh¸ thó vÞ, nªn chóng
t«i thö tr×nh bμy cïng b¹n ®äc b¸o Le Paria17.
KÕt qu¶ cña nh÷ng cuéc nghiªn cøu kü, cμng cho phÐp chóng
t«i kh¼ng ®Þnh r»ng nguån gèc loμi ®éng vËt nμy còng l©u ®êi nh−
nguån gèc loμi ng−êi, nÕu kh«ng ph¶i lμ l©u ®êi h¬n n÷a. CÊu t¹o
thÓ chÊt cña nã hÕt søc kú l¹: ë tÊt c¶ c¸c loμi ®éng vËt, sù sinh s¶n
§éNG VËT HäC
ra l«ng l¸ th−êng lμ ë ®»ng ®u«i... ë loμi ®éng vËt nμy... l¹i ë trªn
®Çu. ChØ ë trªn ®Çu, chø kh«ng ë cæ nh− bêm con ngùa. L«ng l¸ nμy
"Cμng häc cμng thÊy m×nh dèt", ®ã lμ c©u ng¹n ng÷ ch©u ¸, mÞn nh− len vμ hung hung, hoÆc cøng vμ ®en, tuú theo khÝ hËu n¬i
c©u ng¹n ng÷ ®ã tr¸i víi th«ng th−êng, kh«ng ph¶i lμ mét trß Tμu, nã sèng. KhÝ hËu cã ¶nh h−ëng rÊt nhiÒu ®Õn n−íc da nã, mμu da
mμ lμ mét ch©n lý chung réng. ®ã ®i tõ vμng ®Õn ®en, chø Ýt khi tr¾ng. Dï cã nh÷ng sù kú quÆc ®ã,
VÝ nh− «ng Gi«dÐp Cai«, cùu Thñ t−íng, mét nhμ lý tμi ngo¹i diÖn m¹o cña nã ®«i khi còng kh¸ dÔ th−¬ng. Nã ®i hai ch©n.
ng¹ch, mét nhμ v¨n kh«ng ph¶i tåi, kh«ng ph¶i t−¬ng ®èi tåi nh− Nh−ng, theo tμi liÖu quan s¸t ®−îc t¹i nh÷ng vïng ch©u ¸, th×
Anhxtanh nãi, sau khi ®· cai trÞ 40 triÖu d©n Ph¸p, ®· rìn víi hμng nhiÒu khi nã l¹i ®−îc coi nh− loμi bèn ch©n *. Nãi chung, cã thÓ liÖt
19F




triÖu, hμng tû b¹c, ®· viÕt s¸ch viÕt vë, råi mét buæi s¸ng nä, bçng nã vμo loμi hai tay. §iÒu lμm cho loμi ®éng vËt nμy rÊt ®«ng ®óc vμ
g·i ®iªn cuång - kh«ng ph¶i lμ g·i tãc, v× «ng ta kh«ng cã tãc - mμ cã thÓ sèng ë mét ®Þa bμn rÊt réng trªn tr¸i ®Êt, chÝnh lμ ë chç nã
lμ g·i tai, ®ång thêi tù hái vμ hái ng−êi kh¸c: ch©u ¢u sÏ ®i tíi ®©u
rÊt dÔ dμng thÝch nghi víi nhiÒu thø ®å ¨n hÕt søc kh¸c nhau. Nã
®©y? N−íc Ph¸p sÏ ®i tíi ®©u ®©y? C©u hái tuy cã vÎ qu¸ gi¶n ®¬n,
¨n thÞt, ¨n cá, ¨n g¹o vμ ¨n c¶ ng©n s¸ch n÷a. CÇn chó ý r»ng khi
nh−ng cho ®Õn nay vÉn ch−a ®−îc gi¶i ®¸p. Vμ cã thÓ cßn ph¶i chê
cã thÓ ®· tiÕn ®Õn tr×nh ®é ¨n ng©n s¸ch th× th−êng bÞ coi lμ tho¸i
l©u míi gi¶i ®¸p ®−îc, trõ phi...
ho¸, v× nã ®· mÊt hÕt ®Æc tÝnh tinh thÇn cña nßi gièng nã råi.
Nμy, ngμi Thñ t−íng, xin ngμi cho t«i biÕt ch©n cña ch©u ¢u vμ
ãc b¾t ch−íc cña nã rÊt ph¸t triÓn vμ ãc ®ã kh«ng ph¶i n«ng
ch©n cña n−íc Ph¸p ë chç nμo, t«i sÏ nãi ngμi hay ch©u ¢u vμ n−íc
c¹n nh− ë loμi khØ hay loμi vÑt, v× ng−êi ta nhËn thÊy r»ng tμi b¾t
Ph¸p ®i tíi ®©u!
ch−íc cña nã th−êng ®¹t tíi chç tuyÖt khÐo vμ ®«i khi cßn h¬n c¶
§¸cuyn, nhμ cùc th«ng th¸i §¸cuyn, tõng biÕt r»ng con ng−¬i
c¸i mμ nã b¾t ch−íc n÷a.
cña Õch xø ¤vÐcnh¬ 1) trßn h¬n con ng−¬i cña Õch vïng Nèttinhham,
18F




Mét vμi ®øc tÝnh thùc dông cña nã cßn cao h¬n c¶ nh÷ng ®øc
vμ ®u«i bå c©u Mªhic« cã nhiÒu h¬n ®u«i bå c©u ë Thuþ §iÓn ba c¸i
l«ng t¬, nh−ng «ng l¹i hoμn toμn kh«ng biÕt g× ®Õn mét loμi ®éng
vËt rÊt ®«ng ®óc ngμy nay ®−îc biÕt rÊt râ rμng; c¸i loμi ®éng vËt
* Loμi quan l¹i trong t− thÕ XalamalÕch1) (chó thÝch cña t¸c gi¶).
mμ do sè l−îng, do chÊt l−îng cña nã, cã thÓ liÖt vμo hμng ®Çu
1) XalamalÕch: tõ tiÕng chμo ArËp cã nghÜa lμ "chóc thanh b×nh", tiÕng
Ph¸p ®Æt ra tõ ng÷ nμy ®Ó chØ lèi chμo cÇu kú, qu¸ møc lÔ phÐp vμ lÆp ®i lÆp
l¹i (cho nªn th−êng dïng ë sè nhiÒu). T¸c gi¶ nãi "loμi bèn ch©n" víi ngô ý
1) Auvergne: Mét tØnh miÒn trung n−íc Ph¸p. phª ph¸n lèi chμo ¸ §«ng x−a quú gèi chèng tay, r¹p m×nh tËn ®Êt.
60 Hå chÝ minh toμn tËp 61



T.B. - Chóng t«i võa nhËn ®−îc cña mét ®ång nghiÖp cña chóng
tÝnh thùc dông cña c¸c loμi gia sóc cña chóng ta n÷a kia. Mét khi
t«i lμ nhμ b¸c häc vÒ tù nhiªn häc §ê P¸ ) mét tiªu b¶n hiÕm cã cña
thuÇn d−ìng råi, th× nã tù ®Ó cho ng−êi ta hít l«ng nh− con cõu, 21F1




loμi nμy, h×nh nh− còng cã hä hμng th©n thuéc g× ®ã víi loμi mμ
chÊt ®å lªn l−ng nh− con lõa, vμ ®−a vμo lß s¸t sinh nh− con bª. Nã
chóng t«i võa nghiªn cøu. Loμi ®ã, theo b¹n ®ång nghiÖp cña chóng
rÊt dÔ th«i miªn. NÕu b¾t ra mét con, to nhÊt hay m¹nh nhÊt trong
t«i, th× tªn nã lμ: V« s¶n. Mét ngμy gÇn ®©y, chóng t«i sÏ nghiªn cøu
bÇy, vμ ®eo vμo cæ nã mét vËt g× lãng l¸nh, mét ®ång vμng hay mét
gièng víi hiÖn t−îng míi nμy: V« s¶n §ê P¸ctu2).
thËp ¸c ch¼ng h¹n, th× nã liÒn trë thμnh hoμn toμn ngoan ngo·n,
lóc ®ã cã thÓ sai nã lμm bÊt cø viÖc g×, b¶o nã ®i bÊt cø ®©u còng
®−îc, vμ c¸c con kh¸c cø viÖc theo nã mét c¸ch ngu ®Çn nh− loμi B¸o Le Paria, sè 2,
thó vËt - nÕu cã thÓ nãi nh− thÕ ®−îc. ngμy 1-5-1922.
C¸c nhμ b¸c häc cña B.I.Z.A (British Imperial Zoological
Association) 1) võa cho biÕt r»ng loμi thá tr−íc bªn bê Ên §é D−¬ng
20F




vμ Bê biÓn Libi2) vïng BiÓn §á, b¾t ®Çu tá ra cã nh÷ng tiÕn ho¸ râ
rÖt: nã kh«ng chÞu ®Ó ng−êi ta b¾t mét c¸ch dÔ dμng n÷a vμ trèn
tr¸nh c¶nh lμm gia sóc. HiÖn t−îng míi ®ã kh«ng khái g©y lo ng¹i
cho c¸c giíi c«ng nghiÖp - khoa häc trªn thÕ giíi, vμ ®Æc biÖt lμ cho
nh÷ng giíi ®ã ë ®« thÞ, v× tuy thÞt loμi vËt nμy kh«ng ¨n ®−îc v×
kh«ng −íp l¹nh ®−îc, nh−ng m¸u vμ må h«i cña nã l¹i ®· trë thμnh
nh÷ng thø kh«ng thÓ thiÕu ®Ó lμm bÐo nh÷ng c¸i m¸y lμm dåi thÞt.
§Ó tãm t¾t b¶n tr×nh bμy ng¾n nμy, chóng t«i xin nãi r»ng tªn
chñng lo¹i cña c¸i gièng vËt dÞ kú ®ã lμ D©n b¶n xø thuéc ®Þa
(Colonial IndigÐna)3) nh−ng tuú theo tõng vïng mμ nã cã tªn gäi
kh¸c nhau: ng−êi An Nam, ng−êi Mang¸t, ng−êi Angiªri, ng−êi Ên
§é, v.v..


NGUYÔN ¸I QUèC



1) Héi ®éng vËt häc ®Õ quèc Anh,
2) PhiÕm chØ vïng §Þa Trung H¶i gi¸p B¾c Phi (thêi cæ ®¹i cã khi gäi
phiÕm chØ lμ Libi). 1) De Partout. Tªn nh©n vËt do t¸c gi¶ ®Æt ra.
3) Pháng theo c¸ch cña c¸c nhμ sinh vËt häc dïng tiÕng latinh ®Ó ®Æt 2) Pháng theo c¸ch c¸c nhμ sinh vËt häc lÊy tªn m×nh ®Ó ®Æt tªn khoa
tªn khoa häc cho nh÷ng gièng, loμi ®éng vËt vμ thùc vËt. häc cho nh÷ng gièng, loμi ®éng vËt vμ thùc vËt do m×nh ph¸t hiÖn.
62 Hå chÝ minh toμn tËp 63



c¶ c¸c thuéc ®Þa ®Òu lμ nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc vμ bãc lét nh− nhau,
nh−ng tr×nh ®é v¨n ho¸, kinh tÕ vμ chÝnh trÞ gi÷a xø nμy víi xø
kh¸c l¹i rÊt kh¸c nhau. Gi÷a An Nam víi C«ngg«, M¸ctinÝch hay
T©n §¶o, hoμn toμn kh«ng gièng nhau chót nμo, trõ sù cïng khæ.
2. T×nh tr¹ng thê ¬ cña giai cÊp v« s¶n chÝnh quèc ®èi
víi c¸c thuéc ®Þa. - Trong nh÷ng luËn c−¬ng vÒ vÊn ®Ò thuéc
MÊY ý NGHÜ VÒ VÊN §Ò THUéC §ÞA ®Þa22, Lªnin ®· tuyªn bè râ rÖt r»ng "nhiÖm vô cña c«ng nh©n ë c¸c
n−íc ®i chiÕm thuéc ®Þa lμ ph¶i gióp ®ì mét c¸ch tÝch cùc nhÊt
phong trμo gi¶i phãng cña c¸c n−íc phô thuéc". Muèn thÕ, c«ng
Tõ khi §¶ng Céng s¶n Ph¸p ®· thõa nhËn 21 ®iÒu kiÖn cña
nh©n ë chÝnh quèc cÇn ph¶i biÕt râ thuéc ®Þa lμ c¸i g×, ph¶i biÕt
M¸txc¬va18 vμ gia nhËp Quèc tÕ thø ba19, §¶ng ®· tù ®Æt cho m×nh
nh÷ng viÖc g× ®· x¶y ra ë thuéc ®Þa, biÕt râ nçi ®au khæ - hμng
mét nhiÖm vô ®Æc biÖt khã kh¨n trong sè c¸c nhiÖm vô kh¸c: chÝnh
ngh×n lÇn ®au khæ h¬n c«ng nh©n ë chÝnh quèc - nh÷ng ng−êi anh
s¸ch thuéc ®Þa. §¶ng kh«ng thÓ tho¶ m·n víi nh÷ng b¶n tuyªn
em cña hä, nh÷ng ng−êi v« s¶n thuéc ®Þa ph¶i chÞu ®ùng. Tãm l¹i
ng«n chØ thuÇn lμ b»ng t×nh c¶m vμ kh«ng cã kÕt qu¶ g× nh− thêi
lμ c«ng nh©n ë chÝnh quèc ph¶i quan t©m ®Õn vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
Quèc tÕ thø nhÊt20 vμ Quèc tÕ thø hai21 n÷a, mμ cÇn ph¶i cã mét kÕ
TiÕc thay, mét sè ®«ng chiÕn sÜ vÉn cßn t−ëng r»ng, mét thuéc
ho¹ch ho¹t ®éng chÝnh x¸c, mét chÝnh s¸ch cã hiÖu qu¶ vμ thiÕt
®Þa ch¼ng qua chØ lμ mét xø d−íi ®Çy c¸t vμ trªn lμ mÆt trêi, vμi
thùc.
c©y dõa xanh víi mÊy ng−êi kh¸c mμu da, thÕ th«i. Vμ hä hoμn
Trong vÊn ®Ò nμy, §¶ng gÆp nhiÒu khã kh¨n h¬n mäi vÊn ®Ò
toμn kh«ng ®Ó ý g× ®Õn.
kh¸c, vμ ®©y lμ nh÷ng khã kh¨n chñ yÕu:
3. T×nh tr¹ng dèt n¸t cña ng−êi d©n b¶n xø. - Trong tÊt
1. DiÖn tÝch c¸c thuéc ®Þa rÊt réng. - Kh«ng kÓ nh÷ng "khu
c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa, ë c¸i xø §«ng D−¬ng giμ cçi kia còng nh− ë
vùc uû trÞ" míi, lÊy ®−îc tõ sau chiÕn tranh, n−íc Ph¸p cã:
xø §ah«m©y trÎ trung nμy, ng−êi ta kh«ng hiÓu ®Êu tranh giai
ë ch©u ¸, 450.000 km2 ; ë ch©u Phi, 3.541.000km2 ; ë ch©u cÊp lμ g×, lùc l−îng giai cÊp v« s¶n lμ g× c¶, v× mét lÏ ®¬n gi¶n lμ ë
Mü,108.000 km2; ë ch©u §¹i D−¬ng, 21.600km2 . Tæng céng: ®ã kh«ng cã nÒn kinh doanh lín vÒ th−¬ng nghiÖp hay c«ng
4.120.000 km2 (gÇn gÊp t¸m lÇn diÖn tÝch n−íc Ph¸p) víi mét d©n sè nghiÖp, còng kh«ng cã tæ chøc c«ng nh©n. Tr−íc con m¾t ng−êi
lμ 47.000.000 ng−êi. Sè d©n ®ã nãi h¬n 20 thø tiÕng kh¸c nhau. T×nh d©n b¶n xø, chñ nghÜa b«nsªvÝch - danh tõ nμy v× th−êng ®−îc
tr¹ng cã nhiÒu tiÕng nãi kh¸c nhau nh− vËy lμm khã kh¨n cho c«ng giai cÊp t− s¶n dïng ®Õn lu«n, nªn ®Æc s¾c h¬n vμ m¹nh nghÜa
t¸c tuyªn truyÒn, bëi v× trõ mÊy thuéc ®Þa cò ra, th× mét tuyªn h¬n - cã nghÜa lμ: hoÆc sù ph¸ ho¹i tÊt c¶, hoÆc sù gi¶i phãng khái
truyÒn viªn ng−êi Ph¸p chØ cã thÓ nãi chuyÖn víi quÇn chóng b¶n xø ¸ch n−íc ngoμi. NghÜa thø nhÊt g¸n cho danh tõ Êy lμm cho quÇn
qua ng−êi phiªn dÞch mμ th«i. Mμ phiªn dÞch th× khã nãi lªn ®−îc hÕt chóng v« häc vμ nhót nh¸t xa l¸nh chóng ta; nghÜa thø hai th×
ý, v¶ l¹i trong nh÷ng xø bÞ cai trÞ mét c¸ch ®éc ®o¸n Êy, thËt khã mμ dÉn hä ®Õn chñ nghÜa quèc gia. C¶ hai ®iÒu ®ã ®Òu nguy hiÓm c¶.
t×m ra ®−îc mét ng−êi phiªn dÞch nh÷ng lêi lÏ c¸ch m¹ng. ChØ cã mét sè Ýt ng−êi trong nh©n d©n hiÓu ®−îc thÕ nμo lμ chñ
L¹i cßn nh÷ng trë ng¹i kh¸c n÷a. Tuy ng−êi d©n b¶n xø ë tÊt nghÜa céng s¶n. Nh−ng sè ng−êi th−îng l−u Êy,- thuéc giai cÊp t−
64 Hå chÝ minh toμn tËp 65



s¶n b¶n ) vμ lμ cét trô cña giai cÊp t− s¶n thùc d©n, - còng kh«ng
ø2F1




thÝch thó g× viÖc chñ nghÜa céng s¶n ®−îc ng−êi ta hiÓu vμ ®−îc
truyÒn b¸ réng r·i c¶. Tr¸i l¹i, gièng nh− con chã trong chuyÖn ngô
ng«n, hä l¹i thÝch ®eo c¸i vßng cæ ®Ó kiÕm miÕng x−¬ng cña chñ.
Nãi chung, quÇn chóng c¨n b¶n lμ cã tinh thÇn næi dËy, nh−ng cßn
rÊt dèt n¸t. Hä muèn gi¶i phãng, nh−ng hä ch−a biÕt lμm c¸ch nμo
®Ó ®¹t ®−îc môc ®Ých Êy.
4. Nh÷ng thμnh kiÕn. - V× giai cÊp v« s¶n ë c¶ hai ®»ng ®Òu
D¦íI CUéC "KHAI HO¸ CAO C¶"
kh«ng hiÓu biÕt lÉn nhau, nªn ®· n¶y ra nh÷ng thμnh kiÕn. §èi víi
c«ng nh©n Ph¸p, th× ng−êi b¶n xø lμ mét h¹ng ng−êi thÊp kÐm,
kh«ng ®¸ng kÓ, kh«ng cã kh¶ n¨ng ®Ó hiÓu biÕt ®−îc vμ l¹i cμng
¤ng Anbe Xar« ®· tuyªn bè víi nhãm thuéc ®Þa trong H¹ nghÞ
kh«ng cã kh¶ n¨ng ho¹t ®éng. §èi víi ng−êi b¶n xø, nh÷ng ng−êi
viÖn r»ng: "Trung thμnh víi sø mÖnh cao c¶ ®· lμm r¹ng danh n−íc
Ph¸p - mÆc dÇu hä lμ h¹ng ng−êi nμo còng ®Òu lμ nh÷ng kÎ bãc lét
Ph¸p trªn thÕ giíi vμ lÞch sö, n−íc Ph¸p ®Çy lßng b¸c ¸i ®ang theo
®éc ¸c. Chñ nghÜa ®Õ quèc vμ chñ nghÜa t− b¶n kh«ng bá lì dÞp lîi
dông sù nghi kþ lÉn nhau ®ã vμ sù ph©n biÖt ®¼ng h¹ng gi¶ t¹o vÒ ®uæi t¹i h¶i ngo¹i mét sù nghiÖp tiÕn bé, chÝnh nghÜa, sù nghiÖp
nßi gièng ®ã ®Ó ng¨n c¶n viÖc tuyªn truyÒn vμ ®Ó chia rÏ nh÷ng lùc d×u d¾t c¸c chñng téc, sù nghiÖp khai ho¸ cao c¶; tÝnh chÊt cao quý
l−îng ®¸ng ph¶i ®oμn kÕt l¹i.
cña sù nghiÖp ®ã lμm cho truyÒn thèng rùc rì l©u ®êi cña n−íc
5. §μn ¸p d· man. - NÕu bän thùc d©n Ph¸p rÊt vông vÒ Ph¸p ngμy cμng thªm phÇn rùc rì".
trong viÖc ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ë thuéc ®Þa, th× hä l¹i lμ nh÷ng
ThÕ mμ ng−êi ta ®· ®em thùc hiÖn c¸i sù nghiÖp tiÕn bé, chÝnh
tay l·o luyÖn trong nghÒ ®μn ¸p d· man vμ trong viÖc chÕ t¹o ra c¸i
lßng trung thμnh b¾t buéc. Nh÷ng ng−êi nh− «ng G¨ng®i vμ «ng nghÜa, v. v. ®ã nh− thÕ nμy:
§ê Val¬ra cã lÏ ®· lªn thiªn ®μng tõ l©u råi nÕu c¸c «ng Êy sinh ë
M−în cí bμi trõ n¹n du ®·ng, ng−êi ta thi hμnh mét chÕ ®é
mét trong nh÷ng thuéc ®Þa cña Ph¸p. BÞ tÊt c¶ mäi thø thñ ®o¹n
khæ sai víi d©n b¶n xø ë Ma®ag¸txca. Nh− lμ: trªn mÆt tr¸i mét tê
th©m hiÓm cña c¸c toμ ¸n qu©n sù vμ toμ ¸n ®Æc biÖt v©y xung
quanh, mét ng−êi chiÕn sÜ ë b¶n xø khã lßng tiÕn hμnh viÖc gi¸o giÊy trong thÎ c¨n c−íc cña ng−êi b¶n xø, cã dμnh riªng vμi « nhá
dôc ®ång bμo bÞ ¸p bøc vμ dèt n¸t cña m×nh mμ kh«ng sa vμo nanh
®Ó ng−êi chñ ghi chó. Trong « thø nhÊt, cã in nh÷ng ®iÒu ghi chó
vuèt cña c¸c nhμ ®i khai ho¸ cho hä.
chñ yÕu, ng−êi chñ ph¶i ký nhËn ë d−íi.
Tr−íc nh÷ng khã kh¨n Êy, §¶ng ph¶i lμm g×?
Lμm thuª cho «ng ................. ...................................................
T¨ng c−êng c«ng t¸c tuyªn truyÒn cña §¶ng ®Ó kh¾c phôc.
T¹i ......................................... ...................................................
NGUYÔN ¸I QUèC
B¸o L'HumanitÐ, Tõ .......................................... ®Õn ...........................................
ngμy 25-5-1922.

Ng−êi chñ:
1) La bourgeoisie autochtone.
66 Hå chÝ minh toμn tËp 67



Ng−êi b¶n xø nμo mμ thÎ c¨n c−íc kh«ng hîp lÖ nh− ®· chØ dÉn
trªn ®©y ®Òu bÞ coi lμ du ®·ng, sÏ bÞ ph¹t tï tõ 3 th¸ng ®Õn mét
n¨m, vμ sau khi m·n h¹n tï, cã thÓ cßn bÞ ®μy biÖt xø tõ 5 ®Õn 10
n¨m.
B©y giê ta h·y xem c¸c «ng chñ ®i khai ho¸ Êy ®èi xö víi c«ng
nh©n b¶n xø nh− thÕ nμo.
PARI
Cã mét b¸c cai ®Õn hái tiÒn c«ng cho mét ng−êi thî cña m×nh,
(TrÝch "Nh÷ng bøc th− göi c« em hä"
th× mét «ng chñ nä ®· viÕt giÊy tr¶ lêi nh− sau: "B¶o c¸i con lîn Êy
do t¸c gi¶ dÞch tõ tiÕng An ))
lÊy c... 1) mμ ¨n, chØ cã mãn Êy lμ hîp víi nã th«i". N 24F1
23F




Mét «ng chñ kh¸c, khi thÊy nhμ bÞ mÊt trém 1.000 phr¨ng, liÒn
l«i t¸m ng−êi b¶n xø lμm thuª cho m×nh ra tra ®iÖn ®Ó b¾t hä thó ë Pari23 cã mét vïng, c« em hä th©n mÕn cña t«i ¹, tù mét
nhËn. VÒ sau, ng−êi ta t×m ra kÎ trém chÝnh lμ cËu Êm con «ng chñ. m×nh nã nã tr×nh diÔn ra ®−îc ®ñ bé mÆt vμ ®ñ t©m lý cña c¶ Pari,
Nhμ khai ho¸ - con, ®· ¨n ch¬i tho¶ thÝch. Nhμ khai ho¸ - bè, th× c¶ n−íc Ph¸p, c¶ vò trô. Ai muèn nghiªn cøu t×nh h×nh x· héi thêi
kh«ng bÞ l«i th«i g× c¶. Vμ nh÷ng ng−êi cã phóc ®−îc n−íc Ph¸p b¶o buæi ta ngμy nay, th× chØ cø ®i ngang vïng nμy mμ th«i lμ ®¸ng gi¸
hé th× cßn n»m trong nhμ th−¬ng ë Tananariv¬. c¶ mét pho s¸ch lín cì b¸ch khoa toμn th− vËy.
Vïng gåm ba xãm chÝnh, lμ £toan, Batinhon, £pinÐt. C« vèn cã
trÝ t−ëng t−îng phong phó, nªn t«i ch¾c thÕ, chØ cÇn ®äc tªn mÊy
NGUYÔN ¸I QUèC
xãm ®ã lμ c« ®· ®o¸n ra ®−îc thø bËc x· héi cña nh÷ng nhãm nμy
B¸o La Vie OuvriÌre,
råi. T«i ë ®©y nh− ®ang nghe thÊy c« tù th× thÇm víi m×nh: £pinÐt,
ngμy 29-5-1922.
£pinÐt - Nh÷ng c¸i Gai con! cuéc sèng ë ®©y h¼n ph¶i chËt vËt l¾m,
gai gãc l¾m. Cßn £toan - Ng«i sao, c¸i ®ã h¼n ph¶i lμ n¬i c− ngô
cña nh÷ng kÎ diÔm phóc, cã ®Æc quyÒn ®Æc lîi; mét Bång Lai tiªn
c¶nh chø g× n÷a.
V©ng, c« em hä nhá cña t«i ¬i, c« ®o¸n ®· gÇn gÇn ®óng thÕ
®Êy, Êy nh−ng t«i vÉn cø ph¶i t¶ cho c« thÊy c¸i sang träng cña bªn
nμy vμ c¸i ®au khæ cña phÝa kia, sang träng ra sao, ®au khæ ra sao
th× c¸i ®Çu ãc xinh x¾n cña c« ch¼ng thÊy næi nã mªnh mang ®Õn
thÕ nμo ®©u. Xãm £toan th× b¾t ®Çu víi Kh¶i hoμn m«n. Êy lμ mét
®μi kû niÖm nguy nga dùng lªn ®Ó ghi nhí tμi danh qu©n phiÖt cña


1) Nguyªn b¶n: "la m.", viÕt t¾t cña ch÷ "la merde", ®ång nghÜa "ph©n"
trong tiÕng ViÖt. 1) Thùc ra, ®©y lμ v¨n phÈm do NguyÔn ¸i Quèc s¸ng t¸c.
68 Hå chÝ minh toμn tËp 69



Nap«lª«ng. B©y giê th× nã dïng lμm må ch«n mét ng−êi lÝnh kh«ng con khuyÓn xãm nμy lμ còng ®−îc sèng léng lÉy vμ tèn kÐm h¬n
tªn tuæi chÕt trong ®¹i chiÕn. ng−êi ®i lμm thî nhiÒu.
Sù ®êi sao nã mØa mai thÕ, c« nhØ! Ng−êi ta ®em thu l¹i ®Ó cïng Rêi chÝnh lé Vag¬ram vμ ®¹i lé Cuècxen, lμ vμo xãm Batinhon.
mét chç c¶ c¸i h− vinh cña t¸c gi¶ bao cuéc giÕt chãc kinh khñng ë Xãm nμy lμ xãm kiÓu con d¬i, nghÜa lμ d©n b¶n ®Þa n¬i nμy thuéc
ch©u ¢u vμ c¶ n¾m di hμi cña n¹n nh©n cuéc tμn s¸t thÕ giíi! mét giai cÊp trung gian. Hä kh«ng giμu sô ®Ó bay nh¶y nh− bän cõ
kh«i trong giíi t− b¶n, mμ còng ch¼ng ®ñ nghÌo ®Ó ph¶i vÊt v¶
C¸i ®μi nμy lμ n¬i l−u tån t−îng tr−ng nh÷ng nguyªn nh©n cña
gièng ®¸m thî thuyÒn. Phong vò biÓu ®o møc giμu cã cña hä cø lμ
mäi cuéc chiÕn tranh tr−íc kia vμ sau nμy; còng nh− ng−êi lÝnh
theo sù th¨ng trÇm kinh tÕ h»ng ngμy mμ lªn xuèng; hä cã thÓ h«m
kh«ng tªn tuæi nμy lμ hiÖn th©n t−îng tr−ng cña tÊt c¶ nh÷ng ai bÞ
giÕt h¹i ®Ó tho¶ m·n c¸i tham väng vμ c¸i kiªu kú cña bän t−íng nay th× th− th¸i trång b¾p c¶i, ®Ó råi h«m sau lμ ph¶i b¸n ®øt v−ên
l·nh. Bëi v× ai mμ ®· ®äc tªn nh÷ng chiÕn trËn ®Çy trμn lÞch sö tõ t−îc ®i. D©n ®©y lμ tiÓu th−¬ng, lμ «ng xÕp phßng giÊy, lμ «ng cß vÒ
®Çu ®Õn cuèi, ai mμ ®· ®äc bÊy nhiªu tªn kh¾c lªn riªng mét ®μi kû h−u. Bμ ®i ®©u lμ cã mét con ) to quÊn quanh cæ vμ mét con chã con
ån26F1




niÖm nμy th« ), th× ph¶i kinh hoμng thÊy, biÕt bao nhiªu lμ n«ng bång trªn tay. ¤ng th× bao giê còng cã c¸i g× chÓnh m¶ng cμi
25F1




d©n, bao nhiªu lμ c«ng nh©n ®¸ng th−¬ng ®· ng· xuèng kh«ng tªn khuyÕt ve ¸o, mét cñ kiÖu C«ng hu©n N«ng nghiÖp hoÆc lμ b«ng
tuæi, nh− kÎ ®ang n»m ®©y! hoa tÝm cña vÞ chøc s¾c Häc chÝnh2). Bμ canh cöa th× s¸ng s¸ng
ch¨m chót t−íi nh÷ng chËu hoa thu h¶i ®−êng cæ truyÒn cña bμ bμy
§Ó mét chuyÕn th− sau, t«i sÏ kÓ cho c« nghe vÒ anh lÝnh téi
nghiÖp nμy, khi cßn sèng ®· ph¶i ®−¬ng ®Çu víi nh÷ng trμng sóng trªn cöa sæ, s¸ng s¸ng giò c¸i th¶m tr¶i cÇu thang chÝnh - tÊm
®¹i b¸c liªn thanh nh− thÕ nμo, nay vÉn ph¶i ®−¬ng ®Çu nh− thÕ th¶m nμy b−íng bØnh nhÊt ®Þnh kh«ng chÞu leo cao h¬n tÇng g¸c
nμo víi nh÷ng trμng diÔn v¨n ngo¹i giao vμ tá t×nh th©n thiÕt vê vÞt ba3). Cø suy quy luËt vËn hμnh cña v¹n vËt th× d©n c− xãm nμy cã
cña c¸c vÞ sø thÇn vμ cña c¸c cô PhÞ2). H«m nay, h·y trë l¹i c©u nhiÒu kh¶ n¨ng v« s¶n ho¸ h¬n lμ s¶n sinh ra nh÷ng ®øc ngμi t−
chuyÖn vïng nμy ®·. b¶n chñ nghÜa.
VËy, t«i ®ang nãi víi c« r»ng £toan lμ xãm c¸c phñ ®Ö thªnh Xãm £pinÐt lμ phÝa ch©n cña c¸i thang. Nã lμ ng−êi bμ con
thang, c¸c v−ên c©y hoa në sum suª, c¸c cç ngùa xe v−¬ng gi¶. §ã khèn khã, kÎ thõa kÕ bÞ g¹t bá cña hai xãm kia. Nã gÇn nh− lμ
lμ mét æ xa hoa, tø xø, thõa th·i trμn trÒ vμ biÕng l−êi loÌ loÑt. §ã thuéc mét gièng ng−êi kh¸c, ra vÎ bÏn lÏn, khiªm nh−êng, bÞ c¸i
lμ thiªn ®−êng bän ¨n b¸m ®ñ c¸c cì vμ ®ñ c¸c xø. Sang träng lμ
khèn cïng nã ®Ì bÑp. Nμy c«, h·y xem «ng b¸c m×nh Ðp mÝa lÊy
sang träng cho ®Õn c¶ con vËt. Ch¶ nãi lμm g× ®Õn c¸i gi¸ ng«ng
cuång th¶ ra bao mét con mÌo h¶o h¹ng hay mét con ngùa lo¹i
1) Zibeline: Gièng chån B¾c cùc, tøc mét lo¹i thó l«ng dμi vμ m−ît,
kho¸i3), nã ®ñ ®Ó nu«i sèng toμn bé d©n c− mét tØnh n−íc ta, cø c¸i
m×nh dμi, ®u«i dμi nªn ®· ®−îc xö lý gi÷ nguyªn l«ng dïng lμm kh¨n
quμng cæ phô n÷ sang träng.
1) Kh¶i hoμn m«n £toan cã kh¾c ®Çy vμo ®¸ tªn c¸c chiÕn trËn vμ c¸c 2) Nh÷ng lo¹i hu©n ch−¬ng, huy ch−¬ng cña Ph¸p; mçi lo¹i cã h×nh
t−íng lÜnh thêi Nap«lª«ng. d¸ng, mμu s¾c riªng.
2) Fatty: Tõ lãng ®Ó chØ bän tai to mÆt lín. Gèc tiÕng Anh cã nghÜa lμ 3) Nhμ ë Pari th−êng tõ n¨m ®Õn t¸m tÇng. Nh÷ng hé sang träng
ng−êi bÐo. nhÊt hay ë tÇng g¸c cho ®Õn g¸c ba. G¸c cao h¬n, th× nh÷ng hé gia t− tÇm
3) Nãi chuyÖn nu«i ®Ü ®iÕm. th−êng h¬n ë.
70 Hå chÝ minh toμn tËp 71



giê, c¸c cô xem mÊy mÈu b¸o Le Matin24 hay tê Le Petit Parisien25
®−êng theo c¸i kiÓu ngh×n n¨m x−a cò cña d©n ta, th× c« nghÜ ra
®−îc c¸i c¶nh x· héi ë ®©y nã thÕ nμo. Cã bao nhiªu n−íc Ðp ngon nhÆt ®−îc ch¼ng biÕt ë ®©u n÷a. Trêi cã l¹nh qu¸ th× c¸c cô thæi
thæi lªn ngãn tay hoÆc lμ gië ®iÖu nhÊt bé ra nh¶ ) ®Ó tù s−ëi Êm.
ngät th× cø tu«n c¶ ra mét bªn cèi, cßn bªn kia th× chØ cã b·, bÑt ra, 27F1




Mét cô nh×n t«i c¶ c−êi: "Chó xem, s−ëi kiÓu trung t©m2) cña bän
qu¾t l¹i. §©y còng thÕ. Mét bªn lμ giμu sang vμ nhμn rçi, mét bªn
lμ cÇn cï vμ thiÕu thèn. L«i th«i vμ gÇy guéc nh− ngãn tay kho»m nμy ®Êy!".
kho»m cña con mô phï thuû giμ, èng lß s−ëi ë £pinÐt mïa hÌ th× D¸ng c¸c cô tåi tμn thÕ, nh−ng ai nÊy ®Òu thËt dÔ th−¬ng, vμ
um khãi vμ mïa ®«ng th× l¹i nh− t¾t ngÊm. Tr«ng xa, nhμ cöa c¸c cô tr«ng thÊy t«i m·i råi, th× cuèi cïng Êy còng lμ cã quen biÕt.
kh¼ng khiu trong xãm gièng y mÆt ng−êi vËy, nh÷ng bé mÆt ng−êi Mét thø t×nh b»ng h÷u thÕ lμ n¶y ra gi÷a chóng t«i vμ hai bªn chμo
ng¬ ng¸c mμ c¸i bÒ mÆt tiÖm cña mét b¸c bu«n giÎ r¸ch hay cña nhau khi ®i qua.
mét hiÖu thÞt −íp l¹nh th× lμm ra d¸ng c¸i miÖng mãm, cßn cöa sæ
T«i ®Æc biÖt ®Ó ý mét cô giμ trong sè ®ã. ¤ng cô s¹ch sÏ, t−¬m
®· to¸c to¹c th× dïng lμm nh÷ng con m¾t nhÎm nh÷ng dö l¹i cËn
tÊt, vμ bé d¹ng biÓu lé mét nçi buån phiÒn ®−îc nÐn xuèng, mét
thÞ. Xãm nh÷ng con ng−êi lμm lông, s¶n xuÊt vμ ®ãi meo. Xãm
niÒm tù träng ch¼ng chÞu ®Ó ng· khuþu, ngay trong c¬n quÉn b¸ch.
ng−êi lμm thî, xãm ng−êi nghÌo, xãm ng−êi cïng khèn. Cô cã ®eo mét d¶i huy ch−¬ng th−ëng c«ng cøu n¹n. Cô bao giê
Gi÷a xãm, cã mét mÈu phè dμi chõng d¨m chôc mÐt. Quanh còng cø ®øng ®»ng sau ng−êi kh¸c.
phè thÊy tÒ tùu mét ng«i tr−êng tiÓu häc, mét nhμ m¸y vμ mét Mét h«m, t«i ®Õn b¾t tay cô vμ nãi víi cô: "Cè ¬i, cè cã vui lßng
qu¸n ch¸o b×nh d©n. Cã ph¶i thÕ kh«ng nμo, c« em hä th©n mÕn, c¶ cho phÐp ®−îc mêi cïng dïng mét b÷a lãt d¹, chñ nhËt tíi, ®−îc
c¸i bé sËu Êy thÕ lμ rÊt mùc tiªu biÓu? Khi cßn bÐ, th× trÎ con ®i häc kh«ng?". Cô ®¸p: "¤ng tö tÕ qu¸, th−a «ng, thÕ cho nªn t«i tõ chèi
®Ó mμ biÕt t«n träng quyÒn thiªng liªng cña c¸c «ng chñ. Lín lªn, th× ho¸ ra phô lßng tèt cña «ng, vËy xin nhËn".
anh thî rêi nhμ tr−êng ®i gãp phÇn lμm giμu cho giíi chñ nh©n «ng Chóng t«i cïng ®Õn mét qu¸n ¨n nhá. §Æt xong mãn ¨n, chóng
mμ m×nh ®· ®−îc häc tËp sïng b¸i c¸i uy nghi. Giμ råi yÕu ®i, th× t«i chuyÖn trß, vμ «ng cô b¶o t«i: "T«i kh«ng d¸m tù tiÖn ngá lêi
«ng l·o ®−îc, vÉn giíi chñ nh©n «ng ®ã, mμ cô ®· lμm giμu cho, tr−íc víi «ng, bëi v× tr−íc hÕt «ng lμ ng−êi n−íc ngoμi, thÕ råi t«i l¹i
tèng cô ra ngoμi ®−êng ®Ó nhê chÈn bÇn mμ sèng nèt cuéc ®êi hay ng¹i lμm phËt lßng «ng, thanh niªn dÔ tù ¸i thÊy cã ng−êi ®Õn b¾t
lam hay lμm cña m×nh! chuyÖn l¹i nh− t«i, mét l·o giμ nghÌo khæ, ch¼ng kh¸c ®øa ¨n mμy
Mçi s¸ng, t«i ph¶i ®i ngang qu¸n ch¸o b×nh d©n ®Ó ®Õn x−ëng vËy. Nh−ng mμ cø mçi lÇn «ng ®i qua tr−íc mÆt t«i, lμ lßng t«i l¹i
lμm viÖc cña t«i. Trêi ®Ñp hay xÊu, n¾ng Êm hay tuyÕt r¬i, th× t«i trμn ngËp mét niÒm ®au ®ín kh«n cïng, t«i chØ muèn khãc. T«i rÊt
còng cø thÊy tôm l¹i tr−íc cöa ng«i nhμ c«ng nμy lèi ba chôc c¸c hiÓu «ng lÊy thÕ lμm l¹, nh−ng Êy lμ t¹i thÕ nμy: thÊy «ng, lμ t«i l¹i
cô. C¸c cô ¨n bËn thËt kh«ng t−ëng t−îng ®−îc. Ng−êi th× kho¸c nhí th»ng con thø cña t«i, t«i ®· mÊt nã trong trËn giÆc. Nã còng
c¸i ch¨n trªn l−ng, ng−êi th× l¹i mÆc c¸i ¸o dμi bã cña hÇu bμn
tr−ëng - ®Çu ®éi c¸i mò r¬m ®· vμng óa, ng−êi kh¸c n÷a t¶ t¬i ®ôp 1) One-step "Mét b−íc", tªn mét ®iÖu vò gèc Mü, nhanh vμ m¹nh. ë
v¸ mu«n mμu s¾c. Giμy c¸c cô, mâm h¸ ra nh− hép th− c¶, c−êi ®©y ý nãi c¸c cô giμ khoa ch©n móa tay cho ®ì rÐt.
nh¹o víi mäi kh¸ch qua ®−êng. Trong lóc ®îi cöa më vμ ®Ó giÕt thêi 2) Lèi s−ëi sang, s−ëi c¶ nhμ nh−ng chØ ®èt lß ë mét n¬i th«i, cã èng
dÉn h¬i n−íc nãng ®Õn tõng phßng.
72 Hå chÝ minh toμn tËp 73



®ín. Lμng t«i lμ c¸i ®Ých cho ph¸o n·, ®¹n Ph¸p ®Õn víi chóng t«i
kho¶ng tuæi «ng ®Êy. Ch¾c «ng h¨m nh¨m, h¨m s¸u chø g×? - H¨m
còng nhiÒu ngang ®¹n §øc; ®¹n nã kh«ng cã quèc tÞch, nªn ®¹n bªn
s¸u, cè ¹, t«i tr¶ lêi. - §óng råi, nã kÐm «ng mét tuæi. ¤ng kh«ng
nμy hay bªn kia th× còng ®Òu ph¸ ph¸ch ®å ®¹c, còng ®Òu giÕt h¹i
ch¸n tai th× ®Ó t«i kÓ chuyÖn nã «ng nghe, chuyÖn nã mμ thËt ra lμ
ng−êi ta, döng d−ng nh− nhau, tμn khèc nh− nhau.
chuyÖn t«i. - Xin mêi cè, nghe chuyÖn cè sÏ thÝch thó l¾m. - Thêi t«i
cßn Ýt tuæi, «ng b¹n cïng bμn ®¸ng kÝnh cña t«i kÓ, t«i lμm nghÒ "Mét h«m nä, trong gian nhμ chóng t«i ë ®· ®æ vì ®Õn nöa, vî
hμng h¶i ®¨ng b¹ 1). T«i ®· cã ®i vßng quanh thÕ giíi nhiÒu lÇn. T«i t«i cïng ch¸u g¸i t«i ®ang nÊu n−íng, th× mét c¸i ) - ch¼ng ph¶i
28F
åi29F1




còng cã lÇn ®Õn xø «ng, ®Õn Sμi Gßn, ®Õn H¶i Phßng. Sau t«i t»n lo¹i nåi Na Uy næi tiÕng cña Lui Phorext¬ ®©u, mμ lμ c¸i lo¹i nåi nã
tiÖn c−íi mét c« g¸i n«ng th«n hiÒn lμnh. Vî chång ®Õn lËp nghiÖp ë giËp be giËp bÐt tuèt - nã bæ xuèng.
vïng B¾c. Nhμ t«i më mét cöa hμng nhá b¸n gia vÞ vÆt v·nh, cßn "Mét tiÕng næ kinh hån, råi tÊt c¶ hÊt tung lªn. T«i tho¸t th©n
t«i th× vμo lμm mét nhμ m¸y. Vî chång t«i cã hai trai, mét g¸i, ba v× ®ang xuèng tÇng hÇm lÊy c¸i g× ®ã. §Õn khi l¹i ng−êi, tõ d−íi
ch¸u thËt lμ cña trêi cho «ng ¹! Nhμ t«i víi t«i, bän t«i chÞu khã hÇm lªn, th× lªn hÕt cÇu thang, t«i ch¼ng cßn thÊy nhμ, thÊy cöa,
kham khæ còng nhiÒu, nu«i ®−îc c¸c ch¸u ¨n häc, nã giái giang thÊy vî, thÊy con ®©u c¶ n÷a, mμ chØ thÊy mét kho¶ng trèng kh«ng,
l¾m. Bμ con lèi xãm ®Òu lÊy lμm thÌm thuång, v× c¸c ch¸u nÕt na, mét kho¶ng trèng kh«ng khñng khiÕp, h·i hïng, mét kho¶ng trèng
thËt lμ ngoan ngo·n, ch¨m lμm, l¹i cã häc. Ch¸u M«rix¬ lμ ch¸u kh«ng nã lÊp ®Æc kh«ng trung b»ng c¸i n·o nuét, c¸i tËn cïng, c¸i
lín, lμm nghÒ thî vÏ. Ch¸u Anbe th× lμm thî m¸y. Em g¸i c¸c ch¸u, chÕt chãc, c¸i tan hoang. T«i qu¸ s÷ng sê ®Ó cßn ho¶ng hèt... Nh−ng
lμ ch¸u Yvon, nã lμ mét b«ng hoa xinh xinh m−êi t¸m c¸i xu©n h·y chê ®Êy, ®· hÕt ®©u! C¸i lóc ghª gím nhÊt trong c¶ ®êi t«i, lμ
lóc mμ t«i nhËn ra trong ®èng nhμ cöa vôn n¸t, mét c¸i bμn tay
xanh- nh− ë xø t«i ng−êi ta hay nãi v¨n hoa thÕ - hoa lμm si ng©y
m¸u me cña ch¸u Yvon téi nghiÖp cña t«i, råi c¸ch mÊy b−íc, lμ
løa trai kh¾p vïng, ch¸u nã ®¸nh m¸y ch÷. Mçi ®øa kiÕm ®−îc
mét c¸i ch©n cßn giμy tÊt y nguyªn cña ng−êi vî ®¸ng th−¬ng cña
®ång tiÒn còng kha kh¸, ®ñ cho m×nh vμ cho vî chång chóng t«i.
t«i. Êy bÊy giê, Êy bÊy giê...".
Ban ngμy th× c¸c ch¸u ®i lμm, tèi ®Õn c¶ mÊy ch¸u m¶i mª häc
hμnh. Chñ nhËt nμo còng c¶ ngμy bμn luËn víi nhau nh÷ng c¸i häc §Õn ®©y, «ng giμ t¸i nhît. T«i ®äc thÊy trong ®«i m¾t cô, bçng
®−îc trong tuÇn. Nãi thËt t×nh ®Ó «ng hay, cø nghe c¸c ch¸u nã bμn d¹i ®i, mét nçi niÒm ®au xãt vμ c¨m hên kh«ng sao t¶ xiÕt. Mét c¬n
nã nãi lμ s−íng l¹ s−íng lïng; Êy chÝnh c¸c ch¸u ®· d¹y chóng t«i, co giËt lμm cô toμn th©n run rÈy. Cô tú hai bμn tay ®ang qu¾p l¹i
mÑ c¸c ch¸u víi t«i, biÕt ®−îc kh«ng biÕt bao nhiªu thø. VËy lμ vî lªn mÐp bμn. Hai ch©n cô di di ®Òu nhÞp, nh− ph¸t sèt, trªn sμn
nhμ, mμ c¨ng g©n cèt ra nh− vËy, th× lμ khi nμo con ng−êi ta ®ang
chång chóng t«i thËt lμ ®«i bè mÑ s−íng nhÊt trÇn ®êi.
cè k×m l¹i mét niÒm xóc ®éng ®ang muèn bïng ra. T«i nhá nhÑ b¶o
"ChiÕn tranh bïng næ. Ch¸u M«rix¬ bÞ th−¬ng nÆng tõ ®Çu, Ýt
cô: "Th«i võa råi, cè ¬i! Xin ®Ó h«m kh¸c cè kÓ cho nghe. Cè x¬i cñ
l©u sau th× chÕt. Ch¸u Anbe th× bÞ ghi lμ mÊt tÝch, sau ba th¸ng
khoai r¸n, cè nhÐ!". ¤ng cô nh− kh«ng nghe thÊy t«i nãi; cô thë dμi
chiÕn trËn. Cø thÕ lμ nhμ t«i vμ ch¸u g¸i ho¸ ®iªn lªn, ®iªn v× ®au
mét h¬i, nãi tiÕp: "§Êy «ng xem, «ng th©n mÕn, chiÕn tranh, cuéc
chiÕn tranh trêi tru ®Êt diÖt nμy t«i cã c¸i g× th× nã ®· giÕt s¹ch c¶,
1) Tøc thuû thñ d©n sù. Do yªu cÇu cña sù kiÓm so¸t quèc gia vμ quèc
tÕ, ng−êi ®i biÓn ph¶i theo luËt hμng h¶i quèc tÕ, ®−îc ®¨ng ký vμo mét
danh b¹ nhμ n−íc. Cã ®¨ng b¹ míi lμ c«ng nh©n hμng h¶i chÝnh thøc. 1) Tõ lãng chØ ®¹n ph¸o cì lín.
74 Hå chÝ minh toμn tËp 75



nμo lμ h¹nh phóc, nμo lμ nhμ cöa, nμo ng−êi vî quý, nμo bÇy con
yªu. Cßn t«i, th× b©y giê t«i nhê thiªn h¹ bè thÝ ®Ó sèng qua ngμy,
sau bÊy nhiªu n¨m trêi lμm ¨n, cùc nhäc. BiÕt ®©u, v©ng, biÕt ®©u
ch¼ng ph¶i chÝnh ch¸u Anbe ®¸ng th−¬ng cña t«i lμ ng−êi b©y giê
®©y ®ang n»m ®ã d−íi Kh¶i hoμn m«n!".
Cô g¹t mét giät n−íc m¾t thËt to, tay run run n©ng c¸i cèc mμ
t«i võa rãt r−îu vμo, miÖng nãi: "Nμo, chóc søc khoÎ «ng!".
B×NH §¼NG
B¸o L'HumanitÐ,
ngμy 30 vμ 31-5-1922.
§Ó che ®Ëy sù xÊu xa cña chÕ ®é bãc lét giÕt ng−êi, chñ nghÜa
t− b¶n thùc d©n lu«n lu«n ®iÓm trang cho c¸i huy ch−¬ng môc n¸t
cña nã b»ng nh÷ng ch©m ng«n lý t−ëng: B¸c ¸i, B×nh ®¼ng, v.v..
Nh−ng, h·y xem tay chiÕn sÜ vÒ b×nh ®¼ng Êy ®· thùc hiÖn
b×nh ®¼ng nh− thÕ nμo.
Cïng lμm mét viÖc trong cïng mét x−ëng, ng−êi thî da tr¾ng
vÉn ®−îc tr¶ l−¬ng hËu h¬n nhiÒu so víi b¹n ®ång nghiÖp kh¸c
mμu da.
Trong c¸c c«ng së, nh÷ng ng−êi b¶n xø mÆc dÇu ®· lμm viÖc
l©u n¨m vμ mÆc dÇu rÊt thμnh th¹o c«ng viÖc, vÉn chØ lÜnh mét
kho¶n tiÒn c«ng chÕt ®ãi, trong khi mét ng−êi da tr¾ng míi ®−îc
vμo, lμm c«ng viÖc Ýt h¬n, th× l¹i lÜnh l−¬ng bæng nhiÒu h¬n.
Cã nh÷ng thanh niªn b¶n xø ®· häc qua c¸c tr−êng ®¹i häc cña
chÝnh quèc vμ ®Ëu b»ng tiÕn sÜ y khoa hoÆc luËt khoa, vÉn kh«ng
thÓ lμm ®−îc nghÒ nghiÖp cña m×nh trong n−íc m×nh nÕu hä kh«ng
vμo quèc tÞch Ph¸p. (Mäi ng−êi ®· biÕt, mét ng−êi b¶n xø muèn
®−îc vμo quèc tÞch Ph¸p nh− vËy th× khã kh¨n vμ nhôc nh· nh−
thÕ nμo råi).
Ph¶i bá ruéng n−¬ng vμ nhμ cöa ®¨ng vμo lÝnh "t×nh nguyÖn",
nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø ra lÝnh ®· ®−îc nÕm mïi ngay ý nghÜa mü
miÒu cña c¸i thø "c«ng b»ng" qu¸i gë mμ hä ®ang ph¶i b¶o vÖ nμy.
76 Hå chÝ minh toμn tËp 77



Cïng mét cÊp bËc, nh−ng ng−êi da tr¾ng gÇn nh− bao giê còng
®−îc xem lμ cÊp trªn cña ng−êi b¶n xø. Ng−êi sÜ quan b¶n xø ph¶i
chμo vμ tu©n lÖnh sÜ quan da tr¾ng. C¸i chÕ ®é ®¼ng cÊp ph©n biÖt
"nh©n chñng - qu©n sù" Êy l¹i cßn râ rÖt h¬n n÷a khi nh÷ng ng−êi
lÝnh da tr¾ng vμ lÝnh kh¸c mμu da cïng ®i chung trªn mét chuyÕn
xe löa hoÆc tÇu thuû. VÝ dô nh− viÖc míi nhÊt gÇn ®©y:
Håi th¸ng n¨m, chiÕc tμu Ligiª chë 600 lÝnh ng−êi Mang¸t tõ
Ph¸p sang Ma®ag¸txca. C¸c h¹ sÜ quan ng−êi b¶n xø th× chen chóc LêI THAN V·N CñA Bμ TR¦NG TR¾C
d−íi hÇm tμu, cßn ®ång nghiÖp cña hä, nh÷ng h¹ sÜ quan da tr¾ng,
th× ®−îc ®−êng hoμng n»m trong c¸c buång dμnh riªng.
Quèc v−¬ng n−íc Nam s¾p lμm "kh¸ch cña n−íc
H¼n nh÷ng ng−êi anh em kh¸c mμu da chóng ta, nãng s«i lªn
Ph¸p". Gäi lμ cã lêi chμo mõng tÝ ti, chóng t«i
v× c¸c nåi sópde nÕu kh«ng ph¶i v× lý t−ëng, vμ tØnh dËy v× tiÕng
kÝnh d©ng ngμi giÊc méng nμy cña ®ång chÝ
®éng Çm Çm cña ch©n vÞt quay hay v× tiÕng gäi cña l−¬ng tri, cã thÓ
NguyÔn ¸i Quèc cña chóng t«i, ng−êi bÇy t«i
suy nghÜ vμ hiÓu r»ng c¸i chñ nghÜa t− b¶n tèt ®Ñp kia vÉn coi hä
trung thμnh cña ngμi.
vμ bao giê còng chØ coi hä nh− nh÷ng kÎ «l« mal«t« 1) mμ th«i.
30F




§ªm tèi qu»n qu¹i d−íi lμn m−a nhá h¹t dÇm dÒ. M¶nh tr¨ng
N.A.Q.
vμng vät cè bÝu trªn nh÷ng m¸i lÒu tranh. C©y ®Ém −ít ®Çm ®×a
B¸o L'HumanitÐ,
n−íc m¾t tu«n r¬i. Giã thæi qua nh÷ng côm l¸ mÖt mái va nhau
ngμy 1-6-1922.
thμnh tiÕng kinh rîn. Cμnh c©y vÆn vÑo nh− nh÷ng c¸nh tay ma
qu¸i, vμ nh÷ng ®¸m n−íc bÞ tõng c¬n giã ®ét ngét quÊt, cø nøc në.
C¶nh vËt n−íc Nam, lång trong c©y cá um tïm, vèn t−¬i vui vμ th¬
méng thÕ d−íi ¸nh tr¨ng, nay buån th¶m l¹ lïng. C¬n hÊp hèi ®ang
ch¬i v¬i kh¾p. Tai −¬ng l¶ng v¶ng ®©u ®©y.
¸nh s¸ng lõ ®õ cña nh÷ng c©y nÕn th¬m chÊp chíi ®Çu ngän
bÊc cong queo, h¾t lªn nh÷ng c©y cét s¬n mμi nh½n bãng trong cung
®iÖn nh÷ng bãng ®en lung lay vμ nh÷ng con m¾t hÊp h¸y. Bän
quan ho¹n lim dim uÓ o¶i trªn chiÕc chiÕu tr¶i d−íi ®Êt ë mét gãc
nhμ. Nh− c¶m thÊy ®−îc cã im lÆng ®ang bß lª.
Trèng canh võa ®iÓm ba tiÕng. Tïng, tïng, tïng! C¸c anh lμ
ng−êi ph−¬ng T©y, c¸c anh ch¼ng hiÓu thÕ lμ thÕ nμo c¶, hö? Tïng,
1) Tõ ng÷ Latinh, cã nghÜa lμ kÎ tanh h«i, bÈn thØu.
78 Hå chÝ minh toμn tËp 79



§−êng bÖ vμ giËn d÷, bãng ma nãi víi vÞ chñ hoμng cung thÕ nμy:
tïng, tïng! Nh©n nã lªn n¨m thÕ lμ ba giê cña c¸c anh ®Êy. §©y lμ
thêi kh¾c ban ®ªm lóc l−¬ng tri cÊt cao tiÕng. Lóc c¸c ®èng m¶ - Mi cã nhËn ra ta kh«ng, ®øa con khèn khæ kia ¬i! Ta lμ mét
kh¹c ra nh÷ng kÎ n»m bªn trong, hä l×a khái nh÷ng tÊm liÖm he hÐ trong nh÷ng ng−êi khai s¸ng n−íc Nam t−¬i ®Ñp nμy ®©y. Ta lμ
Tr−ng Tr¾c, n¨m ) ®· cïng em g¸i ta lμ Tr−ng NhÞ vμ ®ång bμo
më, ®Ó ra ngoμi ®i dß ®i dÉm, cÊt lªn tiÕng ró hoan l¹c. Lóc ®Çu ãc 392F1




con ng−êi ®Çy rÉy nh÷ng bãng h×nh, méng mÞ. Tïng, tïng, tïng! ®¸nh ®uæi bän x©m l¨ng, tr¶ thï chång, gi¶i tho¸t quª h−¬ng. §õng
cã run lªn nh− thÕ, con ¬i! Mμ ph¶i l¾ng nghe lÊy lêi mÑ b¶o!
Nh©n nã lªn ba, th× Êy lμ con sè chÝn, con sè tËn cïng trong nh÷ng
Ch¼ng hay mi cã biÕt r»ng, theo tËp tôc ngh×n n¨m cña n−íc Nam
con sè ch¼ng thÓ chia còng ch¼ng thÓ nh©n, mμ theo vua Phôc Hi
ta x−a cò th× Hoμng ®Õ lμ chÞu mÖnh trêi ®Ó trÞ d©n, v× thÕ mμ ®−îc
th× nã biÓu hiÖn sù suy ®èn cña mét sinh linh ®−îc coi nh− cïng tét
coi lμ con cña trêi, cha mÑ cña d©n?
(d−¬ng cöu) 1) .
31F




"Vua muèn xøng víi lßng trêi vμ lμm trßn nhiÖm vô chÝ t«n cña
§ã chÝnh lμ lóc Thiªn tö n»m m¬. Ngμi m¬ thÊy nh÷ng con
m×nh th× ph¶i chÞu khæ tr−íc d©n vμ chia s−íng sau d©n. Vua ph¶i
rång ch¹m trªn tñ, bμn bçng biÕn ®éng, ho¸ thμnh nh÷ng con r¾n
tu©n lÖnh trêi, mμ tiÕng d©n chÝnh lμ truyÒn l¹i ý trêi. B»ng kh«ng
gím ghiÕc, më thao l¸o nh÷ng con m¾t ®á ngÇu tia m¸u. Cßn
th× Êy lμ trêi ®o¹n tuyÖt, tæ tiªn tõ bá, nh©n d©n ruång rÉy.
nh÷ng con phông hoμng2), gièng chim t−îng tr−ng cho uy quyÒn
"Gië sö ®Êt n−íc ra mμ xem, mi sÏ thÊy tæ tiªn ®· treo bao tÊm
vua chóa, th× v−¬n chiÕc cæ dμi ngo½ng tua tña l«ng, quÖt má xoÌ
g−¬ng ®¹o ®øc vμ dòng c¶m, chÝ khÝ vμ tù t«n. Lý B«n (544)2) , víi
c¸nh, y hÖt ®¸m gμ trèng c¸u kØnh, ®¸ng ghÐt. Mäi vËt b»ng ngäc
mét nhóm nghÜa sÜ, ®· næi dËy vμ bÎ g·y ¸ch ®« hé cña H¸n téc.
th¹ch, b»ng ch©u b¸u, ®Òu xØn ®i, x¸m xÞt l¹i. TÊt c¶ cø tõ tõ quay
Ng« QuyÒn (938) ®· ph¸ tan ®¹o qu©n n−íc ngoμi kÐo vμo ®¸nh
trßn, vμ tan dÇn, tan dÇn. Råi mét bãng ma trïm kh¨n, tr¨ng tr¾ng
chiÕm ®Êt ®ai Tæ quèc ta.
hiÖn lªn. Nhμ vua kinh hoμng run lªn lËp cËp, v× kh«ng ph¶i vua
chóa nμo còng ®Òu can ®¶m nh− H¨mlÐt3), vμ th«ng minh nh− thÕ "D©n ta sèng trong h¹nh phóc vμ thÞnh v−îng d−íi triÒu nhμ
§inh. N¨m 9803), Lª §¹i Hμnh ®· dòng c¶m kh«ng chÞu khuÊt
th× l¹i cμng kh«ng. Ngμi muèn kÐo chiÕu che mÆt mμ kh«ng ®−îc.
phôc tr−íc yªu s¸ch cña l¸ng giÒng hïng m¹nh h¬n m×nh gÊp béi,
«ng ®· ®¸nh th¾ng ®Þch, giÕt chÕt t−íng ®Þch. Do ®ã ®· gi¶i tho¸t
1) Nguyªn b¶n viÕt gi−¬ng cöu, v× t¸c gi¶ muèn b¹n ®äc Ph¸p ®äc
®−îc ®ång bμo khái n¹n n« dÞch.
®−îc gÇn ©m ViÖt h¬n.
"Qu©n M«ng Cæ ®i ®Õn ®©u ph¸ s¹ch ®Êy, ®· bÞ nhμ TrÇn vÎ
D−¬ng cöu, mét quÎ trong Kinh DÞch, biÓu hiÖn møc cao nhÊt mμ mét
vang cña chóng ta ®¸nh b¹i (1225)4). Lª Lîi ®· hïng dòng ®øng ra
con ng−êi hoÆc mét sù vËt cã thÓ tiÕn tíi ®−îc vμ tõ ®iÓm nμy trë ®i nã sÏ
xuèng dèc (kh¸i niÖm thuéc vò trô quan siªu h×nh huyÒn bÝ Trung Quèc cæ, l·nh ®¹o cuéc c¸ch m¹ng n−íc Nam, ®Ëp tan chÕ ®é tμn b¹o vμ
sau th−êng g¾n víi mª tÝn vÒ t−íng sè).
Phôc Hi, vua thÇn tho¹i Trung Quèc cæ s¬, ®−îc coi lμ thuû tæ cña vò
trô quan nãi trªn.
1) Hai Bμ Tr−ng khëi nghÜa n¨m 40.
2) Phông hoμng trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng ViÖt.
2) Lý B«n, tøc Lý BÝ, khëi nghÜa n¨m 542.
3) H¨mlÐt: Nh©n vËt chÝnh trong vë kÞch cïng tªn cña v¨n hμo Anh
3) Lª §¹i Hμnh ph¸ giÆc n¨m 981.
SÕchxpia. Trong ®o¹n ®Çu cña vë kÞch H¨mlÐt, hoμng tö n−íc §an M¹ch,
tiÕp xóc víi bãng ma vua cha hiÖn vÒ ®ßi ®−îc con b¸o thï. 4) Nhμ TrÇn b¾t ®Çu tõ n¨m 1226.
80 Hå chÝ minh toμn tËp 81



h¹ch s¸ch mμ nh÷ng kÎ tù x−ng lμ b¶o hé ta b¾t ta chÞu. ®Õn møc nμy. Tr−íc ®©y, mi ®· tõng ph¹m téi b¸ng bæ lμ bÖ lªn bμn
thê linh thiªng cña «ng v¶i h×nh ¶nh ghª tëm cña th»ng da tr¾ng
.....
ng¸i ngñ vμ bông phÖ nä, nã sÆc lªn mïi tái, ín mïi th©y ma. T¹i
"ThËt lμ nhôc nh· thËm tÖ, thËt lμ ch¸n ng¸n ghª gím, thËt lμ
sao, õ, t¹i sao mi l¹i lμm thÕ? Nay mi l¹i s¾p lÈn xa t«n miÕu. Tay
cay ®¾ng ª chÒ xiÕt bao cho c¸c vÞ, nÕu tõ nh÷ng tÇng m©y, tæ tiªn
mi sÏ kh«ng th¾p h−¬ng vμo nh÷ng tiÕt ®Çu xu©n, ®Çu thu n÷a. Mi
mi ph¶i tr«ng thÊy d©n téc mμ c¸c vÞ ®· giμnh ®−îc tù do nay chÞu
sÏ kh«ng tù tay më h−¬ng ¸n d©ng hoa qu¶ ®Çu mïa vμ cóng c¬m
phËn n« lÖ, ®Êt n−íc ®· ®−îc c¸c vÞ gi¶i tho¸t nay l©m vμo c¶nh n«
míi n÷a. VÉn hay, con ¹! r»ng tÊt c¶ nh÷ng c¸i Êy ch¼ng qua ®Òu lμ
dÞch, kÎ kÕ tôc ngai vμng cña c¸c vÞ nay sèng trong −¬n hÌn.
nghi lÔ cæ hñ ! nh−ng mi còng thõa biÕt r»ng chØ cßn ®éc nghÜa vô
"MÆc dÇu lÔ nghi kh«ng cho phÐp c¸c vÞ nguyªn thñ n−íc ta rêi ®ã lμ mi cßn lμm ®−îc víi tæ tiªn vμ mi còng chØ cßn ®éc c¸i uy tÝn
khái cung cÊm, thÕ nh−ng chóng ta vÉn ph¶i ®au buån nhËn thÊy ®ã mμ th«i tr−íc m¾t thÇn d©n.
r»ng vÉn cã nh÷ng bËc qu©n tr−ëng ph¶i l−u vong.
"Giê th× mi l¹i s¾p lμm tÖ h¹i h¬n n÷a. Mi s¾p ca ngîi c«ng ®øc
"N¨m ), TÇu (phong kiÕn) ®¸nh nhau víi ta; nhê ý chÝ ®éc lËp cña nh÷ng ®øa bãc lét vμ hiÕp ®¸p d©n mi. Mi s¾p ph« tr−¬ng sù
14073F1




vμ lßng kh¸t khao tù do h¬n lμ nhê qu©n ®«ng søc m¹nh, n−íc thÞnh v−îng cña ®Êt n−íc mi, c¸i thÞnh v−îng ®−îc s¾p ®Æt ®©u ra
Nam ®· th¾ng. Chinh chiÕn lóc ®ã thÕ lμ l¹i b¾t ®Çu. GiÆc biÕt r»ng ®Êy trong trÝ t−ëng t−îng qu¸ giμu cña bän bãc lét. Mi s¾p t©ng bèc
kh«ng khuÊt phôc ®−îc ta b»ng uy lùc, ®· dïng chiÕn tranh hao c«ng ¬n v« ngÇn vμ t−ëng t−îng cña nÒn v¨n minh ®· th©m nhËp
mßn. TrÇn §Õ Quü ®· l·nh ®¹o d©n Nam ®o¹t ®−îc th¾ng lîi, sau s¬n hμ x· t¾c cña mi b»ng mòi nhän cña l−ìi lª vμ b»ng häng sóng
thÊy d©n cïng kiÖt, ®ãi kh¸t, m¸u ®æ x−¬ng r¬i. ¤ng biÕt r»ng giÆc ca-n«ng.
chØ muèn h¹i m×nh «ng, vμ chóng b¾t ®−îc «ng råi th× d©n Nam sÏ
"¤i, nh×n, h·y nh×n nμo, ®øa con th¶m th−¬ng kia ¬i! H·y nh×n
®−îc yªn æn. V× vËy «ng ra nép m×nh; «ng nép m×nh ®Ó d©n «ng ®ì
quanh mi! ThÊy ch¨ng Trung Hoa ®ang thøc tØnh, NhËt B¶n ®ang
hao tæn sinh linh, x−¬ng m¸u. BÞ cÇm tï gi¶i ®i, «ng nh¶y xuèng
duy t©n...? ThÊy ch¨ng toμn cÇu ®ang tiÕn, chØ cã d©n mi lμ, nhê mi
s«ng tù tö. ¤ng thμ chÕt vinh chø kh«ng sèng nhôc. Ngμy nay, mçi
vμ lò quan th−îng cña mi, cø ph¶i ch×m ngËp m·i trong vòng lÇy
buæi mÆt trêi mäc lªn lÆn xuèng, mu«n ngh×n ¸nh hμo quang vμng
dèt n¸t vμ t«i ®ßi khèn n¹n?
ãng qu©y trªn dßng s«ng trong n−íc b¹c long lanh, t¹o nªn ®μi kû
"H·y nh×n TriÒu Tiªn, Ai CËp vμ Ên §é, tÊt c¶ c¸c n−íc ®ã ®Òu
niÖm vÜnh cöu cho linh hån bÊt diÖt cña con ng−êi chiÕn b¹i vÜ ®¹i
®ang ®øng lªn ®ßi hái quyÒn lîi, c«ng lý vμ tù do!
®ã...
"ChÝnh gi÷a lóc ®ã th× mi... Im... Nghe k×a! Nghe thÊy ch¨ng...
"TiÕp ®ã lμ Hμm Nghi, Thμnh Th¸i vμ Duy T©n - ng−êi ë ng«i
Nghe thÊy ch¨ng nh÷ng tiÕng kªu gμo...? A! Ng−êi ta ®Õn kia k×a,
ngay tr−íc mi. ChÝnh nh÷ng kÎ x−ng x−ng lμ t«n träng phong tôc,
®«ng qu¸, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi d©n n−íc Nam ®· bÞ thiÖt m¹ng cho
luËt lÖ n−íc ta ®· ®μy ¶i ba vÞ vμ mai ®©y sÏ dïng mi lμm mãn ®å
cuéc chiÕn tranh ë ch©u ¢u. Ng−êi ta ®Õn ®ßi nh÷ng g× mμ bän
rao hμng thuéc ®Þa, cæ ®éng ®Õ quèc. Cã thÊy kh«ng, con! Ch¼ng thÓ
quan thÇy mi ®· cïng mi høa hÑn víi ng−êi ta, anh em ng−êi ta.
bao giê trong niªn gi¸m n−íc mi l¹i cã mét vua Nam nμo chÞu lμm
Tr¶ lêi ng−êi ta ®i nμo! A! Ng−êi ta giËn d÷, ng−êi ta bá ®i.
t«i tí ®Õn nh− mi, l¹i cã mét cuéc ngù gi¸ tuÇn du nμo th¶m h¹i
"B©y giê th× ng−êi ta quay l−ng ®i råi, ng−êi ta ®ang ®i ®Õn
phÝa ®»ng kia. Cã thÊy ng−êi ta kh«ng? §»ng kia Êy, n¬i mÆt trêi
1) Cuéc x©m l−îc cña nhμ Minh b¾t ®Çu n¨m 1406.
82 Hå chÝ minh toμn tËp 83



®ang mäc huy hoμng kh«n xiÕt, n¬i tung bay kiªu h·nh l¸ cê Nh©n
®¹o vμ Lao ®éng. §Êy! ChÝnh ®Êy lμ n¬i yªn nghØ t©m linh nh÷ng
ng−êi ®· khuÊt, lμ t−¬ng lai cña d©n téc mμ mi ®· phông sù ch¼ng
ra g×!
"Gμ s¾p g¸y s¸ng. Sao B¾c ®Èu tiÕn ngang trêi. Nh¹c tiªn ®ang
giôc gi· ta. Th«i, chμo!".
NH÷NG KÎ §I KHAI HO¸
Må h«i nhíp nh¸p ®Ém tr¸n vÞ chóa th−îng ®ang ngñ. Ngμi
muèn kªu lªn. Nh−ng kh«ng kªu ®−îc. L−ìi ngμi lÝu l¹i v× sî.
Mét quan ho¹n b−íc vμo, khom khom c¸i l−ng ba lÇn, råi the D−íi ®Çu ®Ò "Bän kÎ c−íp ë thuéc ®Þa", ®ång chÝ VÝchto MªrÝch
thÐ c¸i giäng ®μn bμ: ®· thuËt l¹i cho chóng ta nghe sù ®éc ¸c kh«ng thÓ t−ëng t−îng
®−îc cña mét viªn quan cai trÞ thuéc ®Þa nä ®· ®æ nhùa cao su vμo
- Ngai d− )! §· cã lÖnh lªn ®−êng cña Tßa Kh©m truyÒn sang
íi34F1




bé phËn sinh dôc cña mét ng−êi phô n÷ da ®en khèn khæ. Sau ®ã,
råi ®Êy ¹!
h¾n b¾t chÞ ph¶i ®éi mét t¶ng ®¸ lín ®øng ph¬i n¾ng cho ®Õn chÕt.
Tªn c«ng chøc d©m b¹o ®ã hiÖn ®ang tiÕp tôc nh÷ng thμnh tÝch
NGUYÔN ¸I QUèC
cña h¾n trong mét tØnh kh¸c víi chøc vÞ cò.
B¸o L'HumanitÐ,
Khèn thay, nh÷ng viÖc bØ æi nh− vËy l¹i kh«ng hiÕm g× ë c¸i n¬i
ngμy 24-6-1922.
mμ b¸o chÝ cña c¸c nhμ cÇm quyÒn th−êng gäi lμ "n−íc Ph¸p h¶i
ngo¹i".
Håi th¸ng 3 n¨m 1922, mét nh©n viªn nhμ ®oan Bμ RÞa (Nam
Kú) ®· ®¸nh gÇn chÕt mét phô n÷ An Nam lμm nghÒ g¸nh muèi,
lÊy cí r»ng ng−êi nμy ®· lμm mÊt giÊc ngñ tr−a cña h¾n, v× lμm ån
μo ngoμi hiªn nhμ h¾n ë.
Hay ho n÷a lμ ng−êi ®μn bμ nμy cßn bÞ do¹ ®uæi khái n¬i lμm
viÖc nÕu bμ th−a kiÖn g×.
Håi th¸ng 4, mét nh©n viªn nhμ ®oan kh¸c ®Õn thay còng thËt
xøng ®¸ng víi tªn tr−íc vÒ nh÷ng hμnh ®éng tμn ¸c cña h¾n.
Mét bμ cô ng−êi An Nam, còng lμm nghÒ g¸nh muèi, v× bÞ
1) Tr«ne sous: Ch¬i ch÷, do dÞch s¸t tõng ch÷ tõ "BÖ h¹" sang tiÕng khÊu l−¬ng nªn c·i nhau víi mô cai. Mô cai ®Õn th−a víi viªn
Ph¸p. H¹: d−íi lμ "sous", mμ "sous" th× l¹i còng cã nghÜa lμ xu. VËy ë ®©y
®oan. Viªn nμy ch¼ng xÐt xö g× c¶, t¸t bμ cô thî muèi hai c¸i thËt
cã thÓ hiÓu Ngai d−íi, còng cã thÓ hiÓu Ngai xu... ChØ chuyÓn ®−îc phÇn
m¹nh vμ khi bμ cô giμ ®¸ng th−¬ng cói xuèng nhÆt nãn, th× nhμ
nμo ý ®ïa vμ ch©m chäc nhiÒu mÆt sang b¶n dÞch tiÕng ViÖt.
84 Hå chÝ minh toμn tËp 85



khai ho¸ Êy, ch−a võa lßng víi trËn ®ßn mμ h¾n võa trõng ph¹t bμ
cô, liÒn ®¸ mét c¸i rÊt m¹nh vμo bông bμ cô khiÕn cho m¸u éc ngay
ra lªnh l¸ng.
Khi bμ cô ng−êi An Nam ®¸ng th−¬ng bÞ ng· quay xuèng ®Êt,
®¸ng lÏ ph¶i cÊp cøu cho bμ, th× ng−êi céng t¸c viªn cña «ng Xar«
Êy l¹i cho gäi lý tr−ëng ®Õn vμ ra lÖnh cho lý tr−ëng ®em ng−êi bÞ
tHï GHÐT CHñNG TéC
th−¬ng ®i n¬i kh¸c. Lý tr−ëng tõ chèi kh«ng lμm. Viªn ®oan liÒn
cho gäi chång ng−êi bÞ n¹n ®Õn, - «ng nμy bÞ mï, - ra lÖnh b¾t «ng
ph¶i ®em vî ®i. HiÖn nay, bμ cô giμ khèn khæ ®ã ®ang n»m nhμ
V× nãi ®Õn ®Êu tranh giai cÊp vμ quyÒn b×nh ®¼ng gi÷a con
th−¬ng.
ng−êi mμ ®ång chÝ Lud«ng cña chóng ta ®· bÞ kÕt ¸n lμ ®· tuyªn
B¹n cã muèn ®¸nh cuéc r»ng hai «ng ®oan cña chóng ta ë Nam
truyÒn thï ghÐt chñng téc. VËy ta h·y xem t×nh yªu th−¬ng gi÷a
Kú, còng nh− b¹n ®ång nghiÖp cña hä lμ vÞ quan cai trÞ nä ë ch©u
c¸c chñng téc ®· ®−îc quan niÖm vμ thùc hiÖn ë §«ng D−¬ng nh−
Phi, cã bÞ lμm rÇy rμ g× kh«ng ? Hä h¼n ®· ®−îc th¨ng chøc n÷a kia
thÕ nμo trong thêi gian gÇn ®©y.
®Êy.
H«m nay, chóng ta sÏ kh«ng nãi ®Õn téi ¸c cña chÝnh quyÒn
thùc d©n lμ dïng r−îu vμ thuèc phiÖn ®Ó ®Çu ®éc quÇn chóng vμ
NguyÔn ¸i Quèc
lμm cho hä ngu muéi ®i. ViÖc Êy c¸c ®ång chÝ chóng ta trong ®¶ng
B¸o Le Paria,
®oμn nghÞ sÜ tÊt sÏ cã ngμy bμn ®Õn.
sè 4, ngμy 1-7-1922.
Mäi ng−êi ®Òu biÕt râ nh÷ng thμnh tÝch lín lao cña tªn quan
cai trÞ s¸t nh©n §¸cl¬. Tuy nhiªn ®©u cã ph¶i chØ m×nh h¾n míi cã
nh÷ng thñ ®o¹n tμn ¸c ®èi víi ng−êi b¶n xø nh− thÕ.
Mét g· Puècxinh«ng nμo ®ã, ®· hïng hæ nh¶y ra ®¸nh mét
ng−êi An Nam chØ v× ng−êi nμy d¸m tß mß vμ c¶ gan nh×n ng«i nhμ
cña ng−êi ¢u trong mÊy gi©y ®ång hå. H¾n ®¸nh anh vμ cuèi cïng
giÕt anh b»ng mét ph¸t sóng lôc b¾n vμo ®Çu.
Mét nh©n viªn së ho¶ xa, ®· dïng roi m©y ®¸nh mét ng−êi lý
tr−ëng B¾c Kú.
¤ng BÐc ®Êm vì sä ng−êi l¸i xe cho «ng ta.
¤ng thÇu kho¸n BrÐt, sau khi cho chã c¾n mét ng−êi An Nam
®· trãi tay ng−êi nμy l¹i, ®¸ cho ®Õn chÕt.
86 Hå chÝ minh toμn tËp 87



¤ng §Ðpphi, chñ së thuÕ ®· giÕt chÕt ng−êi ®Çy tí An Nam cña
«ng ta b»ng mét c¸i ®¸ hÕt søc m¹nh vμo m¹ng mì.
¤ng H¨ngri, thî m¸y ë H¶i Phßng, nghe ngoμi phè cã tiÕng ån
μo; cöa nhμ «ng võa më th× mét ng−êi ®μn bμ An Nam ch¹y xéc
vμo, sau l−ng cã mét ng−êi ®μn «ng ®uæi theo. H¨ngri t−ëng lμ mét
ng−êi b¶n xø ®ang ®uæi mét Con g¸ ), liÒn ví lÊy khÈu sóng s¨n næ
35F1




mét ph¸t. Ng−êi ®μn «ng ng· vËt xuèng chÕt ngay. §ã lμ mét ng−êi CON NG¦êI BIÕT MïI HUN KHãI
¢u. Hái th× H¨ngri tr¶ lêi: "T«i t−ëng ®©y lμ mét th»ng b¶n xø".
Mét ng−êi Ph¸p buéc ngùa cña m×nh vμo mét c¸i chuång trong ®ã
Xin tÆng Nah« ), ng−êi ®· bÞ qu©n phiÖt thùc
®· cã s½n con ngùa c¸i cña mét ng−êi b¶n xø. Con ngùa ®ùc nh¶y 36F1




d©n ¸m h¹i, bμi ký nμy.
chåm lªn, lμm cho ng−êi Ph¸p tøc ®iªn ruét. ¤ng ta ®¸nh ng−êi b¶n
xø héc c¶ m¸u måm, m¸u mòi, råi ®em trãi l¹i treo lªn cÇu thang.
"ChÝnh cuéc chinh phôc hÖ thèng thuéc ®Þa ®·
Mét nhμ truyÒn gi¸o (V©ng! mét vÞ linh môc nh©n tõ) nghi mét rÌn luyÖn tμi n¨ng chiÕn ®Êu cña sè ®«ng nh÷ng
häc sinh tr−êng thÇy dßng ng−êi b¶n xø ¨n c¾p cña m×nh 1.000 nhμ chØ huy qu©n sù lín cña ta, nh÷ng con ng−êi
®ång, «ng ta trãi ng−êi häc sinh nμy l¹i, treo lªn xμ nhμ, tra kh¶o. ®· ®−a ta ®Õn chiÕn th¾ng, ®· ®−îc d− luËn Ph¸p
Ng−êi häc sinh ®¸ng th−¬ng Êy ngÊt ®i. Hä h¹ anh xuèng. Khi anh ca ngîi vinh quang vμ chiÕn c«ng ngay khi mang
håi tØnh, hä l¹i treo lªn tra kh¶o. Anh ®· gÇn chÕt. Cã lÏ h«m nay
l¸ cê n−íc ta ®Õn d−íi nh÷ng bÇu trêi ch©u Phi
th× chÕt råi.
hay ch©u ¸".
V©n v©n vμ v©n v©n.
Anbe Xar«
Toμ ¸n cã trõng ph¹t nh÷ng tªn ®ã, nh÷ng con ng−êi ®i khai
Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa
ho¸ ®ã hay kh«ng ?
Cã tªn th× tr¾ng ¸n, cã tªn th× kh«ng ai ®ông ®Õn l«ng ch©n. Sù
Haótxa2), th¸ng 1 n¨m 1998.
t×nh lμ nh− vËy. Êy thÕ mμ b©y giê th×:
Thμnh phè Haótxa cê xÝ t−ng bõng. T−ëng ®©u nh− mét vÞ
- BÞ c¸o Lud«ng, ®Õn l−ît anh nãi ®i!
chóa xu©n ®· gâ c©y ®òa thÇn lªn gç v¸n kh« khèc ë c¸c bao l¬n vμ
NguyÔn ¸i Quèc c¸c cöa sæ, lμm mäc ra mu«n vμn tÊm l¸ ®á phÊp phíi yªu kiÒu tr−íc
B¸o Le Paria, sè 4,
ngμy 1-7-1922.
1) Nah«ng lμ mét ng−êi lÝnh thuéc ®Þa ®· bÞ mét tªn quan ba Ph¸p
giÕt h¹i n¨m 1922 ë miÒn ®«ng Marèc.
1) Hai ch÷ Con g¸i trong nguyªn b¶n viÕt b»ng ch÷ ViÖt. Trong thêi 2) Haótxa lμ tªn mét téc ng−êi ë T©y Phi. ë ®©y, t¸c gi¶ lÊy tªn ®ã ®Æt
kú Ph¸p thèng trÞ n−íc ta, ng−êi Ph¸p th−êng nu«i nh÷ng thiÕu n÷ ViÖt, cho mét thμnh phè t−ëng t−îng cña ch©u Phi ®éc lËp vμ thèng nhÊt t−¬ng
võa lμm ng−êi hÇu h¹, may v¸, võa lμm trß ch¬i, chóng gäi hä lμ Con g¸i . lai.
88 Hå chÝ minh toμn tËp 89



chãc cho ng−êi giμu khi nμo bän nμy bÊt hoμ víi nhau: c¸i ®ã gäi lμ
giã. §©y lμ lÔ kû niÖm lÇn thø n¨m m−¬i ngμy thμnh lËp Céng hoμ
thuÕ m¸u. Ng−êi nghÌo lμm ra ®−îc c¸i g× ®Òu ph¶i nép cho ng−êi
liªn hiÖp Phi. Ch−a bao giê d©n chóng l¹i tham gia víi møc ®é Êy
giμu: c¸i ®ã gäi lμ thuÕ tiÒn.
nh÷ng héi hÌ lo¹i nμy. Tõ s¸ng sím, c¸c ®−êng phè, c¸c qu¶ng
tr−êng y nh− mét dßng s«ng ng−êi. Tõng ®oμn häc sinh, gi−¬ng cê ®i "VËy nhÐ, bän t− b¶n da tr¾ng lÊy n−íc ta lμm thuéc ®Þa xong,
®Çu, võa diÔu qua c¸c phè võa h¸t Quèc tÕ ca, ®−îc d©n chóng vç tay nã b¾t c¸c b¸c ph¶i nép c¸c thø thuÕ, mÆc dÇu c¸c b¸c nμo cã cña
hoan nghªnh. Trªn qu¶ng tr−êng X«viÕt, mét cô giμ h« hμo ®¸m n¶ g× ®©u. Nép th× kh«ng cã g× ®Ó nép; ®Ó khái bÞ hμnh h¹, c¸c b¸c
®«ng. §ã lμ cè Kimeng«, mÖnh danh lμ Con ng−êi biÕt mïi hun khãi. ph¶i bá trèn vμo rõng. Chóng nã ®em chã vμ ®em sóng ®uæi theo,
Cô Kimeng«, tuæi ®· chÝn m−¬i, lμ mét cùu chiÕn sÜ cña qu©n c¸c b¸c ®μnh ph¶i Èn vμo mét c¸i hang, ngμy nay gäi lμ hang TuÉn
®éi c¸ch m¹ng, mét trong nh÷ng ng−êi s¸ng lËp Céng hoμ da ®en. n¹n.
§−îc phó bÈm mét trÝ th«ng minh ®Æc biÖt s¾c s¶o, l¹i am hiÓu
"Bän b¸c h¬n hai tr¨m m¹ng, ®μn «ng cã, ®μn bμ cã, trÎ em cã.
t−êng tËn mäi sù kiÖn chÝnh trÞ vμ x· héi cña thêi ®¹i, cô Kimeng«
Cø t−ëng r»ng nh− thÕ lμ t¹m yªn th©n, nªn mÆc dÇu ph¶i chÞu
kh«ng nh÷ng ®· ra søc thøc tØnh anh em cïng mμu da ra khái giÊc
Èm, chÞu tèi, chÞu ®ãi, cùc l¾m, c¸c b¸c cã ý ®Þnh cø n¸n l¹i ®ã cμng
ngñ mª say cña con ng−êi n« lÖ, mμ cßn cè g¾ng ph¸ tan mäi thμnh
l©u cμng hay, v× biÕt r»ng bän nã vÉn r×nh ë ngoμi hang víi sóng
kiÕn d©n téc vμ chñng téc, tËp hîp nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét thuéc c¸c
mμu da trong cuéc ®Êu tranh chung. Cô ®· thμnh c«ng. Kimeng« lμ èng. Hang tèi nh− b−ng ngμy còng nh− ®ªm, b¸c ch¼ng biÕt ë trong
mét trong sè hiÕm nh÷ng ng−êi ®· chÞu gian khæ lín ®Ó gieo h¹t vμ ®ã bao l©u.
®−îc h−ëng h¹nh phóc lín gÆt vô mïa th¾ng lîi. M¸i tãc cô
"Ch¼ng tr«ng thÊy g× hÕt, ch¼ng nghe thÊy g× hÕt, trõ tiÕng chã
b¹c ph¬ nh− tuyÕt khu«n rùc rì bé mÆt mμu mun. §«i m¾t cô hiÒn
sña d÷ déi, xa x¨m, nh¾c nhë r»ng t×nh thÕ vÉn hiÓm nghÌo.
dÞu vμ nh×n s©u th¼m. MiÖng cô lu«n t−¬i c−êi, dï tr−íc nh÷ng
nguy nan nghiªm träng nhÊt hay trong nh÷ng giê phót ®en tèi "Mét ngμy nä, nãi ®óng h¬n lμ mét ®ªm nä, c¸c b¸c ngöi thÊy
nhÊt. Tõ toμn bé con ng−êi cô to¸t ra nh©n tõ vμ cao quý. Cô ®¸ng cã c¸i mïi khÐt lÑt trμn vμo chç n¸u trong lßng ®Êt. Mïi khÐt nÆng
t«n kÝnh vμ ®−îc t«n kÝnh. lªn nhanh vμ trë thμnh kh«ng thÓ chÞu næi. G× thÕ? Ch¼ng ai biÕt...
Chóng t«i ®Õn n¬i th× cô ®· nãi ®−îc nöa chõng, vμ ®©y lμ TrÎ nhá th× khãc, ®μn bμ th× la, ®μn «ng th× chöi. Ho¶ng lo¹n! Ch¹y
nh÷ng lêi mμ chóng t«i nghe ®−îc: ®i −? Nh−ng ch¹y ®©u chø? Khñng khiÕp qu¸! TiÕng r¨ng lËp cËp,
tiÕng thÐt xÐ tai, tiÕng nÊc, tiÕng th©n ng−êi ®æ xuèng, tiÕng khãc
"... Cã nh÷ng tõ ng÷ mμ ng−êi giμ c¸c b¸c tr−íc kia th−êng
®iªn rå, lμm cho c¸i xã tèi ¸m khãi ®ã hÖt nh− lμ mét ®Þa ngôc.
nghe th−êng nãi, th× nay kh«ng cßn trong tõ ng÷ cña c¸c ch¸u n÷a.
Vμ nh− thÕ lμ tèt. B©y giê c¸c b¸c nãi ®Õn toμ ¸n, c¶nh s¸t, qu©n "BÊy giê b¸c ë tËn cuèi hang. B¸c theo b¶n n¨ng nh¾m m¾t,
®éi, nhμ tï, thuÕ kho¸, th× c¸c ch¸u ch¼ng mÊy ng−êi hiÓu nh÷ng ngËm miÖng, ¸p mÆt vμo v¸ch hang. Nh− thÕ c¶m thÊy dÔ thë h¬n
c¸i ®ã lμ c¸i g×.
vμ ngñ ®i lóc nμo kh«ng biÕt. TØnh dËy th× thÊy cã tia s¸ng chiÕu
"Thêi b¸c th× n−íc Céng hoμ cña chóng ta lμ thuéc ®Þa Ph¸p. chÕch vμo mÆt, ®Êy lμ mét kÏ hë qua ®Êt, nhê ®ã mμ b¸c thë ®−îc
Trong n−íc, cã ng−êi giμu vμ ng−êi nghÌo. Ng−êi giμu lμ nh÷ng kÎ vμ tho¸t chÕt. B¸c nh»m ®μo mét lèi ra phÝa ®ã, nh−ng chØ mÖt x¸c
h−ëng tÊt c¶, tuy g× còng ch¼ng lμm. Ng−êi nghÌo lμ nh÷ng kÎ g× v« Ých. B¸c bÌn quyÕt ®Þnh th«i ®μnh liÒu m¹ng cø phÝa cöa hang
mμ ra. Quê qu¹ng vμ dÉm qua hai tr¨m x¸c chÕt hun míi trë l¹i
còng lμm, mμ ch¼ng ®−îc h−ëng g× c¶. Ng−êi nghÌo ph¶i chÞu chÕt
90 Hå chÝ minh toμn tËp 91



®−îc víi kho¶ng trêi tù do.
"B¸c ¨n cá, ¨n rÔ c©y, ®i lang thang hÕt lμng nμy sang lμng nä;
cuèi cïng th× ®−îc bè cña ®ång chÝ ng−êi da tr¾ng nμy ®©y thu
nhËn vÒ nu«i nh− con. ¤ng ®· d¹y dç b¸c theo nh÷ng nguyªn t¾c
cña t×nh h÷u ¸i vμ cña chñ nghÜa céng s¶n; «ng còng ®· cho b¸c
biÕt tªn th»ng da tr¾ng v× muèn thu thuÕ mμ ®· hun c¸c b¸c chÕt
TH¦ NGá GöI ¤NG ANBE XAR¤,
ng¹t mét c¸ch man rî nh− vËy.
Bé TR¦ëNG Bé THUéC §ÞA
"Th»ng hun khãi, tªn nã lμ Bruye, lμ ®¹i diÖn cña n−íc Ph¸p
vμ lμ c«ng sø ë Haótxa".
Th−a ngμi,
NGuyÔn ¸i Quèc Chóng t«i hoμn toμn hiÓu râ r»ng, ®èi víi d©n b¶n xø ë thuéc
®Þa nãi chung vμ ®èi víi d©n An Nam nãi riªng, lßng th−¬ng yªu
B¸o L'HumanitÐ,
cña Ngμi thËt lμ bao la réng r·i.
ngμy 20-7-1922.
D−íi quyÒn cai trÞ cña Ngμi, d©n An Nam ®· ®−îc h−ëng phån
vinh thËt sù vμ h¹nh phóc thËt sù, h¹nh phóc ®−îc thÊy nhan
nh¶n kh¾p trong n−íc, nh÷ng ty r−îu vμ ty thuèc phiÖn, nh÷ng thø
®ã song song víi nh÷ng sù b¾n giÕt hμng lo¹t, nhμ tï, nÒn d©n chñ
vμ tÊt c¶ bé m¸y tinh vi cña nÒn v¨n minh hiÖn ®¹i, ®· lμm cho
ng−êi An Nam tiÕn bé nhÊt ch©u ¸ vμ sung s−íng nhÊt trÇn ®êi.
Hμnh ®éng nh©n ¸i Êy ®ñ ®Ó chóng t«i kh«ng cÇn nh¾c l¹i tÊt
c¶ nh÷ng hμnh ®éng kh¸c nh−: b¾t lÝnh vμ b¾t mua c«ng tr¸i, ®μn
¸p ®Ém m¸u, truÊt ng«i vμ ®Çy biÖt xø mét «ng vua, x©m ph¹m vμ
lμm « uÕ nh÷ng n¬i linh thiªng, v.v..
ThËt ®óng nh− c©u th¬ ch÷ H¸n ®· t¶: Giã ©u yÕm thæi chiÒu
qu¹t phÈy, m−a nghÜa nh©n ®ãn vÕt xe l¨n26. §−îc n¾m quyÒn tèi
cao cai qu¶n c¸c thuéc ®Þa, danh väng cña Ngμi cμng cao bao nhiªu
th× sù quan t©m ®Æc biÖt cña Ngμi ®èi víi nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng
cμng t¨ng lªn bÊy nhiªu. Ngμi ®· cho thiÕt lËp ngay ë Pari mét c¬
quan ®Æc tr¸ch ®Ó theo dâi nh÷ng ng−êi b¶n xø c− tró trªn ®Êt
Ph¸p, ®Æc biÖt lμ theo dâi nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng, nh− mét tê
b¸o thuéc ®Þa ®· nãi râ.
92 Hå chÝ minh toμn tËp 93



Nh−ng chØ "theo dâi" kh«ng th«i th× thÊy h×nh nh− ch−a xøng S¸ng: Tõ 8 ®Õn 12 giê ë x−ëng m¸y.
víi tÊm lßng th−¬ng yªu cña Ngμi nh− bËc cha mÑ, nªn Ngμi cßn
ChiÒu: ë phßng b¸o chÝ (dÜ nhiªn lμ b¸o cña ph¸i t¶), hoÆc ë
muèn gia ¬n h¬n n÷a. V× vËy mμ gÇn ®©y, Ngμi ®· ban cho mçi
th− viÖn.
ng−êi An Nam - ng−êi An Nam yªu quý, nh− ngμi th−êng nãi -
Tèi: ë nhμ riªng, hoÆc dù nh÷ng buæi nãi chuyÖn bæ Ých.
nhiÒu ng−êi "hÇu cËn" ®Æc biÖt. Tuy nh÷ng ng−êi nμy cßn Êu trÜ
trong nghÖ thuËt cña SÐclèc H« ), nh−ng hä còng ®· tá ra rÊt tËn Chñ nhËt vμ ngμy lÔ: Th¨m nhμ b¶o tμng hay nh÷ng n¬i bæ Ých
37F1




tôy vμ rÊt ®¸ng yªu. Chóng t«i chØ cßn biÕt khen ngîi hä vμ ca tông kh¸c.
ng−êi cÇm ®Çu hä lμ Ngμi.
ChØ cã thÕ th«i!
Chóng t«i thμnh thËt lÊy lμm c¶m ®éng ®−îc Ngμi dμnh cho
vinh dù ®ã, vμ chóng t«i cã lÏ sÏ tiÕp nhËn vinh dù ®ã víi tÊm lßng Hy väng r»ng c¸ch nμy võa tiÖn, võa hîp lý cã thÓ lμm Ngμi
biÕt ¬n s©u s¾c nhÊt, nÕu vinh dù Êy ®èi víi chóng t«i xÐt ra kh«ng hμi lßng ®−îc, chóng t«i xin kÝnh göi Ngμi, v.v..
ph¶i lμ cã h¬i thõa, vμ kh«ng g©y ra nh÷ng sù ghen tÞ vμ suy b×.
Trong lóc NghÞ viÖn ®ang t×m c¸ch tiÕt kiÖm chi tiªu, h¹n chÕ nguyÔn ¸i quèc
sè nh©n viªn c¸c c¬ quan hμnh chÝnh; trong lóc ng©n s¸ch bÞ th©m
B¸o L'HumanitÐ,
hôt nhiÒu, n«ng nghiÖp vμ c«ng nghiÖp thiÕu nh©n c«ng; trong lóc
ngμy 25-7-1922.
ph¶i h¹n chÕ tiÒn l−¬ng cña ng−êi lao ®éng vμ trong lóc viÖc phôc
håi d©n sè ®ßi hái ph¶i sö dông mäi n¨ng lùc vμo viÖc s¶n xuÊt, -
trong lóc nh− thÕ, chóng t«i l¹i cø tiÕp nhËn nh÷ng ®Æc ©n riªng
cho c¸ nh©n m×nh, g©y ra l·ng phÝ søc lùc cña nh÷ng ng−êi c«ng
d©n bÞ ®μy vμo c¶nh v« c«ng råi nghÒ nh− nh÷ng ng−êi "hÇu cËn"
nãi trªn, vμ g©y ra sù tiªu phÝ tiÒn b¹c mμ giai cÊp v« s¶n ®· ®æ må
h«i s«i n−íc m¾t míi kiÕm ra ®−îc, - th× qu¶ lμ kh«ng yªu n−íc tý
nμo.
V× vËy, tuy r»ng vÉn lμ kÎ ®éi ¬n Ngμi, chóng t«i còng tr©n
träng xin Ngμi miÔn cho c¸i ®Æc ©n Êy, ®èi víi chóng t«i th× nã quý
ho¸ thËt, nh−ng ®èi víi n−íc nhμ th× l¹i lμ qu¸ l·ng phÝ.
NÕu Ngμi nhÊt thiÕt cÇn biÕt h»ng ngμy chóng t«i lμm g× th×
rÊt dÔ th«i: cø mçi buæi s¸ng chóng t«i sÏ ph¸t hμnh mét b¶n tin vÒ
sù ®i l¹i cña chóng t«i vμ Ngμi chØ viÖc ®äc lμ biÕt.
V¶ l¹i, thêi kho¸ biÓu cña chóng t«i rÊt gi¶n ®¬n vμ hÇu nh− cè
®Þnh.


