Hoàng thành Thăng Long giá trị lịch sử văn hóa Việt

Chia sẻ: alibabe_jewel

Phát lộ di tích Hoàng Thành năm 2003 đã gây nên một chấn động lớntrong dư luận xã hội và nhận được sự quan tâm sâu sắc của nhân dân trong nước và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Hoàng thành Thăng Long giá trị lịch sử văn hóa Việt

HOÀNG THÀNH THĂNG LONG
GIÁ TR L CH S VĂN HOÁ VI T




Phát l di tích Hoàng Thành năm 2003 ã gây nên m t ch n ng l n trong
dư lu n xã h i và nh n ư c s quan tâm sâu s c c a nhân dân trong nư c
và c ng ng ngư i Vi t Nam nư c ngoài. Nhi u báo chí coi phát hi n
kh o c này là m t trong nh ng s ki n văn hóa tr ng i năm 2003. M t
s di v t ư c trưng bày t i Văn Mi u Qu c T Giám Hà N i và sau ó
chuy n vào trưng bày t i B o tàng l ch s thành ph H Chí Minh ư c
khách tham quan trong và ngoài nư c ánh giá r t cao. Trong Thư chúc T t
năm Giáp Thân năm 2004, ch t ch nư c Tr n c Lương có o n vi t: “...
ti n hành kh o c khu v c Ba ình Hà N i làm xu t l nhi u di tích l ch
s - văn hóa vô giá v kinh thành Thăng Long c xưa. Nh ng thành t u ó
ang ti p t c khích l , c vũ lòng t hào dân t c và ý chí vươn lên c a nhân
dân ta...”
Trên cơ s nh n th c giá tr c a khu di tích l ch s văn hoá do kh o c h c
phát hi n, ngày 24/9/2003 H i Khoa h c l ch s Vi t Nam ã trân tr ng
ngh các ng chí lãnh oc a ng, Qu c h i và Chính ph cho phép gi i
kh o c h c ti p t c m r ng di n khai qu t có cơ s khoa h c y
hơn trong ánh giá cũng như trong các gi i pháp b o t n. Hai cu c h i th o
khoa h c do Trung tâm Khoa h c xã h i và nhân văn qu c gia và do B
Văn hoá thông tin t ch c, tuy có m t s ý ki n khác nhau trong th o lu n
nh ng v n c th , nhưng không ai có th ph nh n ư c giá tr l n lao
c a di s n văn hoá này và nguy n v ng c a h u h t các nhà khoa h c là
mong mu n ư c b o t n lâu dài.
B Chính tr ã có m t phiên h p sáng ngày 1/11/2003 bàn v s phát
hi n di s n văn hoá ư c gi i khoa h c và c xã h i c bi t quan tâm này.
Theo thông báo s 126-TB/TW ngày 5/11/2003, B Chính tr ã quy t nh
cho phép ti p t c khai qu t kh o c h c trên di n tích ư c Chính ph phê
duy t có cơ s khoa h c nh giá và k t lu n y hơn v qu n th di
tích này, trên cơ s ó xây d ng phương án b o t n và phát huy ý nghĩa
l ch s c a di tích. Thông báo cũng cho bi t H i trư ng Ba ình m i s
chuy n nm t a i m khác v i tên m i là Trung tâm H i ngh qu c gia.
Còn H i trư ng Ba ình hi n nay s ư c lưu gi như m t di tích l ch s
và Nhà qu c h i s ư c xem xét, quy t nh sau khi có báo cáo k t qu
khai qu t kh o c h c.
Hi n nay Vi n Kh o c h c ang ti p t c công vi c khai qu t kh o c h c
và v i di n tích khai qu t ư c m r ng, ch c ch n nhi u di tích và di v t
m is ư c phát l và nh n th c v giá tr khu di tích s ư c nâng cao
hơn. Tuy nhiên công vi c khai qu t cũng như b o qu n trư c m t và b o t n
lâu dài ang t ra không ít nhi m v n ng n mà dư lu n h t s c quan tâm.
Công vi c b o qu n nh ng di v t thu th p c n ư c th c hi n v i nh ng
kho hi n v t có ti n nghi b o v theo t ng lo i ch t li u và s p x p khoa
h c. UBND Hà N i ã ch n a i m xây d ng m t kho b o qu n hi n
v t như v y. c bi t khó khăn là công vi c b o t n t m th i nh ng di tích
ngoài tr i trong i u ki n t ai, khí h u vùng này, nh t là khi mùa mưa
n, ti n t i m t k ho ch b o t n lâu dài toàn b khu di tích. Chính ph
ã giao cho các cơ quan ch c năng và chuyên môn t p h p l c lư ng
chuyên gia trong nư c và tranh th s h p tác qu c t nghiên c u và
xu t nh ng gi i pháp khoa h c và công ngh phù h p, h u hi u nh m b o
t n di s n văn hoá này.
M t di s n văn hoá vô giá mà bao nhiêu th h t tiên ã sáng t o nên và
lòng t này ã gìn gi chúng ư c cho n hôm nay, vì th chúng ta
ph i gánh vác trách nhi m này ti p t c b o t n, phát huy r i chuy n giao
l i cho các th h mai sau v i nhi m v cao c là GÌN GI B OT N
M T DI S N VĂN HOÁ VÔ GIÁ C A DÂN T C VI T NAM.


N i dung chính
Hoàng Thành Thăng Long – nh ng phát hi n kh o c h c

• C i ngu n l ch s

• Nh n nh ban u v m t s ph tích ki n trúc
Hoàng Thành Thăng Long – góc nhìn c a ngư i trong cu c
• C m Thành trư c nh ng l a ch n mang tính l ch s

• B n C m Thành qua s li u và d u v t th c a

• GS s h c Phan Huy Lê – V n còn gi i pháp hay cho C m Thành

• GS s h c Phan Huy Lê- Hoàng Thành Thăng Long trong tương quan
v i các kinh ô c

• GS s h c Phan Huy Lê – ã xác nh ư c C m Thành Thăng Long
HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – NH NG PHÁT HI N KH O
C H C
I. C I NGU N L CH S

1. Vài nét v l ch s nh ô và ki n t o Hoàng Thành Thăng Long




B n Thăng Long th i H ng c (1490)


Lý Công U n lên ngôi vua, sáng l p vương tri u Lý (1009 - 1225) t i kinh
ô Hoa Lư (Ninh Bình) ngày 2-11 K D u (21 – 11 - 1009). Tháng 7 mùa
thu năm 1010, nhà vua d i ô t Hoa Lư v thành i La và i tên là
Thăng Long. Ngay trong mùa thu năm ó, nhà Lý ã kh n trương xây d ng
m t s cung i n làm nơi và làm vi c c a vua, tri u ình và hoàng gia.
Trung tâm là i n Càn Nguyên, nơi thi t tri u c a nhà vua, hai bên có i n
T p Hi n và Gi ng Võ, phía sau là i n Long An, Long Th y làm nơi vua
ngh . n cu i năm 1010, 8 i n 3 cung ã hoàn thành. Nh ng năm sau,
m t s cung i n và chùa tháp ư c xây d ng thêm. M t vòng thành bao
quanh các cung i n cũng ư c xây p trong năm u, g i là Long Thành
hay Phư ng Thành. ó chính là Hoàng Thành theo cách g i ph bi n v sau
này. Thành p b ng t, phía ngoài có hào, m 4 c a: Tư ng Phù phía
ông, Qu ng Phúc phía tây, i Hưng phía nam, Di u c phía b c.
Tuy còn nh ng ý ki n khác nhau, nhưng căn c vào s li u và di tích còn
l i, có th xác nh c a Tư ng Phù m ra phía Ch ông và khu ph buôn
bán t p n p c a phư ng Giang Kh u và n B ch Mã. C a Qu ng Phúc m
ra phía chùa Diên H u (chùa M t C t) và ch Tây Nhai (ch Ng c Hà).
C a i Hưng kho ng g n C a Nam hi n nay. C a Di u c nhìn ra
trư c sông Tô L ch, kho ng ư ng Phan ình Phùng hi n nay. Trong Long
Thành có m t khu v c ư c c bi t b o v g i là C m Thành là nơi và
ngh ngơi c a vua và hoàng gia. Trong i Lý, các ki n trúc trong Hoàng
Thành còn qua nhi u l n tu s a và xây d ng thêm.
Long Thành và C m Thành là trung tâm chính tr c a Kinh Thành. Phía
ngoài, cùng v i m t s cung i n và chùa tháp là khu v c cư trú, buôn bán,
làm ăn c a dân chúng g m các b n ch , ph phư ng và thôn tr i nông
nghi p. M t vòng thành bao b c toàn b khu v c này b t u ư c xây p
t năm 1014, g i là thành i La hay La Thành.

Vòng thành này v a làm ch c năng thành lu b o v , v a là ê ngăn
lũ l t. Thành ư c p m i và có t n d ng, tu b m t ph n thành i La cũ
i ư ng. Thành i La phía ông ch y d c theo h u ng n sông Nh như
m t o n ê c a sông này t B n N a nÔ ng Mác, phía b c d a theo
h u ng n sông Tô L ch phía nam H Tây t Bư i n Hàng Bu m ngày
nay, phía tây theo t ng n sông Tô L ch t Bư i n Ô C u Gi y, phía nam
theo sông Kim Ngưu qua Gi ng Võ, Ô Ch D a, Ô C u D n, nÔ ng
Mác. Thành i La i Lý m các c a: Tri u ông (d c Hòe Nhai), Tây
Dương (C u Gi y), Trư ng Qu ng (Ô Ch D a), C a Nam (Ô C u D n),
V n Xuân (Ô ng Mác). Thành i La ư c bao b c m t ngoài b i ba con
sông: sông Nh , sông Tô L ch, sông Kim Ngưu và ư c t n d ng như nh ng
con hào t nhiên. M t c i m n i b t c a c nh quan thiên nhiên c a thành
Thăng Long là nhi u sông h . Có th nói Thăng Long - Hà N i là m t thành
ph sông-h và ngay t khi ki n l p, nhà Lý ã bi t t n d ng a th t
nhiên này trong qui ho ch xây d ng nh m bi n nh ng sông, h ó thành
nh ng con hào t nhiên, nh ng giao thông ư ng thu ti n l i và m t h
th ng thoát nư c, i u ti t môi trư ng, b o v sinh thái. Vì v y m t b ng
các vòng thành Thăng Long không coi tr ng tính k hà, i x ng, vuông
v n mà u n mình theo a hình, thích nghi và t n d ng i u ki n thiên
nhiên.




Hình vuông trên b n là Hoàng thành Hà n i trong b n Hà N i
năm 1885
Trong nh ng bi n lo n cu i i Lý, Hoàng Thành b tàn phá n ng n . Sau
khi thành l p, nhà Tr n ph i p l i thành, xây l i các cung i n, nhưng v
trí, qui mô c a Hoàng Thành, thư ng g i là Long Phư ng Thành, không
thay i.
Th i Lê sơ, Hoàng Thành nhi u l n ư c tu b và m r ng thêm mà trung
tâm i m là i n Kính Thiên d ng năm 1428, xây l i năm 1465 v i lan can
b ng á ch m r ng năm 1467 nay v n còn trong thành Hà N i. Năm H ng
c th 21 (1490), vua Lê Thánh Tông nh b n c nư c g m 13 th a
tuyên và ph Trung ô t c thành ông Kinh th i Lê sơ. T p B n H ng
c còn l i n nay ã qua nhi u l n sao chép l i v sau, nhưng v n là t p
b n xưa nh t c a nư c i Vi t, trong ó có b n thành ông Kinh.
Qua b n này, có th hình dung ư c qui mô và c u trúc c a Hoàng
Thành và C m Thành c a thành Thăng Long th k XV cùng m t s cung
i n ương th i
Sang th i Nguy n, thành Hà N i do vua Gia Long xây năm 1805 theo ki u
Vauban không nh ng h th p cao mà còn thu nh v qui mô so v i
Hoàng Thành c a Thăng Long xưa. Tuy nhiên tr c trung tâm oan Môn
Kính Thiên c a Hoàng Thành Thăng Long th i Lê v n không thay i và
trên tr c này thêm C t C , C a B c th i Nguy n.
2. Phát l di tích Hoàng thành Thăng Long
Theo Lu t di s n văn hoá, trư c khi th c hi n d án xây d ng Nhà Qu c h i
và H i trư ng Ba ình, trên khu v c n m gi a các ư ng ph Hoàng Di u,
Hoàng Văn Th , c L p, B c Sơn, Chính ph cho phép Vi n Kh o c h c
ti n hành khai qu t trên di n r ng. T tháng 12/2002 n nay, ã khai qu t
trên di n tích hơn 19.000 m2. ây là quy mô khai qu t kh o c h c l n nh t
Vi t Nam và cũng vào lo i l n nh t ông Nam Á. T ó ã phát l m t
ph c h di tích – di v t r t phong phú, a d ng t thành i La (th k VII -
IX) n thành Thăng Long (th k Xl -XVIII) và thành Hà N i (th k
XIX).
Trên cơ s phát hi n kh o c h c này, các nhà kh o c h c còn ph i dành
nhi u th i gian ch nh lý hi n v t và hoàn ch nh h sơ khoa h c v các di
tích, di v t. V phương di n khoa h c, các nhà khoa h c thu c nhi u chuyên
ngành liên quan như kh o c h c, s h c, ki n trúc, văn hoá, a lý, a
ch t, môi trư ng,,, cũng c n có nhi u th i gian nghiên c u, th o lu n
hàng lo t v n như c nh quan t nhiên, c u t o c a các sông, h , quan h
gi a các l p t; tên g i, ch c năng, niên i c a các di tích ki n trúc; c u
trúc c a khu di tích và s bi n i qua các th i kỳ l ch s ; phân lo i và xác
nh ngu n g c, niên i các di v t. Vì v y không có gì ng c nhiên, trong
m t vài h i th o khoa h c hay trên báo chí, xu t hi n m t s ý ki n khác
nhau v nh ng v n khoa h c c th này. Tuy nhiên, trên t ng th ã có
cơ s khoa h c ưa ra nh ng ánh giá khái quát v giá tr l ch s văn
hoá c a khu di tích ã phát hi n.