1) Nh©n vËt næi tiÕng trong tiÓu thuyÕt trinh th¸m Anh, chØ th¸m tö
lμnh nghÒ.
94 Hå chÝ minh toμn tËp 95



kh«ng më ra ?". Vèn kh«ng biÕt tiÕng Ph¸p, Tμi chØ cßn biÕt tr¶ lêi
b»ng c¸ch trá vμo c¸i tÝn hiÖu ®á. Cö chØ ®¬n gi¶n Êy lμm cho «ng
céng t¸c viªn cña Ngμi L«ng næi xung lªn. Kh«ng ph©n ph¶i tr¸i g×,
«ng ta nh¶y xæ vμo Tμi vμ sau khi ®· "khiÒn" cho mét trËn, cßn ®Èy
anh vμo mét ®èng than hång ë gÇn ®ã.
Ng−êi An Nam g¸c cÇu Êy bÞ báng mét c¸ch rïng rîn, ®−îc chë
KHAI HO¸ GIÕT NG¦êI ®Õn nhμ th−¬ng, vμ sau s¸u h«m cùc kú ®au ®ín anh ®· chÕt t¹i
nhμ th−¬ng.
Ng−êi viªn chøc kia vÉn ®−îc v« sù kh«ng cã g× ph¶i lo l¾ng c¶.
Còng trªn môc diÔn ®μn nμy, gÇn ®©y chóng t«i ®· nªu lªn
Trong lóc ë M¸cx©y, ng−êi ta triÓn l·m c¶nh phån thÞnh gi¶ t¹o27
mét lo¹t nh÷ng vô giÕt ng−êi mμ thñ ph¹m lμ nh÷ng kÎ ®i "khai
cña xø §«ng D−¬ng th× ë An Nam ®ang cã nh÷ng ng−êi bÞ chÕt ®ãi.
hãa" cña chóng ta, nh−ng vÉn kh«ng bÞ trõng ph¹t. Than «i! quyÓn
ë bªn nμy, ng−êi ta ca tông lßng trung thμnh, cßn ë bªn kia, ng−êi
sæ ®o¹n tr−êng Êy cø mçi ngμy mét dμi thªm, thËt lμ ®au xãt.
ta ®ang giÕt ng−êi! Nh− vËy nghÜa lμ thÕ nμo hìi §Êng chÝ t«n Kh¶i
L¹i míi ®©y th«i, mét ng−êi An Nam, tr¹c 50 tuæi, lμm c«ng §Þnh vμ Cô lín Xar« ?
cho së xe löa Nam Kú ®· 25 n¨m nay, bÞ mét viªn chøc ng−êi da
tr¾ng giÕt. Sù viÖc nh− sau:
NGUYÔN A.Q.
Anh Lª V¨n Tμi ®iÒu khiÓn bèn ng−êi An Nam kh¸c lμm viÖc
d−íi quyÒn m×nh. PhËn sù cña hä lμ ®ãng cÇu mçi khi cã xe löa ®i
T.B.- Trong khi tÝnh mÖnh cña mét ng−êi An Nam bÞ xem nh−
qua vμ më cÇu cho tÇu bÌ qua l¹i. Theo lÖnh ®· quy ®Þnh th× ph¶i
th©n con chã, kh«ng ®¸ng gi¸ mét ®ång trinh, th× Ngμi Tæng thanh
®ãng cÇu 10 phót tr−íc khi xe löa ®i qua.
tra Rªna, bÞ s−ít cã mét chót da ë c¸nh tay mμ ®−îc lÜnh 120.000
Ngμy 2 th¸ng 4, håi 16 giê 30, mét ng−êi trong bän hä míi
phr¨ng tiÒn båi th−êng. ¤i, b×nh ®¼ng! B×nh ®¼ng quý ho¸ thay!
®ãng cÇu vμ h¹ tÝn hiÖu xuèng, võa lóc mét chiÕc thuyÒn m¸y c«ng
®i ®Õn, trªn thuyÒn chë mét viªn chøc x−ëng ®ãng tμu cña h¶i qu©n
®i s¨n vÒ. ChiÕc thuyÒn m¸y kÐo cßi lªn. Nh©n viªn ng−êi b¶n xø B¸o Le Paria, sè 5,
liÒn ra ®øng gi÷a cÇu, phÊt cê ®á b¸o cho nh÷ng ng−êi trªn thuyÒn ngμy 1-8-1922.
m¸y biÕt r»ng xe löa s¾p ch¹y qua vμ do ®ã cÇu ®· ®ãng råi. Vμ sau
®©y lμ c©u chuyÖn ®· x¶y ra: ChiÕc thuyÒn m¸y ghÐ s¸t vμo trô
cÇu. Ng−êi viªn chøc Ph¸p liÒn nh¶y lªn bê vμ hÇm hÇm tiÕn vÒ
phÝa ng−êi An Nam. Anh nμy kh«n ngoan, ch¹y trèn vÒ phÝa nhμ
«ng Tμi lμ "xÕp" cña m×nh. Ng−êi viªn chøc kia ®uæi theo, lÊy ®¸
nÐm anh ta. Nghe cã tiÕng ån μo, Tμi liÒn ch¹y ra ®ãn vÞ ®¹i diÖn
cña nÒn v¨n minh, viªn nμy m¾ng ngay: "§å sóc vËt, t¹i sao mμy
96 Hå chÝ minh toμn tËp 97



Kh«ng ai hiÓu chóng nãi g×, thÕ lμ chóng næi giËn lÊy b¸ng sóng
nÖn mét cô giμ ngÊt ®i, råi cßn mét cô th× trong mÊy giê liÒn, hai
tªn trong bän lÝnh, khi kÐo ®Õn ®· say bÝ tØ, ®em thiªu trong mét
®èng cñi cμnh kh« lμm trß vui víi nhau. Trong khi ®ã, th× nh÷ng
tªn kh¸c hiÕp hai phô n÷ vμ em g¸i nhá, ch¸n råi, chóng giÕt chÕt
em bÐ. Lóc ®ã, ng−êi mÑ bång ®øa con kia trèn ®−îc, råi tõ trong
mét c¸i bôi c©y c¸ch ®Êy ®é 100 mÐt, tr«ng thÊy ng−êi chÞ em m×nh
PHô N÷ AN NAM Vμ Sù §¤ Hé
®ang bÞ hμnh h¹. Duyªn cí lμm sao, chÞ ch¼ng biÕt, chÞ chØ thÊy
CñA PH¸P ng−êi thiÕu n÷ bÞ ®Æt ngöa trªn mÆt ®Êt, tay ch©n bÞ trãi chÆt,
miÖng bÞ bÞt l¹i, cßn mét tªn lÝnh th× lÊy l−ìi lª cø tõ tõ, tõng nh¸t
mét, chäc vμo bông chÞ, råi l¹i chÇm chËm rót ra. Sau ®ã, chóng
ChÕ ®é thùc d©n, tù b¶n th©n nã, ®· lμ mét hμnh ®éng b¹o lùc
chÆt ngãn tay ng−êi thiÕu n÷ ®· chÕt ®Ó c−íp lÊy chiÕc nhÉn vμ
cña kÎ m¹nh ®èi víi kÎ yÕu råi. B¹o lùc ®ã, ®em ra ®èi xö víi trÎ
chÆt cæ ®Ó c−íp lÊy chiÕc vßng.
em vμ phô n÷, l¹i cμng bØ æi h¬n n÷a.
"Trªn m¶nh ®Êt b»ng ph¼ng tr−íc kia lμ ruéng muèi, ba c¸i
ThËt lμ mét sù mØa mai ®au ®ín khi ta thÊy r»ng v¨n minh
x¸c chÕt n»m ®ã: em bÐ bÞ lét truång, thiÕu n÷ bÞ mæ bông, c¸nh tay
d−íi nhiÒu h×nh thøc kh¸c nhau, nh− tù do, c«ng lý, v.v. - ®−îc
tr¸i cøng ®ê gi¬ lªn trêi v« t×nh, bμn tay n¾m chÆt. Cßn x¸c «ng cô
t−îng tr−ng b»ng h×nh ¶nh mét ng−êi ®μn bμ dÞu hiÒn vμ ®−îc mét
giμ th× ghª gím lμm sao, còng trÇn truång nh− thÕ, nh−ng v× bÞ
h¹ng ng−êi næi tiÕng lμ hμo hoa phong nh· ra søc ®iÓm t« - l¹i thiªu ch¸y nªn kh«ng nhËn ra h×nh thï ®−îc n÷a, mì ch¶y lªnh
®èi xö mét c¸ch hÕt søc bØ æi víi ng−êi ®μn bμ b»ng x−¬ng b»ng thÞt l¸ng ®· ®äng l¹i vμ da bông th× bÞ phång lªn, chÝn vμng, ãng ¸nh
vμ xóc ph¹m mét c¸ch v« liªm sØ tíi phong ho¸, trinh tiÕt vμ ®êi nh− da con lîn quay vËy".
sèng cña hä.
(Cßn tiÕp) 1)
38F




Thãi d©m b¹o ë thuéc ®Þa lμ mét hiÖn t−îng phæ biÕn vμ tμn ¸c
kh«ng thÓ nμo t−ëng t−îng ®−îc. ë ®©y chóng t«i chØ t¹m nªu ra
NguyÔn ¸i quèc
mét vμi sù viÖc mμ nh÷ng ng−êi v« t− ®· chøng kiÕn vμ kÓ l¹i
B¸o Le Paria, sè 5,
nh÷ng ®iÒu tai nghe m¾t thÊy, ®Ó chÞ em phô n÷ ph−¬ng T©y hiÓu
ngμy 1-8-1922.
râ gi¸ trÞ cña c¸i gäi lμ "sø m¹ng khai ho¸" mμ bän t− b¶n ®· giμnh
lÊy ®éc quyÒn thi hμnh, ®ång thêi hiÓu râ nçi ®au khæ cña chÞ em
phô n÷ ë thuéc ®Þa.
Mét ng−êi ë thuéc ®Þa kÓ l¹i r»ng: "Khi bän lÝnh kÐo ®Õn, d©n
chóng ch¹y trèn c¶, chØ cßn l¹i hai cô giμ vμ hai phô n÷, mét thiÕu
n÷ cßn t©n vμ mét phô n÷ ®ang cho ®øa con míi ®Î bó, tay d¾t mét
em g¸i nhá lªn t¸m. Bän lÝnh ®ßi tiÒn, r−îu m¹nh vμ thuèc phiÖn. 1) C¸c sè b¸o Le Paria sau kh«ng thÊy ®¨ng tiÕp.
98 Hå chÝ minh toμn tËp 99



B¶o r»ng Hoμng ®Õ Kh¶i §Þnh lμ bËc hiÒn triÕt, ®iÒu ®ã ta kh«ng
nghi ngê g× c¶. Nh−ng hiÒn triÕt th× còng kh«ng ph¶i lμ kh«ng cÇn
lÔ ®é, vμ chóng t«i m¹n phÐp kÝnh t©u Hoμng th−îng r»ng cö chØ
cña Ngμi dï uy nghi ®Õn ®©u ch¨ng n÷a nh−ng vÉn hoμn toμn
thiÕu lÞch sù. Riªng chØ nghÜ r»ng nh÷ng bμ lÞch sù kia, v× ham
chuéng nh÷ng c¸i cña vua chóa mμ bÞ khinh miÖt mét c¸ch phò
phμng nh− thÕ ¾t kh«ng khái sÏ trót tÊt c¶ mèi c¨m thï ghª gím
cña c¸c bμ vμo nh÷ng ®Ò tμi vÒ Hoμng th−îng, lμ ng−êi ta còng ®ñ
run lªn råi. Quan lín Bé tr−ëng vèn cã tμi ¨n nãi. ¤ng l¹i rÊt am
"Së THÝCH §ÆC BIÖT" hiÓu ch÷ nghÜa cña n−íc «ng. VËy mμ c©u «ng tr¶ lêi mü nh©n l¹i
rÊt mËp mê. ¤ng dïng ch÷ "së thÝch ®Æc biÖt", thËt ra lμ muèn nãi
g× nhØ? Cã ph¶i ngÉu nhiªn mμ, mÆc dÇu võa míi ch©n −ít ch©n r¸o
Tõ khi ®Õn Pari, Kh¶i §Þnh, Hoμng ®Õ n−íc An Nam ®· thμnh
tíi c¸i thμnh phè ¸nh s¸ng nμy, §øc Hoμng th−îng rÊt − th«ng th¸i
môc tiªu bao v©y theo nh− th−êng lÖ cña mét sè bμ bu«n son b¸n
vμ ®Çy t©m hån nghÖ sÜ ®· lμm quen ®−îc ngay víi mét nghÖ sÜ næi
phÊn. Hä ®· d©ng lªn Ngμi Ngù nhiÒu bøc th− nång nμn t×nh tø vμ
tiÕng vμ mét thi sÜ lõng danh råi ch¨ng? §Æt c©u hái nh− thÕ, chÝnh
nhiÒu tÊm ¶nh khªu gîi. Nh−ng Kh¶i §Þnh vèn lμ bËc hiÒn triÕt,
lμ ®· tr¶ lêi råi ®ã. Sau khi mü nh©n muèn hái cÆn kÏ thªm, vμ sau
Ngμi Ngù bÌn truyÒn ®em tÊt c¶ th− vμ ¶nh Êy vøt vμo sät r¸c,
khi quan lín Bé tr−ëng ®¸nh trèng l¶ng, th× c¸i c©u nãi mËp mê rÊt
vμ ai hái, Ngμi Ngù còng ®Òu tõ chèi kh«ng tr¶ lêi g× hÕt.
hïng biÖn kia vÉn cßn tiÕp tôc thªm r»ng: tuy trong ch÷ ) cã ch÷ T ÐÐtÌte39F1




¤ng Anbe Xar« ®· tr¶ lêi mét mü nh©n hái vÒ viÖc ®ã nh− sau: ThÐ (nh− VÝchto Huyg« tõng nãi), chóng ta vÉn kh«ng tin r»ng
Hoμng th−îng l¹i h¹ cè ®Õn nh÷ng t¸c phÈm cña ng−êi thÇy häc
- Êy, Hoμng th−îng Ngμi cã nh÷ng së thÝch rÊt ®Æc biÖt.
cña Arixtèt, v× Hoμng th−îng vÉn lu«n lu«n ph¶i cã ng−êi th«ng
Bμ nμy rÊt ®çi ng¹c nhiªn vμ muèn hái cÆn kÏ thªm, nh−ng «ng
ng«n míi hiÓu ®−îc tiÕng Ph¸p (vμ c¶ tiÕng Hy L¹p n÷a) kia mμ.
Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa ®· ®¸nh trèng l¶ng:
Cho nªn khi «ng Bé tr−ëng nãi r»ng Hoμng th−îng hiÖn ®ang ®äc
- Hoμng th−îng Ngμi chØ thÝch ®äc s¸ch th«i. Plat«ng lμ «ng ch−a nãi hÕt c¸i ch÷ mμ «ng ®Þnh nãi: Ch¾c lμ «ng
®Þnh nãi ch÷ Plat«...nÝch2) ®Êy mμ.
Bμ ta l¹i hái:
- ThÕ hiÖn giê Hoμng th−îng ®ang ®äc g×?
¤ng Anbe Xar« tr¶ lêi: 1) ThÐÐtÌte, tªn mét bμi ®èi tho¹i cña Plat«ng bμn vÒ tri thøc vμ c¬ së
cña triÕt häc, viÕt vμo kho¶ng n¨m 369 tr−íc c«ng nguyªn. T¸c gi¶ viÕt c©u
- Plat«ng.
nμy ®Ó nãi ý r»ng ch÷ Plat«ng ë c©u sau còng cßn dïng dë vÇn.
2) Platonique nghÜa ®en lμ theo häc thuyÕt Plat«ng: thuÇn tuý lý
t−ëng. NghÜa bãng lμ v« hiÖu lùc. ë ®©y, muèn ¸m chØ bÖnh liÖt d−¬ng cña
(Nghe Lám)
Kh¶i §Þnh.
100 Hå chÝ minh toμn tËp 101



)
Amicus Plato, sed magis amica 40F1




Vμ chóng t«i xin tr¶ lêi:
"¤ng b¹n Plat«ng ¬i, Hoμng th−îng chØ thÝch xem th«i".


NG.A.Q.
B¸o Le Paria, sè 5, TH¦ GöI KH¶I §ÞNH
ngμy 1-8-1922.

KÝnh göi: Hoμng th−îng Kh¶i §Þnh
An Nam Hoμng ®Õ
VÜnh biÖt V.V.C.

Ngμi ®· ®Õn - hay nãi cho ®óng h¬n lμ ng−êi ta ®· ®−a Ngμi
®Õn, coi nh− mét mãn hμng thuéc ®Þa vμ cã thÓ tr−ng bμy ë Héi chî.
Ng−êi ta ®Þnh ®em Ngμi bμy Ýt nhÊt lμ vμi ba th¸ng trong tñ kÝnh
xinh xÎo, nh−ng máng manh vμ cã thÓ bÞ huû ho¹i. ThÕ mμ Ngμi l¹i
ra ®i, hay nãi cho ®óng h¬n, lμ ng−êi ta ®· buéc Ngμi ph¶i cuèn gãi
ra ®i. §−îc ¨n ë sang träng t¹i phè U®in«, ®−îc ru ªm Êm trong tay
cña ®iÖn h¹ Xar« - «ng Hoμng An Nam vμ Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa-
nh− trªn tay mét ng−êi cha, thÕ mμ Ngμi vÉn kªu lμ cßn rÐt. NÕu
tÊt c¶ ®ång bμo cña Ngμi - nh÷ng ng−êi ®· tõng dÊn th©n trong
bïn lÇy, s−¬ng tuyÕt vμ d−íi lμn m−a ®¹n trªn chiÕn tr−êng ë n−íc
Ph¸p, nh÷ng ng−êi ®· vμ ®ang bÞ ®μy ®o¹ d−íi tiÕt trêi rÐt nh− c¾t
da c¾t thÞt, ®· vμ ®ang bÞ ®e do¹ bëi nh÷ng kÎ mμ hä tÊn c«ng, -
nÕu tÊt c¶ nh÷ng ng−êi ®ã ®Òu nãi nh− Ngμi ®· véi ch...uån ngay,
chí ch¼ng chÞu liÒu m¹ng - cè nhiªn lμ liÒu c¸i m¹ng kh«ng ®Õ
v−¬ng b»ng, nh−ng dÉu sao còng quý b¸u - th× Ngμi cã thÓ lÊy ®©u
ra ®−îc ®Ó tá c¸i lßng trung qu©n dÔ kiÕm vμ lßng trung thμnh rÎ
róng ®Ó lμm võa ý c¸i «ng chñ cña Ngμi, nh− Ngμi ®· tõng tá ra ë
1) NghÜa lμ T«i rÊt quý Plat«ng nh−ng ®èi víi t«i, sù thËt cßn quý h¬n N«gi¨ng hay ë nh÷ng n¬i kh¸c?
nhiÒu. §©y lμ mét c©u ch©m ng«n rót trong t¸c phÈm cña Am«niuyt, nhan
Ngoμi vÊn ®Ò t×nh c¶m ra, vμ ngoμi mÊy con ngùa c¸i ë tr−êng
®Ò lμ Cuéc ®êi cña Arixtèt.
102 Hå chÝ minh toμn tËp 103



VÜnh biÖt... ng−êi ®ång h−¬ng! Mét khi mμ nh÷ng ®ît sãng
®ua L«ngs¨ng cïng nh÷ng vÎ ®Ñp cæ ®¹i ë nhμ h¸t ¤pera ra th×
biÓn v« t×nh ®· lÊp kÝn vÕt ®i cña con tμu Ngμi ngåi th× n−íc Ph¸p
Ngμi ®· thÊy g× trong suèt thêi gian "tham quan" cña Ngμi ë c¸i
sÏ quªn Ngμi, còng nh− Ngμi sÏ kh«ng cßn nhí chót g× vÒ nh÷ng
n−íc Ph¸p l¹c thó nμy?
ng−êi Ph¸p n÷a.
Ngμi cã thÊy ®−îc nguyÖn väng thiÕt tha mong muèn c«ng lý,
§Ó gi÷ kû niÖm cña mét nÒn v¨n minh hiÖn ®¹i vμ lín lao, Ngμi
tù do vμ lao ®éng cña quÇn chóng réng r·i cña d©n téc Ph¸p nμy
mang theo vÒ cung ®iÖn cña Ngμi mét chiÕc d−¬ng cÇm, vμi c¸i
kh«ng? Ngμi cã thÊy ®−îc t×nh c¶m cao c¶ yªu chuéng hoμ b×nh vμ
nhÉn vμ c¶ mÊy chiÕc bËt löa mμ Ngμi ®· ®æi ®−îc b»ng chót Ýt uy
h÷u nghÞ ®ang lμm rung ®éng tr¸i tim cña quÇn chóng ®ã, - sè
tÝn mμ Ngμi ®Ó mÊt m¸t ®i trong tr¸i tim nh©n d©n cña Ngμi. Vμ
quÇn chóng mμ, qua nh÷ng cuéc c¸ch m¹ng gi¶i phãng, giê ®©y ®·
khi Ngμi l¹i trë vÒ sèng gi÷a ®¸m phi tÇn vμ néi thÞ cña Ngμi, gi÷a
gi¶i phãng m×nh khái ¸ch cña bän vua chóa, ®Ó trë thμnh kÎ tù
nh÷ng sät giÊy lén vμ tÈu thuèc phiÖn cña Ngμi, th× mét vμi tªn ký
m×nh lμm chñ m×nh ®ã kh«ng?
lôc giμ sÏ thªu dÖt thay Ngμi vμ hé Ngμi ®Ó göi cho n−íc Ph¸p mμ
Qua nh÷ng lêi t¸n tông hÌn h¹ trong nh÷ng bμi diÔn v¨n cña Ngμi kh«ng hÒ hiÓu biÕt mét vμi c©u nÞnh hãt hay mét vμi vÇn th¬
mÊy nhμ ®−¬ng côc vμ trong nh÷ng bμi b¸o ®−îc trî cÊp tiÒn cña lñng cñng, d−íi ®ã, nh÷ng ngãn tay ®Çy nhÉn cña Ngμi sÏ cÇm bót
mÊy tê b¸o "l−¬ng thiÖn" ra, Ngμi cßn cã nghe thÊy g× n÷a kh«ng? ký c¸i ch÷ ký cña mét vÞ ®Õ v−¬ng lμ nghÖ sÜ vμ v¨n nh©n (!).
Ngμi cã ®−îc nghe ng−êi ta nãi ®Õn Paxt¬ hay V«nte, VÝchto Huyg«
ThÕ lμ c¸i ý nguyÖn b×nh sinh lín cña Ngμi ®· ®−îc tho¶ m·n.
hay Annat«n Phr¨ngx¬ kh«ng? Ngμi cã ®−îc nghe ng−êi ta nãi ®Õn
Vμ nh− vËy lμ h¹nh phóc vμ Êm no cña nh©n d©n An Nam còng sÏ
b¶n Tuyªn ng«n Nh©n quyÒn vμ D©n quyÒn kh«ng? Ngμi cã ®−îc
®−îc x©y dùng vμ cñng cè råi ®Êy!
nghe ng−êi ta kÓ l¹i lÞch sö cña cuéc c¸ch m¹ng bÊt diÖt kh«ng?
Sau nh÷ng xóc ®éng m¹nh mÏ khi xem nh÷ng ®¹i b¸c, xe t¨ng hoμ
NguyÔn ¸i quèc
b×nh diÔu qua, th× trong c¸i ®Çu chÝt kh¨n cña Ngμi ®· véi chím në
B¸o Le Journal du Peuple,
nçi nhí nhμ, thÕ lμ Ngμi véi v· cuèn gãi ra ®i! Ngμy mai ®©y, Ngμi
ngμy 9-8-1922.
sÏ xuèng tμu, vμ Ngμi sÏ l¹i tr«ng thÊy nh÷ng biÓn c¶ ven theo ®Êt
n−íc cña ng−êi Ai CËp vμ ng−êi Ên §é. Hoμ lÉn víi tiÕng sãng gÇm
vang, nh÷ng tiÕng thÐt d÷ déi cña nh©n d©n bÞ ¸p bøc ë c¸c n−íc
nμy, còng nh− cña nh©n d©n n−íc Ngμi, sÏ xÐ tan bÇu kh«ng khÝ
yªn tÜnh bªn tai Ngμi. Vμ nÕu nh− Ngμi cã ®«i chót ãc t−ëng t−îng,
Ngμi sÏ thÊy r»ng ý chÝ cña nh©n d©n - mét ý chÝ ®· ®−îc hun ®óc
trong nghÌo ®ãi vμ khæ cùc - mét ý chÝ cßn m¹nh h¬n vμ dÎo dai h¬n
sãng c¶, cuèi cïng sÏ khoÐt hæng dÇn vμ ®¸nh bËt c¸i t¶ng ®¸ bÒ
ngoμi cã vÎ v÷ng ch¾c lμ sù ¸p bøc vμ bãc lét kia ®i. Cã thÓ Ngμi sÏ
tù nhñ r»ng c¸i mμ Ngμi tr«ng thÊy ®Êy lμ mét chót cña n−íc Ph¸p
®ã
104 Hå chÝ minh toμn tËp 105



NÕu viªn sÜ quan §øc Ph«n Sephen bÞ tï 20 n¨m khæ sai v× ®·
tμn s¸t ng−êi ë R«ngc¬ th× viªn c«ng sø §¸cl¬ ®¸ng ph¶i tï Ýt nhÊt
lμ gÊp ba lÇn 20 n¨m khæ sai v× téi ¸c cña h¾n.
Nh−ng c¸c b¹n cã biÕt sè phËn cña h¾n ta nh− thÕ nμo kh«ng?
H¾n ®· trë thμnh uû viªn Héi ®ång thμnh phè Sμi Gßn, nghÜa
lμ ng−êi céng t¸c trùc tiÕp cña c¸c ngμi Xar« vμ Ut¬r©y vμ lμm chñ
D¦íI Sù B¶O Hé CñA... vËn mÖnh nh÷ng ng−êi nhμ ) ë Sμi Gßn!
ª41F1




H¹nh phóc thay xø Nam Kú!!
Khi lμm c«ng sø tØnh Th¸i Nguyªn (B¾c Kú), v× môc ®Ých tèng
tiÒn, §¸cl¬ ®· b¾t bí, giam cÇm vμ kÕt ¸n v« cí ng−êi b¶n xø. H¾n NguyÔn ¸i quèc
®· gi¸ng nh÷ng có ®Êm vμ nh÷ng trËn ®ßn roi vμo nh÷ng ng−êi
MéT VÊN §Ò
b¶n xø bÞ gäi ®i lÝnh "t×nh nguyÖn". H¾n ®èi xö tμn ¸c víi nh÷ng
ng−êi lÝnh lÖ b¶n xø, n¾m tãc hä l«i xÒnh xÖch, ®Ëp ®Çu hä vμo Cã thËt ng−êi Ph¸p tªn lμ C. phôc vô trong Së mËt th¸m cña
t−êng nhμ cña h¾n. viªn toμn quyÒn §«ng D−¬ng kh«ng ? Cã thËt c¸i tªn C. Êy ®−îc
H¾n ®©m l−ìi kiÕm vμo nh÷ng ng−êi tï khiÕn hä bÊt tØnh nh©n ph¸i ®i "c«ng c¸n" ë Phó Xuyªn ®· buéc nh÷ng ng−êi An Nam ë ®ã
ph¶i gäi h¾n lμ Quan lín1), vμ ®¸nh ®Ëp tμn nhÉn nh÷ng ai chËm
sù.
Viªn c«ng sø §¸cl¬ ®¸nh mét ng−êi b¶n xø b»ng roi s¾t vμ lμm tu©n theo lÖnh h¾n kh«ng? Cã thËt còng chÝnh tªn C. Êy ®· ®¸nh
ng−êi lÝnh lÖ1) kh«ng? ë c¸i thiªn ®−êng §«ng D−¬ng, ng−êi ta ®−îc
g·y hai ngãn tay cña ng−êi nμy. H¾n dïng roi ®¸nh tói bôi mét
phÐp vμ cã thÓ lμm bÊt cø g×, cã ph¶i nh− thÕ kh«ng, Ngμi toμn
viªn ®éi ng−êi b¶n xø. H¾n ch«n ®Õn tËn cæ nh÷ng ng−êi lÝnh lÖ
quyÒn L«ng?
b¶n xø nμo kh«ng lμm võa lßng vμ chØ cho ®μo hä lªn khi hä ®· gÇn
chÕt. H¾n dïng gËy ®©m lßi m¾t mét viªn ®éi ng−êi b¶n xø kh¸c.
Cuèi cïng cuéc khëi nghÜa Th¸i Nguyªn ®· bïng næ chèng l¹i N.A.Q.
sù tμn ¸c cña h¾n vμ m¸u ng−êi b¶n xø lÉn m¸u ng−êi Ph¸p ®· ®æ. B¸o L'HumanitÐ,
Bao nhiªu m¸u ®· ch¶y, bao nhiªu nhμ ®· bÞ ph¸, vμ bao nhiªu ngμy 17-8-1922.
ng−êi v« téi ®· bÞ chÆt ®Çu.
§Ó th−ëng nh÷ng c«ng tr¹ng ®¸ng khen Êy cña viªn c«ng sø
§¸cl¬, ng−êi ta phong h¾n chøc ch¸nh gi¸m kh¶o c¸c tr−êng lín ë
Hμ Néi vμ bæ nhiÖm h¾n lμm ®æng lý v¨n phßng cña viªn thèng sø
B¾c Kú.
1) Nh÷ng ch÷ "nhμ quª", "Quan lín", "lÝnh lÖ" trong nguyªn b¶n viÕt
B¸o L'HumanitÐ vμ Héi Nh©n quyÒn vμ D©n quyÒn ®· ph¶n ®èi.
b»ng tiÕng ViÖt.
106 Hå chÝ minh toμn tËp 107



xuèng, 8 giê cho nh÷ng ng−êi ®· ®ñ tuæi thanh niªn). 2. TuÇn lÔ
nghØ mét ngμy. 3. Bá chÕ ®é hîp ®ång c¸ nh©n ký gi÷a chñ vμ thî.
4. B¶o hé lao ®éng cho c«ng nh©n. 5. Lao ®éng ngang nhau th× tr¶
l−¬ng ngang nhau.
C. VÒ gi¸o dôc
1. Gi¸o dôc x· héi ë nhμ n−íc: dïng c¸c cuéc nãi chuyÖn, c¸c
CHñ NGHÜA CéNG S¶N b¸o chÝ ®Ó tuyªn truyÒn nh÷ng t− t−ëng céng s¶n chñ nghÜa, 2.
Gi¸o dôc chÝnh trÞ b»ng c¸c cuéc nãi chuyÖn, c¸c s¸ch b¸o, vμ c¸c
Vμ THANH NI£N TRUNG QUèC
cuéc th¶o luËn vÒ ®Êu tranh giai cÊp.
D. VÒ viÖc gi¸o dôc ë nhμ tr−êng
Phong trμo thanh niªn x· héi chñ nghÜa míi b¾t ®Çu ë Trung
Söa ®æi ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc, gi¸o dôc phæ th«ng b¾t buéc, v.v..
Quèc tõ n¨m 1920. Nh−ng tõ ®ã vμ chØ cã tõ ®ã th× nh÷ng thanh
niªn m¸cxÝt, nh÷ng thanh niªn v« chÝnh phñ chñ nghÜa, nh÷ng §¹i héi kÕt thóc b»ng bμi "Quèc tÕ ca".
nghiÖp ®oμn x· héi chñ nghÜa vμ nh÷ng c«ng ®oμn míi gia nhËp c¸c
héi liªn hiÖp. Vμ chØ tõ th¸ng 11 n¨m 1921, nh÷ng thanh niªn céng
NguyÔn ¸i quèc
s¶n míi thμnh lËp ®−îc c¸c tæ chøc ®éc lËp cña hä. 5 ngh×n thanh
niªn ®· tËp hîp d−íi ngän cê bóa liÒm. Håi th¸ng 5 n¨m 1922, hä
triÖu tËp §¹i héi toμn Trung Quèc. 16 diÔn gi¶ ®· lªn ph¸t biÓu
T.B. M·i khi tíi Pari, chóng t«i míi nhËn ®−îc sè b¸o TiÒn
trªn diÔn ®μn §¹i héi. Hä ®· bÇu ra mét Ban chÊp hμnh gåm 25 ®¹i
phong ®Çu tiªn, viÕt b»ng ch÷ Trung Quèc.
biÓu, thay mÆt cho 15 tæ chøc, vμ 2 ®¹i biÓu thay mÆt cho c¸c thanh
niªn ë ngoμi n−íc. Hä th«ng qua mét b¶n ®iÒu lÖ gåm 35 ®iÓm.
§¹i héi kªu gäi c¸c c«ng nh©n vμ lao ®éng toμn Trung Quèc,
B¸o L'HumanitÐ,
c¸c sinh viªn, c¸c thanh niªn nam n÷, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi cã t−
ngμy 19-8-1922.
t−ëng ®éc lËp, c¸c binh lÝnh còng nh− c¶nh s¸t.
C−¬ng lÜnh cña tæ chøc ®ã gåm cã 4 phÇn sau ®©y:
A. VÒ chÝnh trÞ
1. §Êu tranh giai cÊp.
2. QuyÒn ®Çu phiÕu.
3. QuyÒn tù do ng«n luËn, tù do b¸o chÝ, tù do héi häp, tù do
lËp héi, tù do b·i c«ng.
B. VÒ kinh tÕ
1. Ngμy lao ®éng (6 giê cho nh÷ng thanh niªn 18 tuæi trë
108 Hå chÝ minh toμn tËp 109



anh ®· nhËn c¸i mμ anh cho lμ thuèc tÈy. Ng−êi lÝnh uèng thuèc vμ
sau vμi giê th× chÕt mét c¸ch ®au ®ín khñng khiÕp. ¤ng Terie, cha
cña anh Êy nhËn ®−îc mét bøc ®iÖn ng¾n ngñi vÒ c¸i chÕt cña con
trai b¸o r»ng lÔ an t¸ng sÏ ®−îc tæ chøc vμo ngμy h«m sau. §iªn
d¹i v× ®au ®ín, ng−êi cha ®¸ng th−¬ng véi v· ®Õn Angiª, ®Õn trung
®oμn bé binh thø 5 ®ãng ë Med«ng Carª, vμ t¹i ®©y, «ng biÕt x¸c
"CHñ NGHÜA VI§A" ®øa con trai duy nhÊt cña «ng ®ang ë trong qu©n y viÖn Mai«. Lμm
thÕ nμo mμ nã l¹i r¬i vμo ®Êy? T¹i sao ng−êi ta l¹i ®−a nã vÒ Mai«?
CßN §ANG TIÕP DIÔN
Ph¶i ch¨ng lμ v× cÇn ph¶i t×m ra nguyªn nh©n thùc sù cña c¸i chÕt
vμ m« t¶ nã nh− mét c¸i chÕt ®ét ngét trªn ®−êng hμnh qu©n?
Hμng ngh×n d©n b¶n xø bÞ c−ìng bøc ®Èy vμo qu©n ®éi ®Ó b¶o
T¹i qu©n y viÖn, khi ng−êi cha bÊt h¹nh ®Ò nghÞ ®−îc phÐp
vÖ nh÷ng kÐt b¹c cho nh÷ng kÎ bãc lét m×nh.
nh×n x¸c con trai th× ng−êi ta b¶o «ng ta h·y ®îi. Sau ®ã, mét vÞ
Chóng ta nhí r»ng, ®Ó buéc nh÷ng ng−êi ch©u Phi thùc hiÖn thiÕu t¸ xuÊt hiÖn vμ nãi r»ng viÖc phÉu nghiÖm ®· ®−îc tiÕn hμnh,
"nghÜa vô cña m×nh", ng−êi ta ®· ®èt nhμ c−íp cña cña hä vμ sau nh−ng nguyªn nh©n cña c¸i chÕt kh«ng râ vμ «ng ta kh«ng thÓ cho
®ã, nh÷ng n¹n nh©n Êy bÞ b¾t ®i lÝnh cho ®éi qu©n tiªn phong cña phÐp ng−êi cha nh×n thÊy x¸c ng−êi con trai cña «ng.
nÒn v¨n minh. Theo nh÷ng tin tøc cuèi cïng th× ng−êi ta biÕt r»ng khi «ng
Terie yªu cÇu viªn chØ huy trung ®oμn bé binh thø 5 gi¶i thÝch, «ng
"ViÖc d¹y dç" ng−êi b¶n xø b»ng nh÷ng có ®¸ ®Ýt vμ ®¸nh ®Ëp
ta ®−îc tr¶ lêi nh− sau: "Con trai cña «ng chÕt v× bÞ ngé ®éc".
®· trë thμnh thãi quen cña nh÷ng vÞ trø danh cña chóng ta.
Anh Nah«ng bÊt h¹nh, "ng−êi bÞ giÕt hai lÇn" - lÇn ®Çu do ®¹i
NGuyÔn ¸i quèc
uý Vi®a vμ sau ®ã, lμ do b¸c sÜ, ng−êi ®−îc lÖnh mæ x¸c vμ x¸c ®Þnh
nguyªn nh©n c¸i chÕt cña anh, ng−êi ®· kh«ng ngÇn ng¹i ®¸nh c¾p
B¸o L'HumanitÐ, ngμy 7-9-1922. DÞch theo bμi in trong s¸ch
vμ giÊu di hμi cña ng−êi chÕt ®ã ®Ó lÊp liÕm cho kÎ giÕt ng−êi, - In trong s¸ch: Hå ChÝ Minh, Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc.
than «i, kh«ng ph¶i lμ n¹n nh©n ®Çu tiªn cña chñ nghÜa qu©n phiÖt Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc,
thùc d©n! Mét b¹n ®ång nghiÖp cña chóng t«i ë thuéc ®Þa cho biÕt tiÕng Nga, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia,
vÒ mét tr−êng hîp bi th¶m kh¸c. M¸txc¬va, 1959, tr. 28-29.

"LÇn nμy, - anh Êy nãi, - sù viÖc x¶y ra ë Med«ng Carª, trong
trung ®oμn bé binh thø 5. N¹n nh©n lμ mét ng−êi lÝnh trÎ tªn lμ
Terie, sinh qu¸n ë TªnÐt, bÞ gäi ra lÝnh n¨m 1921. C¸i chÕt cña anh
ta thËt lμ ®Æc biÖt bi ®¸t. Ngμy mång 5 th¸ng 8, Terie ®Õn qu©n y
trung ®oμn xin thuèc tÈy. Anh nhËn thuèc, hay nãi cho ®óng h¬n,
110 Hå chÝ minh toμn tËp 111




PHßNG KIÓM DUYÖT ë §¤NG D¦¥NG

B¸o L'HumanitÐ, sè ra ngμy 13 th¸ng 9 cã cho biÕt ë
Ma®ag¸txca vÉn cßn chÕ ®é kiÓm duyÖt th− tõ nghiªm kh¾c, mÆc
§åNG T¢M NHÊT TRÝ
dï bèn n¨m ®· qua sau "cuéc chiÕn tranh v× c«ng lý".
§«ng D−¬ng d−íi quyÒn cai trÞ cña viªn toμn quyÒn L«ng còng
ch¼ng kh¸c g× Ma®ag¸txca d−íi sù thèng trÞ cña viªn toμn quyÒn
- §i chî nμo ®Êy, anh Hai?
G¸cbi: còng nh÷ng bÊt c«ng, nh÷ng viÖc léng quyÒn, nh÷ng vô tai
- §i chî §«ng. ThÕ cßn anh, anh Ba?
tiÕng, nh÷ng ®iÒu « nhôc nh− thÕ.
Chóng t«i ®−îc biÕt ë Së B−u chÝnh vμ Së MËt th¸m §«ng - T«i còng vËy. ThÕ cã mãn hμng g× quý trong ®«i thóng b¶nh
Êy thÕ?
D−¬ng ®−îc lÖnh gi÷ nh÷ng gãi vμ th− göi cho b¸o Le Paria,
xuÊt b¶n ë Pari, còng nh− nh÷ng th− tÝn do b¸o nμy göi vÒ §«ng - Vμng m· cóng «ng v¶i ¹. Cßn anh, anh cã c¸i g× hay hay cho
D−¬ng.
kh¸ch hμng nμo?
Kh«ng ph¶i lμ ngÉu nhiªn mμ hμnh vi l¹m quyÒn nμy l¹i x¶y ra
- TrÇu non ®Ó lμm th¬m vμ ®Ó nhuém hång miÖng xinh cña c¸c
®óng lóc viªn quan cai trÞ x¶o tr¸ B«®oanh vμ ng−êi trî lý xuÊt s¾c
chÞ chμng ®Ñp ®Êy.
cña h¾n, con rÓ viªn Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa Anbe Xar«, ®Õn Sμi Gßn.
ThÕ råi hai anh b¸n hμng bÆt im. MÆt trêi ®øng bãng chiÕu −ít
Ngoμi ra, chóng ta vÊp ph¶i luËt x©m ph¹m quyÒn bÊt kh¶ x©m
®Ém nh÷ng b¾p tay b¾p ch©n lùc l−ìng gÇn nh− ®Ó trÇn cña hai
ph¹m th− riªng, vμ c¸c viªn cai trÞ tiÕp tôc gi÷ vμ lôc so¸t th− riªng.
anh. Bèn chiÕc thóng nÆng nÒ ®ung ®−a ë ®Çu hai ®ßn g¸nh tre ®Æt
Nh− thÕ lμ ng−êi b¶n xø bÞ giÕt chãc, c−íp ph¸ vμ kh«ng ®−îc
ngang trªn vai ch¸y n¾ng. Bôi cuèn lªn quanh b−íc ch©n tho¨n
h−ëng nh÷ng quyÒn s¬ ®¼ng nhÊt: c¶ ®Õn quyÒn th− tÝn! Sù vi
ph¹m tù do c¸ nh©n nμy chøng minh thªm chÝnh s¸ch ®ª tiÖn cña tho¾t thμnh mét thø mμn s−¬ng, lμm cho mäi cö ®éng cña hai anh
mê ¶o vμ nh×n xa l¹i cßn cã vÎ mü thuËt lμ kh¸c.
bän mËt th¸m vμ chÝnh s¸ch l¹m quyÒn ®ang thèng trÞ ë nh÷ng
thuéc ®Þa chóng ta. - Nghe nμy, ng−êi anh em! - Ba nãi.
nguyÔn ¸i quèc - Tai t«i ®ang l¾ng nghe lêi anh d¹y - Hai ®¸p.
B¸o L'HumanitÐ, - Hai ta cïng ®i mét chî nμy, theo cïng mét con ®−êng nμy, l¹i
ngμy 28-9-1922. cã cïng mét môc ®Ých - lμ b¸n hÕt hμng, cïng mét chÝ h−íng - lμ
lμm ¨n l−¬ng thiÖn kiÕm miÕng c¬m. Ph¶i thÕ kh«ng nμo?
- Anh nãi mu«n ngh×n lÇn ®óng.
112 Hå chÝ minh toμn tËp 113



DÉu ta còng cø thÊy c¸i gièng chim ) biÕng l−êi, nã ch¼ng chÞu lμm
- ThÕ cã muèn hai ta kÕt lμm anh em kh«ng ? Cã muèn hai ta ãc43F1




cïng nhau giao −íc th¾t t×nh h÷u ¸i, vμ, ngay tõ h«m nay, khuyªn lông g× c¶, chuyªn bßn cña ng−êi kh¸c lμm ra mμ ¨n. Mμ ¬ nμy!
b¶o lÉn nhau, thÊy ®©y lμm g× th× ®ã lμm theo, mμ ®ã ®· b¶o g× th× Dßng s«ng cã c¸t mÞn, cã lμn n−íc trong veo, ®©y råi! Nhí nhóng
®©y còng lμm y, nãi tãm l¹i, lμ gi÷a hai ta cã sù ®ång t©m nhÊt trÝ. ®«i thóng xuèng cho hμng thªm t−¬i tèt lóc qua s«ng.
- Anh d¹y thËt lμ chÝ lý, xin v©ng theo. Mét lêi ®· høa, Hai, anh b¸n ®å giÊy, lμm theo kh«ng chèi c·i.
- ThÕ th×, nμo! chó mμy, ®−êng cßn xa, chóng ta h·y thay phiªn Qua khái con s«ng, anh b¶o Ba:
nhau h¸t, cho ®«i c¸nh bæng trÇm nÐn c¬n mÖt mái nhÐ!
- ¸nh s¸ng lμ mÑ cña mäi sù tèt lμnh, mμ mÆt trêi th× l¹i lμ cha
- ¤ng anh h¸t tr−íc ®i!
cña ¸nh s¸ng. VËy, anh μ! ta h·y ph¬i hμng mét l¸t d−íi ¸nh mÆt
Kon-mÌo trÌo lªn c©y cAU trêi tèt lμnh cho hμng lªn mμu, kh¸ch mua thªm hμi lßng, ta b¸n
®−îc gi¸ hêi. Võa nãi, Hai võa bμy chç hμng b»ng giÊy båi cña
Hái th¨m Kon - chuét ®i ®¢U v¾ng nhμ?
m×nh lªn ven ®−êng nãng báng, råi ®Õn nghØ d−íi bãng c©y.
Th−a r»ng ®i chî ®−êng xA
Mét lêi ®· høa, Ba, anh b¸n trÇu kh«ng, lμm theo kh«ng chèi
Mua ®å vËt liÖu giç chA Kon - ).
Ìo42F1




c·i.
- Kh«n ngoan h¬n c−êng b¹o, kÎ yÕu th× chØ cã c¸ch ®ã ®Ó tù vÖ.
Hai nãi ra vÎ hiÒn triÕt l¾m. Råi, giäng u sÇu, anh ng©n nga:
nguyÔn ¸i quèc
Tr«ng lªn hßn nói Thiªn THAI
B¸o L'HumanitÐ,
ThÊy bÇy chim qu¹ ¨n XOμI chÝn c©y 2)
ngμy 29-9-1922.
- Bμi chó h¸t sao nghe buån qu¸! Nh−ng mμ sù thËt lμ thÕ.

1) vμ 2) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p cã tr×nh bμy nh÷ng bμi h¸t d©n gian
nμy b»ng tiÕng ViÖt, kÌm theo b¶n dÞch sang tiÕng Ph¸p, b¶n th©n c¸ch
dÞch ®· Ýt nhiÒu gi¶i thÝch ý nghÜa hμm ë trong. DÞch s¸t nghÜa vμ tho¸t,
nh−ng cã thªm th¾t ®«i ch÷ gióp ®éc gi¶ ph−¬ng T©y lÜnh héi ®−îc dÔ dμng
vμ chÝnh x¸c h¬n ý tø cña nh÷ng bμi h¸t: Seigneur, Chat, vilains corbeaux,
v.v. (gäi mÌo b»ng chóa, chØ qu¹ lμ xÊu xa, v.v..).
T¸c gi¶ l¹i cßn nh©n dÞp giíi thiÖu nhÑ nhμng c¶ vμi ®Æc ®iÓm h×nh
thøc cña th¬ ca ViÖt, nh− viÕt b»ng ch÷ c¸i cho næi lªn nh÷ng vÇn bé ba ë
ch©n vμ ë l−ng nh÷ng c©u lôc b¸t ®· sö dông, v.v..
T¸c gi¶ th−êng dïng ch÷ K thay ch÷ C, víi dông ý c¶i tiÕn ch÷ quèc
ng÷. Riªng ë ®©y, t¸c gi¶ cßn ý nhÞ muèn tr¸nh mäi liªn t−ëng bÊt tiÖn
trong tiÕng Ph¸p, khi dïng cã dông ý ch÷ K ®Ó viÕt con, ®ång thêi dïng
g¹ch nèi gi÷a hai ch÷ "con mÌo", "con chuét", ®Ó chØ râ con ë ®©y kh«ng cã 1) Trong tiÕng Ph¸p, con chim (oiseau), ®Æc biÖt con chim xÊu xa
nghÜa riªng (con cã nghÜa tôc trong tiÕng Ph¸p). (vilain oiseau), th−êng dïng ®Ó chØ h¹ng ng−êi bØ æi.
114 Hå chÝ minh toμn tËp 115



kh¾c, lμ tμn b¹o. Lμ hoμn toμn nh©n tõ mμ. Nh−ng nÕu tôi "b«s¬"
còng ban bè nh÷ng c¸ch ®èi xö "nh©n tõ" nh− thÕ víi anh em
And¸tx¬ vμ ) cña chóng ta, th× b¹n sÏ nãi sao nμo, hìi ®ång nghiÖp
4F1
L




th©n mÕn? Vèn th«ng th¹o nhiÒu ®iÒu lý thó, b¹n ®ång nghiÖp cho
chóng ta biÕt nhiÒu viÖc, ch¼ng h¹n c¸i thø bËc lÔ nghi vμ phøc t¹p
trong c¸c vô giÕt ng−êi hîp ph¸p nμy: "lÖ ®ãng cäc2) vμ b¾n 12 viªn
cña tiÓu ®éi hμnh h×nh chØ dμnh riªng cho téi nh©n lμ qu©n nh©n
NH¢N §¹O THùC D¢N
hay kÎ c−íp bÞ b¾t cã vò khÝ trong tay. Khi Êy hÇu nh− bao giê còng
hμnh h×nh nhiÒu ng−êi mét lóc vμ kh«ng hiÕm tr−êng hîp cã bèn,
ChuyÖn x¶y ra ë §«ng D−¬ng vμ còng ch−a l©u h¬n c¸i håi cã s¸u, thËm chÝ m−êi ng−êi gôc xuèng cïng mét lóc d−íi cïng mét
cuéc chiÕn tranh nhê trêi ban cho v× c«ng lý vμ nh©n quyÒn. ChÝnh lo¹t ®¹n. Nh÷ng tiÓu ®éi hμnh h×nh cã lÝnh hçn hîp, nghÜa lμ cã s¸u
b»ng nh÷ng c¸ch Êy mμ "chÝnh quyÒn Ph¸p ®· cã thÓ du nhËp vμo lÝnh b¶n xø dμn ë hμng ®Çu vμ s¸u lÝnh hoÆc hiÕn binh ng−êi Ph¸p
®Çu ãc nh©n d©n c¸c n−íc c¸i kh¸i niÖm cã mét nÒn v¨n minh kh¸c ë hμng sau". μ, ph¶i nhÊn ®iÓm cuèi cïng nμy n÷a lμ ng−êi ta ®·
víi nÒn v¨n minh Trung Quèc ®· ng−ng trÖ tõ mÊy thÕ kû nay råi". d¹y cho ng−êi b¶n xø biÕt thÕ nμo lμ B¸c ¸i, c¸i ®øc quý ®ã vèn lμ
ChÝnh b»ng nh÷ng c¸ch Êy mμ c¸c toμ ¸n qu©n sù "®μn ¸p nh÷ng nÒn t¶ng cña mäi chÕ ®é céng hoμ, ®−îc kh¾c b»ng ch÷ lín trªn
phong trμo næi dËy ®Ó nªu g−¬ng nghiªm trÞ". Sau khi ca ngîi kh¾p c¸c c«ng tr×nh kû niÖm vμ trªn tÊt c¶ c¸c cöa ... nhμ lao. Cßn
nh÷ng cuéc ®μn ¸p ®Ém m¸u b»ng nh÷ng lêi lÏ nh− vËy, b¹n ®ång vÒ c¸i ®Þnh nghÜa thÕ nμo lμ ¨n c−íp vμ nh÷ng cuéc hμnh quyÕt tËp
nghiÖp chóng t«i, tê Sciences et Voyages ®· thËt thμ thó nhËn thÓ th× xin xem mÊy dßng sau cña mét sÜ quan thuéc ®Þa, «ng F.B.,
"ë bªn ®ã th× còng nh− ë trªn ®Êt Ph¸p, bän bÊt l−¬ng vÉn cßn qu¸ «ng nμy vÒ "häc thøc" cã thÓ kÐm, nh−ng ch¾c ch¾n nhiÒu ch©n t×nh
®«ng, ph¸p lý vÉn cÇn ph¶i nghiªm trÞ". vμ v« t− h¬n: víi c¸ch gi¶ ®Þnh gièng y nh− ng−êi Anh coi nh÷ng
ng−êi B«e3) kiªn quyÕt kh¸ng chiÕn lμ nh÷ng tªn ph¶n lo¹n, ngoμi
Êy vËy mμ chóng t«i cho ®Õn b©y giê, vÉn ng©y th¬ tin r»ng ë
vßng ph¸p luËt, chóng ta coi nh÷ng nhμ ¸i quèc An Nam lμ nh÷ng
Ph¸p, chØ cã rÆt nh÷ng con ng−êi ®−îc khai ho¸ mμ hÔ ra khái nhμ
tªn c−íp.
lμ tøc kh¾c trë thμnh nh÷ng con ng−êi ®i khai ho¸! Thªm n÷a, theo
c¸i l«gÝch ®¬n gi¶n nhÊt, ng−êi ta kh«ng thÓ, còng kh«ng nªn cho
ng−êi kh¸c c¸i mμ m×nh kh«ng cã, nhÊt l¹i lμ c¸i v¨n minh.
1) Alsace, Lorraine: Hai tØnh ë ®«ng b¾c n−íc Ph¸p, n¨m 1870 khi
§Ó xÝ xo¸ c¸i thãi hÌn m¹t giÕt ng−êi ta ®Ó d¹y cho hä "biÕt Ph¸p thua trËn, bÞ t¸ch khái n−íc Ph¸p, nhËp vμo n−íc §øc. N¨m 1918,
c¸ch sèng", b¹n ®ång nghiÖp lín cña chóng t«i cßn nãi r»ng, cÇn Ph¸p th¾ng trËn ®· thu håi l¹i.
ph¶i ®¸nh vμo d− luËn cho nã giËt m×nh kinh sî... 2) Cäc ®ãng ®Ó trãi ng−êi bÞ xö b¾n.
3) Boers. TiÕng Hμ Lan lμ n«ng d©n. Tªn chØ nh÷ng ng−êi Hμ Lan ë
Do vËy, thØnh tho¶ng l¹i thÊy xuÊt hiÖn c¸i kiÓu h×nh ph¸p ®Æc biÖt
ch©u Phi cïng víi nh÷ng ng−êi §øc - Ph¸p vμ c¸c n−íc ë b¸n ®¶o
lμ c¸c uû ban ngo¹i lÖ hay toμ ¸n qu©n sù, mμ bé m¸y bi th¶m vμ
Xc¨ng®inav¬ di c− ®Õn. Hä h×nh thμnh ®a sè d©n da tr¾ng ë Nam Phi,
quyÕt ®o¸n nh− vËy lμ cÇn thiÕt. Kh«ng cã g× lμ hμ kh¾c, lμ tμn b¹o
trong giao tiÕp, coi tiÕng Hμ Lan vμ tiÕng Anh ngang nhau. Trong nh÷ng
c¶. §óng thÕ. ChÆt ®Çu ng−êi ta hoÆc ®em ra b¾n th× cã g× lμ hμ n¨m 1899-1902, ng−êi Boers næi dËy chèng chÝnh quyÒn cña Anh.
116 Hå chÝ minh toμn tËp 117



"Ng−êi ta ®· lμm tÊt c¶ ®Ó vò trang cho ng−êi An Nam giÕt h¹i
nhau vμ xói giôc hä ph¶n béi. Ng−êi ta tuyªn bè c¸c th«n x· ph¶i
chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ nh÷ng chuyÖn rèi ren x¶y ra trong ®Þa h¹t
m×nh. Hä ph¶i dÉn ®−êng cho qu©n ®éi ta, ph¶i nép m¹ng nh÷ng
ng−êi næi dËy. Ai kh«ng tu©n lÖnh th× bÞ coi lμ kÎ ph¹m téi . Lμng
nμo dung n¹p mét ng−êi yªu n−íc lμ bÞ xö ¸n. Muèn ®iÒu tra, cã
mét c¸ch, bao giê còng cø dïng m·i mét c¸ch ®¬n gi¶n, lμ: chÊt vÊn CHÕ §é N¤ LÖ "HIÖN §¹I HO¸"
lý tr−ëng vμ hμo môc. Ai kh«ng nãi lËp tøc bÞ hμnh quyÕt. Mét ®¸m
binh lÝnh b¶o an trong vßng hai tuÇn lÔ, ®· cho hμnh quyÕt 75 hμo
ë ®ån ®iÒn cña mét chñ ®iÒn nä, 6 ng−êi b¶n xø ®· bÞ b¾t v×
môc. Kh«ng mét lóc nμo ng−êi ta chÞu ph©n biÖt nh÷ng nhμ ¸i quèc
chiÕn ®Êu tuyÖt väng cho ®éc lËp cña ®Êt n−íc víi bän cÆn b· chèn kh«ng n¹p thuÕ.
®« thμnh". Ra toμ, nh÷ng ng−êi bÞ c¸o tuyªn bè r»ng, viªn c«ng sø §¬la
R«s¬ khi thuª hä, ®· høa:
nguyÔn ¸i quèc
1. Tr¶ mét phÇn thuÕ cho hä,
B¸o Le Paria, sè 6 - 7,
2. MiÔn c«ng dÞch cho hä, vμ
ngμy 1-9 vμ 1-10-1922.
3. Tr¶ cho hä 10 phr¨ng 30 ngμy c«ng.
CÇn ph¶i chó ý r»ng, tªn chñ ®ån ®iÒn Êy ®· tho¶ thuËn víi
nh÷ng ng−êi b¶n xø: hä sÏ chØ lμm viÖc cho h¾n mçi tuÇn mét ngμy
th«i. Vμ ng−êi b¶n xø ®· ký giao kÌo lμm trong 30 tuÇn. Nh− thÕ
nghÜa lμ b¶y th¸ng r−ìi míi lμm ®−îc 10 phr¨ng! §Ó kiÕm kÕ sinh
nhai, ng−êi b¶n xø buéc ph¶i lμm thuª cho nh÷ng ng−êi Mang¸t
bªn c¹nh. H¬n n÷a, viªn c«ng sø §¬la R«s¬ kh«ng nh÷ng kh«ng
nép thuÕ cho hä nh− h¾n ®· høa, vμ cßn chiÕm mÊt sè tiÒn mμ
nh÷ng ng−êi b¶n xø nμy chuyÓn cho h¾n ®Ó nép thuÕ.
Nhμ chøc tr¸ch ®Þa ph−¬ng më mét cuéc ®iÒu tra. Nh−ng
NghiÖp ®oμn nhμ n«ng ë Makhan«r« (cã thÓ lμ §¬la R«s¬ lμ héi
viªn NghiÖp ®oμn nμy) biÕt viÖc Êy, ®· ®¸nh ®iÖn cho viªn toμn
quyÒn ph¶n ®èi c¶nh binh kh«ng kÞp thêi ®Õn ®ån ®iÒn cña c«ng sø
§¬la R«s¬, vμ ®· yªu cÇu trõng ph¹t tr−ëng ®ån c¶nh binh vÒ téi ®·
v¹ch trÇn hμnh vi phi ph¸p cña ng−êi Ph¸p.
118 Hå chÝ minh toμn tËp 119



§Ó Øm "c©u chuyÖn" Êy ®i, viªn toμn quyÒn ®· nhanh chãng dËp
t¾t d− luËn.
Nh÷ng ng−êi lao ®éng ë thuéc ®Þa ®−îc b¶o hé nh− thÕ ®Êy vμ
chÝnh s¸ch hîp t¸c ®−îc thùc hiÖn nh− thÕ ®Êy.


NguyÔn ¸i quèc


Vô HμNH H¹ AM§UNI
B¸o L'HumanitÐ, ngμy 26-10-1922. DÞch theo bμi in trong s¸ch
Vμ BEN BENKHIA
In trong s¸ch: Hå ChÝ Minh, Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc.
Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc,
tiÕng Nga, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia,
Trong cuéc chiÕn tranh v× c«ng lý28 ®Ó b¶o vÖ chÝnh nghÜa, v¨n
M¸txc¬va, 1959, tr.31.
minh, v.v., ng−êi ta ®· ®éng viªn 10 v¹n ng−êi Tuynidi ®i lÝnh, vμ
60% trong sè ®ã ®· kh«ng trë vÒ n÷a. Thêi ®ã, ng−êi Tuynidi ®−îc
vuèt ve vμ tr×u mÕn. Ng−êi ta ®· ca ngîi rÊt lμ th¾m thiÕt t×nh anh
em ruét thÞt gi÷a Ph¸p vμ Tuynidi, "mèi t×nh ruét thÞt ®· ®êi ®êi
g¾n chÆt vμo trong x−¬ng m¸u vμ quang vinh". Ng−êi ta ®· thùc
hμnh c¶ mét chÕ ®é kiÓm duyÖt ®Ó cÊm b¸o chÝ dï thÕ nμo còng
kh«ng ®−îc lμm phËt ý ng−êi b¶n xø.
Ngμy nay, t×nh anh em ®ã ®· thay h×nh ®æi d¹ng. Nã kh«ng
ph¶i chØ thÓ hiÖn b»ng nh÷ng c¸i vuèt ve hoÆc nh÷ng cö chØ tr×u
mÕn mμ th«i, nã cßn thÓ hiÖn mét c¸ch hïng hån h¬n b»ng nh÷ng
ph¸t sóng lôc hoÆc nh÷ng trËn roi da kia. B»ng chøng lμ nh÷ng
viÖc sau ®©y. Khi tr«ng thÊy ba ng−êi b¶n xø cho cõu vμo ¨n cá ë
v−ên c©y «liu cña m×nh, mét vÞ thùc d©n Ph¸p liÒn b¶o vî ®i lÊy
sóng vμ ®¹n ra. Khi vî mang sóng ®¹n ra, th× vÞ ®i khai ho¸ cña
chóng ta nÊp vμo mét bôi c©y, råi ®oμng! ®oμng! ®oμng! Ba ph¸t
b¾n ra, thÕ lμ ba ng−êi b¶n xø ng· xuèng, bÞ th−¬ng gÇn chÕt.
Mét vÞ thùc d©n Ph¸p kh¸c cã hai anh c«ng nh©n b¶n xø gióp
viÖc, tªn lμ Am®uni vμ Ben Benkhia; hai anh nμy h×nh nh− ®· cã
lÊy trém vμi chïm nho. VÞ thùc d©n kia liÒn cho gäi hai ng−êi b¶n
120 Hå chÝ minh toμn tËp 121



xø ®Õn, råi dïng roi g©n bß mμ vôt hä lia lÞa cho ®Õn lóc hä chÕt
ngÊt. Khi hai ng−êi nμy tØnh l¹i, quan lín b¶o hé cña chóng ta liÒn
sai trãi giËt c¸nh khuûu l¹i vμ treo hä lªn. Dï hai ng−êi khèn khæ
kia ®· bÊt tØnh nh©n sù, thÕ mμ cuéc hμnh h¹ bØ æi ®ã vÉn cø kÐo
dμi ®Õn bèn tiÕng ®ång hå, m·i ®Õn khi cã mét ng−êi ë c¹nh nhμ
ph¶n ®èi míi th«i.
Sù CH¡M SãC ¢N CÇN
Hai ng−êi ®¸ng th−¬ng ®ã ®−îc khiªng ®Õn nhμ th−¬ng vμ mçi
ng−êi bÞ c¾t mÊt mét bμn tay, cßn bμn tay n÷a ch¼ng biÕt cã thÓ
§©y lμ mét c©u chuyÖn cò, nã còng cò nh− chiÕn tranh. Trong
cøu khái ®−îc kh«ng.
khi høa hÑn phÈm hμm cho nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng t×nh
T×nh r...u...ét thÞt nh− thÕ ®Êy!
nguyÖn(?) cßn sèng vμ vμng m· cho nh÷ng ng−êi chÕt "v× mÉu
Ch¶ lμ «ng Luyxiªng Xanh ®¸ng t«n kÝnh, v× ®· qu¸ bËn vÒ quèc", viªn Toμn quyÒn §«ng D−¬ng ®· thèt ra nh÷ng lêi c¶m ®éng
viÖc trôc xuÊt nh÷ng ng−êi céng s¶n vμ c¸c nhμ b¸o, nªn kh«ng cã nh− sau:
th× giê nghÜ ®Õn ®êi sèng cña ng−êi b¶n xø "®−îc b¶o hé" cña «ng
C¸c anh gia nhËp qu©n ®éi hμng lo¹t, kh«ng do dù rêi quª cha
®Êy mμ.
®Êt tæ, n¬i ch«n rau c¾t rèn cña m×nh. Lμ lÝnh trËn, c¸c anh ®i tßng
qu©n ®Ó hy sinh x−¬ng m¸u cña m×nh; lμ lÝnh thî, c¸c anh cèng
nguyÔn ¸i quèc hiÕn hai bμn tay cña m×nh" (1919).
B¸o Le Paria, sè 8, LÞch sö chÐp nh− vËy ®ã!
ngμy 1-11-1922.
NÕu ng−êi An Nam tá ra vui mõng khi ng−êi ta b¾t hä ®i lÝnh
th× t¹i sao ng−êi ta l¹i xÝch tay hä lïa ®Õn c¸c ®Þa ®iÓm tËp trung?
T¹o sao trong khi chê ®îi ®−a xuèng tμu, ng−êi ta l¹i nhèt hä trong
Tr−êng trung häc Sμi Gßn, bªn ngoμi lμ lÝnh c¶nh vÖ Ph¸p g¸c, l−ìi
lª ë ®Çu sóng, ®¹n ®· lªn nßng? Ph¶i ch¨ng nh÷ng cuéc biÓu t×nh
®Ém m¸u ë Cao Miªn, nh÷ng cuéc næi dËy ë Sμi Gßn, Biªn Hoμ vμ ë
nhiÒu ®Þa ph−¬ng kh¸c lμ nh÷ng cuéc biÓu t×nh cña "®¸m ng−êi"
n«n nãng, muèn tßng qu©n "kh«ng do dù"?
Ng−êi ta ra søc ®μn ¸p d· man c¸c cuéc ®¶o ngò (vμ cã chõng
50% lÝnh dù bÞ ®¶o ngò). Do ®ã, c¸c cuéc khëi nghÜa ®· næ ra,
nh−ng bÞ bän thùc d©n d×m trong bÓ m¸u. Nh÷ng ng−êi An Nam Êy
còng bÞ chÕt trong thêi chiÕn. Song ng−êi ta sÏ kh«ng cóng tÕ hä
"sau khi chÕt", cßn nh÷ng ng−êi sèng sãt th× còng ch¼ng ®−îc quan
122 Hå chÝ minh toμn tËp 123



Toμn quyÒn khen th−ëng.
Ph¶i, quan Toμn quyÒn nãi thªm r»ng, dÜ nhiªn muèn xøng
®¸ng ®−îc h−ëng "©n huÖ" vμ "sù hËu ®·i" cña nhμ n−íc th× c¸c anh
(nh÷ng ng−êi lÝnh §«ng D−¬ng) "ph¶i cã h¹nh kiÓm tèt, kh«ng m¶y
may tá ra thiÕu thiÖn chÝ".
HiÖn nay, khi hä dïng r−îu vμ thuèc phiÖn do chÝnh bμn tay VÒ c©u chuyÖn Xiki
chÝnh phñ b¸n th× cã thÓ nμo hä l¹i kh«ng ph¶i lμ nh÷ng ng−êi "dÔ
b¶o"?
Tõ khi cã chñ nghÜa thùc d©n, nhiÒu ng−êi da tr¾ng ®· ®−îc
thuª tiÒn ®Ó ®Êm vì m... nh÷ng ng−êi da ®en. Cã mét lÇn, mét
nguyÔn ¸i quèc
ng−êi da ®en l¹i còng ®· ®−îc thuª tiÒn ®Ó lμm nh− vËy ®èi víi mét
B¸o L'HumanitÐ, ng−êi da tr¾ng. Lμ ng−êi chèng l¹i mäi thø b¹o lùc, chóng ta kh«ng
ngμy 2-11-1922. t¸n thμnh c¶ hai lèi ®ã. Nh−ng sù viÖc vÉn cø sê sê ra ®ã, th× chóng
ta h·y nhËn xÐt xem sao. §©y, nh− thÕ nμy:
B»ng mét qu¶ ®Êm - nÕu kh«ng ph¶i lμ ®· ®Êm mét c¸ch khoa
häc th× Ýt ra còng lμ mét qu¶ ®Êm b»ng trêi gi¸ng - Xiki ®· h¹ bÖ
C¸cp¨ngchiª ®Ó råi ®Ých th©n m×nh trÌo lªn.
Chøc v« ®Þch quyÒn Anh ®· chuyÓn sang tay kh¸c, nh−ng vinh
quang cña d©n téc vÒ mÆt thÓ thao th× kh«ng hÒ bÞ tæn th−¬ng, v×
r»ng Xiki lμ ng−êi con cña xø Xªnªgan, do ®ã lμ con cña n−íc Ph¸p,
tøc lμ ng−êi Ph¸p vËy.
MÆc dï thÕ, mçi lÇn C¸cp¨ngchiª th¾ng th× dÜ nhiªn lμ do sù
khÐo lÐo vμ khoa häc cña anh. Nh−ng lÇn nμo anh bÞ b¹i th× còng
®Òu lμ do søc lùc th« b¹o cña mét anh nh− §enx©y hoÆc do c¸i ch©n
ch¬i ¸c cña mét anh nh− Xiki. V× thÕ trong trËn ®Êu ë Buýpphal«,
ng−êi ta ®· muèn tuyªn bè - vμ ng−êi ta còng ®· tuyªn bè - r»ng
Xiki mÆc dï th¾ng ®Êy, nh−ng "còng vÉn" lμ b¹i. Nh−ng c«ng
chóng, lo¹i c«ng chóng tèt, kh«ng muèn nghe nh− vËy. Vμ c«ng lý
cña nh©n d©n ®· th¾ng: Xiki ®−îc tuyªn bè lμ v« ®Þch hoμn cÇu vμ
n−íc Ph¸p.
Sau khi bÞ mét ng−êi da ®en h¹ ®o v¸n, C¸cp¨ngchiª ®· b×nh
124 Hå chÝ minh toμn tËp 125



Theo tin c¸c b¸o th× ng−êi ta võa ra lÖnh treo giß Xiki trong chÝn
th¶n ®i th¨m n−íc Nga, ®Êt n−íc cña nh÷ng ng−êi §á. Chóng ta
th¸ng, kh«ng cho dù tÊt c¶ c¸c vâ ®μi n−íc Ph¸p (Nh− vËy kh«ng
ngîi khen Xiki vÒ th¾ng lîi cña anh. Chóng ta còng ngîi khen
hÒ cã nghÜa lμ ng−êi ta sÏ ®em treo Xiki ®¸ng th−¬ng cña chóng ta
C¸cp¨ngchiª vÒ lßng v« t− cña anh.
trong chÝn th¸ng ®ång thêi trªn tÊt c¶ vâ ®μi cña n−íc Ph¸p ®©u. -
* Xin nh¾n víi c¸c b¹n cña chóng t«i ë Xªnªgan nh− vËy). Lý do: ®·
* * l¨ng m¹ «ng Quyni.
S.D.N. (xin ®äc lμ xagiÐt ®ª naxi« ), chø kh«ng ph¶i x«xiªtª ®ª Sao thÕ nhØ? Tr−íc ®©y ng−êi ta ®· tuyªn d−¬ng Xiki v× anh ®·
45F1




naxi«ng2)) nãi r»ng ThÇn Tμi chØ c−êi duyªn víi mét ng−êi giμu cã. ®¸nh s−ng mòi «ng C¸cp¨ngchiª c¬ mμ. Ngμy nay, Xiki ch−a hÒ
R¬nª Mar¨ng vμ Xiki ®· lμm ch¶y nhiÒu mùc ®en. H¬n n÷a, Xiki ®ông ®Õn ch©n l«ng Quyni, mμ sao ng−êi ta ®· tuyªn bè h¹ anh
cßn lμm ch¶y c¶ m¸u ®á. Ng−êi ta lμm nh− c¶ hai ng−êi anh em xuèng nh− vËy? Ng−êi ta còng kh«ng hÒ ®Þnh lμm cho chóng ta
ch©u Phi cña chóng ta cßn cÇn ®Õn nhiÒu mùc n÷a. Sau ngßi bót t−ëng r»ng c¸i... mÆt cña Quyni m¶nh dÎ vμ quý b¸u h¬n lμ mÆt
ch©m biÕm cña Mar¨ng, ®«i g¨ng cña Xiki ®· lμm rung ®éng ®Õn c¶ «ng C¸cp¨ngchiª, vμ r»ng... Ch¶ ph¶i thÕ. ThËt ch¼ng hiÓu ra sao.
chÝnh giíi. Vμ «ng Lukª, héi viªn Héi ®ång quËn Xen, ®· lËp tøc Chóng t«i ®o¸n cã lÏ lμ thÕ nμy: ng−êi ta kh«ng bao giê tha thø cho
®−a ra mét kiÕn nghÞ ®Þnh cÊm cuéc ®Êu quyÒn Anh ! Xin phÐp «ng Xiki lμ mét ng−êi da ®en ®· th¾ng C¸cp¨ngchiª lμ mét ng−êi da
Lukª cho chóng t«i kÝnh cÈn th−a víi «ng r»ng, nh− vËy lμ «ng ®· tr¾ng; vμ tuy C¸cp¨ngchiª kh«ng cã lßng h»n thï, nh−ng chñ nghÜa
lμm mét viÖc kh«ng yªu n−íc. Chóng t«i xin gi¶i thÝch: VÒ ph−¬ng vÞ chñng cña nh÷ng ng−êi kh¸c th× l¹i ®em lßng h»n thï. Vμ c¸i lý
diÖn chÝnh trÞ quèc tÕ cña chóng ta, mét nhμ v« ®Þch quyÒn Anh do kia chØ lμ mét c¸i lý do... vin lÊy cho cã lý do mμ th«i.
h¹ng l«ng còng tuyªn truyÒn cho ¶nh h−ëng tinh thÇn cña chóng Còng theo c¸c b¸o ®ã, chóng ta ®−îc biÕt r»ng Bé tr−ëng Bé
ta ra n−íc ngoμi nh− lμ mét ng−êi bÊt tö, mét ng−êi quang vinh, Néi vô Anh ®· cÊm cuéc ®Êu dù ®Þnh tõ tr−íc gi÷a Gi«ª BÕchkÕt vμ
mét ca sÜ hoÆc m−êi ®¹o qu©n («ng h·y gië b¸o chÝ ra mμ xem). VÒ Xiki ë Lu©n §«n. ViÖc nμy kh«ng lμm cho chóng ta ng¹c nhiªn. V×
ph−¬ng diÖn quèc gia còng cÇn thiÕt ph¶i cã mét vâ sÜ cã tμi ®Ó nªu Cô lín n−íc Anh ®· kh«ng thÓ tiªu ho¸ næi mãn b¸nh h×nh l−ìi ) Òm46F1




g−¬ng vμ khuyÕn khÝch c¸i ®Ñp vÒ thÓ lùc cho thÕ hÖ trÎ. VÒ ph−¬ng cña Kªman còng nh− mãn s«c«la2) cña G¨ng®i cho nªn Ngμi muèn
diÖn thuéc ®Þa, mét trËn ®Êu C¸cp¨ngchiª - Xiki cã gi¸ trÞ h¬n m−êi b¸tlinh3) Xiki ph¶i nuèt liÒu thuèc tÈy cña Ngμi, mÆc dï Xiki lμ mét
v¹n bμi diÔn v¨n cña nh÷ng nhμ cai trÞ nh»m chøng tá cho nh÷ng ng−êi Ph¸p. C¸c b¹n ®· hiÓu ch−a?4).
con d©n vμ nh÷ng ng−êi ®−îc b¶o hé cña chóng ta r»ng, chóng ta
muèn ¸p dông triÖt ®Ó nguyªn t¾c b×nh ®¼ng vÒ chñng téc. NguyÔn ¸i quèc
Cã nªn hy sinh ba ®iÒu lîi ®ã cho mét c¸i chñ nghÜa nh©n ®¹o B¸o Le Paria, sè 9,
m¬ hå nμo ®ã kh«ng? Kh«ng ! Cã ph¶i kh«ng, «ng Xar«? ngμy 1-12-1922.

*
1) Croissant: ý nãi h×nh mÆt tr¨ng l−ìi liÒm trªn l¸ cê cña n−íc Thæ
* *
NhÜ Kú.
2) S«c«la: ý nãi tíi mμu da cña phÇn lín ng−êi Ên §é.
1) Sagesse des nations: §¹o lý cuéc sèng. 3) Battling: tªn dÞch ra tõ tiÕng Anh cã nghÜa lμ ®Êu sÜ.
2) SociÐtÐ des Nations: Héi quèc liªn. 4) Nguyªn v¨n viÕt b»ng tiÕng Anh: Understand.
126 Hå chÝ minh toμn tËp 127



Ng−êi cha mÑ bÊt h¹nh tõ chèi c¸ch dμn xÕp ®ª tiÖn Êy. Viªn
chØ huy giËn d÷ ®øng vÒ phÝa ng−êi ®ång bμo giÕt ng−êi cña m×nh
vμ do¹ bá tï hai vî chång nÕu hä kh¨ng kh¨ng ®ßi trõng trÞ kÎ giÕt
ng−êi, sau ®ã, nãi chung ®· Øm vô Êy ®i.
Song cã mét bøc th− nÆc danh b¸o chuyÖn nμy cho tæng c«ng tè
viªn ë §¾cca. Toμ ¸n tèi cao giao cho c«ng tè viªn së t¹i Oabr¨ng
NH÷NG QUAN TOμ THUéC §ÞA ®iÒu tra t¹i chç. ¤ng Oabr¨ng ®Õn C¨ngcan, ngñ tèi t¹i nhμ «ng
tr−ëng ga. Ngμy h«m sau, «ng ë nhμ §¬ Lavalie, trî lý cña viªn chØ
TèT BôNG CñA CHóNG TA
huy khu, sau ®ã, ®i vÒ, thËm chÝ ch−a hÒ b¾t tay vμo viÖc ®iÒu tra.
§iÒu ®ã kh«ng ng¨n c¶n «ng Oabr¨ng kÕt luËn r»ng bøc th− mang
tÝnh chÊt vu khèng. Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa b¸o sù viÖc nμy cho
B»ng chØ thÞ ngμy 10 th¸ng 10 n¨m 1922, chÝnh phñ ®· thi
Héi Nh©n quyÒn vμ D©n quyÒn (ngμy 22 th¸ng 12 n¨m 1921),
hμnh nghÞ ®Þnh vÒ bæ nhiÖm ng−êi vμo chøc quan toμ thuéc ®Þa.
nh−ng cã lÏ Héi coi sù viÖc kh«ng lÊy g× lμm giËt g©n l¾m, nªn
Trong sè nh÷ng ng−êi ®ã, chóng ta thÊy tªn c¸c «ng Luycax¬ vμ
ch¼ng thÌm quan t©m ®Õn.
«ng Oabr¨ng.
Sau chuyÕn viÕng th¨m C¨ngcan, «ng Oabr¨ng trong khi chê
CÇn nh¾c l¹i s¬ l−îc lai lÞch cña hai vÞ quan toμ nμy.
n©ng cÊp, vÉn yªn æn ë l¹i c−¬ng vÞ cña m×nh, nhËn nh÷ng con gμ
¤ng Luycax¬ lμ cùu ch−ëng lý ë T©y Phi thuéc Ph¸p, ®· ®−îc
m¸i t¬ vμ nh÷ng bao t¶i khoai t©y tõ ng−êi b¹n cña «ng lμ «ng
nãi tíi nh©n vô r¾c rèi võa råi ë T«g«. Trong th«ng c¸o b¸o chÝ,
Cudanh ®¬ Lavalie göi biÕu.
Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa ®· buéc ph¶i tuyªn bè: "Cuéc ®iÒu tra ®·
Nh− c¸c b¹n thÊy ®Êy, «ng Oabr¨ng qu¶ lμ xøng ®¸ng víi...
x¸c ®Þnh «ng Luycax¬ cã tham dù vμo vô viÖc, vμ ®iÒu ®ã ®Æt tr¸ch
phÇn th−ëng chÝnh ®¸ng cña chÝnh phñ n−íc m×nh - ®−îc bæ nhiÖm
nhiÖm rÊt nÆng nÒ lªn tæ chøc quan toμ".
vμo c−¬ng vÞ Tæng c«ng tè viªn cña n−íc céng hoμ ë §¾cca.
Cã lÏ ®Ó th−ëng c«ng vÒ viÖc tham gia vô bª bèi, «ng Luycax¬
Víi sù cã mÆt cña nh÷ng §¸cl¬, nh÷ng B«®oanh, nh÷ng
®· ®−îc bæ nhiÖm lμm chñ to¹ toμ th−îng thÈm ë ch©u Phi xÝch ®¹o
Oabr¨ng vμ nh÷ng Luycax¬, cã thÓ nãi r»ng vËn mÖnh cña nÒn v¨n
thuéc Ph¸p.
minh tèi cao, còng nh− sè phËn cña d©n b¶n xø ë c¸c thuéc ®Þa ®Òu
Cßn vÒ Oabr¨ng th× lai lÞch cña «ng ta ®¬n gi¶n h¬n vμ Ýt næi tiÕng
n»m trong nh÷ng bμn tay ®¸ng tin cËy.
h¬n. N¨m 1920, mét ng−êi Ph¸p hä lμ §uyÕcgri, nh©n viªn h·ng
P©yruýtx¾c ë C¨ngcan (Ghinª) ®i s¨n. ¤ng ta b¾n mét con chim r¬i
NguyÔn ¸i quèc
xuèng s«ng. Mét em bÐ ch¹y ngang qua. §uyÕcgri tóm em bÐ vøt
B¸o L'HumanitÐ,
xuèng s«ng vμ ra lÖnh t×m b»ng ®−îc con chim. S«ng s©u, n−íc
ngμy 4-12-1922.
ch¶y xiÕt, em bÐ kh«ng biÕt b¬i, ®· chÕt ch×m. Cha mÑ n¹n nh©n
kiÖn lªn nhμ ®−¬ng côc. §uyÕcgri bÞ viªn chØ huy khu gäi ®Õn. Y
®ång ý tr¶ 100 phr¨ng cho gia ®×nh ®au khæ ®Ó Øm vô nμy.
128 Hå chÝ minh toμn tËp 129



®¹i thuû n«ng; tÊt c¶ nh÷ng c«ng tr×nh ®ã ®Òu ®· ngõng tõ h¬n n¨m
n¨m nay, lÊy cí lμ kh«ng cã kinh phÝ. Nh−ng còng trong thêi gian
®ã, xø §«ng D−¬ng ®· dμnh ra 65 triÖu ®ång, 450 triÖu phr¨ng ®Ó
x©y dùng ®−êng s¸ vμ dinh thù. Mêi «ng Phagiª h·y suy nghÜ vÒ
nh÷ng con sè ®ã xem! GÇn mét nöa tû ®· chi phÝ ®Ó x©y dùng nh÷ng
®−êng «t« ch¹y mμ trªn ®ã kh«ng hÒ l−u th«ng ®−îc lÊy mét tÊn
Sù THÞNH V¦îNG CñA §¤NG D¦¥NG hμng ho¸ nμo; ®Ó dùng nh÷ng dinh thù vμ c«ng së cho h»ng hμ sa sè
c«ng chøc ®ang sinh s«i n¶y në nh− c©y cèi sum xuª vïng nhiÖt ®íi;
D¦íI TRIÒU §¹I M. L¤NG
trong khi Êy th× nh÷ng c«ng tr×nh ®· ®−îc thõa nhËn lμ tèi cÇn thiÕt
vμ ®· ®−îc NghÞ viÖn th«ng qua råi, l¹i bÞ bá r¬i.
Ngμi A. Xar«, vÞ Bé tr−ëng thuéc ®Þa vÜ ®¹i cña chóng ta,
"Nh−ng xin ®õng t−ëng r»ng ng−êi ta cã ý muèn thay ®æi
kh«ng bao giê bá sãt mét dÞp nμo ®Ó say s−a t¸n tông vÒ sù thÞnh
ph−¬ng ph¸p ë §«ng D−¬ng ®©u. §Ó hoμn thμnh ch−¬ng tr×nh
v−îng cña xø §«ng D−¬ng, xø §«ng D−¬ng "cña Ngμi", vμ vÒ
1912, ¤ng L«ng ®· xin phÐp NghÞ viÖn ®−îc ph¸t hμnh c«ng tr¸i.
nh÷ng sù nghiÖp vÜ ®¹i mμ ngμi cïng bé h¹ cña ngμi ®· lμm hoÆc
HiÖn nay, «ng ta l¹i cßn xin phÐp ph¸t hμnh mét c«ng tr¸i thø hai
®ang lμm t¹i ®Êy. §Ó chøng minh r»ng ngμi chØ nãi ®óng sù thËt, n÷a. Nh÷ng kÎ hiÖn nay ®ang l·nh ®¹o viÖc khai th¸c xø §«ng
chØ nãi ®éc cã sù thËt th«i, chóng t«i cÇn ®−a ra cho ngμi vμ cho c¸c D−¬ng xem chõng ®· ®Þnh t©m kh«ng muèn lμm c¸i g× thËt sù cã
Ých lîi c¶, nÕu tr−íc hÕt ng−êi ta kh«ng cho phÐp hä ®−îc vay nî.
b¹n chóng ta ®äc nh÷ng ®o¹n sau ®©y, trÝch ë mét bøc th− cña
Cßn ®èi víi ng©n quü, ®èi víi nh÷ng dù tr÷ gom gãp ®−îc trong vμ
®¹i t¸ BÐcna göi cho b¸o La RÐpublique Française29, ngμy 6-12-
sau thêi kú chiÕn tranh, th× hä s½n sμng vung tay nÐm qua cöa sæ,
1922 vμ, th−a ngμi Bé tr−ëng, xin ngμi cø yªn t©m, ®¹i t¸ ®ã kh«ng
nÕu NghÞ viÖn kh«ng ®−a hä vμo nÒn nÕp".
ph¶i lμ mét ng−êi céng s¶n ®©u. Bøc th− nãi nh− sau:
"Sè hμng xuÊt khÈu cña §«ng D−¬ng hiÖn ®ang cÇm chõng hay
NguyÔn ¸i quèc
cßn gi¶m xuèng n÷a. N¨m 1914, §«ng D−¬ng ®· xuÊt khÈu
B¸o La Vie OuvriÌre,
45.000kg t¬ lôa; 99.000 tÊn ng«; 400 tÊn chÌ; n¨m ngo¸i chØ xuÊt
ngμy 22-12-1922.
khÈu cã 15.000 kg t¬ lôa; 32.000 tÊn ng«; 156 tÊn chÌ.
"Ng−êi ta còng t−ëng r»ng hiÖn nay chÝnh phñ §«ng D−¬ng ®ang
tÝch cùc tiÕn hμnh nh÷ng c«ng tr×nh lín cÇn thiÕt cho viÖc khai th¸c
thuéc ®Þa nμy. ThÕ nh−ng, tõ n¨m 1914 ®Õn nay, ng−êi ta kh«ng hÒ
®Æt thªm ®−îc mét kil«mÐt ®−êng s¾t nμo, còng kh«ng khai th¸c
thªm ®−îc mét hÐcta ruéng ®Êt nμo. C¸ch ®©y m−êi n¨m, «ng Xar«
cã ®−a th«ng qua mét ch−¬ng tr×nh kiÕn thiÕt bao gåm viÖc x©y
dùng con ®−êng s¾t tõ Vinh ®Õn §«ng Hμ vμ bèn hÖ thèng
130 Hå chÝ minh toμn tËp 131



®−îc ngμy tèt cho con Rång ) cã thÓ ngù gi¸ xuèng tμu, ng−êi ta ®·
47F1




ph¶i båi th−êng phÝ tæn cho tμu Poãctètx¬ vÒ bèn ngμy chê ®îi, mçi
ngμy 100.000 phr¨ng (tøc lμ 400.000 phr¨ng). TiÒn tμu hÕt 400.000
phr¨ng. TiÒn chiªu ®·i hÕt 240.000 phr¨ng (kh«ng kÓ tiÒn l−¬ng tr¶
cho bän c¶nh s¸t ®Ó canh g¸c nh÷ng ng−êi An Nam ë Ph¸p). 77.600
phr¨ng ®Ó tr¶ tiÒn ¨n ë t¹i M¸cx©y cho sè lÝnh khè xanh An Nam
dïng ®Ó bång sóng chμo Cô lín Bé tr−ëng vμ Hoμng th−îng.
VùC TH¼M THUéC §ÞA
V× nãi ®Õn M¸cx©y, nªn nh©n tiÖn chóng ta h·y xem thö cuéc
triÓn l·m thuéc ®Þa ë ®©y ®· tæn phÝ cho chóng ta biÕt bao nhiªu.
N−íc Ph¸p cã mét hÖ thèng thuéc ®Þa réng m−êi triÖu kil«mÐt Tr−íc hÕt, vμ ngoμi nh÷ng kÎ thÇn thÕ ë chÝnh quèc ra, ng−êi ta
vu«ng víi d©n sè lμ 56 triÖu ng−êi da vμng vμ da ®en. §Ó "khai cßn cho mêi ba chôc viªn chøc cao cÊp ë c¸c thuéc ®Þa vÒ, - bän nμy
th¸c" tÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã, «ng Anbe Xar«, Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa h»ng ngμy phÌ phìn ë Cann¬bie mμ vÉn ®−îc lÜnh phô cÊp c¶ ë
cÇn cã ba hay bèn tû phr¨ng. Muèn thÕ, «ng ®· "tæ chøc" mét chiÕn TriÓn l·m lÉn ë thuéc ®Þa. Riªng §«ng D−¬ng ph¶i bá ra 12 triÖu
dÞch b¸o chÝ réng r·i vμ ®· ®äc kh«ng biÕt bao nhiªu lμ diÔn v¨n. cho cuéc triÓn l·m ®ã. Vμ c¸c b¹n cã biÕt ng−êi ta ®· chi tiªu sè tiÒn
Ngμi Bé tr−ëng l¹i cßn viÕt c¶ mét pho s¸ch dμy 656 trang (gi¸ 20 ®ã nh− thÕ nμo kh«ng? §©y lμ mét thÝ dô: C¸i viÖc gäi lμ dùng lªn
phr¨ng mét cuèn). Trong khi chê ®îi thu ®−îc nh÷ng tû ®ã, xin m« h×nh c¸c cung ®iÖn ¡ngco ®· lμm tèn mÊt 3000 mÐt khèi gç x©y
phÐp Ngμi Bé tr−ëng h·y cho chóng t«i bæ sung ®«i chót vμo nh÷ng dùng, gi¸ mçi mÐt lμ 400 hay 500 phr¨ng. Tæng céng: 1 triÖu 200
ngh×n ®Õn 1 triÖu 500 ngh×n phr¨ng.
lý lÏ cña Ngμi.
Cßn nh÷ng viÖc vung phÝ kh¸c n÷a. §Ó chuyªn chë quan Toμn
Ng©n s¸ch Nam Kú ch¼ng h¹n, n¨m 1911, lμ 5.561.680 ®ång
quyÒn, mμ chØ dïng c¸c xe h¬i vμ nh÷ng cç xe ngùa th× còng ch−a
(12.791.000 phr¨ng); n¨m 1912 lμ 7.321.817 ®ång (16.840.000
®ñ. Ngμi cÇn ph¶i cã mét toa xe ®Æc biÖt n÷a kia, viÖc s¾p xÕp toa
phr¨ng). N¨m 1922, ng©n s¸ch ®ã lªn tíi 12.821.325 ®ång
xe ®ã tæn phÝ cho c«ng khè 125.350 phr¨ng.
(96.169.000 phr¨ng). Mét con tÝnh ®¬n gi¶n chØ cho chóng ta thÊy
Trong vßng m−êi mét th¸ng ho¹t ®éng, Côc kinh tÕ §«ng
r»ng gi÷a hai n¨m 1911 vμ 1922, trong ng©n s¸ch cña thuéc ®Þa
D−¬ng ®· lμm cho ng©n s¸ch §«ng D−¬ng hao hôt mét sè tiÒn lμ
nμy cã mét sù chªnh lÖch lμ 83.378.000 phr¨ng (tû suÊt hèi ®o¸i
464.000 phr¨ng.
cña ®ång b¹c hai n¨m ®ã lμ 2 phr¨ng 25 vμ 7 phr¨ng 50). Sè tiÒn ®ã
ch¹y ®i ®©u? Ch¹y vμo c¸c kho¶n chi vÒ nh©n viªn mμ th«i, v× c¸c T¹i Tr−êng thuéc ®Þa, n¬i ®μo t¹o nh÷ng "nhμ ®i khai ho¸" sau
nμy, 44 gi¸o s− ®· ®−îc ®μi thä ®Ó d¹y tõ 30 ®Õn 35 häc viªn, l¹i
kho¶n nμy ®· nuèt gÇn hÕt 100 phÇn 100 tæng sè thu.
bao nhiªu lμ ngh×n phr¨ng n÷a.
Råi hÕt nh÷ng ®iªn rå nμy ®Õn nh÷ng sù ®iªn rå kh¸c ®· lμm vung
phÝ ®ång tiÒn mμ ng−êi d©n An Nam ®¸ng th−¬ng h¹i ®· ph¶i ®æ Së thanh tra th−êng trùc c¸c c«ng tr×nh phßng thñ thuéc ®Þa
må h«i n−íc m¾t míi kiÕm ra ®−îc. HiÖn chóng t«i ch−a biÕt râ sè h»ng n¨m tèn cho ng©n s¸ch hÕt 758.168 phr¨ng. ThÕ mμ c¸c ngμi
tiÒn mμ ®øc vua An Nam ®· chi tiªu vÒ viÖc sang du ngo¹n bªn
Ph¸p ®óng lμ bao nhiªu ®ång, nh−ng chóng t«i biÕt r»ng, ®Ó ®îi 1) ¸m chØ Kh¶i §Þnh.
132 Hå chÝ minh toμn tËp 133



thanh tra th× kh«ng bao giê rêi khái Pari, vμ ®èi víi c¸c thuéc ®Þa
th× c¸c ngμi còng kh«ng hiÓu biÕt g× h¬n lμ hiÓu biÕt viÖc trªn mÆt
tr¨ng.
NÕu ®Õn c¸c thuéc ®Þa kh¸c, th× ë ®©u, chóng ta còng thÊy mét
t×nh tr¹ng tÖ h¹i nh− vËy. §Ó ®ãn tiÕp mét ph¸i ®oμn "kinh tÕ" b¸n
chÝnh thøc, kho b¹c M¸ctinÝch "vîi ®i" mÊt 400.000 phr¨ng. Trong
NH÷NG NG¦êI B¶N Xø
vßng m−êi n¨m, ng©n s¸ch Marèc ®· tõ 17 triÖu t¨ng lªn tíi 290
)
§¦îC ¦A
triÖu phr¨ng, mÆc dÇu ng−êi ta ®· gi¶m ®i 30% c¸c kho¶n chi tiªu CHUéNG48F1




cho b¶n xø, tøc lμ nh÷ng kho¶n chi tiªu cã thÓ ®em l¹i lîi Ých cho
d©n b¶n xø.
N¨m 1604, mét ng−êi Anh tªn lμ SÕchxpia vèn lμ mét nhμ v¨n
§ã lμ sè tiÒn hμng triÖu vμ thËm chÝ hμng tû mμ nÕu ng−êi ta chuyªn nghiÖp, «ng ta cã nh· ý ®−a ra mét vë kÞch mμ vai chÝnh lμ
biÕt c¸ch t×m th× cã lÏ ng−êi ta sÏ kiÕm ra ®−îc mét c¸ch dÔ dμng. mét ng−êi da ®en. Ng−êi da ®en nμy tªn gäi ¤tenl«, qu¶ lμ mét anh
hïng, mét anh hïng thËt sù anh hïng. ¤tenl« ®· tõng chinh chiÕn
Nh−ng Ngμi Bé tr−ëng l¹i cø muèn gâ vμo d©n b¶n xø.
nhiÒu, nh−ng kh«ng ph¶i lμ ®¸nh C¸cp¨ngchiª, còng kh«ng ph¶i v×
anh lμ ng−êi ®−îc «ng §ianh¬ tuyÓn mé, còng kh«ng ph¶i v× anh lμ
NGUYÔN ¸I QUèC
ng−êi d−íi tr−íng cña t−íng M¨nggianh, v¶ l¹i håi ®ã vÉn ch−a næ
ra cuéc chiÕn tranh v× c«ng lý - mμ lμ ®¸nh nh÷ng c−êng quèc hiÕu
chiÕn ë ch©u ¢u vμ ch©u Phi. ¤tenl« lμm thèng so¸i cña quËn c«ng
Xin hái
xø Vªnªxi. Cø theo lêi «ng Viviani nãi th× trªn m¸i tãc xo¨n cña
Cã ph¶i v× qu¸ nhiÒu tÝnh nh©n ®¹o, nh− «ng Xar« ®· nhiÒu
¤tenl« ®· cã biÕt bao nhiªu vßng hoa chiÕn th¾ng. Nh−ng chiÕn
lÇn tuyªn bè, mμ ng−êi ta ®· b¾t c¸c ph¹m nh©n ë nhμ tï Nha
c«ng lín nhÊt cña ¤tenl« lμ ®· th¾ng ®−îc §ªx®ªm«nia.
Trang (Trung Kú) ph¶i ¨n khan, nghÜa lμ ¨n c¬m mμ kh«ng ®−îc
§ªx®ªm«nia kh«ng ph¶i lμ mét thμnh phè cña bän b«s¬, còng
uèng n−íc kh«ng? Cã ph¶i ng−êi ta ®· quÐt tanhtuya®ièt lªn mòi
kh«ng ph¶i lμ mét thuéc ®Þa. §ã chØ lμ tªn mét c« g¸i dÞu dμng,
c¸c ph¹m nh©n ®Ó dÔ nhËn ra hä khi hä v−ît ngôc kh«ng?
xinh x¾n, ®Çy h¹nh phóc, con cña nguyªn l·o nghÞ viÖn Brabanti«.
¤tenl« ®· chiÕm ®−îc tr¸i tim nμng b»ng c¸ch kÓ l¹i cho nμng nghe
N.A.Q. lÞch sö c¶m ®éng cña ®êi m×nh, nh÷ng trËn ®¸nh vÜ ®¹i, nh÷ng trËn
v©y thμnh dμi ®»ng ®½ng, nh÷ng chiÕn c«ng rùc rì, tãm l¹i lμ
B¸o L'HumanitÐ,
nh÷ng chuyÖn t¸n tØnh hay ho g× ®ã! BiÕt cha m×nh vèn chøc t−íc
ngμy 9-1-1923.
nh− thÕ th× s½n cã nhiÒu thμnh kiÕn, nhÊt lμ thμnh kiÕn chñng téc,
nªn nμng §ªx®ªm«nia hiÒn hËu chØ mét lßng nghe theo tiÕng gäi