D u tích ki n trúc th i Lý - Tr n h D4 - D6 (khu D u v t n n cung i n th i Lý H A20
D)

Ch p l i t cu n Hoàng Thành Thăng Long, quà
t ng cho các i bi u qu c t tham d H i ngh
APEC 2006.
Khu v c khai qu t hi n nay n m v phía tây c a i n Kính Thiên trong
Hoàng Thành th i Lê sơ. Rõ ràng ây là di tích c a m t ph n phía tây
Hoàng Thành Thăng Long th i Lý, Tr n, Lê sơ, M c, Lê Trung Hưng th
k XI - XVIII, ngư c lên thành i La th k VII - IX và kéo dài n hành
Hà N i th k XIX. Khu di tích b c l m t b dày l ch s t th k VII n
th k XIX g m th i ti n Thăng Long, th i Thăng Long và Hà N i. Các di
tích và t ng văn hóa ch ng x p lên nhau qua nhi u th i kỳ l ch s m t cách
khá liên t c. Th t hi m có m t khu di tích l ch s -văn hoá tr i dài qua nhi u
th i kỳ l ch s như v y gi a vùng t trung tâm c a th ô và cũng th t
hi m có th ô m t nư c có l ch s lâu i l i phát hi n m t qu n th di tích
ch y dài su t b dày l ch s như v y.
Các di tích ki n trúc và m t kh i lư ng r t l n di v t cho th y m t ph n qui
mô và di n m o c a Hoàng Thành cùng i s ng cung ình c a vua quan,
quý t c qua các th i kỳ l ch s . T ng t ng l p l p di tích - di v t hi n lên
như m t b s nghìn năm văn hi n c a Thăng Long – Hà N i ph n chi u
trình và b n s c dân t c c a m t trung tâm văn hóa l n nh t và lâu i
nh t c a t nư c.
V phương di n l ch s , phát hi n kh o c h c này cung c p nhi u c li u
khoa h c xác nh v trí trung tâm c a thành Thăng Long - ông ô-
ông Kinh, hi u thêm m i quan h gi a thành i La v i thành Thăng
Long th i Lý, Tr n, Lê và thành Hà N i th i Nguy n. Thành i La qua
nhi u l n xây d ng, t T Thành do Khâu Hoà xây năm 618 ch 900 b
(kho ng 1,65 km), La Thành do Trương Bá Nghi xây năm 767 r i Tri u
Xương p thêm năm 791, thành i La do Trương Chu xây năm 808 mà
La Thành bên ngoài dài 2000 b (kho ng 3,70 km) r i Lý Nguyên Gia d i
thành và Cao Bi n m r ng thêm thành 1982 trư ng (kho ng 6,5 km), ngoài
có ê dài 2125 trư ng (kho ng 7 km). ó là toà thành có qui mô l n nh t
trong th i B c thu c. T i khu v c khai qu t, ã tìm th y d u tích thành i
La trên c b n khu A, B, C, D, ch ng t vùng này n m trong thành i La.
Bên trên d u tích i La là di tích ki n trúc và các di v t th i Lý. i u ó
ch ng t vua Lý Thái T ã d i ô t Hoa Lư v ô cũ c a Cao Vương
thành i La úng như Chi u d i ô, i tên là thành Thăng Long và bu i
u ã s d ng toà thành này cùng m t s ki n trúc có s n r i s a sang, xây
d ng thêm nh ng cung i n m i. Ph m vi c a Hoàng Thành t th i Lý,
Tr n sang Lê sơ thay i như th nào còn ph i nghiên c u thêm, nhưng qua
phát hi n kh o c h c Ba ình thì rõ ràng khu v c này là m t b ph n
phía tây c a Hoàng Thành xưa và không thay i. Hơn n a, theo b n
thành ông Kinh th i H ng c thì khu v c khai qu t này n m trong ph m
vi c m thành c a Hoàng Thành. K t qu khai qu t kh o c h c k t h p v i
tư li u thư t ch và b n c cho phép hình dung khu trung tâm c a Hoàng
Thành rõ nét hơn.
Phát hi n này còn cung c p thông tin cho bi t trong lòng t Hoàng thành
Thăng Long xưa còn b o t n nhi u di tích di v t quý. T ây có th ưa ra
kh năng m r ng di n i u tra và khai qu t, xây d ng quy ho ch b o t n
m t khu v c di tích l ch s văn hoá c a kinh thành Thăng Long, thành Hà
N i c và m r ng n các di tích cách m ng và kháng chi n th i iH
Chí Minh như H i trư ng Ba ình, Lăng và Nhà sàn Bác H , T ng hành
dinh Quân i nhân dân Vi t Nam th i kháng chi n ch ng M , H i trư ng
Ba ình, kéo dài t th k th VII (hi v ng có th phát hi n nh ng di tích,
di v t s m hơn) n th k XX. ây là m t di s n văn hóa vô giá c a dân
t c n m gi a th ô Hà N i và n u nghiên c u, b o t n t t, có th ư c
UNESCO công nh n là Di s n Văn hóa Th gi i. M t di s n văn hoá như
v y s tăng thêm v th c a th ô Hà N i, phát huy tác d ng sâu s c trong
giáo d c truy n th ng dân t c cũng như trong các ho t ng giao lưu văn
hoá và du l ch. Ch m t b ph n di s n ã ư c phát hi n Ba ình hi n
nay ã làm xúc ng bi t bao nh ng ngư i có d p n tham quan, chiêm
ngư ng và c nh ng ngư i ch m i ư c nghe tin và xem nh qua các
phương ti n thông tin i chúng.
3. S thăng tr m c a Hoàng thành
Tô L ch - Nùng Sơn theo phong th y xưa là hai bi u tư ng c a nư c non
Thăng Long - Hà N i. Nói theo sinh thái h c nhân văn thì Thăng Long - Hà
N i là m t ô th sông - h ư c bao b c b i m t “t giác nư c” 30 km
“ ư ng ê La Thành”:
Nh Hà quanh b c sang ông
Kim Ngưu, Tô L ch là sông bên này.
Tô L ch tách ra kh i Nh Hà kho ng ch G o, ch y qua gi a Ngõ G ch -
Hàng Bu m, lu n qua C u ông - Hàng ư ng - Hàng Cá - C ng Chéo
Hàng Lư c, ngo n ngoèo theo ư ng Quán Thánh r i ch y xu ng Th y
Khuê - H Kh u...
Kim Ngưu m c a vào H Tây (cũng có tên khác là h Kim Ngưu), ch y
theo chi u b c – nam thành Ng c Hà, d c dài ư ng Ông Ích Khiêm - Lê
Tr c (nay là c ng ng m) lu n qua ư ng Cát Linh mà ch y xu ng Hào
Nam
C a B c c a thành Hà N i th i Nguy n (xây trên n n C a B c th i Lê)
Thích nghi t i ưu - t i a v i môi trư ng t nhiên sông nư c trên i th
ư c v ch ra tóm g n như trên, ta d dàng hi u nhà phong th y Cao Bi n
(th k IX) và các nhà quy ho ch La Thành - i La Thành - Long Phư ng
Thành s l y núi Nùng làm trung i m và các ư ng - v t nư c sông h Tô
L ch - Kim Ngưu (Ng c Hà) làm “hào” mà p xây các lũy thành. Các t m
b n Thăng Long thành i Lê, tuy không v theo h a pháp a lý h c tân
th i, v cơ b n cũng cho ta hình dung ư c i u ó (trong bài này tôi xin
phép ư c s d ng b n do PGS.TS Ngô c Th v a sưu t m ư c
trong cu n Thiên t i nhàn àm c a àm Nghĩa Am vi t và v l i năm Gia
Long th 9 - 1810).
Theo “th chi u” c a Lý Thái T thì ngài mu n d i ô t Hoa Lư ra “thành
i La c ô c a Cao Vương”. C nhiên Ngài và các vua k v v sau cũng
xây d ng thêm nhi u cung i n,c u c ng
Nhà Tr n thay ngôi nhà Lý m t cách hòa bình cũng s d ng l i
Hoàng thành Thăng Long và có xây d ng, s a ch a thêm, nh t là sau nh ng
cơn binh h a ch ng Mông - Nguyên. Nhà H d ng Tây ô x Thanh, i
tên Thăng Long thành ông ô và có d m t vài cung i n Thăng Long
ưa vào Tây ô. Sau 20 năm Minh thu c và ch ng Minh, tháng 4/1428, Lê
L i, ngư i sáng nghi p tri u Lê vào yên v ông ô (1430 i là ông
Kinh, nhưng cái tên tuy t p Thăng Long v n t n t i dài dài). Nhà M c
xây Dương Kinh quê nhà g n bi n, ít xây d ng ông Kinh ngoài vi c
p thêm nhi u lũy thành phía nam kinh thành ch ng Tr nh. Th i Lê
Trung Hưng, chúa Tr nh xây Vương ph riêng bên b t - h u V ng H
(H Hoàn Ki m). Vua Lê v n ng i trên ngôi hư v hoàng thành cũ, có
nát i hơn là xây d ng thêm.
R i Gia Long và Minh M ng phá Hoàng Thành cũ, xây B c Thành, t nh
thành Hà N i m i theo ki u Vauban. Thi hào Nguy n Du than th :
Thiên niên c th t thành quan o
Nh t phi n tân thành m t c cung.
T m d ch:
Cung i n ngàn năm thành ư ng cái
M t tòa thành m i m t cung xưa.
Bà Huy n Thanh Quan hoài c Thăng Long Thành:
L i xưa xe ng a h n thu th o
N n cũ lâu ài bóng t ch dương.
N a cu i th k XIX, Vi t Nam - Hà N i rơi vào tay th c dân Pháp. Pháp
phá thành Hà N i xây “khu ph Tây”, khu nhà binh Pháp, sân v n ng
Mangin (nay là Trung tâm Th d c th thao quân i)... Cái thiêng “Nùng
Sơn chính khí” v i tòa i n Kính Thiên xây bên trên ã b gi i thiêng.
Kính Thiên ngai ng th p vàng
Tây ng i ánh chén cùng oàn thanh lâu.
i n Kính Thiên còn 4 b 9 b c (c u trùng) R ng á th i u Lê. “Cô Tư
H ng” u th u phá thành, ch dùng g ch c a thành cũ ã xây ư c vài khu
ph m i ư ng Nguy n Bi u - ng Dung nay, sau khi dùng ph tích l p
h C Ng a - cái h kéo dài H Tây - h Trúc B ch v i h Hàng u-h
Hàng Khoai - h Hàng ào n i v i h Hoàn Ki m qua C u G (cái c u g
y năm 1901 v n còn - nay thì ch còn cái tên “Ph C u G ”).
Nh ng d u v t còn sót l i:
phía b c thì còn Chính B c Môn v i m t v t n chưa m trên C a B c.
V t tích tr n gi c 1882 và vi c ngài Hoàng Di u t ti t. Lùi vào m t chút thì
còn H u Lâu, Pháp g i là “L u Công Chúa” mà ki n trúc ã b làm bi n
d ng, lai căng i r t nhi u r i.
Năm 2001, gi i kh o c h c ư c phép ào khu v c quanh H u Lâu và
C a B c. Phía dư i C a B c hi n t n, các nhà kh o c ã tìm th y m t C a
B c khác th i Lê, r ng hơn, chìm sâu hơn, ang r i nylon l p cát vùi l i,
ch công cu c khai qu t quy mô l n hơn. Còn quanh H u Lâu, ã tìm
th y t ng á kê chân c t ch m hoa sen th i Lý cùng nhi u hi n v t khác
th i Lê, nhưng ã ư c “dùng l i” v i công năng khác. Kh o c h c xác
nh ây có th là m t cái b n i Hoàng Thành b c, thông v i sông Tô
L ch ( ư ng Quán Thánh - Th y Khuê). Cũng ã giăng nylon vùi cát l p l i
ch khai qu t ti p.




C t c thành Hà N i th i Nguy n. Quang c nh trư c khi doanh tr i binh
lính Pháp ư c d ng lên xung quanh
phía nam, may mà còn oan Môn, năm c ng xây b ng á, phía ngoài là
c a Tam Môn kho ng 1812 - 1814, tri u Nguy n Gia Long phá, xây C t C
(nay v n còn s ng s ng). Năm 2002, gi i kh o c h c Vi t Nam ư c phép
ào phía trong oan Môn ã tìm th y “l i xưa xe ng a” thu c th i Tr n,
dùng l i nhi u g ch Lý. N u khai qu t ti p, s có th th y c con ư ng t
oan Môn. Phía nam n a là ch C a Nam (may còn cái tên, c a i Hưng
(Nam) ã b phá). Ngoài c a Nam, còn có m y cái tên t ình Ngang (nơi
d ng l i soát xét gi y t , th bài trư c khi vào Hoàng Thành), C m Ch
(d ng nơi khu c m) và cái vư n hoa, th i Pháp thu c có d ng tư ng “Bà
m xòe”. Căn c vào câu thơ c a nho sĩ Hà Thành cu i th k XIX:
T i Qu ng Minh ình t mu n nghe
Quang Minh không th y, th y m Xòe
Qu ng Minh ình i Minh M ng, là nơi hàng tháng có quan t i
gi ng “Th p i u” (10 i u trung hi u ti t nghĩa) b t dân i nghe.
Qu ng Minh ình, như s chép là xây d ng trên n n Qu ng Văn ình i Lê
Thánh Tông, là nơi dán b cáo, m nh l nh c a vua quan, cho dân bi t mà
thi hành.
N u ư c phép khai qu t vư n hoa C a Nam, nhà kh o c có th tìm th y
n n cũ Qu ng Minh ình r i Qu ng Văn ình. S cũng là i u lý thú.
phía ông, thì trên m t t còn di tích ông Môn ình ( ình C a ông)
nay eo bi n s nhà 10 Hàng Cân và ông Môn t (Chùa C a ông), nay
eo bi n s nhà 38b Hàng ư ng mà nhi u t m bia c còn gi ư c trong
chùa có niên i Lê - Nguy n kh ng nh là chùa ư c xây d ng ngay phía
ngoài c a ông Hoa, Hoàng Thành Lê. Cu c i n dã kh o c - nhân h c
văn hóa cu i năm 2002 ã xác nh ư c c a ông Hoa gi a s 4 ( ông
Cung) và s 5 (Càn (Ki n) i n trên b n , nay ánh s 4b) là n n nhà
H i quán Phúc Ki n ph Lãn Ông hi n nay. Các bia Gia Long, T c còn
gi trong nhà h i quán nói là “Mân thuy n” (thuy n t Mân Phúc Ki n)
n Thăng Long buôn bán, mua ư c khu t hoang, thu c c a ông Hoa
th i Lê cũ, xây nhà h i quán.




Tư ng u chim phư ng Chi ti t di v t u M td i g m s th i
và lá trang trí ôi phư ng Lê dùng trong hoàng
chim phư ng tìm th y tri u tìm th y bên dòng
h A2,A3 sông c h A11
V phía tây Hoàng Thành Lê, thì còn ch ng c : Khán Sơn. Toàn thư
chép là góc tây b c Hoàng Thành, nơi vua Lê Thánh Tông và các i quan
ng xem (khán) quân sĩ t p tr n (s 11 trên b n ). Th i Pháp thu c, chính
quy n Pháp sai san ph ng Khán Sơn làm n n, trên ó xây d ng trư ng trung
h c mang tên viên toàn quy n Albert Sarraut, nay ư c c i t o, s a thành
tr s TƯ ng CSVN.
Chùa M t C t (tên ch là chùa Diên H u), v n theo s chép là ư c xây
d ng th i Lý Thánh Tông (1049) c u cho vua s ng lâu. T m bia Thiên phù
du vũ (1 121) trên chùa i (Hà Nam - “Sùng thi n diên linh tháp bi ký”)
nói chùa Diên H u ư c xây d ng l i hoành tráng vào th i Lý Nhân Tông.
Hư ng tây c m chi danh viên,
Quy t Diên H u chi ng t
(Hư ng v khu vư n n i ti ng phía tây c m thành
Xây d ng ngôi chùa ng (c a vua sai xây - Diên H u).
Chùa M t C t nay, tr i bao l n tàn phá, xây d ng l i (cái hi n th chùa M t
C t là ư c d ng l i tháng 4/1955) nhưng v n a i m nguyên sơ.
V y chùa M t C t là m t i m m c ghi d u C m thành th i Lý.
Chùa Am Cây (Thanh Ninh t ) hi n còn cu i ư ng Ông Ích Khiêm,
u ư ng Sơn Tây. Hai t m bia Gia Long còn gi l i ư c trong chùa cho
ta bi t: Chùa ngay sát phía ngoài hành lang phía tây c a Hoàng Thành
Thăng Long th i Lê. Th i u Lê C nh Hưng (1740 - 1786) có m t v cư sĩ
B c Giang t i ây, xây m t cái am dư i cây trong chùa th và gi i
hóa ám cô h n không nơi nương t a. Cu i năm 2002, gi i kh o c ã n
t n nơi (nay trong lãnh th xí nghi p may Chi n Th ng). Cây v n còn ó,
c th m y trăm năm, r g c ôm vào lòng m t cái am di n tích kho ng 9m2,
xây hoàn toàn b ng g ch v Lê C nh Hưng. Công nhân xí nghi p may v n
gi nguyên v n cái am (th i ch ng M dùng làm nơi trú n máy bay M
ném bom), có ban th èn nhang liên t c...
D u tích dư i lòng t
Th là rõ! Căn c vào sách v , bi ký, b n , l i truy n mi ng, m t s di
tích trên m t t, gi i kh o c ã xác nh ư c quy mô Hoàng Thành
Thăng Long Lý - Tr n - Lê kho ng 400ha. ông là kho ng ph Lãn Ông,
tây kho ng Ng c Hà, nam kho ng Ch C a Nam - Hàng y (Nguy n
Thái H c), b c kho ng ti p g n ư ng Quán Thánh.
Vư n hoa C a Nam, nơi xưa kia có tư ng "Bà m Xoè

Khu di tích kh o c v a khai qu t 14.000m2 n 16.000m2 phía tây Hoàng
thành Lý - Tr n - Lê. Mùa hè năm 1973, sau Hi p nh Paris, Nhà nư c ta
m công trư ng xây d ng Lăng Ch t ch H Chí Minh. Ông Trư ng Chinh,
Trư ng ban ch o xây d ng Lăng, có d c m là nơi ây k c n Hoàng
Thành Tr n - Lê nên yêu c u tìm h i cán b kh o c có chút am hi u v khu
v c có th có di tích l ch s này. Tôi cùng v i ông Văn Ninh và m t cán
b k thu t ( o v kh o c ) ư c thu nh n vào theo dõi công vi c ào móng
xây d ng công trư ng Lăng Bác. Chúng tôi ã th y gì?