1) IndigÌnes μ la mode.
134 Hå chÝ minh toμn tËp 135



M¸cgrÝt §ªnoayª ®· sinh h¹ ®−îc mét cËu bÐ b¶n xø. Nh−ng chóng ta
cña t×nh yªu, nμng quyÕt lÊy chμng da ®en lμm chång mμ kh«ng
lÊy lμm tiÕc r»ng §ªnoayª ®· kh«ng hoan nghªnh chó bÐ b¶n xø ®ã
cÇn ®Õn ý kiÕn cña cha.
cho l¾m. Vèn lμ mét nhμ yªu n−íc tõ ®Çu ®Õn ch©n, nªn «ng ta muèn
Trong vë kÞch nμy, nh÷ng ng−êi da tr¾ng nh− tay th¸m tö Iag«
r»ng chó bÐ mμu da "s«c«la" kia ra ®êi gi¸ ®õng cã nh½n nhôi vμ bÐ
vμ anh chμng R«®rig« bÞ khinh bØ, ®Òu kh«ng ®ãng mét vai g×
nhá nh− thÕ, mμ l¹i lμ mét ng−êi r©u ria xåm xoμm, ba l« trªn l−ng,
cho¸ng l¾m; chÝnh hä l¹i lμ nh÷ng vai ®en tèi nhÊt. Song c¸i ®ã
sóng trªn vai ®Ó b¶o vÖ ®Êt n−íc, th× quý biÕt chõng nμo.
ch¼ng can g× ®Õn chóng ta.
Ngay c¶ trong c¸c trang tiÓu thuyÕt ®¨ng trªn b¸o, ng−êi b¶n
310 n¨m ®· tr«i qua. Ng−êi b¶n xø l¹i ®−îc ®−a lªn s©n khÊu:
xø còng ®· giμnh ®−îc ®Þa vÞ cña m×nh. ¤ng Angiabe - Êy xin lçi,
nh−ng ®©y lμ s©n khÊu chiÕn ). T¸c gi¶ lÇn nμy giÊu biÖt tªn tuæi,
49F1




«ng Anbe Gi¨ng chø - ®· ch¼ng kÓ chuyÖn r»ng ë Héi chî M¸cx©y
t×m còng ch¼ng thÊy, song c¸c vai diÔn,- anh hïng hay kh«ng-
cã mét chμng An Nam kia lμm nghÒ kÐo xe ®· lät ®−îc vμo m¾t
nh−ng v× qu¸ nhËp vai cña m×nh nªn phÇn ®«ng ®· n»m l¹i trªn s©n
xanh cña mét bμ ®Çm xinh ®Ñp nä. Sau khi ®i th¨m Héi chî vÒ, bμ
khÊu. ThËt lμ mét tÊn bi kÞch! N¨m 1922, l¹i thÊy xuÊt hiÖn nh÷ng
bÌn cho gäi anh xe ®Õn phßng ngñ léng lÉy cña bμ. Vμ v©n v©n ...
ng−êi b¶n xø ®−îc −a chuéng. Ta kh«ng nãi ®Õn Batuala, con ng−êi
Ng−êi yªu bÞ c¾m sõng cña bμ bçng nhiªn tíi. Bèi rèi, lÈn nóp, v.v..
®−îc phong tÆng vμ Xiki, kÎ ©n nh©n cña khoa häc lμm g×. Ta chØ nãi Nh−ng c¸i chÝnh cña c©u chuyÖn l¹i ë chç kh¸c kia. Nguyªn lμ
®Õn nh÷ng ng−êi b¶n xø ®· thÝch øng ®−îc, hoÆc ®−îc thÝch thó2). chμng c«ng tö kia ®· ®¸nh c¾p ®−îc mét viªn ngäc bÝch bμy ë gian
BÞ trãi g« vμo cét buåm tμu vμ ®−îc ®−a ®i lμm qu©n t×nh thê cña §«ng D−¬ng vμ ®Õn ®Ó khoe víi ng−êi ngäc cña m×nh. (¤i!
l−¬ng thiÖn vËy thay!). Ng−êi An Nam kia ®øng nÊp ®»ng sau
nguyÖn ë ch©u ¢u, ®¸nh ph−êng man rî ®Ó b¶o vÖ v¨n minh,
tr«ng thÊy qu¶ tang hμnh vi ®Çy téi lçi Êy, liÒn nh¶y ra ®¸nh cho
nh−ng mét khi ®Õn xø v¨n minh råi th× nh÷ng ng−êi b¶n xø cña
anh chμng ¨n c¾p ng· gôc, råi mang lÔ vËt quý ®ã vÒ bμn thê.
«ng Tªry l¹i ®−îc c¸i thó tha hå nÕm "tr¸i c©y trong v−ên cÊm".
Nh÷ng ng−êi b¶n xø cßn sèng sãt sau cuéc tμn s¸t n¨m 1914 còng Kh«ng kÓ c¸c ®iÖu nh¹c khiªu vò vμ c¸c cuéc Héi chî thuéc ®Þa ®·
nh− nh÷ng ng−êi b¶n xø cßn sèng sãt sau ®¹i chiÕn 1914-1918 ®Òu lμm cho anh em thuéc ®Þa chóng ta tù hμo mét c¸ch chÝnh ®¸ng,
cã thÓ tù hμo r»ng v× c«ng lý vμ nÒn d©n chñ cña chñng téc cao chóng ta l¹i cßn lÊy lμm sung s−íng ®−îc biÕt r»ng tõ sang n¨m trë ®i,
®¼ng, hä kh«ng nh÷ng ®· hiÕn ®êi m×nh, x−¬ng m¸u m×nh, mμ cßn tÊt c¶ c¸c bμ ®Çm thuéc giíi lÞch sù sÏ mang mét c¸i g× cña chóng ta
hiÕn c¶ niÒm t... in cña m×nh n÷a. trªn ng−êi vμ trong ng−êi hä; c¸c cöa hμng thêi trang lín ë Pari, sang
xu©n tíi, sÏ tung ra nh÷ng kiÓu v¶i thuéc ®Þa vμ kiÓu quÇn ¸o thuéc
¤ng SÕchxpia tr−íc kia lÊy lμm hμi lßng thÊy ng−êi d©n b¶n xø
®Þa. Ng−êi ta sÏ ®Æt cho nh÷ng bé ¸o mÆc trong nhμ vμ c¸c ¸o kh¸c ®ñ
trong vë kÞch cña m×nh ®· ®μng hoμng lÊy ®−îc c« g¸i mÉu quèc. Cßn
thø tªn nμo lμ: ThÞ Ba, B¨mbara, U«lèp, Luph¬lóp, v.v..
«ng Tªry ngμy nay th× chØ nhËn thÊy cã mét ®iÒu lμ ng−êi b¶n xø cña
Hìi nh÷ng ng−êi con cña thuéc ®Þa! Ngμy vinh quang ®· tíi ).
«ng rÊt ®¾c lùc ®Ó gãp phÇn lμm cho d©n sè ph×nh lªn b»ng c¸ch lμm åi50F1




ph×nh bông c¸c c« nμng da tr¾ng. ¤ng Xasa Ghit¬ry cßn ®i xa h¬n
nguyÔn ¸i quèc
n÷a. ¤ng muèn ng−êi b¶n xø ph¶i ®−îc v¨n minh hoμn toμn. ¤ng
B¸o Le Paria, sè 10,
muèn hä ph¶i c...¾m sõng c¸c «ng chång da tr¾ng c¬! ¤ng ®· ®−îc
ngμy 15-1-1923.
hoμn toμn to¹i nguyÖn, v× chÝn th¸ng sau cuéc "chinh phôc" bμ

1) Nh¹i theo c©u ®Çu trong bμi quèc ca Ph¸p: Allons! enfants de la
1) ChØ ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914-1918).
patrie, le jour de gloire est arrivÐ! (Hìi nh÷ng ng−êi con cña Tæ quèc! Ngμy
2) AdaptÐs ou adoptÐs. vinh quang ®· tíi råi!).
136 Hå chÝ minh toμn tËp 137



®Êt Ph¸p, trong lóc ®ã th× c¸c nhμ khai ho¸ cña «ng ®· ¨n c¾p,
l−êng g¹t, giÕt h¹i hoÆc thiªu sèng (vμ ch¾c ch¾n lμ kh«ng bÞ trÞ téi)
nh÷ng ng−êi An Nam, ng−êi Tuynidi, hay ng−êi Xªnªgan?
¤ng cßn viÕt tiÕp r»ng nh÷ng hμnh vi bÊt c«ng ë Ph¸p cßn
nhiÒu h¬n ë c¸c thuéc ®Þa. ThÕ th× th−a «ng ¸csimb«, h·y cho phÐp
t«i nãi r»ng, kh«ng nªn cã cao väng ®em nh÷ng bμi häc vÒ b×nh
TH¦ NGá GöI ¤NG L£¤NG ¸CSIMB¤ ®¼ng hoÆc c«ng lý ®i d¹y cho ng−êi kh¸c, khi ng−êi ta kh«ng thùc
hiÖn ®−îc nh÷ng bμi häc ®ã ë n−íc m×nh. §ã lμ c¸i l«gÝch s¬ ®¼ng
nhÊt, ph¶i kh«ng «ng?
NghÞ sÜ h¹t §r«m¬. B¸o c¸o viªn
Theo «ng, nh÷ng hμnh vi vμ cö chØ cña c¸c quan cai trÞ thuéc
vÒ Ng©n s¸ch thuéc ®Þa, Uû viªn
®Þa cña «ng ®Òu ®· ®−îc c¸c phñ toμn quyÒn vμ Bé Thuéc ®Þa thõa
Héi ®ång thuéc ®Þa tèi cao
biÕt, nhËn xÐt vμ kiÓm tra råi. VËy, ¾t ph¶i lμ mét trong hai ®iÒu
sau ®©y: hoÆc lμ v× «ng ®·ng trÝ nªn ®· quªn mÊt nh÷ng tªn nh−
Th−a «ng,
B«®oanh, §¸cl¬, Luycax¬ vμ biÕt bao nhiªu tªn kh¸c n÷a, hîp
Trong bμi diÔn v¨n ®äc t¹i H¹ nghÞ viÖn, «ng cã nãi r»ng, nÕu
thμnh ®¸m h¶o h¸n ®· lμm r¹ng rì vμ vÎ vang cho bé cai trÞ thuéc
muèn th× «ng cã thÓ v¹ch trÇn nh÷ng chuyÖn xÊu xa ë thuéc ®Þa ra;
®Þa cña «ng; chóng ®· lμm nh÷ng ®iÒu ®¹i gian ¸c, thÕ mμ chØ bÞ
nh−ng «ng thÊy tèt h¬n lμ Øm ®i kh«ng nãi ®Õn nh÷ng téi nÆng téi
trõng ph¹t b»ng c¸ch th¨ng chøc vμ th−ëng hu©n ch−¬ng th«i.
nhÑ mμ c¸c nhμ khai ho¸ cña «ng ®· ph¹m ë c¸c thuéc ®Þa. §ã lμ
HoÆc lμ «ng ®· ngang nhiªn chÕ giÔu ®éc gi¶ cña «ng.
quyÒn cña «ng, vμ ®iÒu ®ã chØ liªn quan ®Õn «ng, ®Õn l−¬ng t©m
¤ng nãi r»ng, vÒ mÆt thuéc ®Þa, nÕu n−íc Ph¸p cã ph¹m lçi th×
«ng vμ ®Õn nh÷ng cö tri cña «ng th«i. §èi víi chóng t«i, nh÷ng
ch¼ng qua lμ do cã qu¸ nhiÒu tinh thÇn cao c¶ ®Êy th«i. Th−a «ng
ng−êi ®· tõng chÞu khæ vμ hiÖn vÉn ®ang h»ng ngμy chÞu khæ v×
¸csimb«, xin «ng cho chóng t«i biÕt cã ph¶i v× tinh thÇn cao c¶ Êy
nh÷ng "©n huÖ" cña chñ nghÜa thùc d©n, th× chóng t«i ch¼ng cÇn
mμ ng−êi ta t−íc mÊt cña ng−êi b¶n xø tÊt c¶ mäi quyÒn ng«n luËn,
®Õn «ng míi biÕt ®−îc nh÷ng c¸i Êy.
®i l¹i, v.v. kh«ng? Ph¶i ch¨ng còng v× tinh thÇn Êy mμ ng−êi ta
Nh−ng chÝnh «ng ®· "phãng ®¹i" khi «ng viÕt trªn b¸o Rappel30
buéc hä ph¶i chÞu c¸i th©n phËn d©n b¶n xø hÌn män, mμ ng−êi ta
r»ng nh÷ng sù viÖc mμ «ng BÐct«n v¹ch ra, ®Òu lμ sai hoÆc phãng
t−íc hÕt ruéng ®Êt cña hä ®Ó cho bän x©m l¨ng, vμ sau ®ã buéc hä
®¹i! Tr−íc hÕt, chÝnh ngay «ng Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa còng ®·
ph¶i lao ®éng nh− kÎ n« lÖ? ChÝnh «ng ®· nãi r»ng gièng ng−êi
buéc ph¶i thõa nhËn r»ng: "T×nh tr¹ng t− t−ëng khinh rÎ sinh
Tahiti v× nghiÖn r−îu mμ ®· chÕt mßn dÇn vμ hiÖn ®ang ®i ®Õn diÖt
mÖnh ng−êi b¶n xø vÉn ®ang cßn". Vμ «ng ta ®· "kh«ng hÒ chèi c·i
vong. Ph¶i ch¨ng còng v× qu¸ − cao c¶ mμ c¸c «ng ®· t×m ®ñ c¸ch
mét sù viÖc tμn nhÉn nμo", mμ nghÞ sÜ Boaníp ®· v¹ch ra. Sau n÷a,
®Ó lμm cho ng−êi An Nam say kh−ít víi r−îu cån cña c¸c «ng vμ trë
th−a «ng ¸csimb«, liÖu «ng cã thÓ chèi c·i ®−îc r»ng, trong nh÷ng
nªn u mª, ®Çn ®én víi thuèc phiÖn cña c¸c «ng?
n¨m võa qua, - tøc lμ sau cuéc chiÕn tranh "v× c«ng lý"-, ®· cã ®Õn
80 v¹n ng−êi b¶n xø "t×nh nguyÖn" ®Õn lμm viÖc hoÆc bá m×nh trªn Sau cïng, «ng nãi ®Õn "bæn phËn", ®Õn "nh©n ®¹o" vμ "khai
ho¸"! VËy bæn phËn Êy lμ c¸i g×? ¤ng ®· ®em ph« bμy trong suèt c¶
138 Hå chÝ minh toμn tËp 139



bμi diÔn v¨n cña «ng råi. §ã lμ thÞ tr−êng, lμ c¹nh tranh, lμ lîi tøc,
lμ ®Æc quyÒn. Bu«n b¸n, tμi chÝnh, ®ã lμ nh÷ng c¸i t−îng tr−ng cho
lßng nh©n ®¹o cña c¸c «ng. S−u thuÕ, lao dÞch, bãc lét nÆng nÒ, -
c«ng cuéc khai ho¸ cña c¸c «ng, tãm l¹i lμ thÕ ®ã!
Th−a «ng ¸csimb«, trong lóc ®îi cho «ng cã "mét chøc t−íc
hiÓn vinh nhÊt mμ ng−êi ta cã thÓ m¬ −íc ®Õn" th× t«i xin phÐp nãi
Sù LI£M KHIÕT THùC D¢N
r»ng, nÕu tr−íc kia VÝchto Huyg« biÕt lμ hiÖn nay «ng viÕt ra
nh÷ng ®...iÒu nh− thÕ trªn tê b¸o cña «ng ta, th× «ng ta ®· kh«ng
s¸ng lËp ra nã.
Tin sau ®©y chóng t«i trÝch ë tê Journal Officiel31, nãi vÒ buæi
Mong «ng, v.v..
häp thø nhÊt ngμy 22-12-1922:
"Trong thêi kú chiÕn tranh, nhiÒu lÝnh Phi göi ng©n phiÕu cho
NguyÔn ¸i quèc
gia ®×nh víi nh÷ng sè tiÒn nhiÒu khi rÊt lín. Nh−ng c¸c ng©n phiÕu
B¸o Le Paria, sè 10,
Êy kh«ng bao giê ®Õn tay ng−êi nhËn c¶".
ngμy 19-1-1923.
Mét b¹n ®ång nghiÖp l¹i võa cho chóng t«i biÕt mét hiÖn t−îng
t−¬ng tù nh− thÕ. LÇn nμy, sù viÖc x¶y ra ë ®¶o Rªuyni«ng. §·
nhiÒu th¸ng nay, nh©n d©n trªn ®¶o kh«ng hÒ nhËn ®−îc mét b−u
kiÖn nμo göi ®Õn cho hä c¶. Tê Journal viÕt:
"HiÖn t−îng Êy lμm cho c¶ ng−êi göi hμng lÉn ng−êi kh«ng
nhËn ®−îc hμng ®Òu ph¶i lÊy lμm l¹.
"NhiÒu ng−êi khiÕu n¹i. Cuéc ®iÒu tra míi më ®· räi ngay ®−îc
¸nh s¸ng vμo ®iÒu bÝ mËt nãi trªn, vμ ph¸t hiÖn ®−îc mét lo¹t vô
®¸nh c¾p ®−îc tiÕn hμnh mét c¸ch chu ®¸o vμ kiªn tr× l¹ th−êng.
"Ng−êi ta b¾t mét nh©n viªn, råi mét nh©n viªn n÷a, råi ®Õn
l−ît «ng "xÕp", vμ cuèi cïng, khi tÊt c¶ nh©n viªn bÞ cßng tay th×
®Õn phiªn «ng gi¸m ®èc ngμnh b−u ®iÖn còng theo hä vμo tï nèt.
"Mçi ngμy, cuéc ®iÒu tra l¹i ®−a ra ¸nh s¸ng vμi sù viÖc míi.
Sè b−u kiÖn bÞ ®¸nh c¾p trÞ gi¸ trªn 125.000 phr¨ng. GiÊy tê, kÕ
to¸n ®Òu lμm gian c¶. Sæ s¸ch gian lËn rèi beng ®Õn nçi ph¶i mÊt
h¬n 6 th¸ng míi gì ra ®−îc.
140 Hå chÝ minh toμn tËp 141



"ë trong mét ngμnh nμo ®ã, ®«i khi cã thÓ cã mét vμi viªn chøc
gian tham, song rÊt Ýt khi l¹i cã c¶ mét ngμnh suèt tõ trªn xuèng
d−íi nhiÔm ph¶i bÖnh ¨n c¾p ®Õn nh− vËy; ®iÒu l¹ kú h¬n n÷a lμ
t¹i sao tÊt c¶ bän ¨n c¾p Êy l¹i cã thÓ hoμnh hμnh ®−îc trong mÊy
n¨m rßng mμ vÉn ®−îc b×nh yªn v« sù".


Bé S¦U TËP §éNG VËT32
nguyÔn ¸i quèc
B¸o La Vie OuvriÌre,
ngμy 19-1-1923.
ThËt chóng t«i ®· nghÜ ®Õn n¸t c¶ bé ãc ng−êi da vμng cña
chóng t«i ra, còng kh«ng tμi nμo t×m thÊy c¸i lÏ v× sao mÊy «ng bμ
ng−êi Ph¸p l¹i thμnh lËp mét tæ chøc kú côc lμ Héi b¶o trî loμi vËt.
Tr−íc hÕt, chóng t«i së dÜ kh«ng sao t×m ra ®−îc nguyªn nh©n ®ã,
v× chóng t«i thÊy hiÖn nay cßn cã biÕt bao nhiªu lμ con ng−êi cïng
khæ ®ang ®ßi hái ®−îc ng−êi ta s¨n sãc ®Õn hä mét chót mμ còng
ch¼ng ®−îc. Sau n÷a v× nh÷ng con vËt ®ã kh«ng ®¸ng ®−îc th−¬ng
yªu ®Õn thÕ, mμ chóng nã còng cã khæ së g× cho cam. Trõ con s− tö
® ) lμ cã Ých cho nh÷ng ng−êi cã thãi quen xá ch©n vμo giμy da thó,
51F1




cßn hÇu hÕt nh÷ng con vËt ®ã ®Òu ®éc ¸c, rÊt ®éc ¸c.
C¸i con chã ng¾n mâm2) ch¼ng ®· ch¹y ®Õn nhe bé r¨ng kh¶ è
cña nã ra mμ xÐ to¹c c¶ c¬ cÊu cña Héi nghÞ Pari ®ã sao? Thμnh thö
con khØ phlam¨ng vμ con gμ sèng g«loa ph¶i mét m×nh ®−¬ng ®Çu
víi con ph−îng hoμng giÐcmanh ë miÒn Ruya3).



1) Nh·n hiÖu mét lo¹i xi ®¸nh giμy cã tiÕng ë Ph¸p.
2) ¸m chØ n−íc Anh lóc ®ã.
3) Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, vÊn ®Ò miÒn Ruya, mét khu vùc
c«ng nghiÖp than vμ luyÖn kim quan träng cña §øc, lμ kh©u chÝnh trong
nh÷ng m©u thuÉn gi÷a c¸c c−êng quèc ch©u ¢u. Th¸ng 1 n¨m 1923, Ph¸p
muèn n¾m −u thÕ ë ch©u ¢u, ®· cïng víi BØ chiÕm ®ãng miÒn Ruya cña
§øc. Con khØ phlam¨ng vμ con gμ sèng g«loa ë ®©y ¸m chØ BØ vμ Ph¸p.
142 Hå chÝ minh toμn tËp 143



Trong khi h·y cßn bÞ xÝch cæ, thÕ mμ con ) ch¼ng ®· nh¸ nghiÕn bμi diÔn v¨n bé tr−ëng cña «ng t¹i x−ëng −íp c¸ thu Xanh Pie vμ
æ52F1




Mic¬l«ng, cßn vÒ phÇn «ng Xit¬r«en th× «ng cho "con S©u" 1) khai
mÊt nhiÒu bé cña n−íc Céng hoμ ®ã sao? Ng−êi ta ch¼ng ®· phÝ 53F




hμng mÊy triÖu, mÊy tû ®Ó nhê hai «ng b¹n vinh quang cña chóng ho¸ cña «ng bß xuyªn qua Xahara. Hai cuéc ®i c«ng c¸n nμy - viÖc
ta lμ Contr¾c vμ Vranghen mua hé da con gÊu M¸txc¬va, lμ con vËt c«ng vμ viÖc nöa c«ng nöa t− - ch¾c h¼n thÕ nμo còng sÏ thu ®−îc
ngμy nay h¬n bao giê hÕt, nã kh«ng thÝch ®Ó cho ng−êi ta tuú ý kÕt qu¶ tèt ®Ñp mμ ng−êi ta cã quyÒn chê ®îi: tøc lμ lμm cho con
muèn lμm g× th× lμm ®ã sao? (Chao! con vËt míi qu¸i chø). chuét nh¾t ®Î ra nh÷ng qu¶ nói vμ cñng cè ®Þa vÞ cña nh÷ng con c¸
mËp thùc d©n.
Trong sè c¸c b¹n h÷u ë chÝnh quèc cña chóng ta, ai lμ ng−êi
kh«ng ph¶i phμn nμn vÒ tai h¹i do loμi diÒu h©u g©y ra? Loμi qu¹2) Ng−êi ta th−êng quªn t−ëng r»ng c¸c nhμ b¶o hé cña chóng ta
lóc nμo còng thi hμnh c¸i chÝnh s¸ch cña loμi ®μ ® ). Nh−ng lÇm to
mμ l¹i ch¼ng ph¶i lμ nh÷ng kÎ ph¸ ho¹i tai h¹i trong ®Þa h¹t tinh Óu54F2




thÇn μ? Cßn nh÷ng con mät giμ3) th× cã lμm ®−îc viÖc g× ngoμi c¸i råi c¸c b¹n ¹! Ch¶ ph¶i thÕ ®©u, nμy nhÐ: ChØ cã nhËn lêi mêi cña
viÖc chØ chuyªn t×m c¸ch lîi dông nh÷ng sù bÊt hoμ vμ nh÷ng chó c¸ nôc ë H¶i c¶ng cò th«i mμ chÝnh phñ thuéc ®Þa ®· kh«ng
chuyÖn xÝch mÝch trong x· héi? L¹i cßn con vËt nμo ®ã ch¼ng ®· v« ngÇn ng¹i mét chót nμo mμ kh«ng chi tiªu:
sØ ®Õn nçi muèn cho phÐp tÊt c¶ c¸c chμng rÓ l¸o x−îc cø viÖc dïng 1- §«ng D−¬ng 13.190.846 phr¨ng
tªn nã ®Ó gäi mÑ vî hä ®ã sao? Bän mÌo quý ph¸i4) h¸ ch¼ng thËt sù
2- T©y Phi thuéc Ph¸p 5.150.000 -
lμ nh÷ng kÎ ®· dËp t¾t c¶ h¹nh phóc gia ®×nh cña nhiÒu nhμ ®ã −?
Vμ nh÷ng con chuét cèng ë kh¸ch s¹n5) ch¼ng ®· lμ nh÷ng kÎ thï 3- Ch©u Phi xÝch ®¹o thuéc Ph¸p 348.750 -
mu«n thuë cña tÊt c¶ nh÷ng ng−êi ®i du lÞch ®ã sao? 4- Cam¬run 390.000 -
Ch−a kÓ ®Õn chã sãi lóc nμo còng lμ kÎ cã lÏ ph¶i v× ®ã lμ kÎ 5- Ma®ag¸txca 1.837.600 -
m¹nh h¬n, vμ nh÷ng con chiªn ghÎ lμ mét mèi tai ho¹ cho c¶ mét
6- M¸ctinÝch 108.000 -
x· héi trung thùc, chóng t«i... Nh−ng tr−íc khi kÕt thóc, ta h·y nãi
7- Guya®¬lóp 55.000 -
mét chót vÒ nh÷ng con vËt ë thuéc ®Þa.
8- Guyan 62.500 -
§óng gi÷a lóc «ng Ghinan chuÈn bÞ ®Ó nhê «ng M¨nggianh
chuyÓn lªn ViÖn Hμn l©m khoa häc mét bμi nghiªn cøu vÒ viÖc sö 9- T©n Cali®«ni 75.000 -
dông da c¸ mËp, th× «ng Anbe Xar« lªn ®−êng ®i §¶o Chã6) ®äc mét
10- T©n HªbrÝt 60.000 -
11- Ch©u §¹i D−¬ng 65.000 -
1) ¸m chØ Clªm¨ngx«, mét chÝnh kh¸ch Ph¸p vμ Bé tr−ëng Bé ChiÕn
tranh.
1) "Chenille": NghÜa ®en lμ con s©u. VÒ c¬ khÝ, ®ã lμ xe t¨ng. Th−êng
2) ChØ kÎ viÕt th− nÆc danh.
dïng ®Ó gäi tÊt c¶ c¸c xe ch¹y b»ng vßng xÝch.
3) Chats-fourrÐs. NghÜa ®en lμ nh÷ng con mÌo l«ng xï; nghÜa bãng lμ
2) Politique de l'autruche. §μ ®iÓu, mét lo¹i chim lín ë miÒn nhiÖt ®íi
bän quan toμ.
ch©u Phi, cao tíi 2m50, ch¹y nhanh vμ cã mét d¹ dμy rÊt khoÎ. Tõ ng÷
4) Poules de luxe. ChØ bän g¸i ®iÕm sang träng.
Estomac d'autruche nghÜa lμ d¹ dμy ®μ ®iÓu, tiªu ho¸ ®−îc tÊt c¶ c¸c thø.
5) Rats d'h«tel. ChØ bän chuyªn trém c¾p hμnh lý cña kh¸ch trä. ë ®©y, chÝnh s¸ch ®μ ®iÓu lμ ngô ý nãi chÝnh s¸ch v¬ vÐt tham tμn cña bän
thùc d©n.
6) L'Ile aux chiens.
144 Hå chÝ minh toμn tËp 145



12- Ên §é 135.000 -
13- X«mali 97.000 -
14- §¶o Rªuyni«ng 85.000 -
15- Xanh Pie vμ Mic¬l«ng 14.000 -
®Ó ®−a vμi con l¹c ®μ, vμi con bß c¸i vμ vμi con c¸ sÊu tõ c¸c thuéc
®Þa vÒ thμnh phè M¸cx©y.
Y NH¦ N¦íC MÑ
L¹i còng ph¶i nhËn r»ng c¸c nhμ ®i khai ho¸ cña chóng ta ®·
kh«ng tõ mét sù cè g¾ng nμo ®Ó c¾m cho mÊy con chim sÎ b¶n xø-
rÊt dÔ b¶o vμ rÊt ngoan ngo·n - vμi c¸i l«ng c«ng lμm cho chóng trë Cho ®Õn nay, trªn thÕ giíi chØ cã thμnh phè Tuynl¬ 1) lμ cã thÓ
56F




thμnh nh÷ng con vÑt hay nh÷ng con chã gi÷ nhμ. Vμ nÕu nh©n d©n tù hμo ®· cã nh÷ng bøc th− nÆc danh vang déi. Ngμy nay, xø Nam
ch©u Phi vμ ch©u ¸ mμ ®−îc "hoμ b×nh" vμ "thÞnh v−îng" ®Õn nh− Kú víi lßng hiÕu th¶o vμ mong muèn tá lßng trung thμnh kh«ng bê
thÕ nμy, th× chÝnh nh÷ng "vÞ ®i gieo r¾c d©n chñ" kh«ng biÕt mái bÕn ®èi víi n−íc khai ho¸ v¨n minh cho m×nh - võa råi còng cã c¸i
mÖt ®ã lμ con nhÆng ®¸nh ) chø cßn ai vμo ®ã n÷a? vô th− nÆc danh "cña nã". Nh−ng xø thuéc ®Þa nμy ®· "b¾t ch−íc"
5F1




Nãi tãm l¹i, sè phËn cña tÊt c¶ nh÷ng con vËt Êy t−¬ng ®èi ®· vông vÒ v× kh«ng ph¶i lμ vô mét nμng Lavan diÔm lÖ mμ lμ vô mét
dÔ chÞu. VËy, nÕu c¸c héi viªn cña c¸i héi cao c¶ lμ Héi b¶o trî c¸c h−¬ng chøc An Nam giμ nua võa bÞ b¾t bá tï, kh«ng ph¶i v× ®· l¹m
loμi vËt cÇn ph¶i giÕt th× giê, th× nªn ch¨m sãc ®Õn nh÷ng con khØ dông th− nÆc danh mμ v× ®· bÞ th− nÆc danh tè c¸o. ViÖc Êy thùc
bÞ b¸c sÜ V«r«nèp lμm cho ®au ®ín2) vμ ®Õn nh÷ng con cõu d©n b¶n chÊt nh− thÕ nμy:
xø khèn khæ kia lu«n lu«n bÞ hít trôi l«ng3), ®ã cã lÏ l¹i lμ mét viÖc Mét ®ªm th¸ng 12 n¨m 1922, cô h−¬ng c¶ An Nam ®ang m¬
Ých lîi h¬n. mμng th× bçng nghe tiÕng mâ huyªn n¸o b¸o cho d©n lμng biÕt cã
c−íp ë trªn s«ng c¸i, ngay tr−íc mÆt Chî L¸ch! (¤! vËy th× c¸i nÒn
an ninh mμ c¸c nhμ chøc tr¸ch tõng ca tông ë ®©u nhØ?). Cô h−¬ng
nguyÔn ¸i quèc
c¶ nhμ ta vïng dËy ví lÊy khÈu sóng - nguyªn cô h−¬ng c¶ còng
B¸o Le Paria, sè 11,
®ång thêi lμ tr−¬ng tuÇn cña mét tr¹i Êp lín - vμ lËp tøc cïng víi
ngμy 1-2-1923.
hai gia nh©n xuèng thuyÒn b¬i ra s«ng.
Võa ®Õn n¬i, cô h−¬ng c¶ vμ hai gia nh©n liÒn bÞ bän c−íp næ
sóng b¾n; mét trong hai gia nh©n bÞ tróng ®¹n gi÷a ngùc vμ vμi
1) La mouche du coche. Con nhÆng trong c©u chuyÖn ngô ng«n cña La
Ph«ngten mØa mai nh÷ng kÎ tù cho m×nh lμ kÎ ®i khai ho¸ ch¼ng kh¸c g× phót sau th× t¾t thë. Cô h−¬ng c¶ b¾n tr¶ l¹i bän c−íp mét ph¸t
con nhÆng tù khoe m×nh ®· cã c«ng ®Èy chiÕc xe nÆng v−ît khái ®−êng dèc. kh«ng tróng, tr¸i l¹i bÞ bän c−íp b¾n bÞ th−¬ng vμo tay ph¶i.
2) B¸c sÜ Ph¸p gèc Nga V«r«nèp chñ tr−¬ng dïng khØ trÎ ho¸ sinh dôc
cña ng−êi.
3) TiÕng Ph¸p cã thμnh ng÷ hít l«ng ®Ó chØ sù bãc lét. 1) Tulle: Mét thμnh phè ë T©y Nam n−íc Ph¸p, c¸ch Pari 464 km.
146 Hå chÝ minh toμn tËp 147



Råi chØ v× th− nÆc danh tè c¸o, mμ cô h−¬ng c¶ nä ®· bÞ b¾t
giam vÒ téi lμ ®· giÕt gia nh©n cña m×nh.
MÆc dï cha ng−êi xÊu sè vμ ng−êi gia nh©n cßn sèng ®· ®Ö ®¬n
minh oan cho bÞ c¸o, nh−ng cô h−¬ng nä vÉn cßn n»m trong "buång
tèi" "®Ó chê ¸nh s¸ng cña c«ng lý".


N.A.Q.
LßNG NGAY TH¼NG CñA CHÝNH PHñ
B¸o Le Paria, sè 11,
ngμy 1-2-1923. THUéC §ÞA


Trong thêi chiÕn tranh vinh quang, ®Ó cã ®−îc nh÷ng "t×nh
nguyÖn qu©n", ng−êi ta ®· høa trêi høa biÓn víi d©n b¶n xø. ChiÕn
tranh hÕt, nh÷ng lêi høa trang träng Êy còng ®−îc trang träng
quªn ®i.
Trong kú c«ng tr¸i tr−íc lÇn cuèi - c«ng tr¸i mμ d©n b¶n xø
h−ëng øng "mét c¸ch tù nguyÖn víi mét tÊm lßng sèt s¾ng vμ phÊn
khëi" ®Õn nçi ph¶i ®ãng kÐt l¹i tr−íc thêi h¹n v× ®· ®−îc gÊp hai
lÇn r−ìi sè tiÒn dù ®Þnh. §èi víi lÇn c«ng tr¸i nμy, ngoμi nh÷ng
biÖn ph¸p thóc Ðp, ng−êi ta cßn høa víi nh÷ng ng−êi mua, phÈm
hμm, hoμn tiÒn dÔ dμng, vμ hμng l« c¸i kh¸c n÷a.
B©y giê, khi lßng trung thμnh ®· ®−îc chøng tá, nh÷ng ng−êi
mua c«ng tr¸i trë thμnh ng−êi d¹i dét. Kh«ng nh÷ng c¸c c¬ quan
tμi chÝnh kh«ng nhËn mua l¹i tr¸i phiÕu mμ cßn tõ chèi c¶ viÖc cÇm
cè tr¸i phiÕu. ThÕ ®ã, nh÷ng viÖc tèt trë thμnh xÊu! Cßn vÒ nh÷ng
phÈm hμm vμ s¾c phong cao quý kh¸c th× xin kiÕu!
Cßn n÷a, muèn lÜnh ®−îc nh÷ng tr¸i phiÕu ®· hoμn toμn qu¸ h¹n
tr¶, ng−êi chñ phiÕu cßn b¾t buéc ph¶i xuÊt tr×nh thÎ thuÕ th©n.
Chóng ta cã nªn phμn nμn cho 72.177 kÎ "khèn khæ" 1) lμ ®ång
57F




1) T¸c gi¶ ch¬i ch÷ pauvre cã nghÜa lμ nghÌo, nÕu ®Æt sau danh tõ,
nh−ng cã nghÜa lμ ®¸ng th−¬ng nÕu ®Æt tr−íc danh tõ. T¸c gi¶ ®Æt ch÷
148 Hå chÝ minh toμn tËp 149



bμo cña chóng ta ®· mua c«ng tr¸i hay kh«ng ? Tr−íc khi tr¶ lêi
c©u hái nμy, chóng ta h·y tù hái xem viÖc nμy, nÕu ph¶i lμ mét viÖc
cã Ých thËt, mμ kh«ng c«ng bè lμ cña nhμ n−íc, kh«ng tuyªn truyÒn,
ch¼ng qu¶ng c¸o, th× liÖu cã bao nhiªu ®ång bμo hμo hiÖp nμy cña
chóng ta chÞu nh¶ ra mét xu?
Sù th«ng minh tÝnh to¸n cña ®¸m "d· d©n" còng ch¼ng lÐp g×
so víi tμi loÌ bÞp høa hÑn cña giíi "n¾m quyÒn".
CHÕ §é THùC D¢N
N.
Kh«ng ph¶i chØ cã nh÷ng ng−êi céng s¶n míi næi lªn chèng l¹i
sù bãc lét thuéc ®Þa mét c¸ch qu¸ møc. B¸o chÝ vμ c¸c diÔn gi¶ t−
T.B. Phñ Toμn quyÒn §«ng D−¬ng s¾p ®−îc phÐp ph¸t hμnh
s¶n còng ph¶n ®èi sù kh¾c nghiÖt mμ ng−êi b¶n xø ph¶i chÞu ®ùng;
®ît hai c«ng tr¸i 90.000.000 phr¨ng. KhÐo ®Êy, anh em ¬i!
ph¶n ®èi sù v« sØ lu«n bao trïm bé m¸y cai trÞ thuéc ®Þa; ph¶n ®èi
t×nh tr¹ng thiÕu h¼n mét chÝnh s¸ch thuéc ®Þa nghiªm chØnh. V×
B¸o Le Paria, sè 11, vËy, chóng t«i ®· gÆp gì c¸c ®Þch thñ giai cÊp cña chóng t«i ®Ó ®−a
ngμy 1-2-1923. ra nh÷ng ph¶n ®èi t−¬ng tù. Nh−ng ph¶i nhÊn m¹nh r»ng, chóng
t«i sÏ chia tay hä ngay khi ®Ò cËp ®Õn c¸ch gi¶i quyÕt vÊn ®Ò.
Nh÷ng ng−êi céng s¶n ®ßi hái chÊm døt bãc lét thuéc ®Þa, mét bé
phËn cña bãc lét t− b¶n nãi chung. C¸c nhμ t− s¶n th× chØ nghÜ ®Õn
viÖc t¨ng c−êng hÖ thèng thuéc ®Þa ®Ó khai th¸c lîi nhuËn cao h¬n,
®Ó t¨ng c−êng sù c−ìng ®o¹t. DÜ nhiªn chÝnh quyÒn lîi cña hä, hoÆc
lμ mét thø t×nh c¶m nh©n ®¹o mËp mê nμo ®ã ®«i khi ®· thóc ®Èy hä
lªn tiÕng yªu cÇu lμm dÞu bít sè phËn ng−êi b¶n xø. Nhμ b×nh luËn
cña tê Oeuvre lÊy lμm tiÕc lμ ng−êi ta chØ nh×n nhËn nh÷ng ng−êi da
®en nh− mét thø nh©n lùc mμ hä yªu cÇu ph¶i t−íc ®o¹t s¹ch nh÷ng
g× hä t×m thÊy ë nh÷ng con ng−êi nμy? Nh−ng ng−êi ta kh«ng hÒ kÕt
luËn lμ ph¶i tõ bá chñ nghÜa thùc d©n. Ng−êi ta chØ sî nh÷ng ng−êi
bÞ bãc lét næi dËy. Ng−êi ta yªu cÇu nªn nghiªn cøu c¸ch ®μn ¸p
nh÷ng biÕn lo¹n cã thÓ x¶y ra, hoÆc tèt h¬n nªn cÇn cã nh÷ng biÖn
ph¸p lμm dÞu ®Ó ngõa tr−íc hËu qu¶ cña nh÷ng biÖn ph¸p tμn nhÉn
qu¸ hung b¹o. VÊn ®Ò vÉn chØ lμ buéc c¸c thuéc ®Þa ph¶i lμm ra
nhiÒu h¬n, v× lîi nhuËn tèi ®a cña c¸c c«ng ty t− b¶n.
"pauvre" trong ngoÆc kÐp ®Ó ch¬i c¶ hai nghÜa.
150 Hå chÝ minh toμn tËp 151



thuéc ®Þa. Tμi nguyªn thiªn nhiªn cña c¸c thuéc ®Þa ®ñ ®Ó hä thÕ
Nh÷ng ng−êi céng s¶n vui s−íng t×m ®−îc ë ®èi thñ tiÕng väng
chÊp c¸c kho¶n vay nî; c¸c thuéc ®Þa cã thÓ gióp n−íc Ph¸p, nh−ng
h−ëng Êy lêi ph¶n ®èi cña m×nh. Nh−ng nh÷ng ng−êi céng s¶n ®Êu
thùc tÕ hä l¹i lμ n¹n nh©n cña sù thiÕu hôt tμi chÝnh. ThËt lμ th¶m
tranh cho sù gi¶i phãng d©n téc vμ kinh tÕ cña c¸c thuéc ®Þa, chø
h¹i khi ph¶i ghi nhËn lμ mÆc dï ph¶i g¸nh chÞu c¸c vïng cßn bÞ tμn
kh«ng ph¶i cho nh÷ng biÖn ph¸p t¹o ®iÒu kiÖn dÔ dμng cho sù c−íp
ph¸ c¸i kho¶n trî cÊp cho ng−êi go¸ bôa do chiÕn tranh hä l¹i ph¶i
bãc.
gióp ®ì nh÷ng tæ chøc ®ang chÕt trªn ®èng cña.
Sau ®©y, chóng t«i th«ng b¸o tãm t¾t nh÷ng hμnh ®éng xÊu xa
V× sao chÝnh phñ l¹i phung phÝ hμng tû b¹c vμo Xyri? Nã kh«ng
cña chÝnh s¸ch thuéc ®Þa. Nh−ng chóng t«i l−u ý mét lÇn n÷a lμ ®èi
d¸m thó nhËn ®iÒu ®ã. VËy ®Õn bao giê ng−êi ta míi biÕt ®−îc sù
víi nh÷ng ng−êi céng s¶n, vÊn ®Ò kh«ng ph¶i lμ c¶i thiÖn hÖ thèng
thËt vÒ nh÷ng vô bª bèi ë Nigiª?
thuéc ®Þa mμ ph¶i b·i bá nã.
Ng−êi ta kh«ng bao giê muèn nãi x©m chiÕm thuéc ®Þa lμ viÖc
*
®èt nhμ, tμn s¸t hay c−íp bãc; vμ còng kh«ng muèn nãi ®ã lμ viÖc
**
lμm cho kiÖt quÖ mét ®Êt n−íc chØ mong muèn ®−îc ph¸t triÓn. Mμ
Nh÷ng hy sinh x−¬ng m¸u vμ tiÒn b¹c, nh÷ng cuéc x©m chiÕm ®ã lμ triÖt h¹ sù sèng cña c¶ mét vïng khi ®Æt nã vμo tay mét vμi
®Êt ®ai réng mªnh m«ng, nguån cña c¶i kh«ng bao giê c¹n, ®Þa h¹t «ng lín chø kh«ng ph¶i ®Ó cho d©n chóng canh t¸c trªn m¶nh ®Êt
v« biªn dμnh cho ho¹t ®éng cña con ng−êi lμ ®Ó lμm g×? Chi phÝ cho ®ã.
viÖc chiÕm ®ãng tiÕp tôc lμm th©m thñng ng©n s¸ch, cßn c¸c thuéc
D©n téc Ph¸p ®−îc lîi léc g× tõ c¸c thuéc ®Þa cña hä? Ch¼ng
®Þa bÞ ¶nh h−ëng cña c¬n khñng ho¶ng ®ang giÕt chÕt ®Êt n−íc nμy.
qua mét vμi ®éi qu©n ®i lμm dÞu nh÷ng xung ®ét gi÷a t− b¶n vμ lao
Ng−êi Ph¸p Ýt di c−, vμi ngμnh c«ng nghiÖp ®ang phån thÞnh
®éng. V× vËy, cÇn b¾t buéc tÊt c¶ c¸c øng cö viªn ph¶i cã ch−¬ng
mμ n−íc Ph¸p n©ng ®ì th× l¹i n»m trong tay ng−êi n−íc ngoμi.
tr×nh vÒ thuéc ®Þa trong c¸c cuéc bÇu cö s¾p tíi.
LÏ ra cÇn ph¶i x©y dùng mét ch−¬ng tr×nh hîp lý chø kh«ng
ph¶i chiÕm ®o¹t tμi s¶n, cña c¶i ®Ó bãc lét mét c¸ch ngÊu nghiÕn.
NGUYÔN ¸I QUèC
Ng−êi ta ®· hoμn toμn truÊt quyÒn së h÷u cña ng−êi b¶n xø. V×
thÕ, sù ph¸t triÓn cña c¸c thuéc ®Þa thËt lμ khã kh¨n: Thuéc ®Þa lμ B¸o L' HumanitÐ,
nh÷ng kh¸ch hμng yÕu ít cña nÒn c«ng nghiÖp chÝnh quèc còng ngμy 5-2-1923.
®ang bÞ tæn thÊt; thuéc ®Þa lμ nh÷ng ng−êi cung øng nhá nhoi do
nh÷ng sai lÇm trong khai th¸c.
Ngμy nay, nh÷ng ng−êi bãc lét nghÜ tíi viÖc tæ chøc l¹i theo
kiÓu hiÖn ®¹i. N−íc Angiªri cÇn 1.000 triÖu; T©y Phi thuéc Ph¸p
muèn 1.200 triÖu mμ lÏ ra c¸c n−íc nãi trªn ph¶i lμ nh÷ng trî lùc
quý b¸u cho chÝnh quèc. T×nh h×nh tμi chÝnh ë nh÷ng n−íc nμy thËt
th¶m h¹i. ViÖc kinh doanh ë ®ã thËt khã kh¨n chÝnh lμ do tÝnh
tham lam v« l−¬ng t©m cña mét sè ng−êi cai trÞ. Sù bãc lét Ých kû
®ã chØ cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸ch t−íc ®i mäi quyÒn ®éc lËp cña c¸c
152 Hå chÝ minh toμn tËp 153



"Chóng t«i sèng trong mét bÇu kh«ng khÝ... thùc sù phi th−êng: vô
Bu®in«, vô Lan« vμ Ýt l©u sau lμ vô Tªa.
¤ng Tªa, mét kü s− cã rÊt nhiÒu c«ng lao, gi¸m ®èc mét h·ng
lín cña Ph¸p ë H¶i Phßng, «ng ®Õn nhμ «ng Xcala, gi¸m ®èc Së
®oan vμ muèn ngoÆc víi chÝnh quyÒn ®Ó b¸n thuèc phiÖn, «ng ®·
®−a cho «ng ta sè tiÒn mét v¹n ®«la, lÊy cí lμ tr¶ tiÒn tr−íc h¹n,
Tõ Vô B£ BèI NμY kh«ng cÇn lÊy bÊt cø biªn lai, giÊy tê g× c¶. §Ó d¸m ®i mét b−íc
nh− vËy, cÇn ph¶i ®¾n ®o suy nghÜ kü vμ ph¶i tin ch¾c r»ng ng−êi
§ÕN Vô B£ BèI KH¸C
ta sÏ kh«ng t×m thÊy trong hμnh vi ®ã mét ®iÒu g× kh«ng b×nh
th−êng. §iÒu ®ã cã nghÜa lμ trong giíi kinh doanh ë §«ng D−¬ng,
MÆc dï cã sù rïm beng xung quanh cuéc triÓn l·m ë M¸cx©y,
nh÷ng viÖc giao dÞch nh− vËy lμ chuyÖn b×nh th−êng.
nh÷ng bμi diÔn v¨n long träng, nh÷ng cuéc du ngo¹n cña hoμng gia
TÊt c¶ nh÷ng kÎ cã quyÒn hμnh nh− vËy còng ®Òu sÏ lîi dông
vμ nh÷ng bμi khoa tr−¬ng trªn c¸c b¸o, t×nh h×nh ë §«ng D−¬ng
®Ó v¬ vÐt cña c¶i cho b¶n th©n m×nh vμ b»ng c¸ch ®ã sÏ mang l¹i
vÉn tåi tÖ.
tæn thÊt lín cho x· héi".
ChiÕc ghÕ bÞ c¸o mμ viªn quan cai trÞ "thanh liªm" Lan« võa
rêi khái ch−a kÞp nguéi th× ®· cã tin vÒ nh÷ng vô bª bèi míi. NÕu tªn ®ao phñ §¸cl¬, c«ng sø tØnh Th¸i Nguyªn, ®−îc cö lμm
Uû viªn Héi ®ång thμnh phè Sμi Gßn, cßn «ng B«®oanh, ng−êi ®ang
Tr−íc hÕt, ®ã lμ vô Bu®in«. ¤ng Bu®in« lμ mét "nhμ khai ho¸"
®−îc quan toμ Oaren nãng lßng mong ®îi ®· trë thμnh quyÒn Toμn
®iÓn h×nh; mét quan cai trÞ chuyªn ¨n hèi lé. Kho¶n c¬ b¶n cña
quyÒn §«ng D−¬ng, th× c¸c «ng Tªa vμ Bu®in« Ýt ra còng nªn ®−îc
lêi buéc téi «ng ta lμ nh− sau:
g¾n béi tinh míi ph¶i.
"Lμng T©n An ®· lÊy quü lμng vμ vay tiÒn ®Ó x©y dùng mét
tr¹m ®iÖn. ViÖc Êy tá ra thμnh c«ng, v× thu nhËp do tr¹m ®em l¹i
nguyÔn ¸i quèc
trang tr¶i cã d− tÊt c¶ mäi kho¶n chi tiªu. Ngoμi ra, c¸c nhμ c«ng
céng vμ ®−êng lμng ®−îc b¶o ®¶m ®iÖn ®Ìn kh«ng mÊt tiÒn. B¸o L'HumanitÐ,
ngμy 5-2-1923.
ThÕ mμ mét viªn quan cai trÞ kh«n khÐo («ng Bu®in«) ®· thùc
hiÖn mét sù s¾p ®Æt nh− sau: lμng T©n An nh−îng kh«ng tr¹m ®iÖn
cho mét anh thÇu kho¸n, ®Ó ®−îc h−ëng c¸i thó ph¶i tr¶ tiÒn ®iÖn
th¾p s¸ng c¸c nhμ c«ng céng vμ ®−êng lμng. Råi ng−êi ta bçng
nhËn thÊy nªn chuéc l¹i ®Æc quyÒn ®· nh−îng kh«ng vμ muèn thÕ
lμng ph¶i xÕp ra mÊy chôc ngh×n ®ång. Toμn bé chuyÖn nμy gièng
mét cuèn tiÓu thuyÕt thùc sù, trong ®ã, viªn cùu c«ng sø ®· béc lé
trÝ t−ëng t−îng cña m×nh víi mét sù v« sØ kh«ng thÓ t−ëng næi.
Vô bª bèi thø hai lμ vô Tªa. §©y lμ ®iÒu b¹n ®ång nghiÖp cña
chóng t«i ë §«ng D−¬ng kÓ l¹i:
154 Hå chÝ minh toμn tËp 155



tr−êng ®· häc, c¸c häc bæng hoÆc trî cÊp ®· ®−îc h−ëng, c¸c b»ng
cÊp ®· cã vμ ®Þa chØ cña ng−êi b¶o l·nh ë Ph¸p. Häc b¹ ®ã ph¶i
®−îc quan toμn quyÒn phª chuÈn.
Hå s¬ cña nh÷ng ng−êi b¶n xø du häc ë Ph¸p ®−îc l−u t¹i Nha
häc chÝnh".
"Lμm cho u mª ®Ó thèng trÞ", ®ã lμ ph−¬ng ph¸p mμ nhμ cÇm
N¹N THIÕU TR¦êNG HäC
quyÒn ë c¸c thuéc ®Þa cña chóng ta −a dïng nhÊt.

D©n chóng ®ang ®ßi hái ph¶i cã tr−êng häc, mμ hiÖn nay,
nguyÔn ¸i quèc
tr−êng häc ®ang thiÕu mét c¸ch tÖ h¹i. Mçi n¨m, cø ®Õn ngμy khai
B¸o L'HumanitÐ
tr−êng, c¸c bËc cha mÑ dï cã ®i gâ cöa kh¾p n¬i, cÇu xin mäi sù
ngμy 5-2-1923.
gióp ®ì, thËm chÝ xin nép gÊp ®«i tiÒn ¨n häc mμ hä vÉn kh«ng göi
®−îc con c¸i ®Õn tr−êng. Vμ nh÷ng ®øa trÎ nμy, cã ®Õn hμng ngh×n,
bÞ ®μy vμo c¶nh ngu dèt chØ v× kh«ng cã ®ñ tr−êng së cho chóng ®i
häc.
Ng−êi ta sÏ nãi r»ng, v× ng©n s¸ch kh«ng ®ñ cho chÝnh phñ x©y
thªm tr−êng míi. Kh«ng h¼n thÕ ®©u. Trong sè 12 triÖu ®ång cña
ng©n s¸ch Nam Kú, th× 10 triÖu ®ång ®· t×m ®−îc c¸ch lät vμo tói
c¸c c«ng chøc.
MÆt kh¸c, sî r»ng thanh niªn An Nam bÞ tiªm nhiÔm chñ
nghÜa b«nsªvÝch, ChÝnh phñ thuéc ®Þa lμm mäi c¸ch cã thÓ lμm ®Ó
ng¨n c¶n hä sang häc ë chÝnh quèc. §iÒu 500 (Bis) cña nghÞ ®Þnh
ngμy 20 th¸ng 6 n¨m 1921 vÒ häc chÝnh ë §«ng D−¬ng nãi nh− sau:
"Mäi ng−êi b¶n xø, v« luËn lμ d©n thuéc ®Þa Ph¸p hay d©n do
Ph¸p b¶o hé, muèn sang chÝnh quèc tiÕp tôc häc tËp, ®Òu ph¶i ®−îc
phÐp cña quan toμn quyÒn. Quan toμn quyÒn sÏ quyÕt ®Þnh sau khi
hái ý kiÕn quan thñ hiÕn vμ quan gi¸m ®èc Nha häc chÝnh.
Tr−íc khi ®i, ®−¬ng sù ph¶i cã mét häc b¹ ®¹i häc do Nha häc
chÝnh cÊp, cã d¸n ¶nh vμ ghi râ lý lÞch, ®Þa chØ cha mÑ, nh÷ng
156 Hå chÝ minh toμn tËp 157



§Êy, c« em hä th©n mÕn cña t«i! T«i ®· thuËt l¹i y nguyªn c©u
chuyÖn gi÷a mét ®«i b¹n trÎ ngåi cïng toa xe víi t«i. Hä ngÊu
nghiÕn tr«ng t«i víi cÆp m¾t ma m·nh, tß mß, nh−ng l¹i ra bé
kh«ng nh×n t«i g× c¶.
Cuéc ®èi tho¹i tiÕp diÔn nh− sau:
- ThÕ em nghÜ thÕ nμo vÒ ng−êi kh¸ch cña chóng ta ? ng−êi con
"VI HμNH" trai hái, ngì t«i lμ mét ®Êng Hoμng th−îng vμ t−ëng r»ng t«i kh«ng
hiÓu hä nãi g× víi nhau.
(TrÝch "Nh÷ng bøc th− göi c« em hä" - H¾n cßn lμm m×nh bËt c−êi h¬n n÷a c¬ lóc h¾n ®eo lªn ng−êi
do t¸c gi¶ tù dÞch tõ tiÕng An Nam) h¾n ®ñ c¶ bé lôa lμ, ®ñ c¶ bé h¹t c−êm, ng−êi b¹n g¸i anh ta tr¶ lêi.
- H¾n ®Êy! - H¹t ch©u b¸u ®Êy chø! Em thÝch cã chç ch©u b¸u Êy qu¸ ®i,
chø cßn g×!
- §©u ph¶i!
- Em mμ cã Êy μ, th× em cè t×nh ®¸nh mÊt ®i, ®Ó ®−îc b¸o chÝ
- §óng mμ! Anh ®· b¶o lμ chÝnh h¾n ®Êy.
nãi ®Õn, vμ thÕ lμ ®−îc trë thμnh mét ng«i sao. ThÕ cßn anh, anh
- Ch¾c thËt μ ? Em th× em ®· thÊy h¾n ë tr−êng ®ua, tr«ng h¾n
nghÜ g× vÒ ng−êi d©n b¶o hé cña chóng ta nμo ?
cã vÎ nhót nh¸t h¬n, lóng ta lóng tóng h¬n c¬, cã c¶ c¸i chôp ®Ìn
chôp lªn c¸i ®Çu quÊn kh¨n, c¸c ngãn tay th× ®eo ®Çy nh÷ng nhÉn. - Ých cho chóng ta l¾m ®Êy. C¸i lß ë G¨ngbe ®· b¸n råi. C¸i
r−¬ng cña Hªra MiÕcten còng ®· thanh to¸n råi. Vô ¸n ng−êi bÞ
- ThÕ hay lμ h¾n ®· ®em tÊt c¶ c¸c thø ®ã ®Õn tiÖm cÇm ®å råi?
Nh−ng mμ nh×n kü xem k×a! Ch¼ng ph¶i vÉn c¸i mòi tÑt Êy, vÉn ®«i chÆt ra tõng khóc th× kh«ng thu hót ®−îc c«ng chóng l¾m v× kh«ng
m¾t xÕch Êy, vÉn c¸i mÆt bñng nh− vá chanh Êy ®Êy )? thuéc giíi th−îng l−u. Vμ thÕ lμ c¸i kho gi¶i trÝ cña chóng ) s¾p c¹n
µ58F1
59F1




r¸o nh− B.§.D2) vËy. NhËt b¸o ch¼ng cßn c¸i g× ®Ó b«i b¸c lªn giÊy
- õ nhØ, th× còng cã thÓ lμ anh ®óng. Nh−ng h¾n ®Õn ®©y lμm
g× nhØ trong ®−êng xe ®iÖn ngÇm nμy, vμ tôi c¸c «ng quan bμ kiÕc2) c¶. §óng lóc ®ã th× ...
®i theo th× ®©u c¶ ? - §æi xe ë ®©y chø3) anh yªu ¬i ?
- Cã khi ®· göi tuèt ë kho hμnh lý nhμ ga ®Ó ®i ch¬i vi hμnh
®Êy.
1) Nhμ cÇm quyÒn c¸c n−íc t− b¶n th−êng dïng nh÷ng tin "thêi sù"
giËt g©n ®Ó dÉn d¾t quÇn chóng sao l·ng ®Êu tranh chÝnh trÞ. MÊy c©u
chuyÖn võa nh¾c ®Õn lμ mét sè vô giÕt ng−êi lÊy cña Ýt nhiÒu "ly kú", cã
1) Qu¶ chanh ë ch©u ¢u vá mμu vμng bñng.
thËt, x¶y ra ë Ph¸p lóc bÊy giê.
2) Ses mandarins et mandarines. Ch¬i ch÷, do trong tiÕng Ph¸p,
2) Nguyªn b¶n: B.I.C. (Banque d'Indochine). Ng©n hμng §«ng D−¬ng.
Mandarin cã nghÜa lμ «ng quan vμ mandarine cã nghÜa lμ qu¶ quýt; theo
quy t¾c tõ vùng häc th×, b×nh th−êng ra, muèn chuyÓn gièng ®ùc sang 3) TiÕng Ph¸p chØ nãi "®æi"; th−êng nãi "®æi xe" nh−ng thËt ra lμ "®æi
gièng c¸i ph¶i thªm "e" sau tõ chØ gièng ®ùc. ë ®©y, chØ chuyÓn ®−îc phÇn tuyÕn xe". HÖ thèng xe ®iÖn ngÇm Pari gåm nhiÒu tuyÕn gÆp nhau ë mét sè
nμo ý ®ïa sang b¶n dÞch tiÕng ViÖt. Cã thÓ dÞch: «ng quan bμ kiÕc. tr¹m nhÊt ®Þnh, ë ®ã, cã thÓ chuyÓn tõ tuyÕn nμy sang tuyÕn kh¸c.
158 Hå chÝ minh toμn tËp 159



- Kh«ng, ga sau. §óng lóc ®ã th× cã mét anh vua ®Õn víi chóng r−îu, vμ ®−îc hót nhiÒu thuèc phiÖn b»ng d©n Nam, d−íi quyÒn
ta ngù trÞ cña ngμi, hay kh«ng? Ph¶i ch¨ng ngμi muèn häc sö dông
(theo kiÓu Ph¸p) c¸i liÒm cña nhμ n«ng cïng c¸i bóa cña thμy thî
- Em th× em thÝch S¸cl« 1) h¬n. Víi l¹i, vua, th× tèn l¾m.
60F




®Ó sau cuéc ngao du, ®em vÒ chót Êm no mμ ®¸m "d©n" 1) bÊt h¹nh64F




- §©u cã! ThÕ em cßn nhí buæi d¹ héi thuéc ®Þa ë nhμ h¸t ca vò cña ngμi tíi nay hoμn toμn ch¼ng biÕt ®Õn? Hay lμ, ch¸n c¶nh lμm
®Êy chø ? Ph¶i tr¶ nh÷ng ngh×n r−ëi phr¨ng ®Ó xem vî lÏ nμng hÇu
mét «ng vua to, b©y giê ngμi l¹i muèn nÕm thö cuéc ®êi cña c¸c cËu
vua Cao Miªn, xem tôi lμm trß leo trÌo nhμo lén cña s− th¸nh xø c«ng tö ).
Ð65F2




C«ngg« 2); h«m nay th× chóng m×nh cã mÊt tÝ tiÒn nμo ®©u mμ ®−îc
61F




ThÕ nμo th× thÕ, Ýt l©u nay t«i ®· trë thμnh mét ®Êng Hoμng
xem vua ®ang ngay c¹nh ? Nghe nãi «ng bÇu Nhμ h¸t Móa ) cã èi62F3




th−îng bÊt ®¾c dÜ. BÊt cø t«i ®i ®©u, lμ cã ng−êi nh×n t«i, ganh tÞ
®Þnh ký giao kÌo thuª ®Êy....
t«i, mØm c−êi víi t«i, t¸n tông t«i, ®i theo t«i.
Tμu ®ç, cÆp trai g¸i b−íc xuèng, m¾t cø liÕc nh×n trém t«i, vμ
C« em th©n mÕn, h¼n c« b¶o t«i r»ng, thÕ lμ c¸i b¸nh xe v«
t«i th× buån c−êi qu¸, bçng ®©m ra nghÜ, vμ nghÜ ®Õn c«. T«i nh−
l−îng nã ®· quay råi ®Êy. §Õn nay, tÊt c¶ nh÷ng ai ë §«ng D−¬ng
cßn tr«ng thÊy c¸i ngμy mμ c« víi t«i, ®«i chóng ta, nh− ®«i chim Êy
cã mμu da tr¾ng ®Òu lμ nh÷ng bËc khai ho¸, th× b©y giê ®Õn l−ît tÊt
th«i, ®Ëu v¾t vÎo trªn ®Çu gèi «ng b¸c th©n yªu, nghe b¸c kÓ
c¶ nh÷ng ai cã mμu da vμng ®Òu trë thμnh hoμng ®Õ ë Ph¸p.
chuyÖn cæ tÝch. T«i nhí chuyÖn vua ThuÊn, v× muèn ®Ých th©n tai
nghe m¾t thÊy d©n cã b»ng lßng m×nh kh«ng, nªn c¶i trang lμm C« kh«ng thÓ t−ëng t−îng ®−îc c¶nh ®ãn tiÕp tèt ®Ñp ng−êi ta
d©n cμy ®i dß la kh¾p xø. L¹i nhí chuyÖn vua Pie n−íc Nga ®i lμm dμnh cho chóng t«i ë ®©y. QuÇn chóng cø lμ tù ph¸t mμ biÓu lé
thî vμ ®Õn lμm viÖc ë c¸c c«ng tr−êng n−íc Anh. Bªn nh÷ng bËc c¶i nhiÖt t×nh khi võa tho¸ng thÊy mét ®ång bμo ta. Nh÷ng tiÕng "h¾n
trang vÜ ®¹i Êy muèn ®i s©u vμo cuéc sèng cña nh©n d©n, ngμy nay,
®Êy!" hay "xem h¾n k×a!" lμ nh÷ng lêi chμo mõng kÝn ®¸o vμ kÝnh
cßn cã nh÷ng «ng hoμng, «ng chóa, ®Ó tiÖn viÖc riªng vμ v× nh÷ng lý
träng mμ chóng t«i th−êng gÆp däc ®−êng.
do kh«ng cao th−îng b»ng, còng "vi hμnh" ®Êy.
C¸i vui nhÊt lμ ngay ®Õn ChÝnh phñ còng ch¼ng nhËn ra ®−îc
T«i kh«ng ®−îc râ ý ®å nhμ "vi hμnh" cña chóng ta ra sao. Ph¶i
kh¸ch thËt cña m×nh n÷a, vμ ®Ó ch¾c ch¾n khái thÊt thè trong
ch¨ng lμ ngμi muèn biÕt d©n Ph¸p, d−íi quyÒn ngù trÞ cña b¹n ngμi
nhiÖm vô tiÕp t©n, ChÝnh phñ bÌn ®èi ®·i víi tÊt c¶ mäi ng−êi An
lμ AlÕchx¨ng ®Ö ) cã ®−îc sung s−íng, cã ®−îc uèng nhiÒu
Êt63F4




Nam vμo hμng vua chóa vμ ph¸i tuú tïng ®i hé gi¸ tuèt! §ã lμ
nh÷ng ng−êi phôc vô thÇm kÝn, rôt rÌ, v« t− vμ hÕt søc tËn tôy.
1) Charlot: Vai hÒ næi tiÕng cña ®iÖn ¶nh do diÔn viªn kiªm ®¹o diÔn
C¸c vÞ ch¼ng nÒ hμ chót c«ng søc nμo ®Ó b¶o vÖ bän t«i, vμ gi¸ c«
næi tiÕng Anh S¸cli Saplin s¸ng t¹o.
®−îc tr«ng thÊy c¸c vÞ ©n cÇn theo dâi t«i ch¼ng kh¸c bμ mÑ hiÒn
2) Les aerobates du marabout de Congo. C¶ danh hiÖu s− th¸nh ®¹o
r×nh con th¬ chËp ch÷ng b−íc ®i thø nhÊt, th× h¼n c« ph¶i ph¸t
Håi ("marabu"), c¶ tªn n−íc C«ngg« ë ®©y ®Òu lμ phiÕm chØ.
3) Le manager du Guignol. (Guignol lμ tªn vai chÝnh trong trß rèi, sau
dïng réng ra ®Ó chØ con ng−êi ng©y ng« hoÆc c©u chuyÖn lè l¨ng). 1) Trong nguyªn b¶n ch÷ "d©n" ®−îc viÕt b»ng ch÷ ViÖt.
4) Alexandre Millerand: Tæng thèng Ph¸p lóc bÊy giê. Gäi Tæng thèng 2) Petits ducs. Cã nghÜa lμ tiÓu c«ng hay c«ng t−íc bÐ. ë ®©y, t¸c gi¶
Ph¸p theo kiÓu chØ vua chóa: "AlÕchx¨ng ®Ö nhÊt", lμ ®Ó nhÊn m¹nh tÝnh giÔu cît rÊt tinh vi vμ ch¬i ch÷ rÊt tÕ nhÞ: tiÕng Ph¸p vèn cã thμnh ng÷ coi
hμi h−íc cña ®o¹n v¨n, ®ång thêi lμ ®Ó nªu râ sù lçi thêi cña vua chóa, tøc nh÷ng «ng hoμng Nga mμ t−íc hiÖu lμ ®¹i c«ng (grand-duc) lμ nh÷ng tay
còng lμ ®Ó ch©m biÕm Kh¶i §Þnh chua cay h¬n. ¨n ch¬i bõa b·i.
160 Hå chÝ minh toμn tËp 161



ghen lªn ®−îc vÒ nçi niÒm ©u yÕm cña c¸c vÞ ®èi víi t«i. Cã thÓ nãi
lμ c¸c vÞ b¸m lÊy ®Õ giμy t«i, dÝnh chÆt víi t«i nh− h×nh víi bãng.
Vμ thËt t×nh lμ c¸c vÞ cuèng cuång c¶ lªn nÕu mÊt hót t«i chØ trong
d¨m phót! C« thö nghÜ, lμm sao mμ kh«ng xóc ®éng s©u xa ®−îc,
khi ®−îc ®èi ®·i nh− thÕ?
Ngμy nay, cø mçi lÇn ra khái cöa, thËt t«i kh«ng sao che giÊu
næi niÒm tù hμo ®−îc lμ mét ng−êi An Nam vμ sù kiªu h·nh ®−îc cã
VIÖN HμN L¢M THUéC §ÞA
mét vÞ hoμng ®Õ.


nguyÔn ¸i quèc Tuy ®· ë thuéc ®Þa l©u n¨m, b¹n X«ra cña t«i lμ mét ng−êi dÔ
th−¬ng. Anh l¹i rÊt lμ hãm hØnh, ®iÒu rÊt hiÕm thÊy trong giíi anh.
B¸o L'HumanitÐ,
ngμy 19-2-1923. Anh cã thãi quen kú quÆc lμ khi nãi, gÆp vÇn nμo b¾t ®Çu b»ng ©m
cê lμ cø lÆp ®i lÆp l¹i hai lÇn liÒn, khiÕn c¸ch nãi cña anh sÏ trë nªn
ngät ngμo vμ thó vÞ kh¸c th−êng.
H«m nä anh ®Õn th¨m t«i. ChØ nh×n ®«i m¾t anh nÊp sau ®«i
môc kØnh to t−íng, t«i ®o¸n ngay anh s¾p tu«n ra mét ®iÒu ba hoa
g× ®ã mμ anh th−êng nãi. Qu¶ kh«ng sai.
- Nμy «ng cô m×nh, nμy! Anh b¾t tay t«i, nãi. Mét ViÖn hμn...
hμn l©m khoa häc thuéc... thuéc ® ) ®· ®−îc thμnh lËp, cËu biÕt chø?
Þa6F1




- BiÕt, õ! Th× sao?
- ë ®Êy cã mét Ban ®Þa lý, mét Ban mü nghÖ, mét Ban gi¸o


1) AcadÐmie des Sciences Coloniales. Cã nh÷ng vÇn ca, co, b¾t ®Çu
b»ng ©m cê, theo tËt cña nh©n vËt X«ra, th× t¸c gi¶ cho y nãi l¾p
ca-ca, c¬-c¬... kh«ng nh÷ng nghe ngang tai (vμ thó vÞ theo c¸ch
nãi mØa mai cña t¸c gi¶), mμ cßn gîi ra nh÷ng ý niÖm th« tôc
buån c−êi (caca cã nghÜa lμ ph©n, coco cã nghÜa lμ tªn quÊy). T¸c
gi¶ h− cÊu chi tiÕt ®ã ®Ó mua vui, d−íi cã trë l¹i vμi lÇn n÷a, nh−
khi nãi ®Õn candidat, øng cö viªn (can can cã nghÜa lμ chuyÖn ba
l¸p), nh−ng t¸c gi¶ bá qua nhiÒu tr−êng hîp kh¸c mμ vÉn cã ©m
cê l¾p l¹i hai lÇn kh«ng cã nghÜa buån c−êi nh− ë nh÷ng tr−êng
hîp võa nãi.
162 Hå chÝ minh toμn tËp 163



c¸c ®−êng xe löa vμ c¸c má phètph¸t G¸ ).
dôc, tøc lμ cã bao nhiªu ng−êi cÇn g¸n vμo th× cã bÊy nhiªu ban. 68F1




Nh−ng ng−îc l¹i, thÕ vÉn cßn thiÕu mét ban, ban quan träng nhÊt Mar«, th−îng nghÞ sÜ quËn Lèt vμ Gar«n, Gi¸m ®èc ®−êng s¾t
®Ó cho mét viÖn lo¹i cã tÇm cì næi bËt lªn. tõ C«ngg« ®Õn vïng Hå Lín ch©u Phi.
- Lμ ban g× vËy? BÐcs« (Guyxtanh), th−îng nghÞ sÜ quËn Anp¬ H¹, Anp¬ thÊp
thuéc c¸c Héi bá thÇu vμ khai th¸c ë §«ng D−¬ng, Héi quèc tÕ
- Tí ®· nãi ®Êy: lμ Ban ®¹o lý... thuéc... thuéc ®Þa.
nghiªn cøu vμ x©y dùng ë Marèc vμ Héi bá thÇu ë t©y Marèc.
- §Ó ) X«ra lμm tr−ëng ban chø g×?
õ67F1




Rul¨ng (v©ng, cè nhiªn), th−îng nghÞ sÜ quËn Xen H¹, Gi¸m
- Kh«ng! §Ýt tí ®©u cã c¸i thí hμn... hμn l©m, nh−ng tí cã mét
®èc ng©n hμng cña Angiªri vμ Tuynidi, ®−êng tμu ®iÖn tõ ¤r¨ng
danh s¸ch nh÷ng ng−êi l−¬ng thiÖn, liªm khiÕt, yªu n−íc, xøng
®Õn Hammen - ben - M¸tgia vμ C«ng ty Marèc Ra vμ Kal«.
®¸ng ®−îc ®Ò nghÞ ®−a vμo hμng bÊt triÖt (hay bÊt tö nh− ng−êi ta
C¸c «ng:
gäi theo c¸ch th«ng tôc). §©y lμ hä, tªn, nghÒ nghiÖp cña nh÷ng vÞ
øng... øng cö viªn cña tí! ¸cc¨mbray, nghÞ sÜ quËn Exn¬, thuéc T©n c«ng ty Phi ch©u vÒ
th−¬ng m¹i, kü nghÖ vμ canh n«ng.
C¸c «ng:
¸ct«, nghÞ sÜ quËn Cöa s«ng R«n, Gi¸m ®èc C«ng ty Ph¸p quèc
¡ng®rª BÐct«l«, th−îng nghÞ sÜ quËn Xen, Gi¸m ®èc tuyÕn
cña T©y Phi, tr−ëng ban trÞ sù th−¬ng qu¸n Ph¸p - Marèc vμ
®−êng s¾t tõ C«ngg« Th−îng ®Õn vïng Hå Lín ch©u Phi.
nh÷ng nhμ m¸y ®−êng thuéc ®Þa.
Sanh« Lª«ng, th−îng nghÞ sÜ quËn Cr¬d¬, Gi¸m ®èc c«ng ty
Bal¨ng®¬, nghÞ sÜ quËn Gir«ng, thuéc Uû ban liªn bang thuéc
vËn t¶i Marèc.
®Þa.
Saxt¬nª Ghi«m, th−îng nghÞ sÜ quËn Gir«ng®¬, Gi¸m ®èc Héi
R¬naden, nghÞ sÜ quËn Anh®r¬, thuéc vïng má Bu¸cpha
hîp nhÊt Liegi¬ ®ª Ham¨ng®a - TiÓu Kabili.
(Marèc).
C«kª (Gi¨ng), th−îng nghÞ sÜ quËn R«n, Gi¸m ®èc tæ hîp kü
Bect«l«ni, nghÞ sÜ quËn Xavoa, Lμo, thuéc C«ng ty th−¬ng m¹i
nghÖ vμ th−¬ng m¹i B¾c Phi.
Lμo.
C«xne (H¨ngri), th−îng nghÞ sÜ quËn Anh®r¬, Gi¸m ®èc C«ng
C¨mbrud¬, nghÞ sÜ quËn Gir«ng, thuéc C«ng ty Ph¸p ë T«g«.
ty Phi ch©u vÒ th−¬ng m¹i, kü thuËt vμ canh n«ng.
Satxenh¬ G«i«ng, nghÞ sÜ quËn Xen, Phã chñ tÞch Héi hîp nhÊt
M¸cxan (Phr¨ngxoa), th−îng nghÞ sÜ quËn C¨ngta, Gi¸m ®èc
Liegi¬ ®ª Ham¨ng®a - TiÓu Kabili.
Héi bu«n b¸n T©y Phi.
Duybo¨ng (Gi¾cke), nghÞ sÜ quËn Xavoa, Lμo, thuéc C«ng ty
Giªra (Anbe), th−îng nghÞ sÜ quËn Ac®en, Gi¸m ®èc C«ng ty
Marèc v«i, xim¨ng, vμ vËt liÖu x©y dùng.
kÒn T©n Calª®«ni.
Ph¬d¨ng, nghÞ sÜ quËn Xa«n vμ Loa, thuéc Tæng c«ng ty Ph¸p
Gr«®i®iª, th−îng nghÞ sÜ quËn M¬d¬, Gi¸m ®èc C«ng ty vËn t¶i
vμ §«ng D−¬ng vÒ lôa.
ë Marèc.
Oen®en (Phr¨ngxoa ®ê), nghÞ sÜ quËn Míc vμ M«den, thuéc c¸c
HÇu t−íc §¬ M«ngteguy, th−îng nghÞ sÜ quËn Loa H¹, Gi¸m ®èc
má thiÕc vμ v«nphram ë B¾c Kú.
1) Mossieu, tøc Monsieur, nh¹i c¸ch ph¸t ©m cña ng−êi ch©u Phi
thuéc Ph¸p. 1) G¸pxa. Mét thμnh phè ë miÒn Nam Tuynidi.
164 Hå chÝ minh toμn tËp 165



tÊn. Ph¶i c¸i lμ ®¸ng lÏ ph¶i ch¹y 12 ), th× tho¹t ®Çu nã chØ ch¹y cã
Gaxparanh, nghÞ sÜ ®¶o Rªuyni«ng, thuéc C«ng ty Ph¸p ë ót69F1




T«g«. 6 nót th«i.
B©y giê nã chÕt giÊc.
Gir« (Huybe), nghÞ sÜ quËn Cöa s«ng R«n, Gi¸m ®èc Ng©n
hμng Xyri vμ C«ng ty Marèc. §Ó t¸n thiªn h¹, ng−êi ta dÉn nã sang ch¬i Trung Hoa. V× quªn
kh«ng cho nã ®i tμu ho¶, ®Õn Th−îng H¶i, c¸i cña Êy kh«ng chÞu ®i
Hanª (Anbe), nghÞ sÜ quËn Exn¬, thuéc C«ng ty th¶m T«n phñ.
n÷a, nã háng, nã rØ n−íc, nã h− sópde, nã ®Þnh tù tö, nã chØ cßn lμ
Giètx¬ (Pr«xp¬), nghÞ sÜ quËn ¥r¬, thuéc Ph¸p quèc ng©n hμng
c¸i... nót thßng läng. T−ëng chõng con tμu khèn khæ m¾c bÖnh tim
ch©u Phi xÝch ®¹o, cña C«ng ty Phi vμ C«ngg«.
la. Nh−ng kh«ng hÒ g×, §«ng D−¬ng vÉn kiªu h·nh cã h¹m ®éi cña
Lus¬, nghÞ sÜ quËn No, thuéc Tæng c«ng ty c¸c xÝ nghiÖp ë m×nh vμ cã nh÷ng Xar« cña m×nh.
Marèc. - ThÕ cËu nãi víi tí lμm g×? Tí sÏ lμ mét th»ng v« ¬n béi nghÜa.
- Qu¶ thËt, t«i nãi víi anh b¹n, ®Êy ®óng lμ nh÷ng ng−êi ®¹i - §Ó b¶o cËu r»ng tí sÏ lμ mét th»ng v« ¬n béi nghÜa nÕu kh«ng
diÖn võa cho quyÒn lîi thËt sù cña cö tri ë Quèc héi Ph¸p, võa cho ®−a ngμi th−îng th− thuéc ®Þa cña chóng ta vμo ViÖn hμn... l©m.
quyÒn lîi vμ nÒn v¨n ho¸ Ph¸p ë thuéc ®Þa. Nh−ng cßn...
- Víi t− c¸ch lμ ®« ®èc H¹m ®éi §«ng D−¬ng μ?
- Tí biÕt cËu s¾p nãi g×, X«ra ng¾t lêi t«i, cËu muèn b¶o tí
- §©u cã. T− c¸ch chñ nhiÖm khoa gi¶i phÉu.
kh«ng nghÜ ®Õn bän thuéc r−îu Rum hay thuéc ®éc quyÒn r−îu,
- ...?
chø g×? Nh−ng danh s¸ch ®· dμi vμ c¨n nhμ chøa sÏ bÐ qu¸ kh«ng
- Ph¶i. Gi¶i phÉu. ¤ng ta ë ®Êy lμ hîp khÝt. ThÕ cËu kh«ng
®ñ cho tÊt c¶ nh÷ng con ng−êi nμy. Víi l¹i kú tíi tí cßn mét ®Ò nghÞ
nghe «ng ta nãi vÒ "bμn gi¶i phÉu" ë Qu¶ng tr−êng Hoμ ) sao?
hay h¬n nhiÒu c¬. îp70F2




CËu kh«ng biÕt lμ c¶ tr−êng ®¹i häc y khoa nhèn nh¸o c¶ lªn v×
Khãi thuèc dμy ®Æc tho¸t ra tõ tÈu v©y lÊy X«ra nh− h−¬ng
c¸i b¶n tuyªn ng«n khoa häc cña Cô lín μ? "Ngμi yªu quý nhiÖm vô
th¬m cña nh÷ng «ng chång chung thuû bao quanh th¸nh Gi«dÐp.
®Õn quÆn c¶ lßng. NiÒm say ®¾m ®èi víi nçi cïng cùc cao c¶ g¾n
X«ra chËm r·i b¶o t«i: CËu cã biÕt lμ Anbe Xar« ®· ®æ bÓ råi kh«ng?
nh÷ng c¬n sèt nãng cña nã vμo da thÞt ngμi. Nã hoμ löa cña nã vμo
- ...
m¸u ngμi, trong huyÕt qu¶n ngμi, còng nh− vμo ®−êng g©n ngμi, thí
- §õng vê ngèc nghÕch n÷a ®i nμo! CËu thõa biÕt lμ tí nãi ®Õn thÞt ngμi, cø nh− chiÕc ¸o löa cña NÐtxuy b¸m lÊy h«ng lÊy cËt".
con tÇu - con tÇu duy nhÊt cña H¹m ®éi §«ng D−¬ng - Êy mμ... Mμ T«i thÝch ngμi th−îng th− nãi. T«i thÝch nh×n nh÷ng ®éi ngò
cËu kh«ng hiÓu g×, th× ®Ó tí kÓ cho nghe. Muèn cã mét H¹m ®éi ®«ng ®¶o cña hä... TiÕng h« lóc nμy thèt ra tõ lång ngùc t«i... rãt
§«ng D−¬ng, th× ph¶i cã mét chiÕc tμu §«ng D−¬ng. ThÕ lμ ng−êi vμi dßng trong huyÕt m¹ch t«i chÊt ®éc ¸c nghiÖt mμ th¸nh thÇn...
ta cho ®ãng "con tÇu". Råi ng−êi ta lÊy tªn vÞ cÇm l¸i lín ®Æt tªn
cho c¸i l¸i lín. Dung l−îng con tÇu ch¹y h¬i n−íc nμy, khi ra khái
1) Nót lμ ®¬n vÞ chØ tèc ®é hμng h¶i. Tμu ch¹y m−êi nót lμ ch¹y m−êi
x−ëng, chØ lμ 3.500 tÊn. MÊy h«m sau, trong bμi diÔn v¨n cña vÞ cha
h¶i lý/giê. Gäi h¶i lý/giê nh− thÕ, th× chuyÓn ®−îc tõ dïng chç ch¬i ch÷
®ì ®Çu lõng danh cña nã, nã cã dung l−îng 6.000 tÊn. MÊy th¸ng nμy, víi noeud coulant = nót thßng läng.
sau, trong bμi ®¨ng trªn mét tê b¸o lín th× dung l−îng nã lμ 60.000
2) Qu¶ng tr−êng Concorde lμ mét qu¶ng tr−êng lo¹i lín nhÊt ë Pari. ý
nãi: diÔn v¨n tr−íc quÇn chóng réng r·i.
166 Hå chÝ minh toμn tËp 167



Cã nh÷ng kÎ mÆt tèi t¨m kh«ng bao giê cã ¸nh s¸ng lung linh soi
®Õn. Nh÷ng lêi x−a kia thèt lªn tõ tr¸i tim vÜ ®¹i nhÊt... v©n v©n...
CËu nghÜ xem víi nh÷ng b¾p thÞt, nh÷ng ®−êng g©n, c¸i... mÆt vμ
nh÷ng ®éi ngò Êy, cã thÓ nÆn ra ®−îc mét vÞ khai ho¸ cõ l¾m chø,
trõ phi...
Nh−ng th«i, ta h·y ®i uèng v¹i bia, chóc søc khoÎ Ai CËp
Hoμng ®Õ chø? NH÷NG NG¦êI LμM C¤NG Tæ CHøC L¹I,
CHèNG BãC LéT CñA CHñ NGHÜA T¦ B¶N
NguyÔn ¸i quèc
B¸o Le Paria, sè 12, th¸ng 2-1923
MÆc dÇu nÒn c«ng nghiÖp lín vμ c¬ khÝ lín ch−a ®−îc ph¸t
vμ sè 14, th¸ng 5-1923.
triÓn hoμn toμn ë Trung Quèc, nh÷ng tËp tôc gia tr−ëng ch−a mÊt
h¼n, c«ng nh©n Trung Quèc bÞ hai tÇng ¸p bøc cña t− b¶n n−íc
ngoμi vμ cña bän qu©n phiÖt b¶n xø, ®· b¾t ®Çu ho¹t ®éng m¹nh.
Cã kho¶ng mét triÖu ng−êi lao ®éng ®· chÞu ¶nh h−ëng (trùc tiÕp
hoÆc gi¸n tiÕp) cña sù tuyªn truyÒn nghiÖp ®oμn vμ c¸ch m¹ng.
Liªn hiÖp h¶i viªn c«ng héi Hång C«ng cã 30.000 héi viªn. Hä
®· ph¸t ®éng mét cuéc ®×nh c«ng bèn th¸ng (tõ th¸ng 12-1921 ®Õn
th¸ng 3-1922). §Ó tá t×nh ®oμn kÕt, quÇn chóng ngoμi c«ng héi ®·
tuyªn bè tæng ®×nh c«ng. Nh÷ng ng−êi thî giÆt vμ nh÷ng ng−êi
phôc vô còng h−ëng øng phong trμo. KÕt qu¶ lμ c«ng nh©n ®−îc
t¨ng l−¬ng tõ 20 ®Õn 40%.
Liªn hiÖp h¶i viªn c«ng héi Th−îng H¶i cã 15.000 héi viªn. Mét
cuéc ®×nh c«ng ba tuÇn ®· ®−îc tuyªn bè th¸ng 7-1922. KÕt qu¶ lμ
c«ng nh©n ®−îc t¨ng l−¬ng 20%.
C«ng nghiÖp b«ng sîi sö dông 72.300 c«ng nh©n, phÇn lín lμ
phô n÷ vμ trÎ em d−íi t¸m tuæi. Ngμy lμm viÖc 12 giê. NhiÒu cuéc
khëi nghÜa ®· næ ra ®ßi c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn lμm viÖc.
93 xÝ nghiÖp dÖt t¬ lín sö dông 130.000 phô n÷ vμ thiÕu niªn
n÷ tõ 8 ®Õn 14 tuæi. Hä lμm viÖc 11 giê mçi ngμy. Do h¬i nãng cña
n−íc s«i th−êng xuyªn to¶ ra vμ mïi khai cña kÐn t»m, nªn ®iÒu
kiÖn lμm viÖc cña nh÷ng n÷ c«ng nh©n ®ã v« cïng khã kh¨n. Th¸ng
168 Hå chÝ minh toμn tËp 169



6-1922, mét n÷ c«ng nh©n ®· chÕt v× tai n¹n lao ®éng do ch÷a ch¸y
kÐm. Mét cuéc ®×nh c«ng tù ph¸t bïng næ ®Ó ph¶n ®èi. Cuéc ®×nh
c«ng ®ã ®−îc c¸c xÝ nghiÖp dÖt ë Th−îng H¶i h−ëng øng. KÕt qu¶ lμ
giê lμm viÖc h»ng ngμy gi¶m xuèng hai giê.
Mét cuéc ®×nh c«ng cña thî dÖt Nam Kinh ®· ng¨n c¶n ®−îc
®éc quyÒn t¬ sîi cña thμnh phè sîi vμo tay mét tËp ®oμn kinh
doanh NhËt.
CUéC B¹O §éNG ë §AH¤M¢y33
Cuèi n¨m 1921, nh÷ng ng−êi lμm thuª cho chñ xe kÐo n−íc
ngoμi, bao gåm 3.000 ng−êi tham gia nghiÖp ®oμn, ®· ®×nh c«ng. V×
viÖc gi¶m l−¬ng ®−îc thùc hiÖn do s¸ng kiÕn cña c¸c chñ ng−êi
Nh÷ng n« lÖ cña G¬bekhandin, h¬n 30 n¨m tr−íc ®©y, ®·
Ph¸p (900 xe kÐo), nªn nh÷ng ng−êi ®×nh c«ng ®ãi r¸ch ®· tæ chøc
tho¸t khái ¸ch n« lÖ cña §ètx¬ vμ L¬ben, lμ nh÷ng anh hïng cña
mét ®oμn "¨n xin" tuÇn hμnh trong t« giíi Ph¸p. C¶nh s¸t Ph¸p
gi¶i t¸n cuéc biÓu t×nh vμ b¾t giam nh÷ng ng−êi l·nh ®¹o. CÇn nhí nh÷ng chiÕn c«ng vang déi mét thêi, - b©y giê l¹i ®−îc lμm quen víi
r»ng: bän chñ Ph¸p cã toμ ¸n vμ nhμ giam riªng ®Ó xÐt xö vμ giam n−íc Ph¸p "v¨n minh". CÇn ph¶i nãi th¼ng ra r»ng, v× lý do ®ã mμ
gi÷ nh÷ng ng−êi culi xe kh«ng thÓ tr¶ næi tiÒn thuÕ. Nh÷ng ng−êi nh÷ng vÞ quan cai trÞ thùc d©n cña chóng ta ®· n©ng ng−êi
bÞ b¾t giam bÞ ®èi xö tμn tÖ vμ nhiÒu ng−êi ®· chÕt.
§ah«m©y lªn c¸i danh hiÖu lμ c«ng d©n n−íc Ph¸p.
Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, cã kho¶ng 200 culi xe bÞ bän chñ giÕt h¹i.
§©y lμ mét sè chi tiÕt vÒ nh÷ng sù kiÖn, trong ®ã, c¸c nhμ t−
Trong sè 20 tê b¸o xuÊt b¶n ë H¸n KhÈu, c«ng nh©n cã hai tê
b¶n thùc d©n ®èi xö víi nh÷ng ng−êi b·i c«ng ë Poãct« - N«v« gièng
b¸o h»ng ngμy vμ mét tê b¸o h»ng tuÇn. MÆc dÇu bän t− b¶n n−íc
nh− hä ®ang ®èi xö víi c«ng nh©n ë Havr¬ vμ Xar¬buy Ken.
ngoμi vμ t− b¶n b¶n xø cè hÕt søc dËp t¾t hoÆc ng¨n c¶n mäi phong
Ngμy 12 th¸ng 2, - ngμy h«m sau khi «ng H¨ngri Misen, ®¹i
trμo gi¶i phãng, nh−ng nh÷ng ng−êi c«ng nh©n Trung Quèc ®−îc
sù gióp ®ì m¹nh mÏ cña nh÷ng ng−êi trÝ thøc tËn tôy, ®· tæ chøc biÓu cña Héi ®ång thuéc ®Þa tèi cao ®i khái, - mét lμn sãng kÝch
l¹i mét c¸ch nhanh chãng vμ hμnh ®éng tèt ®Ñp. ®éng ®ét nhiªn bao trïm toμn d©n thμnh phè Poãct« - N«v«; b¾t
®Çu nh÷ng cuéc biÓu t×nh kÌm theo nh÷ng cuéc b·i c«ng cña c«ng
nh©n b¶n xø lμm viÖc trong c¸c c«ng tr−êng x©y dùng cña thμnh
nguyÔn ¸i quèc
phè.
B¸o La Vie OuvriÌre,
ngμy 16-3-1923. Ngμy 18 th¸ng 2, nh÷ng ng−êi biÓu t×nh tæ chøc mét cuéc häp
toμn thÓ. C¶nh s¸t ®· gi¶i t¸n hä vμ b¾t ®i 10 c«ng nh©n.
Cuéc chiÕn ®Êu b¾t ®Çu. Nh÷ng nhãm c«ng nh©n b·i c«ng, cã
nhiÒu ng−êi d©n b¶n xø tham gia, ®· chiÕm c¸c bèt g¸c ë xung
170 Hå chÝ minh toμn tËp 171



quanh Poãct« - N«v« vμ ®uæi hÕt c¶nh s¸t khái c¸c bèt g¸c Êy. Sau cña m×nh ë c¸c n−íc ch©u ¢u, hä míi sÏ cã thÓ tù gi¶i phãng ®−îc
®ã, ®· x¶y ra cuéc ®ông ®é ®Çu tiªn gi÷a nh÷ng ng−êi b¹o ®éng víi m×nh.
lÝnh bé binh do viªn quan cai trÞ - «ng Satxecl«, cÊp tèc ph¸i ®Õn.
Qu©n ®éi næ sóng. Nh−ng nh÷ng ng−êi ®×nh c«ng còng ®· ®−îc vò nguyÔn ¸i quèc
trang. Hä ®· b¾n tr¶. Trªn mÆt ®Êt cßn l¹i n¨m ng−êi chÕt: mét B¸o L'HumanitÐ, ngμy 18-3-1923. DÞch theo bμi in trong s¸ch
viªn cai vμ bèn ng−êi d©n b¶n xø. In trong s¸ch: Hå ChÝ Minh, Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc.
Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc,
Sù kÝch ®éng t¨ng lªn. Theo lÖnh cña «ng MÐclanh, toμn quyÒn
tiÕng Nga, Nxb, ChÝnh trÞ quèc gia,
T©y Phi, t×nh tr¹ng giíi nghiªm ®−îc ban bè trong tÊt c¶ c¸c khu ë M¸txc¬va, 1959, tr.56-57.
Poãct« - N«v«. Ba trung ®oμn lÝnh bé binh cã sóng m¸y vμ ph¸o d·
chiÕn ®−îc ®−a xuèng tμu vËn t¶i "TS¸T" ë §aca. Ngoμi ra, chiÕc
tμu tuÇn tiÔu "C¸txi«pª" ®−îc ®−a ngay lËp tøc ®Õn Poãct« - N«v«.
Cïng mét lóc víi viÖc ®iÒu ®éng lùc l−îng qu©n ®éi, ng−êi ta tiÕn
hμnh c¸c cuéc b¾t bí.