- Th y ư c C a Tây - Dương Mã Thành - c a cái thành i Nguy n cùng
nhi u o n thành, n n là l p á ong r t dày, trên xây g ch Nguy n l n l n
g ch v Lê.

- Th y nhi u di v t (g ch, ngói lưu li xanh vàng, g m s Lý - Tr n - Lê -
Nguy n...).
- Th y nh ng ng xương: ngư i, thú (trâu bò, l n, gà...), có xương b vai
trâu có m t inh ba s t xuyên qua (l hi n t ).
Gi ng c th i i La và d u G ch " i Vi t qu c G ch "Lý gia tam
v t cung i n th i Lý Tr n quân thành chuy n" Long Th y Thái
h B9-B5 (g ch xây thành nư c Bình t niên t o"
i Vi t) th i inh - (ch t o năm Long
Lê, th k 10, tìm Th y Thái Bình 4
th y h A1 (1057) th i vua Lý
Thánh Tông tìm th y
h B1


Th y m t vài cái gi ng xây b ng g ch ''Giang Tây quân'' (ch in trên g ch,
niên i thu c ư ng th k VII - IX), có g ch in ch ''Lý gia tam
Long Th y thái bình t niên t o'' (làm năm Long Th y thái bình th tư, i
vua th 3 nhà Lý - 1057) v.v... (th i y ph i nghiêm ng t tuân th nh ch
c a công trư ng: Không ư c mang vào và mang ra b t c hi n v t gì,
không ư c h i, ư c nói b t c cái gì mình bi t và không bi t, không ư c
i ra kh i nơi quy nh...)
V i công trư ng Lăng Bác (cũng như vi c tìm th y b xương voi 42 Tr n
Phú khi s a ư ng), chưa th nói là ã có m t n n kh o c h c ô th Vi t
Nam (kh o c h c m i Vi t Nam ư c phát sinh và phát tri n t cu i th p
niên 50 và th p niên 60 c a th k XX, song ch y u là kh o c vùng thôn
dã - hang ng - i gò (Hòa Bình, B c Sơn, Phùng Nguyên, ông Sơn
v.v... Có kh o c C Loa, c ô Âu L c, nhưng C Loa ã tr thành làng -
xã, chưa th coi là kh o c h c ô th ).
Ph i ch n cu i năm 2002 và năm 2003, v i vi c Nhà nư c cho m công
trư ng kh o c khu v c nh xây d ng Nhà Qu c h i và H i trư ng Ba
ình (m i) v i di n tích khai qu t l n nh t t trư c n nay, gi a trung tâm
Hà N i hi n th i (hàng ch c nghìn mét vuông), ta m i có th nói là b t u
có m t n n kh o c h c ô th Vi t Nam (Có làm kh o c H i An nhưng
ch y u v n ch là kh o c vùng ng cát khu v c rìa th xã và Cù Lao
Chàm).
V i tư cách là ngư i tư v n c a công trư ng c a Ban ch nhi m d án kh o
c , ch xin nh n m nh m y i u mà tôi cho là ch ch t như sau:

• Chưa t ng có m t công trư ng kh o c nào nư c ta (và khu v c)
mang m t t m c l n như v y, không ch v quy mô (hàng v n mét
vuông) mà c v t m quan tr ng: Ta ã ng n và, nói như ngôn
ng kh o c h c, nhìn th y ư c, s mó ư c, s h u ư c m t di
s n văn hi n ngàn năm và trên c ngàn năm c a m t Th ô - Kinh
thành - t nư c.

• M y tri u hi n v t l ch s tìm th y - trên m t di n tích còn quá nh
so v i qui mô Hoàng Thành - Kinh Thành Thăng Long - Hà N i

• Nay ư c phép c a B Chính tr cho gi i kh o c ti p t c ào tìm
trên m t di n tích l n hơn n a (kho ng trên 20.000m2 n a), v n
trong khu v c tây Hoàng Thành thì tôi c quy t r ng gi i kh o c -
v i Vi n Kh o c là trung tâm - s nh t nh tìm th y nhi u di tích -
di v t hi m quý hơn n a góp ph n làm sáng t hơn cái sáng giá
c a n n văn hi n nhi u ngàn năm c a t nư c.
• Nó s là cái khôn lư ng n u ta mu n dùng m t khái ni m Ph t giáo:
Vô lư ng và vô biên. Vì như vi n sĩ Nga Anutrin ã nói t lâu, di
v t, di tích kh o c ch không tìm th y nơi nào nhà kh o c không
ch u n và không ch u - hay không kinh phí khai qu t.

• Cái quý nh t, cái quan tr ng nh t, phát hi n có ý nghĩa nh t c a cu c
khai qu t này là các ph tích ki n trúc (cùng v i các di v t - hi n v t
có liên quan n các ki n trúc) c a các th i, t B c thu c (Tùy -
ư ng th k VII - IX) qua Lý - Tr n - Lê, n Nguy n.
Kh o c h c l ch s vi t Nam - nói r ng, và kh o c h c ki n trúc, nói
h p, trư c - nay m i ch kh ng nh ư c ki n trúc c truy n Vi t là các
ki n trúc thu c “dòng” ch u l c b ng khung g liên k t (ch không ph i
b ng tư ng ch u l c như truy n th ng ki n trúc Tây Âu, châu Âu). Xương
s ng c a h khung ch u l c y là h th ng c t. T t c s c n ng c a công
trình, c a ngôi nhà d n xu ng các cây c t. Và, ngư i Vi t ã kê dư i chân
các cây c t y nh ng t ng á l n. Nh ng chân t ng á y v a ch u l c v a
ch ng lún, ch ng nghiêng cho ki n trúc.
Cu c khai qu t này ã tìm th y nh ng chân t ng b ng á. Nhưng, khu v c
này n n t y u (vì r t g n sông) nên bên dư i các chân t ng ã ư c gia c
r t c n th n b ng các h /c t s i, ư c lèn - m ch t. M t s chân t ng còn
n m úng v trí trên các h s i gia c . R t nhi u chân t ng khác ã m t, ã
ư c t n d ng l i công trình khác nên chúng ta ch còn th y các “tr s i”.
Ch bi t r ng, quy mô các ki n trúc ây là l n. H u như các ki n trúc còn
t n t i trên m t t hi n nay không có bư c gian, chi u dài, chi u r ng l n
n như th .
Do v y, ta có th k t lu n r ng: Công trình kh o c khu v c Ba ình ã
thành công r c r , ã l y ra t lòng t các di tích và di v t vô giá.
II. NH N NH BAN UV M TS PH TÍCH KI N TRÚC
Khu A trong công trư ng khai qu t khu v c xây d ng Nhà Qu c h i và H i
trư ng Ba ình m i có chi u dài theo hư ng B c – Nam 140,14m, chi u
r ng theo hư ng ông Tây 37,85m, g m các h ư c ký hi u t A1 n
A22. ây là khu v c có nhi u ph tích ki n trúc tiêu bi u áng cho chúng ta
lưu ý.
M t ki n trúc có nhi u gian




Chân t ng á kê c t t o n u ng lát g ch Chi ti t "tr móng s i"
trên tr s i ki n trúc phía ông khu A kê chân c t c a ki n
th i Lý h A20 trúc nh "l u l c giác"

Giai o n u, t i các h A1, A1MR, A2, A2MR, A3, A4, A9, A10,
A11, A12, A13 trong các l p t sâu trung bình trên dư i – 1,50m so
v i “c t” cao c a m t b c th m á oan Môn, ( ư c l y làm “c t” chu n
0.00 cho c khu v c khai qu t) xu t l nh ng ô s i tr n l n t sét. S i
ây khá th ng nh t v kích thư c, ch kho ng b ng ho c to hơn u ngón
chân cái, ch ng t ã ư c ch n l c. Hi n v t thu ư c trong các l p t
này ư c xác nh có niên i th i Lý. Các ô s i này thư ng có hình g n
vuông, m i c nh kho ng 1,30m và ăn sâu xu ng các l p dư i, dày trên dư i
1,00m. i u này ch ng t ây là các h ào có ch ích m - nh i s i
cu n v i t sét. áy c a các h s i này n m trong l p t ch a các hi n v t
ư c xác nh có niên i inh - Ti n Lê.




C a và h th ng c ng D u v t con ư ng Toàn c nh di tích ki n
thoát nư c phía ông tr i s i và h th ng trúc cung i n khu A1
ki n trúc l n phía B c c ng thoát nư c c a
khu A cung i n th i Lý -
Tr n h B5

Các ô s i nói trên xu t hi n trong các h t A1 n A18. T ng c ng
có t t c 40 ô s i, x p thành 04 hàng d c (hai hàng phía ông có 10 ô trong
m t hàng, hai hàng phía tây m i hàng ch có 09 ô). Chúng tôi cho r ng ây
chính lá các h s i gia c dư i các chân t ng á kê dư i chân các c t. Nói
chính xác, theo ngôn ng ki n trúc – xây d ng, ó là các móng tr . K t qu
o c ã giúp kh ng nh ây là ph tích c a m t ki n trúc có b khung
ch u l c b ng g có 04 hàng chân c t. Kho ng cách gi a các c t Quân v i
các c t Cái là kho ng 3,00m. Kho ng cách gi a các c t Cái là kho ng
6,00m. T B c xu ng Nam ã xác nh ư c 10 vì, nghĩa là ít nh t ki n trúc
này có 09 gian. (Chúng tôi chưa th kh ng nh v s gian b i d u v t c a
ki n trúc này còn phát tri n kéo dài v phía B c, ngoài khu v c khai qu t).
Bư c gian (kho ng cách gi a hai vì) c a ki n trúc này r t l n, kho ng
5,80m – 6,00m. Trên th c t , bư c gian c a các di tích ki n trúc b ng g c
truy n hi n còn ng v ng trên m t t thư ng nh hơn. Tuy nhiên, theo
PGS. Tr n Lâm Bi n hai di tích chùa Th y (Hà Tây) và n Lê (Thanh Hoá)
cũng có bư c gian 6,00m.




D u tích ki n trúc l n Toàn c nh d u tích ki n Chi ti t o n c ng
nhi u gian B c khu trúc th i Lý - Tr n - Lê thoát nư c l n th i
A. Hình ngư i ng gi h D2 Tr n h D7
nh cho các c t c a
ki n trúc

Chưa lý gi i ư c nguyên nhân c a s chênh l ch v s lư ng các
móng tr c a các hàng móng tr phía Tây nhưng theo chúng tôi ây ch c
ch n ã có 04 móng tr s i gia c cho 01 chân t ng c t Cái và 03 chân t ng
c t Quân. Kho ng cách gi a hai hàng móng tr s i cu i cùng ch là 4,1m
ch ng t ây chính là không gian c a chái phía Nam.
Cách tim c a các móng tr gia c chân t ng c t Quân phía ông kho ng
4,5m và ch y dài su t chi u r ng c a “toà nhà nhi u gian” nói trên còn th y
xu t l m t c ng thoát nư c ư c xây-x p b ng g ch (hoàn toàn không th y
d u v t c a ch t k t dính d ng vôi v a), lòng c ng r ng 0,17m – sâu 0,20m.
Ngoài l p g ch t n m làm áy, hai bên thành c a rãnh thoát nư c này
ư c x p nghiêng hai l p g ch. Kích thư c trung bình c a g ch ây là
0,36m x 0,20m x 0,05m). V phía ông, sát c nh c ng thoát nư c này là
m t th m g ch r ng 0,76m ch y d c su t chi u dài ư ng c ng. G ch lát
th m là g ch vuông 0,38m x 0,38m x 0,07m. Có ch còn lát l n c g ch in
hoa.
Cách tim c a các móng tr gia c chân t ng c t Quân phía tây kho ng 2,5m
cũng xu t l m t c ng thoát nư c khác. D u v t c a c ng phía tây b t
quãng góc Tây Nam “toà nhà nhi u gian”, khu v c b m t 04 móng tr gia
c chân t ng. G ch xây-x p c ng thoát nư c này là lo i chuyên d ng, ư c
s n xu t ch dùng làm c ng-rãnh. Các viên dùng lát áy có m t c t hình
thang cân (c nh ng n 0,16m - c nh dài 0,22m - d y 0,08). Nh ng viên d ng
hai bên thành có hình bình hành (c nh ng n 0,07m, c nh dài 2,44m). V i
hình dáng c bi t như v y nên ch c n ào rãnh, t các viên g ch chuyên
d ng này xu ng là thành c ng ( áy r ng 0,22m - mi ng r ng 0,32m – sâu
0,30m).
Cách tim c a các h s i gia c chân t ng c t Quân phía nam kho ng 4,5m
l i cũng xu t l m t o n c ng xây x p b ng g ch chuyên d ng tương t .
Các o n c ng xây x p b ng g ch chuyên d ng phía tây và phía nam “toà
nhà nhi u gian” n u còn nguyên v n s “b t” vuông góc chái Tây Nam.
Theo chúng tôi, các ư ng c ng này chính là các rãnh thoát nư c mưa c a
“toà nhà nhi u gian”. Các c ng này u không có n p có th h ng nư c
mưa rơi th ng xu ng t hàng ngói l p cu i cùng c a mái (dân gian thư ng
g i là gi t gianh). Nghĩa là các rãnh thoát nư c mưa này chính là gi i h n
c a m t b ng mái. Nói cách khác, s o gi a các rãnh thoát nư c này cho
bi t v chi u r ng và chi u dài c a công trình ki n trúc. Kho ng cách t tim
rãnh thoát nư c phía Tây n tim rãnh thoát nư c phía ông là 17,65m. ó
chính là kích thư c chi u r ng c a “toà nhà nhi u gian” này. Chi u dài c a
ki n trúc này hi n chưa kh ng nh ư c. Nhưng n u gi nh “toà nhà
nhi u gian” có 09 gian thì kích thư c này s là kho ng 67m.
Theo s o, ph tích này cho th y m t công trình ki n trúc to l n theo úng
nghĩa en. Tuy nhiên chưa th xác nh công năng c a ki n trúc này. Ch
bi t r ng “toà nhà nhi u gian” này ch y dài theo tr c B c – Nam, m c a ra
c hai hư ng ông và Tây
Các ki n trúc ki u “l u l c giác”
V phía Tây c a ''toà nhà nhi u gian'', cách tim các móng tr s i gia c hàng
chân t ng c t Quân phía tây 4,90m, ã tìm th y nh ng móng tr gia c chân
t ng khác. V t li u gia c có ph n a d ng hơn, ngoài s i (tương t như s i
các h ã nêu trên) còn có c ngói v v n, ư c nh i m theo chu kỳ 1
l p s i l i 1 l p ngói v n. Hình d ng c a các h ào cũng khác, có h tròn
( ư ng kính t 1,10m n 1,30m), có h vuông (1,20m x 1,20m). B c c
c a các móng tr chân t ng này khá c bi t: 06 tr móng tròn quây quanh
m t s tr móng chính gi a. Kho ng cách trung bình gi a tim c a các
móng tr tròn (làm thành m t hình l c giác g n u) là kho ng 1,30m. Tim
móng tr vuông trùng v i tâm c a ư ng tròn ngo i ti p hình l c giác, cách
tim các móng tr tròn m t kho ng 1,30m
Các c m móng tr gia c chân t ng này tr i dài su t m t phía tây c a ''toà
nhà nhi u gian''. Kho ng cách gi a các c m ( m ư c t t c 11 c m),
không th t u, xê xích t 8,00m n 12,00m. Chúng tôi cho r ng m t c m
móng tr gia c chân t ng như v y là ph tích c a m t ki u ''l u l c giác''
nh , ư c d ng nh m ph c v nhu c u thư ng ngo n.
Theo GS. Tr n Qu c Vư ng, Vi t S lư c có ghi nh n v lo i hình ki n
trúc này, g i là các Trà ình.
Ph tích ki n trúc trong các h thư c phía nam khu A




Chi ti t viên g ch Chi ti t m t c a c ng thoát
trang trí in hoa m u nư c phía ông
ơn trong o n ư ng
lát g ch phía ông
khu A

Trong các h A19, A20, A20MR và A21 cũng xu t l nhi u móng tr s i.
Ngay g n chái phía Nam c a ''toà nhà nhi u gian'' thu c ph m vi h A19 có
m t s móng chân t ng nhưng k t qu o c không xác nh ư c th t rõ
ràng v ki n trúc t ng t n t i ây. Phía B c h A20 xu t l hai hàng móng
tr s i gia c , m i hàng 05 móng tr , kho ng cách gi a tim hai hàng là
3,40m. Hi n tr ng và s o cho phép gi nh ây là m t ki n trúc có hư ng
ch y dài theo tr c ông - Tây (vuông góc v i ''toà nhà nhi u gian''). S o
bư c gian o ư c c a ki n trúc này theo chi u t ông sang Tây là: 3,30m
- 5,45m - 5,30m. Các kho ng cách khác chưa kh ng nh ư c vì m t s
móng tr s i ã b m t và vì ki n trúc này còn ti p t c kéo dài v phía
ông, ra ngoài khu v c khai qu t. Theo chúng tôi, ây có l là ph tích c a
m t toà nhà có 3 gian hai chái.
phía Nam h A20 ã xu t l m t c m ph tích rõ ràng hơn.
Khác v i các ph tích v a mô t , c m ph tích này còn c chân t ng á t
nguyên v trí (in situ) trên h gia c . Th c t này ã kh ng nh chính xác
v công năng c a các h s i. H gia c chân t ng ây hình vuông (1,30m
x 1,30m). V t li u gia c h n h p c s i nh , g ch, á v n. T t c còn 09
chân t ng, x p hành 04 hàng. Theo tr c ông - Tây, các chân t ng cách u
nhau m t kho ng 5,75m.




Chi ti t sân g ch n m gi a Chi ti t g ch lát sân H th ng chân t ng á
hai th m ki n trúc th i Lý c a ki n trúc h A20 kê c t c a ki n trúc
h A20 th i Lý h A20

Các chân t ng u ư c làm b ng sa th ch (grès) màu xám. M t chân t ng
ch m cánh sen mang phong cách ngh thu t Lý. ư ng kính trong c a vành
hoa sen này là 0,49m. Trên m t nhi u chân t ng còn r t rõ d u v t cho bi t
c t g d ng trên ó có ư ng kính 0,43m. Tuy nhiên v trí s t xà
ngư ng, m t t ng trơn, không ch m cánh sen. N i dài hai bên ( ông, tây)
m t s chân t ng cũng còn gi nguyên m t s viên g ch (0,38m x 0,15m x
0,11m) c a hàng g ch dư i xà ngư ng. V i d u v t c a các xà ngư ng
này, chúng tôi cho r ng ây là hai ki n trúc d ng hành lang, ch y dài theo
ông - Tây. c bi t, c m ph tích này còn gi nguyên v n m t s o n
th m hiên lát g ch phía ngoài xà ngư ng, r ng trên dư i 1,00m tính t tim
chân t ng. Th m g ch này ư c xây x p b i 8 hàng g ch (0,39m x 0,20m x
0,05m) cao hơn m t sân 0,36m. Sân g ch ch y gi a hai hành lang này ư c
lát g ch vuông (0,38m x 0,38m x 0,06m).
Nh n d ng di tích
Theo các nh n nh ban u cho r ng các ph tích ki n trúc phía B c khu
A là c a m t t h p ki n trúc có liên quan m t thi t v i nhau, bao g m: m t
''tòa nhà nhi u gian'' có chi u r ng 17,65m, ch y dài ít nh t 09 gian (kho ng
67m) và m t dãy các ''l u l c giác''. i u áng quan tâm là s liên h , ti p
n i gi a các ki n trúc này. Hi n trư ng còn r t rõ m t s m ng n n lát g ch
vuông (0,38m x 0,38m x 0,08m), n i li n t mép rãnh thoát nư c phía Tây
''tòa nhà nhi u gian'' v i các ''l u l c giác''.




D u tích tr móng s i c a h th ng ki n trúc "L u l c giác" n m ven sông,
h khu A
Chi u r ng c a n n g ch này o ư c 2,60m. Nhi u viên g ch vuông c a
n n g ch nói trên ã ư c c t chéo lát sát vào hàng g ch ch nh t (0,39m
x 0,18m x 0,06m) xây nghiêng bao quanh m t n n c a ''l u l c giác''.
Căn c vào d u v t c a n n lát g ch vuông này, chúng tôi cho r ng ''tòa nhà
nhi u gian'' và các ''l u l c giác'' có cùng m t niên i kh i d ng.
V niên i: nh niên i cho các d u tích ki n trúc ã xác nh khu
A, chúng tôi dùng phương án i chi u và so sánh t ng h p, k t h p v i
vi c phân tích a t ng.
Trư c h t chúng tôi t p trung vào các tr móng s i có chu n niên i tương
i. Như ã trình bày, khu A20 còn có 8 tr móng s i còn nguyên chân
t ng á x p t i ch . Các chân t ng u b ng á cát, các cánh sen thon th ,
trau chu t, p tương t như chân t ng á hoa sen th i Lý tháp Tư ng
Long (H i Phòng) năm 1057, tháp Chương Sơn (Nam nh)...
ng th i t i khu v c h A20 có khá nhi u các di v t lá và g m
s th i Lý. Các lo i g ch có th m hiên nhà u còn nguyên v n và dáng
hình, s c màu u gi ng h t như các viên g ch xây các tháp Lý v a d n. T
các d n li u trên ây chúng tôi tin r ng ây là d u tích ki n trúc c a th i Lý.
Niên i này ư c c ng c khi so sánh m t b ng c a hai ki n trúc này là
tương ương v i a t ng chu n Lý - Tr n oan Môn u sâu
kho ng 2m. Khi ó có các móng tr có niên i tương i ta có th so sánh
tìm hi u niên i c a các móng tr khác. Ta s th y, móng tr s i ''ki n
trúc nhi u gian'', ''l u l c giác'' gi ng h t v k thu t, v t li u, kích thư c
v i các tr móng s i Lý khu A20.
V a t ng các tr móng ó cùng sâu 1,80m - 2,20m v i các ki n trúc
A20, t c là u n m trong kho ng niên i kho ng th i Lý.
Hơn n a xét v m t k thu t xây d ng, các móng tr ây cũng u thu c
k thu t c a th i Lý và th i Tr n. Trong th i Lý, k thu t gia c s i c bi t
th y rõ chùa L ng (Hưng Yên), tháp Chương Sơn (Nam nh), tháp Ph
Minh (Nam nh).
Các tr móng s i th i Lý thư ng ư c gia c r t ch t ch . i u này khác
v i các tr móng s i th i mu n hơn (có th là th i Lê), có gia c s i nhưng
sơ sài hơn r t nhi u và sâu cao hơn. Nói cách khác các tr móng s i Lê
n m m t b ng cao hơn m t b ng Lý - Tr n.
Hơn n a, như ã nói trên, ph trên m t b ng c a khu v c c a các tr móng
th i Lý là m t l p di v t có niên i Lý nên có th tin r ng h u h t các tr
móng ây u thu c th i Lý.
i u này còn ư c kh ng nh thêm khi phát hi n m t h nư c c hình ch
nh t phía Nam khu ''ki n trúc nhi u gian'' b l p y v t li u Lý, Tr n. i u
này ch ng t h nư c này ã b l p trong th i Tr n. H nư c này ã phá
vào móng ki n trúc ''l u l c giác'' và m t ph n móng tr c a 'ki n trúc nhi u
gian''. Chúng tôi cho r ng h này ư c ào vào u th i Tr n và b i vào
kho ng cu i th i Tr n. Do ó ta cũng th y các tr móng s i ã xu t l
cùng m t b ng u thu c th i Lý.
Ki n trúc c truy n Vi t là các công trình có h ch u l c b ng khung g , v i
c u ki n cơ b n là h th ng c t. Vì v y, ngư i Vi t ch chú tr ng gia c n n
mà không c n n móng. S c n ng c a công trình ư c phân tán qua h c t
nên chân các c t á ư c gia c b ng các chân t ng á có kích thư c l n
g p nhi u l n ư ng kính c t.
Hi n tr ng kh o c h c (t ng văn hoá, hi n v t) và k t qu kh o sát a ch t
khu v c này cho phép kh ng nh có m t dòng ch y c (theo hư ng B c -
Nam) phía Tây các ph tích nói trên. N n t t nhiên ch u t i kém nên
các công trình ki n trúc ây u có h th ng h gia c chân t ng. ây là
m t thành t u, m t ti n b k thu t c a ngư i Vi t trong xây d ng. V i
kh o c h c ki n trúc (hay kh o c h c ô th ), các ph tích nói trên còn
cung c p nh ng hi u bi t m i, có tính ch t lý thuy t v vi c gia c chân
t ng, v cách th c xác nh kích thư c - quy mô c a m t ki n trúc qua các
d u v t c a ph tích. K thu t này ã ư c th y c ô Hoa Lư th i inh -
Lê. k thu t xây tr móng ư c th c hi n b ng các móng bè b ng g lim
cao 5 l p k t h p v i l p móng tr á bên trên. n th i Lý và th i Tr n,
k thu t này bây gi x lý hoàn toàn b ng s i và g ch v n, sành v n. Móng
tr b ng s i th i Lý và th i Tr n có quy mô và ch c ch n nh t trong l ch s
ki n trúc Vi t Nam.
Các ph tích ki n trúc khu A còn c n ư c nghiên c u k hơn. Ki n gi i
c a chúng tôi v m t s ph tích ch là nh ng nh n nh ban u. Tuy chưa
th kh ng nh v quy mô và công năng c a t t c các công trình nhưng rõ
ràng các ph tích này cho th y m t qu n th ki n trúc toà ngang dãy d c
khá phong phú. Dung m o c a m t b ph n Hoàng Thành Thăng Long xưa
ã hi n hi n qua d u v t v t ch t ch không ch là hình nh c a sách v ,
ch nghĩa.
Cùng nh ng phát hi n quan tr ng v các d u tích ki n trúc, m t s lư ng
l n g m s là nh ng v t d ng dùng hàng ngày trong Hoàng cung qua
nhi u th i kỳ cũng ư c tìm th y. Nh ng khám phá này ã th c s m ra
m t cánh c a m i cho vi c nghiên c u v g m Thăng Long và g m dùng
trong Hoàng cung Thăng Long qua các tri u i.
g m trong Hoàng thành Thăng Long - G m th i Tr n
Li n g m men xanh ng c, th i Tư c g m men nâu, th i
Tr n. Cao 24cm; KM 23cm Tr n cao 10cm

G m th i Tr n tìm ư c khá nhi u trong các h khai qu t và thư ng ư c
tìm th y cùng v i nh ng g m trang trí ki n trúc cùng th i. G m th i kỳ
này có r t nhi u lo i, g m các dòng g m: men tr ng, men ng c, men xanh
l c, men nâu, hoa nâu và hoa lam.




Ch u hoa nâu trang trí Th p g m hoa nâu l n
văn cành lá, th i Tr n. trang trí văn hoa sen,
Cao 10,5cm; KM th i Tr n, cao 65cm
23,3cm

Do phát tri n k th a tr c ti p t g m th i Lý, nên các lo i g m th i Tr n
cơ b n có phong cách gi ng v i g m th i Lý c v hình dáng, màu men và
hoa văn trang trí. Cũng chính vì c thù này nên vi c phân tách gi a g m
th i Lý và g m th i Tr n là i u không ph i d dàng. Tuy nhiên, d a vào
m t s k t qu nghiên c u k thu t t o chân , hi n nay chúng tôi bư c
u ã có th phân bi t ư c s khác nhau gi a g m Lý và g m Tr n. Nhìn
chung, k thu t t o chân c a g m th i Tr n thư ng không ư c làm k
như g m th i Lý. V hoa văn trang trí cũng v y, m c dù có cách b c c hoa
văn như th i Lý, nhưng v chi ti t g m th i Tr n không tinh x o và c u kỳ
như g m th i Lý. c bi t i v i g m men c s c, bên c nh lo i g m
trang trí hoa văn kh c chìm, th i Tr n còn ph bi n lo i g m có hoa văn in
khuôn trong. Dư ng như ây là lo i hoa văn r t phát tri n th i Tr n và nó
có s phong phú, a d ng hơn nhi u v hình m u so v i g m th i Lý. T i
h ào khu D cũng ã tìm th y m nh khuôn in g m th i kỳ này cùng
nhi u m nh bao nung, con kê và g m ph th i.




Ch u hoa nâu trang trí chim và ĩa ài l n men xanh ng c nh t,
hoa sen, th i Tr n. Cao 14,5cm; th i Tr n. Cao 14cm; KM
KM 35m 40cm.

Bên c nh s phong phú các lo i hình g m c s c (men tr ng, men ng c,
men nâu) t i khu v c khai qu t ã tìm ư c khá nhi u g m hoa nâu có
ch t lư ng cao. Trong ó, áng chú ý nh t là chi c th p l n có n p trang trí
hoa sen và nh ng chi c vò, ch u trang trí hoa văn dây lá. c bi t, t i h D5
còn tìm th y m t chi c ch u trang trí hình b n con chim ang i ki m m i
trong b n tư th khác nhau, xen gi a là cành lá sen và hoa sen nh . Theo tư
li u hi n v t có trong tay thì ây là m t trong nh ng tiêu b n g m hoa nâu
th i Tr n cs c Vi t Nam.




Nh ng m nh áy bát ĩa v cành Ch ng ĩa l n v cành
hoa cúc b ng màu xanh coba It, hoa cúc màu nâu s t, th i
th i Tr n Tr n

Nét m i riêng bi t và r t áng lưu ý v g m th i Tr n là s xu t hi n dòng
g m hoa lam. Lo i g m này ư c tìm th y khá nhièu trong các h khai qu t
và ph bi n là bát, ĩa v cành hoa cúc màu nâu s t và xanh cobalt gi ng
như nh ng g m ã ư c xu t kh u sang ông Nam Á, Trung ông và
Nh t B n vào kho ng gi a th k XIV. áng lưu ý là t i các h khu D ã
tìm th y ch ng ĩa l n v cành hoa cúc cùng nhi u ch ng dính c a lo i g m
men c s c trang trí văn mây hình khánh, chim phư ng và hoa lá. Tư li u
này góp ph n kh ng nh thêm r ng, ngoài nh ng d u hi u vè lò g m th i
Lý nói trên kh năng ây còn có nh ng lò g m th i Tr n.
g m trong Hoàng thành Thăng Long - G m th i Lê
Cùng nh ng phát hi n quan tr ng v các d u tích ki n trúc, m t s lư ng
l n g m s là nh ng v t d ng dùng hàng ngày trong Hoàng cung qua
nhi u th i kỳ cũng ư c tìm th y. Nh ng khám phá này ã th c s m ra
m t cánh c a m i cho vi c nghiên c u v g m Thăng Long và g m dùng
trong Hoàng cung Thăng Long qua các tri u i.
g m s th i Lê tìm ư c t i các h khai qu t có s lư ng l n, nhưng t p
trung nhi u nh t là khu v c ven tri n sông c n m gi a Khu A và B.
nh n di n v ch t lư ng g m dùng trong Hoàng thành, tôi phân nh
g m th i Lê theo ba th i kỳ: G m th i Lê Sơ (th k XV), G m th i Lê-
M c (th k XVI) và G m th i Lê Trung Hưng (th k XVII - XVIII). Nhìn
chung, g m th i Lê - M c và Lê Trung Hưng có ch t lư ng th p, hoa văn
trang trí ơn gi n và phát tri n m nh theo xu hư ng dân gian. Nh ng sưu
t p g m tìm ư c t các h khai qu t ph n nhi u là s n ph m c a các lò
g m vùng H i Dương và Bát Tràng. Tình hình này có s khác bi t l n so
v i g m th i Lê Sơ.