"M−êi ng−êi thñ x−íng", trong ®ã cã Uybeliu vμ £chiªn Tªtª, bÞ

bá tï. Nh÷ng cuéc ®μn ¸p tμn nhÉn diÔn ra kh¾p n¬i.

Ng−êi ta ®· buéc c«ng nh©n Poãct« - N«v« trë l¹i lμm viÖc b»ng
l−ìi lª vμ dïi cui. Nh−ng lμn sãng kÝch ®éng vÉn lan réng ë n«ng
th«n. C¸c b¸o thuéc ®Þa, ®Æc biÖt lμ tê DÐpªche Coloniale ®ßi thi
hμnh ngay nh÷ng h×nh ph¹t tμn khèc vμ chuyÓn vËn mÖnh cña
§ah«m©y sang cho nh÷ng bμn tay cøng r¾n h¬n.

Chóng ta ph¶i rót ra nh÷ng kÕt luËn nghiªm tóc tõ nh÷ng sù
kiÖn nμy, cô thÓ lμ: trong c¸c thuéc ®Þa, c«ng nh©n ®· b¾t ®Çu hiÓu
thÕ nμo lμ ®Êu tranh giai cÊp. CÇn ph¶i lμm thÕ nμo ®Ó cho c«ng
nh©n da ®en vμ da vμng còng hiÓu r»ng: KÎ thï duy nhÊt cña hä
n»m ngay trong b¶n th©n c¸i chÕ ®é nμy, chÕ ®é ®ang dÉn ®Õn mét
chÕ ®é n« lÖ tinh vi h¬n, nÆng nÒ h¬n, vμ v« nh©n ®¹o h¬n chÕ ®é
tr−íc ®©y. Vμ chØ víi sù gióp ®ì cña nh÷ng ng−êi anh em bÞ ¸p bøc
172 Hå chÝ minh toμn tËp 173



ë §ah«m©y, ng−êi ta t¨ng thªm thuÕ m¸ vèn ®· qu¸ nÆng nÒ
®èi víi ng−êi d©n b¶n xø. Ng−êi ta b¾t thanh niªn ph¶i bá nhμ cöa
vμ ruéng n−¬ng ®i lμm "nh÷ng ng−êi b¶o vÖ v¨n minh". Ng−êi ta
cÊm d©n b¶n xø gi÷ vò khÝ ®Ó tù vÖ chèng thó d÷ vÉn th−êng ph¸
ho¹i hμng x· mét. Gi¸o dôc, y tÕ ®Òu kh«ng cã. Tr¸i l¹i, ng−êi ta
kh«ng tõ mét thñ ®o¹n nμo ®Ó b¾t ng−êi §ah«m©y "®−îc b¶o hé"
ph¶i chÞu c¸i kiÕp lÇm than cña ng−êi d©n b¶n xø, c¸i chÕ ®é ®· h¹
KHëI NGHÜA ë §AH¤M¢Y
con ng−êi xuèng hμng con vËt vμ lμm ®iÕm nhôc cho c¸i gäi lμ thÕ
giíi v¨n minh. D©n b¶n xø, kh«ng nhÞn nhôc ®−îc n÷a, vïng lªn.
Lo l¾ng v× giai cÊp c«ng nh©n ë chÝnh quèc ®· thøc tØnh, chñ ThÕ lμ cuéc ®μn ¸p ®Ém m¸u ®−îc tiÕn hμnh. Ng−êi ta dïng nh÷ng
nghÜa t− b¶n Ph¸p t×m c¸ch dïng c¸c thuéc ®Þa ®Ó cñng cè nÒn biÖn ph¸p c−¬ng quyÕt. Ng−êi ta ®−a qu©n ®éi, sóng liªn thanh,
thèng trÞ ®ang l©m nguy cña nã. Nã bßn rót ë ®ã c¶ nguyªn liÖu cho sóng cèi vμ tμu chiÕn ®Õn; ng−êi ta h¹ lÖnh giíi nghiªm. Ng−êi ta
c¸c nhμ m¸y cña nã, lÉn nh©n lùc ®Ó chèng l¹i c¸ch m¹ng. B¸o chÝ b¾t bí vμ bá tï hμng lo¹t. §Êy, ®øc nh©n tõ cña c«ng cuéc khai ho¸
t− s¶n ë Pari vμ c¸c tØnh th−êng xuyªn dμnh hμng trang cho môc nh− thÕ ®Êy.
thuéc ®Þa. C¸c t−íng lÜnh vμ c¸c nghÞ sÜ ®· ®i kh¾p c¶ n−íc ®Ó tæ
chøc c¸c cuéc nãi chuyÖn vÒ thuéc ®Þa. Nh÷ng c©y bót ®¹o ®øc Êy
nguyÔn ¸i quèc
vμ nh÷ng «ng chuyªn nghÒ kho¸c l¸c Êy kh«ng t×m ®©u ra cho ®ñ
lêi lÏ ®Ó ca ngîi lßng trung thμnh cña ng−êi b¶n xø vμ ©n huÖ cña B¸o La Vie OuvriÌre,
ngμy 30-3-1923.
c«ng cuéc khai ho¸ "cña hä".
§«i khi, c¸c ngμi Êy tr¬ tr¸o ®Õn møc ®em so s¸nh sù c−íp bãc
cña ng−êi Anh ë thuéc ®Þa víi sù cao c¶ cña riªng hä: hä cho chÝnh
s¸ch cña ng−êi Anh lμ "ph−¬ng ph¸p tμn nhÉn" hoÆc "th¸i ®é th«
b¹o" vμ qu¶ quyÕt r»ng c¸ch lμm cña ng−êi Ph¸p ®Çy chÝnh nghÜa
vμ dÞu dμng!
ChØ cÇn ghÐ m¾t nh×n qua c¸c thuéc ®Þa mét chót còng ®ñ thÊy
c«ng cuéc khai ho¸ ®ã lμ "®Ñp ®Ï vμ dÞu dμng" biÕt lμ chõng nμo.
ë §«ng D−¬ng, d¹o võa råi, cã mét g· thùc d©n Ph¸p trÎ tuæi
®· trãi mét ng−êi An Nam, ®Æt n»m sÊp xuèng ®Êt, ch©n vμ ®Çu
buéc vμo hai c¸i cäc ®ãng xuèng ®Êt, råi gi¸ng cho ng−êi ®ã mét
tr¨m s¸u m−¬i gËy. N¹n nh©n, m×nh m¶y n¸t nhõ, l¹i bÞ bá vμo
nhμ giam suèt mét ®ªm. S¸ng h«m sau, g· trÎ tuæi ®i khai ho¸ ®ã
l¹i cho¶ng s−ng ®Çu n¹n nh©n vμ lÊy chu«i sóng lôc ®Ëp vì mét
m¾t cña ng−êi Êy. Tªn sóc sinh ®ã ®· ®−îc toμ ¸n Ph¸p tha bæng.
174 Hå chÝ minh toμn tËp 175



®»ng sau l−ng buéc ph¶i xin phÐp ®−îc cëi trãi mét tay ®Ó ®ì lÊy
®øa bÐ cho khái ng·. Hai cô giμ ®· ng· bÊt tØnh nh©n sù trong cuéc
ch¹y Êy. Nh÷ng em g¸i bÞ hμnh h¹ nh− thÕ ®· hμnh kinh tr−íc
tuæi, mét phô n÷ cã mang, ®øa con sinh ra ®· bÞ chÕt, mét phô n÷
kh¸c th× ®øa con sinh ra ®· bÞ mï.


NguyÔn ¸i Quèc
CHñ NGHÜA QU¢N PHIÖT THùC D¢N
B¸o La Vie OuvriÌre,
ngμy 13-4-1923
Chóng t«i ®· nãi r»ng, viÖc b¾t lÝnh r¸o riÕt lμ mét trong
nh÷ng nguyªn nh©n thóc ®Èy ng−êi §ah«m©y ®øng lªn b¹o ®éng.
Tr−íc hÕt, chóng ta thÊy ngay mét sù bÊt b×nh ®¼ng næi bËt:
ng−êi Ph¸p chØ phôc vô trong qu©n ®éi hai n¨m, cßn ng−êi b¶n xø
th× ph¶i phôc vô ba n¨m. Sau khi bá ra 36 th¸ng tuæi thanh xu©n
t−¬i ®Ñp cña m×nh ®Ó b¶o vÖ tù do vμ c«ng lý (?), ng−êi d©n b¶n xø
®−îc gi¶i ngò l¹i chÞu sù t¸c ®éng cña ®¹o luËt vÒ ng−êi b¶n xø
trong ®ã kh«ng cã tù do vμ c«ng lý! Song sù bÊt b×nh ®¼ng Êy còng
cã c¸i tèt: nã g©y ra cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi b¶n xø c¸i t©m
tr¹ng chèng chñ nghÜa qu©n phiÖt.
Sù tμn ¸c cña bän b¾t lÝnh ë c¸c thuéc ®Þa tinh vi tíi møc thËm
chÝ ng−êi Ph¸p ë chÝnh quèc còng kh«ng thÓ h×nh dung ®−îc mét
c¸i g× gièng nh− thÕ. Trong thêi gian chiÕn tranh, nh÷ng viªn chØ
huy mang lÝnh ®i hÕt lμng nμy sang lμng kh¸c buéc chÝnh quyÒn
b¶n xø cung cÊp ngay lËp tøc sè ng−êi cÇn thiÕt ®Ó ®−a vμo qu©n
®éi.
LÏ nμo mét sÜ quan Ph¸p th¸o v¸t l¹i kh«ng biÕt tra tÊn nh÷ng
ng−êi cha vμ nh÷ng ng−êi mÑ cña nh÷ng ng−êi Xªnªgan trÎ tuæi
®ang lÈn trèn khi «ng ta xuÊt hiÖn, ®Ó buéc hä ph¶i chui ra khái
nh÷ng n¬i Èn nÊp cña hä vμ kho¸c bé ¸o lÝnh Duav¬? LÏ nμo h¾n
l¹i kh«ng b¾t c¸c «ng giμ, phô n÷ cã mang, thiÕu n÷, buéc hä ph¶i
cëi trÇn truång vμ ®èt quÇn ¸o cña hä ngay tr−íc m¾t hä. TrÇn
truång, bÞ trãi, nh÷ng n¹n nh©n bÊt h¹nh buéc ph¶i ch¹y kh¾p
lμng d−íi trËn m−a roi ®Ó lμm "g−¬ng". Mét ng−êi phô n÷ câng con
176 Hå chÝ minh toμn tËp 177



nh÷ng lêi sau ®©y:
"BÈm quan Toμn quyÒn, chóng t«i thμnh t©m than khãc Ngμi
v× ®èi víi tÊt c¶ chóng t«i, Ngμi lμ mét thñ hiÕn, mét ng−êi cha
nh©n hËu".
....................." 1).
71F




Tõ sù viÖc trªn, t«i ®i ®Õn kÕt luËn r»ng: NÕu qu¶ thùc tÊt c¶
TINH HOA CñA Xø §¤NG D¦¥NG
nh÷ng ng−êi An Nam ®Òu còng luån cói s¸t ®Êt nh− hai ®øa con
nμy cña guång m¸y cai trÞ th× qu¶ thùc lμ d©n nμy xøng ®¸ng víi
c¸i sè phËn ®−îc cho.
Trong ®¸m tang toμn quyÒn L«ng, «ng NguyÔn Kh¾c VÖ, tiÕn
sÜ khoa luËt häc, tiÕn sÜ khoa chÝnh trÞ häc vμ kinh tÕ häc, lμm viÖc
t¹i Toμ BiÖn lý Sμi Gßn, ®· qu¶ quyÕt r»ng, nÕu cã thÓ ph¸t biÓu N.
thay toμn thÓ nh©n d©n §«ng D−¬ng, th× «ng ch¾c ch¾n r»ng, tiÕng
B¸o Le Paria, sè 13,
nãi ®ã sÏ ®au th−¬ng tá lßng tri ©n toμn quyÒn vÒ tÊt c¶ nh÷ng g×
th¸ng 4-1923.
mμ toμn quyÒn ®· ban cho d©n téc An Nam. Vμ «ng VÖ tr©n träng
lín tiÕng:
"Vμ nh÷ng ai, nhê vμo nh÷ng biÖn ph¸p khoan dung cña Ngμi,
ngμy nay, ®ang cïng c¸c vÞ ®¹i diÖn cña n−íc b¶o hé gãp phÇn
vμo c«ng cuéc phån vinh ngμy cμng t¨ng tiÕn cña xø §«ng D−¬ng,
sÏ cÊt lªn tõ ®¸y lßng m×nh lêi tri ©n Ngμi vμ lßng sïng kÝnh ®èi víi
anh linh Ngμi. VÊn ®Ò kinh tÕ lμ ®iÒu mμ Ngμi quan t©m h¬n hÕt.
Ngμi tõng mong muèn trang bÞ cho §«ng D−¬ng mäi khÝ cô kinh tÕ
sao cho nã trë thμnh mét n−íc Ph¸p thø hai, mét n−íc Ph¸p ViÔn
§«ng hïng c−êng, mét con ®ì ®Çu cña n−íc Ph¸p céng hoμ".
"Trong sø mÖnh cña Ngμi, Ngμi ®· toμn t©m toμn ý khai ho¸
cho mét d©n téc bÞ ngõng trÖ trªn con ®−êng tiÕn bé v× mét tæng
hîp ®iÒu kiÖn lÞch sö vμ khÝ hËu. Ngμi lμ vÞ qu¸n qu©n cña tiÕn bé,
lμ sø gi¶ cña c«ng cuéc khai ho¸...".
VÒ phÇn m×nh, «ng Cao V¨n Sen, kü s−, Chñ tÞch Héi nh÷ng ng−êi
§«ng D−¬ng, th× nãi r»ng, viÖc «ng L«ng chÕt qu¸ sím lμ mét c¸i
tang cho toμn câi §«ng D−¬ng. Råi «ng kÕt thóc bμi ®iÕu v¨n b»ng
1) Dßng dÊu chÊm nμy lμ cña nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p.
178 Hå chÝ minh toμn tËp 179



Chi:
- Chi phÝ ban ®Çu (kÓ c¶ sè tiÒn 120 phr¨ng nãi ë trªn): 170
phr¨ng.
- §å dïng: 34,80
- C−íc phÝ b−u ®iÖn: 156,80
- Chi phÝ tiÒn in: 2.483,80
B¸O C¸O GöI BAN BI£N TËP
Tæng sè chi lμ: 2.845,40.
VÒ HO¹T §éNG CñA B¸O LE PARIA
Ngoμi sè chi nãi trªn cßn ba quý tiÒn thuª nhμ hÕt 900 phr¨ng
do sù ñng hé cña c¸c ®ång chÝ ®μi thä, ®Æc biÖt do sè tiÒn 450
phr¨ng ®ång chÝ Bl«ngcua nhËn ®−îc tõ §ah«m©y.
Dù ¸n ban ®Çu lμ tr−íc hÕt thμnh lËp mét hîp t¸c x· xuÊt b¶n.
... Xin nhËn xÐt r»ng, trong chÝn th¸ng qua, trong sè t¸m ®ång
Dù ¸n ®ã kh«ng thùc hiÖn ®−îc do c¸c ®ång chÝ ch−a h¨ng h¸i
chÝ høa cho tiÒn h»ng th¸ng, th× cã: 1 ®ång chÝ ®i v¾ng kh«ng ®ãng
®ãng gãp, mÆc dï chóng ta ®· kªu gäi nhiÒu lÇn vμ viÖc lμm nμy
xu nμo, 1 ch−a ®ãng, 1 míi ®ãng 1 th¸ng, 2 ®ãng 2 th¸ng, 1 ®ãng
chóng ta tèn kÐm 120 phr¨ng.
bèn th¸ng, 1 ®ãng n¨m th¸ng, 1 ®ång chÝ ®ãng ®Çy ® ). ñ72F1




Mét nhãm nhá t¸m ®ång chÝ cam kÕt dï sao còng ph¶i cho xuÊt
§Ó tr¶ ®−îc sè nî cò cho chñ nhμ in vμ t×m mét nhμ in kh¸c víi
b¶n ngay tê Le Paria. §· cã nh÷ng lêi høa nh− sau: Bl«ngcua ®iÒu kiÖn thuËn lîi h¬n cho b¸o, th× c¸c ®ång chÝ cÇn gi÷ ®óng
nh÷ng lêi ®· høa gãp tiÒn.
cho 100 phr¨ng mçi th¸ng, H¸tgiali: 50, M«nnÐcvin: 50, Xtªphani:
25, NguyÔn ¸i Quèc: 25, ¤n«ri¬: 10, Ralaim«ngg«: 10, Phuècnirª: Tõ 1-1-1923, quyÕt ®Þnh ra b¸o hai kú mét th¸ng vμ ra bèn
trang, trang bèn dμnh ®¨ng qu¶ng c¸o ®Ó tê b¸o cã thÓ sèng ®−îc.
10. Tæng céng lμ 280 phr¨ng. Le Paria b¾t ®Çu ra m¾t ngμy 1-4-
Nh©n dÞp nμy, c¸c ®ång chÝ quyÕt ®Þnh nép tiÒn tr¶ ngay tiÒn in sè
1922, cho ®Õn ngμy 31-12-1922, ng©n s¸ch cña nã chia ra nh− sau:
10 lμ 535 phr¨ng.
Thu:
Tõ 1-2, viÖc cho ®¨ng qu¶ng c¸o ph¶i mang l¹i mét sè tiÒn ®ñ cho
A- TiÒn quyªn gãp cña c¸c ®ång chÝ nãi trªn: Ralem«ngg«: 50 viÖc ra b¸o. §ång chÝ Xtªphani ®−îc giao tæ chøc viÖc lÊy qu¶ng c¸o.
phr¨ng, NguyÔn ¸i Quèc: 175, M«nnÐcvin: 100, Bl«ngcua: 0,
MÆc dï viÖc qu¶ng c¸o míi ®−îc ®Æt ra vμ do ®ã ch−a ®−îc
¤n«ri¬: 10, H¸tgiali: 200, Xtªphani: 50, Phuècniª: 0. Tæng céng lμ
h−ëng øng nhiÒu, míi ®em l¹i cho c¸c sè b¸o 10, 11 vμ 12 mét sè
585 phr¨ng. tiÒn Ýt ái, ®ång chÝ Xtªphani b¶o ®¶m víi chóng ta r»ng, víi c¸c sè
tíi, ng©n s¸ch 1923 sÏ ®−îc c©n ®èi, do ®ã Xtªphani høa r»ng, tõ sè
B- ñng hé b¸o tõ 1-4 ®Õn 31-12-1922: 593 phr¨ng.
13 sÏ kh«ng yªu cÇu c¸c ®ång chÝ ®ãng gãp n÷a. Xtªphani tin ch¾c
C- TiÒn b¸n b¸o dμi h¹n 141 x 3 = 423 phr¨ng.
r»ng trong t−¬ng lai rÊt gÇn, viÖc nhËn ®¨ng qu¶ng c¸o kh«ng
D- TiÒn b¸n b¸o lÎ tõ sè 1 ®Õn sè 9 = 170 phr¨ng 40. Tæng sè thu lμ:
1.771 phr¨ng 40. 1) §ång chÝ ®ãng tiÒn ®Çy ®ñ chÝnh lμ ®ång chÝ NguyÔn ¸i Quèc.
180 Hå chÝ minh toμn tËp 181



nh÷ng cã thÓ gióp trang tr¶i tiÒn thuª in b¸o mμ cßn cã thÓ tr¶
c«ng cho mét ®ång chÝ chuyªn tr¸ch g¸nh mäi c«ng viÖc cña tê b¸o
nh− göi th− ®i, kiÓm so¸t, gi÷ th−êng trùc, v.v., vμ cßn tr¶ ®−îc
tiÒn thuª nhμ. Trong khi chê ®îi, c¸c ®ång chÝ ph¶i chÞu bá tiÒn ra
®Ó tr¶ tiÒn thuª nhμ.
H·y dòng c¶m, cã nghÞ lùc vμ b¾t tay vμo viÖc.
C¸C VÞ THèNG TRÞ CñA CHóNG TA
NGUYÔN ¸I QUèC
ViÕt cuèi 1922. In trong s¸ch Bμi in trong s¸ch Thêi thanh niªn ThÕ lμ xong: sè phËn cña 20 triÖu d©n An Nam mong muèn
Thêi thanh niªn cña B¸c Hå, cña B¸c Hå.
s¾p ®−îc trao vμo tay «ng M¸cxian MÐclanh.
Nxb. Thanh niªn, Hμ Néi,
Anh sÏ hái t«i: C¸i «ng MÐclanh Êy lμ ai −? Ch¶ g× th× ®©y còng
1976, tr. 179-181.
lμ mét «ng ®· lμ quan cai trÞ c¸c ®¶o G¨ ), råi Phã toμn quyÒn T©y
ª73F1




Phi, råi Toμn quyÒn thuéc ®Þa nμy. §ã lμ mét vÞ ®· bá ra 36 n¨m
cuéc ®êi m×nh ®Ó nhåi vμo c¸c c¸i sä d©n b¶n xø vÒ tÊt c¶ c¸i nÒn
v¨n minh ®Çy ©n huÖ cña n−íc Ph¸p.
Cã lÏ anh sÏ b¶o t«i r»ng, thùc lμ mét tÊn trß hÒ §«ng D−¬ ) to 74F2




®ïng khi ®−a Ngμi lªn cai trÞ mét ®Êt n−íc mμ Ngμi kh«ng biÕt g×
vÒ nã c¶.
Th×, ®óng thÕ! Nh−ng ®ã lμ c¸i mèt mμ mét b¹n ®ång nghiÖp,
h«m nä cho biÕt «ng ®· thÊy chÔm chÖ ngåi ë vô T©y Phi thuéc
Ph¸p cña Bé Thuéc ®Þa mét cùu c«ng sø ë §«ng D−¬ng. Mét cùu
c«ng sø kh¸c ë T©y Phi th× l¹i ®¶m nhiÖm viÖc ch©u Phi xÝch ®¹o.
Mét cùu quan chøc ë Xu®¨ ) th× l¹i ®−îc chän ®Ó phô tr¸ch c¸c vÊn
75F3




1) Gambier, quÇn ®¶o nhá thuéc Ph¸p ë Th¸i B×nh D−¬ng.
2) Indochinoiserie: tõ ng÷ t¸c gi¶ ®Æt ra pháng theo tõ "chinoiserie"
trong tiÕng Ph¸p, xuÊt ph¸t tõ chinois: Trung Quèc; chinoiserie (trß Tμu),
chØ c¸i g× kú quÆc, v× ng−êi Ph¸p tr−íc ®©y cho r»ng c¸i g× ë Trung Quèc
còng lμ kú quÆc. Còng nh− chinoiserie, Indochinoiserie ®−îc ®Æt ra ®Ó chÕ
giÔu.
3) Xu®¨ng thuéc Ph¸p, b©y giê lμ n−íc Mali, kh¸c víi Xu®¨ng thuéc
Anh, b©y giê lμ n−íc Xu®¨ng.
182 Hå chÝ minh toμn tËp 183



®Ò vÒ Ma®ag¸txca, trong khi ®ã, ë Héi chî thuéc ®Þa, ng−êi ®¹i diÖn bÞ bá qua, tÊt c¶ ®Òu tôt dèc, tÊt c¶ ®Òu ngμy cμng tåi tÖ, v× quyÒn
cho Cam¬run l¹i lμ mét quan chøc ch−a hÒ ®Æt ch©n lªn n−íc nμy lîi c¸ nh©n cña «ng nμy hay «ng nä bao giê còng ®Òu ®Æt lªn trªn
bao giê. quyÒn lîi chung cña ®Êt n−íc.
V¶ l¹i, cÇn qu¸i g×, nÕu quyÒn lîi cña n−íc Ph¸p cã bÞ MÐclanh
qu¶n lý tåi th× ®· sao, miÔn lμ quyÒn lîi c¸ nh©n cña «ng bé tr−ëng N.
®−îc phôc vô tèt. Tê "Petit Bleu" bμn vÒ sù bæ nhiÖm t©n th¸i thó
B¸o Le Paria, sè 14,
®· nãi thÕ nμy:
th¸ng 5-1923.
"§õng cã mμ lÇm; kh«ng ph¶i lßng tham cña «ng MÐclanh ®·
l¸i «ng ta mμ lμ lßng tham cña «ng Xar« ®· g©y ra mäi tai h¹i".
Qu¶ vËy, «ng Xar« th×, nh− chóng t«i ®· nãi vμ ch¸n v¹n ng−êi
còng ®· nãi, muèn trë l¹i §«ng D−¬ng vμ ch¾c ch¾n «ng ta sÏ lμ
ng−êi thÕ ch©n ngay «ng L«ng, nÕu kh«ng cã cuéc bÇu cö nghÞ viÖn
s¾p diÔn ra chõng m−¬i th¸ng tíi. ThÕ nh−ng, tuy cã thÌm muèn
lμm Toμn quyÒn §«ng D−¬ng ®Êy, «ng Xar« l¹i kh«ng muèn v× thÕ
bá chøc vô ë nghÞ viÖn. D©n gian cã c©u tôc ng÷: "Sè phËn ai hay sÏ
thÕ nμo". NghÞ sÜ h¹ viÖn hay nghÞ sÜ th−îng viÖn, th× biÕt ®©u mét
sím kia tØnh dËy l¹i ch¶ thÊy m×nh lμ bé tr−ëng, cßn cã thÓ lμ thñ
t−íng n÷a Êy chø; cßn nÕu chØ lμ toμn quyÒn, nghÜa lμ viªn chøc, th×
kh«ng lμm bé tr−ëng ®−îc.
VËy th× vÊn ®Ò lμ h·y ®Æt ë §«ng D−¬ng mét quan chøc cã thÓ
gäi lμ t¹m quyÒn, ®Ó ®Õn mïa xu©n sang n¨m, sau kú bÇu cö nghÞ
viÖn, th× «ng Xar« sÏ dÔ dμng thÕ ch©n. ThÕ lμ «ng nghÜ ngay ®Õn
viÖc chän «ng MÐclanh vμo c¸i vÞ trÝ ch¶ thó vÞ g× Êy, bëi v× «ng nμy
s¾p m·n h¹n lμm viÖc, ch¶ bao l©u n÷a «ng ®· ®ñ quyÒn vÒ h−u.
§ã, v× sao «ng MÐclanh s¾p lªn ®−êng sang §«ng D−¬ng, v× sao
bao nhiªu c«ng viÖc h÷u Ých míi b¾t ®Çu ë T©y Phi bÞ «ng xÕp xã, v×
sao ë ViÔn §«ng, «ng sÏ ch¼ng lμm viÖc g× ®¸ng kÓ mμ ch¾c sÏ chØ
lμm cho xong viÖc sù vô v× biÕt r»ng m×nh còng ch¼ng ë bao l©u, vμ
v× sao n÷a ë c¸i "Céng hoμ CÈm mμ l¸ch víi nhau" 1) nμy, tÊt c¶ ®Òu
76F




1) Thμnh ng÷ ®Ó chØ mét céng ®ång thiªn vÞ nÓ nang, mãc ngoÆc nhau,
kh«ng coi träng lîi Ých chung. DÞch s¸t nghÜa lμ "Céng hoμ c¸c ®ång chÝ",
nguyªn b¶n viÕt tiÕng Ph¸p lμ "RÐpublique des Camarades".
184 Hå chÝ minh toμn tËp 185



"b«s¬" th× ng−êi ta sÏ kh«ng cã quyÒn, dï lμ mét vÞ gi¸o chñ nãi ®Õn
chuyÖn hôt d©n sè n÷a.
TÊt c¶ s¸ch cña «ng M«rÝtx¬ BarÐt vμ tÊt c¶ nh÷ng bμi b¸o cña
«ng PhorÐt (Lui) chØ ®¸ng ®em mμ... ®èt c¶ ®i v× dï cã quyÒn thÕ
®Õn ®©u, th× c¸c vÞ còng kh«ng thÓ cho r»ng m¸u latinh ®ang ch¶y
trong huyÕt qu¶n cña ng−êi An Nam hay ng−êi §ah«m©y.
Vμ khi mμ kh«ng cßn thuéc ®Þa n÷a th× binh sÜ vinh quang cña
chóng ta sÏ ®i ®¸nh ch¸c ë ®©u cho ®ì buån tay? BiÕt göi ®i ®©u
KH¤NG PH¶I CHUYÖN §ïA
nh÷ng vÞ thèng so¸i hÕt thêi, nh÷ng nhμ chÝnh trÞ thÊt c¬ lì vËn,
bän giÕt ng−êi kh«ng may, nh− «ng Bèp vμ nh÷ng ng−êi kh¸c?
Cã thÓ b¶o c¸c «ng nghÞ lμ nh÷ng ng−êi thuéc mét gièng ng−êi Ph¶i hμng tËp s¸ch, hμng tËp s¸ch ®Ó miªu t¶ mäi ®iÒu bÊt
kh¸c. Tõ gièng nh÷ng ng−êi ®−îc tróng cö, ®óng lμ nh− vËy. Hä lμ tiÖn x¶y ra nÕu kiÕn nghÞ Êy ®−îc chÊp nhËn. Cßn chóng t«i n÷a,
kÎ d¸m lμm mäi viÖc, kÓ c¶ viÖc ®ïa dai.
chóng t«i còng hÕt søc hoan nghªnh nã, nh−ng dÜ nhiªn víi ý nghÜa
KÎ ®−îc tróng cö nä, bÞ tè c¸o lμ lËu thuÕ, hay lõa ®¶o - th× kh¸c.
còng thÕ - ®· kh«ng ngÇn ng¹i chÊt vÊn «ng Bé tr−ëng Bé Tμi
Mét khi chóng t«i lμ ng−êi Ph¸p, lËp tøc chóng t«i sÏ göi mét
chÝnh vÒ nh÷ng biÖn ph¸p «ng ta ®Þnh dïng ®Ó ng¨n chÆn sù bÐp
®oμn khai ho¸ ®Õn kh¾p n−íc Ph¸p. Chóng t«i sÏ lμm cho ®Êt n−íc
xÐp cña viªn chøc «ng ta! KÎ tróng cö kia.... Nh−ng th«i, cho qua,
ng−êi G«loa ngËp lôt r−îu vμ thuèc phiÖn. ë ®©y, chóng t«i sÏ
vμ xin nãi r»ng, nh÷ng «ng nghÞ ba hoa nhÊt vÉn lμ nh÷ng
®¸nh thuÕ muèi, thuÕ nhËp thÞ, sÏ cho b¾t giam theo lÖnh hμnh
ng−êi tróng cö thuéc ®Þa.
chÝnh, ph¹t tiÒn tËp thÓ, sÏ cho më nh÷ng toμ ¸n ®Æc biÖt ®Ó ®μn
Ng−êi ta cßn nhí: c¸c vÞ ®¸ng kÝnh Êy ®· ®−a ra mét kiÕn nghÞ ¸p, ho¹t ®éng th−êng xuyªn, lËp kiÓm duyÖt, v.v. vμ v.v.. Nãi gän
thØnh cÇu ChÝnh phñ Ph¸p cho niªm yÕt vμ ®em d¹y trong tÊt c¶ l¹i, chóng t«i sÏ lμm l¹i ë ®©y tÊt c¶ nh÷ng g× mμ nh÷ng kÎ nguyªn
c¸c tr−êng trung häc, tiÓu häc, ®¹i häc, ký tóc x¸, nhμ trÎ, häc viÖn lμ bÒ trªn cña chóng t«i ®· lμm trªn ®Êt n−íc chóng t«i, cho chóng
r»ng n−íc Ph¸p lμ mét n−íc 100 triÖu d©n. Kh«ng h¬n kh«ng kÐm t«i ho¸ ra lμ ng−êi Ph¸p. Chóng t«i sÏ cÊm tÊt c¶ c¸c b¸o, c¶ b¸o Le
mét ng−êi.
Matin vμ b¸o Le Petit Parisien. Chóng t«i sÏ b·i quyÒn tù do ®i l¹i,
Vμ thÕ lμ c¶ giíi b¸o chÝ d¹i dét vμ ch¼ng nghÜ r»ng, c¸i kiÕn tù do héi häp. Chóng t«i sÏ ®−a nh÷ng ng−êi sinh ®Î ë ®©y vμo chÕ
nghÞ kh«i hμi Êy cã thÓ dÉn ng−êi Ph¸p ®Õn nh÷ng hËu qu¶ nghiªm ®é b¶n xø, xiÕt bao ªm ¸i vμ tèt lμnh, mμ chóng t«i, ng−êi An Nam,
träng, cø hoan h« Çm Ü c¶ lªn! ng−êi Mang¸t, ng−êi Phi ch©u chóng t«i ®· ®−îc h−ëng tõ l©u.
§Õn nay, nÕu kiÕn nghÞ Êy ®−îc chÊp nhËn th× sÏ thÕ nμy nμy: Chóng t«i sÏ b¾t nh÷ng thanh niªn Ph¸p ph¶i "t×nh nguyÖn" nhËp
TÊt c¶ nh÷ng «ng bμ ta ë Bé Thuéc ®Þa - tr−íc hÕt lμ «ng Anbe Xar« ngò, kh«ng ph¶i 18 th¸ng, mμ lμ ba, lμ bèn n¨m. NÕu cÇn, chóng
sÏ chÕt ®ãi, v× phã m¸t thuéc ®Þa sÏ tù nhiªn bÞ c¾t mÊt. t«i sÏ göi hä ®i cho ng−êi ta giÕt chÕt, ®Ó b¶o vÖ Tæ quèc vμ b¶o vÖ
kÐt s¾t cña chóng t«i. Chóng t«i sÏ chän nh÷ng c« g¸i Ph¸p trÎ,
Liªn ®oμn phôc håi d©n sè sÏ biÕn mÊt vμ Ngμi gi¸o chñ Bin®ria sÏ
®Ñp, cho ®Õn §«ng D−¬ng, ¡ngti¬, Ma®ag¸txca, ch©u Phi, lμm con
kh«ng thÓ gi¶ng c¸i thuyÕt ®Î m¾n nh− thá ë ViÖn Hμn l©m Ph¸p
®ßi, mçi th¸ng 40 phr¨ng.
n÷a. V× khi sÏ cã 100 triÖu ng−êi Ph¸p so víi 60 triÖu tªn
186 Hå chÝ minh toμn tËp 187



Chóng t«i sÏ lμ Tæng thèng n−íc Céng hoμ Ph¸p, Bé tr−ëng,
th−îng nghÞ sÜ vμ h¹ nghÞ sÜ. Chóng t«i sÏ lμ nh÷ng nhμ khai ho¸,
nh÷ng nhμ b¶o hé, nh÷ng kÎ bμi xÝch ng−êi b¶n xø, nh÷ng kÎ th©n
ng−êi b¶n xø. Chóng t«i sÏ cai trÞ ng−êi Ph¸p, vμ khi bùc m×nh, cã
thÓ gäi ng−êi thæ d©n - nh− chóng t«i ®· tõng bÞ gäi nh− thÕ cho
®Õn nay- lμ nh÷ng th»ng Nhμ ) bÈn thØu, hay lò "dª con" bÈn thØu.
ª7F1




DIÔN §μN §¤NG D¦¥NG
§óng lμ sÏ ®Õn l−ît chóng t«i, ph¶i kh«ng?


NguyÔn ¸i Quèc
Nhê ®é l−îng mÉu tõ cña n−íc Ph¸p b¶o hé, §«ng D−¬ng thËt
B¸o Le Paria, sè 15, ®· trë thμnh mét chç n¸u th©n cho bän lμm bËy.
th¸ng 6-1923.
¤ng B«®oanh mÆc dï cã bÞ tè c¸o h¼n hoi vÒ téi gi¶ m¹o vμ
dïng giÊy tê gi¶ m¹o, b©y giê còng cø lμ toμn quyÒn.
¤ng §¸cl¬ nguyªn b¸n ch¸o, tr−íc lμ quan cai trÞ tØnh, bÞ lªn
¸n lμ ¨n hèi lé, lμ c−êng hμo vμ ®· g©y ra cuéc næi dËy ®Ém m¸u ë
Th¸i Nguyªn, ®· ®−îc chÝnh phñ thuéc ®Þa cö vμo Héi ®ång thμnh
phè Sμi Gßn.
¤ng Tªa, kü s− vμ gi¸m ®èc mét h·ng bu«n lín, bÞ tè c¸o lμ cã
téi nhòng l¹m mμ kh«ng bÞ rÇy rμ g×.
Giê ®Õn l−ît Bu®in«, viªn quan cai trÞ nμy bÞ kiÖn: ®· ®ót tói
sè tiÒn lêi mét cuéc chî phiªn tæ chøc nh©n dÞp kh¸nh thμnh t−îng
®μi tö sÜ; ®· ®ßi vμ nhËn mét mãn tiÒn "båi th−êng" lín tr¶ cho sù
cã mÆt cña m×nh trong buæi ch«n cÊt mét mô nhμ giμu b¶n xø, ®·
®ßi nh÷ng mãn tiÒn lín chÌ l¸ khi cÊp mét giÊy phÐp hay giÊy lÖnh
nμo ®ã.
Cuèi cïng, ®· lîi dông, trong mäi tr−êng hîp quyÒn hμnh quan
cai trÞ (mμ n−íc Ph¸p cã chñ quyÒn ®· uû th¸c cho) ®Ó lμm ®æ må
h«i s«i n−íc m¾t ng−êi bÞ trÞ vμ ®Ó cho ph×nh vÝ tiÒn cña «ng ta.
Nh−ng lêi kÕt téi nÆng nhÊt lμ thÕ nμy: Lμng T©n An (Nam Kú) cã
mét nhμ m¸y ®iÖn. ViÖc khai th¸c cã lîi vμ phè x¸, nhμ cöa trong
lμng cã ®iÖn s¸ng mμ kh«ng ph¶i tr¶ tiÒn. Quan cai trÞ Bu®in« buéc
1) Hai ch÷ "Nhμ quª" trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng ViÖt.
188 Hå chÝ minh toμn tËp 189



lμng ph¶i nh−îng kh«ng nhμ m¸y cho mét anh thÇu kho¸n ®· cã vi
thiÒng cho «ng ta.
Ýt l©u sau, lμng ph¶i tr¶ tiÒn ®iÖn dïng ngoμi phè vμ trong
nhμ. ThÊy hμng ngh×n ®iÒu bÊt lîi, hä míi biÕt m×nh tù qu¶n nhμ
m¸y th× lîi h¬n. Hä ph¶i bá ra mÊy chôc ngμn ®ång ®Ó chuéc l¹i c¸i
mμ hä ®· ph¶i "nh−îng kh«ng". LÇn thø hai nμy, vÞ quan cai trÞ ®ót
tói thªm mÊy tê b¹c lín n÷a.
TRß MÐCLANH
BÞ kiÖn v× téi bu«n b¸n ng−êi chÕt, bãc lét ng−êi sèng, tham «
lé liÔu, quan cai trÞ Bu®in« võa ®−îc c«ng lý Ph¸p cho tr¾ng ¸n.
Ngμy mai cã thÓ «ng ta cßn ®−îc hu©n ch−¬ng.
Trong khi chê ®îi ®i khai ho¸ nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng t¹i
Bao giê ng−êi ta còng v× uy tÝn chñng téc, mμ x¸ téi cho lò "v«
§«ng D−¬ng, ngμi th¸i thó MÐclanh muèn h·y khai ho¸ nh÷ng
l¹i kh¶ è". Bao giê ng−êi ta còng nh©n danh nh©n d©n Ph¸p mμ b¾t
ng−êi §«ng D−¬ng ®· chÕt, c¸c ng−êi biÕt ®Êy, nh÷ng ng−êi chÕt
c«ng lý lμm ®Ü bîm.
cho Tæ quèc, cho c«ng lý, vμ v©n v©n, ë Ph¸p.
V¨n minh lμ nh− thÕ ®ã.
C−êi ë nghÜa trang lμ mét c¸i thó cña nh÷ng bËc vÜ nh© ), 78F1




nh−ng ë ®Êy mμ c−êi mét m×nh th× cã thÓ lμ v« duyªn. V× vËy, b÷a
NguyÔn ¸i Quèc
nä, quan lín M¸cxian MÐclanh ra lÖnh cho ®oμn thanh niªn
B¸o Le Paria, sè 15,
AnnamÝt ®−îc trî cÊp theo ngμi ®Õn V−ên Ng−êi ChÕt ë N«gi¨ng
th¸ng 6-1923.
trªn s«ng M¸cn¬ v× ë ®ã sÏ ®−îc ®äc mét bμi diÔn v¨n do ngμi chøng
gi¸m. Bμi diÔn v¨n tr−íc khi ®äc cho c«ng chóng, ph¶i tr×nh lªn
quan lín ®Ó ngμi duyÖt. Ng−êi ta ®· tr×nh vμ bμi diÔn v¨n bÞ coi lμ
qu¸ ngç ng−îc, quan lín ra lÖnh cø viÖc bá ®i ®Ó thay thÕ b»ng mét
bμi kh¸c mμ quan lín cho dμn ý.
Cè nhiªn, bμi diÔn v¨n xμo nÊu trong c¸c thø n−íc cèt cña
quan lín nh− vËy, th× h−¬ng vÞ cña lßng trung thμnh vμ lßng ¸i mé


1) ¸m chØ Thñ t−íng Ph¸p Po¨ngcarª. Khi ®Õn th¨m mét nghÜa trang
lÝnh Ph¸p, Po¨ngcarª nh¨n r¨ng c−êi. §¶ng Céng s¶n Ph¸p lÊy bøc ¶nh ®ã
in ra hμng triÖu tÊm d−íi ®Ò ch÷: "Po¨ngcarª nã c−êi" vμ b¸n kh¾p n−íc
Ph¸p. Bøc ¶nh g©y ra mét phong trμo s«i næi chèng Po¨ngcarª. Cuèi cïng
chÝnh phñ cña «ng ta bÞ ®æ.
190 Hå chÝ minh toμn tËp 191



bÊt diÖt ®èi víi n−íc Ph¸p ph¶i x«ng lªn ®Õn ng¹t mòi...
NÕu ng−êi chÕt nãi ®−îc, nh− bän ®ång cèt b¶o thÕ, th× nh÷ng
hån ma An Nam ë N«gi¨ng sÏ lªn tiÕng: "C...¶m ¬n «ng toμn quyÒn!
Nh−ng xin lμm ¬n... cót ®i cho!" 1).79F




N.
B¸o Le Paria, sè 15,
TH¦ GöI C¸C B¹N CïNG HO¹T §éNG
th¸ng 6-1923.
ë PH¸P


C¸c b¹n th©n mÕn,
Bao l©u nay chóng ta lμm viÖc víi nhau.
MÆc dÇu chóng ta lμ nh÷ng ng−êi kh¸c gièng, kh¸c n−íc, kh¸c
t«n gi¸o, chóng ta ®· th©n yªu nhau nh− anh em.
Chóng ta cïng chÞu chung mét nçi ®au khæ: sù b¹o ng−îc cña
chÕ ®é thùc d©n. Chóng ta ®Êu tranh v× mét lý t−ëng chung: gi¶i
phãng ®ång bμo chóng ta vμ giμnh ®éc lËp cho Tæ quèc chóng ta.
Trong cuéc chiÕn ®Êu cña chóng ta, chóng ta kh«ng c« ®éc, v×
chóng ta cã tÊt c¶ d©n téc cña chóng ta ñng hé vμ v× nh÷ng ng−êi
Ph¸p d©n chñ, nh÷ng ng−êi Ph¸p ch©n chÝnh, ®øng bªn c¹nh
chóng ta.
C«ng viÖc chung cña chóng ta "Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa"34 vμ tê
b¸o NG¦êI CïNG ) ®· cã nh÷ng kÕt qu¶ tèt. Nã ®· lμm cho n−íc
KHæ80F1




Ph¸p, n−íc Ph¸p ch©n chÝnh hiÓu râ nh÷ng viÖc x¶y ra trong c¸c
thuéc ®Þa. Lμm cho n−íc Ph¸p hiÓu râ bän c¸ mËp thùc d©n ®· lîi
dông tªn tuæi vμ danh dù cña n−íc Ph¸p ®Ó g©y nªn nh÷ng téi ¸c
kh«ng thÓ t−ëng t−îng ®−îc. Nã ®· thøc tØnh ®ång bμo chóng ta.
§ång thêi nã còng khiÕn cho ®ång bμo chóng ta nhËn râ n−íc Ph¸p,
1) M...erci μ toi, ... F... nous la paix! Trong tiÕng Ph¸p ch÷ M viÕt t¾t,
n−íc Ph¸p tù do b×nh ®¼ng vμ b¸c ¸i. Nh−ng chóng ta cßn ph¶i lμm
ng−êi ta th−êng hiÓu lμ Merde, lμ mét tiÕng chöi rña rÊt tôc, còng cã nghÜa
lμ ph©n - Ch÷ F. lμ Foutre cã nghÜa lμ cót, xÐo ®i, ®Ó yªn (Foutre le camp,
Foutre la paix...). §©y lμ lèi ch¬i ch÷ cña t¸c gi¶. 1) B¸o Le Paria.
192 Hå chÝ minh toμn tËp 193



nhiÒu h¬n. lßng t«i lu«n lu«n yªu c¸c b¹n. Nhê c¸c b¹n b¾t tay nh÷ng ng−êi
b¹n Ph¸p cña chóng ta.
Chóng ta ph¶i lμm g× ?
B©y giê, mét vμi lêi víi ch¸u trai vμ ch¸u g¸i.
Chóng ta kh«ng thÓ ®Æt vÊn ®Ò Êy mét c¸ch m¸y mãc.
C¸c ch¸u rÊt yªu chó vμ chó còng rÊt yªu c¸c ch¸u, ph¶i kh«ng
§iÒu ®ã tuú hoμn c¶nh cña mçi d©n téc chóng ta.
c¸c ch¸u ? Chó sÏ nãi víi nh÷ng ng−êi b¹n nhá ViÖt Nam lμ c¸c
§èi víi t«i, c©u tr¶ lêi ®· râ rμng: trë vÒ n−íc, ®i vμo quÇn
ch¸u rÊt ngoan. Chó sÏ thay mÆt c¸c ch¸u b¾t tay c¸c b¹n nhá ViÖt
chóng, thøc tØnh hä, tæ chøc hä, ®oμn kÕt hä, huÊn luyÖn hä, ®−a hä
Nam.
ra ®Êu tranh giμnh tù do ®éc lËp.
Cã lÏ rÊt l©u, c¸c ch¸u sÏ kh«ng ®−îc thÊy chó NguyÔn, kh«ng
Cã lÏ mét vμi ng−êi trong c¸c b¹n còng ph¶i vμ cã thÓ lμm nh−
®−îc leo lªn ®ïi, lªn l−ng chó nh− c¸c ch¸u th−êng lμm. Vμ còng
t«i. Cßn c¸c b¹n kh¸c th× tiÕp tôc c«ng viÖc hiÖn thêi cña chóng ta:
rÊt l©u chó sÏ kh«ng thÊy c« AlÝtx¬ (Alice) vμ cËu P«n (Paul) cña
cñng cè "Héi liªn hiÖp thuéc ®Þa" vμ ph¸t triÓn tê b¸o NG¦êI
chó. Khi chó ch¸u m×nh gÆp nhau, cã lÏ chó ®· giμ, c¸c ch¸u ®· lín
CïNG KHæ cña chóng ta.
b»ng ba vμ m¸. §iÒu ®ã kh«ng ng¹i g×. Chó sÏ lu«n lu«n nhí ®Õn
c¸c ch¸u. C¸c ch¸u lu«n lu«n vÉn lμ c« bÐ AlÝtx¬ vμ cËu bÐ P«n
th©n yªu cña chó.
C¸c b¹n th©n mÕn,
C¸c ch¸u ngoan. Häc thuéc bμi. V©ng lêi cha mÑ. §õng ®¸nh
T«i tõ gi· c¸c b¹n. T«i xa c¸c b¹n, nh−ng lßng t«i lu«n lu«n gÇn
c¸c b¹n. con chã nhá Mariuýt (Marius) cña c¸c ch¸u. Khi c¸c ch¸u ®· h¬i
lín, c¸c ch¸u sÏ ®Êu tranh cho Tæ quèc cña c¸c ch¸u còng nh− ba
C¸c b¹n tha lçi cho t«i kh«ng h«n c¸c b¹n tr−íc khi ®i. C¸c b¹n
m¸, chó NguyÔn vμ nh÷ng chó kh¸c.
biÕt r»ng t«i bÞ theo dâi riÕt.
C¸c ch¸u nhá th©n yªu cña chó, chó h«n c¸c ch¸u rÊt kªu. C¸c
Khi c¸c b¹n ®−îc th− nμy, NguyÔn cña c¸c b¹n Ýt nhÊt còng ®·
ch¸u h«n mÑ hé chó.
xa n−íc Ph¸p 24 giê råi.
§¹i, ng−êi ®ång h−¬ng cña t«i, sÏ giao l¹i cho «ng B. th×a kho¸
Chó NguyÔn
cña toμ b¸o, giÊy tê vμ tμi liÖu cña Héi vμ cña tê b¸o, còng nh− quü
cña tê b¸o. T«i ®· tr¶ tiÒn thuª nhμ cho toμ b¸o ®Õn cuèi n¨m. TiÒn
In trong s¸ch Nh÷ng mÈu chuyÖn Theo bμi in trong s¸ch
in còng ®· thanh to¸n. Chóng ta kh«ng m¾c nî ai. Sæ th− viÖn ®Ó ë
vÒ ®êi ho¹t ®éng cña Hå Chñ tÞch, Nh÷ng mÈu chuyÖn vÒ ®êi
trong ng¨n kÐo bªn ph¶i. S¸ch cho m−în ®· lÊy vÒ, trõ nh÷ng s¸ch
Nxb. Sù thËt, Hμ Néi, 1976, tr. 51-54. ho¹t ®éng cña Hå Chñ tÞch
cho nh÷ng héi viªn ®i nghØ m−în.
Nãi tãm l¹i, c¸c viÖc ®Òu ®©u vμo ®Êy tr−íc khi t«i ®i.
T«i sÏ viÕt th− cho c¸c b¹n. Nh−ng t«i kh«ng d¸m høa víi c¸c
b¹n, v× kh«ng ph¶i dÔ viÕt th− khi ng−êi ta ho¹t ®éng bÝ mËt. Dï
t«i cã viÕt th− cho c¸c b¹n hay kh«ng, c¸c b¹n h·y tin ch¾c r»ng
194 Hå chÝ minh toμn tËp 195



®Þa lμ nh− thÕ nμo kh«ng? Ng−êi ta cã thÓ tr¶ lêi lμ kh«ng.
§èi víi c¸c thuéc ®Þa Ph¸p,
a) mét ban nghiªn cøu thuéc ®Þa ®· ®−îc thμnh lËp;
b) mét môc viÕt vÒ thuéc ®Þa ®· ®−îc më ra trªn b¸o
L'HumanitÐ;
c) nh÷ng lêi tuyªn bè ñng hé d©n chóng thuéc ®Þa ®· ®−îc ph¸t
TH¦ GöI TRUNG ¦¥NG
biÓu trong c¸c ®¹i héi toμn quèc;
§¶NG CéNG S¶N PH¸P
d) hai cuéc hμnh tr×nh tuyªn truyÒn ®· ®−îc c¸c ®¹i biÓu cña
§¶ng tiÕn hμnh.
C¸c ®ång chÝ, Sau khi ®−îc thμnh lËp Ýt l©u vμ khi ®· giμnh ®−îc kh«ng ph¶i
lμ kh«ng chËt vËt nh÷ng cét b¸o trªn tê L'HumanitÐ, Ban nghiªn
35
Nh÷ng nghÞ quyÕt cña §¹i héi lÇn thø II cña Quèc tÕ vÒ vÊn
cøu thuéc ®Þa ®· ho¹t ®éng kh¸ tèt. Nh÷ng tμi liÖu vμ tin tøc cã gi¸
®Ò thuéc ®Þa ®· mang l¹i hai t¸c dông ®ång thêi nh−ng l¹i hoμn
trÞ ®· b¾t ®Çu ®−îc göi tõ c¸c thuéc ®Þa ®Õn Ban. ChiÕn dÞch mμ
toμn tr¸i ng−îc nhau. Mét mÆt, chñ nghÜa ®Õ quèc ®i ¸p bøc - ngõa
Ban tiÕn hμnh trªn b¸o §¶ng nh»m chèng nh÷ng nhòng l¹m vμ téi
tr−íc nh÷ng kÕt qu¶ cã thÓ x¶y ra cña chÝnh s¸ch ®ã nÕu nã ®−îc
¸c cña bÌ lò thùc d©n, ®· nhanh chãng thu hót sù quan t©m m¹nh
thi hμnh nghiªm tóc - ®· ®Ò phßng vμ t¨ng gÊp béi nh÷ng ho¹t
mÏ cña d©n chóng c¸c thuéc ®Þa vμ mang l¹i nçi lo l¾ng cho chñ
®éng tuyªn truyÒn, ngu d©n vμ ®μn ¸p. MÆt kh¸c, nh©n d©n bÞ ¸p
nghÜa ®Õ quèc thùc d©n vμ b¸o chÝ cña nã. Nh−ng diÔn ®μn Êy ®ét
bøc ë c¸c thuéc ®Þa, ®−îc tiÕng vang cña c¸ch m¹ng thøc tØnh,
nhiªn ®· bÞ b¸o L'HumanitÐ bá ®i. BÞ t−íc mÊt ph−¬ng tiÖn c«ng
®· h−íng theo b¶n n¨ng cña hä vÒ Quèc tÕ cña chóng ta, mét chÝnh t¸c vμ ho¹t ®éng, Ban l©m vμo t×nh tr¹ng hoμn toμn bÞ tª liÖt. §iÒu
®¶ng duy nhÊt mμ hä hy väng lμ sÏ quan t©m ®Õn hä mét c¸ch th©n ®ã ®· lμm cho giíi b¸o chÝ to lín cña giai cÊp t− s¶n rÊt hμi lßng,
thiÕt, mμ hä hoμn toμn mong mái lμ sÏ mang l¹i cho hä sù gi¶i nh÷ng b¸o chÝ nμy ®· dμnh rÊt ®Òu ®Æn hμng bao nhiªu trang cho
phãng. Nh− vËy, chóng ta sÏ cã thÓ kh«ng nh÷ng ®¸nh ®æ uy thÕ c«ng t¸c tuyªn truyÒn thùc d©n vμ lu«n lu«n sî bÞ c¶i chÝnh vμ lËt
cña chñ nghÜa thùc d©n bãc lét vμ lay chuyÓn vÞ trÝ cña chóng, mμ mÆt n¹.
cßn cã thÓ biÕn mèi c¶m t×nh thuÇn tuý t×nh c¶m vμ thô ®éng cña
§iÒu ®ã ®· ®Æc biÖt g©y nh÷ng Ên t−îng rÊt nÆng nÒ cho d©n
c¸c d©n téc thuéc ®Þa ®èi víi chóng ta thμnh mèi c¶m t×nh hμnh
b¶n xø. MÆc dÇu lμ h·o huyÒn, nh÷ng lêi tuyªn bè trong c¸c ®¹i héi
®éng, nÕu nh÷ng nghÞ quyÕt cña Quèc tÕ ®−îc chÊp hμnh. Khèn nçi
toμn quèc ñng hé d©n chóng c¸c thuéc ®Þa còng ®· gãp phÇn cñng
cho ®Õn nay, nh÷ng nghÞ quyÕt Êy chØ ®−îc dïng ®Ó t« ®iÓm mÆt
cè mèi c¶m t×nh mμ hä ®· cã ®èi víi §¶ng. Tuy nhiªn thËt lμ kh«ng
giÊy! Ph©n bé Ph¸p, ph©n bé Anh vμ nh÷ng ph©n bé c¸c n−íc thùc
thÝch ®¸ng nÕu cø l¾p ®i l¾p l¹i m·i mét ®iÒu mμ kh«ng lμm g× c¶.
d©n kh¸c ®· lμm g× cho c¸c thuéc ®Þa cña chñ nghÜa t− b¶n n−íc hä? Vμ nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc khèn khæ thÊy chóng ta chØ lu«n lu«n
Nh÷ng ph©n bé Êy ®· cã mét chÝnh s¸ch thuéc ®Þa vμ mét c−¬ng lÜnh høa hÑn nh−ng còng lu«n lu«n kh«ng hμnh ®éng g× th× b¾t ®Çu tù
râ rÖt vÒ thuéc ®Þa, chÝnh x¸c vμ liªn tôc ch−a? Nh÷ng chiÕn sÜ cña hái r»ng kh«ng biÕt thùc ra chóng ta lμ nh÷ng ng−êi ®øng ®¾n hay
c¸c ph©n bé Êy cã hiÓu thuéc ®Þa lμ g× vμ tÇm quan träng cña thuéc lμ nh÷ng kÎ lõa phØnh. Cuéc hμnh tr×nh cña c¸c ®ång chÝ Vay¨ng
196 Hå chÝ minh toμn tËp 197



t¸c cña m×nh víi ph©n bé;
Cutuyariª vμ ¡ng®rª BÐct«ng qua Angiªri vμ Tuynidi, tiÕn hμnh
hÇu nh− cïng mét lóc víi c¸c cuéc d¹o ch¬i ®Õ v−¬ng cña bän ®¹i 4) ë nh÷ng n¬i ®· thμnh lËp ph©n bé thuéc ®Þa th× khuyÕn
biÓu t− s¶n, ®· ®−îc d©n chóng ch©u Phi rÊt hoan nghªnh. NÕu khÝch c¸c ph©n bé nμy t¨ng c−êng c«ng t¸c tuyªn truyÒn vμ tuyÓn
nh÷ng cuéc hμnh tr×nh cïng mét tÝnh chÊt nh− thÕ ®−îc tiÕp tôc
thªm ng−êi b¶n xø;
trong tÊt c¶ c¸c thuéc ®Þa th× ch¾c ch¾n lμ kÕt qu¶ sÏ ®¸ng mõng.
5) trªn tÊt c¶ b¸o chÝ cña §¶ng, më mét môc viÕt vÒ thuéc ®Þa
Nh−ng, ®¸ng lÏ ph¶i t¨ng c−êng tuyªn truyÒn th× chóng ta l¹i
®Ó lμm cho ®éc gi¶ lμm quen víi c¸c vÊn ®Ò thuéc ®Þa;
®· bá dë c¸i viÖc ®· ®−îc b¾t ®Çu, vμ bá mÊt nh÷ng c¬ héi tèt. Bëi
6) nãi ®Õn c¸c thuéc ®Þa trong hÕt th¶y c¸c ®¹i héi, mÝt tinh
thÕ, chóng ta ®· lμm rÊt Ýt trong khi x¶y ra cuéc b·i c«ng ®Ém m¸u
hoÆc héi nghÞ cña §¶ng;
ë M¸ctinÝch, c¶nh chÕt ®ãi ë B¾c Phi vμ cuéc næi dËy ë §ah«m©y.
7) cö c¸c nghÞ sÜ ®i th¨m c¸c thuéc ®Þa, mçi khi nÒn tμi chÝnh
Trong tr−êng hîp sau chãt nμy, chóng ta ®· cã mét bé mÆt
cña §¶ng cho phÐp;
thiÓu n·o. NhiÒu ngμy sau tÊt c¶ c¸c b¸o t− s¶n vμ m−êi ngμy sau
b¸o L'Oeuvre, b¸o §¶ng míi ®¨ng tin vÒ cuéc næi dËy. Trong lóc 8) tæ chøc nh÷ng nghiÖp ®oμn hoÆc thμnh lËp c¸c nhãm t−¬ng
chÝnh phñ thuéc ®Þa ®· thiÕt qu©n luËt, tËp trung qu©n ®éi, huy tù ë c¸c thuéc ®Þa.
®éng chiÕn h¹m, huy ®éng c¸c bé m¸y ®μn ¸p, b¾t bí vμ kÕt ¸n c¸c
nhμ ho¹t ®éng tõ 5 ®Õn 10 n¨m tï; trong lóc c¸c b¸o chÝ viÕt thuª ®·
M¸txc¬va, th¸ng 7 n¨m 1923
tiÕn hμnh mét c¸ch cã hÖ thèng mét chiÕn dÞch lõa dèi vμ b−ng bÝt d−
luËn th× chóng ta chØ viÕt cã hai hay ba bμi b¸o ng¾n, råi th«i. Kh«ng
NguyÔn ¸i Quèc
ph¶i lμ kh«ng mØa mai vμ kh«ng ®¸ng buån khi trong bãng tèi cña
Tμi liÖu viÕt tay, tiÕng Ph¸p,
nh÷ng ngôc tï cã tÝnh chÊt khai ho¸, nh÷ng ng−êi anh em §ah«m©y
l−u t¹i Côc l−u tr÷
®au khæ cña t«i ®äc ®iÒu thø 8, trong sè 21 ®iÒu kiÖn, nãi r»ng: "Mçi
V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng.
®¶ng cam ®oan tiÕn hμnh mét c«ng t¸c cæ ®éng cã hÖ thèng trong
qu©n ®éi n−íc m×nh nh»m chèng mäi ¸ch ¸p bøc d©n chóng thuéc
®Þa; vμ mçi ®¶ng ph¶i ñng hé, kh«ng nh÷ng b»ng lêi nãi mμ c¶ b»ng
hμnh ®éng, phong trμo gi¶i phãng cña c¸c thuéc ®Þa".
Nh−ng thËt lμ v« Ých nÕu buéc téi qu¸ khø vμ tiÕc rÎ th× giê ®·
mÊt. Tèt nhÊt lμ biÕt sö dông tèt th× giê trong t−¬ng lai. VËy chóng
t«i yªu cÇu §¶ng:
1) chÝnh thøc thõa nhËn Liªn ®oμn M¸ctinÝch (nhãm Gi¨ng
Gi«rÐt);
2) më l¹i môc viÕt vÒ thuéc ®Þa trong b¸o L'HumanitÐ;
3) yªu cÇu Ban nghiªn cøu thuéc ®Þa cung cÊp tµi liÖu cho
ph©n bé thuéc ®Þa vµ cø hai hoÆc ba th¸ng mét, b¸o c¸o c«ng
198 Hå chÝ minh toμn tËp 199



kÎ cÇn theo dâi. Mét bÇy mËt th¸m Ph¸p vμ An Nam b¸m riÕt theo
gãt anh ta. NhiÖm vô cña bän nμy lμ ghi tõng giê tõng phót mäi
hμnh ®éng cö chØ cña anh ta, vμ t« ®en tÊt c¶ mäi ý ®Þnh cña anh.
C«ng cuéc theo dâi nμy ®−îc tiÕn hμnh mét c¸ch kh¸ lé liÔu ®Ó
lμm cho b¹n bÌ quen thuéc cña ng−êi An Nam nμy ph¶i chïn l¹i
kh«ng d¸m lai v·ng nhμ anh n÷a, ®Õn nçi ®êi sèng cña anh trë nªn
TÖ §éC §O¸N ë §¤NG D¦¥NG - hÕt søc khã kh¨n. BÊt cø thÕ nμo còng kh«ng mét ng−êi b¶n xø nμo
d¸m ®Õn nhμ anh. Hoμn toμn bÞ c« lËp víi ®ång bμo cña m×nh, nhμ
NG¦êI §¦îC B¶O Hé Vμ NG¦êI §I B¶O Hé
bu«n nμy chØ cßn cã hai con ®−êng: hoÆc ®i ¨n c−íp, hoÆc ®i ¨n mμy.
Nh−ng c¸i nghÒ thø hai nμy cã thÓ l¹i lμm cho anh cμng ®¸ng kh¶
¤ng CÈm §μ L¹t (Trung Kú) cã mét c¸ch hiÓu vai trß khai ho¸ nghi h¬n v× kiÕp sèng lang thang.
cña m×nh ®Õn lμ hay. Mét h«m, ng−êi céng t¸c rÊt xøng cña «ng
Xar« nμy cÇn ®Õn v¸n gç. ¤ng ta sai ng−êi ®Õn kiÕm v¸n ë nhμ mét nGUYÔN ¸I QUèC
ng−êi b¶n xø lμm nghÒ bu«n b¸n. Nhμ bu«n nμy ®ßi ph¶i tr¶ tiÒn
råi míi ®−îc mang hμng ®i. Nghe lêi yªu cÇu nμy, «ng CÈm næi
B¸o Le Paria , sè 16,
giËn, ph¸i ngay lùc l−îng vò trang ®Õn víi nghiªm lÖnh lμ dï "sèng
th¸ng 7-1923.
hay chÕt" còng ph¶i b¾t cho ®−îc tªn An Nam ®ã vÒ së.
§Ó tr¸nh c¬n giËn cña vÞ ®¹i diÖn cho n−íc b¶o hé, nhμ bu«n
kh«ng kÓ g× ®ang èm còng ®μnh ph¶i bá c¶ nhμ cöa quª h−¬ng l¸nh
sang tØnh kh¸c.
Mét thÇy thuèc ng−êi ¢u chøng kiÕn tÊn trß kÓ trªn ®· can
thiÖp ®Ó bªnh vùc nhμ bu«n b¶n xø. Vô can thiÖp "ch−íng tai gai
m¾t" nμy lμm cho viªn thÇy thuèc bÞ ®æi ®i, bÞ ®μy lªn Kon Tum,
mét n¬i n−íc ®éc mμ ng−êi ¢u rÊt sî. ChÝnh ®Êy lμ n¬i mμ viªn
thÇy thuèc ®ã ®ang ®Òn c¸i téi th©n ng−êi b¶n xø cña «ng. Trong
khi Êy th× bän §¸cl¬, B«®oanh vÉn ung dung phÌ phìn trong vinh
dù vμ kho¸i l¹c. KÎ m¾c c¸i téi xóc ph¹m uy tÝn kÓ trªn lμ b¸c sÜ
H«ngxtarich. Chóng t«i xin tá tÊm c¶m t×nh cña chóng t«i ®èi víi
«ng Êy.
Cßn nhμ bu«n An Nam th× sau ra sao ? Anh ta bÞ ghi tªn vμo sæ
nh÷ng ng−êi bÞ t×nh nghi, liÖt vμo h¹ng "chèng T©y", vμo sè nh÷ng
200 Hå chÝ minh toμn tËp 201




§éI QU¢N CHèNG C¸CH M¹NG
¸CH ¸P BøC KH¤NG Tõ
MéT CHñNG TéC NμO
Chóng ta ®Òu biÕt r»ng sù tranh giμnh thuéc ®Þa lμ mét trong
nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh cña chiÕn tranh ®Õ quèc chñ nghÜa n¨m
V«rèpxki, ph¸i viªn cña n−íc Nga c«ng n«ng ®· bÞ bän ph¸t xÝt
1914-1918.
¸m s¸t ë Thuþ SÜ. Kh«ng mét ph¸i viªn nμo cña c¸c c−êng quèc rÊt
v¨n minh vμ rÊt sïng ®¹o Thiªn chóa ®ang häp ë L«dann¬ h¹ cè ®i §iÒu mμ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi Ph¸p ®Òu kh«ng thÓ kh«ng biÕt
®−a ®¸m. ChØ cã ph¸i ®oμn Thæ NhÜ Kú do IxmÕt Pasa dÉn ®Çu ®·
®Õn lμ viÖc ®−a nh÷ng ®éi qu©n viÔn chinh sang c¸c thuéc ®Þa ®·
®Õn nghiªng m×nh tr−íc thi hμi ng−êi bÞ s¸t h¹i.
lμm cho d©n sè gi¶m sót mét c¸ch trÇm träng mμ hiÖn nay ®Êt n−íc
Ben Ra®ia, mét c«ng nh©n, quª ë Tuynidi ®· bÞ c¶nh s¸t giÕt ë
hä ®ang ph¶i chÞu ®ùng. NÕu ®äc c¸c b¶n thèng kª nh÷ng sù tæn
Pari ngμy 1 th¸ng 5. C¸c tæ chøc c«ng nh©n ë Pari ®· tæ chøc mét
thÊt qu©n sù vÒ ng−êi chÕt vμ bÞ th−¬ng ë c¸c thuéc ®Þa, th× ng−êi
®¸m tang lín. Hμng mÊy ngh×n c«ng nh©n ®· nghØ viÖc ngμy ta sÏ ph¶i kinh khñng vÒ sù hao hôt mμ nh÷ng sù tæn thÊt ®ã ®·
h«m ®ã ®Ó ®i ®−a ng−êi ®ång chÝ b¶n xø cña m×nh tíi n¬i an nghØ
g©y ra cho mét d©n sè ®ang mçi ngμy mét gi¶m sót nh− d©n sè
cuèi cïng.
n−íc Ph¸p. Tõ th¸ng 1 ®Õn th¸ng 6-1923, riªng ë Marèc còng ®· cã
TÊt c¶ nh÷ng liÖt sÜ cña giai cÊp c«ng nh©n, ng−êi ë L«dann¬
840 binh lÝnh bÞ giÕt hay bÞ th−¬ng ®Ó mang l¹i quang vinh cho
còng nh− ë Pari, nh÷ng ng−êi Havr¬ còng nh− nh÷ng ng−êi ë
thèng chÕ Li«t©y!
M¸ctinÝch, ®Òu lμ nh÷ng n¹n nh©n cña mét kÎ giÕt ng−êi: chñ
nghÜa t− b¶n quèc tÕ. Vμ h−¬ng hån cña nh÷ng ng−êi bÞ hy sinh §iÒu mμ giai cÊp c«ng nh©n Ph¸p kh«ng thÓ kh«ng biÕt ®Õn lμ
nμy lu«n t×m thÊy nguån an ñi cao c¶ nhÊt ë lßng tin vμo sù nghiÖp chñ nghÜa t− b¶n dùa vμo thuéc ®Þa ®Ó chèng l¹i tÊt c¶ mäi phong
gi¶i phãng nh÷ng anh em cña hä bÞ ¸p bøc - kh«ng ph©n biÖt chñng trμo gi¶i phãng mμ giai cÊp c«ng nh©n Ph¸p ®Þnh m−u ®å. Kh«ng
téc hay xø së.
hoμn toμn tin t−ëng nh÷ng binh lÝnh ng−êi da tr¾ng n÷a v× hä Ýt
Sau nh÷ng bμi häc ®au ®ín nμy, nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc ë tÊt c¶ nhiÒu còng ®· tiªm nhiÔm t− t−ëng vÒ giai cÊp, bän qu©n phiÖt
c¸c n−íc h¼n ph¶i hiÓu ®©u lμ nh÷ng ng−êi anh em thËt sù vμ ®©u
Ph¸p lÊy nh÷ng ng−êi b¶n xø ë ch©u Phi vμ ch©u ¸ ®Ó thay thÕ hä.
lμ kÎ thï cña hä.
Trong sè 150 trung ®oμn cña qu©n ®éi Ph¸p, cã 10 trung ®oμn
NGUYÔN ¸I QUèC
ng−êi da tr¾ng ë c¸c thuéc ®Þa, nghÜa lμ nh÷ng ng−êi nöa b¶n xø;
B¸o Le Paria, sè 17,
30 trung ®oμn ng−êi ch©u Phi vμ 39 trung ®oμn ng−êi b¶n xø c¸c
th¸ng 8-1923.
202 Hå chÝ minh toμn tËp 203



thuéc ®Þa kh¸c. Nh− vËy, mét nöa sè qu©n ®éi Ph¸p lμ tuyÓn mé ë
c¸c thuéc ®Þa.
Mμ ng−êi An Nam ph¶i tßng qu©n 4 n¨m, ng−êi Angiªri 3
n¨m; thÕ lμ theo sù tÝnh to¸n cña bän qu©n phiÖt Ph¸p th× gi¸ trÞ 2
ng−êi lÝnh b¶n xø gÇn b»ng 5 ng−êi lÝnh Ph¸p.
H¬n n÷a, v× kh«ng hiÓu tiÕng nãi vμ chÝnh trÞ trong n−íc,
B¸O C¸O GöI QUèC TÕ CéNG S¶ )
kh«ng cã mét mèi quan hÖ nμo rμng buéc hä víi d©n c− chÝnh quèc,
N81F1




t−ëng r»ng tÊt c¶ nh÷ng ng−êi da tr¾ng ®Òu cïng gièng víi nh÷ng
ng−êi bãc lét hä, vμ cuèi cïng, do nh÷ng ng−êi da tr¾ng cÊp trªn §¤NG D¦¥NG, TãM T¾T
cña hä thóc ®Èy, nªn ng−êi lÝnh b¶n xø cã thÓ ngoan ngo·n vμ mï
ChÝnh trÞ
qu¸ng b−íc vμo chç mμ ng−êi lÝnh Ph¸p, gi¸c ngé h¬n, cã thÓ tõ
Kh«ng cã chÝnh ®¶ng: §Êt n−íc bÞ cai trÞ theo c¸ch nh− sau:
chèi kh«ng chÞu b−íc. Nguy hiÓm lμ ë chç ®ã.
Nam Kú vμ B¾c Kú bÞ cai trÞ trùc tiÕp bëi c¸c nhμ cÇm quyÒn
Ng−êi ta tù hái v× lý do g× mμ 31 trung ®oμn trong sè nh÷ng
Ph¸p víi nh÷ng thuéc h¹ ng−êi b¶n xø.
trung ®oμn ng−êi b¶n xø sÏ ®ãng l¹i trªn l·nh thæ Ph¸p. Hä sÏ
®−îc dïng ®Ó lμm g×? Ph¶i ch¨ng ng−êi ta sÏ dïng nh÷ng ng−êi Trung Kú vμ Campuchia cã chÝnh phñ b¶n xø cña m×nh mμ
thùc tÕ chØ lμ thùc hμnh c¸c mÖnh lÖnh cña c¸c nhμ cai trÞ Ph¸p.
b¶n xø ®ã ®Ó khai ho¸ cho ng−êi Ph¸p? Nh− vËy lμ ý ®Þnh cña chñ
nghÜa t− b¶n Ph¸p ®· râ rμng. C«ng nh©n Ph¸p cã nhiÖm vô ph¶i Kinh tÕ
hμnh ®éng. Hä ph¶i kÕt t×nh anh em víi binh lÝnh b¶n xø. Hä ph¶i
XÝ nghiÖp, ®ån ®iÒn, hÇm má, giao th«ng vËn t¶i vμ th−¬ng
lμm cho binh lÝnh b¶n xø hiÓu r»ng c¶ c«ng nh©n ë chÝnh quèc lÉn
nghiÖp lín, tÊt c¶ ®Òu ë trong tay ng−êi Ph¸p. Th−¬ng nghiÖp h¹ng
binh lÝnh ë thuéc ®Þa, ®Òu cïng bÞ chung mét bän chñ ¸p bøc vμ bãc
võa cã thÓ nãi lμ ng−êi Trung Quèc n¾m ®éc quyÒn. Ng−êi b¶n xø
lét, do ®ã, hä ®Òu lμ anh em cïng mét giai cÊp vμ khi tíi lóc ph¶i chØ cã th−¬ng nghiÖp ®Þa ph−¬ng nhá.
chiÕn ®Êu, th× c¶ hai bªn ®Òu ph¶i cïng ®¸nh bän chñ chung cña
X· héi
m×nh, chø anh em kh«ng nªn ®¸nh lÉn nhau.
D©n c− hîp thμnh x·, nh÷ng x· hîp thμnh tæng, nh÷ng tæng
thμnh huyÖn, nh÷ng huyÖn thμnh tØnh.
NGUYÔN ¸I QUèC
D©n c− bÇu lÊy lý tr−ëng, nh÷ng lý tr−ëng bÇu lÊy ch¸nh tæng.
B¸o La Vie OuvriÌre,
Cuéc bÇu cö cña nh©n d©n dõng l¹i ë ®Êy.
ngμy 7-9-1923.
Nh÷ng huyÖn vμ nh÷ng tØnh th× c¸c quan cai trÞ do chÝnh phñ
chØ ®Þnh.



1) §Çu bμi do BBT ®Æt. Trªn ®Çu tμi liÖu ghi 21/IX/23. MËt.
204 Hå chÝ minh toμn tËp 205



TriÒu ®×nh vμ quan chøc lÖ thuéc tuyÖt ®èi vμo chÝnh quyÒn 2/ Sù gióp ®ì cña Thanh niªn céng s¶n Trung Quèc lμ tuyÖt ®èi cÇn
Ph¸p. Hä bÞ chñ Ph¸p cña hä khinh bØ vμ nh©n d©n An Nam ghÐt. thiÕt cho sù ho¹t ®éng ë §«ng D−¬ng.
ThiÓu sè c¸c nhμ nho hay lμ c¸c nhμ trÝ thøc lμ c¸c nhμ c¸ch Mét cuéc th¶o luËn gi÷a nh÷ng ®¹i biÓu cña §¶ng, cña Tæng
m¹ng d©n téc chñ nghÜa. ChÝnh hä ®· khÝch ®éng mäi cuéc næi dËy c«ng héi thèng nhÊt, cña Thanh niªn vμ cña Ban ph−¬ng §«ng cã
trong qu¸ khø.
thÓ lã ra nhiÒu ¸nh s¸ng kh¸c.
C«ng nh©n cã thÓ lμ 2% trong d©n sè, kh«ng ®−îc häc hμnh,
kh«ng ®−îc tæ chøc. Do vËy hä kh«ng cã mét lùc l−îng chÝnh trÞ
Tμi liÖu viÕt tay, tiÕng Ph¸p,
nμo.
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
TiÓu t− s¶n kh«ng nhiÒu, lμ mét phÇn tö bÊp bªnh. Nã chÞu sù
chi phèi bëi nhiÒu thø triÕt lý, nh− lμ nã h−íng vμo phong trμo d©n
téc rÊt véi v·. Nã nhót nh¸t.
QuÇn chóng n«ng d©n bÞ bãc lét nhÊt vμ cïng khæ nhÊt, rÊt
yªu n−íc.
Tuyªn truyÒn tèt trong n«ng d©n vμ tæ chøc tèt trong c«ng
nh©n nÕu chóng ta lμm tíi ®−îc ®iÒu ®ã th× t−¬ng lai thuéc vÒ
chóng ta.

cH¦¥NG TR×NH HO¹T §éNG
1/ XuÊt b¶n mét tê b¸o nhá tiÕng ViÖt.
2/ TËp hîp nh÷ng phÇn tö d©n téc c¸ch m¹ng.
3/ Cè g¾ng ®−a nh÷ng thanh niªn ng−êi b¶n xø ®i M¸txc¬va.
4/ X©y dùng d©y liªn l¹c M¸txc¬va - §«ng D−¬ng - Pari.

HîP T¸C
a/ §iÒu g× mμ §¶ng cã thÓ lμm th× ®· liÖt kª trong th− göi cho
nã do Ban ph−¬ng §«ng chuyÓn.
b/ Tæng c«ng héi thèng nhÊt ®· høa lμm hÕt søc m×nh ®Ó 2
hoÆc 3 ®ång chÝ ng−êi Ph¸p cã thÓ sang §«ng D−¬ng ®Ó tæ chøc
c«ng nh©n.
c/ Thanh niªn céng s¶n Ph¸p ph¶i lîi dông chñ nghÜa qu©n phiÖt
®Ó ®−a nh÷ng thμnh viªn ch¾c ch¾n nhÊt ®¨ng lÝnh vμo ®éi qu©n
thuéc ®Þa ®Ó d¾t dÉn sù tuyªn truyÒn trong nh÷ng ng−êi b¶n xø.
206 Hå chÝ minh toμn tËp 207



n−íc ngoμi, vμ do c¸c thuéc ®Þa trùc thuéc Bé Thuéc ®Þa cung cÊp,
lμ 45.000 ng−êi.
NÕu chóng ta nãi thªm r»ng, chØ riªng ë §«ng D−¬ng, chi phÝ
vÒ qu©n sù n¨m 1921, còng ®· h¬n 35.600.000 phr¨ng, trong khi ®ã
ng©n s¸ch gi¸o dôc cã kh«ng ®Çy 350 ngh×n ®ång b¹c vμ ng©n s¸ch
vÒ y tÕ kh«ng ®Çy 65 ngh×n ®ång b¹c th× sÏ thÊy ngay tÊt c¶ sù tèt
KH¤NG PH¶I CHñ NGHÜA ®Ñp cña chÕ ®é thùc d©n cña c¸i n−íc Céng hoμ Ph¸p rÊt nh©n tõ
vμ ®· tμi gi¶m qu©n bÞ nμy.
QU¢N PHIÖT §¢U, NH¦NG...

NguyÔn ¸i Quèc
¤ng Clªm¨ngx« ®· chøng minh rÊt rμnh rät cho thÕ giíi nãi
B¸o L'HumanitÐ,
chung, vμ cho ng−êi Mü nãi riªng r»ng n−íc Ph¸p kh«ng ph¶i lμ
ngμy 28-9-1923.
mét n−íc qu©n phiÖt, còng kh«ng ph¶i lμ mét n−íc ®Õ quèc chñ
nghÜa, hoμn toμn ch¼ng ph¶i thÕ ®©u nhÐ!
ThÕ nh−ng «ng ¸csimb« l¹i võa míi lμm cho tiªu mÊt ®«i chót
c¸i vÎ mü miÒu cña nh÷ng lêi nãi cña "¤ng Cäp", khi «ng ¸csimb«
viÕt trong b¶n b¸o c¸o võa råi cña «ng ta vÒ ng©n s¸ch thuéc ®Þa
r»ng:
N¨m 1914, qu©n ®éi chiÕm ®ãng gåm cã 1.852 sÜ quan, 17.290
h¹ sÜ quan vμ lÝnh ng−êi ¢u, 42.099 ng−êi b¶n xø; l¹i ph¶i thªm
vμo sè ®ã 1.979 ng−êi trong c¸c ®éi c¶nh vÖ b¶n xø cña §ah«m©y,
Ghinª vμ Bê BiÓn Ngμ, hiÖn nay nh÷ng ®éi lÝnh nμy ®· ®−îc thay
thÕ b»ng nh÷ng ®éi qu©n chÝnh quy. Tæng céng qu©n sè lμ 63.220
ng−êi.
Tõ sau chiÕn tranh, ng−êi ta ®· ph¶i thiÕt lËp t¹i c¸c khu vùc
uû trÞ, T«g« vμ Cam¬run, nh÷ng tr¹i lÝnh mμ qu©n sè lªn tíi 1.712
ng−êi.
Ngoμi ra, cßn ph¶i thμnh lËp, nhÊt lμ t¹i T©y Phi thuéc Ph¸p,
nh÷ng ®¬n vÞ ®Æc biÖt ®Ó tuyÓn mé, ®¨ng ký nhËp ngò vμ huÊn
luyÖn sè binh lÝnh ng−êi b¶n xø phôc vô ë Ph¸p hoÆc ë n−íc ngoμi.
C¸c ®¬n vÞ ®ã ®· thu hót 2.237 ng−êi, trong ®ã cã 271 sÜ quan vμ h¹
sÜ quan ng−êi ¢u.
Sau hÕt, con sè nh÷ng ng−êi b¶n xø phôc vô ë Ph¸p hoÆc ë
208 Hå chÝ minh toμn tËp 209




PH¸T BIÓU T¹I HéI NGHÞ LÇN THø NHÊT
PH¸T BIÓU T¹I PHI£N HäP THø B¶Y
QUèC TÕ N¤NG D¢N36
HéI NGHÞ LÇN THø NHÊT QUèC TÕ
N¤NG D¢N
N«ng d©n trong c¸c thuéc ®Þa cña Ph¸p bÞ hai tÇng bãc lét: võa
nh− nh÷ng ng−êi v« s¶n, võa nh− nh÷ng ng−êi bÞ mÊt n−íc. ë
Angiªri, nh÷ng ®Êt ®ai mμu mì ®−îc dμnh cho ng−êi Ph¸p; cßn
Th−a c¸c ®ång chÝ,
nh÷ng ng−êi n«ng d©n th× bÞ dån vμo sèng trong vïng nói lμ n¬i ®Êt
TÊt c¶ c¸c ®ång chÝ ®Òu ®· nãi vÒ t×nh h×nh cña n«ng d©n trong
®ai c»n cçi vμ kh«ng thÓ canh t¸c ®−îc. ë §«ng D−¬ng, hÔ ng−êi
®Êt n−íc c¸c ®ång chÝ. T«i sÏ kh«ng lμm trßn bæn phËn cña t«i nÕu
Ph¸p ®Õn lμ chÝnh phñ cÊp cho anh ta c¶ nhiÒu lμng trän vÑn.
cã ®−îc quyÒn ®Õn ®©y víi c¸c ®ång chÝ mμ t«i l¹i kh«ng nãi mét ®«i
Nh−ng ng−êi n«ng d©n, kh«ng chØ bÇn n«ng mμ c¶ trung n«ng ®Òu
lêi vÒ t×nh c¶nh cña n«ng d©n t¹i ®Êt n−íc t«i.
bÞ b¾t buéc ph¶i rêi bá quª h−¬ng cña m×nh hoÆc lμm ®μy tí cho
«ng chñ ng−êi n−íc ngoμi. §Ó minh ho¹ víi c¸c ®ång chÝ t×nh c¶nh cña n«ng d©n §«ng
D−¬ng, t«i ph¶i ®−a ra mét sù so s¸nh: mét bªn lμ ng−êi n«ng d©n
Th−a c¸c ®ång chÝ, khi c¸c ®ång chÝ ®−îc tæ chøc l¹i, c¸c ®ång
Nga vμ mét bªn n÷a lμ ng−êi n«ng d©n §«ng D−¬ng. N«ng d©n Nga
chÝ cÇn ph¶i nªu g−¬ng cho chóng t«i, gióp ®ì chóng t«i, dang réng
c¸nh tay anh em ®ãn chóng t«i ®Ó chóng t«i còng cã thÓ b−íc vμo gièng nh− mét ng−êi ngåi chÔm chÖ trong chiÕc ghÕ bμnh, cßn n«ng
gia ®×nh v« s¶n quèc tÕ. d©n An Nam l¹i gièng nh− mét ng−êi bÞ trãi vμo mét chiÕc cét, ®Çu
ng−îc xuèng ®Êt. Nãi thÕ kh«ng ph¶i lμ nãi phãng ®¹i ®©u, sau ®©y
c¸c ®ång chÝ sÏ thÊy râ.
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p,
Khi c¸c ®ång chÝ ®i qua Hång tr−êng, c¸c ®ång chÝ thÊy cã kh¾c
b¶n chôp l−u t¹i Côc l−u tr÷
V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng. mét dßng ch÷ "Nhμ thê lμ thuèc phiÖn cña thÕ giíi"; nh−ng chóng
t«i, nhê nÒn v¨n minh ph−¬ng T©y mμ chóng t«i cã c¶ Nhμ thê lÉn
thuèc phiÖn.
VÒ thuèc phiÖn, t«i sÏ xin chØ kÓ l¹i víi c¸c ®ång chÝ r»ng mçi
n¨m chÝnh quyÒn Ph¸p ë thuéc ®Þa ®· b¸n cho d©n An Nam gåm 20
210 Hå chÝ minh toμn tËp 211



triÖu ng−êi, trªn 400 triÖu ®« ) thuèc phiÖn. Vμ mÆt kh¸c, ng−êi ta lμ khi ®Õn thêi h¹n tr¶ nî, th× toμn bé ruéng ®Êt cña n«ng d©n ®Òu
82F1




r¬i vμo tay c¸c nhμ truyÒn ®¹o.
®· tÝnh ra r»ng cø 1.000 ty b¸n r−îu vμ thuèc phiÖn th× kh«ng cã
®−îc lÊy 10 tr−êng häc. §Êy lμ nh÷ng sù thËt. C¸c ®ång chÝ ®· thÊy bän thùc d©n bãc lét n«ng d©n nh− thÕ
nμo vμ c¸c gi¸o sÜ t−íc ®o¹t n«ng d©n nh− thÕ nμo.
B©y giê, t«i xin nãi v¾n t¾t víi c¸c ®ång chÝ vÒ chuyÖn Nhμ thê.
B©y giê, cßn cã nh÷ng kÎ bãc lét kh¸c n÷a, ch¼ng h¹n nh− Nhμ
T«i ®· nãi víi c¸c ®ång chÝ r»ng nh÷ng tªn thùc d©n ®· t−íc
n−íc. Dï mïa mμng cã xÊu ®Õn møc nμo ®i n÷a, n«ng d©n An Nam
®o¹t ng−êi An Nam nh− thÕ nμo. B©y giê, t«i xin nãi ®Ó c¸c ®ång
vÉn cø ph¶i ®ãng thuÕ; ®Ó ®ãng ®−îc thuÕ, n«ng d©n ph¶i b¸n mïa
chÝ biÕt Nhμ thê Kit« ®· t−íc ®o¹t n«ng d©n nh− thÕ nμo.
mμng cña m×nh ®i; ®Ó khái bÞ bá tï (hÔ ®ãng thuÕ chËm lμ hä bÞ bá
Trong cuéc x©m chiÕm §«ng D−¬ng th× chÝnh nh÷ng nhμ
tï), hä ph¶i b¸n non mïa mμng cña hä, nghÜa lμ b¸n tr−íc khi gÆt;
truyÒn ®¹o Thiªn chóa ®· ®i do th¸m ®Ó b¸o cho ®éi qu©n chiÕm
hä b¸n cho bän l¸i bu«n theo c¸ch −íc l−îng b»ng m¾t. B»ng c¸ch
®ãng biÕt nh÷ng kÕ ho¹ch phßng thñ cña n−íc chóng t«i. Còng
®ã bän l¸i bu«n mua ®−îc lóa tr−íc khi gÆt b»ng mét gi¸ rÊt rÎ vμ
chÝnh nh÷ng nhμ truyÒn ®¹o ®· dÉn ®−êng nh÷ng ®éi qu©n tÊn
sau ®ã ®em b¸n l¹i rÊt ®¾t. Nh− vËy lμ ng−êi n«ng d©n An Nam
c«ng, còng chÝnh l¹i lμ nh÷ng nhμ truyÒn ®¹o ®· lîi dông t×nh
kh«ng ph¶i chØ bÞ trãi vμo mét chiÕc cét nh− t«i ®· tr×nh bμy víi c¸c
tr¹ng lén xén cña ®Êt n−íc ®Ó ¨n c¾p nh÷ng v¨n b¶n chøng nhËn
®ång chÝ, mμ hä bÞ ®ãng ®inh c©u rót bëi bèn thÕ lùc liªn hîp lμ:
quyÒn së h÷u ruéng ®Êt cña ng−êi n«ng d©n nμy nä hay cña mét
Nhμ n−íc, tªn thùc d©n, nhμ thê vμ tªn l¸i bu«n.
lμng nμo ®ã. Khi hoμ b×nh ®−îc lËp l¹i, n«ng d©n trë vÒ th× tÊt c¶
Ch¾c lμ c¸c ®ång chÝ sÏ hái r»ng t¹i sao n«ng d©n An Nam
ruéng ®Êt ®Òu ®· bÞ c¸c nhμ truyÒn ®¹o n¾m ®−îc c¸c v¨n b¶n nãi
kh«ng tæ chøc nhau l¹i, kh«ng lμm nh− c¸c ®ång chÝ lμ thμnh lËp
trªn, chiÕm mÊt. ChÝnh b»ng c¸ch ®ã, mμ ë Nam Kú nh÷ng nhμ
hîp t¸c x·. ChØ lμ v× hä kh«ng cã thÓ lμm nh− vËy ®−îc.
truyÒn ®¹o Thiªn chóa cã ®−îc trªn mét phÇn t− nh÷ng ®Êt ®ai cμy
cÊy ®−îc. ë Campuchia, c¸c nhμ truyÒn ®¹o n¾m trªn mét phÇn ba T«i ph¶i nãi víi c¸c ®ång chÝ r»ng chóng t«i bÞ cai trÞ bëi mét
ruéng ®Êt; ë B¾c Kú, chØ riªng ë thñ phñ, trong thμnh phè Hμ Néi, chÕ ®é n« lÖ. Chóng t«i kh«ng ®−îc quyÒn xuÊt b¶n b¸o. Chóng t«i
c¸c nhμ truyÒn ®¹o cã nh÷ng bÊt ®éng s¶n réng bao la. kh«ng ®−îc quyÒn tù do ®i l¹i; ch¼ng h¹n nh− chóng t«i kh«ng thÓ
®i tõ M¸txc¬va ®Õn Pªt¬r«gr¸t ®−îc, chóng t«i ph¶i xin ®−îc mét tê
Hä cã ®−îc cña c¶i vμ chiÕm h÷u ruéng ®Êt cña n«ng d©n
giÊy th«ng hμnh, nÕu kh«ng hä sÏ b¾t gi÷ vμ nÐm chóng t«i vμo tï.
kh«ng ph¶i chØ b»ng c¸ch ®ã. C¸c ®ång chÝ ®Òu biÕt r»ng trong c¸c
Còng vËy, chóng t«i kh«ng ®−îc quyÒn héi häp nghÜa lμ chóng t«i
n−íc ven biÓn, nhÊt lμ trong nh÷ng n−íc ë ViÔn §«ng, th−êng x¶y
kh«ng ®−îc quyÒn häp víi nhau trªn 4 hoÆc 5 ng−êi nÕu kh«ng cã
ra gi«ng b·o vμ lôt léi lμm cho mïa mμng thÊt b¸t; c¸c nhμ truyÒn
mét giÊy phÐp ®Æc biÖt cña c¬ quan cai trÞ Ph¸p.
®¹o lîi dông nh÷ng dÞp ®ã ®Ó øng tr−íc tiÒn cho n«ng d©n víi
nh÷ng tû suÊt l·i rÊt nÆng vμ mét thêi h¹n rÊt ng¾n. BiÕt râ rμng T«i còng xin nh¾c l¹i r»ng c¸c ®ång chÝ ®· lªn tiÕng chèng
lμm nh− vËy th× n«ng d©n kh«ng bao giê cã thÓ tr¶ nî ®−îc, nªn c¸c chiÕn tranh, ®ßi hoμ b×nh; c¸c ®ång chÝ ®· nãi ®Õn mét chÝnh quyÒn
nhμ truyÒn ®¹o ®ßi n«ng d©n ph¶i ®em ruéng ®Êt ra b¶o ®¶m. ThÕ v« s¶n vμ viÖc lËt ®æ chñ nghÜa t− b¶n. Nh−ng tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu
c¸c ®ång chÝ nãi ë ®©y sÏ trë thμnh v« Ých, nÕu c¸c ®ång chÝ quªn
mÊt c¸i yÕu tè qu©n phiÖt thùc d©n. C¸c ®ång chÝ ®Òu biÕt nh÷ng
1) Sè liÖu nμy ch−a ®−îc kiÓm tra l¹i. Chóng t«i dÞch ®óng theo b¶n
tiÕng Ph¸p. sù kiÖn. Trong chiÕn tranh thÕ giíi, chØ riªng ë n−íc Ph¸p, ng−êi ta
212 Hå chÝ minh toμn tËp 213



®· ®−a tõ c¸c thuéc ®Þa vÒ gÇn mét triÖu ng−êi b¶n xø ®Ó tham gia
chiÕn tranh. Trong nh÷ng n¨m 1916-1917, ng−êi ta ®· chë vÒ 2 tû
tÊn ngò ), trong khi nh÷ng d©n b¶n xø ë ch©u Phi vμ ë §«ng D−¬ng
èc83F1




®ang chÕt ®ãi.
Th−a c¸c ®ång chÝ, ®Ó kÕt thóc, t«i ph¶i nh¾c l¹i víi c¸c ®ång
chÝ r»ng Quèc tÕ cña c¸c ®ång chÝ chØ trë thμnh mét Quèc tÕ thËt sù
"CHÝNH S¸CH THùC D¢N" ANH
khi mμ kh«ng nh÷ng n«ng d©n ph−¬ng T©y, mμ c¶ n«ng d©n ë
ph−¬ng §«ng, nhÊt lμ n«ng d©n ë c¸c thuéc ®Þa lμ nh÷ng ng−êi bÞ
bãc lét vμ bÞ ¸p bøc nhiÒu h¬n c¸c ®ång chÝ, ®Òu tham gia Quèc tÕ
Chñ nghÜa t− b¶n Anh, tuy thÌm muèn cña c¶i v« tËn cña
cña c¸c ®ång chÝ (vç tay).
Trung Quèc, nh−ng v× tõ tr−íc ®Õn giê, vÉn ®μnh chØ chiÕm H−¬ng
C¶ng37 lμm thuéc ®Þa vμ thùc hiÖn trªn néi ®Þa Trung Quèc chÝnh
Ph¸t biÓu chiÒu 13-10-1923. s¸ch më cöa, mét chÝnh s¸ch gióp cho hä cã thÓ bãc lét ®Êt n−íc
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u nμy mμ kh«ng lμm cho nh©n d©n næi dËy. Ngμy nay, ®èi víi hä nh−
t¹i Côc l−u tr÷ V¨n phßng thÕ kh«ng ®ñ n÷a. Hä muèn lμm h¬n thÕ n÷a kia: hä muèn chiÕm
Trung −¬ng §¶ng.
c¶ Trung Quèc lμm thuéc ®Þa.
Lîi dông chuyÖn r¾c rèi ë L©m Thμnh38 , vμ vin cí b¶o ®¶m an
ninh cho ®ång bμo cña m×nh, ®¹i sø Anh ë B¾c Kinh võa míi tiÕn
hμnh giai ®o¹n ®Çu tiªn cña chÝnh s¸ch thùc d©n ®ã. ¤ng ta b¾t ®Çu
tõ ®−êng s¾t. §©y lμ nh÷ng ®iÒu «ng ta ®Ò nghÞ víi Trung Quèc:
1. TÊt c¶ nh÷ng con ®−êng x©y dùng b»ng vèn cña Anh, hoÆc
vËt liÖu mua cña Anh mμ hiÖn nay ch−a tr¶ hÕt, ®Òu sÏ ®Æt d−íi sù
kiÓm so¸t cña Anh;
2. §Êt ®ai vïng l©n cËn nh÷ng con ®−êng ®ã còng ®Òu sÏ thuéc
ph¹m vi kiÓm so¸t Êy;
3. Ngoμi chÝnh s¸ch ®−êng s¾t ra, n−íc Anh cßn cã quyÒn can
thiÖp vμo chÝnh s¸ch ®èi néi cña Trung Quèc;
4. Trong tr−êng hîp x¶y ra nh÷ng vô xung ®ét vò trang gi÷a
c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ Trung Quèc, ng−êi Anh cã quyÒn ®ång ý
hay tõ chèi cho ®¶ng ph¸i nμy hay ®¶ng ph¸i nä sö dông nh÷ng
1) Sè liÖu nμy ch−a ®−îc kiÓm tra l¹i. Chóng t«i dÞch ®óng theo b¶n con ®−êng Êy;
tiÕng Ph¸p.
214 Hå chÝ minh toμn tËp 215



5. ¦u tiªn ®−îc tr¶ dÇn nh÷ng sè tiÒn vay mμ ng−êi Anh ®· bá ra
b»ng c¸ch ®−îc sö dông nh÷ng sè thu nhËp cña ngμnh ®−êng s¾t.
Ngoμi ra «ng ta cßn yªu cÇu:
a) §Æt t¹i Bé Giao th«ng ë B¾c Kinh, mét phßng kiÓm so¸t
ngμnh ®−êng s¾t, tr−ëng phßng lμ mét nh©n viªn ng−êi ngo¹i quèc
(nªn hiÓu: mét nh©n viªn Anh) cã toμn quyÒn ®èi víi tÊt c¶ mäi ho¹t
PHONG TRμO C¤NG NH¢N
®éng cña ngμnh ®−êng s¾t trªn toμn câi Trung Quèc;
b) ViÖc qu¶n trÞ ngμnh ®−êng s¾t còng ph¶i giao cho c¸c ®¹i
diÖn n−íc ngoμi;
Theo nh÷ng sè liÖu thèng kª cuèi cïng th× sè l−îng nh÷ng
c) Tæ chøc mét ®éi tuÇn tra ngμnh ®−êng s¾t d−íi sù chØ huy ng−êi v« s¶n ë Trung Quèc lμ 5050 ngh×n ng−êi. GÇn 15 tæ chøc
cña c¸c sÜ quan n−íc ngoμi; thèng nhÊt giai cÊp v« s¶n ë Trung Quèc, tÝnh ra kho¶ng 300 ngh×n
®oμn viªn. Hä ®−îc ph©n bè nh− sau:
d) C¸c chøc vô kÕ to¸n vμ qu¶n trÞ ngμnh ®−êng s¾t ®Òu ph¶i
do ng−êi n−íc ngoμi ®¶m nhiÖm.
Sè l−îng §oμn viªn
Ng−êi Anh ®· n¾m ®−îc thuÕ muèi vμ thuÕ quan Trung Quèc,
c«ng nh©n c«ng ®oμn
b©y giê hä l¹i muèn chiÕm lÊy ®−êng s¾t. Khi ng−êi ta biÕt r»ng trõ (ngh×n) (ngh×n)
nh÷ng con ®−êng Nam M·n Ch©u, B¾c Kinh - H¸n KhÈu vμ
5
100
Ngμnh c«ng nghiÖp ®iÖn
Lòng H¶i ra, - tÊt c¶ nh÷ng con ®−êng kh¸c ®Òu ®· ®−îc x©y dùng
8
400
Nh÷ng ng−êi phôc vô
hoÆc b»ng vèn cña Anh, hoÆc b»ng vËt liÖu mua chÞu cña c¸c h·ng
7
300
Ngμnh c«ng nghiÖp m¸y kh©u
bu«n Anh, ng−êi ta sÏ hiÓu r»ng kÕ ho¹ch ®ã nÕu ®−îc thùc hiÖn,
8
300
C«ng nh©n x©y dùng
th× sÏ lμm thiÖt h¹i cho Trung Quèc nh− thÕ nμo.
10
300
Ngμnh lμm muèi
TÊt c¶ mäi ng−êi Trung Quèc, kh«ng ph©n biÖt chÝnh kiÕn, ®Òu
10
200
NghÒ kÐo xe
ph¶n ®èi chÝnh s¸ch thùc d©n tr¸ h×nh ®ã. Héi Liªn hiÖp sinh viªn
10
80
Ngμnh in
B¾c Kinh ®· lªn tiÕng kªu gäi giai cÊp c«ng nh©n tÊt c¶ c¸c n−íc
10
180
Ngμnh dÖt
h·y dïng ¶nh h−ëng cña m×nh ®Ó ng¨n chÆn hμnh ®éng ®ã, vi
14
200
Ngμnh lμm mò
ph¹m tíi nÒn ®éc lËp cña nh©n d©n Trung Quèc.
18
100
Ngμnh c«ng nghiÖp thuèc l¸
Mong r»ng, tr−íc sù ®e do¹ cña chñ nghÜa t− b¶n Anh, nh÷ng 30
800
Nghμnh ®μo ®Êt (thî ®Êu)
ng−êi con cña Trung Quèc sÏ biÕt ®oμn kÕt víi nhau ®Ó ph¶n kh¸ng 26
420
Ngμnh má
th¾ng lîi. 42
100
Ngμnh ®−êng s¾t
45
80
Ngμnh giao th«ng ®−êng biÓn
NGUYÔN ¸I QUèC
50
200
Ngμnh c«ng nghiÖp luyÖn kim
B¸o La Vie OuvriÌre,
7
-
C¸c ngμnh kh¸c
ngμy 9-11-1923.
216 Hå chÝ minh toμn tËp 217



Trong c¸c yªu s¸ch cña giai cÊp v« s¶n cã tæ chøc cña Trung
Quèc, chóng t«i thÊy cã nh÷ng ®iÓm sau ®©y:
1. Tù do héi häp. 2. QuyÒn tæ chøc c¸c c«ng ®oμn vμ c¸c cuéc
®×nh c«ng. 3. Ngμy lao ®éng 8 giê cho ng−êi lín vμ 6 giê cho thiÕu
niªn vμ nh÷ng ng−êi lμm viÖc nÆng. 4. B¶o vÖ nh÷ng ng−êi tiÓu
n«ng. 5. CÊm lμm viÖc qu¸ giê trong nh÷ng xÝ nghiÖp ®éc h¹i vμ
NHËT B¶N
cÊm sö dông lao ®éng trÎ em vμ phô n÷ vμo viÖc lμm ban ®ªm. 6.
H»ng n¨m c«ng nh©n ®−îc nghØ hai tuÇn, ®èi víi phô n÷ lμm c«ng
viÖc nÆng nhäc th× ®−îc nghØ 8 tuÇn tr−íc khi ®Î vμ 8 tuÇn sau khi
HO¹T §éNG C¸CH M¹NG
®Î; 6 tuÇn nghØ ®Î ®èi víi phô n÷ lμm c«ng chøc vμ lμm c¸c c«ng
viÖc nhÑ. 7. Ban kiÓm tra cña c«ng nh©n. 8. LuËt b¶o hiÓm ®èi víi
Nh÷ng biÕn cè gÇn ®©y ®· lμm cho c¶ thÕ giíi chó ý ®Õn NhËt
c«ng nh©n. 9. Nhμ n−íc cã tr¸ch nhiÖm gióp ®ì c¸c tæ chøc c«ng
B¶n. Ng−êi ta nãi nhiÒu vÒ søc m¹nh c«ng nghiÖp cña NhËt, vÒ viÖc
nh©n cña nh÷ng ng−êi lao ®éng ®−îc häc hμnh.
ph¸t triÓn kinh tÕ tr−íc kia vμ sau nμy cña nã. Mäi ng−êi biÕt r»ng
ChØ sau khi chiÕn tranh thÕ giíi kÕt thóc, giai cÊp v« s¶n
chñ nghÜa t− b¶n NhËt ®¹t ®−îc møc ph¸t triÓn nh− vËy trong vßng
Trung Quèc míi b¾t ®Çu ®−îc tæ chøc mét c¸ch chÆt chÏ, song hä ®·
20-25 n¨m; ®Ó ®¹t ®−îc møc ph¸t triÓn Êy, c¸c b¹n ®ång nghiÖp cña
thu ®−îc mét sè th¾ng lîi to lín trong c¸c cuéc ®×nh c«ng. MÆc dï
n−íc NhËt ë ph−¬ng T©y ®· mÊt tíi trªn 100 n¨m.
bÞ bän qu©n phiÖt ®μn ¸p vμ bän thèng trÞ ngo¹i lai c¶n trë, c¸c tæ
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n ë NhËt, c¸c tæ
chøc cña hä vÉn ph¸t triÓn b×nh th−êng vμ cã thÓ nãi lμ nhanh n÷a.
chøc c«ng nh©n còng ph¸t triÓn víi nh÷ng nhÞp ®é nhanh chãng.
HiÖn nay nh÷ng ng−êi thuû thñ, c«ng nh©n luyÖn kim, c«ng nh©n
®−êng s¾t lμ nh÷ng lùc l−îng thËt sù mμ bän t− b¶n buéc ph¶i coi Bªn c¹nh phong trμo v« s¶n, c¸c phong trμo kh¸c cã tÝnh chÊt c¸ch
träng. m¹ng còng lan réng. §ã lμ phong trμo Eta. ë ®Õ quèc MÆt trêi mäc
cã mét lo¹i d©n næi tiÕng d−íi c¸i tªn Eta. VÒ bÒ ngoμi th× Eta
kh«ng kh¸c g× nh÷ng ng−êi NhËt kh¸c. Nh−ng cã mét c©u chuyÖn
NguyÔn ¸i Quèc
hoang ®−êng lμ ng−êi Eta xuÊt th©n tõ nh÷ng bé l¹c n« lÖ x−a kia
B¸o La Vie OuvriÌre, ngμy 9-11-1923. DÞch theo bμi in trong s¸ch tõ n−íc ngoμi kÐo vμo. V× vËy, cho nªn hiÖn nay ng−êi ta l¹i ®èi xö
In trong s¸ch Hå ChÝ Minh, Nh÷ng bμi Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc.
víi hä gièng nh− ®èi xö víi tæ tiªn hä. Hä buéc ph¶i sèng trong
viÕt vμ nãi chän läc, tiÕng Nga, Nxb.
nh÷ng vïng dμnh riªng cho hä, n¬i mμ kh«ng bao giê ng−êi NhËt
ChÝnh trÞ quèc gia, M¸txc¬va, 1959,
®−îc lui tíi. Hä kh«ng cã quyÒn giao thiÖp víi nh©n d©n NhËt. Hä
tr 71-72.
chØ cã quyÒn quan hÖ víi ng−êi NhËt víi t− c¸ch lμ nh÷ng ng−êi
hÇu h¹. Hä nhËn lμm nh÷ng c«ng viÖc nÆng nhäc vμ bÈn thØu nhÊt.
BÈn thØu, thÊp hÌn - ®ã lμ ng−êi Eta. Ng−êi NhËt kh«ng ®−îc lÊy
218 Hå chÝ minh toμn tËp 219



A. Tõ chèi sù gióp ®ì tõ thiÖn trong ®ã cã sù gióp ®ì cña chÝnh
phô n÷ ng−êi Eta. Nãi tãm l¹i lμ hä kh«ng cã mét chót quyÒn h¹n
phñ.
x· héi g×, vμ sè phËn cña hä lμm cho ng−êi ta nhí ®Õn sè phËn cña
nh÷ng ®¸m ng−êi "Su®ra" ë Ên §é hay nh÷ng ng−êi da ®en ë ch©u B. §μo t¹o c¸n bé cho nh÷ng ho¹t ®éng tÝch cùc.
Phi. Ng−êi Eta cã 3 triÖu ng−êi. Do ¶nh h−ëng cña nh÷ng ng−êi v«
C. Thμnh lËp c¸c c«ng ®oμn cña n«ng d©n.
s¶n ®· gi¸c ngé, nh÷ng ng−êi Eta b¾t ®Çu ®−îc thøc tØnh vμ cã tæ
D. Thμnh lËp c¸c chi bé cña héi cho phô n÷ vμ thanh niªn.
chøc. Hä thμnh lËp mét héi lÊy tªn lμ "Xuikh©y" ("B×nh ®¼ng"). Mäi
E. Thμnh lËp c¸c th− viÖn, b¸o chÝ vμ c¸c c¬ quan b¸o chÝ kh¸c
ng−êi nhiÖt t×nh xin vμo héi vμ n¨m ngo¸i héi nghÞ toμn quèc ®Çu
®Ó phæ biÕn gi¸o dôc vμ tuyªn truyÒn t− t−ëng b¶o vÖ quyÒn
tiªn cña héi nμy ®−îc triÖu tËp. Cã 2.500 ®¹i biÓu tõ kh¾p n¬i trong
lîi cña nh÷ng ng−êi Eta.
n−íc vÒ dù héi nghÞ. Héi nghÞ ®· nªu khÈu hiÖu: "Hoμn toμn b×nh
G. §ßi tù do hoμn toμn vÒ chÝnh trÞ vμ kinh tÕ cho nh÷ng ng−êi
®¼ng". Ph−¬ng ch©m cña héi nghÞ: "ViÖc gi¶i phãng Eta lμ sù
Eta.
nghiÖp cña chÝnh ng−êi Eta". Nh÷ng tæ chøc tù do vμ cña chÝnh
phñ lo l¾ng tr−íc viÖc xuÊt hiÖn mét lùc l−îng míi nªn ®Þnh n¾m B©y giê chóng ta chuyÓn sang mét lùc l−îng c¸ch m¹ng kh¸c -
lÊy nã d−íi sù b¶o hé cña m×nh. Nh−ng hä ®· kh«ng thμnh c«ng. n«ng d©n NhËt.
Trong khi tÊt c¶ c¸c c¸nh cöa ®Òu ®ãng chÆt tr−íc m¾t hä, th×
C¤NG NH¢N N¤NG NGHIÖP
nh÷ng ng−êi c«ng nh©n Eta l¹i ®−îc nh÷ng ng−êi c«ng nh©n NhËt
cã tæ chøc ®ãn tiÕp mét c¸ch hÕt søc th©n t×nh dùa trªn sù b×nh Khi nãi vÒ c«ng nh©n n«ng nghiÖp ë NhËt B¶n th× cÇn ph¶i
nghiªn cøu c¸c tæ chøc c«ng nh©n n«ng nghiÖp ë ph−¬ng T©y ®Ó so
®¼ng hoμn toμn. Hä ®· hiÓu râ ®−îc sù ®ãn tiÕp ®ã. V× vËy ngμy
s¸nh.
nay, khi tõ chèi mäi sù quan t©m gióp ®ì cña nh÷ng ng−êi tù do vμ
cña chÝnh phñ, nh÷ng ng−êi Eta thùc hiÖn sù nghiÖp chung cïng ë ch©u ¢u cã 1.517.000 c«ng nh©n n«ng nghiÖp cã tæ chøc,
trong ®ã 919.000 ng−êi tham gia Quèc tÕ AmxtÐc®am39 vμ 598.000
víi giai cÊp c«ng nh©n NhËt B¶n. Phong trμo lóc ®Çu víi t− c¸ch lμ
ng−êi tham gia Quèc tÕ ®á cña c¸c c«ng ®oμn. ë n−íc Nga cã
cuéc ®Êu tranh cña líp ng−êi riªng lÎ th× hiÖn nay ®· trë thμnh
270.000 c«ng nh©n n«ng nghiÖp cã tæ chøc ®−îc thèng nhÊt trong
cuéc ®Êu tranh giai cÊp.
8.000 nhãm c«ng ®oμn, tham gia vμo trong 87 tæ chøc c«ng ®oμn.
Tr−íc khi khai m¹c ®¹i héi trong n¨m nay, nh÷ng ng−êi Eta
N«ng d©n NhËt chia lμm bèn lo¹i:
®· ra mét b¶n kªu gäi "Göi tÊt c¶ nh÷ng d©n téc Ýt ng−êi, tÊt c¶
nh÷ng ng−êi lao ®éng - n¹n nh©n cña t− b¶n thÕ giíi vμ chñ nghÜa 1. Dixacun« hay nh÷ng ng−êi së h÷u, lo¹i nμy cã 172.241 hé.
®Õ quèc". Trong lêi kªu gäi cã nãi vÒ nh÷ng nçi ®au khæ ®· tr¶i qua 2. Dixacun« lo¹i hai, hay nh÷ng ng−êi së h÷u nhá, - 1.507.341
vμ vÒ sù viÓn v«ng cña nh÷ng c¶i c¸ch mμ chÝnh phñ ®· ®−a ra, cã hé.
nhÊn m¹nh viÖc "nh÷ng ng−êi Eta s½n sμng s¸t c¸nh cïng giai cÊp
3. Khandixacun«: nöa chñ, nöa thî, - 2.244.126 hé.
c«ng nh©n NhËt lμm c¸ch m¹ng x· héi vμ gi¶i phãng tÊt c¶ nh÷ng
4. C«xacunin, hoÆc nh÷ng ng−êi t¸ ®iÒn, - 1.557.847 hé.
ng−êi bÞ bãc lét". Trong c−¬ng lÜnh hμnh ®éng cña hä cã nh÷ng
Tõ n¨m 1916 ®Õn n¨m 1922 sè l−îng Dixacun« ®· t¨ng thªm
®iÓm ®Æc tr−ng chøng tá héi cã nghÞ lùc vμ tÝnh kiªn quyÕt:
220 Hå chÝ minh toμn tËp 221



Vμo th¸ng 1 ®· cã quyÕt ®Þnh thèng nhÊt hai c«ng ®oμn nμy,
7.035 hé, cßn C«xacunin, - thªm 32.858 hé do sù ph©n ho¸ hai
C«ng ®oμn míi ®−îc gäi lμ "Nikh¬nn«minkhai". ViÖc thèng nhÊt
nhãm trung gian. §iÒu ®ã kh¼ng ®Þnh l¹i mét lÇn n÷a tÝnh chÊt
nμy lμm cho giai cÊp v« s¶n n«ng nghiÖp ë NhËt B¶n t¨ng thªm søc
®óng ®¾n cña häc thuyÕt M¸c vÒ sù thu hót vμ v« s¶n ho¸ c¸c tÇng
m¹nh vμ lμ mét mèi lo ng¹i lín ®èi víi bän chñ.
líp trung gian.
Tæ chøc c«ng nh©n n«ng nghiÖp cña NhËt ®−îc thμnh lËp c¸ch
®©y míi ®−îc ba n¨m, nh−ng nã ph¸t triÓn nhanh vμ ®−îc cñng cè. N.A.Q.
Cã hai c«ng ®oμn: c«ng ®oμn phÝa §«ng vμ c«ng ®oμn phÝa T©y.
B¸o La Vie OuvriÌre, ngμy 9-11-1923. DÞch theo bμi in trong s¸ch
C«ng ®oμn phÝa §«ng cã trung t©m cña m×nh lμ T«ki«, cßn phÝa
In trong s¸ch: Hå ChÝ Minh, Nh÷ng bμi Nh÷ng bμi viÕt vμ nãi chän läc.
T©y lμ ¤xaca vμ C«bª. TÊt c¶ cã 85 chi nh¸nh c¸c c«ng ®oμn, 196
viÕt vμ nãi chän läc, tiÕng Nga, Nxb.
nhãm, tæng céng tÊt c¶ 120 ngh×n ®oμn viªn. N¨m 1922 ë c«ng ®oμn
ChÝnh trÞ quèc gia, M¸txc¬va, 1959,
phÝa §«ng cã 15 ngh×n ®oμn viªn, cßn c«ng ®oμn phÝa T©y 91 ngh×n.
tr73-76.
N¨m nay hä cã 18 ngh×n ®oμn viªn c«ng ®oμn phÝa §«ng vμ 102
ngh×n ®oμn viªn c«ng ®oμn phÝa T©y, cã nghÜa lμ sè l−îng cña hä
t¨ng lªn 14 ngh×n trong mét n¨m. §iÒu ®ã cã nghÜa lμ ë NhËt B¶n
®ang x¶y ra mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ng−îc l¹i víi qu¸ tr×nh ph¸t
triÓn cña c¸c tæ chøc c«ng nh©n n«ng nghiÖp ë c¸c n−íc ch©u ¢u
(trõ §øc vμ Nga), n¬i cã sè l−îng héi viªn ®ang gi¶m xuèng chø
kh«ng t¨ng lªn.
Nh− chóng ta ®· thÊy ë trªn, c«ng ®oμn phÝa T©y cã sè l−îng
nhiÒu h¬n nhiÒu c«ng ®oμn phÝa §«ng, nh−ng nhê tinh thÇn tiªn
tiÕn cña c¸c ®oμn viªn cña m×nh vμ nhê hä cã nghÞ lùc nªn c«ng
®oμn phÝa §«ng cã ¶nh h−ëng lín h¬n c«ng ®oμn phÝa T©y. HÇu
nh− c«ng ®oμn phÝa §«ng bao giê còng lμ ng−êi ®Ò x−íng ra cuéc
®Êu tranh chèng l¹i chñ.
§Æc ®iÓm "chÝnh trÞ - ®Þa lý" Êy cã thÓ thÊy c¶ trong nh÷ng c«ng
nh©n c«ng nghiÖp. C«ng ®oμn phÝa T©y «n hoμ, cã sè l−îng ®«ng bÞ
l«i kÐo theo ®u«i c«ng ®oμn phÝa §«ng tiªn tiÕn cã sè l−îng Ýt.
Nh÷ng yªu s¸ch c¬ b¶n cña c«ng nh©n n«ng nghiÖp lμ x· héi
ho¸ tÊt c¶ ®Êt ®ai canh t¸c, s¸ch l−îc phæ biÕn nhÊt cña cuéc ®Êu
tranh lμ kh«ng ®i lμm trong thêi gian thu ho¹ch mïa mμng. N¨m
1920 ®· ghi nhËn l¹i ®−îc 408 cuéc ®×nh c«ng, vμ n¨m 1922 - lªn tíi
1.398.
222 Hå chÝ minh toμn tËp 223



trung thùc ý chÝ cña nh©n d©n.
Hoμn toμn tù do tæ chøc, héi häp, ng«n luËn vμ b¸o chÝ.
QuyÒn ®×nh c«ng cho c«ng nh©n.
§Þa vÞ ®éc lËp cña toμ ¸n.
Quan hÖ quèc tÕ. QuyÒn tù quyÕt cña c¸c d©n téc.
§Êu tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc.
VÊn ®Ò phô n÷. B×nh ®¼ng vÒ gi¸o dôc chÝnh trÞ vμ kinh tÕ cho
T×NH H×NH ë TRUNG QUèC
c¶ nam vμ n÷. Thi hμnh hÖ thèng tr−êng häc thèng nhÊt - tøc lμ
thμnh lËp c¸c tr−êng häc trong ®ã con trai vμ con g¸i cïng häc.
C−¬ng lÜnh cña c¸c sinh viªn c¸ch m¹ng Tr¶ c«ng nh− nhau cho lao ®éng nh− nhau.
Nguyªn nh©n cña t×nh h×nh tåi tÖ hiÖn nay ë Trung Quèc cã rÊt QuyÒn nghØ ng¬i vμ tiÒn trî cÊp cho tr−êng hîp ®au èm vμ s¶n phô.
nhiÒu. Tr−íc hÕt Trung Quèc bÞ yÕu v× sù m©u thuÉn gi÷a miÒn
Héi ñng hé tÊt c¶ c¸c yªu s¸ch cña c«ng nh©n.
B¾c vμ miÒn Nam. Sau ®ã, tÝnh chÊt thñ cùu cña chñ nghÜa nghÞ
Héi cã môc ®Ých: ñng hé tÊt c¶ nh÷ng yªu s¸ch vμ mäi
tr−êng b¾t ch−íc theo kiÓu ph−¬ng T©y vμ tham väng mï qu¸ng c¸
phong trμo c¸ch m¹ng cña n«ng d©n, c«ng nh©n vμ tiÓu
nh©n cña chñ nghÜa qu©n phiÖt biÓu hiÖn ë møc ®é nμy hay møc ®é
th−¬ng.
kh¸c dùa vμo n−íc ngoμi ®ang ph¸ ho¹i Trung Quèc. Vμ cuèi cïng
Héi kªu gäi tÊt c¶ nh©n d©n lao ®éng vμ sinh viªn tiÕn hμnh
lμ do nh÷ng c−êng quèc t− b¶n chñ nghÜa tõng phót mét, cè ý g©y
mét cuéc tuÇn hμnh chung toμn quèc ®Ó t−ëng nhí nh÷ng ng−êi
ra sù rèi lo¹n bªn trong ®Ó k×m h·m thËm chÝ c¶ nh÷ng c¶i
c«ng nh©n ®−êng s¾t bÞ t−íng Ng« Béi Phu giÕt chÕt trong thêi gian
c¸ch kh«ng ®¸ng kÓ.
®×nh c«ng trªn ®−êng s¾t B¾c Kinh - H¸n ). Héi coi viÖc gióp ®ì
K Èu84F1




ThÕ nh−ng rÊt may m¾n lμ tiÕng vang cña C¸ch m¹ng Nga c«ng nh©n n¹n nh©n cña cuéc ®Êu tranh, lμ nghÜa vô cña m×nh,
h×nh nh− ®· thøc tØnh thÕ hÖ míi cña Trung Quèc. Lùc l−îng trÎ v¹ch trÇn vμ lªn ¸n tr−íc toμn quèc hμnh ®éng téi ¸c cña chÝnh phñ
míi ra ®êi cã ®Çy nhiÖt t×nh vμ søc sèng. §iÒu nμy thÓ hiÖn ®Æc biÖt vμ bÌ lò qu©n phiÖt cña nã trong thêi gian ®×nh c«ng.
râ rÖt nhÊt lμ Héi sinh viªn c¸ch m¹ng. Héi cã kho¶ng 100 ngh×n Chóng ta còng nãi thªm lμ Liªn ®oμn sinh viªn cßn yªu cÇu
héi viªn trong c¶ n−íc Trung Hoa. Héi xuÊt b¶n nhiÒu tê b¸o, mçi Trung Quèc nhanh chãng kh«i phôc quan hÖ víi n−íc Nga.
tØnh cã mét hoÆc hai tê. N¨m 1919, Héi ®· khuyªn ®oμn ®¹i biÓu
Trung Quèc tõ chèi ký HiÖp −íc VÐcx©y. §ã lμ nh÷ng ng−êi tham NguyÔn ¸i Quèc
gia viÖc tæ chøc tÈy chay NhËt B¶n. ë B¾c Kinh, sinh viªn ®· thiªu
B¸o L'HumanitÐ,
huû nh÷ng l©u ®μi xa hoa cña hai bé tr−ëng b¸n cho t− b¶n NhËt,
ngμy 4-12-1923.
buéc nh÷ng ng−êi nμy tõ chøc vμ cã nh÷ng lêi c¶nh c¸o x¸c ®¸ng
tr−íc ®èi víi hä. T¹i §¹i héi toμn quèc lÇn thø t−, Héi ®· th«ng qua
c−¬ng lÜnh chÝnh trÞ, mμ nh÷ng ®iÓm c¬ b¶n cña nã lμ:
1) Cuéc Tæng b·i c«ng cña c«ng nh©n ®−êng s¾t B¾c Kinh - H¸n KhÈu
ChÝnh s¸ch ®èi néi. NghÞ viÖn vμ chÝnh phñ ph¶i thùc hiÖn b¾t ®Çu ngμy 4-2-1923. Cuéc tμn s¸t diÔn ra ngμy 7-2, 37 ng−êi chÕt, h¬n
200 ng−êi bÞ th−¬ng.
224 Hå chÝ minh toμn tËp 225



thÊy nh÷ng ho¹t ®éng s«i næi cña c«ng nh©n. NhiÒu cuéc b·i c«ng
®· næ ra ë C«ngxt¨ngtinèp, ë Sõng ), ë Aidin, v.v.. C«ng nh©n in,
V µng85F1




c«ng nh©n ®−êng s¾t, nh©n viªn th−¬ng thuyÒn, c«ng nh©n c¸c kho
dÇu löa vμ c¸c x−ëng chÕ r−îu bia ®· tiÕn hμnh ®Êu tranh. §· cã
tíi mét v¹n c«ng nh©n tham gia phong trμo. Sau nh÷ng kinh
nghiÖm nμy, c«ng nh©n Thæ NhÜ Kú ®· hiÓu r»ng muèn th¾ng lîi
PHONG TRμO C¤NG NH¢N th× hä cÇn ph¶i cã tæ chøc vμ kû luËt.
ë THæ NHÜ Kú41 )
§¹i héi C«ngxt¨ngtinèp thμnh lËp héi B ÕclÝch86F2




Míi ®©y, mét ®¹i héi c«ng nh©n ®· ®−îc triÖu tËp ë
C«ngxt¨ngtinèp. Hai tr¨m n¨m m−¬i ®¹i biÓu tham gia ®¹i héi. Hä
Víi lßng dòng c¶m vμ tinh thÇn hy sinh ®¸ng kh©m phôc,
thay mÆt cho 19.000 c«ng nh©n C«ngxt¨ngtinèp, 15.000 c«ng nh©n
nh©n d©n Thæ NhÜ Kú ®· xÐ tan c¸i hiÖp −íc Xev¬r¬42 ghª tëm vμ
má than ë D«nggun®¾c vμ 10.000 ng−êi lao ®éng c¶ c¸c má ch× cã
giμnh l¹i ®−îc nÒn ®éc lËp cña m×nh. Hä ®· ®¸nh b¹i bän ®Õ quèc
b¹c ë Balyacarai®in.
cïng lËp m−u víi nhau, vμ lËt ®æ ngai vμng cña bän vua chóa. Tõ
mét n−íc kiÖt quÖ, bÞ chia c¾t, giμy xÐo, hä ®· dùng lªn mét n−íc §¹i héi ®· quyÕt ®Þnh tËp hîp 34 § ) hiÖn cã thμnh mét
ÐcnÕch87F3




céng hoμ thèng nhÊt vμ m¹nh mÏ. Hä ®· lμm xong cuéc c¸ch m¹ng BiÕclÝch, tøc lμ mét liªn minh. NghÞ quyÕt m¹nh d¹n ®ã ®· lμm cho
cña hä. Nh−ng, còng gièng nh− tÊt c¶ c¸c cuéc c¸ch m¹ng t− s¶n, chÝnh phñ ph¶i sî h·i kh«ng d¸m c«ng nhËn BiÕclÝch. Nªn chó ý lμ
th¸i ®é cña chÝnh phñ ®èi víi c«ng nh©n ®· thay ®æi nhiÒu. Khi
cuéc c¸ch m¹ng Thæ NhÜ Kú chØ cã lîi riªng cho mét giai cÊp: giai
chiÕn tranh kÕt thóc, khi vÊn ®Ò ®Æt ra lμ ph¶i ®uæi cæ nh÷ng ng−êi
cÊp cã cña.
n−íc ngoμi th× chÝnh phñ lu«n lu«n tá ra dÔ d·i víi c«ng nh©n,
Giai cÊp v« s¶n Thæ NhÜ Kú, ng−êi ®· ®ãng gãp rÊt nhiÒu vμo
nh−ng khi ®ông ®Õn vÊn ®Ò tæ chøc c«ng nh©n th× chÝnh phñ tá ra
cuéc ®Êu tranh giμnh ®éc lËp d©n téc th× tõ b©y giê ®· thÊy b¾t
còng ph¶n ®éng nh− tÊt c¶ mäi chÝnh phñ t− b¶n chñ nghÜa kh¸c.
buéc ph¶i tiÕn hμnh mét cuéc ®Êu tranh kh¸c: cuéc ®Êu tranh giai
Do ®ã, sù phñ quyÕt cña chÝnh phñ kh«ng lμm ai ng¹c nhiªn c¶. V¶
cÊp.
l¹i, mäi ng−êi biÕt r»ng tõ khi ký hoμ −íc L«dann¬43 th× bän t− b¶n
Trong cuéc ®Êu tranh nμy, giai cÊp c«ng nh©n cña Thæ NhÜ Kú Thæ NhÜ Kú ®· ¨n c¸nh víi bän t− b¶n n−íc ngoμi, - bän nμy sau
gÆp nhiÒu trë lùc. ë Thæ NhÜ Kú kh«ng cã nh÷ng c«ng ®oμn gièng khi ®· tμn s¸t hμng v¹n ng−êi Hy L¹p vμ Thæ NhÜ Kú khæ së nh−ng
nh− ë ph−¬ng T©y. ë ®©y chØ cã nh÷ng nghiÖp ®oμn, hoÆc nh÷ng vÉn kh«ng ®Æt ®−îc ¸ch thùc d©n lªn Thæ NhÜ Kú, th× nay l¹i x©m
héi t−¬ng tÕ tËp hîp c«ng nh©n cïng ngμnh, sinh sèng trong cïng nhËp mét c¸ch hoμ b×nh vμo ®Êt n−íc Tr¨ng l−ìi liÒm. ViÖc chÝnh
mét thμnh phè. Cßn c«ng nh©n c¸c ngμnh kh¸c nhau trong cïng phñ tõ chèi kh«ng c«ng nhËn tæ chøc BiÕclÝch, ch¼ng kh¸c nμo mét
mét thμnh phè vμ c«ng nh©n cïng ngμnh trong c¸c thμnh phè kh¸c
nhau th× kh«ng cã liªn hÖ g× víi nhau. T×nh h×nh ®ã lμm trë ng¹i
1) Corne d'or. B·i biÓn B«xpho ë Ixtambun, gi¸p biÓn §en.
mäi ho¹t ®éng chung vμ cã hiÖu qu¶.
2) Birlik. TiÕng Thæ NhÜ Kú cã nghÜa nh− mét héi liªn minh.
MÆc dï nh− vËy, suèt n¨m võa qua ng−êi ta còng ®· nhiÒu lÇn
3) Dernek. TiÕng Thæ NhÜ Kú cã nghÜa lµ héi.
226 Hå chÝ minh toμn tËp 227



nô c−êi duyªn d¸ng dïng ®Ó khuyÕn khÝch giíi tμi chÝnh quèc tÕ
mμ ba phÇn n¨m lμ nguån gèc Ph¸p.
Nh−ng giai cÊp v« s¶n Thæ NhÜ Kú ®· tiÕn ®−îc mét b−íc ®Çu
tiªn. NhÊt ®Þnh hä sÏ cßn tiÕn n÷a.


NguyÔn ¸i Quèc
T×NH C¶NH N¤NG D¢N AN NAM
B¸o L'HumanitÐ,
ngμy 1-1-1924.
Ng−êi An Nam nãi chung, ph¶i Ì cæ ra mμ chÞu nh÷ng c«ng ¬n
b¶o hé cña n−íc Ph¸p. Ng−êi n«ng d©n An Nam nãi riªng, l¹i cμng
ph¶i Ì cæ ra mμ chÞu sù b¶o hé Êy mét c¸ch th¶m h¹i h¬n: lμ ng−êi
An Nam, hä bÞ ¸p bøc; lμ ng−êi n«ng d©n, hä bÞ ng−êi ta ¨n c¾p,
c−íp bãc, t−íc ®o¹t, lμm ph¸ s¶n. ChÝnh hä lμ nh÷ng ng−êi ph¶i
lμm mäi c«ng viÖc nÆng nhäc, mäi thø lao dÞch. ChÝnh hä lμm ra
cho lò ng−êi ¨n b¸m, lò ng−êi l−êi biÕng, lò ng−êi ®i khai ho¸ vμ
nh÷ng bän kh¸c h−ëng mμ chÝnh hä th× l¹i ph¶i sèng cïng khæ
trong khi nh÷ng tªn ®ao phñ cña hä sèng rÊt thõa th·i; hÔ mÊt
mïa th× hä chÕt ®ãi. §ã lμ v× hä bÞ ¨n c¾p kh¾p mäi phÝa, b»ng mäi
c¸ch, do c¸c quan cai trÞ, do bän phong kiÕn t©n thêi vμ Nhμ thê.
X−a kia, d−íi chÕ ®é An Nam, ruéng ®Êt chia thμnh nhiÒu h¹ng tuú
theo tèt xÊu. ThuÕ ®¸nh theo sù ph©n h¹ng Êy. D−íi chÕ ®é thuéc
®Þa hiÖn nay, tÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã ®Òu thay ®æi. Khi cÇn kiÕm tiÒn
c¸c quan cai trÞ ng−êi Ph¸p chØ viÖc b¾t thay ®æi h¹ng ruéng. ChØ
mét nÐt bót thÇn kú lμ hä biÕn mét ®¸m ruéng xÊu thμnh ruéng
tèt. ThÕ lμ ng−êi d©n cμy An Nam buéc ph¶i nép thuÕ cho ®¸m
ruéng cña m×nh nhiÒu h¬n sè hä thu ho¹ch ®−îc.
Nh− thÕ vÉn ch−a hÕt. Ng−êi ta cßn t¨ng diÖn tÝch ruéng ®Êt
mét c¸ch gi¶ t¹o b»ng c¸ch rót ng¾n ®¬n vÞ ®o ®¹c. B»ng c¸ch ®ã,
thuÕ lËp tøc t¨ng lªn, n¬i th× mét phÇn ba, n¬i th× hai phÇn ba.
§iÒu ®ã ch−a ®ñ ®Ó tho¶ m·n lßng tham kh«ng ®¸y cña Nhμ n−íc
b¶o hé cø mçi n¨m l¹i t¨ng m·i thuÕ lªn. ThÝ dô, tõ n¨m 1890 ®Õn
228 Hå chÝ minh toμn tËp 229



cho ®Õn khi nh÷ng kÎ khèn khæ nμy chÞu ký giÊy cam ®oan nép ®ñ
n¨m 1896, thuÕ ®· t¨ng gÊp ®«i. Tõ n¨m 1896 ®Õn n¨m 1898 l¹i
sè nh©n c«ng cÇn thiÕt míi th«i.
t¨ng lªn mét nöa vμ cø nh− thÕ mμ t¨ng lªn m·i. Ng−êi An Nam cø
chÞu rãc thÞt m·i nh− vËy vμ c¸c quan lín b¶o hé nhμ ta th× quen Bªn c¹nh c¸i thÕ lùc phÇn ®êi Êy cßn cã nh÷ng ®Êng cøu thÕ
¨n bÐn mïi cø tiÕp tôc gië trß xoay xë m·i. phÇn hån n÷a, c¸c ®Êng nμy trong khi truyÒn b¸ ®øc nghÌo cho
ng−êi An Nam, còng kh«ng quªn t×m c¸ch lμm giμu b»ng må h«i vμ
Cã khi, tÖ ®éc ®o¸n ®i ®«i víi tÖ c−íp ®o¹t. ThÝ dô n¨m 1895,
m¸u cña ng−êi b¶n xø. ë Nam Kú, chØ riªng Héi Th¸nh truyÒn gi¸o
viªn c«ng sø mét tØnh ë B¾c Kú ®· t−íc mÊt cña mét lμng nä hμng
còng ®· chiÕm 1/5 ruéng ®Êt trong vïng. MÆc dÇu trong kinh
bao nhiªu hÐcta ruéng ®Êt ®Ó ®em cÊp cho mét lμng kh¸c, lμ mét
Th¸nh kh«ng cã d¹y, song thñ ®o¹n chiÕm ®o¹t nh÷ng ®Êt ®ai nμy
lμng theo ®¹o Kit«. Nh÷ng ng−êi mÊt ruéng khiÕu n¹i th× ng−êi ta
b¾t bá tï. C¸c b¹n ®õng t−ëng chÕ ®é cai trÞ v« liªm sØ Êy chØ cã nh− còng thËt rÊt gi¶n ®¬n: ®ã lμ thñ ®o¹n cho vay nÆng l·i vμ hèi lé.
thÕ th«i. Ng−êi ta cßn b¾t nh÷ng kÎ xÊu sè bÞ mÊt ruéng ph¶i nép Héi Th¸nh lîi dông lóc mÊt mïa ®Ó cho n«ng d©n vay tiÒn vμ buéc
thuÕ cho m·i ®Õn n¨m 1910, mÆc dï ruéng ®Êt cña hä ®· bÞ t−íc hä ph¶i cÇm cè ruéng ®Êt. V× lîi suÊt tÝnh theo lèi c¾t cæ, nªn ng−êi
®o¹t tõ n¨m 1895! An Nam kh«ng thÓ tr¶ nî ®óng h¹n; thÕ lμ tÊt c¶ ruéng ®Êt cÇm cè
bÞ r¬i vμo tay Héi truyÒn gi¸o.
HÕt c¸c quan cai trÞ ¨n c¾p, ®Õn bän chñ ®ån ®iÒn ¨n c¾p.
Ng−êi ta cÊp cho ng−êi ¢u nh÷ng ®ån ®iÒn nhiÒu khi v−ît qu¸ C¸c quan cai trÞ c¶ lín lÉn bÐ, ®−îc n−íc mÑ giao vËn mÖnh xø
20.000 hÐcta; mμ nh÷ng ng−êi ¢u nμy th× ngoμi c¸i bông phÖ vμ c¸i §«ng D−¬ng cho, nãi chung ®Òu lμ nh÷ng bän ngu xuÈn vμ ®Óu
mμu da tr¾ng ra, kh«ng cã m¶y may kiÕn thøc g× vÒ n«ng nghiÖp vμ
c¸ng. Héi Th¸nh chØ cÇn n¾m ®−îc trong tay mét vμi giÊy tê bÝ mËt,
kü thuËt.
thuéc ®êi riªng, cã tÝnh chÊt nguy h¹i ®Õn thanh danh, ®Þa vÞ cña
Nh÷ng ®ån ®iÒn Êy phÇn nhiÒu ®−îc lËp ra b»ng lèi ¨n c¾p hîp c¸c quan, lμ cã thÓ lμm c¸c quan ho¶ng sî vμ ph¶i chiÒu theo ý hä
ph¸p ho¸. Trong thêi kú x©m l−îc, ng−êi d©n cμy An Nam, còng muèn. ChÝnh v× thÕ mμ mét viªn toμn quyÒn ®· nh−êng cho Nhμ
nh− ng−êi And¸tx¬ n¨m 1870, ®· bá ruéng ®Êt cña m×nh l¸nh sang chung 7.000 hÐcta ruéng ®Êt sa båi cña nh÷ng ng−êi b¶n xø, Êy thÕ
nh÷ng vïng cßn tù do. Khi hä trë vÒ th× ruéng ®Êt cña hä ®· "thμnh lμ nh÷ng ng−êi b¶n xø nμy trë thμnh nh÷ng ng−êi ®i ¨n xin.
®ån ®iÒn" mÊt råi. Hμng bao nhiªu lμng ®· bÞ t−íc ®o¹t ®i nh− thÕ,
Ph¸c qua nh− thÕ, chóng ta thÊy r»ng d−íi chiªu bμi d©n chñ,
vμ ng−êi b¶n xø l©m vμo c¶nh ph¶i lao ®éng cho bän chóa phong
®Õ quèc Ph¸p ®· ®em vμo An Nam tÊt c¶ c¸i chÕ ®é trung cæ ®¸ng
kiÕn t©n thêi, bän nμy chiÕm ®o¹t cã khi ®Õn 90% thu ho¹ch.
nguyÒn rña, kÓ c¶ chÕ ®é thuÕ muèi; r»ng ng−êi n«ng d©n An Nam
LÊy cí khuyÕn khÝch viÖc khai khÈn thuéc ®Þa, ng−êi ta miÔn
bÞ hμnh h×nh võa b»ng l−ìi lª cña nÒn v¨n minh t− b¶n chñ nghÜa,
thuÕ ®iÒn thæ cho rÊt nhiÒu chñ ®ån ®iÒn lín.
võa b»ng c©y th¸nh gi¸ cña Héi Th¸nh ®Ü bîm.
§· ®−îc kh«ng ruéng ®Êt råi, bän chñ ®ån ®iÒn l¹i cßn ®−îc
kh«ng, hoÆc gÇn nh− ®−îc kh«ng c¶ nh©n c«ng n÷a. Bän quan cai
NguyÔn ¸i Quèc
trÞ cung cÊp cho hä mét sè tï khæ sai lμm kh«ng c«ng, hay dïng uy
quyÒn cña chóng ®Ó mé cho bän chñ ®ån ®iÒn nh÷ng nh©n c«ng lμm B¸o La Vie OuvriÌre,
viÖc víi mét ®ång l−¬ng chÕt ®ãi. NÕu nh÷ng ng−êi An Nam ®Õn ngμy 4-1-1924.
kh«ng ®ñ sè hoÆc hä kh«ng b»ng lßng th× ng−êi ta liÒn dïng ®Õn vò
lùc; bän chñ ®ån ®iÒn liÒn b¾t bän h−¬ng lý, nÖn vμo cæ hä, hμnh h¹
230 Hå chÝ minh toμn tËp 231



Theo tμi liÖu cña Bé Canh n«ng, th× n¨m 1918 cã 43.935.478 gia
®×nh ë trong t×nh tr¹ng kh«ng æn ®Þnh ®ã.
Cã hai lèi lÊy t«: t« ®ong vμ t« rÏ. Theo lèi thø nhÊt, ng−êi cã Ýt
ruéng ®Êt hay ng−êi bÇn n«ng lÜnh canh ruéng vμ ®ãng mét sè tiÒn
t« nμo ®ã trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh. NÕu ®−îc mïa th× ng−êi
lÜnh canh còng ch¼ng ®−îc d«i ra lμ bao, v× ng−êi chñ ruéng tÝnh
T×NH C¶NH N¤NG D¢N TRUNG QUèC rÊt s¸t vμ kh«ng bao giê chÞu thiÖt c¶. Tr¸i l¹i, nÕu mÊt mïa, th×
ng−êi lÜnh canh bÞ hoμn toμn ph¸ s¶n, cßn ng−êi chñ th× ch¼ng mÊt
g× c¶.
Trung Quèc c¨n b¶n lμ mét n−íc n«ng nghiÖp, 85% sè d©n lμ
Víi lèi lÊy t« rÏ, ng−êi chñ ruéng thu tõ 35 ®Õn 50% hoa lîi cña
n«ng d©n. Cã thÓ chia hä ra lμm bèn h¹ng: ®Þa chñ h¹ng lín, ®Þa
mçi vô.
chñ h¹ng võa, ng−êi cã Ýt ruéng ®Êt, bÇn n«ng vμ cè n«ng.
V× chÕ ®é ruéng ®Êt Trung Quèc lμ chÕ ®é ph©n t¸n tõng
Trong n−íc cã tõ 250 ®Õn 300 ®¹i ®Þa chñ h¹ng lín cã h¬n
m¶nh, cho nªn hÇu hÕt tÊt c¶ mäi ng−êi n«ng d©n dï nghÌo ®Õn
10.000 ) ruéng ®Êt. PhÇn nhiÒu lμ nh÷ng quan to hay quý téc.
Éu8F1




®©u ®i n÷a th× tr−íc kia còng ®Òu cã ®−îc mét m¶nh ®Êt ®Ó cã thÓ
Chõng ®é 30.000 ®Þa chñ cã h¬n 1.000 mÉu vμ 300.000 cã h¬n 100
"kiÕm lÊy nÐn h−¬ng cóng tæ tiªn". Song, ngμy nay, rÊt nhiÒu ng−êi
mÉu.
tuyÖt ®èi kh«ng cã g×, thËm chÝ kh«ng cã lÊy "mét miÕng ®Êt ®Ó c¾m
§Þa vÞ x· héi cña nh÷ng ng−êi chñ së h÷u nhá cã tõ 10 ®Õn 100 dïi" n÷a. Hä chØ cã hai c¸nh tay kh«ng th«i. Muèn kiÕm lÊy b¸t
mÉu th× kh¸ phøc t¹p vμ thay ®æi lu«n. Còng cã chõng Êy ruéng c¬m, hä ®i ë hay ®i lμm mïa. Nh÷ng ng−êi ®i lμm mïa kh«ng cã
®Êt, mét ng−êi n«ng d©n cã thÓ lμ kÎ bãc lét, lμ ng−êi bÞ bãc lét, c«ng x¸ nhÊt ®Þnh, còng kh«ng cã viÖc lμm th−êng xuyªn: hÕt vô
hoÆc lμ "trung gian". gÆt, hä ra thμnh thÞ lμm hay ®i chμi l−íi. Nh÷ng ng−êi lín ®i ë th×
NÕu gia ®×nh cã kh¸ ®«ng ng−êi ®Ó cμy cÊy lÊy ruéng ®Êt, th× h»ng n¨m kiÕm ®−îc mét sè tiÒn tÝnh ra kho¶ng tõ 25 ®Õn 40 ®«la,
ng−êi n«ng d©n ®ã trë thμnh líp "trung gian". c¬m nu«i vμ ¸o mÆc; c¸c trÎ em ®i ë ch¨n tr©u bß th× ®−îc tõ 3 ®Õn
5 ®«la mét n¨m.
NÕu gia ®×nh neo ng−êi, ng−êi n«ng d©n ®μnh buéc ph¶i cho
thuª rÏ sè ruéng ®Êt mμ anh ta kh«ng thÓ lμm ®−îc; thÕ lμ anh trë Sù th©m nhËp cña chñ nghÜa t− b¶n n−íc ngoμi lμm mÊt th¨ng
thμnh kÎ bãc lét. b»ng gi¸ c¶ gi÷a c¸c hμng chÕ biÕn vμ n«ng s¶n phÈm. Ng−êi n«ng
d©n lu«n lu«n b¾t buéc ph¶i b¸n rÎ thãc lóa hay khoai cña hä ®Ó
NÕu gia ®×nh qu¸ ®«ng ng−êi mμ muèn ®ñ chi dïng, th× ngoμi
mua nh÷ng dông cô hiÖn nay ®¾t h¬n tr−íc kia rÊt nhiÒu. Chñ
ruéng ®Êt cña m×nh ra, ng−êi n«ng d©n cßn b¾t buéc ph¶i thuª
nghÜa t− b¶n còng lμm cho ng−êi chñ ruéng mÊt c¸i ®Çu ãc tËp
thªm ruéng ®Êt cña ng−êi kh¸c; thÕ lμ anh ta bÞ v« s¶n ho¸ vμ
truyÒn vμ gia tr−ëng vμ ®em thay b»ng tÝnh h¸m lîi rÊt d÷ tîn. Cè
chuyÓn thμnh ng−êi bÞ bãc lét.
noi theo g−¬ng c¸c ®ång nghiÖp cña chóng ë thμnh thÞ, bän ®Þa chñ
t×m c¸ch ®Ó ngμy cμng n¾m ®éc quyÒn ruéng ®Êt. NhiÒu c«ng ty
1) C¸c ch÷ "mÉu" trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng ViÖt. khai khÈn ®· ®−îc thμnh lËp, bao gåm nh÷ng ®Êt ®ai v« cïng réng
232 Hå chÝ minh toμn tËp 233



lín, vμ hÊt mét sè lín tiÓu n«ng ra ngoμi. Nh÷ng c«ng ty nh− C«ng
ty h÷u h¹n Phulilan cã h¬n 300.000 mÉu ruéng ®Êt.
Lôt léi, b·o t¸p, n¹n ®ãi, néi chiÕn ®Òu g©y ra c¶nh cïng khæ
cho n«ng d©n.
Bän quan liªu tham nhòng cña chÕ ®é quan l¹i còng chÞu phÇn
tr¸ch nhiÖm g©y ra c¶nh ®ãi khæ Êy. ChÝnh phñ ®· lËp nh÷ng tr¹m
PHONG TRμO C¤NG NH¢N ë VIÔN §¤NG
thÝ nghiÖm ®Ó t×m c¸ch c¶i tiÕn n«ng nghiÖp. Nh÷ng c¬ quan Êy
võa thμnh lËp ra lμ ®· trë ngay thμnh nh÷ng miÕng phã m¸t cho
bän quan l¹i, chø kh«ng ph¶i lμ nh÷ng c¬ quan ®Ó phôc vô nh©n ¤xaca lμ mét trong nh÷ng trung t©m c«ng nghiÖp lín cña n−íc
d©n. NhËt, kh«ng bÞ thiÖt h¹i g× trong n¹n ®éng ®Êt võa qua. Tai ho¹ cña
Mét tai ho¹ kh¸c n÷a lμ chñ nghÜa qu©n phiÖt. TÊt c¶ bän nh÷ng ng−êi NhËt kh¸c ®· t¹o nªn h¹nh phóc cho bän chñ nhμ m¸y
t−íng t¸ lín nhá, kiÓu Nap«lª«ng, ®Òu lμm giμu cho b¶n th©n hä, ë thμnh phè nμy, hiÖn nay chóng ®ang ph¸t tμi ch−a tõng thÊy. ThÕ
lμm giμu cho bÌ ®¶ng vμ cho bän tay ch©n cña hä, b»ng må h«i n−íc mμ tiÒn l−¬ng cña c«ng nh©n vÉn gi÷ nguyªn nh− møc tr−íc khi x¶y
m¾t cña n«ng d©n lμ nh÷ng ng−êi hμng n¨m ph¶i ®ãng vμo kho¶ng ra tai ho¹ ®ã, mÆc dï gi¸ sinh ho¹t ®· t¨ng lªn kh«ng kÐm phÇn
225.000.000 ®«la. S−u thuÕ ®Ì lªn ng−êi tiÓu n«ng nÆng nÒ h¬n bän nhanh chãng, ¶nh h−ëng nÆng nÒ ®Õn tói tiÒn Ýt ái cña c«ng nh©n. BÞ
giμu cã, v× bän nμy phÇn nhiÒu lμ viªn chøc vμ b¹n bÌ cña bän viªn l©m vμo t×nh c¶nh kh«ng thÓ chÞu næi Êy vμ tr−íc sù tõ chèi cña bän
chñ kh«ng chÞu thùc hiÖn nh÷ng yªu s¸ch c¶i thiÖn ®êi sèng, c«ng
chøc.
nh©n c¸c x−ëng b«ng v¶i ®· ®×nh c«ng tõ cuèi th¸ng 11.
Sau hÕt, ph−¬ng ph¸p lμm viÖc cæ s¬ vμ nÒn gi¸o dôc l¹c hËu
C¸c yªu s¸ch nªu ra lμ:
l¹i cßn lμm cho ®êi sèng cña quÇn chóng cÇn lao cμng thªm cùc
1. T¨ng l−¬ng thªm 20%;
khæ. N¨m 1918, h¬n 15.500.000 n«ng d©n vμ thî thuyÒn ®· bá n«ng
th«n ra thμnh thÞ, lμm cho sè ng−êi bÞ bãc lét vμ ®¹o qu©n thÊt 2. Gi¶m gi¸ nh÷ng thùc phÈm do nhμ m¸y cung cÊp;
nghiÖp ë thμnh thÞ t¨ng lªn.
3. C¶i thiÖn nhμ ¨n vμ buång t¾m;
Muèn xo¸ bá tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã, c¸c ®ång chÝ Trung Quèc
4. Tr¶ nöa l−¬ng cho c¸c c«ng nh©n v× èm ®au kh«ng ®i lμm
cña chóng ta ph¶i tiÕn hμnh m¹nh mÏ mét cuéc vËn ®éng khÈn
®−îc;
tr−¬ng ®Ó gi¸o dôc quÇn chóng, lμm cho quÇn chóng thÊy thËt râ
5. Thu nhËn l¹i nh÷ng c«ng nh©n võa míi bÞ ®uæi.
søc m¹nh cña m×nh, quyÒn lîi cña m×nh, vμ cã ®ñ kh¶ n¨ng thùc
hiÖn ®−îc khÈu hiÖu "TÊt c¶ ruéng ®Êt vÒ tay n«ng d©n". Tr−íc ®©y Ýt l©u, c«ng nh©n c¸c c«ng ty "Gai ViÔn §«ng" vμ
"Nag«xai" do ®×nh c«ng mμ ®· ®−îc t¨ng l−¬ng. C«ng nh©n ë c«ng
NguyÔn ¸i Quèc ty "Xensu" còng ®· ®−îc t¨ng l−¬ng ngay sau khi göi b¶n quyÕt
nghÞ ®×nh c«ng cho ban gi¸m ®èc. C¸c c«ng ty kh¸c th× chèng l¹i.
B¸o La Vie OuvriÌre,
Hä lÊy cí r»ng, tuy cã rÊt nhiÒu ®¬n ®Æt hμng ®Êy, nh−ng hä còng
ngμy 4-1-1924.
234 Hå chÝ minh toμn tËp 235



Chóng hiÖn ®ang ra c«ng dμn xÕp cho æn.
kh«ng ®−îc lêi l·i g× nhiÒu l¾m, v× gi¸ nguyªn liÖu ®· t¨ng lªn; vμ
nãi r»ng mÆt kh¸c, v× kh«ng cã ®ñ b«ng x¬ nªn hä ch¼ng chót g× lo Nh−ng anh em thî má ®· tr¶ lêi r»ng hä chØ trë l¹i lμm viÖc
ng¹i ®×nh c«ng c¶. khi nμo nh÷ng ng−êi bÞ n¹n ®· ®−îc båi th−êng vμ c¸c yªu s¸ch cña
Thùc ra, hä ®ang sî cuèng lªn. Hä ®· cho c¶nh s¸t ®Þa ph−¬ng, hä - gåm 9 ®iÒu - ®· ®−îc tho¶ m·n.
®ång thêi gäi c¶ c¶nh s¸t ë c¸c thμnh phè l©n cËn ®Õn ®ãng ngay
trong thμnh phè. Hä ®· cho b¾t tæng th− ký Liªn ®oμn lao ®éng vμ NguyÔn ¸i Quèc
mét sè lín c¸n bé cïng nh÷ng ng−êi ®i biÓu t×nh ®Ó hßng lμm yÕu
B¸o La Vie OuvriÌre,
phong trμo. M−u toan cña bän chñ ch¼ng ®¹t kÕt qu¶ g×, v× cuéc
ngμy 25-1-1924.
®×nh c«ng vÉn ®−îc l·nh ®¹o kiªn quyÕt nh− h«m míi ®Çu, vμ c«ng
nh©n th× quyÕt t©m ®Êu tranh ®Õn cïng.
Anh em thî ®iÖn vμ thî m¸y ®· tuyªn bè ®×nh c«ng h−ëng øng.
C«ng nh©n c¸c c«ng x−ëng nhμ n−íc høa sÏ dïng ®ñ mäi c¸ch ®Ó
ñng hé c¸c ®ång chÝ cña hä ®ang ®Êu tranh. §−îc ñng hé nh− thÕ,
nªn nh÷ng ng−êi ®×nh c«ng ®Òu hÕt søc h¨ng h¸i vμ tin ch¾c sÏ
nhÊt ®Þnh th¾ng lîi.
Trong cuéc ®Êu tranh gi÷a t− b¶n vμ lao ®éng ë ViÔn §«ng, cã
nh÷ng chuyÖn thó vÞ mμ ë ph−¬ng T©y ng−êi ta sÏ kh«ng hiÓu
®−îc, nh−ng ë ®©y l¹i lμ nh÷ng chuyÖn hoμn toμn cã thùc. Ch¼ng
h¹n nh−, muèn ng¨n c¶n kh«ng cho c«ng nh©n liªn kÕt víi c¸c ®ång
chÝ cña hä ®ang ®Êu tranh, c«ng ty Kisioa®a ®· cho kho¸ chÆt c¸c
cöa ra vμo. Nhμ m¸y C¬naoa®a chÕ t¹o c¸c m¸y ®iÖn, kh«ng thÓ
tho¶ thuËn ®−îc víi c«ng nh©n viªn cña hä vÒ vÊn ®Ò c«ng s¸, nªn
®· quyÕt ®Þnh cho nghØ viÖc. Nh−ng tr−íc khi th¶i c«ng nh©n, nhμ
m¸y ®ã ®· tr¶ hä ®ñ bèn ngμy c«ng vμ tiÒn phô cÊp trong hai tuÇn!
§×nh c«ng chèng chÕ ®é qu©n phiÖt .
§Ó ph¸ vì tæ chøc cña c«ng nh©n võa míi g©y dùng lªn, bän
chñ c¸c hÇm má ë Suicaosun (Trung Quèc), ®· cho ®iÒu binh lÝnh
cña t−íng Chao ®Õn. Bän nμy võa tíi n¬i lμ chiÕm ®ãng ngay c©u
l¹c bé cña c«ng nh©n. §Ó chèng l¹i hμnh ®éng b¹o ng−îc ®ã, ba
ngh×n thî má ®· tù ®éng ®×nh c«ng. Hä bao v©y bän lÝnh vμ t×m
c¸ch t−íc vò khÝ cña chóng. Bän lÝnh næ sóng, lμm bÞ th−¬ng nhiÒu
ng−êi ®×nh c«ng. T×nh h×nh ®· diÔn ra qu¸ ý muèn cña bän chñ vμ
236 Hå chÝ minh toμn tËp 237



mê, vÒ ®¶ng céng s¶n, vÒ tæ chøc gäi lμ Quèc tÕ Céng s¶n ®ang ®Êu
tranh v× nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét, v× tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét,
trong ®ã cã c¶ hä n÷a, hä biÕt r»ng chÝnh Lªnin lμ ng−êi l·nh ®¹o
tæ chøc nμy.
Vμ chØ nh− thÕ còng ®ñ ®Ó cho nh÷ng ng−êi ®ã tuy v¨n ho¸
kÐm cái nh−ng lμ nh÷ng ng−êi cã thiÖn chÝ vμ biÕt ¬n, hÕt lßng t«n
kÝnh Lªnin. Hä coi Lªnin lμ ng−êi gi¶i phãng cho hä. Lªnin ®· mÊt
L£NIN Vμ C¸C D¢N TéC THUéC §ÞA
råi th× chóng ta biÕt lμm thÕ nμo? LiÖu cã nh÷ng ng−êi dòng c¶m
vμ réng l−îng nh− Lªnin ®Ó kh«ng qu¶n thêi gian vμ søc lùc ch¨m
"Lªnin ®· mÊt!". Tin nμy ®Õn víi mäi ng−êi nh− sÐt ®¸nh lo ®Õn sù nghiÖp gi¶i phãng cña chóng ta kh«ng? §ã lμ nh÷ng ®iÒu
ngang tai, truyÒn ®i kh¾p c¸c b×nh nguyªn ph× nhiªu ë ch©u Phi vμ mμ quÇn chóng nh©n d©n bÞ ¸p bøc ë c¸c thuéc ®Þa b¨n kho¨n tù
c¸c c¸nh ®ång xanh t−¬i ë ch©u ¸. §óng, nh÷ng ng−êi da ®en vμ da hái.
vμng cã thÓ ch−a biÕt râ Lªnin lμ ai, n−íc Nga ë ®©u. Bän ®Õ quèc
Cßn chóng t«i, nh÷ng ng−êi céng s¶n, nh÷ng ng−êi sinh ra ë
thùc d©n cè ý b−ng bÝt kh«ng cho hä biÕt. Sù ngu dèt lμ mét trong
c¸c thuéc ®Þa, chóng t«i v« cïng ®au ®ín tr−íc sù tæn thÊt kh«ng
nh÷ng chç dùa chñ yÕu cña chÕ ®é t− b¶n chñ nghÜa. Nh−ng tÊt c¶
thÓ nμo ®Òn bï ®−îc vμ chia sÎ nçi buån chung cña nh©n d©n c¸c
hä, tõ nh÷ng ng−êi n«ng d©n An Nam ®Õn ng−êi d©n s¨n b¾n trong
n−íc víi nh÷ng ng−êi anh ng−êi chÞ cña chóng t«i. Song chóng t«i
c¸c rõng §ah«m©y, còng ®· thÇm nghe nãi r»ng ë mét gãc trêi xa
tin t−ëng r»ng Quèc tÕ Céng s¶n vμ c¸c ph©n bé cña nã, trong ®ã cã
x¨m cã mét d©n téc ®· ®¸nh ®uæi ®−îc bän chñ bãc lét hä vμ hiÖn
c¸c chi bé ë c¸c n−íc thuéc ®Þa, sÏ thùc hiÖn ®−îc nh÷ng bμi häc vμ
®ang tù qu¶n lý lÊy ®Êt n−íc m×nh mμ kh«ng cÇn tíi bän chñ vμ
nh÷ng lêi gi¸o huÊn mμ vÞ l·nh tô ®· ®Ó l¹i cho chóng ta. Lμm
bän toμn quyÒn. Hä còng ®· nghe nãi r»ng n−íc ®ã gäi lμ n−íc Nga,
nh÷ng ®iÒu mμ Ng−êi ®· c¨n dÆn chóng ta, ®ã ch¼ng ph¶i lμ
r»ng cã nh÷ng ng−êi dòng c¶m, mμ ng−êi dòng c¶m nhÊt lμ Lªnin.
ChØ nh− thÕ còng ®ñ lμm cho hä ng−ìng mé s©u s¾c vμ ®Çy nhiÖt ph−¬ng ph¸p tèt nhÊt ®Ó tá t×nh yªu mÕn cña chóng ta ®èi víi
t×nh ®èi víi n−íc ®ã vμ l·nh tô cña n−íc ®ã. Ng−êi hay sao?
Nh−ng kh«ng ph¶i chØ cã thÕ. Hä cßn ®−îc biÕt r»ng ng−êi l·nh Khi cßn sèng, Ng−êi lμ ng−êi cha, thÇy häc, ®ång chÝ vμ cè vÊn
tô vÜ ®¹i nμy sau khi gi¶i phãng nh©n d©n m×nh, cßn muèn gi¶i cña chóng ta. Ngμy nay, Ng−êi lμ ng«i sao s¸ng chØ ®−êng cho
phãng c¸c d©n téc kh¸c n÷a. Ng−êi ®· kªu gäi c¸c d©n téc da tr¾ng chóng ta ®i tíi cuéc c¸ch m¹ng x· héi.
gióp ®ì c¸c d©n téc da vμng vμ da ®en tho¸t khái ¸ch ¸p bøc cña
Lªnin bÊt diÖt sÏ sèng m·i trong sù nghiÖp cña chóng ta.
bän ), cña tÊt c¶ bän rumi: toμn quyÒn, c«ng sø, v.v.. Vμ ®Ó thùc
89F1




hiÖn môc ®Ých Êy, Ng−êi ®· v¹ch ra mét c−¬ng lÜnh cô thÓ.
NGUYÔN ¸I QUèC
Lóc ®Çu hä t−ëng lμ trªn ®êi kh«ng thÓ cã mét ng−êi nh− thÕ
(§«ng D−¬ng)
vμ c−¬ng lÜnh nh− thÕ ®−îc. Nh−ng vÒ sau hä ®−îc biÕt tin, tuy lê
B¸o Prav®a, tiÕng Nga,
ngμy 27-1-1924.
1) TiÕng ¶rËp, nghÜa lµ ng-êi n-íc ngoµi, kÎ ®i n« dÞch.
238 Hå chÝ minh toμn tËp 239



nhÊt, trô cét c−êng tr¸ng nhÊt, ®Ó lμm måi dù tr÷ cho ®¹i b¸c trong
cuéc chiÕn tranh råi sÏ tíi v× quyÒn con ng−êi.
Dï r»ng sù thùc ®au lßng nh− vËy, nh−ng thÕ giíi råi còng
quen ®i víi c¸i triÕt lý, c¸i tÝnh tr× ®én vèn dÜ, mçi khi ng−êi ta
khuÊy lªn c¸i t− t−ëng ®Þnh mÖnh cña nã. §· thÕ, «ng Anbe Xar«,
Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, l·nh tô b¶o vÖ quyÒn ng−êi b¶n xø ë thuéc
¤NG ANBE XAR¤ Vμ B¶N TUY£N NG¤N ®Þa, l¹i cßn, víi c¸i giäng l−ìi bÊt kh¶ tri cña «ng võa xíi lªn c¸i
tÝnh cuång tÝn cña bän "mäi" cña «ng. Muèn cho bμi diÔn v¨n cña
NH¢N QUYÒN
«ng ë Tr−êng thuéc ®Þa ®−îc næi lªn h¬n n÷a sau khi ®· biÓu diÔn
vÉn nh÷ng móa may kÞch tÝnh cña «ng, vÉn c¸i ng«n phong kªu vμ
rçng tuÕch cña «ng, vÉn nh÷ng s¸o ng÷ cò rÝch lÆp ®i lÆp l¹i cña
ChÝnh v× quyÒn con ng−êi mμ hμng triÖu con ng−êi ®· bÞ giÕt
«ng nã ®i ®Õn chç (...) 1) cña nh÷ng kÎ bãc lét vμ ¸p bøc t−¬ng lai ë
h¹i trong thêi ®¹i chiÕn. C¸i quyÒn mμ hä ®· hy sinh v× nã, cïng
90F




c¸c thuéc ®Þa. B¶n Tuyªn ng«n nh©n quyÒn, nhμ ¶o thuËt tu tõ häc
víi nh÷ng x¸c chÕt th¶m th−¬ng cña hä, nay bÞ vïi s©u vμo l·ng
nμy, h«m ®ã, ch¾c lμ ®· hoμn toμn lo¹n thÇn kinh.
quªn.
Tr−íc «ng vμ còng nh− «ng th«i, ng−êi ta ®· tõng che ®Ëy
Håi ®ã, c¸c chÝnh kh¸ch cßn gμo to h¬n c¶ tiÕng ®¹i b¸c cho nh÷ng téi ¸c, nh÷ng vô xo¸y, nh÷ng vô tμn s¸t d−íi c¸i ¸o kho¸c
kh¾p bèn ph−¬ng gÇm trêi nghe: quyÒn! quyÒn! quyÒn! Nh−ng lËp khai ho¸ hay d−íi danh nghÜa quyÒn con ng−êi, nh−ng ng−êi ta cßn
tøc, sau khi cuéc chÐm giÕt ®· chÊm døt, lËp tøc sau khi tai ho¹ ®· lμm nh÷ng viÖc ®ã víi mét sù dÌ dÆt nμo ®ã, víi mét chót liªm sØ
nμo ®ã. §»ng nμy c¸i con ng−êi cña r−îu vμ thuèc phiÖn Êy, c¸i «
qua, th× kh«ng cßn ai nghe thÊy nãi ®Õn c¸i con vËt Êy n÷a. ë
che cho nh÷ng b¨ng cña Phuèc vμ cña B«®oanh Êy, tr¬ trÏn tuyÖt
VÐcx©y, ë Gi¬nev¬, ë Bul«nh¬ còng nh− ë Oasinht¬n quyÒn con
vêi, l¹i ®· nãi ®Õn b¶n v¨n thiªng liªng nhÊt, cao quý nhÊt cña §¹i
ng−êi ®· ®−îc thay thÕ b»ng than ®en, than ®¸, dÇu ho¶, thuéc ®Þa.
c¸ch m¹ng Ph¸p. Kh«ng cßn lμ mét sù gi¶ nh©n gi¶ nghÜa n÷a. §©y
Mét c¸i quyÒn kh¸c ra ®êi, d−íi mét d¹ng kh¸c, cßn xÊu xa lμ mét téi ®¹i bÊt kÝnh.
h¬n, ghª tëm h¬n: quyÒn cña kÎ m¹nh. B»ng c¸i quyÒn nμy ng−êi ............................................. 2) .
91F




ta muèn huû diÖt n−íc Nga c¸ch m¹ng. B»ng c¸i quyÒn nμy ng−êi
NghÜ cho lung, cã khi t«i ®· m¾c sai lÇm kh«ng nhËn ra tÊm
ta muèn biÕn n−íc §øc thμnh mét nghÜa ®Þa vμ mét b·i hoang.
lßng cao c¶ vμ tinh thÇn qu¶ng ®¹i cña ngμi Bé tr−ëng cña chóng
B»ng c¸i quyÒn nμy ng−êi ta t×m c¸ch chia nhau Trung Quèc. Vμ ta. BiÕt ®©u ®Êy, khi nh¾c l¹i B¶n tuyªn ng«n ®· lμm cho Céng hoμ
còng b»ng c¸i quyÒn nμy ng−êi ta d×m thËt s©u nh÷ng d©n c¸c Ph¸p bÊt tö, «ng Anbe Xar« l¹i ch¶ muèn dïng mét chiÕn thuËt
thuéc ®Þa vμo vßng n« lÖ, nh÷ng thuéc ®Þa, v× b¶o vÖ quyÒn con
ng−êi, ®· cèng hiÕn 978.000 con em m×nh, trong sè ®ã 340.000 ®·
1) B¸o Le Paria b¶n gèc, l−u ë Th− viÖn quèc gia Ph¸p, ký hiÖu BN.Jo
bá m×nh trªn chiÕn ®Þa, nh÷ng thuéc ®Þa mμ ng−êi ta bßn rót ®Õn 35859, bÞ r¸ch mÊt mét sè ch÷ ë 5 dßng liÒn nhau. Chóng t«i ch−a t×m ®−îc
tËn x−¬ng tuû ®Ó "v·n håi sù thÞnh v−îng cña mÉu quèc", nh÷ng tê lμnh cã ®ñ ch÷ ®Ó bæ sung.
thuéc ®Þa mμ ngμy nay ng−êi ta cßn lÊy ®i 300.000 con em trÎ trung 2) Dßng chÊm nµy lµ cña nguyªn b¶n b¸o Le Paria.
240 Hå chÝ minh toμn tËp 241



®−êng vßng ®Ó nh¾c nhë d©n chóng c¸c thuéc ®Þa trë vÒ víi nh÷ng
nghÜa vô ch©n chÝnh cña m×nh? Tõ ®¹i lé Thiªn V¨n §μi kh«ng
chõng ngμi cã ý ®Þnh, qua lêi nãi hïng m¹nh cña m×nh, kªu gäi
nh÷ng d©n téc thuéc ®Þa h·y ®i theo vÕt ch©n vinh quang cña tæ
tiªn ngμi mμ chiÕn ®Êu, nh− tæ tiªn ngμi ®· chiÕn ®Êu cho c«ng
cuéc gi¶i phãng m×nh vμ cho quyÒn con ng−êi cña m×nh. Ng−êi ta
sinh ra vμ m·i m·i tù do vμ b×nh ®¼ng vÒ quyÒn. C¸c quyÒn Êy lμ:
tù do, t− h÷u, an ninh vμ chèng ¸p bøc. TH¦ GöI CHO MéT §åNG CHÝ
Tù do, chèng ¸p bøc, ®ã lμ nh÷ng ®iÒu mμ ngμi bé tr−ëng muèn ë QUèC TÕ CéNG S¶ ) N92F1




lμm cho "nh÷ng ng−êi anh em da mÇu cña ngμi" hiÓu, nh÷ng ng−êi
anh em nμy tuy ®ang bÞ mét ®Õ quèc ghª tëm nhÊt ¸p bøc mét c¸ch
§ång chÝ th©n mÕn,
tμn tÖ nhÊt, nh−ng vÉn cßn cø lÞm ®i trong mét giÊc mª man triÒn
miªn. T«i quª qu¸n ë §«ng D−¬ng vμ lμ ®¶ng viªn §¶ng Céng s¶n
Ph¸p. ChÝnh víi t− c¸ch ®ã mμ t«i m¹o muéi c¶m ¬n ®ång chÝ vÒ sù
Chóng ta, nh÷ng ng−êi con cña c¸c thuéc ®Þa, chóng ta sÏ lμ
chó ý cña ®ång chÝ ®Õn vÊn ®Ò thuéc ®Þa t¹i §¹i héi Li«ng.
nh÷ng tªn thËt hÌn nh¸t, nÕu chóng ta kh«ng nhÊt tÒ ®¸p øng lêi
kªu gäi cña "«ng anh c¶ cña chóng ta": cã t«i ®©y! MÆt kh¸c, t«i sÏ sung s−íng v× ®−îc th¶o luËn víi ®ång chÝ vÒ
vÊn ®Ò thuéc ®Þa nÕu ®ång chÝ vui lßng cho gÆp.
N. Do mòi vμ c¸c ngãn tay bÞ l¹nh cãng khi tang lÔ ®ång chÝ
Lªnin, t«i kh«ng thÓ ®i lμm viÖc ë Quèc tÕ Céng s¶n, vËy nªn t«i sÏ
B¸o Le Paria, sè 22,
rÊt c¶m ¬n, nÕu ®ång chÝ vui lßng trùc tiÕp viÕt th− cho t«i ®Õn ®Þa
th¸ng 1-1924.
chØ sau:
Kh¸ch s¹n Luých, sè 176
§ång chÝ th©n mÕn, xin göi ®ång chÝ lêi chμo céng s¶n anh em.


NGUYÔN ¸I QUèC
5/2/24
Th− viÕt tay, tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.



1) Trong th− kh«ng cã tªn ng−êi nhËn, cã thÓ lμ NguyÔn ¸i Quèc göi
cho mét ®ång chÝ l·nh ®¹o cña Quèc tÕ Céng s¶n.
242 Hå chÝ minh toμn tËp 243




§¤NG D¦¥NG Vμ TH¸I B×NH D¦¥ )
TH¦ GöI CHñ TÞCH QUèC TÕ CéNG S¶N NG93F1




Lß löa cña cuéc chiÕn tranh thÕ giíi s¾p tíi - N−íc Ph¸p
M¸txc¬va, ngμy 15 th¸ng 3 n¨m 1924
muèn khai th¸c c¸c thuéc ®Þa - C¸c thuéc ®Þa Ph¸p sèng lay
l¾t nh− thÕ nμo - Ng−êi An Nam bÞ bãc lét nÆng nÒ thªm.
KÝnh göi ®ång chÝ Din«viÐp, Chñ tÞch Quèc tÕ thø ba,
Míi tho¹t nh×n, th× d−êng nh− vÊn ®Ò §«ng D−¬ng vμ Th¸i
B×nh D−¬ng kh«ng liªn quan g× ®Õn c«ng nh©n ch©u ¢u. Nh−ng
nÕu ng−êi ta nhí l¹i r»ng:
§ång chÝ th©n mÕn,
a) Trong thêi kú c¸ch m¹ng, c¸c n−íc §ång minh kh«ng tÊn
§· h¬n mét th¸ng nay, t«i xin ®ång chÝ vui lßng tiÕp ®Ó t«i cã
c«ng ®−îc n−íc Nga tõ phÝa T©y, ®· t×m c¸ch tÊn c«ng tõ phÝa §«ng.
thÓ th¶o luËn víi ®ång chÝ vÒ t×nh c¶nh nh÷ng thuéc ®Þa cña Ph¸p.
ThÕ lμ c¸c c−êng quèc ë Th¸i B×nh D−¬ng, Mü vμ NhËt, ®· cho qu©n
Cho tíi nay, t«i vÉn ch−a ®−îc tr¶ lêi. H«m nay, t«i xin m¹n phÐp
®éi ®æ bé lªn Vla®iv«xtèc, ®ång thêi n−íc Ph¸p còng göi nh÷ng ®¹o
nh¾c l¹i sù thØnh cÇu ®ã, vμ xin ®ång chÝ nhËn lêi chμo céng s¶n
qu©n ng−êi §«ng D−¬ng sang Xibªri ®Ó gióp bän b¹ch qu©n.
anh em.
b) HiÖn nay, tÊt c¶ sinh lùc cña chñ nghÜa t− b¶n quèc tÕ ®Òu
lÊy ë c¸c xø thuéc ®Þa. §ã lμ n¬i chñ nghÜa t− b¶n lÊy nguyªn liÖu
NguyÔn ¸i quèc cho c¸c nhμ m¸y cña nã, n¬i nã ®Çu t−, tiªu thô hμng, mé nh©n
c«ng rÎ m¹t cho ®¹o qu©n lao ®éng cña nã, vμ nhÊt lμ tuyÓn nh÷ng
Th− ®¸nh m¸y tiÕng Ph¸p, Ph©n bé Ph¸p, sè 33 binh lÝnh ng−êi b¶n xø cho c¸c ®¹o qu©n ph¶n c¸ch m¹ng cña nã.
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. Quèc tÕ Céng s¶n. ThÕ nμo råi còng cã ngμy n−íc Nga c¸ch m¹ng ph¶i ®ä søc víi chñ
nghÜa t− b¶n ®ã. Cho nªn c¸c ®ång chÝ Nga cÇn ph¶i biÕt râ tÊt c¶
lùc l−îng vμ tÊt c¶ c¸c m¸nh khoÐ trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp cña ®èi
thñ cña m×nh.
c) V× ®· trë thμnh mét trung t©m mμ bän ®Õ quèc tham lam
®Òu h−íng c¶ vμo nhßm ngã, nªn Th¸i B×nh D−¬ng vμ c¸c n−íc


1) Mét phÇn bμi nμy ®¨ng l¹i trªn b¸o Le Paria, sè 24, th¸ng 4-1924.
244 Hå chÝ minh toμn tËp 245



d©n c−, ®· hoμn toμn th−a h¼n ®i v× r−îu cån vμ lao dÞch. QuÇn ®¶o
thuéc ®Þa xung quanh Th¸i B×nh D−¬ng, t−¬ng lai cã thÓ trë thμnh
M¸ckid¬ 1), tr−íc ®©y 50 n¨m, ®«ng ®Õn 20.000 ng−êi, mμ b©y giê
mét lß löa cña chiÕn tranh thÕ giíi míi mμ giai cÊp v« s¶n sÏ ph¶i 95F




chØ cßn cã 1.500 ng−êi yÕu ®uèi vμ tho¸i ho¸. Trong vßng 10 n¨m,
nai l−ng ra g¸nh.
d©n sè ®¶o ) gi¶m ®i 25%. Trong sè nh÷ng d©n c− ®ang chÕt dÇn
96F2
T




Xem thÕ th× ta thÊy râ r»ng vÊn ®Ò Th¸i B×nh D−¬ng lμ vÊn ®Ò chÕt mßn ®i nh− thÕ, chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p l¹i cßn c−íp ®i h¬n
mμ tÊt c¶ mäi ng−êi v« s¶n nãi chung ®Òu ph¶i quan t©m ®Õn. 3.500 ng−êi ®Ó lμm bia ®ì ®¹n cho chóng. ThËt khã mμ t−ëng t−îng
®−îc t×nh tr¹ng tμn lôi cña mét gièng ng−êi l¹i nhanh ®Õn nh− thÕ.
*
Nh−ng ®ã l¹i lμ mét sù thËt mμ ng−êi ta cã thÓ thÊy ®−îc ë nhiÒu
Muèn x©y dùng l¹i n−íc Ph¸p ®· bÞ cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc
thuéc ®Þa. (ë c¸c miÒn thuéc C«ngg«, trong vßng 20 n¨m, d©n sè tõ
chñ nghÜa tμn ph¸, Bé Thuéc ®Þa Ph¸p ®· th¶o mét dù ¸n khai th¸c
40.000 ng−êi ®· gi¶m xuèng chØ cßn 30.000. §¶o Xanh ) vμ Mic¬l« ),
c¸c thuéc ®Þa. Dù ¸n ®ã nh»m khai th¸c nh÷ng tμi nguyªn cña c¸c 97F3 98F4
P




n¨m 1902 cã 6.500 d©n, ®Õn n¨m 1922, thuéc ®Þa nμy chØ cßn cã
n−íc thuéc ®Þa ®Ó lμm lîi cho chÝnh quèc. Còng dù ¸n Êy nãi r»ng
3.900 ng−êi mμ th«i, v.v.).
§«ng D−¬ng ph¶i gióp ®ì c¸c thuéc ®Þa kh¸c ë Th¸i B×nh D−¬ng
HÇu hÕt c¸c ®¶o ë Th¸i B×nh D−¬ng thuéc Ph¸p ®Òu ®−îc nh−îng
®Èy m¹nh s¶n xuÊt cña hä lªn, ®Ó lμm cho c¶ c¸c thuéc ®Þa ®ã còng
cho c¸c c«ng ty khai khÈn ®ån ®iÒn. C¸c c«ng ty nμy t−íc ®o¹t ruéng
trë thμnh "cã Ých" cho chÝnh quèc. NÕu dù ¸n ®−îc thùc hiÖn, th×
®Êt cña ng−êi b¶n xø vμ b¾t hä lμm nh− n« lÖ vËy. §©y lμ mét thÝ dô
nhÊt ®Þnh lμ §«ng D−¬ng sÏ l©m vμo t×nh tr¹ng gi¶m sót d©n sè vμ
chøng tá r»ng ng−êi ta ®èi xö víi c«ng nh©n b¶n xø nh− thÕ nμo. 200
bÇn cïng.
ng−êi chuyªn mß ngäc trai ®· bÞ c¸c h·ng Ph¸p ë ch©u óc b¾t Ðp ®−a
ThÕ nh−ng, míi ®©y, mÆc dÇu bÞ d− luËn An Nam ph¶n kh¸ng,
®i c¸c ®ån ®iÒn c¸ch quª h−¬ng cña hä ®Õn 800 h¶i lý... (ThËt kh«ng
Héi ®ång chÝnh phñ §«ng D−¬ng còng ®· nhÊt trÝ t¸n thμnh dù ¸n
kh¸c ®−a thî may ®i lμm má). Hä bÞ dån xuèng mét chiÕc thuyÒn
Êy. Muèn hiÓu râ sù nhÊt trÝ ®ã cã gi¸ trÞ ®Õn ®©u, th× còng cÇn biÕt
buåm nhá chØ võa chç cho 10 ng−êi vμ kh«ng cã qua mét ph−¬ng tiÖn
r»ng Héi ®ång ®ã gåm cã Toμn quyÒn §«ng D−¬ng, T−íng tæng t−
nμo phßng lóc ®¾m thuyÒn. Hä bÞ ®−a ngay xuèng thuyÒn kh«ng kÞp
lÖnh qu©n ®éi §«ng D−¬ng vμ ®é ba chôc viªn chøc cao cÊp ng−êi
nh×n mÆt vî con n÷a. Suèt hai n¨m rßng, nh÷ng ng−êi c«ng nh©n
Ph¸p, céng thªm n¨m viªn quan l¹i b¶n xø do viªn Toμn quyÒn nÆn
khèn khæ Êy bÞ ®Çy ®o¹ trong c¸c tr¹i cña c«ng ty. NhiÒu ng−êi bÞ ®èi
ra. Êy thÕ mμ tÊt c¶ c¸c ngμi Êy l¹i cho r»ng hä thay mÆt cho c¶
xö tμn tÖ. NhiÒu ng−êi ®· v× thÕ mμ chÕt.
§«ng D−¬ng vμ hμnh ®éng v× lîi Ých cña nh©n d©n An Nam! C¸c
C¸c b¹n h·y céng thªm vμo sù bãc lét v« nh©n ®¹o Êy sù tåi tÖ
b¹n h·y t−ëng t−îng mμ xem, ng−êi Ðtxkim« 1) hay ng−êi Dulu2) mμ
94F




cña bän v« l−¬ng mμ ®Õ quèc Ph¸p giao cho cai trÞ c¸c ®¶o ®ã, th×
l¹i quyÕt ®Þnh vËn mÖnh cña mét d©n téc ch©u ¢u!
c¸c b¹n sÏ thÊy tÊt c¶ c¸i tèt ®Ñp cña chÕ ®é bãc lét vμ ¸p bøc ®ang
*
®−a c¸c n−íc bÞ chiÕm lμm thuéc ®Þa ë Th¸i B×nh D−¬ng ®Õn chç
Theo sù thó nhËn cña c¸c nhμ cÇm quyÒn th× c¸c thuéc ®Þa ë chÕt vμ diÖt vong.
Th¸i B×nh D−¬ng ®−¬ng l©m vμo t×nh tr¹ng suy tμn, vμ chØ sèng -
*
nÕu nh− thÕ mμ cã thÓ gäi ®−îc lμ sèng - mét cuéc sèng cμng ngμy
cμng lôn b¹i ®i. Sù thËt th× trong mét thêi gian ng¾n, c¸c ®¶o ®«ng
1) Nh÷ng ®¶o ë ch©u óc thuéc Ph¸p.
2) Nh÷ng ®¶o ë B¾c ch©u Mü thuéc Ph¸p.
1) D©n c− miÒn B¾c cùc. 3) Nh÷ng ®¶o ë ch©u óc thuéc Ph¸p.
2) Nh÷ng bé téc ë miÒn Nam ch©u Phi. 4) Nh÷ng ®¶o ë B¾c ch©u Mü thuéc Ph¸p.
246 Hå chÝ minh toμn tËp 247



Ngμy nay, chñ nghÜa ®Õ quèc ®· tiÕn tíi mét tr×nh ®é hoμn bÞ nu«i bÐo bän ¨n b¸m. Ngoμi ra, hä l¹i cßn ph¶i g¸nh nh÷ng kho¶n
gÇn nh− lμ khoa häc. Nã dïng nh÷ng ng−êi v« s¶n da tr¾ng ®Ó chi tiªu rÊt lín vÒ qu©n sù mμ Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa gäi mét c¸ch
chinh phôc nh÷ng ng−êi v« s¶n c¸c thuéc ®Þa. Sau ®ã nã l¹i tung v¨n ho¸ lμ "kho¶n ®¶m phô cña d©n con".
nh÷ng ng−êi v« s¶n ë mét thuéc ®Þa nμy ®i ®¸nh nh÷ng ng−êi v«
ChÝnh ë c¸i xø ®· bÞ bãp nÆn, gÇy cßm tr¬ c¶ x−¬ng ra nμy, b©y
s¶n ë mét thuéc ®Þa kh¸c. Sau hÕt, nã dùa vμo nh÷ng ng−êi v« s¶n
giê ng−êi ta l¹i cßn s¾p bßn rót ®i hμng bao nhiªu triÖu b¹c vμ hμng
ë c¸c thuéc ®Þa ®Ó thèng trÞ nh÷ng ng−êi v« s¶n da tr¾ng. ChiÕn
bao nhiªu v¹n ng−êi n÷a (b¾t ®Çu, ng−êi ta b¾t ®i 40.000 ng−êi) ®Ó
c«ng ®¸ng buån cña ng−êi Xªnªgan lμ ®· gióp bän qu©n phiÖt Ph¸p
tho¶ m·n tói tham kh«ng ®¸y cña bän chñ ®ån ®iÒn vμ tham väng
giÕt h¹i anh em cña m×nh ë C«ngg«, Xu®¨ng, §ah«m© ), 9F1




c¸ nh©n cña mét bÇy chÝnh kh¸ch v« liªm sØ.
Ma®ag¸txca. Ng−êi Angiªri ®· sang ®¸nh §«ng D−¬ng. Ng−êi An
Nam th× sang ®ãng ®ån canh phßng ë ch©u Phi, v©n v©n vμ v©n Lμm ®åi truþ tÊt c¶ nßi gièng An Nam b»ng r−îu vμ thuèc
v©n. Trong cuéc ®¹i chiÕn, h¬n mét triÖu n«ng d©n vμ c«ng nh©n phiÖn, ch−a ®ñ. Mçi n¨m b¾t ®i hμng 4 v¹n ng−êi "t×nh nguyÖn ®Çu
thuéc ®Þa ®· bÞ ®−a sang ch©u ¢u ®Ó chÐm giÕt n«ng d©n vμ c«ng qu©n" ®Ó ®em l¹i vinh quang cho chñ nghÜa qu©n phiÖt vÉn ch−a
nh©n da tr¾ng. Võa råi, ng−êi ta ®· ®em lÝnh ng−êi b¶n xø bao v©y ®ñ. BiÕn mét d©n téc 20 triÖu ng−êi thμnh mét c¸i kho thuÕ lín,
lÝnh Ph¸p ë miÒn Ruya, vμ ph¸i lÝnh ph¸o thñ thuéc ®Þa ®i dÑp còng vÉn ch−a ®ñ. Ng−êi ta cßn s¾p tÆng thªm cho chóng t«i chÕ ®é
nh÷ng ng−êi §øc b·i c«ng. Non mét nöa qu©n ®éi Ph¸p lμ ng−êi n« lÖ n÷a kia ®Êy.
b¶n xø, −íc chõng 300.000 ng−êi.
*
Ngoμi viÖc dïng c¸c thuéc ®Þa vÒ mÆt qu©n sù nh− vËy, chñ
Nh÷ng hμnh ®éng ®Õ quèc chñ nghÜa Êy kh«ng nh÷ng chØ nguy
nghÜa t− b¶n cßn sö dông c¸c thuéc ®Þa ®Ó bãc lét vÒ mÆt kinh tÕ
cho riªng vËn mÖnh cña giai cÊp v« s¶n §«ng D−¬ng vμ Th¸i B×nh
b»ng nh÷ng c¸ch thËt tinh vi. Ng−êi ta th−êng thÊy r»ng nh÷ng
vïng nμo ë Ph¸p vμ nh÷ng nghÒ nμo ®ã mμ tiÒn c«ng bÞ h¹ xuèng, D−¬ng, nã cßn nguy cho c¶ vËn mÖnh cña giai cÊp v« s¶n quèc tÕ
th× tr−íc ®ã thÕ nμo còng cã viÖc t¨ng thªm nh©n c«ng thuéc ®Þa. n÷a. NhËt B¶n chØ huy c¸c tr¹m ®iÖn b¸o ë ®¶o Y¸p. Mü chi tiªu
Ng−êi b¶n xø ®· ®−îc dïng ®Ó ph¸ c¸c cuéc b·i c«ng. HiÖn nay chñ hμng bao nhiªu triÖu ®«la ®Ó c¶i tiÕn c¸c æ sóng ®¹i b¸c trªn c¸c
nghÜa t− b¶n dïng mét thuéc ®Þa nμy lμm c«ng cô ®Ó bãc lét mét tμu chiÕn ë Th¸i B×nh D−¬ng. Anh s¾p biÕn Xanhgapo thμnh mét
thuéc ®Þa kh¸c, ®ã lμ tr−êng hîp §«ng D−¬ng vμ Th¸i B×nh D−¬ng.
c¨n cø h¶i qu©n. Ph¸p thÊy cÇn ph¶i thiÕt lËp mét hÖ thèng thuéc
* ®Þa ë Th¸i B×nh D−¬ng.
MÆc dÇu c¸c nhμ cÇm quyÒn khua chiªng gâ trèng ®Ó lõa g¹t Sau Héi nghÞ Oasinht¬n44, viÖc tranh giμnh thuéc ®Þa ngμy
ng−êi ta, nh−ng sù thËt th× §«ng D−¬ng ®· kiÖt quÖ råi. Suèt trong cμng trë nªn gay g¾t h¬n. Bän ®Õ quèc ngμy cμng trë nªn ®iªn
nh÷ng n¨m 1914-1918, ng−êi ta b¾t gÇn m−êi v¹n ng−êi An Nam cuång h¬n; nh÷ng cuéc xung ®ét chÝnh trÞ ngμy cμng trë nªn kh«ng
(con sè cña nhμ cÇm quyÒn lμ 97.903 ng−êi) ph¶i bá ruéng v−ên ®Ó thÓ tr¸nh khái. Nh÷ng cuéc chiÕn tranh ®· tõng næ ra v× vÊn ®Ò Ên
sang ch©u ¢u. MÆc dÇu thiÕu ng−êi s¶n xuÊt, §«ng D−¬ng còng ®·
§é, ch©u Phi vμ Marèc. Nh÷ng cuéc chiÕn tranh kh¸c sÏ cã thÓ næ
buéc ph¶i göi ®i 500.000 tÊn ngò cèc ®Ó gãp phÇn b¶o vÖ nh÷ng kÎ
ra v× vÊn ®Ò Th¸i B×nh D−¬ng, nÕu giai cÊp v« s¶n kh«ng c¶nh gi¸c.
¸p bøc m×nh. Nh÷ng c«ng tr¸i ChiÕn th¾ng ®· bßn rót ®i hμng
tr¨m triÖu phr¨ng. Mçi n¨m, ng−êi An Nam ®· ph¶i ®æ må h«i s«i
NguyÔn ¸i Quèc
n−íc m¾t ®Ó nép kho¶ng chõng 450.000.000 phr¨ng hÇu hÕt chØ ®Ó
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
sè 18, ngμy 19-3-1924.
1) Nay lμ n−íc Céng hoμ nh©n d©n Bªnanh.
248 Hå chÝ minh toμn tËp 249