ĩa hoa lam l n Bát nh trang trí văn in
Hình này cho th y
v r ng và mây bông hoa cúc. G m H i
m ng (th u
th i Lê Sơ Tk 15. Dương th i Lê, TK 17. Cao
quang)
KM 37,7cm 5,2cm; KM 14,4cm
G m th i Lê Sơ có bư c phát tri n t bi n v i s bùng n các trung tâm
s n xu t g m l n, nh t là vùng H i Dương. Th i kỳ này g m hoa lam, g m
men tr ng và g m v nhi u màu t n nh cao c a s tinh m . B ng
ch ng t nh ng phát hi n trên các con tàu m H i An (Qu ng Nam),
Pandanan (Philippin)... cho th y nh ng g m này ã t ng là m t hàng ch
o trong vi c xu t kh u ra th trư ng qu c t . Trong công trình nghiên c u
trư c, khi bàn v g m ngo i thương Vi t Nam, tôi ã ưa ra nh n xét r ng:
nhi u g m cao c p trong lô hàng trên con tàu m H i An có nh ng s n
ph m c a lò g m Thăng Long. Nh n xét này nay ã có cơ s khi t i d i
g m ven sông Khu A chúng tôi tìm th y nhi u lo i g m hoa lam cao c p, có
hình dáng và hoa văn tương t như nh ng g m trên tàu m H i An, ví
d như lo i bát v r ng 4 móng, dư i áy kh c ch Trù (b p), gi a lòng vi t
ch Kính hay lo i ĩa l n v r ng có bút pháp tinh t như trên b n ang lưu
gi t i B o tàng L ch s Vi t Nam. Phát hi n có ý nghĩa này cho phép m t
l n n a kh ng nh v s góp m t quan tr ng c a g m Thăng Long trong
m i giao lưu kinh t , văn hoá v i qu c t trong l ch s .




Bát hoa lam v cành lá, Bát s tr ng m ng i u bát v lam.
th i Lê Sơ, Tk 16. Cao trang trí in n i hình G mH i
6,5cm; KM 12,7cm r ng có chân 5 Dương th i Lê,
móng, lòng in ch Tk 17 - 18, cao
Quan. ng d ng, 9,0cm
th i Lê Sơ TK 15.
Cao 6,5cm; KM
12,5cm



M t phát hi n khác em l i s c m ph c c a gi i chuyên môn và nh ng
ngư i say mê c ngo n là lo i g m tr ng m ng trang trí in n i hình r ng có
chân 5 móng (cũng có lo i r ng có 4 móng), gi a lòng ghi ch Quan hay
ch Kính. Nghiên c u so sánh v i g m H i Dương, tôi cho r ng ây là
nh ng s n ph m c a lò quan Thăng Long.




Nhóm bình, l men tr ng Nhóm s hoa lam cao c p
th i Lê Sơ, TK 15 trang trí r ng, phư ng. ng
d ng, th i Lê Sơ TK 15



Cách ây vài năm trư c, t i di ch g m Ngói, Chu u (H i Dương) và Kim
Lan (Gia Lâm) tôi ã tìm th y b ng ch ng s n xu t g m c a lò quan ây.
S n ph m chính c a nh ng lò quan này ư c kh ng nh rõ qua nh ng
g m s men tr ng, trang trí in khuôn văn sóng nư c hình v y cá, gi a lòng
in n i ch Quan như g m Thăng Long. Nhưng so v i g m Thăng Long thì
g m lò quan H i Dương có xương g m dày, n ng và tr ng c a xương và
men kém hơn g m Thăng Long. G m Thăng Long cũng có lo i xương g m
m ng và lo i xương g m dày, nhưng v cơ b n xương g m Thăng Long có
ch t lư ng t t hơn g m H i Dương. G m tr ng m ng Thăng Long ch y u
là các lo i bát, ĩa c nh , có xương m ng như v tr ng (d ng s th u
quang), thành trong in n i hình hai con r ng chân có 5 móng, gi a lòng in
ch Quan. Lo i g m tr ng m ng này chưa t ng tìm ư c âu ngoài khu
lăng m vua nhà Lê Lam Kinh (Thanh Hoá). c i m áng lưu ý v lo i
g m m ng này là ư c nung ơn chi c và men thư ng ph kín áy và mép
vành chân . Chân ư c t o r t m ng và mép vành chân vê tròn ch
không c t vát và c o men mép vành chân như g m H i Dương. ây là c
i m k thu t r t khác bi t gi a g m Thăng Long và g m H i Dương hay
g m Kim Lan. Bên c nh lo i g m trang trí r ng, Thăng Long còn có lo i
g m tr ng trang trí văn in hoa cúc dây, gi a lòng cũng in n i hay vi t ch
Quan, nhưng ph bi n hơn là in hình m t bông hoa nh có 5 ho c 6 cánh.
T i h A10 cũng tìm ư c m t khuôn in lo i hoa văn này v i ư ng nét
tinh x o.




Lư hương men tr ng Bát hoa lam cao c p v M nh bát, ĩa v
có 3 chân, thân trang trí r ng có chân 5 móng. r ng, phư ng.
n i qu "bát quái". ng d ng th i Lê Sơ, Tk ng d ng th i Lê Sơ,
Th i Lê Sơ, TK 15, cao 15, cao 9,5cm; km TK 15
19,5; km 25,5 16,1cm
Ngoài ra, lo i g m men tr ng v ch lam cũng tìm ư c khá nhi u, nhưng
lo i cao c p gi a lòng thư ng vi t ch Quan b ng màu xanh cobalt. Trong
s lư ng phong phú các lo i bình, vò men tr ng tìm th y trong d i g m ven
sông Khu A cũng có khá nhi u tiêu b n dư i áy vi t ch Quan b ng màu
son nâu. Ch Quan ây ư c hi u theo hai nghĩa: quan diêu (s n ph m
c a lò quan) và quan d ng ( dùng dành cho vua quan).
Cùng v i ch Quan, s tinh m n m c ng c nhiên c a lo i s tr ng m ng
và g m hoa lam cao c p ư c trang trí các án mang tính bi u trưng c a
vương quy n (r ng có chân 5 móng và hình chim phư ng) cho th y rõ ây
là nh ng ng d ng trong Hoàng cung.
Nh n nh trên ư c c ng c thêm khi ây khi tìm th y nhi u g ms
có ghi ch Hán ''Trư ng L c'' hay ''Trư ng L c khó''. Theo ghi chép c a s
cũ thì Trư ng L c là cung c a bà Trư ng L c Thánh T Hoàng h u Nguy n
Th H ng v c a vua Lê Thánh Tông (1460-1497). Như v y nh ng s
này ư c hi u ó là nh ng v t d ng c a cung Trư ng L c.
Bên c nh s lư ng l n và a d ng các lo i hình g m nói trên, t i khu v c
khai qu t còn tìm ư c m t sưu t p phong phú các lo i ĩa èn d u l c nh
men tr ng và các lo i bình vôi còn khá nguyên v n. Trong sưu t p bình vôi
có khá nhi u tiêu b n p, ph n quai t o hình tua cau và nh ng qu cau nh
ã ư c dùng ng vôi ăn tr u.
Cùng v i lo i hình bình vôi, d i g m ven sông còn tìm th y nh ng chi c
bình ng bã tr u b ng g m men (hay còn g i là ng nh ) và m t s chuôi
dao cau làm b ng nanh, vu t thú hay b ng lo i g quý. Xung quanh m t s
chuôi dao còn ư c b c kim lo i màu vàng và bên trên ư c ch m kh c hoa
văn r t p. Nhóm di v t này có niên i vào kho ng th i Tr n và th i Lê.
Nh ng tư li u này là b ng ch ng thuy t ph c cho ta bi t r ng, trong Hoàng
cung xưa, t c ăn tr u cũng r t ph bi n.
Rõ ràng, nh ng khám phá c a kh o c h c v Hoàng thành Thăng Long ã
m ra m t chương m i r t quan tr ng cho vi c nghiên c u v g m Thăng
Long. Nh ng g m tìm ư c ây ph n l n là nh ng v t d ng dùng
trong Hoàng cung.
Bên c nh nh ng lo i hình g m ngo i nh p, b ng ch ng v vi c s n xu t
t i ch c a nh ng g m s cao c p th i Lý, Tr n, Lê cũng ã có nhi u cơ
s kh ng nh. D a vào nh ng g m ph th i và các công c s n xu t, tôi
nghĩ r ng ngay t th i Lý, Thăng Long ã có lò quan chuyên s n xu t g m s
cung ình. Nh ng lò g m y ti p t c ho t ng kéo dài cho n th i Lê và
s n xu t nhi u lo i hình g m s cao c p.




Nhóm bình vôi men tr ng Nhóm ĩa èn d u l c th i
th i Tr n và th i Lê Sơ Tr n và th i Lê

B ng ch ng là nh ng g m s th i Lê Sơ trang trí r ng 5 móng, lòng ghi
ch Quan hay ch Kính. Như v y có th t m k t lu n r ng: vi c tìm th y
nh ng ng d ng trong khu v c khai qu t không nh ng cung c p ngu n
tư li u quan tr ng cho vi c nghiên c u v g m Thăng Long và g m dùng
trong Hoàng cung Thăng Long, mà còn góp thêm b ng ch ng tin c y
c ng c ý ki n cho r ng: các d u tích ki n trúc l n ây là nh ng cung,
i n c a trung tâm Hoàng thành Thăng Long th i Lý - Tr n - Lê.
HOÀNG THÀNH THĂNG LONG - GÓC NHÌN NGƯ I TRONG
CU C
C m Thành trư c nh ng l a ch n mang tính l ch s
N u quy t nh xây trong khu C m Thành, thì ó là quy t nh sai l m
mang tính l ch s , không cách nào ch a ư c. Trong ph m vi C m
Thành thì dù xây âu thì khi ào lên cũng s l i th y dày c di tích
và khi ó theo Lu t Di s n, chúng ta ph i ngưng l i.
Sau khi B Qu c phòng chính th c bàn giao 9.395 mét vuông thu c khu di
tích Thành c Hà N i (ph n di n tích thu c C c Nhà trư ng và Trung tâm
Thông tin D75 trư c ây) cho thành ph Hà N i, Trung tâm B o t n khu di
tích C Loa - Thành c Hà N i ngay l p t c lên k ho ch phá d 58 công
trình ki n trúc m i không có giá tr tr l i không gian ki n trúc c cho
tr c Th n o: B c Môn - H u Lâu - Kính Thiên- oan Môn.
Ông Tr n Quang Dũng, Phó giám c Trung tâm B o t n khu di tích C Loa
- Thành c Hà N i thông báo: Chúng tôi ã k t h p v i Vi n Kh o c h c
Vi t Nam ti n hành l p h sơ công nh n Hoàng thành Thăng Long là Di tích
c bi t c p qu c gia và s phát tri n h sơ này thành h sơ ngh
UNESCO công nh n di tích này là Di s n văn hóa th gi i.
Tr c trung tâm c a C m Thành: B c Môn - H u ư ng vi n là gi i h n c a C m
Lâu- Kính Thiên- oan Môn- C t c . ư ng Thành Thăng Long. Khu v c n m trong
vi n là ph m vi trung tâm c a C m Thành hình vuông vi n xanh là s 18 Hoàng
còn sót l i. Di u, ch cách tr c Th n o 87m - nh
ch p t cu n Hoàng Thành Thăng Long
- Quà t ng các i bi u qu c t d
APEC 2006.

Như v y là khu Thành c v i tr c Th n o (tr c chính c a C m Thành) ã
thông su t. Nh ng công trình ki n trúc n i hi m hoi như B c Môn, H u Lâu,
i n Kính Thiên, oan Môn...dù chúng ta c g ng gìn gi thì cũng chưa
s c thuy t ph c cho s t n t i c a m t kinh thành c t n t i qua 1000 năm
v i các l p văn hóa r c r k ti p nhau. Vi c phát l nh ng d u v t ki n trúc
thu c trung tâm C m Thành, khu 18 Hoàng Di u, ã b sung hoàn h o cho
s khuy t thi u này.
N u coi ư ng Hoàng Di u như gáy m t cu n qu c s thì tr c Th n ov i
các công trình ki n trúc n i gi ng như trang bìa c ng b ng vàng còn khu 18
Hoàng Di u như nh ng trang sách ư c m ra v i r t nhi u thông tin chính
xác, c bi t quan tr ng mà chúng ta chưa s c hi u ngay h t giá tr c a
chúng.
Ý th c rõ giá tr c a c Di tích Thành c Hà N i, c bi t là khu 18 Hoàng
Di u, H i Khoa h c L ch s Vi t Nam ã g i ki n ngh s 52/HSH t i các
cơ quan lãnh o cao nh t c a ng và Nhà nư c v ý nh xây Nhà Qu c
h i m i trên di tich c bi t quý hi m này, trong ó có o n:
"Qu c h i là cơ quan quy n l c cao nh t c a nhân dân và i bi u qu c h i
là nh ng ngư i i di n cho quy n l i, ý chí và nguy n v ng c a nhân dân,
hoàn toàn không nên xây d ng Nhà Qu c h i trên khu di tích mang ý nghĩa
thiêng liêng mà ki n trúc hi n i ch c ch n s phá v không gian văn hoá-
l ch s và dù thu h p n âu cũng xâm h i m t di s n văn hoá vô giá c a
dân t c ư c các t ng l p nhân dân r t quan tâm và mong mu n ư c b o
t n toàn b . Chúng tôi tin r ng các i bi u Qu c h i ý th c sâu s c v trách
nhi m c a mình, s có quy t nh sáng su t, h p lòng dân."


GS s h c inh Xuân Lâm- Phó Ch t ch H i Khoa h c L ch s Vi t
Nam:
GS. s h c inh Xuân Lâm


Lâu nay tôi c inh ninh ã có quy t nh chính th c s xây nhà Qu c h i
ngoài khu v c C m Thành, còn v n tranh cãi c a di tích 18 Hoàng Di u
ch là cách th c b o t n, gi gìn cho t t nh t có th nghiên c u d n d n.
Bây gi l i có ý ki n mu n xây nhà Qu c h i trong C m Thành, khi n
nh ng ngư i làm s chúng tôi quá băn khoăn, lo l ng. Dù v i lý do tâm linh
thì không ph i ch trong C m Thành m i là t thiêng, ngày xưa xây Lăng
Bác chúng ta cũng không ch n v trí trong ph m vi C m Thành.


N u xây Nhà Qu c h i m i trong C m Thành, k c có gi l i khu A, B thì
v i m t công trư ng l n c ngàn ngư i, v i nh ng k thu t xây d ng hi n
i thì di s n C m Thành- v n mong manh, còn nguyên v n là do ư c b o
v dư i lòng t- s b phá h y. Nghĩa là ta tàn phá m t di s n quý giá c
nh t vô nh c a dân t c Vi t Nam.
Di tích này ã nh n ư c s ánh giá r t cao c a gi i khoa h c qu c t . Các
chuyên gia Nh t B n khi so sánh v i di s n th gi i, c ô Nara c a h , cũng
cho r ng Hoàng Thành c a ta có nhi u giá tr hơn. Chính các chuyên gia
qu c t hi u ư c chân giá tr c a Hoàng Thành và ch ng g i ý ta làm h
sơ ư c công nh n di s n th gi i, ây là chuy n xưa nay hi m. Trong
khi ó ta l i quá ch n ch , di tích dãi d u sương gió nhi u, mãi g n ây
m i có mái che b o v . V y là ta chưa có s trân tr ng úng m c v i di tích.
V i m t gia tài quý giá như th - n m trung tâm c a C m thành, ch cách
i n Kính Thiên có 87m, òi h i s nghiên c u sâu hi u h t nh ng giá tr
ích th c.
Ch n xây nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u thì s r t h n ch v quy mô, l i
n m trong m t không gian ch t h p. Quan tr ng hơn là chúng ta s h y ho i
di s n quý giá, làm m t hoàn toàn kh năng có m t di s n văn hóa th gi i,
i u này s khi n gi i khoa h c qu c t r t b t ng . N u quy t nh xây
trong khu C m Thành, tôi cho ó là quy t nh sai l m mang tính l ch s ,
không cách nào ch a ư c. Trong ph m vi C m Thành thì dù xây âu thì
khi ào lên cũng s l i th y dày c di tích t ng t ng l p l p mà thôi và
khi ó theo Lu t Di s n, chúng ta ph i ngưng l i.
Chúng ta xây Trung tâm H i ngh qu c t M ình ã có ư c quy mô và
v trí x ng áng, ư c các i bi u qu c t v d APEC 2006 ánh giá r t
cao. Còn n u mu n trong khu chính tr Ba ình thì v trí cu i ư ng Hùng
Vương (ch c t ư ng Tr n Phú) v n n m trong Hoàng Thành nhưng
ngoài C m Thành, l i s r t cân i, hài hòa trong c qu n th v i tr c
chính: Lăng Bác H , tư ng ài li t s B c Sơn và di tích C m Thành -
Thành c Hà N i sau này s quy ho ch thành công viên l ch s văn hóa).