GöI §åNG CHÝ P£T¥RèP,
CHñ TÞCH BAN PH¦¥NG §¤ ) CHñ NGHÜA §Õ QUèC PH¸P
NG10F1




D¸M LμM NH÷NG G×?
C¸c ®ång chÝ th©n mÕn,
T«i ®· nhËn ®−îc bøc tèi hËu th− cña Së qu¶n lý nhμ giôc ph¶i
tr¶ 40 róp 35 c«pÕch vÒ chç ë cña t«i, kh«ng cã th× t«i sÏ bÞ ®−a ra toμ. Nh÷ng ng−êi Ên §é, v× chØ ph¹m cã mçi mét c¸i téi lμ ®Êu
tranh giμnh ®éc lËp cho ®Êt n−íc cña m×nh, ®· bÞ c¶nh s¸t cña ®øc
T«i ph¶i cho ®ång chÝ biÕt r»ng:
vua Anh truy n·. Mét vμi ng−êi trèn sang nh÷ng nh−îng ®Þa Ph¸p
1- Trong nh÷ng th¸ng, th¸ng m−êi hai, th¸ng giªng vμ th¸ng
ë Ên §é. Hä tÝnh lμ sÏ ®−îc h−ëng ®¹o luËt c− tró. Nh−ng nhμ cÇm
hai t«i thuª phßng sè 176, ë ®©y bao giê còng cã 4 vμ 5 ng−êi thuª.
Ban ngμy th× tiÕng ån liªn tôc ng¨n trë t«i lμm viÖc. Ban ®ªm t«i bÞ quyÒn thùc d©n Ph¸p võa trôc xuÊt hä.
rÖp ¨n thÞt, kh«ng cho t«i nghØ ng¬i.
Kh«ng ph¶i lμ lÇn ®Çu tiªn ®Õ quèc Ph¸p ®ång lo· víi bän ®Õ
V× vËy t«i kh«ng muèn tr¶ 5 róp vÒ tiÒn thuª nhμ ®Ó tá sù ph¶n ®èi.
quèc kh¸c vμ cã nh÷ng hμnh ®éng bØ æi nh− thÕ. Trong chiÕn tranh,
2- Tõ th¸ng ba, t«i nhËn mét phßng nhá, rÊt nhá. Së qu¶n lý khi nh÷ng ng−êi da ®en ch©u Phi ®ang hy sinh th©n m×nh trªn ®Êt
nhμ buéc t«i g¸nh 13 róp 74 cho th¸ng ba, vμ 11 róp 61 cho nh÷ng
Ph¸p ®Ó b¶o vÖ "v¨n minh", "nh©n ®¹o", th× Ph¸p th«ng ®ång víi ý
th¸ng sau.
®Ó cÊm nh÷ng ng−êi d©n T¬rip«li ®ang bÞ bän kÎ c−íp ý lïng b¾t,
So s¸nh kh«ng gian hÑp vμ trang bÞ néi thÊt qu¸ ®¬n s¬ víi c¸c
kh«ng cho trèn sang l·nh thæ Tuynidi. ViÖc ®ã x¶y ra nh− sau:
phßng kh¸c réng h¬n nhiÒu, tiÖn nghi h¬n, cã nhiÒu ®Ìn, ®iÖn
Trong cuéc chiÕn tranh v× c«ng lý, mét h«m cã chõng mét
tho¹i, tñ, ghÕ bμnh dμi, phßng t¾m, v.v. vμ tiÒn thuª tho¶ ®¸ng th×
gi¸ mμ ng−êi ta muèn buéc cho t«i lμ hoμn toμn ®¸ng c«ng phÉn. ngh×n ng−êi T¬rip«li gåm ng−êi giμ, ®μn «ng, ®μn bμ, trÎ em, ®uæi
®μn môc sóc gÇy cßm cña hä cïng ch¹y sang l¸nh n¹n ë Tuynidi.
3- V× vËy t«i xin ®ång chÝ vui lßng lμm mét cuéc ®iÒu tra. Vμ
sau cuéc ®iÒu tra ®ã, víi mäi quyÕt ®Þnh cña mäi toμ ¸n, t«i tu©n Tíi biªn giíi, qu©n ®éi Ph¸p ®· dïng sóng liªn thanh chÆn ®−êng
theo tinh thÇn cña ®ång chÝ vÒ c«ng b»ng vμ b×nh ®¼ng. hä. Nh÷ng ng−êi l¸nh n¹n ®øng tr−íc t×nh thÕ tiÕn tho¸i l−ìng nan
Chμo céng s¶n. th¶m thiÕt nμy: ®Ó cho lÝnh Ph¸p tμn s¸t hay lui vμo sa m¹c
Xahara ®Ó råi chÕt ®ãi chÕt kh¸t ë ®ã. Hä ®μnh ph¶i theo con ®−êng
NguyÔn ¸i Quèc
thø ba. Hä n»m c¶ xuèng c¸t vμ chÕt dÇn chÕt mßn ë ®ã, tr−íc m¾t
Th− ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p,
®éi qu©n biªn phßng cña chóng ta.
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
TÊn th¶m kÞch ®ã, bμ Cler¬ Giªni« ®· thuËt l¹i trong b¸o
1) Th− nμy cã thÓ lμ NguyÔn ¸i Quèc viÕt th¸ng 3-1924.
250 Hå chÝ minh toμn tËp 251



Universel nh− sau:
"Nh÷ng sÜ quan cña chóng ta dïng èng nhßm ®Ó theo dâi c¸i
chÕt ng¾c ngo¶i dÇn mßn cña nh÷ng con ng−êi s¬ khai Êy, nh÷ng
con ng−êi mμ c¸c n−íc latinh ®· ®em nh÷ng ©n huÖ cña v¨n minh
l¹i cho hä. Nh÷ng trÎ th¬ chÕt tr−íc tiªn, d−íi bÇu s÷a ®· c¹n cña
mÑ chóng. Ch¼ng bao l©u nh÷ng ng−êi ®μn bμ còng gôc xuèng. Råi
®Õn l−ît nh÷ng ng−êi giμ l·o, th©n h×nh ®· gÇy r¹c nh− nh÷ng bé
x−¬ng, bÞ c¸t phñ kÝn. Sau th× c¶ ®μn «ng còng chÕt nèt. Khi ng−êi TH¦ GöI BAN CHÊP HμNH
ta t−ëng r»ng tÊt c¶ ®oμn "ng−êi næi lo¹n" ®ã ®· chÕt c¶ råi, th× b¸c
QUèC TÕ CéNG S¶N
sÜ Natan vμ b¸c sÜ C«ngx©y nhËn thÊy vμi em g¸i bÐ h×nh nh− h·y
cßn ®éng ®Ëy bªn c¹nh nh÷ng c¸i x¸c cña cha mÑ chóng ®· chÕt
cøng. §ªm ®Õn, hai b¸c sÜ ®Õn gÇn c¸c em, th× nhËn thÊy qu¶ thËt C¸c ®ång chÝ,
nh÷ng em bÐ mÆc quÇn ¸o sÆc sì vμ ®¸ng yªu ®ã, nh÷ng ngμy ®Çu
Nh÷ng thuéc ®Þa cña Ph¸p nãi chung vμ §«ng D−¬ng nãi riªng
v« t− lù vÉn cßn nh¶y nhãt vui t−¬i, lóc ®ã chØ cßn thë thoi thãp.
Ýt ®−îc biÕt ®Õn trong giíi v« s¶n vμ céng s¶n. Quèc tÕ Céng s¶n vμ
Sau khi giÊu nh÷ng em bÐ ®ã vμo trong xe cøu th−¬ng, hai «ng rÊt
§¶ng Céng s¶n Ph¸p rÊt Ýt ®−îc th«ng tin vÒ nh÷ng g× x¶y ra ë
sung s−íng ®· cøu cho c¸c em sèng l¹i, vμ xóc c¶m tr−íc nçi ®au
nh÷ng thuéc ®Þa ®ã. Côc th«ng tin cña ®¶ng cÇn ph¶i ®−îc thμnh
khæ c«i cót vμ vÎ ®¸ng yªu cña c¸c em, hai b¸c sÜ ®· gi÷ nh÷ng em lËp. Cßn nh− ë ®©y, chóng t«i tuyÖt ®èi kh«ng cã g×.
g¸i nhá ®ã l¹i ®Ó gióp viÖc cho m×nh - ®ã lμ nh÷ng kÎ sèng sãt duy
NÕu chóng ta muèn ho¹t ®éng mét c¸ch cã Ých vÒ vÊn ®Ò thuéc
nhÊt trong ®oμn h¬n mét ngh×n ng−êi d©n T¬rip«li".
®Þa th× nhÊt thiÕt ph¶i b¾t liªn l¹c víi c¸c thuéc ®Þa ®ã.
C©u chuyÖn thª th¶m kÓ l¹i ®ã kh«ng ph¶i lμ cña mét nhμ n÷ VÒ phÇn §«ng D−¬ng, tõ lóc t«i tíi M¸txc¬va ®· cã quyÕt ®Þnh
c¸ch m¹ng nμo ®©u. r»ng sau 3 th¸ng l−u l¹i ë ®©y, t«i sÏ ®i Trung Quèc ®Ó t×m c¸ch
liªn l¹c víi ®Êt n−íc t«i. B©y giê ®· lμ th¸ng thø chÝn t«i l−u l¹i vμ
Chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p qu¶ lμ kh«ng hÒ ngÇn ng¹i nhóng tay
th¸ng thø s¸u t«i chê ®îi, vËy mμ viÖc lªn ®−êng cña t«i ch−a ®−îc
vμo nh÷ng téi ¸c bØ æi nhÊt.
quyÕt ®Þnh.
T«i nghÜ lμ kh«ng cÇn thiÕt ph¶i nãi ë ®©y vÒ nh÷ng phong trμo
NguyÔn ¸i quèc
c¸ch m¹ng vμ d©n téc chñ nghÜa, tr−íc kia hoÆc gÇn ®©y; vÒ sù tån
(§«ng D−¬ng)
t¹i hoÆc kh«ng tån t¹i cña c¸c tæ chøc c«ng nh©n, cña nh÷ng ho¹t
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p, ®éng khuÊy ph¸ cña c¸c héi bÝ mËt vμ c¸c héi th¶o, v× t«i kh«ng cã
sè 20, ngμy 2-4-1924. ý ®Þnh ®Ö tr×nh víi c¸c ®ång chÝ mét luËn c−¬ng, vμ chØ muèn nªu
cho thÊy sù cÇn thiÕt ®èi víi chóng t«i lμ ph¶i nghiªn cøu TÊT C¶
mét c¸ch chÝnh x¸c, vμ ph¶i t¹o ra c¸i g× ®ã nÕu ch−a cã g×.
VËy chuyÕn ®i sÏ lμ mét chuyÕn ®i ®Ó kh¶o s¸t vμ nghiªn cøu.
252 Hå chÝ minh toμn tËp 253



T«i sÏ ph¶i cè g¾ng:
A- ThiÕt lËp nh÷ng quan hÖ gi÷a §«ng D−¬ng vμ Quèc tÕ Céng
s¶n.
B- Th«ng b¸o cho Quèc tÕ Céng s¶n vÒ t×nh h×nh chÝnh trÞ,
kinh tÕ vμ x· héi cña thuéc ®Þa nμy.
C- TiÕp xóc víi c¸c tæ chøc ®ang tån t¹i ë ®ã, vμ
N¤NG D¢N B¾C PHI
D- Tæ chøc mét c¬ së th«ng tin vμ tuyªn truyÒn.
T«i hμnh ®éng thÕ nμo ®Ó hoμn thμnh nhiÖm vô nμy? Tr−íc hÕt
Trong sè c¸c d©n téc sèng ë B¾c Phi, chØ ng−êi BÐcbe biÕt ®Õn
t«i ph¶i ®i Trung Quèc. TiÕp ®ã h−íng sù ho¹t ®éng theo nh÷ng
nguyªn t¾c t− h÷u nh−ng hä chØ lμ thiÓu sè chiÕm kho¶ng mét
kh¶ n¨ng sÏ xuÊt hiÖn.
phÇn ba sè d©n Angiªri vμ kho¶ng ba phÇn 14 ®Êt ®ai cã thÓ canh
Sè tiÒn cÇn thiÕt cho sù ¨n ë cña t«i sÏ lμ bao nhiªu? - H¼n lμ t¸c ®−îc ë thuéc ®Þa nμy.
t«i sÏ ph¶i ®æi chç lu«n, duy tr× nh÷ng mèi liªn hÖ víi c¸c giíi kh¸c
Quan hÖ ruéng ®Êt cña ng−êi Tuynidi, ng−êi ArËp Angiªri vμ
nhau, tr¶ tiÒn th− tÝn, mua nh÷ng Ên phÈm nãi vÒ §«ng D−¬ng,
ng−êi Marèc nãi chung dùa trªn c¬ së chñ nghÜa céng s¶n nguyªn
tiÒn ¨n vμ tiÒn trä, v.v., v.v.. T«i tÝnh r»ng, sau khi tham kh¶o ý
thuû: Theo kinh th¸nh ®¹o Ixlam, ruéng ®Êt thuéc vÒ Trêi, vμ con
kiÕn c¸c ®ång chÝ ng−êi Trung Quèc ph¶i cã mét ng©n s¸ch xÊp xØ
ng−êi chØ cã quyÒn sö dông nh÷ng g× mμ anh ta cã thÓ lÊy tõ ®ã
100 ®«la Mü mçi th¸ng, kh«ng kÓ hμnh tr×nh Nga - Trung Quèc (v×
b»ng lao ®éng cña m×nh. Nh− vËy, ruéng ®Êt lμ së h÷u cña c«ng x·
t«i kh«ng biÕt gi¸ vÐ).
vμ kh«ng bÞ tr−ng thu. Mçi ng−êi ®Òu ®−îc nhËn mét m¶nh ®Êt vμ
T«i hy väng r»ng nh÷ng ®iÒu trªn sÏ cã thÓ dïng lμm c¬ së ®Ó ®−îc sö dông toμn bé s¶n phÈm cña m¶nh ®Êt ®ã. Nh−ng anh ta
c¸c ®ång chÝ th¶o luËn vÒ viÖc cö t«i ®i ViÔn §«ng. kh«ng ®−îc mua ruéng cña ng−êi kh¸c. Kh«ng ®−îc b¸n ®Êt cña
m×nh. Ng−êi gi÷ ruéng ®Êt ®ã chÕt ®i th× ruéng ®Êt l¹i trë thμnh së
h÷u cña c«ng x·. Ph−¬ng thøc së h÷u tËp thÓ ®ã ®−îc gäi lμ "¸cs¬" ë
NguyÔn
Angiªri, "habu" ë Tuynidi vμ Marèc.
11-4-1924
Th− ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p, ChÕ ®é thuéc ®Þa cña Ph¸p ®· ph¸ vì tÝnh tËp thÓ cña d©n b¶n
b¶n chôp l−u l¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. xø vμ thay vμo ®ã b»ng sù c−íp ®o¹t tr¾ng trîn.
TiÕp theo b¹o lùc vμ tμn ph¸ th−êng më ®Çu cuéc x©m l−îc,
nh÷ng ng−êi n«ng d©n B¾c Phi b¾t ®Çu thÊy m×nh bÞ nh÷ng kÎ du
®·ng, phiªu l−u vμ cho vay nÆng l·i, tãm l¹i, lμ toμn bé cÆn b· cña
chÝnh quèc tiÕn c«ng. Bän thùc d©n, rèt cuéc lμ kÎ chiÕn th¾ng vμ
nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø ph¶i ngoan ngo·n phôc tïng chóng vμ
nh−êng ®Êt cho chóng.
254 Hå chÝ minh toμn tËp 255



rïng nói vμ triÒn ®åi. Vμ l·nh thæ ®−îc t−íc ®o¹t kiÓu Êy khái nh÷ng
N¨m 1848, Angiªri lÇn ®Çu tiªn chÞu søc Ðp cña cuéc tiÕn c«ng
ng−êi chñ hîp ph¸p, r¬i vμo tay nh÷ng tªn thùc d©n ch©u ¢u.
kiÓu Êy cña nh÷ng kÎ ®i khai ho¸. §ã lμ 13.500 kÎ khèn cïng ®· ®e
do¹ thμnh phè Pari vμ nh÷ng ng−êi mμ c¸c x−ëng m¸y thñ ®« §èi víi ng−êi Tuynidi, ng−êi ta th−êng sö dông nh÷ng m¸nh
kh«ng chøa næi. Ngoμi chi phÝ ®i ®−êng vμ n¬i c− tró kh«ng mÊt khoÐ kiÓu nh− sau: 25 khu ruéng cña ng−êi Tuynidi lμm thμnh mét
tiÒn, hä cßn ®−îc nhËn gia sóc, tiÒn øng tr−íc, h¹t gièng, c«ng cô habu tËp thÓ. Nh÷ng ng−êi n«ng d©n canh t¸c ®Êt ®ai Êy ®−îc
lao ®éng vμ tõ 4 ®Õn 12 hÐcta ®Êt lÊy cña nh÷ng ng−êi n«ng d©n h−ëng mét phÇn mïa mμng, phÇn kh¸c dμnh cho phóc lîi x· héi,
Angiªri. gi¸o dôc, x©y nhμ, ph−¬ng tiÖn th«ng tin vμ nh÷ng xÝ nghiÖp cã ý
Sau n¨m 1870, nh÷ng ng−êi And¸tx¬ di c− còng ®ãng vai trß nghÜa tËp thÓ kh¸c nhau.
thùc d©n ®ã. TÊt nhiªn, hä ®¸ng ®−îc träng thÞ h¬n nh÷ng ng−êi Habu tËp thÓ kh«ng thÓ ®−îc sö dông cho c¸ nh©n, nh−ng cã
®Çu tiªn, nh−ng hä còng kh«ng kÐm nguy hiÓm h¬n ®èi víi n«ng thÓ ®−îc chuyÓn tõ mét xÝ nghiÖp tËp thÓ sang xÝ nghiÖp kh¸c, v×
d©n b¶n xø, v× toμn bé ruéng ®Êt mμ hä ®−îc chia lμ lÊy cña n«ng ®ã lμ do lîi Ých c«ng céng. VÒ sau Phñ toμn quyÒn cø lÊy cí dïng
d©n ®Þa ph−¬ng. TiÕp theo ®ã, ngμy cμng nhiÒu bän thùc d©n tham
cho lîi Ých c«ng céng mçi khi cÇn lÊy ®Êt cña ng−êi b¶n xø cho bän
lam, lªn ®−êng ®i t×m h¹nh phóc trªn sù ph¸ s¶n cña nh÷ng ng−êi
chñ ®ån ®iÒn. Mét thÝ dô: mét nhμ b¸o vμ chñ ®ån ®iÒn, khi thÊy
ArËp.
ng−êi d©n b¶n xø tõ chèi b¸n ®Êt cho h¾n, mμ h¾n l¹i muèn mua
D©n thuéc ®Þa bÞ ph¸ s¶n b»ng nhiÒu c¸ch: do "luËt ph¸p" hμnh cho m×nh, liÒn ®Õn nhê b¹n - lμ viªn c«ng sø tØnh Êy. Tªn nμy liÒn
chÝnh cña ChÝnh phñ b¶o hé, do nh÷ng hμnh ®éng c¸ nh©n cña bän ra ngay mét s¾c lÖnh tr−ng thu ®Êt Êy cho lîi Ých c«ng céng, ®uæi
®Þa chñ vμ ho¹t ®éng cña nh÷ng nhãm ng−êi b¶n xø ®· trë thμnh ng−êi d©n b¶n xø ra khái m¶nh ®Êt Êy vμ chuyÓn cho ng−êi b¹n
cña m×nh.
chç dùa cña chÕ ®é thuéc ®Þa.
ChÕ ®é thuéc ®Þa Êy ®em l¹i lîi Ých g× cho nh÷ng ng−êi n«ng
ChØ riªng ë Angiªri vμ Tuynidi, chÕ ®é thuéc ®Þa chÝnh thøc ®·
d©n nghÌo Ph¸p? Kh«ng! ChØ cã nh÷ng tªn chÝnh kh¸ch bÈn thØu,
lÊy c¾p cña n«ng d©n b¶n xø kho¶ng: 1 triÖu 600 ngh×n hÐcta ®Êt
nh÷ng bän con bu«n tham lam vμ t− b¶n lín ®−îc lîi mμ th«i.
nguyªn cña n«ng d©n sö dông, 2 triÖu 700 ngh×n hÐcta rõng c«ng,
800 ngh×n hÐcta ®Êt c«ng. Nh÷ng c«ng ty ®ån ®iÒn lín chiÕm nh÷ng khu ®Êt ®ai mªnh
N−íc Marèc míi bÞ chia c¾t kh«ng l©u, ®· bÞ c−íp 545 ngh×n m«ng, kh«ng ph¶i nh»m lμm cho nã s¶n sinh, mμ chØ víi môc tiªu
hÐcta ruéng ®Êt. ®Çu c¬. Ngμy l¹i ngμy, chóng lμm cho d©n b¶n xø ph¸ s¶n, nuèt
Sù c−íp ®o¹t nh÷ng ng−êi b¶n xø diÔn ra nhanh ®Õn chãng t−¬i nh÷ng tªn thùc d©n nhá vμ ®¸nh lõa ngay c¶ ChÝnh phñ. ThÝ
mÆt vμ víi nh÷ng quy m« khñng khiÕp. dô: C«ng ty Gi¬nev¬ chiÕm h¬n 20.000 hÐcta; c«ng ty Habra vμ
N¨m 1870, 500 ngh×n hÐcta ®Êt cña d©n thuéc ®Þa bÞ tÞch thu M¸ct¬: 24.000 hÐcta; c«ng ty Ph¸p - Angiªri: 90.000 hÐcta; c«ng ty
cïng mét lóc. Tõ n¨m 1895 ®Õn 1910, 192 ngh×n hÐcta ®Êt cña toμn Angiªri: 10.000 hÐcta; c«ng ty M¸cx©y: 100.000 hÐcta.
Angiªri chuyÓn sang tay ng−êi Ph¸p. Tõ 1919 ®Õn 1923, chÕ ®é
ë Tuynidi, 55 chñ ®ån ®iÒn Ph¸p chiÕm 355.000 hÐcta ®Êt, 30
thuéc ®Þa ®· chiÕm cña d©n Marèc 72.700 hÐcta.
chñ ®ån ®iÒn kh¸c chiÕm 160.000 hÐcta rõng.
§Ó chiÕm ®Êt, chÕ ®é thuéc ®Þa Ph¸p lóc th× sö dông m¸nh khoÐ,
C«ng ty th−¬ng m¹i ®iÒn ®Þa chiÕm phÇn lín ®Êt miÒn
lóc th× dïng vò lùc. Ng−êi BÐcbe vμ ng−êi ArËp Angiªri bÞ dån tíi
Cadablanca, Rab¸t vμ Madagan. TiÕp theo lμ Tæng c«ng ty Ph¸p ë
256 Hå chÝ minh toμn tËp 257



®Õn së h÷u cña bän thùc d©n.
Marèc. C«ng ty nμy mua cña d©n b¶n xø mçi hÐcta gi¸ tõ 20 ®Õn 30
phr¨ng vμ sau mét thêi gian ng¾n b¸n l¹i víi gi¸ 1.000 vμ 1.200 Vμ nh− vËy, bän ®Çu c¬ v¬ vÐt c¶ hai tay.
phr¨ng trong mét vμi th¸ng l·i tíi 858.000 phr¨ng mμ lóc ®Çu sè
T×nh c¶nh n«ng d©n c¸c thuéc ®Þa ®ã nh− thÕ nμo? ThËt lμ
vèn lμ 1 triÖu vμ míi chØ sö dông mét phÇn t− sè vèn ®ã.
khñng khiÕp. Khã cã thÓ nãi ®−îc r»ng ai trong sè hä: ng−êi An
Mét nghÞ sÜ Quèc héi Ph¸p ®−îc nh−îng má quÆng s¾t ë Nam ë §«ng D−¬ng, ng−êi da ®en ë C«ngg« hay lμ Xªnªgan, hay lμ
Khamri. ¤ng ta b¸n l¹i cho mét c«ng ty ®Ó khai th¸c víi gi¸ 10 ng−êi b¶n xø ë B¾c Phi - bÞ bãc lét nhiÒu h¬n.
triÖu phr¨ng. Nh÷ng ng−êi n«ng d©n b¶n xø cã ®Êt ®ai thuéc khu
Gi÷a nh÷ng ng−êi Êy cã mét c¸i chung:
má Êy, chØ ®−îc lÜnh 112,5 phr¨ng mét n¨m tiÒn cho thuª ®Êt.
1- TÊt c¶ hä bÞ dån ®Õn t×nh c¶nh con vËt thå.
Mét luËt s− Ph¸p giao cho nh©n viªn cña m×nh mua ®Êt ®Ó lμm
2- Hä kh«ng chØ bÞ nh÷ng kÎ chiÕn th¾ng bãc lét, mμ cßn bÞ
tμi s¶n riªng víi gi¸ 20 phr¨ng. §Êt Êy n»m gi÷a habu c«ng céng.
nh÷ng ng−êi b¶n xø bãc lét n÷a: nh÷ng kÎ ch¬i tréi, nh÷ng tªn kÎ
BiÕt r»ng ®Êt ®ai ë ®ã kh«ng cã ranh giíi râ rÖt, ng−êi phôc vô
c−íp mμ nÕu thiÕu nh÷ng kÎ nμy th× kh«ng thÓ cã sù ®« hé nμo cña
ph¸p luËt cña chóng g©y ra nh÷ng chuyÖn khã kh¨n vμ l«i cuèn
n−íc ngoμi.
nh÷ng ng−êi n«ng d©n vμo qu¸ tr×nh kiÖn tông rÊt tèn kÐm vÒ
ph©n ®Þnh ranh giíi. §¾t ®Õn nçi nh÷ng ng−êi n«ng d©n nghÌo cuèi C¸c viªn chøc, quan l¹i, bän t− s¶n míi vμ bän ng−êi b¶n xø
cïng ph¶i b¸n l¹i ®Êt cña m×nh v× viÖc kiÖn tông ®· lμm tèn 11.000 cho vay nÆng l·i kÕt thóc c«ng viÖc ¨n c−íp cña bän ng−êi da tr¾ng,
phr¨ng. ¤ng luËt s− víi sù gióp ®ì cña hai m−¬i phr¨ng vμ mét vμ n«ng d©n nÕu tho¸t ®−îc ¸ch bän nμy th× l¹i r¬i vμo tay bän
chót gi¶ dèi, trë thμnh ng−êi chñ c¶ mét lμng, vμ nh÷ng ng−êi n«ng kh¸c.
d©n cßn c¶m thÊy h¹nh phóc, v× kh«ng bÞ ®uæi khái m¶nh ®Êt Êy vμ
BÞ ®uæi khái nh÷ng ®ång ruéng ®−îc t−íi n−íc trï phó, sèng
®−îc ®Ó l¹i lμm viÖc víi t− c¸ch lμ ng−êi n« lÖ.
chen chóc ë nh÷ng ®ång b»ng chËt chéi vμ nh÷ng vïng rõng nói x¬
Nh÷ng tr−êng hîp t−¬ng tù nh− vËy th−êng thÊy ë c¸c thuéc x¸c, n«ng d©n nh÷ng thuéc ®Þa ®ã sèng trong c¶nh khèn cïng ghª
®Þa vμ chóng t«i cßn cã thÓ ®−a ra nhiÒu thÝ dô n÷a, kh«ng kÐm gím. Nh÷ng ng−êi nμo trong sè hä cßn l¹i mét mÈu ®Êt con nμo th×
phÇn bª bèi. còng nhanh chãng bÞ t−íc ®o¹t l©u dμi. Tû suÊt cho vay b»ng tiÒn
Nh÷ng tªn ®Þa chñ biÕt râ lμ, d©n b¶n xø lu«n lu«n lo sî bÞ còng nh− b»ng hiÖn vËt cã tÝnh ¨n c−íp kh«ng thÓ t−ëng t−îng
tr−ng thu. V× vËy, khi nμo hä muèn chiÕm ®Êt, hä sö dông luËt vÒ ®−îc: tõ 20 ®Õn 200% (ng−êi ch©u ¢u cho vay lÊy l·i 20%, ng−êi Do
tr−ng thu nh− mét con ngo¸o ép. D©n b¶n xø tÊt nhiªn muèn b¸n Th¸i 35%, ng−êi Kabin 75%, ng−êi M«dabÝt 80% vμ ë n¬i hÎo l¸nh
®Êt cña m×nh víi gi¸ rÎ m¹t, cßn h¬n lμ ®Ó cho chÝnh quyÒn hμnh tíi 200%). KiÓu ¨n c−íp ®ã gäi lμ ranhia. Do tû suÊt l·i qu¸ cao,
chÝnh bçng chèc lμm m×nh ph¸ s¶n. ng−êi n«ng d©n kh«ng bao giê tr¶ xong nî. Lóc ®ã, ng−êi cho vay
l·i ®Õn chiÕm ruéng vμ trë thμnh camÐtx¸t, cßn ng−êi chñ cò thμnh
Bän ®Þa chñ thØnh tho¶ng dïng "c¸c ®iÓm chiÕn l−îc". Chóng
camÐt. CamÐt tiÕp tôc cμy cÊy m¶nh ®Êt cña m×nh, nh−ng ph¶i nép
®Æt tay vμo nh÷ng n¬i cã thÓ x©y dùng c¸c c«ng tr×nh Nhμ n−íc:
ng−êi chñ míi bèn phÇn n¨m mïa mμng.
nhμ ga, ®−êng s¸, kho tμng vμ chî. Khi chÝnh quyÒn muèn x©y
dùng mét trong nh÷ng c«ng tr×nh Êy, nã ph¶i tr¶ toμn b»ng vμng, TÖ c−íp bãc thuéc ®Þa lμm tÊt c¶ mäi thø ®Ó lμm cho ng−êi
v× nã cã thÓ tr−ng thu vμ ®uæi d©n b¶n xø, nh−ng kh«ng d¸m sê n«ng d©n kh«ng thÓ sèng næi. LÊy cí lËp tÝn dông n«ng nghiÖp, thËt
258 Hå chÝ minh toμn tËp 259



sù chØ phôc vô bän giμu cã, bông phÖ, chÝnh quyÒn l¹i cßn ®Æt thªm
møc phô thu 10% ®èi víi ng−êi vay tiÒn, riªng kh«ng cã kho¶n ®ã
møc vay l·i ®· qu¸ nÆng. Rõng lμ së h÷u cña Nhμ n−íc vμ nh÷ng
ng−êi ®èn cñi bÞ dån vμo c¶nh chÕt ®ãi. Nh÷ng ng−êi ch¨n nu«i
kh«ng cã ®ång cá, buéc ph¶i b¸n gia sóc ®i vμ hoμn toμn ph¸ s¶n.
ViÖc ch¨n nu«i bÞ ®¸nh thuÕ, mçi ®Çu con vËt ch¨n nu«i cña ng−êi
d©n b¶n xø ph¶i nép thuÕ nöa phr¨ng ®Õn mét phr¨ng Ph¸p. Sù PH¸ S¶N CñA CHÕ §é
Nh÷ng ng−êi d©n miÒn nói, bÞ c¸c dinh c¬ Nhμ n−íc v©y
THùC D¢N PH¸P
quanh, mμ ranh giíi th× rÊt tuú tiÖn, sèng nghÑt thë. NÕu trong
rõng trÎ con ®i trªn ®−êng s¾t hoÆc con cõu ch¹y qua ranh giíi lμ
lËp tøc bÞ l«i th«i vμ bÞ nép ph¹t. N¨m 1909, ë Angiªri cã 28.527 vô ViÖc thay ®æi míi ®©y cña chÝnh phñ Po¨ngcarª ®· kh«ng khái
ph¹t x©m ph¹m rõng, trong ®ã cã 13.451 vô lÊy cá vμ 7.098 vô lÊy cã nh÷ng vang déi sang c¸c thuéc ®Þa. N−íc Ph¸p lu«n lu«n tù cho
gç. N¨m 1910, ng−êi Angiªri nép 540.000 phr¨ng tiÒn ph¹t v× m×nh lμ mét c−êng quèc thùc d©n sè mét biÕt c¸ch thùc d©n. Ngay
nh÷ng viÖc ®ã. c¶ «ng Anbe Xar« còng vËy, «ng ta lu«n lu«n khoe m×nh lμ ng−êi
Ph¸p sè mét biÕt c¸ch khai th¸c thuéc ®Þa. §Ó lμm c«ng viÖc khai
Ch−a hÕt. Ng−êi n«ng d©n B¾c Phi cßn ph¶i ®i canh g¸c rõng
th¸c Êy, «ng ta ®ßi ph¶i cã 4 tû phr¨ng. §Ó t×m cho ra mãn tiÒn Êy,
cho chñ ®ån ®iÒn, diÖt ch©u chÊu trªn ®ång ruéng cña ng−êi
«ng ta ®· viÕt mét cuèn s¸ch dμy nh÷ng 674 trang. Êy thÕ mμ vÞ bé
ch©u ¢u, khu©n v¸c kh«ng c«ng cho bän quan l¹i, c«ng chøc, lμm
tr−ëng vÜ ®¹i Êy l¹i võa bÞ ®uæi ra khái ®¶ng cña «ng ta v× «ng ta ®·
nghÜa vô c¶nh s¸t ®Ó b¶o vÖ nh÷ng bÊt ®éng s¶n cña bän bãc lét vμ
bá phiÕu cho quan thÇy lμ Po¨ngcarª. Råi c¸i «ng Po¨ngcarª b¹c
¸p bøc.
bÏo nμy còng l¹i võa míi ®uæi vÞ bé tr−ëng vÜ ®¹i Êy ra khái chÝnh
BÞ tÖ cho vay nÆng l·i ®Ì nÐn; bÞ nh÷ng tÖ n¹n x· héi lμm kiÖt
phñ nèt. ThÕ lμ vÞ bé tr−ëng vÜ ®¹i Êy bÞ c¸ch tuét hÕt c¶, ch¼ng
søc: n¨m 1907, ë thμnh phè Cadablanca chØ cã s¸u qu¸n r−îu, n¨m
®−îc mét tý nμo, còng ch¼ng khai th¸c ®−îc thuéc ®Þa nμo cña «ng
1913 cã 161 qu¸n r−îu, nhμ c¶i t¹o, bÖnh giang mai, bÖnh ho lao
ta. Thay thÕ «ng ta lμ mét anh lÝnh, xin lçi, mét "®¹i t¸ kh«ng tªn
còng ph¸t triÓn nh− thÕ; bÞ kiÖt quÖ v× n¹n khæ sai liªn miªn; bÞ
tuæi". ViÖc c¸ch chøc nμy mét lÇn n÷a l¹i chøng tá cho chóng ta
n¹n ®ãi th−êng xuyªn lμm mÊt søc, c¸c b¹n B¾c Phi ®ang ë trªn
thÊy r»ng chÕ ®é thùc d©n Ph¸p ®· ph¸ s¶n.
con ®−êng ng¾c ngo¶i. N¹n tö vong cao lμ mét b»ng chøng. Ng−êi
B¾c Phi sÏ biÕn khái mÆt ®Êt, nÕu giai cÊp v« s¶n gi¸c ngé kh«ng Trong khi chê ®îi mét c¸i g× tèt ®Ñp h¬n, d©n Ph¸p mçi n¨m
®Õn cøu hä khái nÒn "v¨n minh" qu¸i vËt. ph¶i nép h¬n 237.000.000 phr¨ng (ng©n s¸ch n¨m 1923) cho Bé
Thuéc ®Þa cña hä, h¬n 1.172.186.000 cho c¸c ®éi qu©n thuéc ®Þa vμ
NguyÔn ¸i Quèc nh÷ng kho¶n chi phÝ ë Marèc, tæng céng lμ 1.409.186.000 phr¨ng.
T¹p chÝ Quèc tÕ n«ng d©n, ThÕ lμ mçi ng−êi Ph¸p - bÊt luËn giμu hay nghÌo, giμ hay trÎ,
tiÕng Nga, sè 3 vμ 4 n¨m 1924.
nam hay n÷ - ®Òu bÞ b¾t buéc mçi n¨m ph¶i ®ãng h¬n 36 phr¨ng
260 Hå chÝ minh toμn tËp 261



7.927 tÊn ®−êng
cho c¸i quü "Sø mÖnh khai ho¸". §Ó lμm lîi cho ai? Cè nhiªn kh«ng
ph¶i lμ ®Ó lμm lîi cho ng−êi ®ãng thuÕ vμ cμng kh«ng ph¶i lμ lμm 6.860 tÊn dõa
lîi cho n−íc Ph¸p. L¸t n÷a, chóng t«i xin chøng minh ®iÒu ®ã. 46.229 tÊn cao su
ThÝ dô, n¨m 1922, tæng gi¸ trÞ th−¬ng nghiÖp cña c¸c thuéc ®Þa 7.150 tÊn c©y cã chÊt nhuém
Ph¸p lμ 4.358.105.000 phr¨ng, trong ®ã:
3.617 tÊn b«ng
2.104.458.000 vÒ nhËp khÈu vμ
30.760 t¹ h¹t tiªu
2.253.646.636 vÒ xuÊt khÈu.
21.492 t¹ ®ç
Trong tæng sè ®ã, doanh sè gi÷a n−íc Ph¸p vμ c¸c thuéc ®Þa
2.609 tÊn da
cña nã chØ cã 1.585.000.000 phr¨ng, cßn doanh sè gi÷a c¸c thuéc
12.798 t¹ m©y
®Þa víi n−íc ngoμi l¹i lªn tíi 2.666.739.000 phr¨ng.
12.319 t¹ s¬n
Nh÷ng con sè vÒ §«ng D−¬ng l¹i cßn hïng hån h¬n n÷a.
8.499 t¹ cμ phª
Trong sè 5.484 chiÕc tμu ®¨ng ký ë c¸c c¶ng §«ng D−¬ng vμ ®·
6.084 t¹ chÌ
chë vμo 7.152.910 tÊn hμng, chØ cã 779 tμu Ph¸p víi 1.464.852 tÊn
so víi 787 tμu Anh víi 1.575.079 tÊn! 480.833 kg quÕ
N¨m 1921, trong tæng gi¸ trÞ hμng nhËp khÈu lμ 807.729.362 117.241 kg dÇu håi
phr¨ng, n−íc Ph¸p chØ chiÕm cã 247.602.029 phr¨ng. 17.943 kg t¬ lôa
VËy mμ, c¸c b¹n cã biÕt phÇn cña ng−êi b¶n xø trong viÖc bu«n
C¶ n−íc Ph¸p vμ c¸c thuéc ®Þa kh¸c cña nã chØ xuÊt khÈu cã
b¸n khæng lå vÒ s¶n phÈm do ®Êt ®ai vμ lao ®éng cña hä s¶n xuÊt
169.147.115 phr¨ng trong tæng gi¸ trÞ hμng xuÊt khÈu lμ
ra lμ bao nhiªu kh«ng ? PhÇn cña d©n b¶n xø vÎn vÑn cã 542
1.284.003.885 phr¨ng.
thuyÒn buåm träng t¶i 12.231 tÊn mμ th«i!
Ph¶i ch¨ng lμ lμm lîi cho d©n b¶n xø? Sau ®©y c¸c b¹n sÏ biÕt.
Sau c¸i nh×n bao qu¸t trªn, chóng ta cã thÓ kÕt luËn r»ng chÕ
N¨m 1923, §«ng D−¬ng xuÊt khÈu:
®é thùc d©n Ph¸p chØ lμm lîi cho mét bän ®Çu c¬, cho nh÷ng tªn
1.439.995 tÊn g¹o chÝnh kh¸ch bÊt l−¬ng vμ v« tμi ë chÝnh quèc, cho bän bu«n r−îu vμ
thuèc phiÖn, cho lò con bu«n v« liªm sØ vμ bän lý tμi xÊu xa.
622.035 tÊn than ®¸
B¹n muèn cã thªm b»ng chøng −? Nhμ Ng©n hμng §«ng
65.413 tÊn xi m¨ng
D−¬ng:
61.917 tÊn ng«
N¨m 1876 chØ cã 24 triÖu phr¨ng vèn kinh doanh, thÕ mμ 1885
312.467 t¹ c¸ ®· cã 145 triÖu phr¨ng vèn kinh doanh.
27.690 tÊn kÏm 1895 - 222 triÖu phr¨ng
19.565 gia sóc 1905 - 906 triÖu phr¨ng
262 Hå chÝ minh toμn tËp 263



1917 - 2. 005 triÖu phr¨ng
1921 - 6.718 triÖu phr¨ng
Cßn tiÒn l·i cña nã th× ®· tõ 126.000 phr¨ng n¨m 1876 lªn tíi
22.854.000 phr¨ng n¨m 1921!
Nh÷ng mãn l·i Êy chui vμo tói ai?
TH¦ GöI §åNG CHÝ P£T¥RèP,
NguyÔn ¸i Quèc
TæNG TH¦ Ký BAN PH¦¥NG §¤NG
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
sè 26, ngμy 14-5-1924.
§Ò NGHÞ:
§ång chÝ th©n mÕn,
H«m qua, trong khi dù cuéc mÝt tinh cña sinh viªn Tr−êng ®¹i
häc céng s¶n ph−¬ng §«ng45, mét ý kiÕn mμ t«i ®· ngÉm nghÜ tõ
l©u, l¹i n¶y ra trong ®Çu ãc t«i. T«i tù thÊy cã tr¸ch nhiÖm ph¶i
tr×nh bμy víi ®ång chÝ.
1) §ång chÝ ®· hiÓu râ nguyªn nh©n ®Çu tiªn ®· g©y ra sù suy
yÕu cña c¸c d©n téc ph−¬ng §«ng, ®ã lμ Sù BIÖT LËP. Kh«ng
gièng nh− c¸c d©n téc ph−¬ng T©y, c¸c d©n téc ph−¬ng §«ng kh«ng
cã nh÷ng quan hÖ vμ tiÕp xóc gi÷a c¸c lôc ®Þa víi nhau. Hä hoμn
toμn kh«ng biÕt ®Õn nh÷ng viÖc x¶y ra ë c¸c n−íc l¸ng giÒng gÇn
gòi nhÊt cña hä, do ®ã hä THIÕU Sù TIN CËY LÉN NHAU, Sù
PHèI HîP HμNH §éNG Vμ Sù Cæ Vò LÉN NHAU.
SÏ rÊt cã Ých cho ng−êi An Nam biÕt bao, nÕu hä ®−îc biÕt
nh÷ng ng−êi anh em Ên §é cña hä tù tæ chøc nh− thÕ nμo ®Ó ®Êu
tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc Anh, hoÆc biÕt c«ng nh©n NhËt B¶n
®oμn kÕt nhau l¹i nh− thÕ nμo ®Ó chèng l¹i ¸ch bãc lét cña chñ
nghÜa t− b¶n, hoÆc biÕt ng−êi Ai CËp ®· ph¶i hy sinh cao c¶ nh−
thÕ nμo ®Ó ®ßi l¹i quyÒn tù do cña m×nh? Nãi chung th× c¸c d©n téc
ph−¬ng §«ng ®Òu giμu t×nh c¶m, vμ ®èi víi hä mét tÊm g−¬ng sèng
cßn cã gi¸ trÞ h¬n mét tr¨m bμi diÔn v¨n tuyªn truyÒn.
264 Hå chÝ minh toμn tËp 265



2) C¸c chiÕn sÜ ng−êi b¶n xø ®Òu bÞ gi¸m s¸t vμ truy n· rÊt r¸o
riÕt t¹i chÝnh n−íc hä. Nh−ng ë mét n−íc l¸ng giÒng hä cã thÓ ho¹t
®éng dÔ dμng h¬n, v× cã Ýt ng−êi biÕt hä. SÏ rÊt thuËn lîi, nÕu Quèc
tÕ cã thÓ cö nh÷ng ®ång chÝ ng−êi Trung Quèc ch¼ng h¹n, sang
§«ng D−¬ng, nh÷ng ®ång chÝ Thæ NhÜ Kú sang Ên §é vμ cø nh−
thÕ. Nh−ng muèn lμm trßn nh÷ng sø m¹ng Êy, nh÷ng chiÕn sÜ ®ã
ph¶i hiÓu biÕt t×nh h×nh toμn ch©u ¸ vμ ph¶i cã mét mèi quan hÖ §OμN KÕT GIAI CÊP
mËt thiÕt gi÷a c¸c chiÕn sÜ cña c¸c n−íc kh¸c nhau. VËy mμ hiÖn
nay ch−a cã sù hiÓu biÕt Êy vμ mèi quan hÖ ®ã. Trong nh÷ng ®iÒu
§Çu n¨m 1921, mét cuéc b·i c«ng lín cña c«ng nh©n hμng h¶i
kiÖn nh− vËy mäi sù t−¬ng trî, mäi sù ®oμn kÕt kh«ng thÓ cã ®−îc.
®¨ng b¹ 1) næ ra ë Braxin. Mét chiÕc tμu võa cÆp bÕn Ri« §ª
3) Tr−êng ®¹i häc ph−¬ng §«ng hiÖn nay ®ang dung n¹p 62 10F




Han©yr«. Thuû thñ trªn tμu ch−a biÕt r»ng b¹n cña m×nh ë ®©y
d©n téc ph−¬ng §«ng. Con sè nμy sÏ ngμy cμng t¨ng thªm tïy theo
®ang ®Êu tranh chèng bän chñ. Mét ng−êi da ®en tham gia ®×nh
sù ho¹t ®éng vμ c«ng t¸c tuyªn truyÒn cña Quèc tÕ mçi ngμy mét
c«ng, H«xª Lªan®r« §a Xinva, muèn lªn tμu b¸o tin cho c¸c thuû
më réng. Tr−êng ®¹i häc nμy lμ mét c¸i lß ®μo t¹o nh÷ng c¸n bé
thñ biÕt. Trªn bÕn, H«xª gÆp mét tªn c¶nh s¸t ng¨n anh l¹i.
tuyªn truyÒn ®Çu tiªn cho c¸c n−íc ph−¬ng §«ng. Nã còng ph¶i lμ
- T«i cã quyÒn lªn tμu gÆp c¸c b¹n t«i, chø sao kh«ng, H«xª nãi
c¬ së trªn ®ã sÏ ®−îc thiÕt lËp mét LI£N BANG CéNG S¶N
víi tay ®¹i diÖn trËt tù chÝnh quyÒn.
PH¦¥NG §¤NG. §Ó cho c«ng t¸c ®−îc dÔ dμng, chóng ta ®· lËp
nhãm Latinh, nhãm ¡nggl« X¾cx«ng, v.v., vËy v× lÏ g× chóng ta l¹i - Kh«ng nãi n¨ng l»ng nh»ng! XÐo! Tªn nμy cù l¹i.
kh«ng lËp nhãm ch©u ¸.
H«xª cè nμi.
VËy t«i ®Ò nghÞ lμ tr−íc ngμy c¸c sinh viªn tèt nghiÖp lªn
Tªn c¶nh s¸t ch¼ng thÌm tr¶ lêi n÷a, rót sóng lôc ra b¾n. H«xª
®−êng vμ tr−íc cuéc §¹i héi thÕ giíi, mét TIÓU BAN PH¦¥NG
nhanh nhÑn tr¸nh kÞp, vμ, lÑ nh− chíp, anh tóm lÊy th»ng ®éi,
§¤NG sÏ ®−îc c¸c ®ång chÝ triÖu tËp ®Ó chuÈn bÞ viÖc thμnh lËp
qu¼ng nã xuèng n−íc.
NHãM CH¢U ¸ ®ã.
Cã ®Õn n¨m chôc tªn c¶nh s¸t cã vò khÝ ®æ x« ®Õn ®¸nh H«xª.
Víi lßng mong mái ®ång chÝ sÏ t¸n thμnh khi xem xÐt ®Ò nghÞ
Anh chèng cù l¹i. S½n con dao ®i biÓn, anh ®©m chÕt mÊy tªn vμ
cña t«i, t«i xin göi ®Õn ®ång chÝ th©n mÕn lêi chμo céng s¶n th©n ¸i.
lμm bÞ th−¬ng nhiÒu tªn kh¸c. Cuèi cïng anh kh«ng chÞu næi sè
®«ng, ng· xuèng, coi nh− chÕt, víi 18 viªn ®¹n trong m×nh.
NguyÔn ¸i Quèc
Tuy vËy anh vÉn cßn ®ñ søc ®Ó lÈm nhÈm bμi Quèc tÕ ca khi
thuéc §«ng D−¬ng
Th− ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. 1) Do yªu cÇu cña sù kiÓm so¸t quèc gia vμ quèc tÕ, ng−êi ®i biÓn ph¶i
theo luËt hμng h¶i quèc tÕ, ®−îc ®¨ng ký vμo mét danh b¹ Nhμ n−íc. Cã
®¨ng b¹ míi lμ c«ng nh©n hμng h¶i chÝnh thøc.
266 Hå chÝ minh toμn tËp 267



®−îc khiªng ®Õn nhμ th−¬ng. Råi sau chóng l«i anh ra toμ. Anh bÞ
kÕt ¸n 30 n¨m khæ sai.
Võa ®−îc tin xö, anh em c«ng nh©n c¸ch m¹ng lËp ngay mét
Uû ban b¶o vÖ. Mét mÆt, hä m−ín nhiÒu tr¹ng s− c·i cho b¹n; mÆt
kh¸c, hä tæ chøc nh÷ng cuéc biÓu t×nh ph¶n ®èi trong c¶ n−íc. Mét
chiÕn dÞch vËn ®éng ®Êu tranh ñng hé H«xª ®−îc tiÕn hμnh m¹nh
PHô N÷ PH¦¥NG §¤NG
mÏ suèt ba n¨m. D− luËn quÇn chóng c«ng phÉn ®Õn møc nhμ chøc
tr¸ch ph¶i mang vô ¸n ra xÐt l¹i.
Ngμy mång 8 th¸ng 2, H«xª ra toμ xö l¹i ¸n. Mét v¹n r−ëi c«ng Phô n÷ Thæ NhÜ Kú tham gia b¶o vÖ ®Êt n−íc chèng sù x©m
nh©n dù phiªn toμ kÐo dμi suèt ®ªm. Bän chñ kh«ng chÞu nh¶ måi l−îc cña chñ nghÜa ®Õ quèc ph−¬ng T©y.
ra, vμ biÖn lý ph¶i mÊt 5 tiÕng ®ång hå míi ®äc xong b¶n c¸o tr¹ng
Phô n÷ Ên §é vïng lªn chèng sù ®« hé cña Anh. Phô n÷ Trung
dμi.
Quèc tham gia cuéc c¸ch m¹ng n¨m 1912. Phô n÷ TriÒu Tiªn ®· vμ
§ång chÝ Paol« §ª LaxÐcda vμ c¸c b¹n ®ång nghiÖp ®· hïng ®ang ®Êu tranh v× ®éc lËp cña Tæ quèc. Phô n÷ NhËt B¶n ®· buéc
biÖn b¸c bá mét c¸ch th¾ng lîi mäi lý lÏ cña biÖn lý. ChÝnh phñ ph¶i huû bá ®¹o luËt cÊm phô n÷ tham gia ®êi sèng
chÝnh trÞ vμ v.v..
Phiªn toμ ®Õn 4 giê r−ìi s¸ng míi kÕt thóc.
Trong ®êi sèng kinh tÕ nh÷ng "b«ng hång" cña ph−¬ng §«ng
Toμ xö tr¾ng ¸n.
b¾t ®Çu tá cho chñ nghÜa t− b¶n thÊy ë hä cã nh÷ng chiÕc gai nhän.
B¶n tuyªn ¸n ®−îc hoan nghªnh b»ng nh÷ng tiÕng vç tay vang Nh÷ng cuéc b·i c«ng cña n÷ c«ng nh©n ë c¸c nhμ m¸y vμ x−ëng dÖt
nh− sÊm. Vμ H«xª, anh chiÕn sÜ b·i c«ng da ®en ng¶ m×nh trong lôa kh«ng cßn lμ hiÖn t−îng hiÕm n÷a.
c¸nh tay c¸c ®ång chÝ vμ c¸c ng−êi b¶o vÖ anh, nh÷ng ®¹i biÓu cña
Trong c¸c tæ chøc c«ng ®oμn NhËt B¶n, phô n÷ chiÕm mét tû lÖ
c«ng nh©n da tr¾ng.
®¸ng kÓ. §oμn Thanh niªn céng s¶n Trung Quèc míi thμnh lËp
VËy lμ, dï mμu da cã kh¸c nhau, trªn ®êi nμy chØ cã hai gièng ®−îc ba n¨m ®· cã trong hμng ngò cña m×nh h¬n 150 n÷ c«ng nh©n
ng−êi: gièng ng−êi bãc lét vμ gièng ng−êi bÞ bãc lét. Mμ còng chØ cã vμ n÷ sinh viªn.
mét mèi t×nh h÷u ¸i lμ thËt mμ th«i: t×nh h÷u ¸i v« s¶n. Tõ khi ®ång chÝ Lªnin mÊt, c¸c tæ chøc chÝnh trÞ, v¨n ho¸ vμ
c¸c tæ chøc kh¸c cña häc sinh c¸c n−íc ph−¬ng §«ng tæ chøc nhiÒu
cuéc mÝt tinh vμ héi häp.
NGUYÔN ¸I QUèC
D−íi ®©y lμ lêi kªu gäi cña mét n÷ sinh viªn ®¨ng trªn B¸o
Tμi liÖu ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p,
Phô n÷ ë Th−îng H¶i (Trung Quèc):
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
"Hìi c¸c chÞ em!
Tõ khi cã chñ nghÜa t− b¶n, toμn bé c¬ thÓ x· héi ®Òu bÞ ¶nh
h−ëng tai h¹i cña nã. C¸c vËt phÈm do tÊt c¶ mäi ng−êi s¶n xuÊt
268 Hå chÝ minh toμn tËp 269



ra, ®¸ng lÏ ph¶i thuéc vÒ tÊt c¶ mäi ng−êi th× l¹i thuéc ®Æc quyÒn
cña mét vμi ng−êi! ¸ch ¸p bøc kinh tÕ ®· n« dÞch con ng−êi, còng
¸ch ¸p bøc Êy ®· biÕn phô n÷ thμnh nh÷ng ®å vËt tuú thuéc quyÒn
sö dông cña nam giíi!
Tõ bao thÕ kû nay, bao nhiªu triÖu con ng−êi ®· bÞ xiÒng xÝch
nh− thÕ ? Bao nhiªu triÖu ®μn bμ ®· bÞ hy sinh?
NH÷NG C¸I TèT §ÑP
Trong lóc cuéc chiÕn tranh thÕ giíi ®ang diÔn ra ¸c liÖt, trong
lóc hμng triÖu ng−êi kh«ng lμm h¹i ®Õn ai, ®ang muèn sèng, nh−ng CñA NÒN V¡N MINH PH¸P
l¹i bÞ ®−a vμo chç chÕt, Lªnin ®· ®¹p b»ng gian khæ vμ khã kh¨n,
®· thøc tØnh giai cÊp v« s¶n Nga næi dËy, ®· tæ chøc c¸c x«viÕt.
Trong cuéc th¶o luËn vÒ vÊn ®Ò ®¹i diÖn cña d©n b¶n xø c¸c
Lªnin kh«ng nh÷ng chØ gi¶i phãng nam giíi vμ n÷ giíi trªn ®Êt
n−íc Tiªn sinh, mμ cßn chØ ®−êng cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi nghÌo thuéc ®Þa t¹i Quèc héi Ph¸p, «ng P«n T¸pponniª ®· ph¸t biÓu ý
khæ trªn thÕ giíi. Vμ bÊt chÊp bän b¹ch vÖ tÊn c«ng ë bªn trong, kiÕn ë H¹ nghÞ viÖn nh− sau:
bän t− b¶n bao v©y ë bªn ngoμi, ý chÝ kiªn c−êng cña Lªnin ®· cøu
"N−íc Ph¸p vèn hμo hiÖp vμ ®øc khoan nh©n cña n−íc Ph¸p
®ång bμo cña Tiªn sinh ra khái c¶nh ®au khæ vμ lÇm than, vμ ®·
®−îc biÓu hiÖn trong mäi tr−êng hîp. Kh«ng cã g× cã thÓ s¸nh tÇy
nªu cao ngän cê cña Quèc tÕ cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc.
nÒn v¨n minh Ph¸p" . Chóng t«i thμnh thËt c¶m ¬n «ng nghÞ Êy ®·
§iÒu ®ã h¸ ch¼ng ®¸ng ®Ó ta kÝnh cÈn mÆc niÖm tr−íc anh linh
cho chóng t«i dÞp tèt kÓ ra ®©y mét sè ®øc tÝnh bÊt hñ cña n−íc
vÜ ®¹i cña Tiªn sinh hay sao ?
Ph¸p - ngoμi c¸i ®øc tÝnh rÊt c−¬ng quyÕt khai ho¸ d©n b¶n xø
Ngμy 21 th¸ng 1 h¸ ch¼ng m·i m·i lμ mét ngμy tang cho tÊt c¶
b»ng ®¹i b¸c vμ l−ìi lª.
nh÷ng nam n÷ ®ang chÞu khæ cùc hay sao?
LÔ ®é. - Khu«n phÐp thùc d©n muèn r»ng bÊt cø ng−êi d©n
N−íc Nga ®ang ®Õn phån vinh. Nh−ng muèn cã ®−îc mét nÒn
b¶n xø nμo - dï ®Þa vÞ, tuæi t¸c ra sao, dï nam hay n÷ - ®Òu ph¶i
hoμ b×nh thùc sù th× cßn ph¶i tiÕn lªn h¬n n÷a vμ cßn ph¶i lμm
cói ®Çu kÝnh cÈn chμo ng−êi ¢u. Ng−êi ta tõng thÊy ë §«ng D−¬ng,
nhiÒu viÖc n÷a. Loμi ng−êi ®ang thøc tØnh, nh−ng muèn tù gi¶i
ë Ma®ag¸txca nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø bÞ ng−îc ®·i, ®¸nh ®Ëp vμ
phãng hoμn toμn th× cßn ph¶i ®Êu )". 102F1




bÞ bá tï, chØ v× §· QU£N Tá DÊU T¤N KÝNH §ã TR¦íC §øC
Lêi kªu gäi trªn ®©y nãi lªn r»ng ®· cã mét b−íc ngoÆt lín ë
UY NGHI£M CñA C¸C VÞ §I KHAI Ho¸. Míi ®©y th«i, mét vÞ
c¸c n−íc ph−¬ng §«ng tõ khi ngän cê ®á in h×nh bóa liÒm tung bay
quan cai trÞ ë MÐtgiana (Angiªri) ®· ra lÖnh b¾t nh÷ng ng−êi d©n
trªn n−íc Nga sa hoμng.
b¶n xø trong vïng cai trÞ cña m×nh, v× m¶i lμm kh«ng tr«ng thÊy
NGUYÔN ¸I QUèC
quan lín ®i d¹o ch¬i qua, nªn ®· d¸m kh«ng chμo ngμi.
T¹p chÝ Rabãtnhitxa, tiÕng Nga, sè 9,
th¸ng 5-1924. Réng l−îng. - ë §«ng D−¬ng, th−êng nh©n dÞp ®i ch¬i cña
mét «ng Gièpphr¬ hay sinh nhËt mét «ng Clªm¨ngx« ch¼ng h¹n,
hoÆc kh¸nh thμnh mét ®μi "liÖt sÜ chÕt v× Tæ quèc" hoÆc tiÕp ®ãn
1) Lêi kªu gäi nμy cã ®èi chiÕu víi b¶n tiÕng Ph¸p.
270 Hå chÝ minh toμn tËp 271



muèn nãi ®Õn mÊy vÞ uû viªn Héi ®ång t− vÊn ng−êi ¢u còng ë xø
mét ph¸i viªn cña nÒn céng hoμ, th× c¸c quan cai trÞ ®Òu cã më "l¹c
thuéc ®Þa ®ã, ph¹m téi giÕt ng−êi hay qu¶ tang ®ång lâa giÕt mét
quyªn". C¸c quan ®· dïng c¸ch nh− sau: Quan lín cai trÞ cø viÖc
d©n b¶n xø, mμ vÉn kh«ng bÞ ng−êi ta ®ông g× ®Õn.
dùa theo d©n sè vμ thuÕ b¹ cña tØnh mμ quy ®Þnh sè tiÒn cÇn thiÕt
cho cuéc lÔ, nh©n sè tiÒn ®ã lªn gÊp 3, gÊp 4 hay gÊp 5, ®Þnh ngμy Tù do. - Mét ng¹n ng÷ G«loa nãi r»ng "Lao ®éng lμ tù do". VËy
nép, råi ®ßi c¸c kú hμo h−¬ng lý ®Õn vμ nãi víi hä: "Quan lín cÇn nªn d©n b¶n xø buéc ph¶i lμm lao ®éng khæ sai. Míi ®©y Th−îng
tiÒn, ®©y lμ sè tiÒn quan lín muèn cã, ®©y lμ kú h¹n quan lín ®Þnh nghÞ viÖn Ph¸p l¹i ®· trÞnh träng th«ng qua b¶n t−êng tr×nh cña
viªn Toμn quyÒn xø §«ng Phi thuéc Ph¸p. B¶n thuyÕt tr×nh ®ã nãi
cho c¸c ng−êi ®Ó nép cho quan lín. H·y liÖu lÊy ®Êy. NÕu kh«ng
r»ng "cÇn ph¶i tr¸nh nh÷ng ¶o t−ëng còng nh− nh÷ng c«ng thøc;
th×...". §Ó khái ngåi tï, c¸c kú hμo h−¬ng lý cø viÖc mμ "liÖu". Sè
r»ng s¶n xuÊt b«ng lμ mét vÊn ®Ò cña Nhμ n−íc; r»ng muèn ®¹t
tiÒn bÞ nh©n lªn cña cuéc l¹c quyªn Ðp buéc th× dïng ®Ó "tá lßng t«n
kÕt qu¶ th× ph¶i b¾t buéc d©n b¶n xø trång b«ng...".
kÝnh c¸c bËc ®¹i nh©n", cßn sè thμnh cña bμi tÝnh nh©n th× chui vμo
B»ng ph−¬ng ph¸p ®ã, c¸c thuéc ®Þa h»ng n¨m tÊt ph¶i cung
tói cña quan lín cai trÞ. N«ng d©n cø Ì cæ ®ãng c¸c thø phô thu
cÊp ®−îc cho n−íc Ph¸p 10.000 tÊn b«ng. Ph−¬ng ph¸p ®ã ®· tõng
lu«n lu«n nh− thÕ.
®−îc dïng ë T©y Phi thuéc Ph¸ ) ®èi víi vÊn ®Ò ca cao... Ng−êi ta
103F1




Lßng hμo hiÖp. - TiÕp theo ch©m ng«n "§· cã n−íc §øc tr¶"
còng ®· ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®ã ®èi víi vÊn ®Ò b«ng vμ n¨m 1916,
lμ c©u ch©m ng«n "§· cã c¸c thuéc ®Þa tr¶". N−íc mÑ ®ßi hái c¸c
®· thu ®−îc t¹i vïng Bê BiÓn Ngμ 600 tÊn b«ng.
thuéc ®Þa ph¶i ®−a tÊt c¶ søc lùc cña m×nh, tÊt c¶ kh¶ n¨ng cña
Tuy vËy, n−íc Ph¸p dÜ nhiªn vÉn lμ kÎ gi¶i phãng cho loμi
m×nh, tÊt c¶ ý chÝ cña m×nh, tÊt c¶ tμi nguyªn cña m×nh ®Ó gióp vμo
ng−êi vμ lμ chiÕn sÜ tiÒn phong trong c«ng cuéc huû bá chÕ ®é n« lÖ.
viÖc phôc h−ng kinh tÕ cña n−íc mÑ, trong khi ®ã th× n−íc mÑ l¹i
Nh©n ®¹o. - ¤ng Boaníp, nghÞ sÜ da ®en nãi: N−íc Ph¸p b¶o
võa cÊm xuÊt khÈu p«t¸t cña And¸tx¬ sang thuéc ®Þa, ®Ó hoμn
hé kÎ yÕu vμ d¹y dç nh÷ng ng−êi l¹c hËu. Mis¬lª nãi: n−íc Ph¸p lμ
toμn dμnh riªng s¶n phÈm ®ã cho n«ng nghiÖp Ph¸p.
chiÕn sÜ tiªn phong cña v¨n minh vμ lμ ng−êi ®em l¹i c¸c quyÒn tù
B×nh ®¼ng. - C¸c c«ng d©n Ph¸p ph¶i lμm qu©n dÞch m−êi t¸m do. Xar«, cùu Thñ hiÕn vμ Thñ hiÕn t−¬ng lai cña §«ng D−¬ng nãi:
th¸ng; d©n b¶n xø c¸c thuéc ®Þa th× buéc ph¶i phôc vô ba, bèn n¨m ChÝnh s¸ch thuéc ®Þa cña Ph¸p ®Çy tÝnh chÊt nh©n ®¹o vμ vÞ tha.
d−íi ngän cê mμ... mμ... mμ rèt cuéc ng−êi ta ®· nh©n danh nã ®Ó T¹p chÝ Hμng kh«ng qu©n sù mét lÇn n÷a võa cho ta biÕt r»ng ë
nhËp vμo n−íc hä r−îu cån, thuèc phiÖn, chÕ ®é lao dÞch, chÕ ®é bèc c¸c thuéc ®Þa ng−êi ta hiÓu vÒ lßng "nh©n ®¹o" nh− thÕ nμo. Xem
v¸c nÆng nÒ, chÕ ®é d©n b¶n xø vμ sù c−íp ®o¹t. Trong lóc ng−êi ®©y: Thèng chÕ Li«t©y, toμn quyÒn Marèc, tæng chØ huy qu©n ®éi
T.O.M2) ®· cÊm dïng ®¹n næ cã h¬i ng¹t vμ h¬i lμm ch¶y n−íc m¾t,
b¶n xø bÞ tï ®μy v× nh÷ng duyªn cí vu v¬, th× bän thùc d©n vμ bän
bëi v×... Nh−ng ta h·y trÝch dÉn lêi t¹p chÝ ®ã: "Bëi v× môc ®Ých
quan cai trÞ ph¹m téi giÕt ng−êi, hèi lé, mua b¸n chøc t−íc, ¨n c¾p,
nh»m ®¹t tíi dÜ nhiªn kh«ng ph¶i lμ giÕt cho ®−îc nhiÒu ng−êi
vÉn nhÑ b−íc thang m©y. T«i kh«ng nãi ®Õn ngμi §¸cl¬, uû viªn
Héi ®ång quèc gia t− vÊn Nam Kú, hay ngμi B«®oanh, toμn quyÒn
§«ng D−¬ng; chuyÖn cña c¸c vÞ Êy ®· qua ba n¨m nay råi. T«i 1) Nguyªn b¶n viÕt A.O.F., viÕt t¾t cña c¸c tõ Afrique occidentale
française.
muèn nãi ®Õn hai viªn chøc ë Angiªri håi th¸ng 4 võa råi, ®· bÞ tè
c¸o c«ng khai vÒ téi dïng giÊy tê gi¶ m¹o, vÒ téi thôt tiÒn c«ng quü 2) T.O.M: viÕt t¾t cña c¸c tõ Troupe d' Outre-mer. Tªn gäi t¾t chØ
qu©n ®éi Ph¸p ë h¶i ngo¹i.
cïng c¸c téi nÆng kh¸c, nh−ng l¹i ®−îc tha bæng. T«i còng
272 Hå chÝ minh toμn tËp 273



phiÕn lo¹n, mμ lμ nhanh chãng lμm cho hä ph¶i phôc tïng...".
Víi sù qu¸ − ©n cÇn ch¨m sãc ®ã, mμ tõ 1919, nghÜa lμ sau khi
"c«ng lý" vμ "chÝnh nghÜa" th¾ng lîi trªn thÕ giíi th× ë Marèc, ng−êi
ta ®· giÕt h¹i 800 lÝnh Ph¸p, 5.000 ng−êi M«r¬ ®Ó s¸p nhËp 72.700
hÐcta ruéng ®Êt c−íp ®o¹t cña ng−êi Marèc vμo n−íc Ph¸p - "n−íc
Ph¸p réng 1 triÖu mÐt vu«ng vμ 100 triÖu d©n c−" 1). 104F




PH¸T BIÓU T¹I PHI£N HäP THø 8
§¹I HéI LÇN THø V QUèC TÕ CéNG S¶N46
NGUYÔN ¸I QUèC
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
sè 32, ngμy 17-6-1924.
Ngμy 23-6-1924

T«i ®Õn ®©y ®Ó kh«ng ngõng l−u ý Quèc tÕ Céng s¶n ®Õn mét
sù thËt lμ: Thuéc ®Þa vÉn ®ang tån t¹i, vμ v¹ch ra ®Ó Quèc tÕ Céng
s¶n thÊy r»ng: C¸ch m¹ng, ngoμi vÊn ®Ò t−¬ng lai cña c¸c thuéc ®Þa
cßn cã c¶ nguy c¬ cña c¸c thuéc ®Þa. Song, t«i thÊy r»ng h×nh nh−,
c¸c ®ång chÝ ch−a hoμn toμn thÊm nhuÇn t− t−ëng cho r»ng vËn
mÖnh cña giai cÊp v« s¶n thÕ giíi vμ ®Æc biÖt lμ vËn mÖnh cña giai
cÊp v« s¶n ë c¸c n−íc ®i x©m l−îc thuéc ®Þa g¾n chÆt víi vËn mÖnh
cña giai cÊp bÞ ¸p bøc ë c¸c thuéc ®Þa. V× vËy, t«i sÏ tËn dông mäi c¬
héi cã ®−îc, sÏ gîi ra nh÷ng vÊn ®Ò vμ nÕu cÇn t«i sÏ thøc tØnh c¸c
®ång chÝ vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
H«m nay, t«i cÇn nh¾c l¹i lêi ph¸t biÓu t¹i ®©y cña ®ång chÝ R«i,
chØ xin ®æi nh÷ng tªn riªng, nghÜa lμ ®¬n gi¶n thay thÕ tõ n−íc Anh
b»ng c¸c tõ Ph¸p, BØ, Mü, NhËt ... Song, v× t«i lμ ng−êi xø thuéc ®Þa
Ph¸p vμ v× t«i muèn nãi ng¾n, nªn t«i chØ nãi vÒ chñ nghÜa ®Õ quèc
Ph¸p, vÒ §¶ng Ph¸p cña chóng t«i vμ vÒ c¸c ®¶ng t¹i c¸c thuéc ®Þa
Ph¸p, gièng nh− ®ång chÝ R«i ®· nãi vÒ n−íc Anh, vÒ ®¶ng anh em
cña chóng ta vμ vÒ c¸c ®¶ng ë c¸c thuéc ®Þa cña n−íc Anh.
C¸c ®ång chÝ thø lçi vÒ sù m¹nh b¹o cña t«i, nh−ng t«i kh«ng
thÓ nãi víi c¸c ®ång chÝ r»ng, sau khi nghe nh÷ng lêi ph¸t biÓu cña
c¸c ®ång chÝ ë chÝnh quèc, t«i cã c¶m t−ëng lμ c¸c ®ång chÝ Êy muèn
1) Sè liÖu ch−a ®−îc kiÓm tra l¹i. Chóng t«i dÞch theo nguyªn b¶n.
274 Hå chÝ minh toμn tËp 275



lu«n s½n sμng tÊn c«ng c¸c ®ång chÝ lμ 664.550 ng−êi, mμ thùc tÕ
®¸nh chÕt r¾n ®»ng ®u«i. TÊt c¶ c¸c ®ång chÝ ®Òu biÕt r»ng, hiÖn
nay näc ®éc vμ søc sèng cña con r¾n ®éc t− b¶n chñ nghÜa ®ang tËp l¹i lμ 1.000.000 ng−êi, hay nãi ®óng h¬n 939.950 ng−êi v× sè lÝnh
trung ë c¸c thuéc ®Þa h¬n lμ ë chÝnh quèc. C¸c thuéc ®Þa cung cÊp Ph¸p cã 251.450 tay sóng, ®«ng h¬n c¸c trung ®oμn ng−êi b¶n xø
nguyªn liÖu cho c¸c nhμ m¸y; c¸c thuéc ®Þa cung cÊp binh lÝnh cho th× nh÷ng ng−êi b¶n xø nμy l¹i phôc vô 431.100 th¸ng nhiÒu h¬n
qu©n ®éi cña chñ nghÜa ®Õ quèc. C¸c thuéc ®Þa trë thμnh nÒn t¶ng lÝnh Ph¸p.
cña lùc l−îng ph¶n c¸ch m¹ng. ThÕ mμ c¸c ®ång chÝ khi nãi vÒ c¸ch
Bμn vÒ kh¶ n¨ng vμ c¸c biÖn ph¸p thùc hiÖn c¸ch m¹ng, ®Ò ra
m¹ng, c¸c ®ång chÝ l¹i khinh th−êng thuéc ®Þa.
kÕ ho¹ch cña cuéc chiÕn ®Êu s¾p tíi, c¸c ®ång chÝ Anh vμ Ph¸p
C¸c ®ång chÝ, khi c¸c ®ång chÝ muèn ®Ëp vì mét qu¶ trøng hay
còng nh− c¸c ®ång chÝ ë c¸c ®¶ng kh¸c hoμn toμn bá qua luËn ®iÓm
mét hßn ®¸, th× c¸c ®ång chÝ ph¶i nghÜ ®Õn viÖc t×m kiÕm mét c«ng
cùc kú quan träng cã tÝnh chiÕn l−îc nμy. ChÝnh v× thÕ, t«i hÕt søc
cô mμ søc bÒn cña nã t−¬ng xøng víi sù v÷ng ch¾c cña ®èi t−îng
kªu gäi c¸c ®ång chÝ: H·y chó ý!
®Þnh ®Ëp tan. T¹i sao c¸c ®ång chÝ kh«ng cã sù ®Ò phßng nh− vËy
khi c¸c ®ång chÝ muèn ®¸nh ®æ chñ nghÜa t− b¶n ? T¹i sao trong
nh÷ng vÊn ®Ò cña c¸ch m¹ng c¸c ®ång chÝ kh«ng ®em ra ®èi chiÕu
s¸ch l−îc, søc m¹nh cña c¸c ®ång chÝ ? T¹i sao kh«ng so s¸nh søc In trong s¸ch §¹i héi toμn thÕ giíi lÇn thø V
m¹nh vμ sù tuyªn truyÒn cña c¸c ®ång chÝ víi søc m¹nh vμ sù Quèc tÕ Céng s¶n, b¶n tèc ký, tiÕng Nga,
tuyªn truyÒn cña kÎ ®Þch mμ c¸c ®ång chÝ muèn chèng l¹i vμ chiÕn phÇn I, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia,
th¾ng nã ? T¹i sao c¸c ®ång chÝ l¹i xem th−êng c¸c thuéc ®Þa trong M¸txc¬va, 1925, tr.218-220.
lóc chñ nghÜa t− b¶n l¹i dùa vμo nã ®Ó tù b¶o vÖ vμ chèng l¹i
c¸c ®ång chÝ? T«i xin bæ sung mÊy lêi ®Ó ®¸p l¹i bμi ph¸t biÓu cña
®ång chÝ T¬ranh. Trong bμi ph¸t biÓu cña m×nh, ®ång chÝ T¬ranh
®· nãi ®Õn sù xuÊt hiÖn mét cao trμo c¸ch m¹ng ë Ph¸p vμ sù ra ®êi
phong trμo ph¸t xÝt ë ®©y. VÒ ®iÓm ®Çu tiªn, t«i hoμn toμn t¸n
thμnh tinh thÇn l¹c quan cña ®ång chÝ T¬ranh; cßn ®iÓm thø hai,
th× t«i cã ý kiÕn ng−îc l¹i. T«i cho r»ng, bän ph¶n ®éng ë Italia, ë
§øc vμ c¸c n−íc kh¸c cÇn ®Õn chñ nghÜa ph¸t xÝt ®Ó b¶o vÖ m×nh;
trong khi ®ã bän ph¶n ®éng Ph¸p l¹i kh«ng cÇn ®Õn nã. Chóng cã
nh÷ng ng−êi b¶o vÖ kh¸c, nh÷ng ng−êi b¶o vÖ m¹nh h¬n nhiÒu, cã
tæ chøc h¬n vμ cã kû luËt h¬n lμ "bän ¸o ®en". Hä cã nh÷ng ng−êi
lÝnh da ®en vμ da vμng. Cã lÏ c¸c ®ång chÝ ®· biÕt lμ qu©n ®éi Ph¸p
hiÖn nay bao gåm 458.000 thanh niªn Ph¸p vμ 206.550 ng−êi b¶n
xø ë c¸c thuéc ®Þa. Nh−ng ch¾c ch¾n lμ c¸c ®ång chÝ kh«ng biÕt
®−îc r»ng, nÕu tÝnh thêi gian phôc vô vμ huÊn luyÖn còng nh− sù
dÔ dμng lμm cho nh÷ng ng−êi b¶n xø næi dËy, th× mçi ng−êi lÝnh
b¶n xø nμy cã gi¸ trÞ b»ng 2 lÝnh Ph¸p. Do ®ã, trªn danh nghÜa, tuy
sè l−îng ®éi qu©n
276 Hå chÝ minh toμn tËp 277



Nh− vËy, 9 n−íc víi tæng sè d©n 320.657.000 ng−êi vμ víi diÖn
tÝch 11.407.600 km2 bãc lét c¸c n−íc thuéc ®Þa gåm hμng tr¨m d©n
téc víi sè d©n 560.193.000 ng−êi vμ víi diÖn tÝch 55.637.000 km2.
Toμn bé l·nh thæ cña c¸c n−íc thuéc ®Þa réng gÊp 5 lÇn l·nh thæ
cña c¸c chÝnh quèc, cßn sè d©n cña c¸c chÝnh quèc ch−a b»ng 3/5 sè
d©n cña c¸c n−íc thuéc ®Þa.
PH¸T BIÓU T¹I PHI£N HäP THø 22 NÕu tÝnh riªng nh÷ng c−êng quèc ®Õ quèc lín nhÊt, th× nh÷ng
con sè nμy l¹i cμng cã søc thuyÕt phôc h¬n. Sè d©n cña c¸c thuéc
§¹I HéI LÇN THø V QUèC TÕ CéNG S¶N
®Þa Anh ®«ng gÊp h¬n 8 lÇn r−ìi sè d©n n−íc Anh vμ ®Êt ®ai cña
c¸c thuéc ®Þa Anh réng gÊp gÇn 252 lÇn ®Êt ®ai cña n−íc Anh. Cßn
n−íc Ph¸p th× chiÕm mét sè ®Êt ®ai réng gÊp 19 lÇn n−íc Ph¸p; vμ
Ngμy 1-7-1924
sè d©n ë c¸c thuéc ®Þa Ph¸p ®«ng h¬n sè d©n n−íc Ph¸p 16.600.000
Th−a c¸c ®ång chÝ, t«i chØ xin bæ sung nh÷ng ý kiÕn phª b×nh ng−êi.
cña ®ång chÝ Manuinxki vÒ chÝnh s¸ch cña chóng ta trong vÊn ®Ò
V× vËy sÏ kh«ng ph¶i lμ qu¸ ®¸ng nÕu nãi r»ng chõng nμo
thuéc ®Þa. Nh−ng tr−íc khi ®i vμo thùc chÊt cña vÊn ®Ò, t«i thÊy
§¶ng Ph¸p vμ §¶ng Anh chóng ta ch−a thi hμnh mét chÝnh s¸ch
nªn ®−a ra mét vμi con sè thèng kª vÒ thuéc ®Þa. §iÒu nμy sÏ gióp
thËt tÝch cùc trong vÊn ®Ò thuéc ®Þa, thËm chÝ ch−a ®Ò cËp ®Õn
chóng ta thÊy râ h¬n tÊt c¶ tÇm quan träng cña vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
quÇn chóng c¸c n−íc thuéc ®Þa, th× toμn bé ch−¬ng tr×nh réng lín
cña hai ®¶ng ®ã vÉn kh«ng cã hiÖu qu¶ g×. Ch−¬ng tr×nh Êy sÏ
ChÝnh quèc Thuéc ®Þa kh«ng cã hiÖu qu¶ g× v× nã tr¸i víi chñ nghÜa Lªnin. T«i xin nãi râ ý
C¸c n−íc
cña t«i. Trong bμi nãi chuyÖn vÒ Lªnin vμ vÊn ®Ò d©n téc, ®ång chÝ
DiÖn tÝch D©n sè DiÖn tÝch D©n sè
Xtalin ®· chØ r»ng bän c¶i l−¬ng vμ c¸c l·nh tô Quèc tÕ thø hai ®·
(km2) (km2)
kh«ng d¸m ®Æt ngang hμng c¸c d©n téc da tr¾ng vμ c¸c d©n téc
Anh 151.000 45.500.000 34.910.000 403.600.000
thuéc c¸c mμu da kh¸c, r»ng Lªnin ®· b¸c bá sù bÊt b×nh ®¼ng ®ã
Ph¸p 536.000 39.000.000 10.250.000 55.600.000 vμ ph¸ tan c¸i vËt ch−íng ng¹i ng¨n chia nh÷ng ng−êi n« lÖ v¨n
Mü 9.420.000 100.000.000 1.850.000 12.000.000 minh víi nh÷ng ng−êi n« lÖ kh«ng v¨n minh cña chñ nghÜa ®Õ
quèc.
T©y Ban Nha 504.500 20.700.000 371.600 853.000
286.600 38.500.000 1.460.000 1.623.000
ý Theo Lªnin, c¸ch m¹ng ë ph−¬ng T©y muèn th¾ng lîi th× nã
ph¶i liªn hÖ chÆt chÏ víi phong trμo gi¶i phãng chèng chñ nghÜa ®Õ
NhËt B¶n 418.000 57.070.000 288.000 21.249.000
quèc ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vμ c¸c n−íc bÞ n« dÞch vμ vÊn ®Ò d©n téc,
BØ 29.500 7.642.000 2.400.000 8.500.000
nh− Lªnin ®· d¹y chóng ta, chØ lμ mét bé phËn cña vÊn ®Ò chung
Bå §μo Nha 92.000 5.545.000 2.062.000 8.738.000
vÒ c¸ch m¹ng v« s¶n vμ chuyªn chÝnh v« s¶n.
Hμ Lan 83.000 6.700.000 2.046.000 48.030.000
Sau ®ã, ®ång chÝ Xtalin ®· nãi ®Õn quan ®iÓm ph¶n c¸ch m¹ng
278 Hå chÝ minh toμn tËp 279



NÕu ®em so s¸nh nh÷ng chç dμnh cho c¸c vÊn ®Ò thuéc ®Þa
cho r»ng kh«ng cÇn liªn minh trùc tiÕp víi phong trμo gi¶i phãng ë
trªn c¸c tê b¸o t− s¶n nh− Le Temps, Le Figaro, L' Oeuvre hay
c¸c n−íc thuéc ®Þa, giai cÊp v« s¶n ch©u ¢u còng cã thÓ th¾ng lîi
nh÷ng b¸o thuéc c¸c khuynh h−íng kh¸c nh−: Le Peuple hay Le
®−îc. Nh−ng nÕu c¨n cø vμo hμnh ®éng ®Ó xÐt vÒ mÆt lý luËn th×
Libertaire víi nh÷ng chç dμnh cho c¸c vÊn ®Ò ®ã trªn b¸o
t×nh tr¹ng c¸c ®¶ng lín cña chóng ta, trõ §¶ng Nga, kh«ng ho¹t
L'HumanitÐ, c¬ quan ng«n luËn trung −¬ng cña §¶ng chóng t«i, th×
®éng g× c¶ khiÕn chóng ta cã quyÒn cho r»ng ngμy nay c¸c ®¶ng ®ã
ph¶i nhËn râ r»ng sù so s¸nh nμy sÏ hoμn toμn kh«ng cã lîi cho
vÉn cßn gi÷ quan ®iÓm mμ ®ång chÝ Xtalin ®· nãi.
chóng ta.
Giai cÊp t− s¶n c¸c n−íc thùc d©n ®· lμm g× ®Ó k×m gi÷ trong
Bé Thuéc ®Þa ®· ®Æt ra kÕ ho¹ch biÕn nhiÒu vïng ë ch©u Phi
vßng ¸p bøc biÕt bao quÇn chóng cña c¸c d©n téc bÞ chóng n« dÞch?
thμnh nh÷ng vïng ®ån ®iÒn réng lín cña t− nh©n, vμ biÕn d©n b¶n
Chóng lμm tÊt c¶. Ngoμi viÖc dïng nh÷ng ph−¬ng tiÖn do bé m¸y
xø ë nh÷ng n−íc nμy thμnh nh÷ng d©n n« lÖ thËt sù, bÞ trãi buéc
chÝnh quyÒn Nhμ n−íc ®em l¹i cho nã, nã ®ång thêi cßn tiÕn hμnh
vμo ruéng ®Êt cña nh÷ng «ng chñ míi, thÕ mμ b¸o chÝ cña chóng ta
tuyªn truyÒn hÕt søc r¸o riÕt. B»ng nh÷ng bμi nãi chuyÖn, b»ng
vÉn im tiÕng hoμn toμn vÒ ®iÒu nμy. ë c¸c thuéc ®Þa cña Ph¸p ë T©y
®iÖn ¶nh, b¸o chÝ, triÓn l·m vμ mäi ph−¬ng ph¸p kh¸c n÷a, nã nhåi
Phi, ng−êi ta ®· ¸p dông nh÷ng biÖn ph¸p c−ìng Ðp ch−a tõng thÊy
cho nh©n d©n c¸c chÝnh quèc c¸i ®Çu ãc thùc d©n, nªu lªn tr−íc m¾t
®Ó b¾t lÝnh, thÕ mμ b¸o chÝ cña chóng ta vÉn kh«ng hÒ lªn tiÕng.
hä c¶nh sèng dÔ dμng, vinh quang vμ giμu cã ®ang chê ®îi hä ë c¸c
ChÝnh quyÒn thùc d©n ë §«ng D−¬ng ®· biÕn thμnh nh÷ng kÎ bu«n
n−íc thuéc ®Þa.
n« lÖ vμ b¸n nh÷ng ng−êi d©n B¾c Kú cho c¸c chñ ®ån ®iÒn trªn c¸c
Cßn c¸c ®¶ng céng s¶n cña chóng ta nh− §¶ng Céng s¶n Anh,
®¶o ë Th¸i B×nh D−¬ng; chóng kÐo dμi thêi h¹n ®i lÝnh cña d©n b¶n
Hμ Lan, BØ vμ c¸c ®¶ng céng s¶n c¸c n−íc kh¸c mμ giai cÊp t− s¶n
xø tõ 2 n¨m lªn 4 n¨m; chóng ®em nép phÇn lín ®Êt ®ai thuéc ®Þa
ë ®Êy chiÕm gi÷ thuéc ®Þa, th× ®· lμm nh÷ng g×? C¸c ®¶ng nμy, tõ
cho c«ngxoãcxiom cña nh÷ng bän t− b¶n c¸ mËp; thuÕ m¸ vèn ®· qu¸
khi chÊp nhËn b¶n luËn c−¬ng cña Lªnin, ®· lμm ®−îc nh÷ng g× ®Ó
nÆng nÒ kh«ng chÞu næi, thÕ mμ chóng l¹i cßn t¨ng lªn 30% trong lóc
gi¸o dôc cho giai cÊp c«ng nh©n n−íc m×nh tinh thÇn quèc tÕ chñ
d©n b¶n xø bÞ ph¸ s¶n vμ chÕt ®ãi sau trËn lôt. ThÕ mμ b¸o chÝ
nghÜa ch©n chÝnh, tinh thÇn gÇn gòi víi quÇn chóng lao ®éng c¸c
chóng ta vÉn cø im tiÕng. Vμ sau tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã, c¸c ®ång chÝ
n−íc thuéc ®Þa? TÊt c¶ nh÷ng viÖc mμ c¸c ®¶ng cña chóng ta ®·
sÏ ng¹c nhiªn thÊy r»ng nh©n d©n b¶n xø ®i theo nh÷ng nhãm d©n
lμm vÒ mÆt nμy, thËt hÇu nh− ch−a cã g× c¶. Cßn vÒ t«i, lμ mét
chñ vμ tù do nh− Héi Nh©n quyÒn vμ c¸c tæ chøc t−¬ng tù kh¸c lμ
ng−êi sinh tr−ëng ë mét n−íc hiÖn nay lμ thuéc ®Þa cña Ph¸p vμ lμ
nh÷ng tæ chøc ch¨m lo hay lμm ra vÎ ch¨m lo ®Õn hä.
mét ®¶ng viªn §¶ng Céng s¶n Ph¸p, t«i lÊy lμm tiÕc ph¶i nãi r»ng
NÕu ®i s©u h¬n chót n÷a, chóng ta sÏ thÊy nh÷ng viÖc hoμn
§¶ng Céng s¶n Ph¸p chóng t«i lμm rÊt vμ rÊt Ýt cho c¸c n−íc thuéc
toμn kh«ng thÓ t−ëng t−îng ®−îc, lμm cho mäi ng−êi ph¶i nghÜ
®Þa.
r»ng §¶ng chóng t«i ®· coi th−êng tÊt c¶ nh÷ng g× dÝnh d¸ng ®Õn
B¸o chÝ céng s¶n chñ nghÜa cã nhiÖm vô lμm cho c¸c chiÕn sÜ
c¸c n−íc thuéc ®Þa. VÝ dô: b¸o L'HumanitÐ kh«ng hÒ ®¨ng lêi kªu
cña chóng ta hiÓu râ vÊn ®Ò thuéc ®Þa, lμm thøc tØnh sù ®ång t×nh
gäi cña Quèc tÕ N«ng d©n göi nh©n d©n c¸c n−íc thuéc ®Þa, do Quèc
h−ëng øng cña quÇn chóng lao ®éng ë c¸c n−íc thuéc ®Þa, tranh
tÕ Céng s¶n göi ®Õn ®Ó ®¨ng trªn b¸o. Tr−íc §¹i héi Li«ng47 trong
thñ hä tham gia sù nghiÖp cña chñ nghÜa céng s¶n. Thö hái b¸o chÝ
môc ®¨ng c¸c bμi tranh luËn, ®· ®¨ng hÕt mäi luËn c−¬ng, trõ luËn
®ã ®· lμm ®−îc g×? Kh«ng ®−îc g× hÕt. c−¬ng vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa. B¸o L'HumanitÐ ®· ®¨ng nhiÒu bμi vÒ
280 Hå chÝ minh toμn tËp 281



th¾ng lîi cña vâ sÜ Xiki xø Xªnªgan, nh−ng kh«ng hÒ lªn tiÕng khi nhËn vμ nhÊn m¹nh nh−îc ®iÓm nμy trong chÝnh s¸ch cña §¶ng th×
c¸c c«ng nh©n bÕn tμu §aca, nh÷ng ng−êi ®ång nghiÖp cña Xiki bÞ viÖc ®ã lμm cho ng−êi ta hy väng r»ng §¶ng sÏ cè g¾ng hÕt søc ®Ó
bao v©y trong khi ®ang lμm viÖc, bÞ b¾t vμ bÞ vøt lªn xe « t« chë vÒ söa ch÷a vμ cñng cè vÒ mÆt nμy. T«i tin ch¾c r»ng §¹i héi nμy sÏ lμ
nhμ giam vμ sau ®ã bÞ ®−a sang tr¹i lÝnh ®Ó råi trë thμnh nh÷ng b−íc ngoÆt vÒ mÆt nμy vμ sÏ thóc ®Èy §¶ng söa ch÷a ®−îc nh÷ng
ng−êi b¶o vÖ v¨n minh, nghÜa lμ trë thμnh lÝnh. C¬ quan trung thiÕu sãt tr−íc. MÆc dï nhËn xÐt cña ®ång chÝ Manuinxki vÒ cuéc
−¬ng cña §¶ng chóng t«i h»ng ngμy ®Òu b¸o tin cho c¸c b¹n ®äc vÒ vËn ®éng bÇu cö ë Angiªri rÊt ®óng, song ®Ó cho ®−îc kh¸ch quan,
nh÷ng chiÕn c«ng cña anh phi c«ng Uadi ®· bay tõ Ph¸p sang
t«i ph¶i nãi r»ng ®óng lμ §¶ng chóng t«i ®· bá lì dÞp tèt ë ®©y,
§«ng D−¬ng; nh−ng khi chÝnh quyÒn thùc d©n c−íp bãc nh©n d©n
nh−ng ®· söa ch÷a sai lÇm, ®· ®−a ®¹i biÓu ng−êi b¶n xø ra øng cö
"n−íc An Nam cao quý", lÊy ruéng cña hä giao cho bän ®Çu c¬
ë quËn Pari. TÊt nhiªn nh− thÕ cßn Ýt, song b−íc ®Çu nh− vËy lμ
Ph¸p, ph¸i m¸y bay chë bom, råi ra lÖnh cho c¸c phi c«ng ph¶i d¹y
tèt. T«i sung s−íng nhËn thÊy r»ng hiÖn nay §¶ng chóng t«i l¹i cã
cho nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø bÊt h¹nh vμ bÞ c−íp bãc kia ph¶i biÕt
nh÷ng ý ®Þnh tèt ®Ñp nhÊt, l¹i cã lßng h¨ng h¸i, c¸i ®ã lμ hoμn toμn
®iÒu, th× c¬ quan cña §¶ng chóng t«i l¹i kh«ng thÊy cÇn thiÕt b¸o
míi ®èi víi §¶ng chóng t«i; vμ chØ cÇn b»ng hμnh ®éng thùc tiÔn
tin ®ã cho c¸c b¹n ®äc biÕt.
th× nhÊt ®Þnh nh÷ng c¸i Êy sÏ ®−a §¶ng tíi mét chÝnh s¸ch ®óng
Th−a c¸c ®ång chÝ, qua b¸o chÝ cña m×nh, giai cÊp t− s¶n Ph¸p
®¾n trong vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
hiÓu r»ng vÊn ®Ò d©n téc vμ vÊn ®Ò thuéc ®Þa kh«ng t¸ch rêi nhau.
VËy ph¶i hμnh ®éng thùc tiÔn nh− thÕ nμo ? §Ò ra nh÷ng luËn
T«i cho r»ng §¶ng chóng t«i ch−a hiÓu hÕt ®iÒu ®ã. Nh÷ng bμi häc
c−¬ng dμi d»ng dÆc vμ th«ng qua nh÷ng nghÞ quyÕt rÊt kªu ®Ó sau
ë miÒn Ruya, n¬i mμ binh lÝnh b¶n xø ®−îc ph¸i ®Õn trÊn an nh÷ng
§¹i héi ®−a vμo viÖn b¶o tμng nh− tõ tr−íc vÉn lμm th× ch−a ®ñ.
c«ng nh©n §øc bÞ ®ãi, ®· v©y chÆt nh÷ng trung ®oμn lÝnh Ph¸p
Chóng ta cÇn cã biÖn ph¸p cô thÓ. T«i ®Ò nghÞ mÊy ®iÓm d−íi ®©y:
®¸ng nghi; tr−êng hîp x¶y ra trong ®éi qu©n ph−¬ng §«ng, trong
1. Më trªn b¸o L'HumanitÐ mét môc ®Ó ®¨ng ®Òu ®Æn h»ng
®ã binh lÝnh b¶n xø ®−îc giao sóng m¸y ®Ó "®éng viªn tinh thÇn"
tuÇn Ýt nhÊt hai cét c¸c bμi vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
binh lÝnh Ph¸p ®· mÖt mái v× chiÕn tranh kÐo dμi vμ gian khæ;
nh÷ng sù kiÖn x¶y ra n¨m 191748 ë n¬i ®ãng qu©n cña lÝnh Nga ë 2. T¨ng c−êng tuyªn truyÒn vμ tuyÓn lùa ®¶ng viªn cña §¶ng
Ph¸p; kinh nghiÖm cuéc b·i c«ng cña c«ng nh©n n«ng nghiÖp ë trong nh÷ng ng−êi b¶n xø ë nh÷ng n−íc thuéc ®Þa ®· cã ph©n bé
Pyrªnª lμ n¬i mμ binh lÝnh b¶n xø ®· buéc ph¶i gi÷ vai trß nhôc céng s¶n.
nh· cña nh÷ng kÎ ph¸ ho¹i cuéc b·i c«ng; vμ cuèi cïng lμ sù cã mÆt
3. Göi nh÷ng ng−êi b¶n xø vμo Tr−êng ®¹i häc céng s¶n cña
cña 207.000 binh lÝnh b¶n xø ë ngay n−íc Ph¸p, - tÊt c¶ nh÷ng viÖc
nh÷ng ng−êi lao ®éng ph−¬ng §«ng ë M¸txc¬va.
trªn ®©y ch−a lμm cho §¶ng chóng t«i ph¶i suy nghÜ, ch−a lμm cho
4. Tho¶ thuËn víi Tæng Liªn ®oμn lao ®éng thèng nhÊt49 ®Ó tæ
§¶ng chóng t«i thÊy cÇn ph¶i thùc hiÖn mét chÝnh s¸ch râ rμng vμ
chøc nh÷ng ng−êi lao ®éng cña c¸c thuéc ®Þa lμm viÖc ë Ph¸p.
tÝch cùc trong vÊn ®Ò thuéc ®Þa. §¶ng ®· bá lì tÊt c¶ nh÷ng c¬ héi
5. §Æt nhiÖm vô cho c¸c ®¶ng viªn cña §¶ng ph¶i quan t©m
tèt ®Ó tuyªn truyÒn. Nh÷ng c¬ quan l·nh ®¹o míi cña §¶ng ®·
h¬n n÷a ®Õn vÊn ®Ò thuéc ®Þa.
thõa nhËn lμ §¶ng chóng t«i ®· bÞ ®éng trong vÊn ®Ò nμy. T«i thÊy
®ã lμ mét dÊu hiÖu ®¸ng mõng v× khi c¸c l·nh tô cña §¶ng ®· thõa Theo t«i, nh÷ng ®Ò nghÞ nμy lμ hîp lý vμ nÕu Quèc tÕ Céng s¶n
282 Hå chÝ minh toμn tËp 283