PGS.TS. Hà Văn Phùng - Quy n Vi n trư ng Vi n Kh o c h c Vi t
Nam:
V n b c xúc t ra
v n là chuy n gi i
phóng m t b ng cho
C m Thành. Lúc khai
qu t khu 18 Hoàng
Di u tôi có ư c sang
Ý h c h i kinh
nghi m b o t n di s n.
Nghe tôi trình bày
C m Thành có s b
sung hoàn h o gi a PGS. TS. Hà Văn Phùng
khu Thành c Hà N i (ph n ki n trúc n i) và khu 18 Hoàng Di u (ph n ki n
trúc chìm khu t), h ã nói ngay: "Tình hình Vi t Nam bây gi cũng gi ng
như nư c Ý sau chi n tranh, chưa ăn, m c nên có m t v t ó gì èm
p thì nghĩ ngay n vi c bán nó i gi i quy t lúc ói. Lúc ã kh m khá,
ã no n u mu n có l i cái v t kia thì ã mu n, nó m t r i còn âu?".
Tôi cũng ã i nhi u, nhi u nư c như Ba Lan, Liên Xô, Ý, Trung Qu c,
Nh t B n, Thái Lan… rõ ràng m i di tích c a h r t ư c trân tr ng. Di ch ,
di v t ư c coi như b o v t c a qu c gia nên ngư i ta b o v và làm r t chu
áo. Ví d như Thành Rome, u trư ng La Mã,….
ó là m t bài h c nhãn ti n! N u chúng ta xây Nhà Qu c h i m i lên trên
khu di tích 18 Hoàng Di u thì có th ư c m t công trình ki n trúc hi n i
nhưng s m t i vĩnh vi n m t di s n c bi t quý hi m c a c Vi t Nam và
th gi i. Nh ng công trình xây d ng r i cũng s n lúc l c h u. ôi khi
chưa ch c ta ã xây p b ng nh ng nư c khác ho c m t v trí khác.
Chúng ta m i m m t góc Thành c Hà N i, d u ch còn m t góc ư ng
Nguy n Tri Phương, d u ch còn hai con r ng á i n Kính Thiên mà
ngư i dân c nư c và khách qu c t ã nô n c kéo n chiêm ngư ng. N u
quy ho ch c khu Thành c Hà N i và khu 18 Hoàng Di u thành m t qu n
th l ch s - văn hóa thì s c thu hút còn m nh n âu.
Quan i m c a tôi là: Gi và gi n cùng.


GS - TSKH Vũ Minh Giang - PG . i h c Qu c gia HN, nguyên Ch
nhi m Khoa l ch s - HKHXH&NV Hà N i:


M i quy t nh liên quan
n C m Thành u có
tính l ch s và òi h i t m
văn hoá r t cao, b i n u
sai l m s không có hy
v ng s a ch a. N u chúng
ta không th c s bi u th
thái trân tr ng úng
m c v i di tích, làm
phương h i n tính
nguyên g c và toàn v n
c a di tích thì kh năng di tích ư c công nh n là di s n văn hoá th gi i ã
n m trong t m tay có nguy cơ tu t m t.
hi u hơn giá tr di tích Hoàng thành Thăng Long, có th xem di tích kinh
ô Nara c a Nh t B n, ã ư c UNESCO công nh n là di s n văn hóa th
gi i, như m t kinh nghi m quý báu. Nara ch là kinh ô c a Nh t B n trong
74 năm (t năm 710 n 784), trong khi ó Thăng Long là kinh ô i Vi t
t i g n 1000 năm. Trên th gi i không có nhi u th ô có l ch s lâu i như
v y.
Nh ng gì ngư i Nh t tìm th y Nara cũng ch là d u tích n n móng c a các
công trình ki n trúc, nh ng cung i n ã bi n m t. Th y ngư i Nh t và
khách qu c t nư m nư p x p hàng vào thăm quan các n n cung i n v i
nh ng l chôn c t (ch âu có ư c t ng á kê chân c t như ta) m i hi u vì
sao ngư i ta ánh giá cao di tích Thăng Long c a ta. Cung i n ư c xem là
l n nh t c a h có 18 h chôn c t, trong khi ó d u tích cung i n c a ta có
t i trên 40 t ng kê chân c t, nghĩa là quy mô to hơn r t nhi u. H th ng
thoát nư c c a h là nh ng ng n i v i nhau, còn ta ã xây c ng, xây kè, tr
ngang, t ng trên t ng dư i, th hi n trình r t cao.
Ph n l n nh ng gì còn l i c a Nara ch là ph tích, còn khi khách i thăm,
các chuyên gia s thuy t minh, s giúp cho h tư ng tư ng l i v th h cha
ông hơn 1000 năm v trư c. V i nh ng d u tích ch còn l i vài b c th m, c
nh ng v t g ch xô v o, h cũng phác d ng l i mô hình các công trình ki n
trúc mà các th h con cháu có th tìm cách ph c d ng. Cũng ph i nh c l i
ngư i Nh t cũng ã t ng phát hi n di tích Nara m t cách tình c khi tri n
khai m t công trình xây d ng. Khi ó vì kh năng tài chính và trình khoa
h c còn h n ch , nhưng ngư i Nh t hi u ư c giá tr c a di tích nên h ã
l pl i n khi có i u ki n h m i khai qu t tr l i và gi ây ã tr
thành m t di s n văn hoá th gi i n i ti ng.
N u xây m t công trình hi n i di tích 18 Hoàng Di u, cái ư c s ch là
v trí c a tòa nhà, ch th thôi. Trong khi ó cái m t s r t nhi u. Chi u cao,
quy mô ch c ch n b kh ng ch . Và quan tr ng hơn c là vi c xây d ng s
xung t v i di tích. Quá trình thi công ch c ch n s r t ph c t p, không ai
dám ch c là di tích s không b xâm h i. Ch c gì trong qua trình ào móng
s không vư ng di tích nh ng vùng ta chưa ng n trư c ây? Và n u
g p di tích thi theo Lu t di s n, vi c xây d ng s ph i d ng l i.
B n C m Thành qua s li u và d u v t th c a
Theo k t qu ã giám nh thì khu khai qu t 18 Hoàng Di u ch c ch n
n m trong C m Thành, th m chí nó ch cách i n Kính Thiên, trung
tâm c a C m Thành, úng 87m!


S li u cũng như d u v t th c a phát l qua các cu c ào thám sát khu C t
c , oan Môn; c bi t là cu c khai qu t kh o c t i 18 Hoàng Di u ã cho
phép chúng ta xác nh rõ v trí C m Thành- khu trung tâm c a Hoàng thành
Thăng Long.
V ki n trúc C m Thành, theo s li u cũng như các d u v t t i th c a cho
th y:
Th nh t, trung tâm c a C m Thành là i n Kính Thiên th i Lê sơ; xưa là
i n Càn Nguyên, Thiên An th i Lý, Tr n. ó cung i n quan tr ng b c
nh t, nơi ti n hành các nghi l long tr ng nh t c a tri u ình, nơi ti p s gi
nư c ngoài, nơi thi t tri u bàn nh ng vi c qu c gia i s . N n i n Kính
Thiên bây gi còn ó v i b c th m và lan can á ch m r ng mang c trưng
ngh thu t trang trí th k XV.
Th hai là oan Môn, c a Nam c a C m Thành. Tài li u s sách cho bi t
v trí c a oan Môn cũng không thay i qua các tri u i. V a r i kh o c
ã ào thám sát và xác nh ch c ch n oan Môn còn l i hi n nay ư c xây
d ng t th i Lê, n th i Nguy n có s a sang l i. Dư i chân oan Môn ã
phát hi n d u tích ki n trúc c a th i Lý, Tr n. oan Môn ph i hi u là c a
Nam phía trong trong cùng c a C m Thành, b i theo Phan Huy Chú và
Nguy n Văn Siêu thì phía nam C m Thành có ba l n c a, nhìn trên b n
H ng c cũng th y i u ó. Theo m t s tài li u i Nguy n thì C t c
ư c xây d ng trên n n c a Tam Môn là c a Nam ngoài cùng c a C m
Thành.
Như v y là Kính Thiên – oan Môn – C t C /Tam Môn là tr c trung tâm
c a C m Thành.
Th ba là chùa M t C t. Theo văn bia Sùng Thi n Diên Linh (chùa i,
Duy Tiên, Hà Nam) do Nguy n Công B t so n năm 1121 th i Lý thì chùa
Diên H u t c chùa M t C t d ng phía tây C m thành. V y tư ng thành
phía tây c a C m thành không th quá v trí chùa M t C t. Theo b n
H ng c và nhi u tài li u a lý, l ch s thì phía Tây B c c a C m Thành
có c a Tây (Tây Môn) và phía ngoài có núi Khán Sơn và chùa Khán Sơn là
nơi vua Lê Thánh Tông lên duy t binh. u th k XIX khi nhà Nguy n xây
d ng l i thành Thăng Long, t năm 1831 i tên là thành Hà N i, thì Khán
Sơn n m bên trong, v phía Tây B c c a thành Hà N i, nghĩa là n m
kho ng cu i Hùng Vương g n Phan ình Phùng, trư c m t Ch t ch ph và
Th tư ng ph hi n nay. T ó, có th ph ng oán tư ng thành phía tây
C m Thành vào kho ng ư ng cL p n gi a Qu ng trư ng Ba ình.
V y là ta ã xác nh ư c v trí trung tâm, tr c trung tâm cùng gi i h n
phía nam và phía tây c a C m Thành.
Theo b n H ng c, C m Thành có hình ch nh t, nhưng ông cung và
Thái mi u phía ông - theo Nguy n Văn Siêu - dù n m trong tư ng thành
b o v nhưng v n không ư c coi là trong C m Thành. Như v y, C m
Thành g n như hình vuông. i u này cũng r t phù h p v i vi c nhà Nguy n
xây d ng thành Hà N i trên cơ s m r ng C m Thành. Trong ch d c a
vua Gia Long có nói thành Thăng Long (C m thành) ch t h p, cho nên ph i
m r ng thêm. Thành Hà N i c a nhà Nguy n vì th r ng hơn C m Thành,
nhưng nh hơn Hoàng thành.
Theo k t qu xác nh trên thì khu khai qu t ch c ch n n m trong C m
Thành và ch cách i n Kính Thiên chưa y 100 m t c g n vùng trung tâm
c a C m Thành. Trong l ch s thành Thăng Long, La thành (hay i La
thành), Hoàng Thành tr i qua khá nhi u thay i, nhưng trung tâm c a
Hoàng thành, c bi t là v trí, qui mô c a C m Thành (còn g i là Cung
thành) thì g n như không thay i. Ch có ki n trúc bên trong thì dĩ nhiên
qua nhi u l n xây d ng, tu s a. Chính c i m này gi i thích t i sao trên
khu di tích 18 Hoàng Di u, các l p di tích ki n trúc và di v t ch ng lên nhau
qua các th i kỳ l ch s .
PGS-TS T ng Trung Tín-Phó Vi n trư ng, Vi n Kh o c h c Vi t
Nam:
Chính s ba th i kỳ l n Lý, Tr n, Lê u ghi r t rõ: xung quanh i n Kính
Thiên th i Lê (chính là xung quanh i n Thiên An th i Lý, Tr n) dày c
các cung i n. V trí khai qu t c a di tích 18 Hoàng Di u cách i n Kính
Thiên úng 87m, xu t l dày c các d u tích cung i n r t phù h p v i s
li u Lý, Tr n, Lê.
T trung tâm c a i n Kính Thiên cho n oan Môn (trên tr c chính c a
C m Thành), ta ã thăm dò kh o c h c v trí trư c oan Môn, tìm th y
d u v t Ng o. Nhi u ngư i cho r ng c ti p t c tìm quanh ó thì s
th y các cung i n, nhưng suy lu n theo các tài li u l ch s thì s th y ó
ch có i n Kính Thiên, oan Môn, i n Th Tri u, còn l i s là ư ng vua
i (ng o) và sân r ng.
Trong khi ó, khi khai qu t h A20 (khu A), các nhà kh o c h c Vi t Nam
cũng như Nh t B n khi nghiên c u ki n trúc phân b c a các tr móng c t
cũng như k thu t bó n n c a nó th y d u v t còn ăn sâu vào ư ng Hoàng
Di u thì th y rõ ây là nh ng ki n trúc r t l n, ch y t H A20 v t qua
ư ng Hàng Di u sang phía khu thành c Hà N i hi n nay.
Nh ng ki n trúc này u ư c gia c b ng h th ng móng tr c b ng s i,
g ch, ngói v n nh i v i kích thư c r t l n, hình dáng g n hình vuông mà
m i c nh 1.2 m, chi u sâu 1m. Các chuyên gia nghiên c u ki n trúc c các
nư c n ây giúp ta u nh n nh ó ph i là nh ng h th ng móng tr
m t h th ng khung c t, mái nhà bên trên r t l n, ph i là nh ng ki n trúc
quan tr ng c a khu v c này.
khu B, khu D cũng tìm th y nh ng d u v t ki n trúc như th . Riêng khu C
ch m i khai qu t thăm dò, nhưng ã th y nhi u d u v t ki n trúc quan
tr ng, l i n m gi a hai khu B và D.
R i ta tìm th y d u v t c a nh ng cung i n ã ghi trong l ch s là n m
trong C m Thành, như khu A thì tìm th y d u v t c a Trư ng L c cung, là
cung c a hoàng h u Nguy n Th H ng, v vua Lê Thánh Tông, sau là Hoàng
thái h u th i vua Lê Hi n Tông. Ta tìm th y nh ng dùng có ghi rõ
Trư ng L c kh ( cung Trư ng L c) ho c ghi là Trư ng L c cung (
c a cung Trư ng L c). Cung c a Hoàng h u, Hoàng thái h u là cung c m,
không th không n m trong C m thành.
khu D (sát ư ng c L p), ta tìm th y 2 d u v t quan tr ng. Th nh t là
ngói th i Tr n có ghi Hoàng Môn Th , cơ quan u não g n vua nh t, giúp
m i vi c cho các v vua th i Tr n n m trong C m Thành. Ta còn th y d u
v t c a i n Kim Quang th i Lê qua nh ng viên ngói ghi rõ "Kim Quang
i n", r i g ch c a hàng ch c phiên hi u quân i th i Lê ây.
Nghiên c u chi ti t các di v t tìm ư c ây l i càng tìm th y nhi u b ng
ch ng c a khu trung tâm C m Thành. Hàng v n viên g ch tìm ư c c a r t
nhi u th i kỳ, trong ó s m nh t là g ch "Giang Tây quân" t th i thành i
La (th k VII n IX), r i g ch Long Th y Thái Bình t năm 1057... h
th ng trang trí toàn là nh ng bi u trưng c a nhà vua như r ng, hoa sen, hoa
cúc.
Kèm theo ó là m t h th ng di v t nh ng dùng trong hoàng cung như
bát, ĩa, chum, v i u trình cao. Như g m s cao c p th i Lý, Tr n,
g m m ng th i Lê trình không kém gì Trung Qu c, hoa văn r t p, bi u
trưng cho các quy n uy c a hoàng gia. c bi t tìm th y khu D nh ng lá
kim lo i màu vàng c a th i Lý có ch m kh c hình r ng - theo các chuyên
gia trong và ngoài nư c thì nh ng chi c lá kim lo i b ng vàng, màu vàng ch
tư ng trưng cho vua)
Nh ng b ng ch ng này ã kh ng nh di tích 18 Hoàng Di u thu c C m
Thành, th m chí là trung tâm c a C m Thành.
B c Kinh, m y ch c năm trư c dân phá l p thành ngoài cùng (tương
ương thành i La c a ta) l y g ch xây nhà, vài năm g n ây Chính ph
Trung Qu c có ch trương tôn t o l i toàn b vòng thành ngoài (tương
ương nh ng con ư ng như ê La Thành, Hoàng Hoa Thám), ngư i dân
ã d toàn b g ch c c a nhà mình ra góp s c tôn t o úng như nguyên
b n.
GS s h c Phan Huy Lê - V n còn gi i pháp hay cho C m Thành
Cho n th i i m này các nhà khoa h c v n chưa ưa ra ư c các phương
án b o t n di tích 18 Hoàng Di u, Hoàng Thành Thăng Long nhưng ã có ý
tư ng áp d ng các công ngh b o t n tiên ti n nh t xây d ng m t công
trình l n t i ây...
Sau 3 năm phát hi n, công tác b o qu n khu tích này v n chưa có phương
án c th và lâu dài. Gi s chúng ta xây d ng nh ng công trình l n trên ó
và áp d ng công ngh tiên ti n nh t b o t n thì m c nh hư ng s
như th nào?
- Tôi nghĩ r ng s k t c truy n th ng văn hi n c a trung tâm quy n l c là
ý tư ng hay, nhưng không nên quan ni m không gian l ch s văn hoá
truy n th ng này ch trên m nh t 18 Hoàng Di u và ch xây d ng trên
khu v c này m i th hi n ư c tính k th a truy n th ng c a cơ quan
quy n l c.
úng C m Thành là vùng trung tâm nh t, nhưng nói " a linh", "th ng a"
c a kinh thành thì c n hi u bao g m c Hoàng Thành Thăng Long và r ng
ra là c vùng kinh sư như vua Lý Thái T ã xác nh " gi a khu v c tr i
t, ư c th r ng cu n h ng i, chính gi a nam b c ông tây, ti n nghi núi
sông sau trư c", "ch t h i quan y u c a b n phương, úng là nơi thư ng
ô kinh sư c a muôn i". Th m chí có ngư i cho r ng nhà Qu c h i c n
xây d ng trong khu trung tâm c a C m Thành, phía trư c n n i n Kính
Thiên, gi a oan Môn và C t C vì núi Nùng là "R n R ng", là trung tâm
theo quan ni m phong th y và tâm linh, m i long m ch c a non sông t
nư c ut ây t a ra.
Chúng ta không bàn v thuy t phong thu , nhưng xin lưu ý là n u theo
phong thu thì xây d ng m t công trình hi n i v i móng ào và óng c c
sâu n vài ba ch c mét là t ta ã c t t long m ch r i.
Hơn n a, v phương di n l ch s thì dù t thiêng n âu cũng ph i tr i
qua nh ng bư c thăng tr m lúc th nh lúc suy c a l ch s . Như th i Lê m t
thì C m Thành dành cho các vua Lê danh nghĩa, còn âu là vư ng khí n a?
Chúa Tr nh th i ó không trong C m Thành mà d ng Ph chúa bên khu
h Hoàn Ki m. Cơ quan quy n l c th c s ã chuy n ra ngoài C m
Thành.
Tôi r t ng h ch trương trong khu trung tâm chính tr Ba ình c n có
Nhà Qu c h i. Công trình ki n trúc này ph i có v trí, c nh quan và qui mô
x ng áng v i vai trò Qu c h i là cơ quan quy n l c cao nh t c a nhân
dân. Rõ ràng H i trư ng Ba ình quá nh và nên b o t n như m t di tích
l ch s văn hoá hi n i vì t i ây ã di n ra nhi u s ki n tr ng i trong
th i i H Chí Minh
Tôi r t ng h ch trương trong khu trung tâm chính tr Ba ình c n có
Nhà Qu c h i. Công trình ki n trúc này ph i có v trí, c nh quan và qui mô
x ng áng v i vai trò Qu c h i là cơ quan quy n l c cao nh t c a nhân
dân. Rõ ràng H i trư ng Ba ình quá nh và nên b o t n như m t di tích
l ch s văn hoá hi n i vì t i ây ã di n ra nhi u s ki n tr ng i trong
th i i H Chí Minh

z
N u xây d ng Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u t c trong không gian c a khu
di tích Hoàng Thành Thăng Long v a phát l thì theo tôi, g p r t nhi u h n
ch . Chi u cao s b kh ng ch b i g n Lăng ch t ch H Chí Minh. Di n
tích xây d ng b thu h p vì ph i b o t n di tích Hoàng Thành, chí ít là khu
A, B (theo sơ khai qu t kh o c h c).
Trên ph n còn l i là khu C, D, qua nh ng h khai qu t cũng tìm th y nhi u
di tích, di v t không kém gì khu A, B và vì th ph i tìm nh ng gi i pháp
b o t n trong n n Nhà Qu c h i không ơn gi n, l i b kh ng ch v chi u
sâu. Theo tính toán sơ b thì di n tích xây d ng ch còn kho ng 7000-8000
mét vuông. ó là chưa nói t i vi c xây d ng Nhà Qu c h i ây s ư c
gì, m t gì. Trong thư ki n ngh c a H i Khoa h c l ch s , chúng tôi cũng ã
bư c u c nh báo nh ng h qu có th x y ra.
Tr c trung tâm c a C m Thành: B c Môn - H u ư ng vi n là gi i h n c a C m
Lâu- Kính Thiên- oan Môn- C t c . ư ng Thành Thăng Long. Khu v c n m trong
vi n là ph m vi trung tâm c a C m Thành hình vuông vi n xanh là s 18 Hoàng
còn sót l i. Di u, ch cách tr c Th n o 87m - nh
ch p t cu n Hoàng Thành Thăng Long
- Quà t ng các i bi u qu c t d
APEC 2006.

i u c n quan tâm nh t là xây d ng Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u, dù
v i phương án nào, qui mô nào cũng phá v không gian l ch s văn hoá c a
khu di tích và không b o m ư c tính toàn v n c a di tích, t c t làm m t
kh năng ư c UNESCO công nh n là Di s n văn hoá th gi i. Tôi cũng
mu n nói rõ là tính toàn v n c a khu di tích ây không ph i là s toàn
v n c a C m Thành hay Hoàng Thành mà th c t là ã b thu h p và xáo
tr n, m t ph n b hu ho i.
Nhưng khu di tích ã phát l và c ph n còn l i c a di tích Hoàng Thành
hay C m Thành chưa b các ki n trúc hi n i phá hu , thì c n ư c b o v
nghiêm ng t trong m t qui ho ch do chúng ta xu t theo úng tiêu chí Di
s n văn hoá th gi i c a UNESCO. N u xây Nhà Qu c h i ây thì theo
tôi hi u, ch c ch n UNESCO s không ch p nh n h sơ ăng ký Di s n văn
hoá th gi i c a chúng ta.
Nhi u ngư i cho r ng ch c n b o t n khu A, B trong di tích Hoàng Thành
Thăng Long (18 Hoàng Di u) thôi, còn khu C, D thì có th xây d ng Nhà
Qu c h i trên ó....
- Khu C thì ta chưa khai qu t bao nhiêu nên tôi không dám kh ng nh, còn
khu D dù ch m i khai qu t m y h , nhưng ã th y dày c di tích. Như
Hoàng Môn Th ây, Kim Quang i n ây, r i nhi u g ch c a th i Lý,
Tr n và c c a th i thành i La cũng th y ây. N u xây nhà Qu c h i
thì s ph i dành th i gian khai qu t, mà khai qu t thì s phát hi n thêm r t
nhi u di tích.
Khi xây Nhà Qu c h i ây, cũng ã nghĩ n gi i pháp là các di tích phát
hi n s b o t n t i ch ngay dư i n n nhà Qu c h i, có kính nhìn xu ng,
có ư ng h m xu ng tham quan. Còn n u di tích dày c quá thì sau khi
khai qu t và nghiên c u, s dùng các gi i pháp làm c ng hóa các di tích-di
v t r i l y ra và xây d ng xong l i ưa vào v trí cũ.
V i công ngh hi n i thì trên lý thuy t có th xây nhà trên mà b o t n
di tích dư i, và nhi u nơi ã th c hi n. G n ây tôi thăm Osaka Nh t
B n, có m t di tích kh o c h c phát hi n bên c nh thành c Osaka, b
ph n di tích l n thì h b o v toàn b , còn b ph n nh tách ra thì h xây
d ng m t tòa nhà cao t ng lên trên, b o t n nguyên tr ng bên dư i (không
ph i l y ra r i chuy n vào), có kính xem, có ư ng xu ng tham quan
bên dư i.
Nhưng các chuyên gia Nh t có nói v i tôi là làm th v n là chuy n v n b t
c dĩ, và v i công ngh xây d ng hi n i, h cũng ch có th làm d m
thép dài t i a là 80m, nhi u l m cũng ch 100m, nghĩa là ch có th b o t n
nguyên v n dư i nhà di tích nh mà không ph i ào móng phá hu di tích.
Tuy c g ng như v y, công trình v n b dư lu n Nh t lên án. Còn khu D c a
ta l n hơn nhi u và công vi c b o t n nguyên tr ng dư i n n nhà không
ơn gi n và r t t n kém.
Dù ó là gi i pháp t i ưu trong trư ng h p quy t nh xây d ng Nhà Qu c
h i ây, nhưng s không tránh kh i nh ng h qu . Th nh t, v m t c nh
quan thì Nhà Qu c h i r t hi n i bên c nh di tích c xưa r t ơn sơ nhưng
r t quý giá và linh thiêng c a t tiên l i, ó s là s i ch i mang tính
ph n c m, phá v không gian l ch s văn hóa, ki n trúc hi n i s che
khu t các di tích l ch s ngàn năm. Th hai, vi c b o t n bên dư i trên lý
thuy t thì d , nhưng trên th c t thì không ơn gi n chút nào. B o t n y
nguyên ã khó, ưa ra kh i t ng văn hoá r i chuy n vào ch cũ l i còn khó
hơn nhi u, có làm ư c thì di tích cũng m t i ph n quan tr ng giá tr c a
nó, âu còn tính nguyên tr ng. Cái giá ta ph i tr t nh t khi xây d ng Nhà
Qu c h i 18 Hoàng Di u là làm m t kh năng ư c công nh n khu di tích
là Di s n văn hóa th gi i.
H i Khoa h c l ch s cũng như cá nhân tôi, t xác nh trách nhi m c a
mình là ph i c nh báo t t c nh ng h qu có th x y ra và cung c p nh ng
ý ki n tư v n cho lãnh o. ây là m t quy t nh r t h tr ng và nh y
c m, dĩ nhiên ngư i ra quy t nh xây d ng s ph i ch u trách nhi m trư c
nhân dân, trư c công lu n trong nư c và th gi i, và ch u trách nhi m trư c
s phán xét c a l ch s . Trong trư ng h p c p trên v n quy t nh xây d ng
Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u thì ph i ch p hành nhưng d ng trên
phương di n cá nhân tôi v n b o lưu ý ki n c a mình vì tôi cho r ng quy t
nh như th là sai l m.
- Tôi và giáo sư Phan Khanh ã t ng suy nghĩ v a i m xây d ng Nhà
Qu c h i trong khu Trung tâm chính tr Ba ình. Sau ó m t s cơ quan có
trách nhi m cũng ã xu t nh ng v trí có th l a ch n như lô H6, H7
n m hai bên ư ng Hùng Vương, gi a ph Tr n Phú và Lê H ng Phong, có
di n tích g n 4 hecta hay lô A7 n m i di n v i B o tàng H Chí Minh có
di n tích kho ng 3,5 hecta. Lô H6, H7 ch có nh ng ki n trúc c a nhà nư c,
có th nghiên c u m t qui ho ch v a gi m t s công trình làm cơ quan
c a Qu c h i, v a phá d m t s nhà làm di n tích xây d ng Nhà Qu c
h i.
Lô A7 n u ch n làm a i m xây Nhà Qu c h i thì ph i gi i t a m t s
nhà dân, tôi tin r ng ngư i dân s hoàn toàn ng h n u bi t v n ng và
n bù th a áng. Qu c h i v n ng gi i to thành công có khi còn t o ra
mô hình m u m c trong công vi c gi i phóng m t b ng ang g p nhi u khó
khăn hi n nay. Còn vi c phá m t s nhà ã xây d ng hay chi phí m t kho n
n bù cho dân, xây d ng Nhà Qu c h i theo tôi không nên coi là lý do
bi n h cho vi c xây d ng Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u làm xâm h i
n m t di s n vô giá có t m c th gi i c a c dân t c. Trong trư ng h p
c n thi t, có th nghĩ n kh năng xây d ng Nhà Qu c h i trên qui mô l n
g m c lô H6, H7, A7 và m m t con ư ng h m trang hoàng p dư i
ư ng Hùng Vương.
Theo tôi xây d ng Nhà Qu c h i t i lô H6, H7, A7 s t o nên m t c u trúc
r t p cho Trung tâm chính tr Ba ình. Chúng ta hình dung, gi a là
Lăng Bác H , nhà sàn Bác H , B o tàng H Chí Minh, bên ph i t c phía
b c là ng (Nguy n C nh Chân), Nhà nư c (Ch t ch ph ), Chính ph
(Th tư ng ph ), bên trái t c phía nam là Nhà Qu c h i, m t trư c t c phía
ông là Nghìn năm Thăng long-Hà N i. M t qui ho ch và mô hình như v y
là v a b o t n ư c toàn b khu di tích Hoàng Thành Thăng Long g n k t
v i thành c Hà N i và ph n còn l i c a C m Thành, l p thành Công viên
l ch s -văn hoá Thăng Long-Hà N i r i ây s ư c tôn vinh là Di s n văn
hoá th gi i, v a có m t toà Nhà Qu c h i b th x ng áng v i vai trò cơ
quan quy n l c cao nh t c a nhân dân.
Còn cách suy nghĩ xây d ng Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u là t t mình
vào th bí, vào bài toán mà áp s s lo i tr l n nhau, ư c cái toàn v n
c a khu di tích thì không có nhà Qu c h i, còn có nhà Qu c h i thì xâm h i
di tích, tư c i kh năng có m t Di s n văn hoá th gi i trong lòng Hà N i.
Ch c n m t tư duy c i m hơn thì s gi i quy t ư c m t cách tr n v n
m iv n . Gi a th ô Hà N i có m t Di s n văn hóa th gi i s nâng v
th c a Hà N i, là i u m i ngư i dân Hà N i và c nư c u mong ch .
ó s là s k t h p hoàn h o c a truy n th ng và hi n i, là bài tính tr n
v n, ư c m i m t.
GS s h c Phan Huy Lê - Hoàng Thành Thăng Long trong tương quan
v i các kinh ô c
Vi c phát hi n di ch 18 Hoàng Di u ã ch ng t nh ng giá tr vô
giá c a kinh thành Thăng Long t nghìn năm trư c còn l i trong lòng
t, khi n ta th y may m n khi nh s b o t n c a lòng t mà ta,
và các th h con cháu, s còn nhi u cơ h i nghiên c u và tìm hi u l ch
s .
Giá tr c a khu di tích Hoàng thành Thăng Long ( ư c phát l năm 2003)
ã ư c các nhà khoa h c trong nư c cũng như các chuyên gia qu c t , k
c ông t ng giám c UNESCO ánh giá r t cao, hoàn toàn x ng áng
ư c công nh n là di s n văn hóa nhân lo i.
M ic ô có m t h giá tr riêng mà ch mình nó có, vi c so sánh Hoàng
thành Thăng Long v i các c ô C Loa, Hoa Lư và Hu ch nh m kh ng
nh thêm nh ng giá tr c c kỳ quý hi m c a di ch Hoàng Thành, c ô
Thăng Long 1000 năm văn hi n. Giáo sư Phan Huy Lê, Ch t ch H i Khoa
h c l ch s Vi t Nam và GS Phan Khanh ã r t th ng nh t khi ưa ra
nh ng góc nhìn thú v trong s so sánh này.
Theo GS Phan Huy Lê, các ch ng tích và các công trình nghiên c u kh o
c h c ã cho phép kh ng nh ch c ch n C Loa là kinh ô c nh t, là tòa
thành s m nh t c a toàn khu v c ông Nam Á. Ngay t th k th III
trư c công nguyên (cách nay kho ng 2300 năm), m t kinh thành v i quy
mô l n có ba vòng thành t ng c ng trên 16 km như C Loa là c c hi m.
Kinh thành C Loa còn t n d ng thiên nhiên tri t khi sông Hoàng Giang
n i vào trong thành thành h th ng hào, t ó có th xuôi ngư c kh p
ng b ng B c B , qua sông H ng, sông Thái Bình, sang L c u Giang,
lên c sông C u, sông Thương, sông L c Ng n. Giá tr c a di ch C Loa
n m ch : là kinh thành c xưa nh t ông Nam Á.
Tr i qua m y nghìn năm bi n i, d u v t c a ba vòng thành trên m t t
hi n ch ng còn ư c bao nhiêu, l i ang b xâm h i n ng n . Nh ng n l c
"c u" C Loa dư ng như l i làm "h i" t i nh ng d u v t còn sót l i kia
nhi u hơn. Cũng may vì còn trong lòng t C Loa c m t kho tàng, theo
l i GS Phan Khanh. Tr ng ng ã tìm ư c ây, r i ch m t h kh o c
mà tìm th y vài v n mũi tên ng, m i năm 2005 còn phát hi n dư i lòng
t c m t cơ s s n xu t vũ khí, có lò n u ng, có khuôn úc giáo, khuôn
úc mũi tên ng gi ng h t nh ng mũi tên ta ã phát hi n ây.
May m n cho C Loa, vì dù ch là kinh ô trong vài ch c năm, sau ó tr i
qua hơn 2000 năm thăng tr m, qua bao s bi n thiên, thì nh ng d u tích, và
nh t là cái h n c a c ô v n còn ó, v n thúc gi c nh ng th h h u sinh
nâng niu gìn gi giá tr l ch s .
M c th i Lý tìm th y H A4 Gi ng nư c c th i i La - h B9