vμ c¸c ®¹i biÓu cña §¶ng chóng t«i t¸n thμnh th× t«i tin r»ng ®Õn
§¹i héi lÇn thø VI, §¶ng Céng s¶n Ph¸p chóng t«i sÏ cã thÓ nãi
r»ng mÆt trËn thèng nhÊt cña nh©n d©n chÝnh quèc vμ thuéc ®Þa ®·
trë thμnh sù thËt.
Th−a c¸c ®ång chÝ, v× chóng ta tù coi m×nh lμ häc trß cña
Lªnin, cho nªn chóng ta cÇn ph¶i tËp trung tÊt c¶ søc lùc vμ nghÞ
lùc ®Ó thùc hiÖn trªn thùc tÕ nh÷ng lêi di huÊn quý b¸u cña Lªnin
®èi víi chóng ta vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa còng nh− c¸c vÊn ®Ò kh¸c. PH¸T BIÓU T¹I PHI£N HäP THø 25
§¹I HéI LÇN THø V QUèC TÕ CéNG S¶N
In trong s¸ch §¹i héi toμn thÕ giíi
lÇn thø V Quèc tÕ Céng s¶n, b¶n tèc
Ngμy 3-7-1924
ký, tiÕng Nga, phÇn I, Nxb. ChÝnh trÞ
quèc gia, M¸txc¬va, 1925, tr.653-657.
C¸c thuéc ®Þa Ph¸p chiÕm mét diÖn tÝch réng 10.211.510 km2
víi sè d©n lμ 55.571.000 ng−êi ë r¶i kh¾p bèn lôc ®Þa. Dï cã sù
kh¸c nhau vÒ chñng téc, khÝ hËu, tËp qu¸n, truyÒn thèng, vÒ tr×nh
®é ph¸t triÓn kinh tÕ vμ x· héi, song cã hai ®iÓm chung lμm cho c¸c
n−íc thuéc ®Þa gièng nhau vμ sau nμy cã thÓ ®i tíi thèng nhÊt ®Ó
cïng ®Êu tranh:
1. T×nh h×nh kinh tÕ: trong tÊt c¶ c¸c thuéc ®Þa Ph¸p, c«ng
nghiÖp vμ th−¬ng nghiÖp ph¸t triÓn rÊt yÕu ít vμ nh©n d©n hÇu hÕt
lμm nghÒ n«ng, 95% sè d©n b¶n xø lμ n«ng d©n.
2. ë tÊt c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa, nh©n d©n b¶n xø ®Òu bÞ t− b¶n
®Õ quèc chñ nghÜa Ph¸p bãc lét kh«ng ngõng.
T«i kh«ng cã th× giê ph©n tÝch kü l−ìng vÒ t×nh h×nh n«ng d©n
tõng n−íc thuéc ®Þa. V× vËy, t«i chØ lÊy mét vμi thÝ dô ®iÓn h×nh ®Ó
chóng ta cã mét ý niÖm vÒ t×nh c¶nh n«ng d©n c¸c n−íc thuéc ®Þa.
T«i xin b¾t ®Çu tõ n−íc t«i, §«ng D−¬ng lμ n−íc t«i biÕt râ h¬n
c¶.
Khi Ph¸p ®¸nh chiÕm thuéc ®Þa nμy, chiÕn tranh ®· lμm cho
n«ng d©n ph¶i rêi bá lμng m¹c cña hä. Sau ®ã, khi hä trë vÒ th× ®·
thÊy ruéng ®Êt cña hä bÞ bän chñ ®ån ®iÒn, theo sau qu©n ®éi chiÕn
284 Hå chÝ minh toμn tËp 285



ng−êi ¨n xin, b¾t hä khai khÈn ®Êt míi vμ høa lμ sau khi khai
th¾ng, chiÕm mÊt. ThËm chÝ chóng ®· chia nhau c¶ nh÷ng ®Êt ®ai
khÈn xong sÏ chia cho hä. Nh−ng khi ruéng ®Êt míi võa khai khÈn
mμ n«ng d©n b¶n xø ®· cμy cÊy tõ bao ®êi nay. Nh− vËy lμ n«ng
xong vμ s¾p ®−îc gÆt, th× Nhμ chung tuyªn bè lμ ruéng ®Êt nμy
d©n An Nam ®· biÕn thμnh n«ng n« vμ buéc ph¶i cμy cÊy ruéng ®Êt
thuéc vÒ Nhμ chung vμ ®uæi nh÷ng ng−êi ®· dïng søc lao ®éng cña
cña chÝnh m×nh cho bän chñ n−íc ngoμi.
m×nh lμm cho ruéng ®Êt Êy ®−îc ph× nhiªu. BÞ nh÷ng kÎ "b¶o hé"
NhiÒu ng−êi trong nh÷ng ng−êi xÊu sè nμy v× kh«ng chÞu sèng
hä (ë trong t«n gi¸o hay ë ngoμi t«n gi¸o) c−íp bãc, n«ng d©n An
trong nh÷ng ®iÒu kiÖn v« cïng kh¾c nghiÖt do nh÷ng kÎ chiÕm ®o¹t
Nam thËm chÝ kh«ng thÓ yªn æn lμm ¨n trªn phÇn ruéng ®Êt Ýt ái
®−a ra, nªn ®· bá ruéng ®Êt cña m×nh vμ lang thang nay ®©y mai
cßn l¹i cña m×nh. Ng−êi ta b¾t nh÷ng ng−êi ®o ®¹c ph¶i ®o ruéng
®ã kh¾p n−íc; ng−êi Ph¸p gäi hä lμ "giÆc c−íp" vμ t×m ®ñ mäi c¸ch
®Êt cña n«ng d©n kh«ng ®óng ®Ó b¾t hä ph¶i ®ãng thuÕ khèng.
truy n· hä.
ThuÕ ruéng ®Êt mçi n¨m mét t¨ng. Míi ®©y, khi chiÕm hμng ngh×n
Ruéng ®Êt c−íp ®−îc b»ng c¸ch Êy ®· ®−îc ®em chia cho bän
hÐcta cña ng−êi An Nam ë miÒn ng−îc ®Ó giao cho bän ®Çu c¬, c¸c
chñ ®ån ®iÒn. ChØ cÇn xin mét tiÕng lμ bän chóng cã thÓ ®−îc h−ëng
nhμ cÇm quyÒn ®· ph¸i m¸y bay ®Õn ®Ó nh÷ng n¹n nh©n bÞ c−íp
nh÷ng kho¶nh ®Êt cã khi trªn 2 v¹n vμ 2,5 v¹n ha.
bãc ë ®Êy kh«ng d¸m nghÜ ®Õn næi lo¹n.
Nh÷ng tªn chñ ®ån ®iÒn nμy kh«ng nh÷ng chiÕm kh«ng ruéng
®Êt mμ cßn chiÕm kh«ng c¶ mäi thø cÇn thiÕt ®Ó khai th¸c sè ruéng Nh÷ng ng−êi n«ng d©n bÞ c−íp bãc, ph¸ s¶n vμ bÞ ®uæi ®i n¬i
®Êt ®ã, kÓ c¶ søc lao ®éng. kh¸c l¹i t×m c¸ch khai khÈn ®Êt ®Ó lμm ruéng. Nh−ng khi ®Êt míi
ChÝnh quyÒn cho phÐp chóng sö dông mét sè tï khæ sai lμm võa khai khÈn xong th× chÝnh quyÒn l¹i chiÕm lÊy vμ buéc n«ng
kh«ng c«ng, hoÆc b¾t c¸c x· ph¶i cung cÊp nh©n lùc cho c¸c chñ d©n ph¶i mua l¹i theo gi¸ do chÝnh quyÒn ®Þnh. Ai kh«ng ®ñ søc
®ån ®iÒn. mua th× bÞ ®uæi ®i mét c¸ch tμn nhÉn.
Bªn c¹nh chÝnh quyÒn lang sãi ®ã, cÇn ph¶i nãi tíi Nhμ chung. ChØ N¨m ngo¸i, mÆc dï ®Êt n−íc bÞ n¹n lôt tμn ph¸, thÕ mμ thuÕ
riªng gi¸o héi Thiªn Chóa ®· chiÕm 1/4 diÖn tÝch cμy cÊy ë Nam ruéng ®Êt vÉn t¨ng ngay mét lóc lªn 30%.
Kú. §Ó chiÕm sè ruéng ®Êt ®ã, Nhμ chung ®· dïng nh÷ng ph−¬ng
Ngoμi nh÷ng thø thuÕ bÊt c«ng lμm cho n«ng d©n bÞ ph¸ s¶n,
ph¸p kh«ng thÓ t−ëng t−îng ®−îc lμ mua chuéc, lõa ®¶o vμ c−ìng
n«ng d©n cßn ph¶i ®i phu, ®ãng thuÕ th©n, thuÕ muèi, ®ãng c«ng
bøc. §©y lμ mét vμi thÝ dô. Lîi dông lóc mÊt mïa, Nhμ chung cho
tr¸i c−ìng bøc, l¹c quyªn vμ v.v..
n«ng d©n vay tiÒn nh−ng b¾t buéc hä ph¶i cÇm ruéng. TiÒn l·i qu¸
cao lμm cho n«ng d©n kh«ng sao tr¶ hÕt nî, nªn buéc ph¶i b¸n ®øt Chñ nghÜa t− b¶n Ph¸p còng thùc hiÖn chÝnh s¸ch ¨n c−íp vμ
sè ruéng cÇm tr−íc cho Nhμ chung. B»ng mäi thñ ®o¹n tμn ¸c, Nhμ bãc lét nh− vËy ë Angiªri, Tuynidi, Marèc. TÊt c¶ nh÷ng ruéng ®Êt
chung cè t×m ra ®ñ mäi thø tμi liÖu mËt cã thÓ g©y nguy h¹i cho tèt vμ ®−îc t−íi n−íc th× ph¶i ®Ó cho bän thùc d©n di c− tíi chiÕm.
nh÷ng nhμ cÇm quyÒn. Lîi dông nh÷ng giÊy tê ®ã lμm c«ng cô ®e D©n b¶n xø bÞ ®uæi ®i, hä ph¶i t×m n¬i n−¬ng tùa ë nh÷ng vïng ven
do¹, Nhμ chung ®¹t ®−îc tÊt c¶ nh÷ng g× hä muèn. Nhμ chung lËp nói hay nh÷ng n¬i ruéng ®Êt khã lμm ¨n. C¸c c«ng ty tμi chÝnh,
héi víi bän t− b¶n lín ®Ó khai khÈn nh÷ng ®ån ®iÒn chiÕm kh«ng bän ®Çu c¬ vμ quan l¹i cao cÊp chia nhau ruéng ®Êt cña c¸c thuéc
vμ nh÷ng ruéng ®Êt c−íp ®−îc cña n«ng d©n. Bän tay ch©n cña Nhμ ®Þa.
chung gi÷ nh÷ng chøc cao trong chÝnh phñ. Nhμ chung còng bãc lét
Do nh÷ng ho¹t ®éng trùc tiÕp vμ gi¸n tiÕp, c¸c ng©n hμng
"con chiªn" mét c¸ch tμn nhÉn kh«ng kÐm chñ ®ån ®iÒn. Mét thñ
Angiªri vμ Tuynidi n¨m 1914 ®· thu ®−îc 12.258.000 phr¨ng tiÒn
®o¹n kh¸c cña Nhμ chung lμ tËp hîp nh÷ng
286 Hå chÝ minh toμn tËp 287



chÕt n«ng d©n ngæn ngang ngoμi ®ång vμ trªn ®−êng.
lêi víi sè vèn lμ 25 triÖu phr¨ng.
T×nh c¶nh cña n«ng d©n ë miÒn T©y ch©u Phi vμ ch©u Phi xÝch
Ng©n hμng Marèc víi sè vèn lμ 15.400.000 phr¨ng, n¨m 1921
®¹o thuéc Ph¸p cßn khñng khiÕp h¬n n÷a.
®· thu ®−îc 1.753.000 phr¨ng tiÒn lêi.
GÇn 40 c«ng ty chiÕm nh÷ng thuéc ®Þa nμy. Hä chiÕm tÊt c¶:
C«ng ty Ph¸p - Angiªri chiÕm 324.000 ha ruéng ®Êt tèt nhÊt.
ruéng ®Êt, tμi nguyªn thiªn nhiªn, c¶ sinh m¹ng cña d©n b¶n xø
Tæng c«ng ty Angiªri chiÕm 10 v¹n hÐcta.
n÷a. Nh©n d©n b¶n xø thËm chÝ kh«ng cã quyÒn lμm viÖc cho m×nh.
Mét c«ng ty t− nh©n ®· chiÕm kho¶ng 5 v¹n hÐcta rõng, cßn Hä buéc ph¶i lμm viÖc cho c¸c c«ng ty, bao giê còng thÕ vμ chØ ®−îc
c«ng ty phèt ph¸t vμ ®−êng s¾t C¸pde th× ®· chiÕm 5 v¹n hÐcta cã lμm viÖc cho c¸c c«ng ty mμ th«i. §Ó b¾t hä ph¶i lμm kh«ng c«ng,
nhiÒu má quÆng vμ l¹i cã quyÒn −u tiªn ®èi víi 2 v¹n ha chung c¸c c«ng ty ®· dïng thñ ®o¹n c−ìng bøc v−ît qu¸ søc t−ëng t−îng.
quanh khu vùc nμy. TÊt c¶ ruéng ®Êt ®Òu bÞ tÞch thu hÕt. ChØ cã ng−êi nμo chÞu lμm
Mét cùu nghÞ sÜ Ph¸p ®· chiÕm mét ®ån ®iÒn 1.125 ha cã c«ng viÖc do c¸c c«ng ty Êy ®ßi hái th× míi ®−îc mét phÇn ruéng
quÆng má, trÞ gi¸ lμ 10 triÖu phr¨ng, thu nhËp h»ng n¨m lμ 4 triÖu nhá. ¡n uèng thiÕu thèn ®· lμm cho hä m¾c ®ñ thø bÖnh tËt vμ
phr¨ng. D©n b¶n xø, ng−êi chñ cña nh÷ng má quÆng nμy, mçi n¨m chÕt rÊt nhiÒu, nhÊt lμ trÎ con.
chØ thu ho¹ch ®−îc 1% phr¨ng mçi hÐcta. Mét ph−¬ng ph¸p kh¸c lμ b¾t «ng giμ, phô n÷ vμ trÎ con lμm
ChÝnh s¸ch thùc d©n cña Ph¸p ®· thñ tiªu quyÒn chiÕm h÷u con tin. Chóng gi÷ nh÷ng ng−êi nμy trong nh÷ng c¨n nhμ chËt
c«ng céng vμ thay thÕ b»ng quyÒn chiÕm h÷u t− nh©n. Nã còng thñ chéi, ®èi xö tμn tÖ, hμnh h¹ hä, b¾t nhÞn ®ãi vμ nhiÒu khi giÕt hä
tiªu quyÒn chiÕm h÷u nhá, lμm lîi cho quyÒn chiÕm h÷u ®ån ®iÒn n÷a. ë mét vμi ®Þa ph−¬ng, sè ng−êi bÞ b¾t lμm con tin th−êng
lín. Nã ®· lμm cho n«ng d©n b¶n xø mÊt h¬n 5 triÖu ha ruéng ®Êt xuyªn l¹i nhiÒu b»ng sè ng−êi lμm viÖc ®Ó ®Ò phßng mäi m−u toan
tèt nhÊt. cña nh÷ng ng−êi lμm viÖc t×m c¸ch ch¹y trèn. §Ó c«ng viÖc ë c¸c
®ån ®iÒn khái bÞ ®×nh trÖ, ng−êi ta cÊm d©n b¶n xø kh«ng ®−îc cμy
Trong 15 n¨m, n«ng d©n ë Cabili bÞ c−íp mÊt 192.090 ha.
cÊy ruéng cña m×nh kÞp thêi. Do ®ã, n¹n ®ãi vμ bÖnh dÞch th−êng
Tõ n¨m 1913, mçi n¨m n«ng d©n Marèc bÞ c−íp mÊt 12.500 ha
x¶y ra, tμn ph¸ c¸c thuéc ®Þa.
ruéng ®Êt cμy cÊy. Tõ khi Ph¸p th¾ng trong cuéc chiÕn tranh "v×
NÕu mét vμi bé l¹c trèn vμo rõng vμ tr¸nh ®−îc ¸ch bãc lét cña
c«ng lý", con sè ®ã t¨ng lªn tíi 14.540 ha.
bän chñ ®ån ®iÒn th× hä ph¶i sèng ch¼ng kh¸c g× thó vËt, hä ¨n rÔ
HiÖn nay ë Marèc chØ cã 1.070 ng−êi Ph¸p mμ chiÕm tíi
cñ vμ l¸ c©y, chÕt v× sèt rÐt, v× khÝ hËu. Trong lóc Êy th× bän chñ da
500.000 ha ruéng ®Êt.
tr¾ng tμn ph¸ ®ång ruéng vμ lμng m¹c cña hä ®Ó khñng bè. Sau
Còng nh− nh÷ng ng−êi anh em cña hä lμ n«ng d©n An Nam, ®©y lμ mét ®o¹n trong cuèn sæ tay c«ng vô cña mét sÜ quan t¶ mét
n«ng d©n ch©u Phi ph¶i chÞu c¶nh c¬ cùc kh«ng thÓ chÞu næi, ph¶i c¸ch v¾n t¾t, râ rμng vμ thª th¶m sù ®μn ¸p n«ng d©n b¶n xø:
lao dÞch liªn miªn vμ ph¶i g¸nh nh÷ng thø thuÕ m¸ nÆng nÒ. Sù
Hμnh binh cμn quÐt lμng C«evan.
cïng khæ cña hä kh«ng sao t¶ xiÕt. ThiÕu l−¬ng thùc nªn hä ph¶i
Hμnh binh cμn quÐt lμng Phanèp Cun«, lμng vμ v−ên tr¹i bÞ
¨n nh÷ng thø rau cá d¹i hay thãc g¹o môc n¸t, v× thÕ mμ bÖnh sèt,
tμn ph¸.
th−¬ng hμn, bÖnh lao hoμnh hμnh trong nh©n d©n. Ngay nh÷ng
n¨m ®−îc mïa còng thÊy cã n«ng d©n ®i bíi nh÷ng ®èng r¸c ë Hμnh binh cμn quÐt lμng Bªcannix¬, lμng bÞ ®èt trôi, 3.000 c©y
thμnh thÞ, tranh thøc ¨n thõa víi chã. Cßn khi mÊt mïa th× x¸c chuèi bÞ chÆt.
288 Hå chÝ minh toμn tËp 289



§Ó kÕt luËn, t«i xin lÊy mét dÉn chøng cña mét ng−êi da ®en lμ
Hμnh binh cμn quÐt lμng Cua, lμng bÞ ph¸, v−ên tr¹i hoμn toμn
R¬nª Mar¨ng, t¸c gi¶ cuèn Batuala. ¤ng ta nãi: "Ch©u Phi vïng
bÞ ph¸ trôi.
xÝch ®¹o lμ n¬i d©n c− ®«ng ®óc, giμu cao su, ë ®©y cã ®ñ c¸c lo¹i
Hμnh binh cμn quÐt lμng Abimaphan, tÊt c¶ nhμ cöa ®Òu bÞ
v−ên tr¹i trång c©y, gμ vμ dª rÊt nhiÒu. ChØ sau 7 n¨m mäi c¸i ®Òu
®èt, v−ên tr¹i bÞ ph¸.
bÞ ph¸ ho¹i. Lμng m¹c tan tμnh, v−ên tr¹i hoang tμn, gμ vμ dª bÞ
Hμnh binh cμn quÐt lμng Examphami, lμng bÞ ph¸.
giÕt. Nh©n d©n b¶n xø kiÖt søc v× ph¶i lμm viÖc nÆng nhäc liªn
C¸c lμng ven s«ng B«m ®Òu bÞ ®èt. miªn vμ kh«ng c«ng nªn kh«ng ®ñ søc vμ kh«ng cßn thêi gian, dï lμ
rÊt Ýt, ®Ó cμy cÊy ruéng ®Êt. BÖnh tËt ph¸t sinh, n¹n ®ãi hoμnh
T¹i nh÷ng miÒn ch©u Phi thuéc ý, T©y Ban Nha, Anh vμ Bå
hμnh, sè ng−êi chÕt cμng nhiÒu... Nªn biÕt r»ng hä lμ con ch¸u cña
§μo Nha còng cã mét chÕ ®é c−íp bãc, lμm ph¸ s¶n, giÕt chãc vμ
mét bé l¹c khoÎ m¹nh, thiÖn chiÕn, dÎo dai vμ ®· ®−îc t«i luyÖn. ë
tμn ph¸ mét c¸ch khñng khiÕp nh− vËy.
®©y, nÒn v¨n minh ®· tiªu tan...".
ë C«ngg« thuéc BØ, n¨m 1891 d©n sè lμ 25 triÖu, thÕ mμ ®Õn
§Ó bæ sung bøc tranh bi th¶m nμy, t«i xin thªm mét ®iÓm lμ
n¨m 1911 chØ cßn cã 8,5 triÖu. Nh÷ng bé l¹c Herer« vμ Cama ë
chñ nghÜa t− b¶n Ph¸p kh«ng hÒ ngÇn ng¹i ®Èy c¶ mét khu vùc vμo
thuéc ®Þa cò cña §øc t¹i ch©u Phi ®· hoμn toμn bÞ tiªu diÖt, 8 v¹n
c¶nh ®ãi kÐm, nÕu viÖc ®ã cã lîi cho nã. Trong nhiÒu n−íc thuéc
ng−êi bÞ giÕt trong thêi gian §øc chiÕm ®ãng vμ 15.000 ng−êi bÞ
®Þa, vÝ dô nh− Rªuyni«ng, Angiªri, Ma®ag¸txca, v.v., ng−êi ta
giÕt trong thêi kú "b×nh ®Þnh" n¨m 1914. C«ngg« thuéc Ph¸p n¨m
kh«ng trång ngò cèc n÷a, mμ l¹i ph¶i trång nh÷ng thø kh¸c cÇn
1894 cã 20.000 d©n, thÕ mμ ®Õn 1911 chØ cßn cã 9.700 ng−êi.
cho nÒn c«ng nghiÖp cña Ph¸p. Nh÷ng thø nμy cã lîi h¬n cho chñ
Trong mét vïng, n¨m 1910 cã 10.000 d©n, sau ®ã 8 n¨m chØ cßn
®ån ®iÒn. §iÒu ®ã lμm cho ®êi sèng ë thuéc ®Þa rÊt ®¾t ®á vμ lu«n
®−îc 1.080 ng−êi. Trong mét vïng kh¸c víi 4 v¹n d©n da ®en, chØ
lu«n x¶y ra n¹n ®ãi.
trong 2 n¨m ®· cã 2 v¹n ng−êi bÞ giÕt, nöa n¨m sau 6.000 ng−êi
n÷a l¹i bÞ giÕt vμ bÞ th−¬ng tËt. Trong tÊt c¶ c¸c thuéc ®Þa cña Ph¸p, n¹n nghÌo ®ãi ®Òu t¨ng,
Nh÷ng vïng ven s«ng trï phó vμ ®«ng ®óc d©n c−, chØ sau 15 sù phÉn uÊt ngμy cμng lªn cao. Sù næi dËy cña n«ng d©n b¶n xø ®·
n¨m ®· biÕn thμnh nh÷ng miÒn hoang vu. Nh÷ng m¶nh x−¬ng tμn chÝn muåi. Trong nhiÒu n−íc thuéc ®Þa, hä ®· vμi lÇn næi dËy,
®· r¶i r¸c tr¾ng kh¾p c¸c èc ®¶o vμ lμng m¹c bÞ tμn ph¸. nh−ng lÇn nμo còng bÞ d×m trong m¸u. NÕu hiÖn nay n«ng d©n vÉn
T×nh c¶nh nh÷ng ng−êi cßn sèng sãt thËt khñng khiÕp: n«ng cßn ë trong t×nh tr¹ng tiªu cùc, th× nguyªn nh©n lμ v× hä cßn thiÕu
d©n bÞ c−íp mÊt phÇn ruéng bÐ nhá "®Ó dμnh" cña m×nh, thî thñ tæ chøc, thiÕu ng−êi l·nh ®¹o. Quèc tÕ Céng s¶n cÇn ph¶i gióp ®ì
c«ng mÊt nghÒ, cßn ng−êi ch¨n nu«i th× mÊt sóc vËt. D©n Matabªle hä tæ chøc l¹i, cÇn ph¶i cung cÊp c¸n bé l·nh ®¹o cho hä vμ chØ cho
lμ d©n ch¨n nu«i nhiÒu sóc vËt tr−íc khi ng−êi Anh ®Õn, hä cã tíi hä con ®−êng ®i tíi c¸ch m¹ng vμ gi¶i phãng.
20 v¹n sóc vËt cã sõng. Hai n¨m sau chØ cßn 40.900 con. D©n
Herer« cã 9 v¹n sóc vËt, trong vßng 12 n¨m bän thùc d©n §øc ®·
In trong s¸ch §¹i héi toμn thÕ giíi lÇn thø V
c−íp mÊt mét nöa. Nh÷ng tr−êng hîp t−¬ng tù nh− vËy, x¶y ra rÊt
Quèc tÕ Céng s¶n, b¶n tèc ký,
nhiÒu trong tÊt c¶ c¸c n−íc da ®en ®· tiÕp xóc víi v¨n minh cña
tiÕng Nga, phÇn I, Nxb. ChÝnh trÞ
ng−êi da tr¾ng.
Quèc gia, M¸txc¬va, 1925, tr.758-762.
290 Hå chÝ minh toμn tËp 291



)
Long cã 4.000 c«ng nh©n, nhμ m¸y dÖt B¾c - 3.000 c«ng nh©n,
Kú107F1




®−êng s¾t - 8.000 c«ng nh©n.
Ngμy lμm viÖc 12-13 tiÕng. Trong n«ng nghiÖp ngμy lμm viÖc
cßn dμi h¬n. Nh÷ng ngμy lÔ - vμ nhiÒu khi c¶ nh÷ng ngμy chñ
nhËt - ®Òu kh«ng ®−îc ®Õm xØa tíi. Kh«ng cã b¶o hiÓm x· héi cho
tuæi giμ, kh«ng cã trî cÊp cho lóc bÞ th−¬ng tËt hoÆc ®au èm. TiÒn
l−¬ng cña c«ng nh©n kh«ng lμnh nghÒ kh«ng qu¸ 50 phr¨ng mét
THAM LUËN T¹I §¹I HéI LÇN THø III
th¸ng, cßn cña c«ng nh©n lμnh nghÒ - 250 phr¨ng. C«ng nh©n
QUèC TÕ C¤NG HéI §á40
nhiÒu khi ph¶i ký nh÷ng giao kÌo mét phÝa, b¾t buéc hä ph¶i lμm
viÖc cho bän chñ trong mét sè n¨m nhÊt ®Þnh. Theo giao kÌo, bän
chñ nhμ m¸y cã thÓ sa th¶i hä bÊt kú lóc nμo, nh−ng ng−êi c«ng
Th−a c¸c ®ång chÝ, t«i xin th«ng b¸o víi c¸c ®ång chÝ vÒ t×nh
nh©n l¹i kh«ng thÓ bá viÖc tr−íc lóc hÕt thêi h¹n nh− ®· quy ®Þnh
h×nh giai cÊp c«ng nh©n ë §«ng D−¬ng, mét trong nh÷ng thuéc ®Þa
quan träng nhÊt cña Ph¸p. trong giao kÌo. Trong n«ng nghiÖp, nhiÒu khi ngay c¶ thñ tôc h×nh
thøc ®ã còng kh«ng ®−îc dïng, vμ cè n«ng trë thμnh hÇu nh− n« lÖ,
Theo nh÷ng sè liÖu thèng kª gÇn ®©y, ë §«ng D−¬ng hiÖn cã 63
nh− së h÷u riªng cña bän chñ. §èi víi nh÷ng ng−êi kh«ng phôc
xÝ nghiÖp khai má s¶n xuÊt 70 v¹n tÊn than ®¸, 5 v¹n tÊn kÏm, 15
v¹n tÊn ch×, 2.500 tÊn s¾t, 1.500 tÊn c¸c kim lo¹i kh¸c, 3.500 ) ®¸ tïng, cã s½n c¶ mét hÖ thèng b¾t bí vμ ®¸nh ®Ëp.
105F1




quý vμ 100 kil«gam vμng. TÊt nhiªn, kh«ng thÓ nãi tíi tù do b·i c«ng. Mét vμi cuéc næi
Cßn vÒ nh÷ng ngμnh c«ng nghiÖp kh¸c th× nªn l−u ý r»ng ë §«ng dËy lín mang tÝnh chÊt b·i c«ng, kh«ng ph¶i lμ do vËn ®éng tuyªn
D−¬ng cßn cã 140 ®ån ®iÒn cao su víi diÖn tÝch chung 3.500 hÐcta vμ truyÒn g©y ra mμ lμ do bÞ ®ãi, ®· bÞ ®μn ¸p b»ng mäi c¸ch tμn ¸c
s¶n xuÊt 5.000 tÊn. C«ng nghiÖp thùc phÈm còng ®¸ng kÓ - s¶n xuÊt nhÊt.
250 tÊn thÞt hép.
Víi sù gióp ®ì hμo hiÖp cña chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p, ë §«ng
100 xÝ nghiÖp t¬ lôa s¶n xuÊt 100 tÊn hμng t¬ lôa.
D−¬ng thËt ra lμ ®· phôc håi chÕ ®é n« lÖ. N« lÖ cã ba lo¹i: 1) tï
NÕu nh− kÓ thªm r»ng ë §«ng D−¬ng cßn cã 355 tr¹m ®iÖn khæ sai, mμ chÝnh quyÒn cai trÞ ®· cho bän chñ c¸c nhμ m¸y sö
b¸o, 2.100 kil«mÐt ®−êng s¾t vμ 3 c¶ng lín mμ mçi n¨m bèc dì 7-8 dông, sau c¶ mét ngμy lao ®éng cho bän t− b¶n th× tèi ®Õn hä l¹i trë
triÖu tÊn hμng kh¸c nhau th× ®iÒu ®ã sÏ cho mét quan niÖm chung vÒ c¸c nhμ tï cã biÓn ®Ò høa h−¬u høa v−în "tù do, b×nh ®¼ng vμ
vÒ nh÷ng lÜnh vùc s¶n xuÊt mμ v« s¶n §«ng D−¬ng ®ang bá søc lao
b¸c ¸i"; 2) n«ng n«, cã thÓ bao gåm tÊt c¶ ng−êi An Nam tõ 18 ®Õn
®éng vμo ®ã.
60 tuæi, h»ng n¨m buéc ph¶i ®i phu mét sè ngμy nhÊt ®Þnh. V¶ l¹i,
ë §«ng D−¬ng cßn cã nh÷ng xÝ nghiÖp t−¬ng ®èi lín: nhμ m¸y sè l−îng nh÷ng ngμy ®ã chØ lμ quy ®Þnh −íc chõng, cßn trªn thùc tÕ
xim¨ng ) cã 30.000 c«ng nh©n lμm thuª, khu má vÞnh H¹ hÇu nh− kh«ng cã h¹n ®Þnh. Mét phÇn lín d©n c− ®· bÞ huy ®éng
P ãclan106F2




vμo viÖc lμm ®−êng, ®μo kªnh vμ kh«ng cã bÊt kú mét thø c«ng s¸

1) Cara: ®¬n vÞ träng l−îng ®¸ quý = 0,2 gam.
1) Nhμ m¸y dÖt Nam §Þnh.
2) Nhµ m¸y xim¨ng H¶i Phßng.
292 Hå chÝ minh toμn tËp 293



nμo hÕt. Sè ng−êi d©n b¶n xø chÕt v× nh÷ng c«ng viÖc Êy thËt rÊt chóng t«i quyÕt ®Ëp tan lùc l−îng cña chñ nghÜa ®Õ quèc ch©u ¢u
lín; 3) n« lÖ, ®óng theo nghÜa ®Çy ®ñ cña tõ, hä bÞ b¸n vμ bÞ mua. ¸p bøc chóng t«i. Nh−ng ®Ó ®¹t tíi kÕt qu¶ ®ã, ®Ó thóc ®Èy nhanh
Trong viÖc mua b¸n nμy, chÝnh quyÒn thùc d©n ®· trë thμnh bän chãng c«ng cuéc gi¶i phãng cña giai cÊp v« s¶n §«ng D−¬ng th× cÇn
chñ kinh doanh. Gièng nh− thêi chiÕn tranh, chÝnh quyÒn thùc d©n thiÕt mét ®iÒu lμ c¸c ®ång chÝ chóng ta trong c¸c tæ chøc c«ng nh©n
®· tuyÓn d©n b¶n xø lμm lÝnh - t×nh nguyÖn, th× b©y giê chóng l¹i c¸ch m¹ng Ph¸p ph¶i tÝch cùc gióp ®ì chóng t«i trong cuéc ®Êu
mé c«ng nh©n - t×nh nguyÖn ®i c¸c thuéc ®Þa Ph¸p kh¸c, chñ yÕu tranh gi¶i phãng cña chóng t«i. (Vç tay vang déi).
cho c¸c ®¶o ë Th¸i B×nh D−¬ng. Nh÷ng ng−êi An Nam nμy ®Õn ®ã
bÞ b¸n cho bän chñ ®ån ®iÒn vμ chñ nhμ m¸y ng−êi ch©u ¢u.
In trong s¸ch: §¹i héi lÇn thø III
Cã mét bøc th−, ®· ®¨ng kh¾p §«ng D−¬ng vμ ®Ò ngμy 17 Quèc tÕ C«ng héi ®á - B¸o c¸o,
th¸ng 3 n¨m 1924, nãi vÒ nh÷ng tai ho¹ khñng khiÕp do bÖnh sèt b¶n tèc ký, tiÕng Nga, M¸txc¬va,
rÐt g©y ra trong sè nh÷ng ng−êi n« lÖ ®· bÞ ®−a tíi ®¶o £ ), bøc th− 1924, tr.297-299.
Ýt108F1




yªu yªu cÇu ph¶i chÊm døt c¸i hÖ thèng bãc lét v« liªm sØ ®èi víi
t×nh tr¹ng t¨m tèi cña ng−êi d©n b¶n xø.
Giai cÊp v« s¶n kh«ng thÓ lμm g× ®Ó chèng l¹i c¸i hÖ thèng bãc
lét ®ã, ch−a cã mét tæ chøc c«ng nh©n nμo c¶. Bé luËt thuéc ®Þa do
nh÷ng nhμ khai ho¸ Ph¸p so¹n ra chÝnh lμ ®Ó ®μn ¸p bÊt kú mét
biÓu hiÖn nμo cã tÝnh tù chñ cña ng−êi d©n b¶n xø nãi chung vμ
tÇng líp v« s¶n nãi riªng. Theo bé luËt ®ã, ng−êi An Nam kh«ng cã
quyÒn xuÊt b¶n b¸o chÝ b»ng tiÕng mÑ ®Î, kh«ng cã tù do héi häp
vμ lËp héi, bÞ t−íc ®o¹t c¶ quyÒn tù do ®i l¹i tõ tØnh nμy sang tØnh
kh¸c. §Ó b¶o vÖ nh÷ng luËt ph¸p ®ã th× cã toμ ¸n gåm 5-6 quan l¹i
Ph¸p, chóng xö kÝn vμ tuyªn ¸n, kÓ c¶ ¸n tö h×nh.
Tr−íc chiÕn tranh, ng−êi An Nam cã tæ chøc vμi hîp t¸c x·,
nh−ng chÝnh quyÒn thùc d©n ®· gi¶i t¸n chóng, b¾t giam nh÷ng
ng−êi tæ chøc v× nghi lμ tuyªn truyÒn c¸ch m¹ng.
Th−a c¸c ®ång chÝ, t×nh c¶nh c«ng nh©n An Nam lμ nh− thÕ.
§ã lμ mét t×nh c¶nh khñng khiÕp, nh−ng kh«ng ph¶i lμ kh«ng cã
lèi tho¸t. T×nh h×nh kh«ng ph¶i lμ kh«ng cã lèi tho¸t, bëi v× víi sù
gióp ®ì cña c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng gÇn gòi víi Quèc tÕ C«ng héi ®á,



1) HÐbrides: ®¶o nhá ë nam Th¸i B×nh D−¬ng.
294 Hå chÝ minh toμn tËp 295




51.000 NG¦êI AN NAM BÞ §Õ QUèC PH¸P L£NIN Vμ C¸C D¢N TéC PH¦¥NG §¤NG
§éNG VI£N §I LμM BIA §ì §¹N
NÕu giai cÊp v« s¶n ph−¬ng T©y coi Lªnin lμ mét thñ lÜnh, mét
l·nh tô, mét ng−êi thÇy th× c¸c d©n téc ph−¬ng §«ng l¹i coi Lªnin
V× danh dù cña chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p, xø §«ng D−¬ng thuéc
lμ mét ng−êi con vÜ ®¹i h¬n n÷a, cao quý h¬n n÷a, nÕu t«i cã thÓ nãi
®Þa ®· bÞ thiÖt h¹i nÆng nÒ. 51.000 ng−êi An Nam (ng−êi §«ng
nh− vËy.
D−¬ng) ®· bÞ ®éng viªn vμ ®Èy ra mÆt trËn cña n−íc Ph¸p. 49.000
ng−êi bÞ ®−a ®Õn c¸c nhμ m¸y ®Ó s¶n xuÊt thiÕt bÞ qu©n sù. Kh«ng ph¶i chØ thiªn tμi cña Ng−êi, mμ chÝnh lμ tÝnh coi khinh
sù xa hoa, tinh thÇn yªu lao ®éng, ®êi t− trong s¸ng, nÕp sèng gi¶n
Ng−êi Ph¸p trong nh÷ng b¸o c¸o chÝnh thøc vÉn th−êng viÕt
dÞ, tãm l¹i lμ ®¹o ®øc vÜ ®¹i vμ cao ®Ñp cña ng−êi thÇy, ®· ¶nh
vÒ "tuyÓn mé lÝnh t×nh nguyÖn"; sù thùc nh÷ng ng−êi An Nam ®·
h−ëng lín lao tíi c¸c d©n téc ch©u ¸ vμ ®· khiÕn cho tr¸i tim cña
bÞ hä b¾t vμ ®Èy vμo chiÕn tranh lμm bia ®ì ®¹n.
hä h−íng vÒ Ng−êi, kh«ng g× ng¨n c¶n næi.
Ng−êi Ph¸p kh«ng chØ ®Èy ng−êi An Nam ra trËn. Hä cßn t−íc
®o¹t hÕt th¶y nh÷ng g× cã thÓ t−íc ®o¹t ®−îc d−íi h×nh thøc thuÕ. Quen bÞ ®èi xö nh− nh÷ng kÎ l¹c hËu, thÊp hÌn, c¸c d©n téc
ph−¬ng §«ng ®· coi Lªnin lμ hiÖn th©n cña t×nh anh em bèn bÓ.
§Ó ®æi lÊy nh÷ng thø ®ã, n−íc Ph¸p ®Õ quèc ®· nhiÒu lÇn høa
Kh«ng nh÷ng hä biÕt ¬n Ng−êi mμ cßn tha thiÕt yªu mÕn Ng−êi.
sÏ ®em l¹i tù do vμ quyÒn tù quyÕt cho c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc.
Hä t«n kÝnh Ng−êi t−¬ng tù nh− t«n kÝnh cha mÑ. Cã thÊy c¸c sinh
Nh−ng nguy c¬ chiÕn tranh võa míi qua khái, th× nh÷ng chñ nhμ
viªn Tr−êng ®¹i häc c¸c d©n téc ph−¬ng §«ng khãc s−ng c¶ m¾t, cã
b¨ng ng−êi Ph¸p l¹i b¾t ®Çu nÆn thªm cμng nhiÒu thø thuÕ. Cßn
thÊy c¸c chμng trai trÎ ®ã nøc në khi biÕt tin Lªnin tõ trÇn th× míi
c¸c vÞ t−íng th× cè phôc vô trong qu©n ®éi ®Õn 4 n¨m.
hiÓu thÊu ®−îc t×nh yªu cña hä ®èi víi Ng−êi.
ChiÕn dÞch chèng chiÕn tranh do Quèc tÕ Céng s¶n ph¸t ®éng,
®ang vang déi kh¾p c¸c thuéc ®Þa. Lªnin tõ trÇn, ®ã lμ c¸i tang chung cho toμn thÕ giíi. Quèc d©n
®¶ng50 (®¶ng nh©n d©n, hiÖn n¾m chÝnh quyÒn ë Hoa Nam) ®ang
NguyÔn ¸i Quèc häp ®¹i héi th× ®−îc tin Lªnin mÊt. Toμn thÓ ®¹i héi ®øng ngay dËy
ViÕt n¨m 1924. Tμi liÖu tiÕng Nga, §¹i biÓu §«ng D−¬ng dù §¹i héi vμ buæi häp ®−îc bÕ m¹c ®Ó tá ý ®Ó tang Lªnin. Theo ®Ò nghÞ cña
l−u t¹i Côc l−u tr÷ V¨n phßng lÇn thø V Quèc tÕ Céng s¶n. b¸c sÜ T«n DËt Tiªn, ChÝnh phñ Qu¶ng Ch©u ®· quyÕt ®Þnh ngõng
Trung −¬ng §¶ng.
c¸c cuéc biÓu diÔn nghÖ thuËt trong ba ngμy. TÊt c¶ c¸c c«ng së ®Òu
296 Hå chÝ minh toμn tËp 297



treo cê rñ, c¸c ®oμn thÓ v¨n ho¸, chÝnh trÞ, kinh tÕ ë c¸c ®Þa ph−¬ng l¹i bÞ ®−a vμo chç chÕt, Lªnin ®· ®¹p b»ng gian khæ vμ khã kh¨n, ®·
vμ ë B¾c Kinh, chñ yÕu lμ c¸c héi sinh viªn vμ c¸c tæ chøc c«ng thøc tØnh giai cÊp v« s¶n Nga næi dËy, ®· tæ chøc c¸c x«viÕt.
nh©n, ®Òu tæ chøc mét c¸ch träng thÓ lÔ truy ®iÖu nhμ c¸ch m¹ng vÜ Lªnin kh«ng nh÷ng chØ gi¶i phãng nam giíi vμ n÷ giíi trªn ®Êt
®¹i. Còng trong dÞp nμy, c¸c ®oμn thÓ Êy ®Òu nhÊt trÝ biÓu quyÕt n−íc Tiªn sinh, mμ cßn chØ ®−êng cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi nghÌo
®ßi ph¶i thõa nhËn ngay lËp tøc chÝnh quyÒn x«viÕt. Sinh viªn ®· khæ trªn thÕ giíi. Vμ bÊt chÊp bän b¹ch vÖ tÊn c«ng ë bªn trong,
bän t− b¶n bao v©y bªn ngoμi, ý chÝ kiªn c−êng cña Lªnin ®· cøu
quyÕt ®Þnh dùng mét bøc t−îng Lªnin trong c«ng viªn lín nhÊt ë
®ång bμo cña Tiªn sinh ra khái c¶nh ®au khæ vμ lÇm than, vμ ®·
B¾c Kinh.
nªu cao ngän cê cña Quèc tÕ cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc.
NghÞ viÖn Trung Quèc ®· göi ®iÖn chia buån.
§iÒu ®ã h¸ ch¼ng ®¸ng ®Ó chóng ta kÝnh cÈn mÆc niÖm tr−íc
Phô n÷ còng khãc th−¬ng Lªnin. ë Trung Quèc, còng nh− ë tÊt
anh linh vÜ ®¹i cña Tiªn sinh hay sao?
c¶ c¸c n−íc ph−¬ng §«ng, phô n÷ rÊt Ýt biÕt nh÷ng sù viÖc x¶y ra Ngμy 21 th¸ng 1 h¸ ch¼ng ®¸ng m·i m·i lμ mét ngμy tang cho
trªn thÕ giíi, hä thê ¬ víi nh÷ng sù viÖc Êy. Nh−ng hä ®· ®Ó tang tÊt c¶ nh÷ng nam n÷ ®ang chÞu khæ cùc hay sao?
Lªnin. Nh− vËy lμ nh÷ng biÓu hiÖn cña phô n÷ Trung Quèc trong N−íc Nga ®ang tiÕn ®Õn chç phån vinh. Nh−ng muèn cã ®−îc
hoμn c¶nh ®au ®ín nμy cã mét ý nghÜa lÞch sö. Mét mÆt, ®iÒu ®ã mét nÒn hoμ b×nh thËt sù, th× cßn ph¶i tiÕn lªn h¬n n÷a vμ cßn ph¶i
lμm nhiÒu viÖc h¬n n÷a. Loμi ng−êi ®ang thøc tØnh; nh−ng muèn tù
chøng tá r»ng phô n÷ ph−¬ng §«ng ®· thøc tØnh; mÆt kh¸c, chøng
gi¶i phãng hoμn toμn, th× cßn ph¶i ®Êu tranh. ThÕ mμ giê ®©y,
tá r»ng ng−êi thÇy vÜ ®¹i ®· ®−îc tÊt c¶ mäi ng−êi, nam còng nh−
ng−êi thÇy ®ét ngét tõ gi· chóng ta, ch−a ®−îc tr«ng thÊy kÕt qu¶
n÷, nh÷ng ng−êi b×nh th−êng nhÊt còng nh− nh÷ng ng−êi tiªn tiÕn
cuèi cïng cña sù nghiÖp cña m×nh.
nhÊt, ®Òu hiÓu vμ yªu mÕn. V× thÕ, t«i xin dÞch ra ®©y bμi kªu
Nh÷ng ng−êi cã t©m huyÕt lμm sao mμ cã thÓ cÇm ®−îc n−íc
gäi cña mét n÷ sinh viªn, ®¨ng trong mét tê b¸o phô n÷ ë Th−îng
m¾t? Nh÷ng ng−êi bÞ ¸p bøc, nam vμ n÷, h¸ l¹i kh«ng nªn nhËn
H¶i:
lÊy nhiÖm vô mμ Lªnin ®· ®Ó l¹i vμ tiÕn lªn hay sao? TiÕn lªn!
"Hìi c¸c chÞ em!
C¸c chÞ em th©n mÕn!
Tõ khi cã chñ nghÜa t− b¶n, toμn bé c¬ thÓ x· héi ®Òu bÞ ¶nh Chóng ta h·y tæ chøc truy ®iÖu mét c¸ch träng thÓ Ng−êi ®·
h−ëng tai h¹i cña nã. C¸c vËt phÈm do tÊt c¶ mäi ng−êi s¶n xuÊt suèt ®êi ®Êu tranh chèng c¶nh cïng khæ vμ ¸ch ¸p bøc cña c¸c d©n
ra, ®¸ng lÏ ph¶i thuéc vÒ tÊt c¶ mäi ng−êi th× l¹i thuéc ®Æc quyÒn téc, Ng−êi ®· ®Êu tranh cho thÕ giíi ®Õn h¬i thë cuèi cïng!".
cña mét vμi ng−êi! ¸ch ¸p bøc kinh tÕ ®· n« dÞch con ng−êi, còng §Ó kÕt thóc, chóng ta h·y chó ý r»ng ®Ó chØ Lªnin, th× khi nãi hay
¸ch ¸p bøc Êy ®· biÕn phô n÷ thμnh nh÷ng ®å vËt tuú thuéc quyÒn viÕt, ng−êi Trung Quèc ®Òu chØ dïng tõ "Tiªn sinh", mét tõ vinh dù
sö dông cña nam giíi! ®ång nghÜa víi "Tö" (Khæng Tö, M¹nh Tö) vμ cã nghÜa lμ: thÇy.
Tõ bao thÕ kû nay, bao nhiªu triÖu con ng−êi ®· bÞ xiÒng xÝch
NGUYÔN ¸I QUèC
nh− thÕ? Bao nhiªu triÖu ®μn bμ ®· bÞ hy sinh?
Trong lóc cuéc chiÕn tranh thÕ giíi ®ang diÔn ra ¸c liÖt, trong lóc B¸o Le Paria, sè 27,
hμng triÖu con ng−êi kh«ng lμm h¹i ®Õn ai, ®ang muèn sèng, nh−ng th¸ng 7-1924.
298 Hå chÝ minh toμn tËp 299



träng ®Çu tiªn cña nã lμ thμnh lËp Tr−êng ®¹i häc ph−¬ng §«ng.
Tr−êng ®¹i häc ph−¬ng §«ng hiÖn nay gåm cã 1.025 sinh viªn,
trong ®ã cã 151 n÷ sinh. Trong sè sinh viªn Êy, cã 865 ®¶ng viªn
céng s¶n. Thμnh phÇn x· héi cña häc sinh nh− sau: 547 n«ng d©n,
265 c«ng nh©n, 210 trÝ thøc v« s¶n. NÕu ng−êi ta chó ý r»ng c¸c
n−íc ph−¬ng §«ng ®Òu lμ nh÷ng n−íc hÇu nh− hoμn toμn n«ng
nghiÖp th× sÏ dÔ hiÓu v× sao sè sinh viªn n«ng d©n chiÕm tû lÖ cao
C¸CH M¹NG NGA
h¬n. ë Ên §é, ë NhËt, ë Trung Quèc - nhÊt lμ ë Trung Quèc, phÇn
Vμ C¸C D¢N TéC THUéC §ÞA
nhiÒu lμ c¸c trÝ thøc trung thμnh víi sù nghiÖp cña giai cÊp c«ng
nh©n ®ang l·nh ®¹o giai cÊp nμy trong cuéc ®Êu tranh, ®iÒu ®ã gi¶i
thÝch v× sao sè trÝ thøc chiÕm tû lÖ mét thiÓu sè t−¬ng ®èi quan
Chñ nghÜa t− b¶n lμ mét con ®Øa cã mét c¸i vßi b¸m vμo giai
träng; vμ tû lÖ c«ng nh©n Ýt lμ do c«ng nghiÖp vμ th−¬ng nghiÖp
cÊp v« s¶n ë chÝnh quèc vμ mét c¸i vßi kh¸c b¸m vμo giai cÊp v«
t−¬ng ®èi kÐm ph¸t triÓn trong c¸c vïng ph−¬ng §«ng, trõ n−íc
s¶n ë c¸c thuéc ®Þa. NÕu ng−êi ta muèn giÕt con vËt Êy, ng−êi ta
NhËt. Ngoμi ra, cßn cã 75 häc sinh thiÕu niªn, tõ 10 ®Õn 16 tuæi.
ph¶i ®ång thêi c¾t c¶ hai vßi. NÕu ng−êi ta chØ c¾t mét vßi th«i, th×
150 gi¸o s− phô tr¸ch gi¶ng d¹y vÒ khoa häc x· héi, vÒ to¸n
c¸i vßi kia vÉn tiÕp tôc hót m¸u cña giai cÊp v« s¶n; con vËt vÉn
häc, vÒ duy vËt lÞch sö, vÒ lÞch sö phong trμo c«ng nh©n, vÒ khoa
tiÕp tôc sèng vμ c¸i vßi bÞ c¾t ®øt l¹i sÏ mäc ra. C¸ch m¹ng Nga rÊt
häc tù nhiªn, vÒ lÞch sö c¸c cuéc c¸ch m¹ng, vÒ khoa kinh tÕ chÝnh
hiÓu râ ®iÒu ®ã. V× thÕ nã kh«ng võa lßng víi viÖc ®äc nh÷ng bμi
trÞ, v.v.. Trong líp häc, thanh niªn cña 62 chñng téc kh¸c nhau
diÔn v¨n rçng tuÕch vμ viÕt ra nh÷ng quyÕt ®Þnh "nh©n ®¹o" ®èi víi
cïng th©n mËt s¸t c¸nh bªn nhau.
c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc, mμ c¸ch m¹ng Nga d¹y cho hä ®Êu tranh,
Tr−êng ®¹i häc ph−¬ng §«ng cã 10 ng«i nhμ to ®Ó cho sinh viªn
gióp ®ì hä b»ng tinh thÇn vμ vËt chÊt nh− Lªnin ®· tuyªn bè trong
dïng. Tr−êng cã mét r¹p chiÕu bãng cho sinh viªn xem kh«ng mÊt
luËn c−¬ng cña Ng−êi vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa. C¸ch m¹ng Nga ®· triÖu
tiÒn vμo ngμy thø n¨m vμ ngμy chñ nhËt; cßn nh÷ng ngμy kh¸c
tËp §¹i héi Bacu51; hai m−¬i mèt d©n téc ph−¬ng §«ng ®· ph¸i ®¹i
trong tuÇn lÔ th× ®Ó cho mét ng−êi thÇu. Cã hai tñ s¸ch víi 47.000
biÓu tíi dù §¹i héi ®ã. Nh÷ng ®¹i biÓu cña c¸c ®¶ng c«ng nh©n
quyÓn s¸ch gióp cho c¸c nhμ c¸ch m¹ng trÎ tuæi ®i s©u vμo viÖc
ph−¬ng T©y còng tham gia c«ng viÖc cña §¹i héi. §ã lμ lÇn ®Çu
nghiªn cøu cña m×nh vμ båi d−ìng thªm t− t−ëng. Mçi d©n téc hay
tiªn trong lÞch sö, giai cÊp v« s¶n ë c¸c n−íc ph−¬ng T©y ®i x©m
"nhãm", cã mét tñ s¸ch riªng, gåm s¸ch b¸o b»ng tiÕng mÑ ®Î cña
chiÕm vμ giai cÊp v« s¶n c¸c n−íc bÞ x©m chiÕm ë ph−¬ng §«ng ®·
hä. Phßng ®äc s¸ch ®−îc sinh viªn trang trÝ mét c¸ch cã nghÖ thuËt
th©n mËt n¾m tay nhau vμ cïng nhau t×m c¸ch ®Êu tranh cã hiÖu
vμ cã ®Çy ®ñ b¸o chÝ. C¸c häc sinh còng cho ra mét tê b¸o chØ cã
qu¶ chèng chñ nghÜa t− b¶n lμ kÎ thï chung cña hä.
mét b¶n duy nhÊt d¸n vμo c¸i b¶ng to ®Æt tr−íc cöa phßng ®äc
Sau cuéc §¹i héi lÞch sö Êy, mÆc dÇu ®ang vÊp ph¶i nh÷ng khã
s¸ch. Nh÷ng ng−êi ®au èm ®−îc vμo ch÷a trong bÖnh viÖn cña nhμ
kh¨n trong n−íc vμ ngoμi n−íc, n−íc Nga c¸ch m¹ng kh«ng hÒ mét
tr−êng. Mét tr¹i ®iÒu d−ìng ë Crimª dμnh riªng cho sinh viªn cÇn
chót do dù trong viÖc gióp ®ì c¸c d©n téc mμ nã ®· thøc tØnh b»ng ®−îc d−ìng søc. ChÝnh phñ X«viÕt ®· tÆng cho Tr−êng ®¹i häc hai
cuéc c¸ch m¹ng anh dòng vμ th¾ng lîi. Mét trong nh÷ng viÖc quan tr¹i hÌ mçi tr¹i cã 9 ng«i nhμ. Mçi tr¹i hÌ cã mét chç cho sinh viªn
300 Hå chÝ minh toμn tËp 301



häc ch¨n nu«i. Ng−êi "bÝ th− n«ng nghiÖp" cña Tr−êng ®¹i häc ®· chÝnh trÞ cña n−íc Nga n÷a. Trong kú bÇu cö c¸c X«viÕt, nh÷ng
tù hμo nãi víi t«i: "Chóng t«i ®· cã 30 con bß c¸i vμ 50 con lîn". Mét sinh viªn mμ khi cßn ë trong n−íc cña hä th× chØ lμ nh÷ng "kÎ d©n
tr¨m hÐcta ruéng ®Êt cÊp cho c¸c tr¹i hÌ Êy lμ do sinh viªn tù cμy lμnh", nh÷ng "ng−êi ®−îc b¶o hé", nghÜa lμ nh÷ng ng−êi kh«ng cã
cÊy lÊy. Trong kú nghØ hÌ vμ sau giê lμm viÖc vμ tËp luyÖn, sinh quyÒn g× kh¸c h¬n lμ quyÒn nép thuÕ, nh÷ng ng−êi kh«ng hÒ cã
viªn ®i gióp ®ì n«ng d©n. Nh©n ®©y còng nãi qua r»ng mét trong quyÒn øng cö vμ bÇu cö ë n−íc hä, nh÷ng ng−êi kh«ng ®−îc phÐp
nh÷ng tr¹i hÌ Êy tr−íc kia lμ th¸i Êp cña mét quËn c«ng. ThËt lμ bμn b¹c chÝnh trÞ, th× nay ë n−íc Nga X«viÕt nh÷ng ng−êi ®ã ®−îc
mét c¶nh ®¸ng ghi nhí khi tr«ng thÊy l¸ cê ®á tung bay kiªu h·nh tham gia bÇu cö vμ cö ®¹i biÓu cña hä vμo X«viÕt. Mong r»ng
trªn ngän th¸p cã mang t−íc huy quËn c«ng, vμ thÊy nh÷ng ng−êi
nh÷ng anh em cña t«i ë c¸c thuéc ®Þa ®ang cÇu xin ®æi quèc tÞch
n«ng d©n trÎ tuæi TriÒu Tiªn hay ¸cmªni vui ®ïa trong lÔ ®iÖn cña
m·i mμ kh«ng ®−îc, h·y thö so s¸nh nÒn d©n chñ t− s¶n víi nÒn
quËn c«ng kh«ng kiªng nÓ g× c¶.
d©n chñ v« s¶n.
Sinh viªn ¨n, ë vμ mÆc kh«ng ph¶i mÊt tiÒn. Mçi th¸ng mçi
TÊt c¶ nh÷ng sinh viªn Êy ®Òu ®· tõng ®au khæ vμ ®· thÊy
sinh viªn cßn ®−îc lÜnh 5 ®ång róp vμng ®Ó tiªu vÆt.
ng−êi kh¸c ®au khæ. TÊt c¶ ®Òu ®· sèng d−íi "nÒn v¨n minh khai
§Ó häc sinh cã mét quan niÖm ®óng ®¾n vÒ viÖc gi¸o dôc trÎ ho¸ cao c¶" vμ d−íi ¸ch bãc lét vμ ¸p bøc cña chñ nghÜa t− b¶n n−íc
em, Tr−êng ®¹i häc cã mét nhμ nu«i trÎ vμ mét nhμ göi trÎ rÊt kiÓu ngoμi. V× thÕ tÊt c¶ ®Òu ham mª vμ khao kh¸t häc tËp vμ hiÓu biÕt.
mÉu gåm 60 em nhá. Hä võa h¨ng h¸i võa nghiªm tóc. Hä kh«ng hÒ ch¬i bêi phãng tóng
nh− nh÷ng thanh niªn ph−¬ng §«ng ë Pari, ë ¤xpho, ë BÐclin. Ng−êi
Mçi n¨m Tr−êng ®¹i häc chi tiªu ®Õn 516.000 ®ång róp vμng.
ta cã thÓ nãi kh«ng ngoa r»ng Tr−êng ®¹i häc ph−¬ng §«ng «m Êp
C¸c ®¹i biÓu cña 62 chñng téc trong Tr−êng ®¹i häc lËp thμnh
d−íi m¸i tr−êng m×nh tÊt c¶ t−¬ng lai cña c¸c d©n téc thuéc ®Þa.
mét "C«ng x·". Chñ tÞch vμ c¸c c¸n sù cña C«ng x· do phæ th«ng
MiÒn CËn §«ng vμ miÒn ViÔn §«ng, tõ Xyri ®Õn TriÒu Tiªn -
®Çu phiÕu bÇu ra ba th¸ng mét lÇn.
chóng t«i chØ nãi ®Õn nh÷ng n−íc thuéc ®Þa vμ nöa thuéc ®Þa cã mét
Mét ®¹i biÓu sinh viªn tham gia viÖc qu¶n trÞ kinh tÕ vμ hμnh
diÖn tÝch réng h¬n 15 triÖu km2, víi sè d©n h¬n 1.200 triÖu ng−êi,
chÝnh cña Tr−êng ®¹i häc. TÊt c¶ c¸c sinh viªn ®Òu ph¶i thay phiªn tÊt c¶ nh÷ng n−íc réng lín Êy ngμy nay ®Òu ®ang ë d−íi ¸ch cña
nhau lÇn l−ît lμm c«ng viÖc nhμ bÕp, th− viÖn, c©u l¹c bé, v.v.. TÊt chñ nghÜa t− b¶n vμ chñ nghÜa ®Õ quèc. Vμ mÆc dï sè l−îng cña hä
c¶ mäi vô "ph¹m ph¸p" hoÆc tranh chÊp ®Òu do mét toμ ¸n ®−îc ®¸ng lÏ ph¶i lμm cho hä cã søc m¹nh, c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc ®ã vÉn
bÇu ra xÐt xö tr−íc mÆt toμn thÓ c¸c ®ång chÝ. C«ng x· häp mçi ch−a thùc sù m−u ®å tù gi¶i phãng khái ¸ch ®ã, vμ v× hä ch−a hiÓu
tuÇn mét lÇn ®Ó th¶o luËn t×nh h×nh chÝnh trÞ vμ kinh tÕ quèc tÕ. gi¸ trÞ cña sù ®oμn kÕt quèc tÕ, nªn hä ch−a biÕt ®oμn kÕt nhau l¹i
ThØnh tho¶ng ng−êi ta tæ chøc nh÷ng cuéc héi häp vμ nh÷ng buæi ®Ó ®Êu tranh. Hä ch−a cã nh÷ng sù liªn hÖ gi÷a c¸c n−íc hä víi
d¹ héi trong ®ã nh÷ng sinh viªn cã khiÕu vÒ nghÖ thuËt tr×nh bμy nhau, nh− c¸c d©n téc ch©u ¢u vμ ch©u Mü. Hä cã s½n mét søc
nghÖ thuËt vμ v¨n häc cña kh¾p c¸c miÒn ë ph−¬ng §«ng. m¹nh to lín mμ hä ch−a biÕt! ViÖc thμnh lËp Tr−êng ®¹i häc
ph−¬ng §«ng, tËp hîp nh÷ng ng−êi l·nh ®¹o trÎ tuæi tÝch cùc,
Mét ®iÓm ®Æc biÖt nhÊt biÓu hiÖn sù "d· man" cña nh÷ng ng−êi
th«ng minh cña c¸c n−íc thuéc ®Þa, ®· lμm ®−îc mét c«ng cuéc to
b«nsªvÝch lμ kh«ng nh÷ng hä coi "nh÷ng ng−êi d©n thuéc ®Þa thÊp
lín lμ:
kÐm" Êy nh− anh em, mμ cßn tæ chøc cho hä tham gia ®êi sèng
302 Hå chÝ minh toμn tËp 303



a) Tr−êng ®· huÊn luyÖn cho c¸c chiÕn sÜ tiªn phong t−¬ng lai
Êy nguyªn lý ®Êu tranh giai cÊp, nguyªn lý mμ mét mÆt c¸c cuéc
®Êu tranh chñng téc vμ mÆt kh¸c c¸c tËp tôc cña chÕ ®é gia tr−ëng
®· lμm lÉn lén trong ®Çu ãc hä.
b) Tr−êng ®· lμm cho ®éi tiªn phong cña giai cÊp v« s¶n c¸c
n−íc thuéc ®Þa tiÕp xóc mËt thiÕt víi giai cÊp v« s¶n ph−¬ng T©y ®Ó
TH¦ GöI QUèC TÕ CéNG S¶ )
dän ®−êng cho mét sù hîp t¸c thËt sù sau nμy, chØ cã sù hîp t¸c ®ã N109F1




míi cã thÓ b¶o ®¶m cho giai cÊp c«ng nh©n quèc tÕ giμnh ®−îc
th¾ng lîi cuèi cïng.
Th−a ®ång chÝ,
c) Tr−êng ®· lμm cho c¸c d©n téc thuéc ®Þa - tõ tr−íc ®Õn nay
T«i ®· ®Õn M¸txc¬va vμo th¸ng 7-1923. T«i sÏ ra ®i sau 3
rêi r¹c víi nhau - hiÓu biÕt nhau, vμ ®oμn kÕt víi nhau, do ®ã ®Æt c¬
th¸ng l−u l¹i ë ®©y. V× lý do nμy hay lý do kh¸c, viÖc lªn ®−êng cña
së cho mét khèi liªn hîp t−¬ng lai gi÷a c¸c n−íc ph−¬ng §«ng, khèi
t«i ®· bÞ ho·n hÕt tuÇn nμy sang tuÇn kh¸c, råi hÕt th¸ng nμy sang
liªn hîp ®ã lμ mét trong nh÷ng c¸i c¸nh cña c¸ch m¹ng v« s¶n.
th¸ng kh¸c.
d) Tr−êng ®· nªu lªn cho giai cÊp v« s¶n c¸c n−íc mμ giai cÊp
Sau §¹i héi lÇn thø V, Ban ph−¬ng §«ng ®· nãi víi t«i r»ng:
t− s¶n cã thuéc ®Þa, mét tÊm g−¬ng vÒ nh÷ng ®iÒu hä cã thÓ vμ ph¶i
1/ Ban sÏ giíi thiÖu t«i víi Quèc d©n ®¶ng ®Ó t«i lμm viÖc ë ®Êy
lμm cho nh÷ng anh em cña hä ®ang bÞ ¸p bøc.
v× ngoμi lé phÝ, Ban kh«ng thÓ gióp t«i vÒ tμi chÝnh. 2/ T«i sÏ ë chç
®ã víi t− c¸ch c¸ nh©n chø kh«ng ph¶i víi t− c¸ch lμ c¸n bé cña
NguyÔn ¸i Quèc
Quèc tÕ Céng s¶n. 3/ T«i sÏ kh«ng cã nh÷ng quan hÖ víi §¶ng
B¸o La Vie OuvriÌre,
chóng t«i ë Trung Quèc.
sè 20, n¨m 1924.
Dï tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã ®èi víi t«i lμ khã, nh−ng t«i vÉn
chÊp nhËn nã ®Ó cã thÓ ®i ®−îc. §Ó cøu v·n c¸c ®iÒu kiÖn 2 vμ 3, t«i
yªu cÇu §¶ng t«i cho t«i mét giÊy uû nhiÖm, vμ göi cho §¶ng Trung
Quèc mét bøc th− yªu cÇu gióp ®ì t«i trong c«ng t¸c. VËy lμ vÊn ®Ò
®· ®−îc gi¶i quyÕt.
Nh−ng lóc nμy néi chiÕn ®ang næ ra ë Trung Quèc, Quèc d©n
®¶ng kh«ng tr¶ lêi bøc th− cña Ban ph−¬ng §«ng. Vμ viÖc lªn
®−êng cña t«i mét lÇn n÷a l¹i ph¶i ho·n l¹i v« thêi h¹n.


1) §Çu th− cã ch÷ "ChuyÓn cho V«itinxki" viÕt b»ng tiÕng Nga. §Çu ®Ò
do BBT ®Æt.
304 Hå chÝ minh toμn tËp 305



Nh− vËy, tr−íc lμ v× §¶ng t«i kh«ng tr¶ lêi. Nay lμ v× nh÷ng
ng−êi Trung Quèc ®¸nh nhau. VËy ngμy mai sÏ lμ v× chuyÖn g×
kh¸c n÷a. Nh−ng tÊt c¶ nh÷ng khã kh¨n sÏ kh«ng cßn, nÕu nh−
vÊn ®Ò tμi chÝnh kh«ng ®Æt ra. §Ó vÊn ®Ò kh«ng ®Æt ra khi t«i ho¹t
®éng ë bªn Êy, t«i chØ yªu cÇu c¸c ®ång chÝ cung cÊp cho t«i nh÷ng
g× mμ c¸c ®ång chÝ ®ang cung cÊp ®Ó t«i chê ®îi, trong thêi gian t«i
kh«ng lμm g× ë ®©y c¶.
TH¦ GöI §åNG CHÝ T¥RANH
Xin göi lêi chμo céng s¶n.

M¸txc¬va, ngμy 19 th¸ng 9 n¨m 1924
NGUYÔN ¸I QUèC
§ång chÝ T¬ranh th©n mÕn,
11-9-1924,
Th− ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p, Ban ph−¬ng §«ng ®· b¸o tin cho t«i r»ng: Ban sÏ chi tiÒn ®i
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. ®−êng cho t«i tíi Qu¶ng Ch©u, nh−ng khi ®Õn ®ã th× t«i ph¶i tù
xoay xë t×m lÊy c«ng viÖc.
H¼n lμ lμm viÖc ®Ó kiÕm sèng kh«ng ph¶i lμ ®iÒu khã, thËm chÝ
ngay c¶ ë mét ®Êt n−íc mμ t«i chØ biÕt viÕt chø kh«ng biÕt nãi thø
tiÕng ë ®ã. Tuy nhiªn, trong tr−êng hîp cña t«i, ®iÒu ®ã còng cã
nh÷ng c¸i bÊt tiÖn:
1/ T«i ph¶i sèng gÇn nh− bÊt hîp ph¸p ë Qu¶ng Ch©u, n¬i
nhung nhóc nh÷ng mËt th¸m Ph¸p.
2/ NÕu t«i nhËn lμm mét c«ng viÖc nμo ®ã, th× toμn bé thêi giê
cña t«i sÏ bÞ cho¸n hÕt. Mμ t«i th× ph¶i ®−îc hoμn toμn tù do ®Ó lμm
viÖc theo ý muèn, tøc lμ nghiªn cøu hoμn c¶nh, xem xÐt quÇn
chóng vμ tæ chøc c¸i g× ®ã.
Bëi v× §¶ng chóng t«i vμ Ban ph−¬ng §«ng kh«ng thÓ gióp t«i
vÒ tμi chÝnh, nªn t«i ®Ò nghÞ ®ång chÝ tr×nh bμy tr−êng hîp cña t«i
tr−íc Ban chÊp hμnh vμ xin cho quyÕt ®Þnh.
Xin göi ®ång chÝ lêi chμo céng s¶n anh em.

NGUYÔN ¸I QUèC
Th− ®¸nh m¸y, tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
306 Hå chÝ minh toμn tËp 307



C¸C B¹N H·Y T¦ëNG T¦îNG...

C¸c b¹n h·y t−ëng t−îng mét ®¸m ®«ng cuång lo¹n. Qu¶ ®Êm
n¾m chÆt, m¾t ®á ngÇu, miÖng sïi bät, la ã, chöi bíi, nguyÒn rña...,
®¸m ®«ng Êy ®ang bÞ l«i cuèn bëi c¸i thó cuång lo¹n ®−îc ph¹m téi
¸c mμ kh«ng ph¶i lo sî g× c¶. Hä vò trang b»ng gËy géc, ®uèc, sóng
lôc, thõng, dao, kÐo, n−íc l−u toan, dïi. Tãm l¹i lμ bÊt cø vËt g× cã
HμNH H×NH KIÓU LINS¥ thÓ dïng ®Ó giÕt hoÆc lμm bÞ th−¬ng ®−îc.
C¸c b¹n h·y t−ëng t−îng gi÷a ®¸m ®«ng Êy, lμ mét ®èng thÞt
®en bÞ x« ®Èy, ®¸nh ®Ëp, giμy xÐo, r¹ch da, rãc thÞt, chöi rña, bÞ ®¸
MéT PH¦¥NG DIÖN ÝT NG¦êI BIÕT
®i ®¸ l¹i, ®Ém m¸u, bÊt ®éng.
CñA NÒN V¡N MINH Mü
C¸i ®¸m ®«ng Êy, chÝnh lμ nh÷ng kÎ tham gia hμnh h×nh. C¸i
Ai còng biÕt gièng ng−êi da ®en lμ gièng ng−êi bÞ ¸p bøc vμ bãc
x¸c ng−êi r¸ch n¸t kia, ®ã lμ ng−êi da ®en, lμ n¹n nh©n.
lét nÆng nÒ nhÊt trong loμi ng−êi. Ai còng biÕt sù bμnh tr−íng cña
Trong c¬n sãng h»n thï vμ thó tÝnh, nh÷ng kÎ tham gia hμnh
chñ nghÜa t− b¶n vμ viÖc t×m ra T©n thÕ giíi ®· mang l¹i hËu qu¶
h×nh l«i ng−êi da ®en ®Õn mét khu rõng hay mét qu¶ng tr−êng
trùc tiÕp lμ lμm sèng l¹i chÕ ®é n« lÖ, mét chÕ ®é, tr¶i qua nhiÒu thÕ
c«ng céng nμo ®ã. Hä trãi ng−êi ®ã vμo c©y, t−íi dÇu löa vμo ng−êi
kû, ®· lμ mét tai ho¹ thËt sù ®èi víi ng−êi da ®en vμ lμ mét bÊt
®ã, lÊy nh÷ng chÊt dÔ ch¸y phñ lªn ng−êi ®ã. Tr−íc khi ch©m löa,
h¹nh ®Ém m¸u ®èi víi nh©n lo¹i. §iÒu mμ mäi ng−êi cã lÏ
hä bÎ dÇn tõng chiÕc r¨ng mét cña ng−êi ®ã. Råi mãc m¾t ng−êi ®ã.
kh«ng biÕt lμ ng−êi da ®en ch©u Mü, tiÕng r»ng ®· ®−îc gi¶i phãng
Tõng nhóm tãc xo¨n bÞ røt khái ®Çu, mang theo tõng m¶ng da, ®Ó
65 n¨m nay råi, nh−ng vÉn cßn ph¶i chÞu ®ùng nhiÒu nçi thèng khæ
lé ra mét sä ng−êi ®Ém m¸u. NhiÒu miÕng thÞt nhá rêi khái c¸i
ghª gím vÒ tinh thÇn vμ vËt chÊt, mμ tμn ¸c nhÊt vμ ghª tëm nhÊt
th©n h×nh ®· tÝm bÇm v× bÞ ®¸nh ®Ëp.
lμ tôc hμnh h×nh kiÓu Lins¬.
Ng−êi da ®en kh«ng kªu ®−îc n÷a: l−ìi ®· s−ng phång lªn v×
Linsagi¬ lµ do tõ Lins¬ mµ ra. Lins¬ lµ tªn mét chñ ®ån ®iÒn
mét thanh s¾t nung ®á gÝ vμo. Toμn th©n ng−êi Êy qu»n qu¹i nh−
ë bang ViÕcgini võa lµ ®Þa chñ, võa lµ quan toµ. Lîi dông t×nh
mét con r¾n bÞ ®¸nh, dë sèng, dë chÕt. Mét nh¸t dao, thÕ lμ rông
h×nh rèi ren trong cuéc chiÕn tranh giµnh ®éc lËp, h¾n th©u tãm
mét tai. ¸i chμ! Nã míi ®en lμm sao! Nã míi ®¸ng tëm lμm sao! ThÕ
toµn bé quyÒn hµnh trong quËn. Nh÷ng ng−êi thuéc ph¸i b¶o
lμ bän ®μn bμ r¹ch n¸t mÆt ng−êi ®ã ra...
hoµng vµ nh÷ng ng−êi thuéc ph¸i b¶o thñ bÞ h¾n trõng ph¹t rÊt
Cã kÎ hÐt: "Ch©m löa lªn ®i!". Mét kÎ kh¸c gãp thªm: "§èt võa
d· man, kh«ng cÇn xÐt xö, kh«ng cÇn ¸n tõ g× c¶. Nhê bän chñ
®ñ ®Ó thui nã tõ tõ th«i".
n«, nhê ®¶ng Ku Klux Klan vµ nh÷ng tæ chøc bÝ mËt kh¸c, nªn
tôc hµnh h×nh kiÓu Lins¬, mét tôc kh«ng hîp ph¸p vµ man rî trë Ng−êi da ®en bÞ n−íng chÝn, thui vμng, ch¸y thμnh than.
thµnh phæ biÕn vµ kÐo dµi m·i ë c¸c bang trong Liªn bang Mü. Nh−ng ng−êi ®ã ph¶i chÕt hai lÇn míi ®¸ng ®êi. Cho nªn hä liÒn
Sau khi ng−êi da ®en ®−îc gi¶i phãng, tôc ®ã cµng trë nªn v« treo ng−êi ®ã lªn, nãi cho ®óng lμ treo c¸i x¸c kh«ng cßn lμ mét c¸i
nh©n ®¹o, vµ ®Æc biÖt chÜa vµo ng−êi da ®en. x¸c n÷a lªn. Vμ b©y giê, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi kh«ng ®−îc tham dù
308 Hå chÝ minh toμn tËp 309



mét ng−êi cã ch©n trong Liªn ®oμn nh÷ng ng−êi kh«ng ®¶ng
c¶nh thiªu sèng Êy, vç tay. Hoan h«!
ph¸i (nh÷ng chñ tr¹i ®éc lËp);
Khi ai nÊy ®· xem ch¸n råi, hä h¹ c¸i x¸c xuèng. C¸i d©y treo
mét ng−êi ®· truyÒn b¸ nh÷ng s¸ch b¸o c¸ch m¹ng;
®−îc chÆt ra tõng ®o¹n, b¸n mçi ®o¹n 3 hay 5 ®«la. Bän ®μn bμ
tranh nhau mua lμm vËt kû niÖm vμ ®Ó lÊy kh−íc. mét ng−êi ®· d¸m qu¸ tù do lªn tiÕng c«ng kÝch nh÷ng vô
hμnh h×nh kiÓu Lins¬;
ThÕ lμ "C«ng lý nh©n d©n" - nh− ë ®ã, ng−êi ta vÉn gäi - ®·
®−îc thùc hiÖn. §¸m ®«ng dÞu ®i, khen ngîi nh÷ng kÎ "hμnh sù" råi mét ng−êi ®· b×nh luËn vÒ nh÷ng vô x« x¸t gi÷a mét ng−êi da
t¶n dÇn ®i, vui vÎ nh− võa dù xong mét b÷a tiÖc, vμ hÑn gÆp nhau tr¾ng vμ da ®en ë Sicag«;
mét bËn kh¸c.
mét ng−êi mμ ng−êi ta biÕt lμ l·nh tô cña phong trμo ®Êu
Trong khi ®ã th× trªn mÆt ®Êt nhμy nhôa mì vμ khãi, mét ®Çu tranh cho lîi Ých cña ng−êi da ®en;
l©u ®en, n¸t bÐt, bÞ thui ch¸y, kh«ng ra h×nh thï g× n÷a, nh¨n nhã
mét ng−êi v× kh«ng kÞp tr¸nh sang bªn ®−êng nªn ®· lμm cho
mét c¸ch ®¸ng sî vμ h×nh nh− muèn hái vÇng d−¬ng ®ang lÆn r»ng: mét ®øa bÐ da tr¾ng ngåi trong «t« ho¶ng sî.
"§ã lμ v¨n minh −?".
N¨m 1920, cã 50 vô hμnh h×nh kiÓu Lins¬ vμ n¨m 1923, cã 28
vô.
MéT CHóT THèNG K£
Nh÷ng téi ¸c ®ã bao giê còng lμ do ghen ghÐt vÒ kinh tÕ mμ ra,
Tõ 1889 ®Õn 1919, ®· cã 2.600 ng−êi da ®en bÞ hμnh h×nh kiÓu
hoÆc do thÊy nh÷ng ng−êi da ®en ë ®Þa ph−¬ng lμm ¨n khÊm kh¸
Lins¬, trong ®ã cã 51 phô n÷ vμ thiÕu n÷, víi 10 cùu binh trong ®¹i
h¬n ng−êi da tr¾ng, hoÆc do thÊy c«ng nh©n da ®en kh«ng chÞu bÞ
chiÕn.
bãc lét ®Õn x−¬ng tuû. Trong tÊt c¶ c¸c vô ®ã, nh÷ng thñ ph¹m
Trong sè 78 ng−êi da ®en bÞ hμnh h×nh kiÓu Lins¬ n¨m 1919, chÝnh kh«ng bao giê bÞ lμm rÇy rμ, chØ ®¬n gi¶n lμ v× hä lu«n lu«n
cã 11 ng−êi bÞ thiªu sèng, 3 ng−êi bÞ thiªu sau khi ®· bÞ giÕt, 31 ®−îc bän chÝnh kh¸ch, bän tμi chÝnh, bän cÇm quyÒn vμ nhÊt lμ b¸o
ng−êi bÞ b¾n chÕt, 3 ng−êi bÞ hμnh h¹ cho ®Õn chÕt, 1 ng−êi bÞ chÆt chÝ ph¶n ®éng kÝch thÝch, khuyÕn khÝch, xói bÈy, råi l¹i bao che.
ra lμm nhiÒu m¶nh, 1 ng−êi bÞ d×m chÕt d−íi n−íc, 11 ng−êi bÞ giÕt
Mçi khi s¾p x¶y ra hay ®· x¶y ra mét vô hμnh h×nh kiÓu Lins¬
b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c.
thÕ lμ b¸o chÝ chíp ngay lÊy, coi lμ dÞp may hiÕm cã ®Ó t¨ng sè b¸o
§øng ®Çu lμ bang Gioãcgia víi 22 n¹n nh©n, thø ®Õn bang ph¸t hμnh. B¸o chÝ t−êng thuËt sù viÖc víi dông t©m ®−a ra rÊt
MÝtxixipi víi con sè 12. Trong c¶ bang thø nhÊt vμ bang thø hai nhiÒu chi tiÕt.
®Òu cã 3 binh sÜ trong sè bÞ hμnh h×nh. Trong sè 11 ng−êi bÞ thiªu
Kh«ng mét lêi tr¸ch mãc h−íng vμo bän giÕt ng−êi. Kh«ng mét
sèng, th× ë bang Gioãcgia cã 4 ng−êi vμ 2 ng−êi ë bang MÝtxixipi.
lêi th−¬ng xãt ®èi víi nh÷ng n¹n nh©n. Kh«ng mét lêi b×nh luËn.
Trong 34 vô hμnh h×nh cã tÝnh to¸n tr−íc vμ cã tæ chøc h¼n hoi, th×
B¸o New Orleans States ngμy 26 th¸ng 6 n¨m 1919 ®¨ng næi
bang Gioãcgia còng l¹i ®øng ®Çu víi 5 vô. Thø hai ®Õn bang
bËt tin sau ®©y b»ng cì ch÷ 25 ph©n suèt chiÒu ngang trang nhÊt:
MÝtxixipi víi 3 vô.
H«m nay, mét tªn da ®en sÏ bÞ 3.000 c«ng d©n thiªu chÕt. Vμ ngay
C¨n cø theo nh÷ng téi tr¹ng buéc cho nh÷ng n¹n nh©n n¨m
d−íi ®ã lμ mét tin in b»ng ch÷ nhá xÝu: §−îc mét ®¹o vÖ binh lín b¶o
1919, th×: vÖ, Hoμng ®Õ n−íc §øc ®· cïng víi §«ng cung th¸i tö ch¹y trèn.
310 Hå chÝ minh toμn tËp 311



B¸o Jackson Daily News ra cïng ngμy ®ã, in trªn hai cét ®Çu Mét ng−êi kh¸c ®Þnh c¾t gãt tªn da ®en... §¸m ®«ng nhÊp nh«
trang nhÊt vμ b»ng cì ch÷ lín: vμ di chuyÓn ®Ó ai nÊy ®Òu ®−îc nh×n thÊy tªn da ®en bÞ ®èt ch¸y.
Khi thÞt bÞ ch¸y hÕt, cßn tr¬ x−¬ng ra vμ khi c¸i th©n h×nh tr−íc kia
Tªn da ®en J.M.
chØ cßn lμ mét c¸i x¸c r¸ch n¸t bèc khãi, kh«ng ra h×nh thï g× n÷a,
sÏ bÞ d©n chóng ë Enlisvinl¬ thiªu chÕt,
chËp chên trong ngän löa, mäi ng−êi còng vÉn cßn mª m¶i ®øng
vμo n¨m giê chiÒu nay xem..." - B¸o Mymphis Press, ngμy 22-5-1917.
Tê b¸o chØ quªn thªm "khÈn kho¶n mêi toμn thÓ d©n chóng "... ®μn «ng thuéc ®ñ mäi h¹ng, ®μn bμ, trÎ con ®Òu kÐo ®Õn
®Õn dù", nh−ng tinh thÇn lμ nh− vËy.
xem. NhiÒu bμ trong giíi th−îng l−u ®i theo ®¸m ®«ng tõ cöa nhμ
tï ®Õn ®Êy, nh÷ng bμ kh¸c còng tõ c¸c ng¶ gÇn ®Êy kÐo ®Õn... Khi
VμI CHI TIÕT
x¸c tªn da ®en r¬i xuèng, ng−êi ta h¨ng h¸i tranh nhau nh÷ng mÈu
"Håi 7 giê 40 phót tèi nay, J.M. ®· bÞ hμnh h¹ b»ng mét thanh s¾t d©y thõng" - B¸o Vicksburg Evening Post, ngμy 4-5-1919.
nung ®á, sau ®ã bÞ ®em thiªu... Mét ®¸m ®«ng kho¶ng 2.000 ng− ),... cã
êi10F1




"... mét ng−êi c¾t tai nã, mét ng−êi kh¸c xÎo bé phËn sinh dôc
nhiÒu ®μn bμ vμ trÎ em ®· tham dù vô thiªu... Sau khi ng−êi da ®en bÞ
cña nã... Nã t×m c¸ch b¸m lÊy d©y thõng, ng−êi ta liÒn chÆt ph¨ng
trãi tr−íc ph¸p tr−êng, ng−êi ta liÒn ®èt mét ®èng löa. C¸ch ®ã mét
c¸c ngãn tay ®i. Trong khi ng−êi ta treo nã lªn c©y, mét g· to nh−
qu·ng, mét ®èng löa kh¸c còng ®−îc ®èt lªn ®Ó nung mét thanh s¾t.
hé ph¸p lÊy dao chÐm vμo cæ nã: Ýt nhÊt nã còng bÞ tíi 25 vÕt
Khi thanh s¾t ®· ®á rùc, mét ng−êi cÇm lÊy vμ gÝ vμo ng−êi da ®en.
th−¬ng... Nã bÞ kÐo lªn råi h¹ xuèng ®¸m löa hång, råi l¹i bÞ kÐo lªn
Ng−êi nμy ho¶ng lªn, véi n¾m lÊy thanh s¾t. ThÕ lμ kh«ng khÝ sÆc sôa
vμ h¹ xuèng, cø thÕ m·i... Cuèi cïng, mét ng−êi nÐm d©y thßng
mïi thÞt ch¸y khÐt... Thanh s¾t ®á ®−îc gÝ vμo nhiÒu n¬i trªn m×nh
läng trßng vμo ng−êi nã, ®Çu kia th× buéc vμo mét con ngùa ®Ó l«i
ng−êi da ®en, tiÕng kªu la vμ rªn rØ cña ng−êi ®ã déi vμo tËn trong
c¸i x¸c ch¹y kh¾p c¸c phè Oac«. C¸i c©y treo x¸c tªn da ®en l¹i ë
thμnh phè. Hμnh téi mét håi l©u, nh÷ng ng−êi ®eo mÆt n¹ t−íi x¨ng
ngay d−íi cöa sæ nhμ viªn thÞ tr−ëng. ¤ng nμy th¶n nhiªn nh×n
vμo ng−êi da ®en vμ ®èt ®èng cñi lªn. Ngän löa bèc cao vμ liÕm quanh
®¸m ®«ng hμnh h×nh. Trªn suèt chÆng ®−êng, tÊt c¶ mäi ng−êi ®Òu
ng−êi da ®en ®ang van xin ng−êi ta lμm phóc cho nã mét ph¸t ®¹n.
Nh÷ng lêi n¨n nØ cña nã lμm cho ng−êi ta lín tiÕng chÕ nh¹o" - B¸o tham gia b¨m v»m tªn da ®en. NhiÒu ng−êi ®Ëp nã b»ng xÎng,
Chatanocca Times, ngμy 13 - 2 - 1918. cuèc, g¹ch, gËy géc. Kh¾p m×nh nã, tõ ®Çu ®Õn ch©n, chç nμo còng
®Çy th−¬ng tÝch. Hμng ngh×n ng−êi cïng reo vui vang déi, khi ngän
"M−êi l¨m ngμn ng−êi võa ®μn «ng, ®μn bμ vμ trÎ con hß reo
löa ®−îc ch©m lªn... Mét lóc sau, c¸i x¸c ®−îc kÐo lªn cao, ®Ó ai nÊy
nh− sÊm khi ng−êi ta giéi gad« ) lªn ng−êi tªn da ®en vμ ch©m löa.
1F2




®Òu cã thÓ ng¾m nh×n ®−îc, nªn ng−êi ta vç tay nh− sÊm dËy..." -
Hä ®Êm ®¸ nhau, la hÐt, vμ x« ®Èy nhau ®Ó ®−îc ®øng gÇn tªn da
B¸o Crisis, th¸ng 7-1916.
®en h¬n. Hai ng−êi trong bän hä c¾t tai tªn da ®en trong khi ngän
löa b¾t ®Çu thui nã.
NH÷NG NG¦êI DA TR¾NG Lμ N¹N NH¢N CñA HμNH H×NH
KIÓU LINS¥
1) Inprekorr, b¶n tiÕng §øc, sè 114, ngμy 29-8-1924, tr. 1484, viÕt:
Ch¼ng cø g× ng−êi da ®en mμ c¶ nh÷ng ng−êi da tr¾ng nμo
"200 ng−êi".
d¸m bªnh vùc ng−êi da ®en còng bÞ ®èi xö tμn nhÉn, nh− bμ HariÐt
2) Gazoline. X¨ng nhÑ, cÊt tõ dÇu ho¶.
312 Hå chÝ minh toμn tËp 313



Bich¬ Stao, t¸c gi¶ cuèn "C¸i lÒu cña chó T«m" ch¼ng h¹n. Eligi¸t
L«vagi«i bÞ giÕt. Gi«n Brao bÞ treo cæ, T«m¸t BÝts¬ vμ Xtªphen
Ph«xt¬ bÞ ng−îc ®·i, bÞ ®¸nh ®Ëp vμ bÞ bá tï. Trong nhμ tï, Ph«xt¬
®· viÕt nh− sau: "Khi t«i nh×n tay ch©n t«i bÞ ®¸nh n¸t nhõ, t«i
nghÜ r»ng, ®Ó giam gi÷ t«i, nhμ tï sÏ ch¼ng cßn cÇn thiÕt bao l©u
n÷a... 15 th¸ng võa qua, nhμ tï ®· 4 lÇn më cöa xμlim ®ãn t«i,
®ång bμo t«i ®· 24 lÇn l«i t«i ra khái nhμ thê cña hä, hä ®· hai lÇn
GI¸O DôC QUèC D¢N
nÐm t«i tõ tÇng g¸c thø hai xuèng, mét lÇn ®¸nh t«i ®Õn sôn l−ng,
mét lÇn kh¸c hä ®Þnh cïm kÑp t«i, hai lÇn hä ph¹t tiÒn t«i. Cã lÇn,
1 v¹n ng−êi ®Þnh ®−a t«i ra hμnh h×nh kiÓu Lins¬, vμ t«i ®· bÞ ®¸nh
"C¸I D· MAN" B¤NS¬VÝCH
bÞ th−¬ng 20 chç, ë ®Çu, c¸nh tay, cæ...".
ChÝnh phñ X«viÕt ®· cho thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh sau ®©y:
Trong 30 n¨m, ®· cã 708 ng−êi da tr¾ng, trong ®ã cã 11 phô
A) Gi¸o dôc kh«ng mÊt tiÒn vμ b¾t buéc; gi¸o dôc phæ th«ng vμ
n÷, bÞ hμnh h×nh kiÓu Lins¬, ng−êi th× v× ®· tæ chøc b·i c«ng, ng−êi
th× v× ®· ®ång t×nh víi cuéc ®Êu tranh cña ng−êi da ®en. b¸ch khoa ®èi víi c¸c trÎ em nam n÷ cho ®Õn 17 tuæi; tõ 17 tuæi trë
lªn th× gi¸o dôc chuyªn m«n vμ chuyªn nghiÖp.
Hμnh h×nh kiÓu Lins¬ thËt ®¸ng chiÕm mét vÞ trÝ vinh dù trong
bé s−u tËp toμn bé nh÷ng téi ¸c cña nÒn "v¨n minh" Mü. B) Nhμ n−íc chÞu phÝ tæn cho tÊt c¶ häc sinh vÒ ¨n uèng, quÇn
¸o, giÇy dÐp vμ nh÷ng thø cÇn dïng cho häc sinh.
NGUYÔN ¸I QUèC C) ThiÕt lËp mét hÖ thèng c¸c tr−êng mÉu gi¸o vμ vì lßng, nhμ
gi÷ trÎ, v−ên trÎ, nhμ nu«i trÎ, v.v. nh»m môc ®Ých c¶i thiÖn viÖc
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
sè 59, n¨m 1924. gi¸o dôc cña x· héi, gi¶i phãng ng−êi phô n÷.
D) Nh©n d©n lao ®éng tÝch cùc tham gia viÖc gi¸o dôc quèc
d©n; ph¸t triÓn c¸c "Héi ®ång gi¸o dôc quèc d©n"; tÊt c¶ nh÷ng
c«ng d©n cã tr×nh ®é gi¸o dôc phæ th«ng, ®Òu thuéc quyÒn sö dông
cña Nhμ n−íc, v.v..
E) Trong ngμnh ®¹i häc, c¸c sinh viªn nghÌo vμ nhÊt lμ c«ng
nh©n vμ n«ng d©n ®−îc cÊp häc bæng vμ nh÷ng −u tiªn kh¸c ®Ó hä
cã ph−¬ng tiÖn vËt chÊt theo häc ngay c¶ c¸c tr−êng ®¹i häc.

"NÒN V¡N MINH" PH¸P

§Ó truyÒn b¸ ¸nh s¸ng tèt lμnh cña nÒn v¨n minh cao quý vμo
c¸c n−íc ®−îc n−íc mÑ b¶o hé, n−íc Ph¸p ®· ®−a l¹i cho 40.000.000
314 Hå chÝ minh toμn tËp 315



"ng−êi Ph¸p h¶i ngo¹i" 8.007 tr−êng häc. T«i kh«ng nãi qu¸ ®©u.
D−íi ®©y lμ con sè thèng kª chÝnh thøc.
Thuéc ®Þa D©n sè Tr−êng häc Häc sinh
- T©y Phi thuéc Ph¸p 12.000.000 290 12.000
- Ch©u Phi xÝch ®¹o 5.000.000 100 4.000
thuéc Ph¸p
C¸C N¦íC §Õ QUèC CHñ NGHÜA
- §«ng D−¬ng 19.000.000 2.965 148.000 )
Vμ TRUNG QUèC12F1




- Ma®ag¸txca 3.000.000 789 78.000
- X«mali 64.000 2 250
Nh÷ng sù biÕn ë Trung Quèc cã hai mÆt: sù xung ®ét gi÷a c¸c
- §¶o Rªuyni«ng 172.000 124 17.000
t−íng lÜnh Trung Quèc vμ sù can thiÖp cña c¸c c−êng quèc bªn
- Ên §é thuéc Ph¸p 270.000 52 9.000 ngoμi. ChÝnh mÆt sau nμy lμm cho chóng ta quan t©m h¬n c¶, v× nã
quyÕt ®Þnh cuéc chiÕn tranh nåi da nÊu thÞt cã thÓ ®−a l¹i nh÷ng
- ¡ngti¬ 500.000 194 18.500
hËu qu¶ nghiªm träng nhÊt.
- Guyan 144.000 23 2.000
H·y thö tãm t¾t lÞch tr×nh nh÷ng cuéc can thiÖp cña n−íc
- T©n §¶o 17.000 18 600
ngoμi trong qu¸ khø ®Ó t×m ra nguyªn nh©n thùc tÕ, lý do chÝnh
cña sù can thiÖp hiÖn t¹i.
Trong xø Goa®¬lóp, 10.000 trÎ em kh«ng cã tr−êng häc. T¹i
Angiªri thuéc Ph¸p, tõ suèt 94 n¨m nay, trong sè 5.000.000 d©n chØ
MéT Sè NGμY TH¸NG
cã 35.000 häc sinh lμ ®−îc h−ëng thô mét nÒn gi¸o dôc nhá giät,
1635, vua Anh göi th− yªu cÇu cho phÐp bu«n b¸n ë Trung Quèc.
cßn 695.000 trÎ em b¶n xø th× ph¶i chÞu dèt n¸t. T¹i Cao Miªn: 60
tr−êng cho 2.000.000 d©n! T¹i Nam Kú (thuéc Ph¸p tõ h¬n nöa thÕ 1830, ®¹i sø Anh yªu cÇu cho phÐp nhËp khÈu thuèc phiÖn vμo
Trung Quèc. Yªu cÇu bÞ Trung Quèc b¸c bá.
kû nay): trong sè 2.500.000 ng−êi d©n, chØ cã 51.000 häc sinh.
1836, ng−êi Anh nhËp khÈu 20.280 hßm thuèc phiÖn lËu vμo
May m¾n thay, tuy chóng ta thiÕu tr−êng häc, nh−ng n−íc
Trung Quèc.
Ph¸p ®· ban cho chóng ta rÊt nhiÒu nhμ thæ, tiÖm hót thuèc phiÖn
vμ ty r−îu. 1839, n−íc Anh tuyªn chiÕn víi Trung Quèc ®Ó b¾t buéc n−íc
nμy ph¶i nhËn thuèc phiÖn.
NGUYÔN ¸I QUèC
1841, H−¬ng C¶ng bÞ chiÕm ®o¹t, Trung Quèc ph¶i båi th−êng
B¸o Le Paria, sè 29, 21.000.000 ®ång ®«la chiÕn phÝ, trong ®ã 6.000.000 ®ång lμ
th¸ng 9-1924.


1) Mét phÇn bμi nμy ®−îc ®¨ng l¹i trªn Le Paria, sè 30, th¸ng 10-1924
d−íi nhan ®Ò: Kh«ng ®−îc ®ông ®Õn Trung Quèc.
316 Hå chÝ minh toμn tËp 317



®Òn vμo gi¸ trÞ sè thuèc phiÖn bÞ ph¸ huû.
®éi n−íc ngoμi ®ãng ë B¾c Kinh vμ ë c¸c cöa biÓn quan
1856, n−íc Anh g©y ra mét cuéc chiÕn tranh míi ®Ó buéc
träng. Båi th−êng: 450 triÖu l−îng.
Trung Quèc ph¶i hîp ph¸p ho¸ viÖc b¸n thuèc phiÖn vμ
më cöa biÓn cho n−íc ngoμi vμo bu«n b¸n. Tõ khi næ ra cuéc chiÕn tranh thÕ giíi, bän ®Õ quèc chñ
1860, qu©n ®éi Anh - Ph¸p chiÕm B¾c Kinh. Nh−îng bé: Anh - nghÜa thay thÕ viÖc ¨n c−íp c«ng khai vμ vò trang b»ng
Ph¸p ®−îc chiÕm ®ãng ®¶o VÝcht«ria. Båi th−êng: 800 viÖc ¨n c−íp che ®Ëy vμ ngo¹i giao. Chóng th«ng qua
triÖu l− ) cho Ph¸p vμ 10 triÖu b¶ng cho Anh. nh÷ng cuéc héi nghÞ, lÆng lÏ c−íp bãc Trung Quèc ®ang ë
îng13F1




trong t×nh tr¹ng chia rÏ vμ bÞ bã tay tr−íc bän chóng.
1874, NhËt B¶n tÊn c«ng Trung Quèc. Nh−îng bé: b·i bá chñ
quyÒn cña Trung Quèc ë §μi Loan, vμ ®¶o nμy thμnh 1919, HiÖp −íc VÐcx©y chuyÓn giao tÊt c¶ nh÷ng t« giíi cña
thuéc ®Þa cña NhËt. Båi th−êng: 50 triÖu l−îng. §øc ë Trung Quèc cho NhËt, mÆc dÇu chÝnh Trung Quèc
còng lμ mét n−íc ®ång minh.
1876, chiÕn tranh víi Nga. Nh−îng bé: l·nh thæ bÞ chiÕm ®ãng.
Båi th−êng: 900 triÖu róp. 1922, Héi nghÞ Oasinht¬n th«ng qua viÖc c¸c n−íc Anh, Ph¸p,
1878, l¹i xung ®ét víi Anh. Nh−îng bé: thõa nhËn trÞ ngo¹i Mü vμ NhËt n¾m lÊy c¸c kho¶n thu nhËp ë Trung Quèc vμ
ph¸p quyÒn. Båi th−êng: 20 triÖu l−îng. n¾m c¸c ®éc quyÒn vÒ r−îu, muèi, v.v..
1885, Ph¸p tÊn c«ng. Nh−îng bé: b·i bá chñ quyÒn Trung Quèc 1923, Th«ng ®iÖp cña c¸c ®¹i sø ®ßi cho Ph¸p, Anh, Mü, NhËt,
ë An Nam , n−íc nμy bÞ Ph¸p chiÕm lμm thuéc ®Þa. vμ BØ quyÒn qu¶n lý c¸c ®−êng s¾t Trung Quèc. Th¸ng 9
n¨m 1924, h¹m ®éi cña c¸c c−êng quèc nãi trªn thao diÔn
1895, NhËt tÊn c«ng. Nh−îng bé: Trung Quèc hÕt chñ quyÒn ë
tr−íc Qu¶ng Ch©u.
TriÒu Tiªn. N−íc nμy bÞ NhËt chiÕm lμm thuéc ®Þa. Båi
th−êng: 20 triÖu l−îng.
T×NH H×NH TRUNG QUèC
1895, Nga, Ph¸p vμ §øc cïng tÊn c«ng. Nh−îng bé: thõa nhËn
Chóng ta ®· thÊy r»ng, d−íi nhiÒu lý do kh¸c nhau vμ b»ng
quyÒn x©y dùng ®−êng s¾t. Båi th−êng: 3 tû l−îng.
nhiÒu thñ ®o¹n kh¸c nhau, c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa can thiÖp
1897, §øc x©m l−îc. KiÒu Ch©u bÞ chiÕm ®ãng, ph¶i thõa nhËn
vμo Trung Quèc tr−íc sau còng vÉn chØ nh»m ®i tíi mét kÕt qu¶ lμ
quyÒn khai th¸c hÇm má.
b¾t nh−îng ®Êt vμ lÊy tiÒn båi th−êng.
1897, Nga x©m l−îc. Cöa L÷ ThuËn bÞ chiÕm.
B©y giê h·y nh×n qua t×nh h×nh kinh tÕ vμ tμi chÝnh cña c¸i
1897, Anh x©m l−îc. H¶i X©m Uy bÞ chiÕm ®ãng.
n−íc lín Êy, n−íc cã mét nÒn v¨n minh l©u ®êi vμ hiÖn ®ang lμ ®èi
1898, Ph¸p x©m l−îc. Thõa nhËn quyÒn thiÕt lËp ®−êng ®iÖn t−îng dßm ngã cña bän chóng.
tÝn ë Hoa Nam.
Tõ n¨m 1895, Trung Quèc ®· ký kÕt 16 hiÖp −íc vay m−în, mμ
1900, Can thiÖp vò trang cña Anh, Nga, §øc, Ph¸p, Mü, ý, ¸o tæng sè lªn ®Õn:
vμ NhËt (Cuéc khëi nghÜa cña NghÜa hoμ ®oμn52). Qu©n
902.000.000 phr¨ng,
61.500.000 b¶ng Anh,
1) Tael: §¬n vÞ tiÒn tÖ cò cña Trung Quèc.
318 Hå chÝ minh toμn tËp 319



®ãng qu©n trªn mét l·nh thæ v« cïng réng lín n÷a? Nh−ng kh«ng
64.368.000 ®«la,
®êi nμo Anh l¹i chÞu ®Ó cho Ph¸p trë thμnh mét c−êng quèc thùc
115.000.000 yªn,
d©n thËt sù ë ch©u ¸. Vμ bëi v× Ên §é ®· thøc tØnh ®ang b¾t ®Çu
1.763.000 cuaron Hμ Lan.
g¹t bá ¸ch ¸p bøc kinh tÕ cña n−íc Anh, cho nªn bän h¸m lîi n−íc
ThuÕ quan, thuÕ chî, tiÒn thu vÒ ®−êng s¾t, lîi tøc vÒ c«ng Anh ph¶i t×m c¸ch vít bï l¹i ë Trung Quèc. N−íc NhËt qu¸ ®«ng
nghiÖp, thuÕ r−îu vμ thuÕ thuèc l¸, tiÒn thu vÒ b−u ®iÖn vμ ng©n d©n vÉn l¨m le chiÕm lÊy vμi tØnh cña Trung Quèc, nh−ng khi nμo
khè quèc gia, thuÕ muèi, v.v. ®Òu ph¶i ®em ra b¶o ®¶m cho c¸i Mü l¹i chÞu ®Ó nh− thÕ, v× nã sÏ lμ mét mèi nguy cho Mü. §èi víi
kho¶n vay m−în Êy. Mü, Trung Quèc lμ mét thÞ tr−êng vμ cã thÓ lμ mét ®ång minh
trong mét cuéc xung ®ét víi NhËt B¶n.
Nh×n vμo b¶n ®å Trung Quèc, ta thÊy r»ng hÇu hÕt c¸c h¶i
c¶ng quan träng, hÇu hÕt c¸c vÞ trÝ chiÕn l−îc, hÇu hÕt c¸c trung
ý NGHÜA CñA CUéC CAN THIÖP HIÖN NAy
t©m s¶n xuÊt hiÖn ®¹i ®Òu bÞ n−íc ngoμi chiÕm ®ãng. Song b¶n ®å
Trong mét cuéc can thiÖp hiÖn nay, bän ®Õ quèc nh»m hai môc
vÉn ch−a nãi ®−îc hÕt. B¶n ®å vÉn ch−a chØ râ ®−îc ¶nh h−ëng cña
®Ých. Tr−íc hÕt, giμnh thªm nh÷ng nh−îng bé míi, sau n÷a - vμ t«i
t− b¶n n−íc ngoμi lan réng tíi ®©u, còng ch−a chØ râ ®−îc tÇm ®¹i
cho r»ng ®©y lμ ®iÒu chñ yÕu - lËt ®æ T«n DËt Tiªn. Chóng ta biÕt
b¸c cña bän ®¸nh thuª cña n−íc ngoμi cã thÓ b¾n tíi tËn ®©u.
r»ng c¸c chÝnh phñ lªn thay nhau ë B¾c Kinh lu«n lu«n vÉn thùc
VIÖC BIÕN TRUNG QUèC THμNH THUéC §ÞA hiÖn cã mét chÝnh s¸ch lμ: bªn trong th× chÝnh s¸ch hñ b¹i, bªn
ngoμi th× khuÊt phôc tr−íc bän ®Õ quèc chñ nghÜa n−íc ngoμi.
MÆc dÇu Trung Quèc rÊt suy nh−îc, mÆc dÇu néi bé Trung
Tr¸i l¹i, T«n DËt Tiªn, "ng−êi cha cña c¸ch m¹ng Trung Quèc",
Quèc bÞ chia rÏ, nh−ng dÉu sao con sè 11.139.000 km2 cña nã còng
ng−êi ®øng ®Çu chÝnh phñ Qu¶ng Ch©u, th× lu«n lu«n trung thμnh
vÉn lμ mét miÕng måi qu¸ to mμ c¸i mâm cña chñ nghÜa ®Õ quèc
víi nh÷ng nguyªn lý cña m×nh, ngay c¶ trong nh÷ng lóc khã kh¨n
thùc d©n kh«ng thÓ nuèt tr«i ngay mét c¸i ®−îc. Vμ kh«ng thÓ
nhÊt. C−¬ng lÜnh cña ®¶ng «ng - Quèc d©n ®¶ng - lμ mét c−¬ng lÜnh
trong mét ngμy mμ ®Èy mét c¸ch tμn b¹o 489.500.000 ng−êi Trung
c¶i c¸ch. C−¬ng lÜnh ®ã gåm nh÷ng ®iÒu kho¶n chèng ®Õ quèc vμ
Quèc vμo xiÒng xÝch cña chÕ ®é n« lÖ thuéc ®Þa. Cho nªn ng−êi ta
chèng qu©n phiÖt mét c¸ch râ rÖt. §¶ng ®ã lín tiÕng tuyªn bè ®oμn
c¾t vôn Trung Quèc ra: c¸ch nμy chËm h¬n nh−ng kh«n h¬n.
kÕt víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vμ víi giai cÊp v«
Mét nguyªn nh©n kh¸c lμm chËm viÖc biÕn Trung Quèc thμnh
s¶n quèc tÕ. §¶ng ®ã ®ång t×nh víi C¸ch m¹ng Nga: ThËt lμ mét téi
mét thuéc ®Þa cã tÝnh chÊt quèc tÕ lμ sù tranh giμnh gi÷a c¸c n−íc
lçi kh«ng thÓ tha thø ®−îc! Chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p, kÎ ¸p bøc
®Õ quèc chñ nghÜa.
nh©n d©n §«ng D−¬ng, ®ang lo ng¹i vÒ «ng b¹n l¸ng giÒng khã
N−íc Ph¸p ®· chiÕm ®−îc §«ng D−¬ng, muèn x©m l−îc miÒn chÞu Êy, v× nh÷ng t− t−ëng ph¸ ho¹i cña «ng l¸ng giÒng còng cã thÓ
Nam Trung Quèc. ViÖc x©y dùng tèn kÐm con ®−êng s¾t B¾c Kú - xuyªn qua biªn giíi vμ th©m nhËp vμo nh÷ng ng−êi n« lÖ An Nam
cña hä. Trung Quèc cã biªn giíi chung víi Ên §é vμ TriÒu Tiªn.
V©n Nam phñ lμ mét b»ng chøng vÒ ®iÒu ®ã.
Mét n−íc Trung Hoa thèng nhÊt, tù do vμ hïng m¹nh sÏ lμ mμn
N−íc Anh hiÖn chiÕm ®−îc H−¬ng C¶ng, Ýt nhÊt lóc nμy còng
gi¸o ®Çu cña mét n−íc TriÒu Tiªn ®éc lËp vμ mét n−íc Ên §é gi¶i
t¹m vui lßng víi lèi n« dÞch kinh tÕ, nã ®· kiÓm so¸t ®−îc hÇu hÕt
phãng. §Õ quèc Anh vμ ®Õ quèc NhËt kh«ng thÓ kh«ng lo ng¹i vÒ
tÊt c¶ c¸c nguån s¶n xuÊt; vËy th× Ých g× mμ ph¶i lóng tóng vÒ viÖc
320 Hå chÝ minh toμn tËp 321



®iÒu ®ã. Nguy c¬ tuy cßn xa, nh−ng suy theo tÝnh chÊt réng lín Êy,
th× còng ®· lμ mét mèi nguy c¬ thùc tÕ råi.
ChÝnh v× thÕ mμ ngμy nay ng−êi ta ®ang t×m c¸ch thanh to¸n
T«n DËt Tiªn vμ ®¶ng cña «ng, còng nh− tr−íc ®©y ng−êi ta ®· t×m
c¸ch bãp chÕt n−íc Nga c¸ch m¹ng vËy.

NH÷NG KH¶ N¡NG CñA MéT CUéC CAN THIÖP Vò TRANG
C¸c c−êng quèc ®Õ quèc chñ nghÜa theo nhau göi tèi hËu th−.
Ng−êi ta huy ®éng c¸c h¹m ®éi trªn mÆt biÓn Trung Quèc. Ng−êi ta
C¤NG CUéC KHAI HO¸ GIÕT NG¦êI
tËp trung tμu chiÕn vμo cöa bÓ Th−îng H¶i vμ cöa s«ng D−¬ng Tö.
Cã lÏ sÏ cã mét cuéc can thiÖp trùc tiÕp ch¨ng? §iÒu ®ã kh«ng ch¾c
ch¾n l¾m. Trong c¸i ©m m−u míi chèng l¹i nh©n d©n Trung Quèc
Ng−êi da tr¾ng khai ho¸ nh÷ng ng−êi da ®en
nμy, Anh n¾m vai trß l·nh ®¹o. M¸c®«nan sÏ kh«ng d¸m liÒu lÜnh
nh− thÕ nμo - Mét vμi sù viÖc mμ nh÷ng s¸ch
tiÕn hμnh mét cuéc can thiÖp ra mÆt. ¤ng ta ®μnh chØ sÏ ra søc
gi¸o khoa vÒ lÞch sö kh«ng nãi ®Õn.
gióp cho nh÷ng kÎ thï cña T«n DËt Tiªn, vμ c¸i s¸ch l−îc cæ truyÒn
cña chÝnh s¸ch n−íc Anh l¹i ®−îc tiÕp tôc thùc hiÖn chê ®îi t×nh
NÕu lèi hμnh h×nh theo kiÓu Lins¬ cña nh÷ng bän ng−êi Mü
tr¹ng ®ôc n−íc bÐo cß.
hÌn h¹ ®èi víi nh÷ng ng−êi da ®en lμ mét hμnh ®éng v« nh©n ®¹o,
th× t«i kh«ng cßn biÕt gäi viÖc nh÷ng ng−êi ¢u nh©n danh ®i khai
NH÷NG HËU QU¶ CñA VIÖC CAN THIÖP
ho¸ mμ giÕt hμng lo¹t nh÷ng ng−êi d©n ch©u Phi lμ c¸i g× n÷a.
Chñ nghÜa t− b¶n quèc tÕ ®ang ®iªn cuång tÝch luü. KÕ ho¹ch cña
Tõ ngμy ng−êi da tr¾ng ®Æt ch©n lªn bê biÓn lôc ®Þa cña ng−êi
c¸c nhμ chuyªn m«n ®ang tæ chøc viÖc n« dÞch c«ng nh©n n−íc §øc.
da ®en th× lôc ®Þa ®ã kh«ng lóc nμo lμ kh«ng ®Ém m¸u. ë ®ã, nh÷ng
Ngo¹i giao ®Çy tÝnh chÊt can thiÖp - ngo¹i giao cña c¸c tuÇn d−¬ng
cuéc tμn s¸t hμng lo¹t ®−îc Gi¸o héi cÇu chóc phóc lμnh, ®−îc bän
h¹m, nh− T«n DËt Tiªn nãi - ®ang chuÈn bÞ n« dÞch nh÷ng ng−êi lao
vua chóa vμ nghÞ viÖn phª chuÈn mét c¸ch hîp ph¸p, ®−îc bän bu«n
®éng da vμng. ViÖc n« dÞch hoμn toμn giai cÊp v« s¶n §øc ch¾c ch¾n sÏ
ng−êi da ®en ®ñ mäi h¹ng - tõ bän bu«n n« lÖ x−a kia, cho ®Õn bän
dÉn tíi viÖc n« dÞch giai cÊp v« s¶n ch©u Mü vμ ch©u ¢u. KÕ ho¹ch
§aox¬53 lμ mét sù tÊn c«ng trùc tiÕp vμo giai cÊp c«ng nh©n. ViÖc biÕn quan cai trÞ ngμy nay ë thuéc ®Þa - ch¨m chó thi hμnh.
Trung Quèc thμnh thuéc ®Þa sÏ khiÕn cho chñ nghÜa t− b¶n kiÕm ®−îc
T¤N GI¸O
nh©n c«ng hÕt søc rÎ m¹t, sÏ h¹ thÊp tiÒn l−¬ng ë ch©u ¢u vμ ch©u
Mü, sÏ cñng cè thÕ lùc t− b¶n. ViÖc can thiÖp vμo Trung Quèc lμ mét ChÝnh lμ ®Ó gieo r¾c nh÷ng ¬n lμnh cña ®¹o Kit«, mμ vμo
cuéc tÊn c«ng trùc tiÕp vμo giai cÊp c«ng nh©n. kho¶ng n¨m 1442, nh÷ng t−íng t¸ cña ®øc vua T©y Ban Nha rÊt
ngoan ®¹o ®· ®æ bé lªn bê biÓn ch©u Phi. ViÖc truyÒn ®¹o cña hä
NGUYÔN ¸I QUèC
b¾t ®Çu b»ng nh÷ng cuéc tμn s¸t. Theo lêi nh÷ng cuèn nhËt ký
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p, hμnh tr×nh cña hä, th×: "... Vμ cuèi cïng, §øc vua (lμ ng−êi vÉn
sè 67, ngμy 24-9-1924.
322 Hå chÝ minh toμn tËp 323



c¶ bän vua chóa ®i chiÕm thuéc ®Þa ®Òu ®· ký nh÷ng hiÖp −íc vμ ®·
h»ng th−ëng c«ng hu©n nh÷ng c«ng cuéc lμm r¹ng rì uy danh cña
cho phÐp ®éc quyÒn kinh doanh thÞt ng−êi da ®en.
Ngμi), ®· gióp cho nh÷ng bÇy t«i trung thμnh cña Ngμi chiÕn th¾ng
®−îc kÎ thï. Ngμi ®· ban danh väng ®Ó ®¸p l¹i c«ng lao cña chóng "Ngμy 27-8-1701, §øc vua T©y Ban Nha rÊt ngoan ®¹o, vμ §øc
ta, ®· tr¶ c¸c kho¶n chi phÝ cña chóng ta vμ nhê Ngμi chóng ta ®·
b¾t ®−îc 165 ng−êi võa ®μn «ng, ®μn bμ vμ trÎ con, ch−a kÓ mét sè
vua Ph¸p rÊt ngoan ®¹o ®· cho C«ng ty hoμng gia ë Ghinª ®−îc ®éc
®«ng bÞ giÕt vμ bÞ th−¬ng".
quyÒn trong 10 n¨m chë nh÷ng ng−êi da ®en trong c¸c thuéc ®Þa
)
Nh÷ng kÎ ®i chinh ngoan ®¹o ®ã ®· t¹o thμnh mét thø thãi
ôc14F1




ch©u Mü... ®Ó nh©n ®ã mμ c¶ bän vua t«i ®Òu kiÕm ®−îc nh÷ng mãn
tôc.
lîi lín...".
Trong b¶n kª nh÷ng cña c¶i tÞch thu ®−îc cña nh÷ng ng−êi
"§øc vua Anh nhËn tr¸ch nhiÖm ®−a vμo ®Êt Mü thuéc T©y
Giªduýt2) Braxin, n¨m 1768 th× ngoμi nh÷ng c©y thËp tù cøu thÕ vμ
Ban Nha 144.000 ng−êi da ®en, c¶ nam lÉn n÷, ®ñ c¸c løa tuæi, víi
nh÷ng ®å thê kh¸c ra, cßn cã nh÷ng con dÊu b»ng s¾t dïng ®Ó ®¸nh
gi¸ tiÒn mçi ®Çu ng−êi lμ 33 ®ång ªquy vμ 1/3 ®ång...".
dÊu lªn mÆt ng−êi n« lÖ.
Trong mét thêi gian dμi, c¸c héi "truyÒn b¸ ®¹o Kit«" cña ng−êi BäN BU¤N NG¦êI DA §EN
Anh ®· lÊy viÖc bu«n n« lÖ lμm nguån lîi cho viÖc thê phông truyÒn
N¨m 1824, mét chiÕc tμu bu«n ng−êi da ®en võa lÊy nh÷ng
gi¸o cña hä.
ng−êi da ®en tõ bê biÓn ch©u Phi ®Ó ®−a ®i ¡ngti¬, th× bÞ mét tuÇn
Ngμy 12 th¸ng 2 n¨m 1835, gi¸o héi ®éc lËp cña Gi¸o khu CrÝt
d−¬ng h¹m ®uæi theo. Trong khi ®uæi theo, ng−êi ta thÊy cã nhiÒu
Sícs¬ (Nam Car«lin) ®· ®¨ng b¸o qu¶ng c¸o r»ng gi¸o héi s¾p ®em
chiÕc thïng tr«i lÒnh bÒnh gÇn tuÇn d−¬ng h¹m. Ng−êi ta t−ëng
b¸n mét mãn hμng tõ 10 n« lÖ ®· quen viÖc trång b«ng. ThËt ng−êi
r»ng chiÕc tμu bu«n ng−êi da ®en ®· vøt bá nh÷ng thïng n−íc
ta cã thÓ kÓ ra kh«ng biÕt bao nhiªu sù viÖc nh− thÕ.
xuèng cho nhÑ bít ®Ó dÔ ch¹y trèn. Nh−ng khi ®· cÆp s¸t ®−îc chiÕc
Nh÷ng gi¸o héi ë B¾c Mü ®Òu lμ nh÷ng kÎ thï kiªn quyÕt nhÊt tμu råi, th× ng−êi ta nghe thÊy tiÕng rªn rØ trong mét chiÕc thïng
chèng viÖc xo¸ bá chÕ ®é n« lÖ. ®Ó trªn boong tμu: më ra thÊy hai ng−êi ®μn bμ da ®en gÇn bÞ chÕt
ng¹t. TÐ ra chiÕc tμu bu«n ng−êi da ®en ®· nghÜ ®−îc c¸ch ®ã ®Ó
BäN VUA CHóA
cho nhÑ bít tμu.
Tõ S¸cl¬ Canh cho ®Õn Lª«p«n ®Ö nhÞ, vua BØ, tõ bμ N÷ hoμng
Mét chiÕc tμu Anh cøu ®−îc mét chiÕc tμu bu«n ng−êi da ®en bÞ
®øc h¹nh cña n−íc Anh lμ £lidabÐt cho ®Õn Nap«lª«ng, tÊt c¶ c¸i
®¾m. Ng−êi ta cøu c¶ nh÷ng ng−êi da ®en lÉn thuû thñ trªn tμu.
bän ng−êi ngåi trªn ngai vμng Êy ®Òu bu«n b¸n ng−êi da ®en. TÊt
Nh−ng ®Õn khi thÊy thiÕu l−¬ng thùc, ng−êi ta liÒn quyÕt ®Þnh hy
sinh nh÷ng ng−êi da ®en. Ng−êi ta b¾t hä s¾p hμng trªn boong tμu,
råi dïng hai khÈu sóng lín b¾n hä mét c¸ch kh«ng th−¬ng xãt g× c¶.
1) Conquistador: ChØ nh÷ng t−íng t¸ T©y Ban Nha håi thÕ kû XV vμ
XVI ®· ®i x©m l−îc Trung Mü vμ Nam Mü.
T×NH C¶NH NH÷NG NG¦êI N¤ LÖ
2) Les JÐsuites: Mét dßng ®¹o Kit« do Inga ®¬ Loay«la, ng−êi T©y Ban
Nha, thμnh lËp tõ n¨m 1534, tæ chøc theo kiÓu qu©n ®éi. Ngoμi viÖc truyÒn Nh÷ng ng−êi da ®en bÞ b¾t ®Òu bÞ buéc cæ, buéc tay, buéc ch©n
gi¸o, dßng nμy cßn cã nhiÒu hμnh ®éng rÊt d· man, tμn ¸c.
324 Hå chÝ minh toμn tËp 325



Mét viªn quan cai trÞ thuéc ®Þa ®· b¾t mét chÞ ng−êi da ®en ®éi
víi nhau, thμnh tõng ®«i mét. Råi ng−êi ta l¹i dïng mét c¸i xÝch
mét hßn ®¸ lín ®øng suèt ngμy ngoμi n¾ng chang chang. Råi h¾n
dμi buéc thμnh tõng chuçi 20 hay 30 ng−êi mét. Trãi nh− thÕ råi,
sai ®em trãi chÞ l¹i vμ sai ®æ cao su nãng báng vμo bé phËn sinh dôc
ng−êi ta dong hä ra tËn bÕn tμu. Ng−êi ta nhÐt hä chång chÊt vμo
cña chÞ.
trong hÇm tμu chËt chéi, tèi om vμ nghÑt thë. §Ó "b¶o ®¶m vÖ
sinh", ng−êi ta dïng roi quËt hä tíi tÊp nh− m−a ®Ó b¾t hä ph¶i Mét tªn thùc d©n nä næi giËn v× kh«ng thÓ b¾t hai ng−êi ®Çy tí
nh¶y nh¸o lªn mçi ngμy vμi lÇn. §Ó hßng ®−îc réng chç, th−êng b¶n xø cña h¾n lμm c«ng kh«ng, ®· ®em trãi hai ng−êi ®ã vμo cäc,
th−êng lμ, ®μn «ng bãp cæ lÉn nhau, vμ ®μn bμ th× dïng ®inh ®©m giéi dÇu ho¶ lªn vμ thiªu sèng.
thñng tr¸n nh÷ng chÞ bªn c¹nh. Nh÷ng ng−êi èm bÞ coi lμ hμng ho¸
Nh÷ng tªn thùc d©n kh¸c ®em nhÐt m×n vμo måm hay hËu
®· h− háng kh«ng b¸n ®−îc, bÞ qu¼ng xuèng biÓn. Khi biÓn ®éng,
m«n nh÷ng ng−êi da ®en vμ ®èt cho næ.
ng−êi ta nÐm ng−êi da ®en xuèng biÓn ®Ó cho nhÑ tμu. Nãi chung
Mét viªn chøc kia khoe lμ mét m×nh h¾n ®· giÕt 150 ng−êi b¶n
khi tμu cÆp bÕn th× mét phÇn t− chuyÕn hμng da ®en ®· chÕt gôc v×
xø, chÆt 60 bμn tay, ®ãng trªn c©y thËp tù rÊt nhiÒu ®μn bμ vμ trÎ
bÖnh truyÒn nhiÔm hay chÕt ng¹t. Nh÷ng ng−êi n« lÖ cßn sèng sãt
con, vμ treo rÊt nhiÒu x¸c ng−êi ®· bÞ v»m lªn t−êng c¸c lμng mμ h¾n
bÞ ®em ®ãng dÊu vμ ®¸nh sè b»ng s¾t nung ®á nh− sóc vËt vËy,
®−îc trao cho cai trÞ. Mét c«ng ty khai khÈn ®ån ®iÒn nä ®· lμm chÕt
ng−êi ta ®Õm hä b»ng tÊn, b»ng "kiÖn" chø kh«ng ph¶i b»ng ®Çu
4.500 ng−êi lao ®éng b¶n xø t¹i riªng mét ®ån ®iÒn cña nã.
ng−êi. ThÝ dô nh− C«ng ty Bå §μo Nha ë Ghinª, n¨m 1700 ®· ký
mét hîp ®ång lμ sÏ cung cÊp 11.000 "tÊn" ng−êi da ®en. Tr−êng hîp ngo¹i lÖ, c¸ biÖt −? Kh«ng ph¶i. §ã lμ tôc lÖ cña hä.
Nh−ng chóng ta h·y kÓ mét vμi téi ¸c giÕt ng−êi hμng lo¹t mμ
H¬n 15 triÖu ng−êi da ®en ®· bÞ chë sang Mü trong nh÷ng ®iÒu
ng−êi ta kh«ng thÓ ®æ t¹i b¶n tÝnh d· man cña mét vμi c¸ nh©n nμo
kiÖn nh− vËy, ®é 3 triÖu ®· chÕt däc ®−êng hay bÞ nÐm xuèng biÓn.
c¶, nh−ng lμ nh÷ng téi ¸c mμ toμn bé chÕ ®é ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm
Cßn nh÷ng kÎ v× chèng cù hay næi lo¹n mμ bÞ giÕt th× kh«ng kÓ...
tr−íc lÞch sö.
Lèi bu«n b¸n nh¬ nhuèc ®ã chÊm døt vμo kho¶ng n¨m 1850 ®Ó
nh−êng chç cho mét h×nh thøc n« lÖ kh¸c phæ biÕn h¬n lμ: chÕ ®é Mét nhμ v¨n Ph¸p kÓ l¹i: "Trong xø Angiªri cña chóng ta ë s¸t
thùc d©n. b·i sa m¹c, t«i ®· thÊy nh− sau: Mét h«m, binh lÝnh b¾t nh÷ng
ng−êi ArËp ch¼ng m¾c téi t×nh g× ngoμi c¸i téi ®· trèn tr¸nh sù tμn
CHÕ §é THùC D¢N
b¹o cña nh÷ng kÎ ®· chinh phôc hä. Viªn quan n¨m ra lÖnh ®em
Nh÷ng hiÖn t−îng tμn khèc mμ chóng t«i s¾p kÓ ra ®©y, nÕu giÕt ngay kh«ng cÇn ®iÒu tra, xÐt xö g× c¶. Vμ ®©y lμ ®iÒu ®· x¶y
kh«ng ph¶i lμ ®· ®−îc chøng minh b»ng nh÷ng tμi liÖu kh«ng thÓ ra... Hä bÞ b¾t tÊt c¶ lμ 30 ng−êi. Ng−êi ta ®μo 30 hè ë b·i c¸t råi
chèi c·i ®−îc, nÕu kh«ng ph¶i chÝnh nh÷ng ng−êi ¢u kÓ l¹i, th× ®em ch«n hä xuèng ®Õn cæ, trÇn truång, ®Çu c¹o träc, d−íi trêi n¾ng
ng−êi ta khã mμ tin ®−îc. gi÷a tr−a. §Ó gi÷ cho hä kh«ng chÕt ngay, thØnh tho¶ng ng−êi ta l¹i
®em n−íc t−íi nh− t−íi c¶i b¾p... Nöa giê sau, mi m¾t hä s−ng hóp
Mét nhμ bu«n Ph¸p ë Ma®ag¸txca thÊy trong kÐt b¹c cña h¾n
lªn, con m¾t lßi ra. L−ìi s−ng vï lªn ®Çy c¶ c¸i miÖng më h¸ hèc
bÞ mÊt trém, ®· dïng ®iÖn tra tÊn nhiÒu ng−êi b¶n xø lμm cho h¾n
tr«ng thËt khñng khiÕp... råi da nøt ra, tr¸n th× vμng lªn nh− thÞt
mμ h¾n ngê lμ ®· lÊy trém. Sau ®ã Ýt l©u, ng−êi ta ph¸t hiÖn ra
lîn quay...".
r»ng chÝnh con h¾n ®· lÊy.
326 Hå chÝ minh toμn tËp 327



Mét bé téc ë B¨ngghi kh«ng thÓ cung cÊp ®−îc ®ñ sè cao su cho x©m chiÕm ®Ém m¸u n−íc Marèc, d−íi con m¾t bao che cña nh÷ng
kÎ tai to mÆt lín ë Héi quèc liªn54.
®ån ®iÒn. §ån ®iÒn nμy muèn buéc hä ph¶i nép cho ®ñ sè thiÕu, liÒn
b¾t 58 phô n÷ vμ 10 trÎ em gi÷ lμm con tin. Nh÷ng con tin nμy bÞ LÞch sö viÖc ng−êi ¢u x©m chiÕm ch©u Phi - còng nh− bÊt cø
nhèt vμo chç thiÕu kh«ng khÝ, thiÕu ¸nh s¸ng, thiÕu ¨n vμ ngay c¶ lÞch sö x©m chiÕm thuéc ®Þa nμo - th× tõ ®Çu ®Õn cuèi ®Òu ®−îc viÕt
n−íc uèng còng thiÕu n÷a. ThØnh tho¶ng ng−êi ta l¹i ®Õn ®¸nh ®Ëp b»ng m¸u nh÷ng ng−êi b¶n xø.
hä. Theo bän thùc d©n nãi th× tiÕng kªu la cña hä dïng ®Ó th«i thóc
Sau nh÷ng cuéc tμn s¸t th¼ng tay th× chÝnh nh÷ng chÕ ®é lao
c«ng viÖc. Sau ba tuÇn chÞu ®au ®ín khèc liÖt, 58 phô n÷ vμ 2 trÎ
dÞch, khu©n v¸c, lao ®éng khæ sai, r−îu cån, bÖnh giang mai tiÕp
em chÕt.
tôc hoμn thμnh c«ng cuéc tμn ph¸ cña sù nghiÖp khai ho¸. KÕt qu¶
N¨m ®ã h¹n h¸n. Mïa mμng mÊt c¶. Toμn vïng ®ã ë ch©u Phi
tÊt nhiªn cña chÕ ®é ghª tëm ®ã lμ sù tiªu diÖt gièng da ®en.
bÞ khèn khæ. Ng−êi ta ph¶i ¨n cá vμ rÔ c©y. C¸c cô giμ chÕt v× ®ãi l¶.
KÓ ra th× thªm vμo nh÷ng sù viÖc ®ã mét vμi con sè, còng tèt,
ThÕ mμ chÝnh phñ khai ho¸ vÉn cø b¾t ph¶i nép thuÕ. Nh÷ng ng−êi
nh−ng còng thËt lμ ®au ®ín. Ng−êi ta sÏ thÊy r»ng mét vμi tªn
d©n ®ang bÞ h¹n h¸n bá l¹i cho chÝnh phñ ruéng ®Êt, v−ên t−îc,
thùc d©n giμu cã lªn nhanh chãng th× còng ®óng vμo lóc d©n sè
nhμ cöa vμ trèn vμo nói. Viªn quan cai trÞ ®−a chã s¨n vμ lÝnh vμo
nh÷ng miÒn bÞ bãc lét gi¶m bít ®i kh«ng ph¶i lμ kh«ng nhanh
truy n· vμ t×m thÊy hä trong mét c¸i hang. Ng−êi ta bÌn hun cho
hä chÕt. chãng. Tõ 1783 ®Õn 1793, C«ng ty LivÐcp«n ®· kiÕm ®−îc chõng
1.117.700 b¶ng b»ng c¸ch bu«n b¸n n« lÖ. Còng trong thêi gian ®ã,
)
N¨m 1895, ng−êi Anh ®· tμn s¸t 3.000 ng−êi næi lo¹n ®· ra
ªlª15F1
M




d©n sè trong vïng c«ng ty ®ã ®Æt ch©n ®Õn, ®· mÊt ®i 304.000
®Çu hμng hä.
ng−êi. Trong 9 n¨m, vua Lª«p«n §Ö nhÞ ®· bãc lét xø C«ngg« ®−îc
Tõ 1901 ®Õn 1906, ng−êi §øc Ýt ra còng ®· tμn s¸t ®Õn 15.000
3.179.120 b¶ng.
d©n Herer« ë T©y Phi.
N¨m 1908, d©n sè xø C«ngg« thuéc BØ lμ 20 triÖu, ®Õn n¨m
N¨m 1911, ng−êi ý, trong cã 3 ngμy mμ ®· biÕn ngo¹i « Masiya
1911, chØ cßn cã 8.500.000 th«i. Trong xø C«ngg« thuéc Ph¸p,
thμnh lß s¸t sinh, 4.000 ng−êi b¶n xø bÞ giÕt ë ®ã.
nh÷ng bé téc gåm cã 40.000 ng−êi mμ trong 2 n¨m chØ cßn l¹i cã
Nh÷ng cuéc tμn s¸t ®¹i quy m« ®ã ®−îc nªu lªn thμnh nguyªn 20.000 ng−êi, nhiÒu bé téc kh¸c kh«ng cßn lÊy mét ng−êi.
t¾c chÝnh trÞ. §ã lμ chÝnh s¸ch giÕt s¹ch. Mét chÝnh phñ ë C¸p ®·
N¨m 1904, d©n sè H«tent« lμ 20.000 ng−êi, chØ trong 7 n¨m bÞ
tuyªn bè: "NÕu ng−êi b¶n xø mμ ®i vμo con ®−êng kh«ng tu©n lÖnh
®« hé, cßn l¹i cã 9.700 ng−êi.
vμ næi lo¹n, th× hä sÏ bÞ th¼ng tay quÐt s¹ch khái n−íc hä, vμ sÏ cã
nh÷ng d©n téc kh¸c ®Õn thay thÕ hä".
NGUYÔN ¸I QUèC
Ngμy nay, 10 n¨m sau cuéc chiÕn tranh ®ßi "quyÒn d©n téc tù
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
quyÕt", th× ng−êi T©y Ban Nha vμ ng−êi Ph¸p vÉn tiÕp tôc cuéc
sè 69, n¨m 1924.


1) Tªn gäi chung nh÷ng bé l¹c thuéc gièng ng−êi Caferes ë miÒn §«ng
Nam ch©u Phi, gi÷a hai con s«ng Lanhp«p« vμ D¨mbed¬.
328 Hå chÝ minh toμn tËp 329



"Trong lóc nμy, kh«ng thÓ * ®−a ra cho nh÷ng kÎ mμ chóng ta
16F




®ang b¶o hé c¸c quyÒn lîi ®−îc thi hμnh ë Ph¸p cho c«ng d©n Ph¸p,
nhÊt lμ ®iÓm: "Nguyªn t¾c chñ quyÒn lμ ë trong quèc d©n, vμ luËt
ph¸p lμ biÓu hiÖn cña ý chÝ"...
"VËy niªm yÕt nh÷ng nguyªn t¾c ®ã ë c¸c chç c«ng céng lμ rÊt
nguy hiÓm.
THèNG CHÕ LI¤T¢Y "BÊt ®¾c dÜ l¾m, ta chØ cã thÓ lμm tho¶ m·n ®−îc Héi nh©n
quyÒn trong nh÷ng trô së chØ riªng cã ng−êi Ph¸p lui tíi mμ
Vμ B¶N tuyªn NG¤N nh©n QUYÒN
th«i; nh−ng trªn thùc tÕ, ë Marèc hiÖn kh«ng cã nh÷ng trô së
nh− thÕ v.v.".
Thñ hiÕn xø Marèc cho b¶n ®¹i hiÕn ch−¬ng MÆc cho Li«t©y cø viÖc coi b¶n Tuyªn ng«n... ®· ®−a l¹i sù tù
cña giai cÊp t− s¶n Ph¸p lμ cã tÝnh chÊt ph¸ hμo cho nÒn Céng hoμ cña «ng ta vμ vinh dù cho cha «ng cña «ng
ho¹i vμ nguy hiÓm. ta, nh− mét m¶nh giÊy lén tåi tμn; mÆc cho «ng ta cø viÖc ng¹o
nghÔ khinh th−êng mét tæ chøc cã tiÕng t¨m cña nÒn d©n chñ t−
Héi Nh©n quyÒn vμ C«ng d©n quyÒn55 (tõ n¨m 1924...) ®· cã c¸i s¶n vμ cña nh÷ng nguyªn lý lín thêi C¸ch m¹ng 1789-1793, chóng
chñ tr−¬ng khê d¹i lμ cho niªm yÕt t¹i c¸c tr−êng häc vμ c«ng së xø ta còng cãc c...Çn vμ ng−êi Marèc còng vËy. Nh−ng chóng ta ph¶i
Marèc thuéc Ph¸p b¶n Tuyªn ng«n Nh©n quyÒn vμ C«ng d©n nh¾c l¹i cho nh÷ng anh em xø Marèc chóng ta ®iÒu nμy:
quyÒn n¨m 1789. Thèng chÕ Li«t©y - ng−êi cã träng tr¸ch gi÷ v÷ng Trong cuéc chiÕn tranh v× "c«ng lý" - kh«ng ph¶i c«ng lý cho
Nh©n quyÒn vμ C«ng d©n quyÒn t¹i Marèc, ®· cÊm ngÆt viÖc niªm Con ng−êi vμ cho C«ng d©n, mμ c«ng lý cho bän DiÒu h©u vμ C¸
yÕt b¶n Tuyªn ng«n qu¸ nguy h¹i ®ã. Kh«ng may cho ng−êi Marèc mËp - th× trong sè 53.000 ng−êi Marèc ®· lμm "bæn phËn cña hä"
vμ may thay cho nh÷ng ng−êi Ph¸p c¸ch ®©y 135 n¨m, lμ vÞ Thèng (40.000 ng−êi lμm lao ®éng vμ 13.000 lμm lÝnh), cã 10.000 ®· lμm
chÕ vinh quang cña chóng ta ®· sinh ra kho¶ng 75 hay 80 n¨m sau trßn bæn phËn m×nh ®Õn nçi ®· bá x−¬ng trªn c¸c b·i chiÕn tr−êng.
cuéc ®¹i C¸ch m¹ng; chø kh«ng th×... Nh−ng th«i, kh«ng ®ïa n÷a, Cã nh÷ng ng−êi Marèc kh¸c còng ®· lμm "bæn phËn" m×nh b»ng
chóng ta h·y nãi th¼ng vμo viÖc. c¸ch cung cÊp cho n−íc mÑ ®ang l©m chiÕn hμng v¹n tÊn hμng ho¸,
hμng tr¨m triÖu phr¨ng trong c¸c cuéc c«ng tr¸i b¾t buéc, ®−îc gäi
Trong bøc th− göi cho Thñ t−íng Néi c¸c, Thèng chÕ c¾t nghÜa
lμ c«ng tr¸i "ChiÕn th¾ng" vμ cho c¸c cuéc l¹c quyªn b¾t buéc, ®Ó
lÖnh cÊm ®ã nh− sau:
gióp c¸c vïng bÞ qu©n "b«s¬ d· man" x©m chiÕm, ®· lμm trong thêi
"Trong lóc nμy vμ trong nhiÒu n¨m vÒ sau n÷a, ®èi víi d©n b¶n
kú 1914-1918 ®óng nh÷ng ®iÒu mμ nh÷ng ng−êi Ph¸p v¨n minh ®·
xø, n−íc Ph¸p cã mét nhiÖm vô tr−íc nhÊt ph¶i lμm trßn lμ: d¹y
lμm c¸ch ®©y 20 n¨m ë Marèc vμ hiÖn ®ang lμm h»ng ngμy ë ®ã. §Ó
cho hä biÕt gi÷ bæn phËn cña m×nh. ChØ khi nμo hä hiÓu bæn phËn
®Òn ®¸p l¹i nh÷ng bom ®¹n vμ nh÷ng c«ng ¬n cña N−íc b¶o hé,
cña hä th× míi cã thÓ nãi ®Õn viÖc ban bè cho hä nh÷ng quyÒn lîi
n«ng d©n Marèc trong kho¶ng m−êi l¨m n¨m ®· ph¶i "nh−êng l¹i"
mμ hoμn c¶nh x· héi vμ tr×nh ®é hiÓu biÕt cña hä cã thÓ cho phÐp hä
®−îc h−ëng.
*
T«i g¹ch d−íi - N.A.Q
330 Hå chÝ minh toμn tËp 331



hμng chôc v¹n hÐcta ruéng ®Êt tèt nhÊt cña m×nh, cßn m×nh th× lªn
nói vμ nh÷ng cao nguyªn tr¬ trôi ®Ó chÕt ®ãi. V× nÒn "th¸i b×nh cña
n−íc Ph¸p", hä ®· ph¶i ®ãng s−u thuÕ nÆng nÒ cø h»ng n¨m l¹i
t¨ng lªn. ThuÕ m¸ tõ chç 109.499.000 phr¨ng håi n¨m 1918, n¨m
1922 ®· lªn tíi 171.953.000. Trong sè mÊy tr¨m triÖu thuÕ do ng−êi
Marèc ®· ®æ må h«i ra ®ãng ®ã, th× 96.000.000, nghÜa lμ mét phÇn
ba, dïng ®Ó nu«i bÐo nh÷ng ng−êi nh− Li«t©y vμ ®ång bän (chØ
riªng nh÷ng kho¶n chi phÝ cho Phñ Toμn quyÒn còng ®· lªn tíi
25.000.000 phr¨ng).
ThÕ lμ ng−êi Marèc ®· lμm trßn "bæn phËn" cña m×nh, bæn
phËn ng−êi n« lÖ. Nh−ng ®Ó xøng ®¸ng víi quyÒn Con ng−êi vμ
quyÒn C«ng d©n, hä cßn ph¶i lμm bæn phËn cña hä lμ nh÷ng Con
CHñ NGHÜA ThùC D¢N BÞ L£N ¸N
ng−êi vμ nh÷ng C«ng d©n n÷a, nghÜa lμ ph¶i tæ chøc nhau l¹i vμ
®Êu tranh ®Ó giμnh lÊy c¸c quyÒn ®ã, nh− ng−êi Ph¸p tõng lμm håi
178956 vμ nh− giai cÊp v« s¶n c¸ch m¹ng ngμy nay ®ang lμm. Bæn KiNH NGHIÖM ë CH¢U PHI XÝCH §¹O THUéC PH¸P
phËn ®ã, nh÷ng anh em chóng ta ë Marèc ch−a hiÓu. Cho nªn
Li«t©y ®· cã lý ®Ó cho r»ng r−îu cån, thuèc phiÖn vμ nhμ thæ ChÕ ®é thùc d©n Ph¸p ®· "thu ®−îc"... nhiÒu thÊt b¹i. Kh«ng
ph¶i chØ cã chóng t«i míi nhËn thÊy nh− thÕ. Nh©n mét cuéc thÊt
(nh÷ng tiÖm r−îu vμ nhμ thæ ë Marèc cø 5 n¨m l¹i t¨ng 280%) cã
b¹i ®Æc biÖt th¶m h¹i, tê Le Temps, ngμy 24 th¸ng 9 ®· viÕt:
gi¸ trÞ "khai ho¸" nhiÒu h¬n vμ cã Ých cho sù nghiÖp thùc d©n nhiÒu
h¬n lμ b¶n Tuyªn ng«n Nh©n quyÒn vμ C«ng d©n quyÒn nh¹t nhÏo "ThËt vËy, ai còng biÕt r»ng t×nh h×nh ch©u Phi xÝch ®¹o cña
vËy. chóng ta kh«ng ph¶i lμ ®óng nh− chóng ta ®· hy väng chót nμo c¶,
khi mμ... l¸ cê cña n−íc Ph¸p phÊp phíi trªn nh÷ng vïng réng bao
la mμ chóng ta ®· chiÕm ®o¹t ®−îc chø kh«ng ph¶i lμ thu phôc
NGUYÔN ¸I QUèC
®−îc cho n−íc Céng hoμ. Kh«ng phãng ®¹i vμ còng kh«ng c−êng
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
®iÖu g× c¶, ta cã thÓ nãi r»ng... ch©u Phi xÝch ®¹o hiÖn nay ®ang ë
sè 71, ngμy 17-10-1924.
vμo t×nh tr¹ng thËt sù lμ tôt lïi. ViÖc khai th¸c miÒn ®ã thËt lμ th«
s¬, c«ng cô ë ®ã h×nh nh− kh«ng cã g× c¶. HiÖn nay ng©n s¸ch thiÕu
hôt cña miÒn ®ã chØ th¨ng b»ng ®−îc lμ nhê chÝnh phñ trî cÊp.
Cuèi cïng - ®iÒu nghiªm träng h¬n - lμ d©n c− miÒn ®ã mßn mái ®i
vμ chÕt dÇn, yÕu tè d©n sè mμ sù duy tr×, sù c¶i thiÖn vμ t¨ng lªn lμ
c¬ së cho mäi sù nghiÖp, ®ang ®i ®Õn chç tiªu diÖt". (Do chóng t«i
g¹ch d−íi).
Vμ sau ®ã, tê b¸o cßn viÕt:
332 Hå chÝ minh toμn tËp 333



"H¬n n÷a, chóng ta cßn ph¹m nhiÒu sai lÇm; nãi dμi dßng vÒ ngõng viÖc ®èt ph¸ c¸c lμng m¹c th× ch¼ng bao l©u... hai bê s«ng
nh÷ng sai lÇm nμy còng v« Ých, b©y giê kh«ng ph¶i lóc ngåi hèi tiÕc C«ngg« còng nh− nh÷ng vïng Ubanghi vμ Xanga sÏ hoμn toμn
mét c¸ch v« bæ vÒ qu¸ khø, ph¶i chuÈn bÞ cho mét t−¬ng lai tèt ®Ñp kh«ng cßn mét bãng ng−êi... NÕu chÝnh s¸ch Êy cø tiÕp tôc nh− thÕ
h¬n. Hμnh ®éng cña chóng ta ë ch©u Phi xÝch ®¹o ®· bÞ tª liÖt hay m·i th× sau ®©y nöa thÕ kû, tÊt nh÷ng gièng ng−êi cÇn cï ®ã sÏ tiªu
chÖch h−íng ngay tõ ®Çu, v× nh÷ng sai lÇm vÒ nguyªn t¾c... ®Õn diÖt hÕt ... (Morel)".
nay còng vÉn cßn t¸c h¹i mét c¸ch ghª gím; ngoμi ra, ho¹t ®éng
Nh÷ng cuéc tranh c·i trong nghÞ viÖn n¨m 1906 ®· ®Ó lé ra
cña chóng ta cßn mang hËu qu¶ tai h¹i cña nh÷ng sai lÇm vÒ
r»ng mét tê th«ng tri cña mét c«ng ty khai khÈn ®ån ®iÒn ®· viÕt:
ph−¬ng ph¸p cÇn ph¶i gÊp rót söa ch÷a".
"Kh«ng ®−îc quªn r»ng c¸c nh©n viªn cña chóng ta ph¶i ®ãng vai
Nh÷ng sai lÇm vμ khuyÕt ®iÓm mμ tê Le Temps than phiÒn vÒ trß nh− lμ nh÷ng tªn kÎ c−íp". Vμ mét viªn toμn quyÒn ®· viÕt cho
nh÷ng hËu qu¶ tai h¹i mμ kh«ng nªu ra nh÷ng sù viÖc, lμ nh÷ng c¸c c«ng chøc d−íi quyÒn y nh− sau: "T«i kh«ng giÊu c¸c «ng r»ng,
sai lÇm vμ nh÷ng khuyÕt ®iÓm nμo? §ã lμ viÖc t−íc ®o¹t nh÷ng khi ®Ò nghÞ th¨ng th−ëng, t«i ®Æc biÖt c¨n cø vμo sè thuÕ thu ®−îc
ng−êi b¶n xø, ®ã lμ viÖc b¾t phu khu©n v¸c, lμ chÕ ®é lao dÞch, ®ã lμ cña ng−êi b¶n xø, ®iÒu mμ c¸c «ng ph¶i lu«n lu«n chó ý".
thuÕ kho¸ nÆng nÒ, lμ viÖc tuyÓn mé c«ng chøc vμ binh lÝnh, lμ viÖc
Nh÷ng dßng sau ®©y trÝch trong mét quyÓn sæ chøng tá r»ng
b¾t con tin, lμ nh÷ng sù tμn ¸c ®èi víi nh©n d©n, ®ã lμ tÊt c¶ c¸i chÕ
nh÷ng lÖnh ®ã ®· ®−îc chÊp hμnh tõng ly tõng tý:
®é c−íp bãc, giÕt chãc ®¸ng ghª tëm ®· lμm cho thuéc ®Þa nμy ®i
"Hμnh qu©n cμn quÐt lμng C«l«v«.
®Õn t×nh tr¹ng thª th¶m hiÖn nay.
Cμn quÐt d©n Ph¨ng vïng th−îng Cun«: ®èt lμng, ph¸ v−ên
C¸ch ®©y h¬n 20 n¨m, «ng ¤guyxt¬ S¬valiª, sau khi m« t¶ sù
tr¹i.
d· man cña chÕ ®é thùc d©n, tiªn ®o¸n nh− sau:
"NÕu ng−êi ta cø tiÕp tôc lμm nh− thÕ m·i, nÕu ng−êi ta kh«ng
"D©n sè bÞ lôi ®i v× bÖnh tËt, vμ nhÊt lμ v× chÕ ®é mμ hä ph¶i
Cμn qnÐt d©n Bªcami: l¹i ®èt lμng, ph¸ huû 3.000 c©y chuèi
(thøc ¨n dù tr÷ duy nhÊt). chÞu ®ùng tõ khi bÞ chiÕm ®ãng... ChÕ ®é b¾t phu khu©n v¸c, sù bãc
lét nÆng nÒ cña c¸c c«ng ty khai khÈn ®ån ®iÒn ®· giÕt nh÷ng ng−êi
Cμn quÐt lμng Cuya: ®èt lμng, ph¸ trôi v−ên tr¹i.
b¶n xø...".
Cμn quÐt Ancoong: nÐm bom xuèng lμng, råi ph¸ trôi v−ên tr¹i.
Ngμy 22 th¸ng 10 n¨m 1921, quyÒn Bé tr−ëng thuéc ®Þa ®· ra
Cμn quÐt d©n Examphami: ph¸ s¹ch lμng m¹c.
mét s¾c lÖnh quy ®Þnh r»ng mét c«ng nh©n b¶n xø ®· ®−îc tr¶ c«ng
Vïng B«ma ®èt ph¸ vμ giÕt ng−êi. ®Ó lμm mét c«ng viÖc nμo ®ã mμ kh«ng lμm trßn th× cã thÓ bÞ b¾t
giam vμ truy tè vÒ téi lõa ®¶o.
Hîp ph¸p ho¸ viÖc c−íp bãc, tiªu diÖt cã hÖ thèng d©n c−, ph¸ trôi
mét c¸ch cã tæ chøc nh÷ng lμng m¹c, ph−¬ng ph¸p lμ nh− thÕ ®ã. ¤ng Anbe Xar« - Bé tr−ëng Bé thuéc ®Þa - ®· ph¶i thó nhËn
r»ng d©n c− khèn khæ cña thuéc ®Þa ®· s¾p diÖt vong. ¤ng ®· ra
M−êi s¸u n¨m sau, nh÷ng hμnh ®éng bØ æi nh− thÕ l¹i ®−îc
søc g¸n cho t×nh tr¹ng d©n c− bÞ diÖt vong dÇn ®i ®ã, lμ do thiÕu vÖ
ng−êi ta nªu ra tr−íc nghÞ viÖn Ph¸p.
sinh, vμ «ng viÕt:
Th¸ng 12 n¨m 1921, nghÞ sÜ da ®en Boaníp ®· nãi trong mét
"ViÖc s¨n sãc vông vÒ vμ bÈn thØu ®èi víi phô n÷ khi sinh në...
bμi diÔn v¨n c¶m ®éng nh− sau:
334 Hå chÝ minh toμn tËp 335



lμm cho hä kh«ng sinh ®Î n÷a; cßn trÎ con lóc s¬ sinh kh«ng ®−îc Chó thÝch
ch¨m nom chu ®¸o nªn ®· chÕt nhiÒu... Trong sè d©n c− b¶n xø ®·
CH©U PHI xÝch §¹O THUéC PH¸P (Bradavin, Libr¬vin,
bÞ bÖnh ngñ lμm cho chÕt mßn dÇn ®i, th× bÖnh cóm l¹i cßn s¸t h¹i
B¨ngghi, Pho L¨ngnuy) réng b»ng bèn lÇn n−íc Ph¸p vμ ch¹y dμi
thªm hμng v¹n ng−êi n÷a".
tõ cöa s«ng C«ngg« ®Õn xø T¬rip«li. D©n sè (theo ®iÒu tra n¨m
§Ó söa ch÷a t×nh tr¹ng ®ã, ng−êi ta ®· lμm ®−îc nh÷ng g×? 1921) lμ 2.850.868 ng−êi, trong sè ®ã cã 1.932 ng−êi ¢u. Ngãt hai
Ng−êi ta ®· x©y dùng ®−îc mét nhμ th−¬ng ®éc nhÊt, víi 79 gi−êng ngh×n kÎ bãc lét ®Ó bßn rót mét n−íc gÇn 3 triÖu ng−êi da ®en vμ cã
ë Bradavin, thñ ®« cña thuéc ®Þa! ThÕ mμ víi c¸c d©n c− ®ang ®i nhiÒu cña c¶i thiªn nhiªn. S¶n xuÊt chñ yÕu: cao su, gç, ngμ voi,
®Õn chç diÖt vong ®ã, trong chiÕn tranh, ng−êi ta l¹i cßn t×m ®−îc dÇu thèt nèt, nh©n thèt nèt, dõa, cμ phª. N¨m 1921, chØ riªng xuÊt
c¸ch lÊy ®i 18.000 ng−êi - tÊt nhiªn lμ nh÷ng ng−êi lμnh m¹nh khÈu cao su kh«ng th«i còng ®−îc gÇn 14 triÖu phr¨ng. §Ó trao ®æi
nhÊt vμ v¹m vì nhÊt - ®Ó lμm måi cho ®¹i b¸c, 313.000 phr¨ng tiÒn l¹i sè cña c¶i Êy, còng n¨m ®ã, n−íc Ph¸p ®· nhËp khÈu sang
c−ìng bøc l¹c quyªn ®Ó cøu gióp c¸c miÒn bÞ tμn ph¸ ë Ph¸p, thuéc ®Þa ®ã 1.698.787 phr¨ng l−¬ng thùc, 1.732.336 phr¨ng r−îu
7.323.000 phr¨ng tiÒn c«ng tr¸i c−ìng bøc, 53.000 tÊn hμng ho¸, vang vμ r−îu m¹nh, 1.394.500 phr¨ng v¶i vãc, 826.000 phr¨ng vËt
®Êy lμ ch−a kÓ kh«ng biÕt bao nhiªu lμ ngμy ®i phu ®Ó chuyªn chë liÖu vμ thiÕt bÞ. §éc gi¶ h·y thö so s¸nh nh÷ng cña c¶i mμ n−íc
nh÷ng ®å ®· tr−ng thu. ng−êi da ®en d©n sè ®ang th−a dÇn ®i ®ã ®· xuÊt khÈu, víi nh÷mg
c¸i mμ n−íc ®ã ng−îc l¹i ®· nhËn ®−îc: r−îu th× hai lÇn nhiÒu h¬n
§ã lμ nh÷ng "sai lÇm vÒ nguyªn t¾c" ®· biÕn thuéc ®Þa tr−íc
thiÕt bÞ, cßn kÓ vÒ sè l−îng bu«n b¸n th× r−îu vang vμ r−îu m¹nh
kia thÞnh v−îng vμ d©n c− ®«ng ®óc thμnh b·i sa m¹c. Tuy nh÷ng
chiÕm hμng ®Çu! D©n sè bÞ lμm måi cho c«ng cuéc khai ho¸ - nhÊt
tμi liÖu nμy lμ nh÷ng tμi liÖu chÝnh thøc, nh−ng chóng t«i kh«ng
lμ b»ng r−îu m¹nh - ®ang bÞ diÖt vong. Ng−îc l¹i cao su vμ gç xuÊt
tin r»ng nã ®· lμm cho nh÷ng b¹n ®äc dÔ tÝnh cña Le Temps thÊy
khÈu th× cø lμm giμu cho mét vμi ng−êi kinh doanh ë chÝnh
râ ®−îc sù thËt.
quèc; nh−ng ®Ó bï vμo chç hôt trong ng©n s¸ch cña c¸i chÝnh phñ
thuéc ®Þa võa siªng n¨ng võa téi lçi Êy, nh©n d©n Ph¸p h»ng n¨m
®· ph¶i nai l−ng ra ®ãng thuÕ. N¨m 1923, ChÝnh phñ Ph¸p ph¶i
phô cÊp 8 triÖu phr¨ng cho ch©u Phi xÝch ®¹o thuéc Ph¸p, ngoμi ra
l¹i cßn ph¶i lÊy ë quü dù tr÷ ra 2.905.866 phr¨ng ®Ó phô cÊp thªm.
Trong c¸i thuéc ®Þa réng bao la gÇn 3 triÖu d©n ®ã, chØ cã ngãt
§¶NG KU KLUX KLAN
8.000 trÎ em ®−îc häc ë tr−êng thÕ tôc hay tr−êng cña Nhμ chung.


NGUYÔN ¸I Quèc
Nguån gèc - ý kiÕn cña nguyªn l·o nghÞ viÖn
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p, SÐcman (1871). - "Theo lèi Mü 100 phÇn tr¨m".-
sè 73, ngμy 28-l0-1924. "Hoμng ®Õ" Ximm«n. - Nh÷ng vô hμnh h×nh
theo kiÓu Lins¬ håi 1919. - T¹i sao, ®¶ng K.K.K
336 Hå chÝ minh toμn tËp 337



nhiªn lμ bÞ nao nóng. Hä trë nªn khao kh¸t nh÷ng c¶m gi¸c míi,
ph¶i tiªu diÖt.
thÝch nh÷ng c¸i g× thÇn bÝ. §¶ng K.K.K, víi nh÷ng lèi ¨n mÆc lè
Nguån gèc ®¶ng Ku Klux Klan lμ ë miÒn Nam n−íc Mü. l¨ng, nh÷ng nghi thøc qu¸i l¹, nh÷ng sù bÝ Èn bÝ mËt, nhÊt ®Þnh lμ
ph¶i khªu gîi ®−îc ãc tß mß cña nh÷ng ng−êi miÒn Nam n−íc Mü
Th¸ng 5-1866, sau chiÕn tranh Nam - B¾c, mét sè thanh niªn
vμ ®−îc quÇn chóng rÊt −a chuéng.
tô tËp nhau t¹i mét ®Þa ph−¬ng nhá ë xø TennÐtx¬ ®Ó tæ chøc mét
c©u l¹c bé. §Ó giÕt thêi giê, thÕ th«i. Ng−êi ta ®Æt tªn cho tæ chøc ®ã Ban ®Çu, ®ã chØ lμ mét nhãm nh÷ng kÎ thÝch ®ua ®ßi mèt míi
lμ Kuklos, mét tiÕng Hy L¹p nghÜa lμ c©u l¹c bé. Muèn cho tiÕng ®ã vμ nh÷ng kÎ ¨n kh«ng ngåi råi, chø ch¼ng cã môc ®Ých chÝnh trÞ, x·
cã vÎ Mü, ng−êi ta bÌn ®æi thμnh Ku Klux. Vμ cho ®éc ®¸o h¬n, héi g×. Bän l¸u c¸ ®· nhËn thÊy ®ã lμ mét lùc l−îng cã thÓ lîi dông
thμnh Ku Klux Klan. ®Ó ®¹t nh÷ng tham väng chÝnh trÞ cña chóng.
Sau nh÷ng cuéc ®æi thay trong x· héi, tinh thÇn quÇn chóng dÜ
ChÝnh phñ liªn bang th¾ng lîi võa gi¶i phãng nh÷ng ng−êi da §Ó biÕt râ h¬n, vμ ph¸n ®o¸n ®−îc ®óng h¬n vÒ ®¶ng Klan, th×
®en vμ lμm cho hä trë thμnh nh÷ng ng−êi c«ng d©n. N«ng nghiÖp kh«ng g× b»ng lμ trÝch dÉn ngay bμi diÔn v¨n cña nguyªn l·o nghÞ
miÒn Nam, thiÕu nh©n c«ng ng−êi da ®en, nªn kh«ng cã ng−êi lμm. viÖn SÐcman, ë ¤hai«, ®äc tr−íc Th−îng nghÞ viÖn håi th¸ng 3-
Bän ®Þa chñ cò l©m vμo nguy c¬ ph¸ s¶n. Gi÷a khi ®ã th× nh÷ng 1871. SÐcman hái: "LiÖu cã mét nghÞ viªn nμo cã thÓ nªu ra cho t«i
®¶ng viªn cña Klan tuyªn bè nguyªn t¾c quyÒn tèi cao cña gièng biÕt- sau khi lôc l¹i nh÷ng téi ¸c trong tÊt c¶ c¸c thêi ®¹i - mét héi
ng−êi da tr¾ng. Chèng ng−êi da ®en, ®ã lμ chÝnh s¸ch duy nhÊt cña nμo hoÆc mét bÌ ®¶ng nμo mμ l¹i cã nh÷ng hμnh ®éng vμ nh÷ng ý
®Þnh tμn khèc h¬n, hung ¸c h¬n ®¶ng Ku Klux Klan kh«ng ? §¶ng
hä. Giai cÊp t− s¶n n«ng th«n vμ chñ n« thÊy ngay ®¶ng Klan lμ
Ku Klux Klan lμ mét héi kÝn: thμnh lËp b»ng c¸ch tuyªn thÖ, ®¶ng
mét trî thñ ®¾c lùc, hÇu nh− lμ mét cøu tinh. Nã liÒn hÕt søc gióp
viªn cña nã ®i ¸m s¸t, trém c¾p, c−íp ph¸, hμnh hung, chöi bíi, do¹
®ì ®¶ng ®ã. BiÖn ph¸p hμnh ®éng cña ®¶ng Klan ®i tõ do¹ n¹t ®Õn
n¹t. Bän chóng ph¹m nh÷ng téi ¸c ®ã kh«ng ph¶i lμ ®èi víi nh÷ng
¸m s¸t. Chóng ®· g©y ra - trong 3 n¨m trêi - c¬ man nμo lμ téi ¸c
kÎ m¹nh vμ kÎ giμu, mμ lμ ®èi víi nh÷ng ng−êi nghÌo, nh÷ng ng−êi
vμ th¶m ho¹ ®Õn nçi nhiÒu ng−êi vÉn ñng hé chóng, còng ph¶i
khñng khiÕp mμ xa l×a chóng. yÕu ®uèi, nh÷ng ng−êi hiÒn lμnh, nh÷ng ng−êi kh«ng cã kh¶ n¨ng
tù vÖ!".
Vμo kho¶ng n¨m 1869, ®¶ng Klan - tr−íc ¸p lùc cña d− luËn
c«ng chóng - ®· bÞ "Hoμng ®Õ" cña nã gi¶i t¸n. §¶ng ®ã cã mét Tuy nhiªn, ®¶ng Klan còng ®· sèng vμ "ho¹t ®éng" trong bèn
Hoμng ®Õ, song «ng ta chØ cã mét uy quyÒn thuÇn tuý vÒ danh nghÜa chôc n¨m trêi mét c¸ch kh«ng vÎ vang g× cho l¾m.
mμ th«i. Nh÷ng ®¶ng Klan ë c¸c ®Þa ph−¬ng tiÕp tôc tån t¹i vμ g©y
§¶NG Klan MíI
ra nh÷ng téi ¸c. Gi¸o s− MÕclin - ng−êi ®· cung cÊp cho chóng t«i
nh÷ng tμi liÖu nμy - nãi r»ng mçi trang trong m−êi ba cuèn s¸ch dÇy Th¸ng 10 n¨m 1915, trong t×nh h×nh míi cña n−íc Mü, Uyliam
cép ®iÒu tra vÒ nh÷ng hμnh ®éng cña ®¶ng Klan håi 1871-1872, ®Òu Gi«dÐp Ximm«n, "Hoμng ®Õ" míi cña ®¶ng Klan, ®· cïng víi 34
cã ghi l¹i mét vô ®¸nh ®Ëp ng−êi da ®en hoÆc ng−êi da tr¾ng. Nh÷ng ng−êi b¹n phôc håi l¹i ®¶ng K.K.K. C−¬ng lÜnh cña ®¶ng ®ã lμ: theo
viÖc tμn b¹o ®ã, th−êng chØ lμ do thãi tμn b¹o mμ th«i. §èi víi chóng,
lèi Mü 100%, tøc lμ chèng Kit« gi¸o, chèng ng−êi da vμng, chèng
nh÷ng hμnh ®éng ®ã lμ mét lèi tiªu khiÓn thÝch thó.
c«ng nh©n, chèng ng−êi da ®en.
338 Hå chÝ minh toμn tËp 339



Chóng ®· x«ng vμo vμ ph¸ huû c¸c nhμ tï ®Ó hμnh h×nh nh÷ng
CÇn chó ý lμ sau cuéc chiÕn tranh Nam - B¾c vμ viÖc gi¶i
ng−êi da ®en bÞ giam ë ®Êy: 5 lÇn ë Gioãcgia, 3 lÇn ë Alabama, 3
phãng ng−êi da ®en, ®¶ng Ku Klux Klan cò ®· ra ®êi víi môc ®Ých
lÇn ë MÝtxixipi, 3 lÇn ë TÕcd¸t, 2 lÇn ë ¸cc¨ngdax¬.
c¶n b−íc ®−êng ho¹t ®éng x· héi cña nh÷ng ng−êi ®−îc gi¶i phãng.
Trong cuéc chiÕn tranh thÕ giíi, Mü tuyÓn mé vμo lôc qu©n vμ thuû Chóng ®· hμnh h×nh: 12 phô n÷ ë MÝtxixipi, 7 ë Alabama, 6 ë
qu©n cña m×nh hμng tr¨m ngh×n ng−êi da ®en; ng−êi ta høa víi hä TÕcd¸t, 5 ë ¸cc¨ngdax¬, 5 ë Gioãcgia.
lμ sÏ thùc hiÖn nh÷ng c¶i c¸ch vÒ mÆt x· héi vμ chÝnh trÞ; sau khi
Chóng ®· thiªu, treo cæ, d×m xuèng n−íc cho chÕt hoÆc b¾n 9
®· cïng hy sinh nh− ng−êi da tr¾ng, hä ®· rôt rÌ yªu cÇu ®−îc
cùu binh sÜ da ®en.
h−ëng nh÷ng quyÒn lîi nh− ng−êi da tr¾ng. T×nh h×nh ®ã còng
§¶ng Klan cßn can ph¹m nhiÒu vô hμnh h×nh theo kiÓu Lins¬
ngang nh− mét phong trμo "gi¶i phãng lÇn thø hai". ThÕ lμ ®¶ng
ë c¸c xø kh¸c n÷a, nh−ng ë ®©y chóng t«i chØ nªu nh÷ng con sè ®·
Klan míi xuÊt hiÖn.
ch¾c ch¾n mμ th«i.
"Hoμng ®Õ" Ximm«n còng l¹i thμnh lËp c¸i "v−¬ng quèc v«
h×nh" ë miÒn Nam n−íc Mü - xø së cña nh÷ng tªn chñ ®ån ®iÒn lín Sù SUY TμN CñA §¶NG KU KLUX Klan
vμ nh÷ng tªn ph¶n ®èi viÖc gi¶i phãng n« lÖ, quª h−¬ng cña chÕ ®é
§¶ng Klan nhÊt ®Þnh ph¶i bÞ tiªu diÖt v× nhiÒu lÏ.
n« dÞch vμ viÖc hμnh h×nh theo kiÓu Lins¬, tæ quèc cña ®¶ng Klan
1. Trong chiÕn tranh, ng−êi da ®en ®· hiÓu r»ng hä lμ mét lùc
cò. Tr¶ lêi mét ng−êi ®Õn pháng vÊn, Uyliam Gi«dÐp Ximm«n ®·
l−îng nÕu hä ®oμn kÕt l¹i; cho nªn hä kh«ng ®Ó cho ng−êi kh¸c tù
nãi vÒ nh÷ng môc ®Ých cña m×nh nh− sau: "Chóng t«i thÊy râ r»ng
do ®¸nh ®Ëp, hoÆc giÕt h¹i ®ång bμo cña hä n÷a. Hä chèng l¹i mäi
ph¶i b¶o ®¶m quyÒn tèi cao cña gièng ng−êi da tr¾ng, ph¶i t−íc
m−u toan hμnh hung cña ®¶ng Klan. Th¸ng 7-1919, ë Oasinht¬n,
nh÷ng quyÒn tù trÞ ®· ban bè cho bän da ®en. ý trêi muèn r»ng
hä ®· ®−¬ng ®Çu víi ®¶ng Klan vμ ®¸m ®«ng cuång lo¹n. Trong 4
gièng ng−êi da tr¾ng ph¶i cao h¬n; vμ lÖnh trêi ®· ®Þnh r»ng ng−êi
ngμy, cuéc chiÕn ®Êu s«i sôc ë thñ ®«. Th¸ng 8, hä ®· ®¸nh nhau
da ®en sinh ra lμ ®Ó lμm n« lÖ".
trong 5 ngμy víi ®¶ng Klan vμ ®¸m ®«ng ë Sicag«, 7 trung ®oμn ®·
Ngay sau khi ®¶ng Klan xuÊt hiÖn l¹i, th× chØ riªng ë xø
®−îc huy ®éng ®Ó lËp l¹i trËt tù. Th¸ng 9, chÝnh phñ ®· buéc ph¶i
TÕcd¸t, ng−êi ta ®· ®Õm ®−îc h¬n 80 vô ®¸nh ®Ëp, trong mét n¨m,
göi qu©n ®éi liªn bang ®Õn Omaha ®Ó chÊm døt mét trËn ®¸nh
vμ 96 vô hμnh h×nh theo kiÓu Lins¬.
nhau t−¬ng tù nh− thÕ. T¹i c¸c xø kh¸c, ng−êi da ®en còng ®· tù
§¶ng Klan ®Æc biÖt thÞnh hμnh ë Gioãcgia, MÝtxixipi, TÕcd¸t, vÖ kh«ng kÐm phÇn c−¬ng quyÕt.
Alabama vμ ¸cc¨ngdax¬. Trong c¸c xø ®ã cã nhiÒu n¹n nh©n bÞ
2. Còng nh− ®¶ng Klan tr−íc kia, v× nh÷ng hμnh ®éng th¸i
hμnh h×nh theo kiÓu Lins¬ nhÊt.
qu¸, nªn ®¶ng Klan míi ®· vÊp ph¶i d− luËn cña c«ng chóng ®Õn
N¨m 1919, ®¶ng Ku Klux Klan ®· thiªu sèng: 4 ng−êi da ®en ë nçi nh÷ng ng−êi ban ®Çu t¸n thμnh nã hoÆc ®i theo nã, nay còng
Gioãcgia, 2 ë MÝtxixipi, 1 ë TÕcd¸t. b¾t ®Çu bá r¬i nã. Nh÷ng chuyÖn x« x¸t trong néi bé, nh÷ng viÖc
qu¸ xÊu xa ®åi tÖ vμ nh÷ng vô gian lËn vÒ tμi chÝnh cuèi cïng ®·
Chóng ®· hμnh h×nh: 22 ng−êi da ®en ë Gioãcgia, 12 ë
lμm cho nh÷ng ng−êi bμng quan nhÊt vμ dÔ d·i nhÊt còng ph¶i ®au
MÝtxixipi, 10 ë ¸cc¨ngdax¬, 8 ë Alabama, 3 ë TÕcd¸t.
lßng. Th−îng nghÞ viÖn ®· buéc ph¶i truy tè ®¶ng Klan. Ngay c¶
340 Hå chÝ minh toμn tËp 341



ng−êi; chóng t«i tuyªn bè quyÕt ®Þnh ®Êu tranh víi ®¶ng ®ã ®Õn
b¸o chÝ t− s¶n nh− tê New York World, tê Chicago Defender, v.v.
cïng vμ kÒ vai s¸t c¸nh víi tÊt c¶ nh÷ng ng−êi lao ®éng n−íc ngoμi
còng c«ng kÝch chóng.
ë Mü còng nh− víi c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ®¶ng ®ã hμnh h¹".
3. "Lèi Mü 100 phÇn tr¨m" vμ th¸i ®é chèng ®èi c«ng nh©n cña
MÆt kh¸c, viÖc di c− cña ng−êi da ®en miÒn Nam n«ng nghiÖp
chóng ®· lμm cho 20.000.000 gi¸o d©n Mü, 3.000.000 ng−êi Do
lªn miÒn B¾c c«ng nghiÖp ®· buéc nh÷ng tªn chñ ®ån ®iÒn - bÞ nguy
Th¸i, 20.000.000 ngo¹i kiÒu, 12.000.000 ng−êi da ®en, tÊt c¶ nh÷ng
c¬ ph¸ s¶n v× thiÕu nh©n c«ng - ph¶i níi tay trong quan hÖ ®èi xö
ng−êi Mü biÕt ®iÒu vμ toμn bé giai cÊp c«ng nh©n Mü, tËp hîp l¹i
víi ng−êi lao ®éng da ®en, vμ do ®ã, ngμy cμng ph¶i lu«n lu«n lªn
ph¶n ®èi chóng.
¸n nh÷ng ph−¬ng ph¸p vμ nh÷ng sù b¹o ng−îc cña tay sai cña
T¹i §¹i héi Liªn hiÖp ng−êi da ®en võa qua, ng−êi ta ®· th«ng
chóng lμ ®¶ng Klan.
qua b¶n kiÕn nghÞ sau ®©y:
4. Sau hÕt ®¶ng Ku Klux Klan mang tÊt c¶ nh÷ng c¸i xÊu cña
"Chóng t«i tuyªn bè r»ng ®¶ng Ku Klux Klan lμ kÎ thï cña loμi
c¸c tæ chøc b¶o thñ, ph¶n ®éng, bÝ mËt mμ l¹i kh«ng cã ®−îc nh÷ng
c¸i hay cña c¸c tæ chøc ®ã. §¶ng ®ã cã tÝnh chÊt thÇn bÝ cña héi
Phr¨ng Maxonn¬ri, cã nh÷ng nghi thøc kú dÞ cña c«ng gi¸o, cã c¸i
tμn b¹o cña chñ nghÜa ph¸t xÝt, cã tÝnh chÊt bÊt hîp ph¸p cña 568
hiÖp héi kh¸c nhau; nh−ng nã ch¼ng cã häc thuyÕt, ch¼ng cã c−¬ng
lÜnh, søc sèng vμ kû luËt g×.


NGUYÔN ¸I QUèC
TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p,
sè 74, n¨m 1924 .
342 Hå chÝ minh toμn tËp 343




§«ng d−¬ng
(1923-1924)




B¶n th¶o cña NguyÔn ¸i Quèc,
tiÕng Ph¸p, l−u t¹i Kho l−u tr÷
Quèc tÕ Céng s¶n. B¶n chôp
l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh
344 Hå chÝ minh toμn tËp 345




NH÷NG TéI ¸C
CñA CHñ NGHÜA QU¢N PHIÖT


Theo phong tôc cæ truyÒn th× ng−êi An Nam coi rÎ nghÒ nhμ
binh. Cho nªn, cïng mét cÊp bËc nh− nhau mμ quan vâ lóc nμo
còng bÞ xÕp h¹ng sau quan v¨n. Sèng trong tr¹i lÝnh Ph¸p, ph¶i
lμm nh÷ng c«ng viÖc lao dÞch nÆng nÒ, ph¶i tËp luyÖn vÊt v¶, häc
tËp nh÷ng lý thuyÕt ngu xuÈn víi nh÷ng tªn chØ huy tμn b¹o, vμ
ph¶i chÞu mét thø kû luËt kh¾t khe, lóc nμo còng cã thÓ bÞ trõng
ph¹t vμ lu«n lu«n bÞ toμ ¸n binh ®e do¹, thËt kh«ng cã g× hμo høng
®Ó cã thÓ l«i kÐo ®−îc thanh niªn An Nam vμ khuyÕn khÝch hä tËp
tμnh c¸i nghÒ giÕt ng−êi Êy. Thanh niªn b¶n xø ghÐt cay ghÐt ®¾ng
viÖc bän qu©n phiÖt Ph¸p b¾t hä ph¶i ®i lÝnh. Hä t×m mäi c¸ch ®Ó
lÈn tr¸nh: ng−êi giμu cã th× ®ót lãt cßn ng−êi nghÌo khã th× trèn
tr¸nh. Cã thÊy nh÷ng kÎ khèn cïng kh«ng cã tiÒn ®Ó ®ót lãt vμ
còng kh«ng biÕt trèn ®i ®©u ®−îc, bÞ c−ìng b¸ch dån vÒ tr¹i lÝnh
buån b· nh− nh÷ng con vËt mμ ng−êi ta ®em tíi lß mæ; cã thÊy
nh÷ng ng−êi cha mÑ, chÞ em, nh÷ng ng−êi vî s¾p c−íi võa khãc lãc
võa kªu van th¶m thiÕt ®i theo nh÷ng ng−êi lÝnh mé vÒ "c¸i ®¹i gia
®×nh" Êy nh− lμ ®i theo nh÷ng téi ph¹m bÞ ®em lªn m¸y chÐm, míi
hiÓu ®−îc c¸i vinh dù to lín cña ng−êi d©n An Nam ®i lμm c¸i
nghÜa vô qu©n sù cay nghiÖt kia. Cho nªn hä t×m mäi c¬ héi ®Ó tù
cøu lÊy m×nh.
Nh−ng nh÷ng tªn chØ huy Ph¸p l¹i rÊt x¶o quyÖt. §Ó ®Ò phßng
lÝnh An Nam bá trèn, mét viªn t− lÖnh chØ huy qu©n ®éi ë §«ng
D−¬ng cho thÝch sè hiÖu vμo c¸nh tay mçi ng−êi lÝnh b»ng nit¬r¸t
b¹c. Nh÷ng tªn chñ ®ån ®iÒn ngμy x−a dïng s¾t nung ®á ®¸nh dÊu
n« lÖ th× nh÷ng viªn t−íng tμi ngμy nay ®¸nh dÊu lÝnh b¶n xø b»ng
346 Hå chÝ minh toμn tËp 347




chÊt ho¸ häc, thËt lμ mét tiÕn bé cña m«n ho¸ häc vμ cña nÒn v¨n Trong chiÕn tranh dï Nhμ n−íc cã t¸n d−¬ng vμ lõa bÞp rÊt nhiÒu,
minh! C¸ch lμm cã kh¸c, nh−ng kÕt qu¶ th× nh− nhau: Khi cã mét nh÷ng ng−êi An Nam còng kh«ng hμo høng g× ®Ó ®i thÝ m¹ng cho
ng−êi lÝnh ®μo ngò ng−êi ta b¾t tÊt c¶ ®μn «ng ë n¬i nghi cã ng−êi c¸i b¶ v¨n minh vμ cho n−íc mÑ. Kh«ng chót nμo nh− vËy ®©u! Sù
trèn, råi ®em lét trÇn ®Ó kh¸m c¸nh tay. NÕu ng−êi ®μo ngò lÈn thËt kh¸c h¼n vμ ch¼ng ®Ñp ®Ï g×. Ng−êi ta ra lÖnh cho c¸c x· ph¶i
trèn ë ®©y, th× bÞ t×m ra ngay; ng−êi Êy bÞ b¾t ®em vÒ nhμ lao vμ cung cÊp ®ñ mét sè ng−êi nμo ®Êy. Nh÷ng ng−êi nμy bÞ b¾t vÒ nhèt
®−a ra toμ ¸n binh. HÇu hÕt c¸c phiªn toμ ¸n binh, kh«ng trõ mét ë c¸c ®×nh lμng, råi sau ®ã bÞ trãi tõng x©u ®em lªn tØnh lþ. Ng−êi
phiªn nμo, ®Òu cã nh÷ng vô ®μo ngò bÞ ®−a ra xÐt xö. ta ®em nhÐt hä vμo trong c¸c tr−êng häc hay trong c¸c tr¹i giam cã
Khi ta ®· biÕt ng−êi lÝnh b¶n xø bÞ ®èi xö nh− thÕ nμo th× lÝnh canh g¸c, l−ìi lª tuèt trÇn vμ sóng n¹p ®¹n s½n. TiÕp ®ã ng−êi
ng−êi ta kh«ng cßn ng¹c nhiªn hái t¹i sao ng−êi lÝnh mé l¹i thÝch ta xÕp hä xuèng hÇm tμu tèi om vμ ngét ng¹t nh− nh÷ng con vËt ®Ó
nhμ lao h¬n lμ tr¹i lÝnh. T«i trÝch dÉn mét ®o¹n trong bμi b¸o míi chë sang Ph¸p.
viÕt gÇn ®©y:
ChÝnh b»ng nh÷ng ph−¬ng ph¸p ghª tëm Êy mμ ng−êi ta ®·
"Thø s¸u võa qua, mét viÖc nghiªm träng ®· x¶y ra ë trung biÕn m−êi v¹n ng−êi An Nam thμnh nh÷ng ng−êi "t×nh nguyÖn"
®oμn ph¸o thñ ng−êi b¶n xø thø 5. ChiÒu ngμy thø s¸u ®ã, trong bªnh vùc cho chÝnh nghÜa, cho c«ng lý, v.v.. Trong sè ®ã, 51.000
khi duyÖt mét ®éi t©n binh b¶n xø cuèi cïng, mét viªn h¹ sÜ quan ng−êi lμm viÖc chÕ thuèc sóng, ®μo hÇm, vËn chuyÓn, cøu th−¬ng
®· ®¸nh ng−êi mét c¸ch d· man, hμnh ®éng ®ã l¹i ®−îc nªu lμ
vμ lμm nhiÒu viÖc kh¸c n÷a.
g−¬ng mÉu trong trung ®oμn. Tªn ®éi ®¸nh ng−êi Êy l¹i ®−îc
49.000 ng−êi ra mÆt trËn ë Ph¸p, ë Xal«nÝch vμ ë Xibªri.
cÊp trªn cña nã xem lμ mét h¹ sÜ tèt nhÊt, h¬n n÷a, l¹i cßn ®−îc ®Ò
20.000 ng−êi ®· chÕt.
nghÞ th¨ng chøc. ThËt ®¸ng tiÕc r»ng nh÷ng ng−êi ®−îc n−íc Ph¸p
C¸ch "mé lÝnh t×nh nguyÖn" c−ìng bøc Êy kh«ng ph¶i ®· lμm
göi sang ®©y nh©n danh lμ nh÷ng ng−êi khai ho¸ kiªn nhÉn, ®·
®−îc tr«i ch¶y mμ kh«ng gÆp trë ng¹i g×. Khi cã lÖnh gäi tßng qu©n,
d¹y nghÒ nhμ binh cho ®ång bμo chóng t«i - míi sèng chung ch−a
®Çy hai th¸ng víi nh÷ng ng−êi b¶o hé cho m×nh - l¹i tù tiÖn "hμnh sè lÝnh trï bÞ v¾ng mÆt lªn tíi 30%, sè ®μo ngò 50%. Nh÷ng cuéc
®éng mét c¸ch bØ æi" ®¸nh ®Ëp b»ng nßng sóng vμ b¸ng sóng mét biÓu t×nh, næi dËy, b¹o ®éng næ ra ë hÇu kh¾p c¸c tØnh. §−¬ng nhiªn
ng−êi lÝnh b¶n xø ®¸ng th−¬ng kh«ng hiÓu qua mét tiÕng Ph¸p, lμ nh÷ng cuéc ®Êu tranh Êy ®Òu bÞ ®μn ¸p kh«ng gím tay. Tï ®μy,
viÖn cí lμ ng−êi nμy kh«ng tr¶ lêi nh÷ng c©u hái b»ng tiÕng Ph¸p b¾n giÕt, tμn s¸t, tÊt c¶ bé m¸y ®μn ¸p ®Òu ®−îc huy ®éng. Ai chèng
"gi¶ cÇy" cña tªn ®ao phñ. Ng−êi lÝnh ®¸ng th−¬ng Êy ®· ng· chÕt l¹i bÞ xö b¾n ngay t¹i chç. N¹n nh©n kÓ cã ®Õn hμng ngh×n ng−êi.
ngÊt, kh«ng thë ®−îc n÷a. B¸c sÜ cña trung ®oμn ®−a anh vμo nhμ
Khi ®−îc gi¶i ngò, nh÷ng ng−êi "anh hïng" An Nam ®−îc n−íc
th−¬ng, anh lÝnh ph¸o thñ An Nam ®· bÞ g·y mét x−¬ng s−ên v× bÞ
mÑ biÕt ¬n ©n cÇn ®èi ®·i thËt lμ c¶m ®éng. Tr−íc khi lªn tμu vÒ
®¸nh qu¸ tμn nhÉn.
n−íc, ng−êi ta ®· lét l¹i tÊt c¶ cña c¶i cña hä: nμo tiÒn ®Ó dμnh
"Khi b¸o s¾p lªn khu«n th× chóng t«i ®−îc tin kho¶ng hai m−¬i
®−îc, nμo ®å ®¹c, nμo quÇn ¸o mμ hä tù s¾m lÊy. Còng nh− khi ®i,
ng−êi lÝnh An Nam ®Æt d−íi quyÒn chØ huy trùc tiÕp cña bän vò
hä l¹i ®−îc xÕp xuèng hÇm tμu tèi t¨m, ¨n nh÷ng b÷a c¬m thiÕu
phu qu©n phiÖt, ®· bá tr¹i ra ®i, kh«ng bao giê trë l¹i...". Vμ nh÷ng
thèn, khã nuèt tr«i vμ bÞ ng−îc ®·i. Ng−êi ta sî nh÷ng ng−êi lÝnh
thÝ dô nh− vËy kh«ng cßn lμ hiÕm.
nμy mang vÒ nh÷ng t− t−ëng tiÕn bé vμ nh÷ng thãi quen thÝch ®éc
lËp tiªm nhiÔm ®−îc ë n−íc Ph¸p, nªn ng−êi ta ®· giao hä cho bän
348 Hå chÝ minh toμn tËp 349




thùc d©n ®Óu gi¶ tμn b¹o nhÊt kiÓm so¸t. Bän nμy dïng gËy ®¸nh,
®¸ ng−êi v« cí. VÒ ®Õn n−íc nhμ, nh÷ng ng−êi lÝnh Êy ®Òu bÞ nÐm
ra ®−êng mét c¸ch ®¬n gi¶n thÕ th«i.
Tr−íc khi ®i chiÕn ®Êu, ng−êi ta høa trêi høa biÓn víi hä, th×
®Õn nay trë vÒ ng−êi ta l¹i rót bá hÕt mäi quyÒn lîi mμ x−a nay
nh÷ng ng−êi An Nam ®i tßng qu©n ®Òu ®−îc h−ëng, nh− miÔn thuÕ
NH÷NG TH¶M HO¹
th©n, miÔn sai dÞch, v.v.. NhiÒu ng−êi ®· ph¶i ®i ¨n xin tõ lμng nμy
CñA NÒN V¡N MINH
qua lμng kh¸c, ph¶i ®i bé hμng tuÇn lÔ ®Ó trë vÒ quª h−¬ng, n¬i mμ
ng−êi ta ®· dïng vò lùc buéc hä ph¶i røt ra ®i.
HiÖn nay ng−êi ta kÐo dμi thêi h¹n tßng qu©n cña ng−êi b¶n xø §Ó truyÒn b¸ v¨n minh Ph¸p, b¶o vÖ danh dù l¸ quèc kú Ph¸p ë
tõ 2 ®Õn 4 n¨m. Ngoμi sè 25.000 ®Õn 30.000 lÝnh khè ®á ®ãng qu©n c¸c thuéc ®Þa xa x«i, ng−êi ta dïng nh÷ng ®éi qu©n gåm toμn nh÷ng
trong n−íc dïng ®Ó b¾n giÕt ®ång bμo cña hä, xø §«ng D−¬ng cßn tªn l−u manh, nh÷ng bän l−êi biÕng, nh÷ng tªn lät l−íi ph¸p luËt,
ph¶i cung cÊp thªm 40.000 lÝnh mé ®Ó phông sù ë chÝnh quèc vμ ë nh÷ng tªn giÕt ng−êi, nãi tãm l¹i, gåm c¸c tinh hoa cña nh÷ng cÆn
b·, l−îm lÆt ë tÊt c¶ c¸c n−íc ch©u ¢u. §Õn n−íc ®· bÞ x©m chiÕm
c¸c thuéc ®Þa kh¸c.
hay s¾p bÞ x©m chiÕm còng vËy, ng−êi ta th¶ nh÷ng tªn s¸t nh©n
C¸c b¹n ®· thÊy ®Êy, n−íc Ph¸p ch¼ng ph¶i qu©n phiÖt chót
nμy vμo trong ®¸m d©n chóng thiÕu tù vÖ. Vμ ®Ó kÝch thÝch chóng,
nμo ®©u!
ng−êi ta bu«ng láng cho bän c«n ®å tha hå hoμnh hμnh theo thó tÝnh
tμn b¹o cña chóng. Sau ®©y lμ vμi c©u chuyÖn do c¸c nhμ v¨n thuéc
®Þa kÓ l¹i, hä ®· tõng chøng kiÕn nh÷ng hμnh ®éng d· man cña
nh÷ng ng−êi vÖ sÜ anh dòng cho nÒn v¨n minh cao c¶ Êy.
Khi bän lÝnh kÐo ®Õn, d©n chóng ch¹y trèn c¶, chØ cßn l¹i hai
cô giμ vμ hai phô n÷, mét thiÕu n÷ cßn t©n vμ mét phô n÷ ®ang cho
®øa con míi ®Î bó, tay d¾t mét em g¸i nhá lªn t¸m. Bän lÝnh ®ßi
tiÒn, r−îu m¹nh vμ thuèc phiÖn. Kh«ng ai hiÓu chóng nãi g×, thÕ lμ
chóng næi giËn lÊy b¸ng sóng nÖn mét cô giμ ngÊt ®i, råi cßn mét
cô th× trong mÊy giê liÒn, hai tªn trong bän lÝnh, khi kÐo ®Õn ®· say
bÝ tØ, ®em thiªu trong mét ®èng cñi lμm trß vui víi nhau. Trong khi
®ã th× nh÷ng tªn kh¸c hiÕp hai phô n÷ vμ em g¸i nhá, ch¸n råi,
chóng giÕt chÕt em bÐ. Lóc ®ã, ng−êi mÑ bång ®øa con kia trèn
®−îc, råi tõ trong mét ®¸m bôi c©y c¸ch ®Êy ®é 100 mÐt, tr«ng thÊy
ng−êi chÞ em m×nh bÞ hμnh h¹. Duyªn cí lμm sao, chÞ ch¼ng biÕt,
chÞ chØ thÊy ng−êi thiÕu n÷ bÞ ®Æt ngöa trªn mÆt ®Êt, tay ch©n bÞ
350 Hå chÝ minh toμn tËp 351




nhí nh− thÕ nμy: Chóng t«i ®ang ®i ng−îc dßng s«ng Hång, th× trªn
trãi chÆt, miÖng bÞ bÞt l¹i, cßn mét tªn lÝnh th× lÊy l−ìi lª cø tõ tõ,
tμu thuû ng−êi ta ®em r−îu ®¸nh cuéc víi nhau, xem ai ngåi d−íi
tõng nh¸t mét, chäc vμo bông chÞ råi l¹i chÇm chËm rót ra. Sau ®ã,
tμu b¾n 10 ph¸t sóng tr−êng mμ "h¹" ®−îc nhiÒu ng−êi An Nam
chóng chÆt ngãn tay ng−êi thiÕu n÷ ®· chÕt ®Ó c−íp lÊy chiÕc nhÉn
nhÊt ë trªn bê. Mét vμi ng−êi kh¸c dïng sóng lôc ®i b¾t ng−êi vμ
vμ chÆt cæ ®Ó c−íp lÊy chiÕc vßng.
b¾t thuyÒn ®Ó ®ßi tiÒn chuéc.
Trªn m¶nh ®Êt b»ng ph¼ng tr−íc kia lμ ruéng muèi, ba c¸i x¸c
chÕt n»m ®ã: em bÐ bÞ lét truång, thiÕu n÷ bÞ mæ bông, c¸nh tay *
tr¸i cøng ®ê gi¬ lªn trêi v« t×nh, bμn tay n¾m chÆt. Cßn x¸c «ng cô * *
giμ th×, ghª gím lμm sao, còng trÇn truång nh− thÕ, nh−ng bÞ thiªu
Ng−êi ta sÏ nãi, ®ã lμ nh÷ng viÖc ®¸ng tiÕc nh−ng khã tr¸nh
ch¸y, nªn kh«ng nhËn ra h×nh thï ®−îc n÷a, mì ch¶y lªnh l¸ng, ®·
khái trong nh÷ng cuéc x©m l−îc vμ chiÕn tranh. ThÕ còng ®−îc!
®äng l¹i vμ da bông th× phång lªn, chÝn vμng, ãng ¸nh, gièng nh−
Nh−ng ng−êi ta ®õng cã nãi víi chóng t«i n÷a r»ng ®ã lμ vinh dù,
da con lîn quay vËy.
lμ quyÒn h¹n cña chiÕn tranh, vμ còng ®õng nãi r»ng trong cuéc
Sau khi chiÕm ®−îc chî míi, vμo buæi chiÒu, mét sÜ quan thuéc
tμn s¸t hμng lo¹t nμy, nh÷ng nhμ qu©n sù Ph¸p ®Òu tá ra hμo hiÖp
tiÓu ®oμn Phi ch©u thÊy mét ng−êi ch©u ¸ bÞ b¾t cßn sèng, kh«ng
vμ nh©n ®¹o. §o¹n v¨n sau ®©y, trÝch ë bøc th− cña mét viªn trung
cã th−¬ng tÝch g×. S¸ng h«m sau, viªn sÜ quan ®· thÊy ng−êi Êy chÕt
uý trÎ tuæi göi vÒ nhμ chøng tá nh÷ng tªn ¨n thÞt ng−êi Êy thËt võa
råi, bÞ ®èt mì ch¶y ra, da bông ch−¬ng lªn. Bän lÝnh ®· thøc suèt
nh©n ®¹o l¹i võa hμo hiÖp nh− thÕ nμo:
®ªm qua ®Ó quay chÝn mét ng−êi ®· bÞ t−íc vò khÝ, cßn bän kh¸c th×
"Chóng t«i tÊn c«ng bèn lÇn trong mét buæi nh−ng lóc nμo
h·m hiÕp mét phô n÷.
còng chØ thÊy trong thμnh cã vμi tªn cuång tÝn khèn khæ chÞu chÕt
mét c¸ch dòng c¶m, vμ t«i còng kh«ng cÇn nãi thªm r»ng bÊt cø
* tªn nμo r¬i vμo tay chóng ta, bÞ th−¬ng hay kh«ng, ®Òu bÞ ®em b¾n
* * tøc kh¾c t¹i chç".
Mét tªn lÝnh kh¸c muèn Ðp mét ng−êi ®μn bμ An Nam hiÕn Vμ trong mét ®o¹n kh¸c, bøc th− viÕt: Trªn mét con ®−êng
th©n cho con chã cña nã, chÞ Êy kh«ng chÞu. Tªn lÝnh dïng l−ìi lª mßn chóng t«i gÆp mét ng−êi da vμng trªn va