Kinh ô Hoa Lư l i có m t vai trò l ch s c bi t, dù ch t n t i trong non
n a th k (t 968 n 1010, n khi Lý Thái T , v vua u tiên c a tri u
Lý, quy t nh d i ô v Thăng Long). Theo l i GS Phan Khanh, v vua
u tiên c a nư c Vi t th ng nh t “ ã xây d ng kinh ô Hoa Lư d a trên
a th hi m tr , t n d ng i u ki n t nhiên v i các vách núi á vôi và h
th ng sông ngòi làm thành quách”, t o m t “quân thành” mang n ng tính
phòng ng . GS Phan Huy Lê cũng nh n m nh nhi u n y u t “thiên th i,
a l i, nhân hòa” c a kinh c ô Hoa Lư. V th c ch t, kinh ô Hoa Lư
mang tính quân thành nhi u hơn kinh thành, thích h p trong "chi n u"
nhi u hơn vi c n nh chính tr , phát huy văn hi n, m mang kinh t .
C ô Hu là di s n văn hóa th gi i u tiên c a nư c Vi t ta ư c
UNESCO công nh n. GS Phan Huy Lê ánh giá cao ki n trúc c a c ô
Hu , b i ó là k t qu c a s giao lưu văn hóa, có ti p thu di s n phương
Tây. Ch ng th mà dù th i gian là kinh ô không th t dài, ch non m t th
k rư i (t 1802 n 1945), l i còn r t tr so v i tu i i c a các c ô,
Hu v n ư c s công nh n r t trân tr ng c a th gi i. “Ch ng c n nói
nhi u v Hu , vì ai n ó cũng t c m nh n ư c nh ng giá tr ”, GS Phan
Khanh ã nói như th v kinh thành cu i cùng c a Vi t Nam.
Lùi v quá kh , nh c v C Loa, Hoa Lư, hay c ô Hu , ta càng hi u rõ
hơn giá tr quý giá c a Hoàng thành Thăng Long, c a “t m c vư t tr i,
nh t là v b dày th i gian và tính liên t c. Khai qu t kh o c ã xác nh
ư c d u v t c a thành i La hơn 1000 năm v trư c. R i nh ng n n
cung i n, nh ng ki n trúc kinh thành c ... Qu th t, khó tìm trên th gi i
m t kinh ô có b dày l ch s nghìn năm, gi v n là “kinh ô” c a nư c
Vi t Nam hi n i.
Nh c n Hoàng thành Thăng Long là nh c n tính liên t c c a các l p
văn hóa Lý - Tr n - Lê ư c gi u k dư i lòng t, mà n u không có cu c
khai qu t b t ng năm 2003 t i s 18 Hoàng Di u thì v n là bí m t, v n ch
là nh ng l i văn trong s li u, qua nh ng b n khá sơ lư c. GS Phan Huy
Lê g i di tích này là “b s b ng di v t” c a kinh thành Thăng Long, t
ó ta hi u ư c r t nhi u v ki n trúc, v b n s c văn hóa, v s k t h p
thiên nhiên (thích nghi và t n d ng), k t h p tri t giao thông ư ng
th y, x lý không gian…
V các công trình ki n trúc n i thì Hoàng Thành Thăng Long không còn
ư c bao nhiêu (nghĩa là thua xa Hu ), quý nh t và xưa nh t n gi ch có
n n i n Kính Thiên và oan Môn c a th i Lê M c (h u Lê), C m Thành
cũng không còn m y, Hoàng Thành ch còn m y o n, c a ô duy nh t ch
còn ô Quan Chư ng… Nhưng vi c phát hi n s 18 Hoàng Di u ã
ch ng t nh ng giá tr vô giá c a kinh thành Thăng Long t nghìn năm
trư c còn l i trong lòng t, khi n ta th y may m n khi nh s b o t n
c a lòng t mà ta, và các th h con cháu, s còn nhi u cơ h i nghiên c u
và tìm hi u l ch s .
Theo GS Phan Huy Lê, nh v trí c a C m Thành không thay i qua các
tri u i, nh ngày xưa ch y u là san n n r i xây lên, có ào móng tr
cũng ch trên dư i 1m cho các chân c t nên các n n ki n trúc cũ ư c l p
i, vì th dù là “ph tích” nhưng giá tr còn r t rõ, các chuyên gia qu c t
quý Hoàng Thành Thăng Long b i qua b dày c ngàn năm mà còn b o t n
ư c như v y là r t hi m.
Di tích Hoàng Thành Thăng Long cũng th hi n nét c s c c a b dày văn
hóa bi u th trong các ki n trúc, di v t, cách x lý xây d ng c u trúc ô
thành, cách ng x quan h v i thiên nhiên (qua các di ch kh o c dòng
sông, con thuy n). Hay t câu chuy n nh ng viên g ch có tên i phương,
phiên hi u quân i mà c m ph c tính t ch c và trách nhi m cao c a các
th h cha ông. Nh kh o c h c, ta có th tìm hi u v cu c s ng cung ình,
th y s h i t c a ki n trúc tiêu bi u nh t, di v t tiêu bi u nh t c a b dày
văn hóa Vi t Nam. ó không ch là vi c c a th h này, mà c a c nh ng
th h sau.




H th ng c ng thoát Gi ng th i Lê - H A6 Con ư ng lát
nư c phía ông c a g ch hoa chanh -
ki n trúc nhi u gian Di tích oan
khu A Môn

GS s h c Phan Huy Lê - ã xác
nh ư c C m Thành Thăng "Vi c b o t n bên dư i trên lý thuy t
Long thì d , nhưng trên th c t thì không
K t qu nhi u năm nghiên c u v ơn gi n chút nào. B o t n y nguyên
c u trúc thành Thăng Long k t h p ã khó, ưa ra kh i t ng văn hoá r i
v i 2 năm nghiên c u kh o c v a chuy n vào ch cũ l i còn khó hơn
r i ãh i nh ng căn c khoa h c nhi u, có làm ư c thì di tích cũng
cho phép kh ng nh khu di tích 18 m t i ph n quan tr ng giá tr c a
Hoàng Di u n m trong C m Thành. nó, âu còn tính nguyên tr ng. Cái
Ngay t khi m i phát l năm 2003, giá ta ph i tr t nh t khi xây d ng
các nhà s h c, kh o c h c ã xác Nhà Qu c h i 18 Hoàng Di u là
nh khu di tích n m trong Hoàng làm m t kh năng ư c công nh n
Thành, nay ti n lên m t bư c xác khu di tích là Di s n văn hóa th
nh khu di tích n m trong C m gi i."
Thành t c trung tâm c a Hoàng
Thành. Chúng ta có m t s v t chu n quan tr ng nh v C m Thành.
Th nh t, trung tâm c a C m Thành là i n Kính Thiên th i Lê sơ, xưa là
i n Càn Nguyên, Thiên An th i Lý, th i Tr n. ó là cung i n quan tr ng
b c nh t, nơi ti n hành các nghi l long tr ng nh t c a tri u ình, nơi ti p
s gi nư c ngoài, nơi thi t tri u bàn nh ng vi c qu c gia is .N n i n
Kính Thiên bây gi còn ó v i b c th m và lan can á ch m r ng mang c
trưng ngh thu t trang trí th k XV. Ki n trúc này xây d ng trên núi Nùng
t c Long (R n R ng) nơi t h i khí thiêng c a non sông theo quan ni m
phong thu c truy n.
Th hai là oan Môn là c a Nam c a C m Thành. Tài li u s sách cho
bi t v trí c a oan Môn cũng không thay i qua các tri u i. V a r i
kh o c ã ào thám sát và xác nh ch c ch n oan Môn còn l i hi n nay
ư c xây d ng t th i Lê, n th i Nguy n có s a sang. Dư i chân oan
Môn ã phát hi n d u tích ki n trúc c a th i Lý, th i Tr n. oan Môn ph i
hi u là c a Nam phía trong trong cùng c a C m Thành, b i theo Phan Huy
Chú và Nguy n Văn Siêu thì phía nam C m Thành có ba l n c a, nhìn trên
b n H ng c cũng th y i u ó. Theo m t s tài li u i Nguy n thì
C tC ư c xây d ng trên n n c a Tam Môn là c a Nam ngoài cùng c a
C m Thành. Như v y là Kính Thiên – oan Môn – C t C /Tam Môn là
tr c trung tâm c a C m Thành.
Th ba là chùa M t C t. Theo văn bia Sùng
Thi n Diên Linh (chùa i, Duy Tiên, Hà
Nam) do Nguy n Công B t so n năm 1121
th i Lý thì chùa Diên H u t c chùa M t C t
d ng phía tây C m Thành. V y tư ng
thành phía tây c a C m Thành không th quá
v trí Chùa M t C t. Theo b n H ng c
và nhi u tài li u a lý h c l ch s , phía tây
b c c a C m Thành có c a Tây (Tây Môn)
và phía ngoài có núi Khán Sơn và chùa Khán
Sơn là nơi vua Lê Thánh Tông lên duy t
binh. u th k XIX khi nhà Nguy n xây
d ng l i thành Thăng Long, t năm 1831 i
tên là thành Hà N i, thì Khán Sơn n m bên
trong, v phía tây b c c a thành Hà N i, nghĩa là n m kho ng cu i
Hùng Vương g n Phan ình Phùng, trư c m t Ph Ch t ch và Th tư ng
ph hi n nay. T ó, tôi ph ng oán tư ng thành phía tây C m Thành
vào kho ng ư ng cL p n gi a Qu ng trư ng Ba ình.
V y là ta ã xác nh ư c v trí trung tâm, tr c trung tâm cùng gi i h n
phía nam và phía tây c a C m Thành. Theo b n H ng c, C m Thành
có hình ch nh t, nhưng ông cung và Thái mi u phía ông - theo
Nguy n Văn Siêu - dù n m trong tư ng thành b o v nhưng không coi là
trong C m Thành, và như th C m Thành g n như hình vuông. i u này
cũng r t phù h p v i vi c nhà Nguy n xây d ng thành Hà N i trên cơ s
m r ng C m Thành, vì trong ch d c a vua Gia Long có nói thành Thăng
Long (C m Thành) ch t h p, cho nên ph i m r ng thêm. Thành Hà N i
c a nhà Nguy n vì th r ng hơn C m Thành, nhưng nh hơn Hoàng
Thành.
Nh ng d u v t ki n trúc m i phát l t i khu di tích 18 Hoàng Di u ư c
gi i khoa h c trong và ngoài nư c ánh giá là c c quý hi m - Theo k t qu
xác nh trên thì khu khai qu t ch c ch n n m trong C m Thành và ch
cách i n Kính Thiên chưa y 100m, t c g n vùng trung tâm c a C m
Thành. Các k t qu khai qu t kh o c th i gian qua càng kh ng nh i u
ó. ây ã tìm th y d u v t c a cung Trư ng L c, là cung c a hoàng h u
vua Lê Thánh Tông và là Hoàng thái h u c a vua Lê Hi n Tông. R i còn
có Hoàng Môn Th th i Tr n, g n ây l i có d u tích c a Kim Quang i n
th i Lê Thánh Tông. ây là nh ng cung i n n m trong ph m vi C m
Thành. Kh o c h c còn tìm th y nh ng " ng d ng" ch dành cho nhà
vua như bát có hình r ng 5 móng.
Trong các di tích ã phát l còn có gi ng i La, nhưng trên ó l i có l p
g ch xây thêm th i Lý. i u ó cho th y khi vua Lý Thái T d i ô v ây,
úng như nhà vua nói trong "Chi u d i ô" là d i ô v "thành i La" c a
Cao Vương. Bu i u, nhà vua s d ng thành i La cùng m t s cung
i n, ki n trúc có s n r i c i t o và m mang thêm. ng th i, Lý Thái T
cho ki n thi t r t nhi u, ngay t năm u tiên ã xây d ng thêm 8 i n 3
cung, xây m t l p thành b o v bên ngoài.
Trong th i Lý, thành Thăng Long v i c u trúc ba l p thành ã ư c ki n
t o. T i Lý sang i Tr n, qua các bi n c cu i th i Lý, m t s ki n trúc
cung ình b phá hu và nhà Tr n l i ti p t c công vi c dinh t o, m mang
và xây d ng thêm. Trong th i Tr n, ba l n kháng chi n ch ng Mông-
Nguyên, kinh thành l i b tàn phá và sau ó l i xây d ng.
Còn t th i Tr n sang th i Lê, qua 20 năm Minh thu c, kinh thành có nhi u
thay i. Th i Lê Thánh Tông, Hoàng Thành ư c m r ng v phía tây
nam và C m Thành cũng có nhi u ki n trúc m i. T i khu di tích Hoàng
Thành phát l 18 Hoàng Di u, d u v t c a các i Lý – Tr n – Lê Sơ rõ
nét nh t và ó cũng là nh ng th i kỳ hoàng kim nh t c a Thăng Long, th i
kỳ c a k nguyên Văn minh i Vi t.
Trong l ch s thành Thăng Long, La thành (hay i La thành), Hoàng
Thành tr i qua khá nhi u thay i, nhưng trung tâm c a Hoàng Thành, c
bi t là v trí, qui mô c a C m Thành (còn g i là Cung thành) thì g n như
không thay i, ch có ki n trúc bên trong thì dĩ nhiên qua nhi u l n xây
d ng, tu s a. Chính c i m này gi i thích t i sao trên khu di tích 18
Hoàng Di u, các l p di tích ki n trúc và di v t ch ng lên nhau qua các th i
kỳ l ch s .
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản