HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHUẨN KIẾN THỨC, KỸ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MÔN SINH HỌC LỚP 12 (Cấp THPT)

Chia sẻ: hongvanglvn

Tham khảo tài liệu 'hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông môn sinh học lớp 12 (cấp thpt)', khoa học tự nhiên, công nghệ sinh học phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHUẨN KIẾN THỨC, KỸ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MÔN SINH HỌC LỚP 12 (Cấp THPT)

NGÔ VĂN HƯNG (Chủ biên)
LÊ HỒNG ĐIỆP - NGUYỄN THỊ HỒNG LIÊN




HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHUẨN KIẾN THỨC, KỸ NĂNG
TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG

MÔN SINH HỌC
LỚP 12 (Cấp THPT)




Năm 2009
1
Lời nói đầu
Đổi mới giáo dục phổ thông theo Nghị quyết số 40/2000/ QH10 của Quốc hội là m ột quá trình đ ổi m ới v ề nhi ều lĩnh v ực c ủa giáo d ục
mà tâm điểm của quá trình này là đổi mới chương trình giáo dục từ Tiểu học tới Trung học phổ thông.
Quá trình triển khai chính thức chương trình giáo dục Tiểu học, Trung học c ơ sở và thí đi ểm ở Trung h ọc ph ổ thông cho th ấy có m ột s ố
vấn đề cần phải tiếp tục điều chỉnh để hoàn thiện. Luật giáo dục năm 2005 đã quy định về chương trình giáo d ục ph ổ thông v ới cách hi ểu đ ầy
đủ và phù hợp với xu thế chung của thế giới. Do vậy, chương trình giáo d ục ph ổ thông c ần ph ải ti ếp t ục đ ược di ều ch ỉnh đ ể hoàn thi ện và t ổ
chức lại theo quy định của Luật Giáo dục.
Từ tháng 12 năm 2003, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức hoàn thi ện b ộ Ch ương trình giáo d ục ph ổ thông v ới s ự tham gia đông đ ảo
của các nhà khoa học, nhà sư phạm, cán bộ quản lí giáo dục và giáo viên đang gi ảng d ạy t ại các nhà tr ường. H ội đ ồng Qu ốc gia th ẩm đ ịnh
Chương trình giáo dục phổ thông được thành lập và đã dành nhi ều th ời gian xem xét, th ẩm đ ịnh các ch ương trình. B ộ Ch ương trình giáo d ục
phổ thông được ban hành là kết quả của sự điều chỉnh, hoàn thiện, tổ chức lại các chương trình đã đ ược ban hành tr ước đây, làm căn c ứ cho
việc quản lí, chỉ đạo và tổ chức dạy học ở tất cả các cấp học, trường học trên phạm vi cả nước.
Để giúp các thầy cô giáo thực hiện tốt chương trình sinh h ọc l ớp 12, chúng tôi biên so ạn tài li ệu “H ướng d ẫn th ực hi ện chu ẩn ki ến th ức,
kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông môn sinh học lớp 12”. Nội dung tài liệu gồm các phần :
Phần thứ nhất : Giới thiệu chung về Chuẩn kiến thức, kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông.
Phần thứ hai : Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng trong chương trình sinh học 12.
Phần này nội dung được viết theo từng phần, từng chủ đề, bám sát chuẩn ki ển th ức, kĩ năng c ủa ch ương trình giáo d ục ph ổ thông : Trình
bày, mô tả và làm rõ chuẩn kiến thức, kĩ năng bằng các yêu c ầu c ụ th ể, t ường minh (M ỗi chu ẩn đ ược mô t ả đ ầy đ ủ b ởi m ột s ố yêu c ầu
về kiến thức, kĩ năng với nội dung cô đọng trong SGK). Không quá tải, phù hợp với điều kiện các vùng miền.
Nhân dịp này, các tác giả xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa h ọc, nhà s ư ph ạm, nhà giáo và cán b ộ qu ản lí giáo d ục đã tham gia góp ý
trong quá trình biên soạn, hoàn thiện tài liệu. Các tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn tới các cơ quan, các tổ chức và những cá nhân đã đóng góp nhiều
ý kiến quý báu cho việc hoàn thiện tài liệu này.
Trong quá trình sử dụng tài liệu, nếu phát hiện ra vấn đề gì cần trao đổi các thầy cô giáo có thể liên hệ với chúng tôi theo địa chỉ :
Ngô Văn Hưng – Vụ GDTrH – Bộ GD&ĐT, 49 Đại Cồ Việt, Hà Nội
ĐT : 043 8684270 ; 0913201271
Email : nvhungthpt@moet.edu.vn
CÁC TÁC GIẢ



2
Phần thứ nhất : Giới thiệu chung về Chuẩn kiến thức, kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông.




3
Phần thứ hai
HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHUẨN KIẾN THỨC – KĨ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 12
I. NỘI DUNG DẠY HỌC SINH HỌC 12
1 Yêu cầu về kiên thức
1.1. Đối với địa phương thuận lợi
- Trình bày được những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, thực tiễn về di truyền, tiến hoá và sinh thái.
- Nêu được những tri thức cơ bản về cơ sở vật chất và c ơ chế của hi ện t ượng di truy ền và bi ến d ị, v ề tính quy lu ật c ủa hi ện t ượng di
truyền, về những ứng dụng của di truyền trong sản xuất và đời sống, về di truyền người.
- Trình bày được các bằng chứng, nguyên nhân và cơ chế tiến hoá, về sự phát sinh, phát triển của sự sống trên trái đất.
- Phân tích được mối quan hệ giữa cá thể và môi trường, về quần thể, quần xã, về Hệ sinh thái - sinh quyển và sinh thái học với việc
quản lí nguồn lợi thiên nhiên.
- Nắm vững các kiến thức cơ bản nói trên là c ơ sở để hi ểu các bi ện pháp kĩ thu ật nh ằm nâng cao năng su ất v ật nuôi, cây tr ồng và b ảo
vệ môi trường, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.
1.2. Đối với vùng khó khăn
- Có thể giảm nhẹ hơn ở các bài có kiến thức cơ chế phức tạp nhưng vẫn phải đ ảm bảo th ực hi ện đ ược các m ục tiêu c ủa ch ương
trình.
Cụ thể như sau : Phần V.
Chương 1. Cơ chế của hiện tượng di truyền và biến dị
Tự nhân đôi của ADN ; Khái niệm gen và mã di truyền ; Sinh tổng h ợp prôtêin ; Đi ều hoà ho ạt đ ộng c ủa gen ; Đ ột bi ến gen ; Hình thái,
cấu trúc và chức năng của NST ; Đột biến NST ; Thực hành : về cơ chế di truyền phân tử đột biến NST.
Chương 2. Tính quy luật của hiện tượng di truyền
Các định luật Menđen ; Mối quan hệ giữa gen và tính trạng ; Di truyền liên kết : Liên kết hoàn toàn và không hoàn toàn ; Di truyền liên kết
với giới tính ; Di truyền tế bào chất ; ảnh hưởng của môi trường đến sự biểu hiện của gen ; Bài tập và t hực hành : Lai giống.
Chương 3. Di truyền học quần thể
Cấu trúc di truyền của quần thể tự phối và giao phối ; Trạng thái cân bằng di truyền c ủa qu ần th ể giao ph ối : Đ ịnh lu ật Hacđi - Vanbec
và ý nghĩa của định luật.
Chương 4. Ứng dụng di truyền học
Kĩ thuật di truyền ; Các nguồn vật liệu và các phương pháp chọn gi ống ; Các ph ương pháp đánh giá, giao ph ối, ch ọn l ọc ; Ch ọn gi ống vi
sinh vật, thực vật và động vật bằng đột biến, lai tạo và kĩ thuật di truyền.
4
Chương 5. Di truyền học người
Phương pháp nghiên cứu di truyền người.
Di truyền y học ; Bảo vệ di truyền con người và một số vấn đề xã hội
Phần VI.
Chương 1. Bằng chứng tiến hoá
Bằng chứng giải phẫu so sánh ; Bằng chứng phôi sinh học ; Bằng chứng địa lí sinh vật học ; Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử
Chương 2. Nguyên nhân và cơ chế tiến hoá
Thuyết tiến hoá cổ điển : - Học thuyết của Lamác J.B, Học thuyết của Đacuyn S.R ; Thuyết tiến hoá hiện đại : thuyết tiến hoá tổng hợp,
sơ lược về thuyết tiến hoá bằng các đột biến trung tính ;
Quan niệm hiện đại về nguyên nhân và cơ chế tiến hoá :
Các nhân tố tiến hoá cơ bản ; Quá trình hình thành đặc đi ểm thích nghi ; Loài sinh h ọc ; Quá rình hình thành loài ; Ngu ồn g ốc chung và
chiều hướng tiến hoá của sinh giới
Chương 3. Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên trái đất
Sự phát sinh sự sống trên trái đất ; Khái quát về sự phát triển của giới sinh vật qua các đại địa chất ; Sự phát sinh loài người.
Phần VII
Chương 1. Cá thể và môi trường
Các nhân tố sinh thái ; Sự tác động của nhân tố sinh thái của môi trường lên cơ thể sinh vật và sự thích nghi của cơ thể sinh vật
với môi trườn ; Sự tác động trở lại của sinh vật lên môi trường.
Chương 2. Quần thể
Khái niệm về quần thể. Các mối quan hệ sinh thái giữa các cá thể trong nội bộ quần thể ; Cấu trúc dân s ố c ủa qu ần th ể ;Kích th ước và
sự tăng trưởng số lượng cá thể của quần thể .Sự sinh sản và tử vong, sự phát tán các cá th ể c ủa qu ần th ể.S ự bi ến đ ộng s ố l ưọng và c ơ ch ế
điều hoà số lượng cá thể của quần thể.
Chương 3. Quần xã
Khái niệm về quần xã. Các mối quan hệ sinh thái mang tính tương trợ và đấu tranh giữa các cá thể khác loài trong quần xã.
Mối quan hệ dinh dưỡng và những hệ quả của nó. Mối quan hệ c ạnh tranh khác loài - S ự phân hoá ổ sinh thái. S ự di ễn th ế và s ự cân
bằng quần xã.


5
Chương 4. Hệ sinh thái - sinh quyển và sinh thái học với việc quản lí nguồn lợi thiên nhiên
Khái niệm về hệ sinh thái - Cấu trúc hệ sinh thái - Các ki ểu h ệ sinh thái.S ự chuy ển hoá v ật ch ất trong h ệ sinh thái ; S ự chuy ển hoá năng
lượng trong hệ sinh thái ; Sinh quyển ; Sinh thái học và vi ệc qu ản lí ngu ồn l ợi thiên nhiên : quan ni ệm v ề qu ản lí ngu ồn l ợi thiên nhiên, nh ững
biện pháp cụ thể, giáo dục bảo vệ môi trường.
2. Yêu cầu về kĩ năng
2.1. Đối với các địa phương thuận lợi
- Kĩ năng quan sát, mô tả các hiện tượng sinh học : HS thành thạo.
- Kĩ năng thực hành sinh học : HS thành thạo.
- Kĩ năng vận dụng vào thực tiễn : HS có thể vận dụng được.
- Kĩ năng học tập : HS thành thạo các kĩ năng học tập đặc bi ệt là kĩ năng tự học (bi ết thu th ập, xử lí thông tin, l ập b ảng bi ểu, v ẽ đ ồ th ị,
làm việc cá nhân hay làm việc theo nhóm, làm báo cáo nhỏ...).
2.2. Đối với các vùng khó khăn
- Kĩ năng quan sát, mô tả : HS biết quan sát và mô tả được.
- Kĩ năng thực hành sinh học : yêu cầu giảm nhẹ hơn ở các bài đòi hỏi ph ương ti ện kĩ thu ật hi ện đ ại nh ư xem băng hình, làm tiêu b ản
tế bào, làm tiêu bản NST, ...
- Kĩ năng vận dụng vào thực tiễn ở địa phương : Bước đầu HS có thể vận dụng được.
- Kĩ năng học tập : bước đầu HS biết cách tự học.
II. HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHUẨN KIẾN THỨC – KĨ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 12
PHẦN NĂM. DI TRUYỀN HỌC

CHỦ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, KĨ CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CHƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
NĂNG
1. Cơ chế
di truyền Kiến thức :
và biến dị - Nêu được định nghĩa - Gen là một đoạn của ADN mang thông tin mã hoá
gen và kể tên được một một sản phẩm xác định (chuỗi pôlipeptit hay một
vài loại gen (gen điều phân tử ARN).
hoà và gen cấu trúc). - Gen cấu trúc bao gồm 3 phần : Vùng điều hoà - Nêu được vai trò từng vùng của gen cấu trúc.

6
(nằm ở đầu 3’ của mạch mã gốc) – vùng mã hoá (ở + Vùng điều hoà : trình tự nuclêôtit giúp
giữa gen) - vùng kết thúc (nằm ở đầu 5’ của mạch ARNpolimeraza nhận biết và trình tự
mã gốc - cuối gen). nuclêôtit điều hòa phiên mã.
Gen ở sinh vật nhân sơ (vi khuẩn) mã hoá + Vùng mã hoá : mã hoá các axit amin.
liên tục, ở sinh vật nhân thực có các đoạn không mã + Vùng kết thúc : trình tự nuclêôtit kết thúc
hoá (intrôn) xen kẽ các đoạn mã hoá (êxôn). phiên mã.
- Các loại gen.
Dựa vào sản phẩm của gen người ta phân ra
gen cấu trúc, gen điều hoà.
+ Gen cấu trúc : là gen mang thông tin mã
hoá cho các sản phẩm tạo nên thành phần
- Nêu được định nghĩa - Mã di truyền là trình tự sắp xếp các nuclêôtit trong cấu trúc hay chức năng của tế bào.
mã di truyền và nêu gen quy định trình tự sắp xếp các axit amin trong + Gen điều hoà : là những gen tạo ra sản
được một số đặc điểm phẩm kiểm soát hoạt động của các gen khác.
prôtêin.
của mã di truyền. - Đặc điểm của mã di truyền :
+ Mã di truyền được đọc từ 1 điểm xác định theo
từng bộ ba (không gối lên nhau). + Giải thích vì sao mã di truyền là mã bộ ba.
+ Mã di truyền có tính phổ biến (tất cả các loài đều
có chung 1 bộ mã di truyền, trừ một vài ngoại lệ).
+ Mã di truyền có tính đặc hiệu (1 bộ ba chỉ mã hoá
1 loại axit amin).
+ Mã di truyền mang tính thoái hoá (nhi ều bộ ba
khác nhau cùng mã hoá cho 1 loại axit amin, trừ
- Bộ ba mở đầu (AUG) : Quy định điểm khởi
AUG và UGG).
- Trình bày được những đầu dịch mã, quy định axit amin.
- Quá trình nhân đôi ADN ở sinh vật nhân sơ :
diễn biến chính của cơ Gồm 3 bước : - Bộ ba kết thúc (UAA, UAG, UGA) : tín hiệu
chế sao chép ADN ở tế kết thúc quá trình dịch mã.
+ Bước 1 : Tháo xoắn phân tử ADN
bào nhân sơ. Nhờ các enzim tháo xoắn, 2 mạch đơn của phân tử
ADN tách nhau dần tạo nên chạc tái bản (hình ch ữ

7
Y) và để lộ ra 2 mạch khuôn. - Nhân đôi ADN diễn ra trong pha S, ở kì
+ Bước 2 : Tổng hợp các mạch ADN mới trung gian của chu kì tế bào.
ADN - pôlimerara xúc tác hình thành mạch đơn mới - ADN nhân đôi theo các nguyên tắc :
Nguyên tắc bổ sung, nguyên tắc bán bảo
theo chiều 5’ → 3’ (ngược chiều với mạch làm
toàn và nguyên tắc khuôn mẫu.
khuôn). Các nuclêôtit của môi trường nội bào liên
- Quá trình nhân đôi ở sinh vật nhân thực :
kết với mạch làm khuôn theo nguyên tắc bổ sung
+ Cơ chế nhân đôi ADN ở sinh vật nhân
(A – T, G – X).
thực về cơ bản giống với sinh vật nhân sơ.
Trên mạch mã gốc (3’ → 5’) mạch mới được
+ Điểm khác trong nhân đôi ở sinh vật nhân
tổng liên tục.
thực là :
Trên mạch bổ sung (5’ → 3’) mạch mới được
* Tế bào nhân thực có nhiều phân tử ADN
tổng hợp gián đoạn tạo nên các đoạn ngắn (đoạn
kích thước lớn  Quá trình nhân đôi xảy ra ở
Okazaki), sau đó các đoạn Okazaki được nối với
nhiều điểm khởi đầu trong mỗi phân tử
nhau nhờ enzim nối.
ADN → nhiều đơn vị tái bản.
+ Bước 3 : Hai phân tử ADN được tạo thành
* Có nhiều loại enzim tham gia.
Các mạch mới tổng hợp đến đâu thì 2 mạch đơn
xoắn đến đó → tạo thành phân tử ADN con, trong
đó một mạch mới được tổng hợp còn mạch kia là
của ADN ban đầu (nguyên tắc bán bảo tồn).
- Trình bày được những - Cơ ch ế phiên mã :
diễn biến chính của cơ + Đầu tiên ARN pôlimeraza bám vào vùng điều hoà
chế phiên mã và dịch làm gen tháo xoắn để lộ ra mạch mã gốc (có chiều
mã.
3’ 5’) và bắt đầu tổng hợp mARN tại vị trí đặc
hiệu.
- Sự tổng hợp mARN diễn ra trong nhân tế
+ Sau đó, ARN pôlimeraza trượt dọc theo mạch mã
bào, vào kì trung gian, lúc NST đang ở dạng
gốc trên gen có chiều 3’ 5’ để tổng hợp nên mARN
dãn xoắn cực đại.
theo nguyên tắc bổ sung (A - U ; G - X) theo chiều
5’  3’
+ Khi enzim di chuyển đến cuối gen gặp tín hi ệu

8
kết thúc  phiên mã kết thúc, phân tử mARN được
- Phân biệt được phiên mã ở sinh vật nhân sơ và
giải phóng. Vùng nào trên gen vừa phiên mã xong
sinh vật nhân thực :
thì 2 mạch đơn của gen xoắn ngay lại.
+ Sinh vật nhân sơ : mARN được tổng hợp
Ở sinh vật nhân sơ, mARN sau phiên mã được sử
từ gen của tế bào mã hoá cho nhiều chuỗi
dụng trực tiếp dùng làm khuôn để tổng hợp prôtêin.
pôlipeptit. Từ gen → mARN có thể dịch mã
Còn ở sinh vật nhân thực, mARN sau phiên mã phải
được chế biến lại bằng cách loại bỏ các đoạn ngay thành chuỗi pôlipeptit (phiên mã đến
không mã hoá (intrôn), nối các đoạn mã hoá (êxon) đâu dịch mã đến đó).
tạo ra mARN trưởng thành. + Sinh vật nhân thực : mARN được tổng
hợp từ gen của tế bào thường mã hoá cho
- Cơ ch ế d ịch mã : một chuỗi pôlipeptit. Gen → tiền mARN (có
Gồm hai giai đoạn : cả các đoạn êxôn và các đoạn intrôn) →
+ Hoạt hoá axit amin : Enzim mARN trưởng thành (không có các đoạn

Axit amin + ATP + tARN aa – tARN. intrôn).
+ Tổng hợp chuỗi pôlipeptit :
* Mở đầu : Tiểu đơn vị bé của ribôxôm gắn với
mARN ở vị trí nhận biết đặc hiệu (gần bộ ba mở
đầu) và di chuyển đến bộ ba mở đầu (AUG), aa mở + Mô tả diễn biến dịch mã ở sinh vật nhân
đầu - tARN tiến vào bộ ba m ở đầu (đối mã c ủa nó sơ, từ đó liên hệ đến dịch mã ở sinh vật
khớp với mã mở đầu trên mARN theo nguyên tắc nhân thực.
bổ sung), sau đó tiểu phần lớn gắn vào tạo ribôxôm
hoàn chỉnh.
* Kéo dài chuỗi pôlipeptit : aa 1 - tARN tiến vào
ribôxôm (đối mã của nó khớp với mã thứ nhất trên
mARN theo nguyên tắc bổ sung), một liên kết
peptit được hình thành giữa axit amin mở đầu với
axit amin thứ nhất. Ribôxôm chuyển dịch sang bộ
ba thứ 2, tARN vận chuyển axit amin mở đầu được
giải phóng. Tiếp theo, aa 2 - tARN tiến vào ribôxôm
9
(đối mã của nó khớp với bộ ba thứ hai trên mARN - Biết được cơ chế di truyền ở c ấp đ ộ phân
theo nguyên tắc bổ sung), hình thành liên kết peptit tử : (xem sơ đồ ở cuối mục 1)
giữa axit amin thứ hai và axit amin thứ nhất.
Ribôxôm chuyển dịch đến bộ ba thứ ba, tARN vận
chuyển axit amin mở đầu được giải phóng. Quá
trình cứ tiếp tục như vậy đến bộ ba tiếp giáp với
bộ ba kết thúc của phân tử mARN.
* Kết thúc : Khi ribôxôm chuyển dịch sang bộ ba
kết thúc thì quá trình dịch mã ngừng lại, 2 tiểu
phần của ribôxôm tách nhau ra. Một enzim đặc
- Trình bày được cơ chế hiệu loại bỏ axit amin mở đầu và giải phóng chuỗi
điều hoà hoạt động của pôlipeptit.
gen ở sinh vật nhân sơ
(theo mô hình Mônô và - Cơ chế điều hoà hoạt động của gen ở sinh vật
nhân sơ (theo mô hình Mônô và Jacôp).
Jacôp).
+ Cấu trúc của ôperôn Lac (mô t ả hình 3.1 SGK).
+ Sự điều hoà hoạt động c ủa operôn lactôz ơ. - Điều hoà hoạt động của gen ở sinh vật
* Khi môi trường không có lactôz ơ. nhân thực.
Gen điều hoà tổng hợp prôtêin ức ch ế. Prôtêin này Cơ chế điều hoà hoạt động của gen ở sinh
liên kết với vùng vận hành ngăn cản quá trình vật nhân thực phức tạp hơn ở sinh vật nhân
phiên mã làm cho các gen c ấu trúc không ho ạt sơ, do cấu trúc phức tạp của ADN trong
động. NST.
* Khi môi trường có lactôz ơ. + ADN trong tế bào nhân thực có số lượng
Khi môi trường có lactôzơ, m ột số phân t ử liên kết cặp nuclêôtit rất lớn. Chỉ 1 bộ phận mã hoá
với prôtêin ức chế làm biến đổi c ấu hình không các thông tin di truyền còn đại bộ phận
gian ba chiều của nó làm cho prôtêin ức ch ế không đóng vai trò điều hoà hoặc không hoạt động.
thể liên kết với vùng vận hành. Do đó ARN + ADN nằm trong NST có cấu trúc bện
- Nêu được nguyên polimeraza có thể liên kết được v ới vùng kh ởi xoắn phức tạp cho nên trước khi phiên mã
nhân, cơ chế chung của động để tiến hành phiên mã. NST tháo xoắn.

10
các dạng đột biến gen. Khi đường lactôzơ bị phân gi ải hết, prôtêin ức ch ế Sự điều hoà hoạt động của gen ở sinh vật
lại liên kết với vùng vận hành và quá trình phiên nhân thực qua nhiều mức, qua nhiều giai
mã bị dừng lại. đoạn : NST tháo xoắn, phiên mã, biến đổi
- Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của sau phiên mã, dịch mã và biến đổi sau dịch
gen. Đột biến gen thường liên quan tới một cặp mã.
nuclêôtit (gọi là đột biến điểm) hoặc một số cặp
nuclêôtit xảy ra tại một điểm nào đó trên phân tử
ADN.
- Có 3 dạng đột biến gen (đột biến điểm) c ơ bản :
Mất, thêm, thay thế một hoặc một số cặp nuclêôtit. + Phân loại đột biến tự nhiên và đ ột bi ến
nhân tạo.
- Nguyên nhân :
Do ảnh hưởng của các tác nhân hoá học, vật lí (tia
phóng xạ, tia tử ngoại …), tác nhân sinh học (virút) + Đột biến dịch khung do có sự tham gia
hoặc những rối loạn sinh lí, hoá sinh trong tế bào. của acridin.

- Cơ chế phát sinh :
+ Đột biến điểm thường xảy ra trên một mạch
dưới dạng tiền đột biến. Dưới tác dụng của enzim
sửa sai nó có thể trở về dạng ban đầu hoặc tạo
thành đột biến qua các lần nhân đôi tiếp theo.
+ Đột biến gen phụ thuộc vào lo ại tác
Gen → tiền đột biến gen → đột biến gen
nhân, cường độ, liều lượng tác nhân, th ời
+ Lấy ví dụ về cơ chế phát sinh đột biến do sự
điểm tác động và đặc điểm cấu trúc c ủa
kết cặp không đúng trong nhân đôi ADN (G – X →
gen.
A – T), do tác động của tác nhân hoá học như 5 –
BU (A – T → G – X) để minh hoạ.
- Hiểu được hậu quả của đột biến gen.
- Hậu quả :
+ Biến đổi trong dãy nuclêôtit của
Đột bi ến gen có th ể có h ại, có l ợi ho ặc trung
gen cấu trúc → Biến đổi trong dãy nuclêôtit
tính đ ối v ới m ột th ể đ ột bi ến. M ức đ ộ có l ợi hay
của mARN → Biến đổi trong dãy axit amin
c ó hại c ủa đ ột bi ến ph ụ thu ộc vào t ổ h ợp gen,
11
điều kiện môi tr ườ ng. của chuỗi pôlipeptit tương ứng → Có thể
Khẳng định phần l ớn đ ột bi ến đi ểm th ường vô làm thay đổi cấu trúc prôtêin → Có thể biến
hại. đổi đột ngột, gián đoạn về một hoặc một số
tính trạng nào đó trên một hoặc một số ít cá
thể của quần thể.
+ Đột biến thay thế có thể làm thay
đổi axit amin ở vị trí bị đột biến.
- Ý nghĩa : Đột biến gen là nguồn nguyên liệu sơ cấp + Đột biến mất hoặc thêm có thể
của quá trình chọn giống và tiến hoá. làm thay đổi bộ 3 mã hoá từ vị trí bị đột
biến → có thể làm thay đổi các axit amin
trong chuỗi pôlipeptit tương ứng từ vị trí bị
đột biến.
- Mô tả được cấu trúc - Cơ chế biểu hiện : Đột biến gen khi đã
siêu hiển vi của NST. phát sinh sẽ được tái bản qua cơ chế nhân
Nêu được sự biến đổi đôi của ADN. Đột biến có thể phát sinh
hình thái NST qua các kì trong giảm phân (đột biến giao tử), phát sinh
phân bào và cấu trúc ở những lần nguyên phân đầu tiên của hợp
NST được duy trì liên tử (đột biến tiền phôi), phát sinh trong quá
tục qua các chu kì tế bào. - ë sinh vËt nh©n s¬ : NST lµ ph©n tö ADN kÐp, trình nguyên phân của tế bào xôma (đột biến
vßng kh«ng liªn kÕt víi pr«tªin hist«n. xôma).
- ë sinh vËt nh©n thùc :
+ CÊu tróc hiÓn vi : NST gåm 2 cr«matit dÝnh
nhau qua t©m ®éng (eo thø nhÊt), mét sè NST - Sự biến đổi hình thái NST qua các kì phân
cßn cã eo thø hai (n¬i tæng hîp rARN). NST cã bào.
c¸c d¹ng h×nh que, h×nh h¹t, h×nh ch÷ V...® êng + Từ kì trung gian đến kì gi ữa: Đóng xo ắn
kÝnh 0,2 – 2 µm, dµi 0,2 – 50 µm. + Từ kì giữa đến kì trung gian ti ếp theo:
Mçi loµi cã mét bé NST ®Æc tr ng (vÒ sè Tháo xoắn.
lîng, h×nh th¸i, cÊu tróc).
+ CÊu tróc siªu hiÓn vi : NST ® îc cÊu t¹o tõ
ADN vµ pr«tªin (hist«n vµ phi hist«n).
(ADN + pr«tªin) → Nuclª«x«m (8 ph©n tö pr«tªin
12
hist«n ®îc quÊn quanh bëi mét ®o¹n ph©n tö
- Kể tên các dạng đột 3
ADN dµi kho¶ng 146 cÆp nuclª«tit, quấn 1
biến cấu trúc NST (mất 4
đoạn, lặp đoạn, đảo vòng) → Sîi c¬ b¶n (kho¶ng 11 nm) → Sîi nhiÔm
đoạn và chuyển đoạn)
s¾c (25–30 nm) → èng siªu xo¾n (300 nm) →
và đột biến số lượng
Cr«matit (700 nm) → NST.
NST (thể dị bội và đa
- Các dạng đột biến NST :
bội).
+ Đột biến cấu trúc NST : Nêu định nghĩa, cho ví
dụ, nêu hậu quả và ý nghĩa từng dạng như trong
SGK.
* Mất đoạn.
* Lặp đoạn.
* Đảo đoạn.
- Nêu được khái niệm, c ơ chế, hậu quả và
* Chuyển đoạn
ý nghĩa của mỗi dạng đột bi ến cấu trúc
+ Đột biến số lượng NST.
NST, số lượng NST.
* Đột biến lệch bội.
- Nêu được nguyên nhân
Biết được các dạng thể một nhiễm, thể tam nhiễm,
và cơ chế chung của các
thể không nhiễm, thể bốn nhiễm.
dạng đột biến NST.
* Đột biến đa bội gồm : Tự đa bội và dị đa bội
Biết được tự đa bội bao gồm đa bội chẵn và đa bội
lẻ.
i
- Nguyên nhân :
Do ảnh hưởng của các tác nhân hoá học, vật lí (tia
phóng xạ, tia tử ngoại …), tác nhân sinh học (virút)
hoặc những rối loạn sinh lí, hoá sinh trong tế bào.

- Cơ chế chung đột biến cấu trúc NST :
C¸c t¸c nh©n g©y ®ét biÕn ¶nh hëng ®Õn qu¸
13
tr×nh tiÕp hîp, trao ®æi chÐo...hoÆc trùc tiÕp
g©y ®øt g·y NST → làm phá vỡ cấu trúc NST. Các
đột biến cấu trúc NST dẫn đến sự thay đổi trình tự
và số lượng các gen, làm thay đổi hình dạng NST.

- Trình bày được sơ đồ c ơ chế đ ột bi ến số
- Cơ chế chung đột biến số lượng NST :
lượng NST.
+ Thể lệch bội :
* Thể lệch bội :
Các tác nhân gây đột biến gây ra sự không phân
×
P 2n 2n
li của một hay một số cặp NST → tạo ra các giao tử
G n (n + 1), (n – 1)
không bình thường (chứa cả 2 NST ở mỗi cặp).
Sự kết hợp của giao tử không bình thường với
F1 (2n + 1) ; (2n – 1)
giao tử bình thường hoặc giữa các giao tử không
ThÓ ba nhiÔm thÓ mét
bình thường với nhau sẽ tạo ra các đột biến lệch
nhiÔm
bội.

×
P 2n 2n
+ Thể đa bội : G (n + 1), (n – 1) (n + 1), (n – 1)
- Nêu được hậu quả và Các tác nhân gây đột biến gây ra sự không phân
vai trò của các dạng đột li của toàn bộ các cặp NST → tạo ra các giao tử F1 (2n + 2) ; (2n – 2)
biến cấu trúc và số không bình thường (chứa cả 2n NST). ThÓ bèn nhiÔm thÓ kh«ng nhiÔm
lượng NST. Sự kết hợp của giao tử không bình thường với
giao tử bình thường hoặc giữa các giao tử không * Tù ®a béi :
bình thường với nhau sẽ tạo ra các đột biến đa bội. - Trong gi¶m ph©n
- Hậu quả :
×
P 2n 2n
+ Đột biến cấu trúc :
G n 2n
§ét biÕn cÊu tróc NST thêng thay ®æi sè lîng, F1 3n
vÞ trÝ c¸c gen trªn NST, cã thÓ g©y mÊt c©n (Tam béi)
b»ng gen → thêng g©y h¹i cho c¬ thÓ mang ®ét
14
biÕn.
+ Đột biến lệch bội : Đột biến lệch bội làm tăng
×
P 2n 2n
hoặc giảm một hoặc một số NST → làm mất cân
G 2n 2n
bằng toàn bộ hệ gen nên các thể lệch bội thường F1 4n
không sống được hay có thể giảm sức sống hay làm (Tø béi)
giảm khả năng sinh sản tuỳ loài.
- Trong nguyªn ph©n : 2n → 4n
+ Đột biến đa bội :
* Do số lượng NST trong tế bào tăng lên → lượng * DÞ ®a béi :
P C¸ thÓ loµi A (2n A) × C¸ thÓ loµi B
ADN tăng gấp bội nên quá trình tổng hợp các chất
hữu cơ xảy ra mạnh mẽ... (2nB)
* Cá thể tự đa bội lẻ thường không có khả năng G nA nB
sinh giao tử bình thường F1 (nA + nB) (bÊt thô)
- Vai trò : §a béi ho¸
+ Đột biến cấu trúc : Cung cấp nguån nguyªn liÖu (2nA + 2nB)
cho qu¸ tr×nh chän läc vµ tiÕn ho¸. (ThÓ song nhÞ béi h÷u
øng dông : lo¹i bá gen xÊu, chuyÓn gen, thô)
Kĩ năng : lËp b¶n ®å di truyÒn....
- Lập được bảng so + Đột biến l ệch bội : Cung cấp nguồn nguyên
sánh các cơ chế sao liệu cho quá trình chọn lọc và tiến hoá. Trong chọn
chép, phiên mã và dịch giống, có thể sử dụng đột biến lệch bội để xác
mã sau khi xem phim định vị trí gen trên NST.
giáo khoa về các quá + Đột biến đa bội :
trình này. Cung cấp nguồn nguyên liệu cho quá trình tiến hoá.
- Biết làm tiêu bản tạm Đóng vai trò quan trọng trong ti ến hoá vì góp
thời NST, xem tiêu bản phần hình thành nên loài mới.
cố định và nhận dạng
được một vài đột biến - GV hướ ng dẫn h ọc sinh l ập b ảng so sánh các
số lượng NST dưới cơ chế sao chép, phiên mã và d ịch mã sau khi xem Trong chọn giống, có thể sử dụng đột biến
kính hiển vi quang học. phim giáo khoa về các quá trình này (trong khi h ọc lệch bội để đưa các NST mong muốn vào cơ

15
thể khác.
bài 1 và bài 2 SGK).
- GV h ướ ng dẫn h ọc sinh làm tiêu bản tạm thời
NST châu chấu đực.
- Quan sát các d ạng đ ột bi ến s ố l ượng NST trên
tiêu bản c ố đ ịnh và tiêu b ản t ạm th ời. - Xem phim v ề c ơ ch ế nhân đôi c ủa ADN,
phiên mã và d ịch mã. Vi ết báo cáo và trình
bày trên l ớp.




16
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG
- Nội dung quy lu ật phân li : Mỗi tính trạng do
- Ý nghĩa quy luật phân li :
Kiến thức :
2. Tính quy một cặp alen quy đ ịnh, m ột có ngu ồn g ốc t ừ b ố,
Giải thích tại sao tương quan trội lặn là
l u ậ t c ủa - Trình bày được cơ sở tế một có nguồn gốc từ mẹ. Các alen t ồn t ại trong
phổ biến trong tự nhiên, hiện tượng trội
tế bào một cách riêng r ẽ, không hoà tr ộn vào
h i ện bào học của quy luật phân
cho thấy mục tiêu của chọn giống là tập
nhau. Khi hình thành giao t ử, các thành viên c ủa
tượng di li và quy luật phân li độc trung nhiều tính trội có giá trị cao.
một cặp alen phân li đ ồng đ ều v ề các giao t ử, nên
truyền lập của Menđen. Không dùng con lai F1 làm giống vì thế
50% số giao tử ch ứa alen này còn 50% giao t ử
hệ sau sẽ phân li do F1 có kiểu gen dị hợp.
chứa alen kia.
- Nội dung quy luật phân li độc lập : Các
- Cơ sở tế bào học của quy luật phân li :
cặp alen quy định các tính trạng khác nhau
+ Trong tế bào sinh dưỡng, các NST luôn tồn tại nằm trên các cặp NST tương đồng khác
thành từng cặp tương đồng và chứa các cặp alen nhau thì phân li độc lập và tổ hợp tự do
tương ứng. (ngẫu nhiên) trong quá trình hình thành giao
tử .
+ Khi giảm phân tạo giao tử, mỗi NST trong từng
cặp tương đồng phân li đồng đều về các giao tử
- Ý nghĩa quy luật phân li độc lập : Quy
dẫn đến sự phân li của các alen tương ứng và sự tổ
luật phân li độc lập là cơ sở góp phần giải
hợp của chúng qua thụ tinh dẫn đến sự phân li và tổ
thích tính đa dạng phong phú của sinh vật
hợp của cặp alen tương ứng. trong tự nhiên, làm cho sinh vật ngày càng
thích nghi với môi trường sống. Quy luật
- Cơ sở tế bào học quy luật phân li độc lập : phân li độc lập còn là cơ sở khoa học của
phương pháp lai tạo để hình thành nhiều
+ Các cặp alen nằm trên các cặp NST tương đồng
biến dị, tạo điều kiện hình thành nhiều
khác nhau.
giống mới có năng suất và phẩm chất cao,
+ Sự phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên của các
chống chịu tốt với điều kiện bất lợi của
cặp NST tương đồng trong giảm phân hình thành
môi trường.
giao tử dẫn đến sự phân li độc lập và sự tổ hợp Nếu biết được các gen nào đó là phân
ngẫu nhiên của các cặp alen tương ứng. li độc lập có thể dự đoán được kết quả

17
phân li kiểu hình ở đời sau.
* Chú ý :
Khi lai 2 cơ thể có kiểu gen giống nhau,
với n cặp alen phân li độc lập với nhau
(mỗi cặp alen quy định một tính trạng) thì
ở thế hệ lai thu được :
- Số lượng các loại giao tử : 2n
- Số tổ hợp giao tử : 4n
- Số lượng các loại kiểu gen : 3n
- Tỉ lệ phân li kiểu gen : (1 : 2 : 1)n
- Số lượng các loại kiểu hình : 2n
- Tỉ lệ phân li kiểu hình : (3 : 1)n


- Tương tác gen :
- Nêu được khái niệm tương tác gen : Hai
+ Tương tác bổ sung.
(hay nhiều) gen không alen khác nhau
Ví dụ : Khi lai 2 thứ đậu thơm thuần chủng hoa đỏ
tương tác với nhau cùng quy đ ịnh m ột tính
thẫm và hoa trắng với nhau thu được ở F2 có tỉ lệ :
trạng.
9/16 hoa đỏ thẫm : 7/16 hoa trắng.
- Giải thích được kết quả các thí nghi ệm.
+ Tương tác cộng gộp.
- Nêu được ví dụ về tính Ví dụ : Khi đem lai 2 thứ lúa mì thuần chủng hạt đỏ
trạng do nhiều gen chi đậm và hạt trắng thì ở F2 thu được 15 hạt đỏ : 1
- Ý nghĩa của tương tác gen : Làm tăng
phối (tác động cộng gộp) hạt trắng. xuất hiện biến dị tổ hợp, xuất hiện tính
và ví dụ về tác động đa - Gen đa hiệu. trạng mới chưa có ở bố mẹ. Mở ra khả
hiệu của gen. Một gen có thể tác động đến sự biểu hiện của năng tìm kiếm những tính trạng mới trong
công tác lai tạo giống.
nhiều tính trạng khác nhau.
Ví dụ : Gen HbA ở người quy định sự tổng hợp
chuỗi β-hemôglôbin bình thường gồm 146 axit
amin.Gen đột biến HbS cũng quy định sự tổng
hợp chuỗi β-hemôglôbin bình thường gồm 146 axit
amin, nhưng chỉ khác một axit amin ở vị trí số 6
18
(axit amin glutamic thay bằng valin). Gây hậu quả
làm biến đổi hồng cầu hình đĩa lõm thành hình lưỡi
liềm  Xuất hiện hàng loạt rối loạn bệnh lí trong
cơ thể.
- Nêu được một số đặc
điểm cơ bản của di - Đặc điểm của liên kết hoàn toàn :
truyền liên kết hoàn toàn. Các gen trên cùng 1 NST phân li cùng nhau và làm
thành nhóm gen liên kết.
Số nhóm liên kết ở mỗi loài tương ứng với số NST
trong bộ đơn bội(n) của loài đó.
Số nhóm tính trạng liên kết tương ứng với số nhóm
gen liên kết
- Nêu được thí nghiệm
của Moocgan về di - Thí nghiệm của Moocgan về liên kết không hoàn - Nội dung của quy luật hoán v ị gen :
Trong quá trình giảm phân, các NST tương
truyền liên kết không toàn (SGK).
đồng có thể trao đổi các đoạn tương đồng
hoàn toàn và giải thích - Cơ sở tế bào học : Sự trao đổi chéo giữa các
cho nhau dẫn đến hoán vị gen, làm xuất
được cở sở tế bào học crômatit khác nguồn gốc của cặp NST tương đồng
hiện tổ hợp gen mới.
của hoán vị gen. Định dẫn đến sự trao đổi (hoán vị) giữa các gen trên cùng
một cặp NST tương đồng. Các gen nằm càng xa
nghĩa hoán vị gen.
nhau thì lực liên kết càng yếu, càng dễ xảy ra hoán
vị gen.

- Nêu được ý nghĩa của di - Ý nghĩa liên kết gen : Liên kết gen làm hạn chế
truyền liên kết hoàn toàn xuất hiện biến dị tổ hợp, đảm bảo sự duy trì bền
vững từng nhóm tính trạng quy định bởi các gen
và không hoàn toàn.
trên cùng một NST. Trong chọn giống nhờ liên kết
- Tần số hoán vị gen = Tỉ lệ % các loại
gen mà các nhà chọn giống có khả năng chọn được
giao tử mang gen hoán vị.
những nhóm tính trạng tốt luôn luôn đi kèm với
- Trong phép lai phân tích tần số hoán vị
nhau.
gen được tính theo công thức :
- Ý nghĩa của hoán vị gen : Hoán vị gen làm tăng
- Trình bày được các thí tần số biến dị tái tổ hợp, tạo điều kiện cho các gen

19
nghiệm và cơ sở tế bào quý có dịp tổ hợp lại với nhau → cung cấp nguyên S� � � � � v�
c th c ho n gen 100
f (%) =
học của di truyền liên kết liệu cho chọn lọc nhân tạo và chọn lọc tự nhiên, có T� s� � �
ng c th trong �� ph� t �
i lai n ch
ý nghĩa trong chọn giống và tiến hoá.
với giới tính.
Dựa vào kết quả phép lai phân tích có thể
tính được tần số hoán vị gen, tính được kho ảng
cách tương đối giữa các gen rồi dựa vào quy luật
phân bố gen theo đường thẳng mà thiết lập bản đồ
di truyền.

- Thí nghiệm về sự di truyền liên kết với giới tính
(SGK).
- Cơ sở tế bào học : Do sự phân li và tổ hợp c ủa
cặp NST giới tính dẫn đến sự phân li và tổ hợp của
- Nêu được ý nghĩa của di các gen nằm trên NST giới tính.
truyền liên kết với gi ới
- Ý nghĩa của di truyền liên kết với giới tính
tính.
Dựa vào tính trạng liên kết với giới tính để sớm
phân biệt đực, cái và điều chỉnh tỉ lệ đực, cái tuỳ
thuộc vào mục tiêu sản xuất. - Đặc điểm của di truyền ngoài NST (di
truyền ở ti thể và lục lạp) :
- Trình bày được đặc + Lai thuận lai nghịch kết quả khác nhau
điểm của di truyền ngoài - Đặc điểm của di truyền ngoài NST (di truyền ở ti biểu hiện kiểu hình ở đời con theo dòng
NST (di truyền ở ti thể và thể và lục lạp) : mẹ.
+ Lai thuận lai nghịch kết quả khác nhau biểu hiện + Di truyền qua tế bào chất vai trò chủ yếu
lục lạp).
kiểu hình ở đời con theo dòng mẹ. thuộc về tế bào chất của tế bào sinh dục
+ Trong di truyền qua tế bào chất vai trò chủ yếu cái.
thuộc về tế bào chất của tế bào sinh dục cái. + Các tính trạng di truyền qua tế bào chất
không tuân theo các quy luật của thuyết di
truyền NST vì tế bào chất không được
phân đều cho các tế bào con như đối với
20
NST.
+ Các tính trạng di truyền qua tế bào chất
được truyền theo dòng mẹ, nhưng không
phải tất cả các tính trạng di truyền theo
dòng mẹ đều liên quan với các gen trong tế
bào chất.
+ Tính trạng do gen gen trong tế bào chất
quy định sẽ vẫn tồn tại khi thay nhân tế
bào bằng nhân có cấu trúc di truyền khác.
- Phân biệt được di truyền trong nhân và di
truyền qua tế bào chất (ti thể, lạp thể).
- Nêu được những ảnh
hưởng của điều kiện môi - Ảnh hưởng của những điều kiện môi trường bên
trường trong và ngoài đến trong và ngoài đến sự biểu hiện c ủa gen và m ối
sự biểu hiện của gen và quan hệ giữa kiểu gen, môi tr ường và ki ểu hình :
mối quan hệ giữa kiểu
Môi trường
gen, môi trường và ki ểu Kiểu gen Kiểu
hình thông qua một ví dụ. hình

- Nêu khái niệm mức - Xét các ví dụ trong sách giáo khoa để thấy được
ánh hưởng của một số yếu tố của môi trường.
phản ứng. - Liên hệ đến vai trò của gi ống và kĩ thuật
nuôi trồng đối với năng suất c ủa vật nuôi
- Khái niệm mức phản ứng : Tập hợp các kiểu và cây trồng.
Kĩ năng :
- Viết được các sơ đồ lai hình của cùng một kiểu gen tương ứng v ới các môi
trường khác nhau là mức ph ản ứng c ủa ki ểu gen
từ P → F 1 → F 2 .
- Có thể chọn một số bài tập nâng cao
- Có kĩ năng giải một vài
dạng bài tập về quy luật - GV h ướ ng d ẫn HS vi ết 06 s ơ đ ồ lai Menđen. trong sách bài tập sinh h ọc 12 nâng cao cho
- GV hướ ng d ẫn HS giải một vài dạng bài tập về học sinh làm.
di truyền (chủ yếu để
hiểu được lí thuyết về quy luật di truyền trong SGK (t ừ bài 1 trang 66 đ ến
21
các quy luật di truyền trong bài 5 trang 67).
bài học).
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC,
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN KĨ NĂNG CH ƯƠ N G TRÌNH
KĨ NĂNG
NÂNG CAO

3. Di truyền Kiến thức
học quần - Nêu được định nghĩa - Khái niệm quần thể : Quần th ể là m ột t ập h ợp - Khái niệm quần thể giao phối : là tập
hợp các cá thể cùng loài, cùng chung sống
thể quần thể (quần thể di c ác cá th ể cùng loài, cùng s ống trong m ột kho ảng
trong một khoảng không gian xác định, tồn
truyền) và tần số tương không gian xác đ ịnh, vào m ột th ời đi ểm xác đ ịnh
tại qua thời gian nhất định, giao phối với
đối của các alen, các ki ểu và có khả năng sinh ra con cái đ ể duy trì nòi
nhau sinh ra thế hệ sau.
gi ống.
gen.
- M ỗi quần th ể có m ột v ốn gen đ ặc tr ưng, th ể - Giao phối không ngẫu nhiên gồm tự
hiện ở tần số các alen và t ần s ố các ki ểu gen c ủa phối (tự thụ phấn) và giao phối có chọn
lọc.
quần thể.
+ Tần số tương đối của các alen không đổi
- Tần s ố mỗi alen = số lượ ng alen đó/ t ổng s ố
qua các thế hệ tự phối. Quá trình tự phối
alen c ủa gen đó trong qu ần th ể t ại m ột th ời đi ểm
làm cho quần thể dần dần phân hoá thành
xác định.
các dòng thuần có kiểu gen khác nhau.
- Nêu được sự biến đổi - Tần s ố m ột lo ại ki ểu gen = số cá th ể có ki ểu + Tần số tương đối của các alen thay đổi
cấu trúc di truyền của gen đó/ t ổng s ố cá th ể trong qu ần th ể. qua các thế hệ giao phối có chọn lọc.
quần thể tự phối qua các - Dấu hiệu đặc trưng của một quần thể
giao phối ngẫu nhiên :
th ế h ệ. - Cấu trúc di truy ền c ủa qu ần th ể t ự ph ối bi ến
đổi qua các th ế h ệ theo h ướng gi ảm d ần t ỉ l ệ th ể + Các cá thể giao phối tự do và ngẫu nhiên
với nhau.
- Phát biểu được nội dung dị hợp, tăng dần t ỉ l ệ th ể đ ồng h ợp.
+ Quần thể giao phối rất đa dạng về kiểu
; nêu được ý nghĩa và
gen và kiểu hình.
những điều kiện nghiệm + Mỗi quần thể xác định được phân biệt
đúng của định luật Hacđi- - Đ ặc đi ểm di truy ền c ủa qu ần th ể ng ẫu ph ối : với những quần thể khác cùng loài về vốn
Vanbec. Xác định được * Các cá thể giao phối tự do với nhau. gen, thể hiện ở tần số các alen, tần số các
kiểu gen.
cấu trúc của quần thể khi * Quần thể giao phối đa dạng về kiểu gen và kiểu
22
ở trạng thái cân bằng di + Tần số tương đối của các alen về một
hình.
hoặc vài gen điển hình nào đó là dấu hiệu
truyền. * Quần thể ngẫu phối có thể duy trì tần số các kiểu
đặc trưng cho sự phân bố các kiểu gen và
gen khác nhau trong quần thể không đổi qua các thế
kiểu hình trong quần thể đó.
hệ trong những điều kiện nhất định.
- Nội dung định luật Hacđi - Vanbec : Trong những
- Chứng minh được cấu trúc di truyền c ủa
điều kiện nhất định, tần số tương đối của các alen
quần thể không đổi qua các thế h ệ ngẫu
và thành phần kiểu gen của quần thể ngẫu phối
phối thông qua một ví dụ c ụ thể.
được duy trì ổn định qua các thế hệ.
Khi xảy ra ngẫu phối, quần thể đạt trạng
thái cân bằng theo định luật Hacđi – Van bec. Khi đó - Ý nghĩa :
thoả mãn đẳng thức : p2AA + 2 pqAa + q2aa = 1 + Phản ánh trạng thái cân bằng di
Trong đó : p là tần số alen A, q là tần số alen truyền trong quần thể. Giải thích tại sao
a, p + q = 1. trong thiên nhiên có những quần thể được
- Điều kiện nghiệm đúng của định luật : duy trì ổn định qua thời gian dài. Trong
+ Quần thể phải có kích thước lớn. tiến hoá, mặt ổn định cũng có ý nghĩa quan
trọng không kém mặt biến đổi, cùng giải
+ Các cá thể trong quần thể phải giao phối
thích tính đa dạng của sinh giới.
với nhau một cách ngẫu nhiên.
+ Cho phép xác định tần số của các
+ Không có tác động của chọn lọc tự nhiên
alen, các kiểu gen từ kiểu hình của quần
(các cá thể có kiểu gen khác nhau có sức sống và
thể → có ý nghĩa đối với y học và chọn
khả năng sinh sản như nhau). giống.
+ Không có đột biến (đột biến không xảy ra
hoặc xảy ra thì tần số đột biến thuận phải bằng
tần số đột biến nghịch). Có thể làm m ột s ố bài t ập nâng cao h ơn.
+ Quần thể phải được cách li với quần thể
khác (không có sự di – nhập gen giữa các quần thể).
Kĩ năng :
- GV hướ ng d ẫn các công th ức tính t ần s ố alen,
Biết xác định tần số của
c ho học sinh gi ải m ột s ố bài t ập trong sách bài
các alen.
tập.


23
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC,
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN KĨ NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH
KĨ NĂNG
NÂNG CAO

4. Ứng Kiến thức :
dụng Di - Nêu được các nguồn vật - Nguồn vật liệu chọn giống : Nguồn gen tự nhiên và nguồn gen nhân
truyền học liệu chọn giống và các + Biến dị tổ hợp. tạo.
phương pháp gây đột biến + Đột biến.
nhân tạo, lai giống. + ADN tái tổ hợp.
- Phương pháp gây đột biến nhân tạo gồm các bước
Phân tích từng bước qui trình gây đột biến
:
+ Xử lí mẫu vật bằng các tác nhân đột biến thích nhân tạo. Các thành tựu tạo giống bằng
hợp. gây đột biến ở Việt Nam.
+ Chọn lọc các thể đột biến có kiểu hình mong
muốn.
+ Tạo dòng thuần chủng.
- Chọn giống từ nguồn biến dị tổ hợp :
+ Tạo dòng thuần chủng có kiểu gen khác nhau.
+ Lai giống để tạo ra các tổ hợp gen khác nhau.
+ Chọn lọc ra những tổ hợp gen mong muốn.
+ Những tổ hợp gen mong muốn sẽ cho tự thụ phấn
hoặc giao phối gần để tạo ra các dòng thuần. - Nêu các phương pháp tạo ưu thế lai (lai
- Tạo gi ống có ưu th ế lai cao : khác dòng đơn, khác dòng kép, lai thu ận
+ Ư u th ế lai : Là hi ện t ượ ng con lai có năng nghịch).
su ấ t, s ức ch ống ch ịu, kh ả năng sinh tr ưở ng và
p hát tri ển cao v ượ t tr ội so v ới các d ạng b ố m ẹ.
+ C ơ s ở di truy ền c ủa ưu th ế lai : Có nhiều giả

24
thuyết giải thích cơ sở di truyền của ưu thế lai,
trong đó giả thuyết siêu trội được nhiều người thừa
nhận. Giả thuyết này cho rằng ở trạng thái dị hợp
về nhiều cặp gen khác nhau, con lai có được kiểu
hình vượt trội nhiều mặt so với dạng bố mẹ có
nhiều gen ở trạng thái đồng hợp tử.
+ Quy trình t ạo gi ống có ưu th ế lai cao :
T ạo dòng thu ần → l ai các dòng thu ần khác nhau
- Có khái niệm sơ lược - C ông ngh ệ t ế bào l à quy trình công
( lai khác dòng đ ơn, lai khác dòng kép) → c h ọn
về công nghệ tế bào ở nghệ dùng để tạo ra những tế bào có kiểu
l ọc các t ổ h ợp có ưu th ế lai cao.
thực vật và động vật cùng nhân mới từ đó tạo ra cơ thể với những
- Công nghệ tế bào thực vật :
với các kết quả của đặc điểm mới, hoặc hình thành cơ thể
+ Lai tế bào sinh dưỡng : Gồm các bước :
không bằng sinh sản hữu tính mà thông
chúng. * Loại bỏ thành tế bào trước khi đem lai.
qua sự phát triển của tế bào xôma nhằm
* Cho các tế bào đã mất thành của 2 loài vào môi
nhân nhanh các giống vật nuôi, cây trồng.
trường đặc biệt để dung hợp với nhau tế bào lai.
+ Biết được phương pháp nuôi cấy tế bào
* Đưa tế bào lai vào nuôi cấy trong môi trường đặc
invitro tạo mô sẹo, tạo giống bằng chọn
biệt cho chúng phân chia và tái sinh thành cây lai
dòng tế bào xôma có biến dị.
khác loài.
+ Biết được ý nghĩa của công nghệ tế bào
+ Nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn :
thực vật : Giúp nhân gi ống vô tính các
* Nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn chưa thụ tinh trong
lo ại cây tr ồng quý hi ếm ho ặc t ạo ra cây
ống nghiệm rồi cho phát triển thành cây đơn bội
l ai khác loài .
(n).
* Tế bào đơn bội được nuôi trong ống nghiệm với
các hoá chất đặc biệt → phát triển thành mô đơn bội
→ xử lí hoá chất gây lưỡng bội hoá thành cây lưỡng
bội hoàn chỉnh.
- Công ngh ệ t ế bào đ ộng v ật :
+ Nhân b ản vô tính :
* Tách tế bào tuyến vú của cá thể cho nhân và
25
nuôi trong phòng thí nghiệm ; tách tế bào trứng của
cá thể khác và loại bỏ nhân của tế bào này. - B i ế t đ ượ c ý nghĩa c ủa công ngh ệ t ế
* Chuyển nhân của tế bào tuyến vú vào tế bào b ào đ ộng v ậ t : l à công ngh ệ m ở ra tri ển
trứng đã loại nhân.
v ọng nhân b ản đ ượ c nh ững cá th ể đ ộng
vậ t quý hi ếm dùng vào nhi ều m ục đích
* Nuôi cấy tế bào đã chuyển nhân trên môi
k hác nhau.
trường nhân tạo cho trứng phát triển thành phôi.
* Chuyển phôi vào tử cung của cơ thể mẹ để
mang thai và sinh con.
+ C ấ y truy ền phôi :
Lấ y phôi t ừ đ ộng v ật cho → t ách phôi thành hai
h ay nhi ều ph ần → p hôi riêng bi ệt → C ấ y các
- Nêu được khái niệm,
p hôi vào đ ộng v ật nh ận (con cái) và sinh con.
nguyên tắc và những ứng
- Công nghệ gen là một quy trình công nghệ dùng
dụng của kĩ thuật di
để tạo ra những tế bào và sinh vật có gen bị biến
truyền trong chọn giống
đổi hoặc có thêm gen mới, từ đó tạo ra cơ thể với
vi sinh vật, thực vật và
những đặc điểm mới.
động vật.
- Quy trình : Tạo ADN tái tổ hợp → Đưa ADN tái tổ - Phươ ng pháp t ải n ạp : dùng th ể truyền
hợp vào trong tế bào nhận → Phân lập dòng tế bào là viruts lây nhi ễm vi khu ẩn.
- Ví dụ gen đánh d ấu là gen kháng kháng
chứa ADN tái tổ hợp
- Ứng dụng công nghệ gen : sinh.
- Phươ ng pháp sử d ụng t ế bào g ốc :
Nêu được một số thành tựu trong tạo giống động
chuyển gen vào nh ững t ế bào có kh ả
vật (cừu sản sinh prôtêin người, chuột nhắt chứa
năng phân chia m ạnh trong phôi..
gen hoocmôn sinh trưởng của chuột cống...), tạo
giống thực vật (bông kháng sâu hại, lúa có khả năng
Kĩ năng : tổng hợp β - carôten...), tạo dòng vi sinh vật biến
Sưu tầm tư liệu về một đổi gen (vi khuẩn có khả năng sản suất insulin của
số thành tựu mới trong người, sản suất HGH...).
chọn giống trên thế giới
và ở Việt Nam. - GV h ướ ng d ẫn HS sưu tầm tư liệu về một số
26
thành tựu mới trong chọn gi ống trên th ế gi ới và ở
Việt Nam rồi cho HS báo cáo.




27
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC,
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN KĨ NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH
KĨ NĂNG
NÂNG CAO

- Biết được những khó khăn, thuận lợi
5. Di
truyền học Kiến thức : - Di truyền y học là ngành khoa học vận dụng trong nghiên cứu di truyền người :
người - Hiểu được sơ lược về những hiểu biết về di truyền học người vào y học, + Khó khăn :
Di truyền y học, Di giúp cho việc giải thích, chẩn đoán, phòng ngừa, Người sinh sản muộn, đẻ ít con, số
truyền y học tư vấn, li ệu hạn chế các bệnh, tật di truyền và điều trị trong lượng NST nhiều...
pháp gen. Nêu được m ột một số trường hợp bệnh lí. Vì lí do đạo đức, xã hội nên không
số tật và bệnh di truyền ở - Các bệnh di truyền ở người được chia làm hai thể áp dụng các phương pháp lai, gây đột
người. nhóm lớn : biến... như các sinh vật khác.
+ Bệnh di truyền phân tử : Là những bệnh di truyền + Thuận lợi : Đặc điểm sinh lí và hình thái
được nghiên cứu cơ chế gây bệnh ở mức độ phân ở người đã được nghiên cứu toàn diện
tử. nhất so với bất kì sinh vật nào. Đã nghiên
Ví dụ : Bệnh hồng cầu hình liềm, các bệnh về các cứu về bản đồ hệ gen người → thuận lợi
yếu tố đông máu (bệnh máu khó đông), phêninkêto cho nghiên cứu di truyền và phòng ngừa
niệu... bệnh tật.
+ Hội chứng có liên quan đến đột biến NST : Các - Biết được mục đích, nội dung, kết quả
đột biến cấu trúc hay số lượng NST thường liên của các phương pháp nghiên cứu di truyền
quan đến nhiều gen và gây ra hàng loạt tổn thương người : Nghiên cứu phả hệ, nghiên cứu trẻ
ở các cơ quan của người bệnh. đồng sinh, nghiên cứu tế bào.
Ví dụ : Bệnh Đao, bệnh Claiphentơ, tớcnơ... Có thể giới thiệu thêm những phương
- Di truyền y học tư vấn là một lĩnh vực chuẩn đoán pháp khác như di truyền học phân tử,
Di truyền Y học hình thành trên cơ sở những thành nghiên cứu di truyền quần thể.
tựu về Di truyền người và Di truyền Y học.
- Di truyền Y học tư vấn có nhiệm vụ chẩn đoán,

28
cung cấp thông tin về khả năng mắc các loại bệnh
di truyền ở đời con của các gia đình đã có bệnh này,
từ đó cho lời khuyên trong việc kết hôn, sinh đẻ, đề - Sử dụng chỉ số ADN để xác định huyết
phòng và hạn chế hậu quả xấu ở đời sau. thống, phân tích các bệnh di truyền.
- Liệu pháp gen là việc chữa trị các bệnh di truyền
bằng cách phục hồi chức năng của các gen bị đột - Bệnh, tật di truyền là bệnh, tật liên quan
biến đến bộ máy di truyền, do sai khác trong
Liệu pháp gen bao gồm 2 biện pháp : Đưa bổ sung cấu tạo của bộ NST, bộ gen hoặc sai sót
gen lành vào cơ thể người bệnh và thay thế gen trong quá trình hoạt động gen.
bệnh bằng gen lành. - Nêu được cơ chế tế bào học c ủa các th ể
Mục đích : hồi phục chức năng bình thường của tế lệch bội ở NST 21 và NST gi ới tính.
- Nêu được việc bảo vệ bào hay mô, khắc phục sai hỏng di truyền, thêm
vốn gen của loài người chức năng mới cho tế bào. - Những khó khăn của liệu pháp gen : Đối
liên quan tới một số vấn - Để hạn chế bớt gánh nặng di truyền, để bảo vệ với người, việc chuyển gen là rất phức
đề : Di truyền học với vốn gen của loài người cần tiến hành một số tạp, khó khăn hơn nhiều so với việc
ung thư và bệnh AIDS, di phương pháp : Tạo môi trường sạch nhằm hạn chuyển gen ở các động vật khác, bởi vì con
truyền trí năng. người có hoạt động sinh lí phức tạp và
chế tác nhân gây đột biến, tư vấn di truyền để sàng
lọc trước sinh, thực hiện liệu pháp gen. không được dùng làm vật thí nghiệm.
Ngoài ra, việc chuyển gen vào các tế bào
- Nêu được nguyên nhân, hậu quả của b ệnh ung
sinh dục dễ gây các đột biến nguy hiểm
thư và bệnh AIDS.
Kĩ năng :
- Biết phân tích sơ đồ phả cho đời sau, hiện nay mới chỉ thực hiện
- Biết được hệ số thông minh và di truyền trí năng.
hệ để tìm ra quy luật di cho tế bào xôma.
truyền tật, bệnh trong sơ
đồ ấy. - Sưu tầm tư liệu về tật, bệnh di truyền và thành
- Sưu tầm tư liệu về tật, tựu trong việc hạn chế, đi ều tr ị b ệnh ho ặc t ật di
bệnh di truyền và thành - Biết phân tích sơ đồ phả h ệ đ ể tìm ra
truyền.
tựu trong việc hạn chế, quy luật di truyền tật, bệnh trong s ơ đ ồ
điều trị bệnh hoặc tật di ấy.
CHÚ Ý : GV c ần ph ải tranh th ủ gi ờ đ ể h ướng
truyền. dẫn học sinh bi ết phân tích sơ đồ phả hệ để tìm

29
ra quy luật di truyền tật, b ệnh trong s ơ đ ồ ấy.


PHẦN SÁU. TIẾN HOÁ


CHỦ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG
1. Bằng
chứng tiến Kiến thức : - Sự tương đồng về nhiều đặc điểm gi ải phẫu Bằng chứng tiến hoá giúp xác định m ối
giữa các loài là những bằng chứng gián ti ếp cho quan hệ họ hàng giữa các loài, trong quá
hoá
- Trình bày được các thấy các loài sinh vật hi ện nay đ ược tiến hoá từ trình phát sinh, phát tri ển c ủa s ự s ống....
bằng chứng giải phẫu so một tổ tiên chung.
sánh : cơ quan tương Một số loại bằng chứng giải phẫu so sánh : - Bằng chứng giải phẫu so sánh : S ự gi ống
đồng, cơ quan tương tự, + Cơ quan tương đồng : Là những cơ quan nhau về các đặc điểm gi ải phẫu gi ữa các
các cơ quan thoái hoá. nằm ở những vị trí tương ứng trên cơ thể, có cùng loài. Các loài có cấu tạo gi ải ph ẫu càng
nguồn gốc trong quá trình phát tri ển phôi nên có giống nhau thì có quan h ệ h ọ hàng càng
kiểu cấu tạo giống nhau. thân thuộc.
Cơ quan tương đông phản ánh sự tiến hoá phân li. - Học sinh biết dựa vào các bằng chứng
+ Cơ quan tuơng tự : Là những cơ quan giải phẫu so sánh để xác định đ ược quan
khác nhau về nguồn gốc nhưng đảm nhiệm những hệ giữa các loài và nhóm loài.
chức phận giống nhau nên có ki ểu hình thái t ương
tự.
Cơ quan tương tự phản ánh sự tiến hoá đồng quy.
+ Cơ quan thoái hoá : Là c ơ quan phát tri ển
không đầy đủ ở cơ thể tr ởng thành. Do điều ki ện
sống của loài đã thay đổi, các c ơ quan này m ất
dần chức năng ban đầu, tiêu gi ảm d ần và hi ện ch ỉ
để lại một vài vết tích xưa kia của chúng.
- Nêu được bằng chứng - Bằng chứng phôi sinh học : - Bằng chứng phôi sinh học : Sự giống
30
phôi sinh học so sánh : sự Sự giống nhau trong phát tri ển phôi c ủa nhau về quá trình phát tri ển phôi gi ữa các
giống nhau trong quá trình các loài thuộc các nhóm phân lo ại khác nhau là loài.
phát triển phôi của các lớp một bằng chứng về nguồn gốc chung c ủa chúng. - Định luật phát sinh sinh v ật : Sự phát
động vật có xương sống. Những đặc điểm giống nhau đó càng nhi ều và triển cá thể phản ánh m ột cách rút g ọn s ự
Phát biểu định luật phát càng kéo dài trong những giai đo ạn phát tri ển phát triển của loài. Đ ịnh lu ật phát sinh sinh
sinh sinh vật của Muyl ơ muộn của phôi chứng tỏ quan hệ họ hàng càng vật phản ánh mối quan hệ gi ữa phát tri ển
gần. cá thể và phát sinh ch ủng lo ại, có th ể v ận
và Hêchken.
dụng để xem xét mối quan hệ họ hành gi ữa
- Nêu được bằng chứng các loài.
địa lí sinh vật học : Đ ặc - Nhiều loài phân bố ở các vùng đ ịa lí khác nhau
điểm của một số vùng nhưng lại có nhiều đặc đi ểm cấu tạo gi ống nhau - Bằng chứng địa lí sinh học : Dựa trên kết
địa lí động vật, thực đã được chứng minh là có chung một ngu ồn gốc, quả nghiên cứu về sự phân bố địa lí c ủa
vật ; đặc điểm hệ động sau đó phát tán sang các vùng khác. Đi ều này cũng các loài trên trái đất (loài đã di ệt vong cũng
vật trên các đảo. cho thấy sự giống nhau gi ữa các loài ch ủ y ếu là như loài hiện tại), liên quan đến sự bi ến
do có chung nguồn gốc hơn là do sự tác đ ộng c ủa đổi của các điều kiện địa chất của Trái
môi trường. đất.
Hệ động vật, thực vật ở từng vùng lục đ ịa
không những phụ thuộc vào điều ki ện đ ịa
lí, sinh thái của vùng đó mà còn ph ụ thu ộc
vùng đó đã tách ra khỏi vùng đ ịa lí khác vào
thời kì nào trong quá trình ti ến hoá c ủa sinh
giới.
- Hệ động vật, thực vật ở đảo đại dương
nghèo hơn ở đảo lục địa. Đặc điểm hệ
động vật, thực vật trên các đ ảo là b ằng
- Trình bày được những chứng về quá trình hình thành loài m ới d -
bằng chứng tế bào học và - Bằng chứng tế bào học : ưới tác động của chọn lọc tự nhiên và cách
sinh học phân tử : ý Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào, các tế li địa lí.
nghĩa của thuyết cấu tạo bào đều được sinh ra từ các tế bào sống tr ước đó.

31
bằng tế bào ; sự thống Tế bào là đơn vị tổ chức cơ bản của c ơ th ể sống. - Tế bào ở các nhóm sinh vật khác nhau
nhất trong cấu trúc của Tế bào nhân sơ và t ế bào nhân chu ẩn đ ều có cũng phân biệt nhau về m ột số đ ặc đi ểm
ADN và prôtêin c ủa các cấu trúc, khác nhau v ề ph ương th ức sinh
các thành phần c ơ bản : Màng sinh chất, tế bào
chất và nhân (ho ặc vùng nhân). sản → phản ánh sự tiến hoá phân li.
loài.
→ Phản ánh nguồn gốc chung của sinh gi ới. - Người ta có thể dựa vào trình t ự các
nuclêôtit của cùng một ki ểu gen, trình t ự
- Bằng chứng sinh học phân tử : Dựa trên sự các axit amin của cùng m ột lo ại prôtêin đ ể
tương đồng về cấu tạo, chức năng của ADN, xác định mức độ họ hàng gi ữa các loài.
prôtêin, mã di truyền... cho thấy các loài trên trái Các loài có quan hệ họ hàng càng gần nhau
đất đều có tổ tiên chung. thì sự sai khác trong c ấu trúc ADN và
prôtêin càng ít.
Kĩ năng :
Sưu tầm tư liệu về các GV hướ ng d ẫn h ọc sinh s ưu t ầm tư liệu về các
bằng chứng tiến hoá. bằng chứng tiến hoá (tranh ảnh, các bài báo, sách
hay băng đia hình rồi tổ ch ức cho h ọc sinh báo
- Học sinh biết dựa vào các bằng chứng để
cáo).
xác định được quan hệ giữa các loài và
nhóm loài. Vẽ được sơ đồ vị trí phân lo ại
các loài hoặc từ sơ đồ vị trí phân lo ại các
loài suy ra quan hệ họ hàng gi ữa các loài.




32
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
THỨC, KĨ NĂNG CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO

Kiến thức : 1. Thuyết tiến hoá của Lamac
2. Nguyên
nhân và cơ - Trình bày được a. Nguyên nhân tiến hoá - Những hạn chế trong các luận đi ểm c ủa
chế tiến những luận điểm cơ Do tác dụng của ngo ại c ảnh và tập quán ho ạt Lamac :
bản trong học thuyết động của động vật. + Không phân biệt được biến dị di truyền và
hoá
của Lamac : vai trò b. Cơ chế tiến hoá biến dị không di truyền. Ông cho r ằng m ọi
ngoại cảnh và tập Sự di truyền các đặc tính thu đ ược trong đ ời biến đổi do ngoại cảnh hay tập quán ho ạt
quán hoạt động trong sống cá thể dưới tác dụng của ngo ại c ảnh hay t ập động đều di truyền. Thực tế thường bi ến
sự thích nghi của sinh quán hoạt động. không di truyền.
vật. c. Hình thành các đặc điểm thích nghi + Trong quá trình ti ến hoá, sinh vật ch ủ
Do ngoại cảnh thay đổi chậm ch ạp nên sinh động biến đổi để thích nghi v ới môi tr ường.
vật có khả năng thích nghi k ịp th ời và không b ị đào + Trong quá trình ti ến hoá không có loài nào
thải. bị đào thải.
d. Qúa trình hình thành loài
Loài được hình thành m ột cách dần d ần m ột
cách liên tục, trong tiến hoá không có loài nào b ị đào
thải.
e. Chiều hướng tiến hoá
Nâng cao dần trình độ tổ chức c ủa c ơ th ể, từ
đơn giản đến phức tạp.
- Nêu được đóng góp quan trọng c ủa Lamac là đưa
ra khái niệm “tiến hoá”, cho r ằng sinh v ật có bi ến
đổi từ đơn giản đến phức tạp dưới tác đ ộng c ủa
ngoại cảnh. - Nêu được đóng góp quan trọng c ủa Đacuyn
- Nêu được những 2. Thuyết tiến hoá của Đacuyn là đưa ra lí thuyết chọn lọc để lí gi ải các
luận điểm cơ bản của a. Nguyên nhân tiến hoá vấn đề thích nghi, hình thành loài m ới và
33
học thuyết Đacuyn : Chọn lọc tự nhiên thông qua các đ ặc tính nguồn gốc các loài.
vai trò của các nhân tố biến dị và di truyền của sinh v ật. - Chọn lọc nhân tạo là nhân t ố chính quy
biến dị, di truyền, b. Cơ chế tiến hoá định chiều hướng và tốc độ biến đ ổi c ủa
chọn lọc tự nhiên, Sự tích luỹ các biến dị có l ợi, đào th ải các các giống vật nuôi và cây tr ồng.
phân li tính trạng đối biến dị có hại dưới tác động của ch ọn l ọc t ự nhiên.
với sự hình thành đặc c. Hình thành các đặc điểm thích nghi
điểm thích nghi, hình Là sự tích luỹ những biến dị có lợi d ưới tác
thành loài mới và dụng của chọn lọc tự nhiên : Chọn lọc tự nhiên đã
nguồn gốc chung của đào thải các dạng kém thích nghi, bảo t ồn nh ững
dạng thích nghi với hoàn cảnh sống.
các loài.
d. Quá trình hình thành loài
Loài được hình thành được hình thành d ưới
tác động của chọn lọc tự nhiên theo con đ ường phân
li tính trạng.
e. Chiều hướng tiến hoá
Dưới tác dụng của các nhân tố ti ến hoá, sinh
giới đã tiến hoá theo 3 chiều h ướng c ơ b ản : Ngày
càng đa dạng phong phú, tổ ch ức ngày càng cao,
thích nghi ngày càng hợp lí. Đột biến gen là nguồn nguyên li ệu ch ủ yếu
3. Thuyết tiến hoá t ổng h ợp hi ện đ ại (vì đột biến gen phổ bi ến hơn đ ột bi ến NST
a. Tiến hoá và ít ảnh hưởng đến sức sống c ủa cá th ể).
- Nêu đặc điểm của Tiến hoá bao gồm tiến hoá nhỏ và ti ến hoá l ớn.
thuyết tiến hoá tổng - Tiến hoá nhỏ là quá trình bi ến đ ổi c ấu trúc di
hợp. Phân biệt được truyền của quần thể (tần số các alen và t ần s ố các
khái niệm tiến hoá kiểu gen) chịu sự tác động c ủa 3 nhân t ố ch ủ y ếu là
nhỏ và tiến hoá lớn. đột biến, giao phối và chọn lọc t ự nhiên. S ự bi ến
đổi đó dần dần làm cho quần th ể cách li sinh s ản
với quần thể gốc sinh ra nó, khi đó đánh d ấu s ự
xuất hiện loài mới.

34
- Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các nhóm phân
loại trên loài.

b. Các nhân tố tiến hoá
- Trình bày được vai Bao gồm đột biến, giao phối không ngẫu
trò của quá trình đột nhiên, chọn lọc tự nhiên, sự di nh ập gen, các y ếu t ố
biến đối với tiến hoá ngẫu nhiên...
nhỏ là cung cấp
nguyên liệu sơ cấp. - Vai trò của quá trình phát sinh đ ột bi ến :
Nêu được đột biến + Đột biến là nguồn nguyên li ệu sơ c ấp c ủa quá
gen là nguyên liệu chủ trình tiến hoá (đột biến gen tạo alen m ới,...). Vai trò của quá trình giao ph ối :
yếu của quá trình tiến + Đột biến làm biến đổi tần số tương đ ối c ủa các * Phát tán đột biến trong quần thể.
alen (rất chậm). * Trung hoà các đột biến có hại.
hoá.
- Vai trò của quá trình giao ph ối không ngẫu nhiên * Tạo nguồn biến dị thứ cấp (biến dị tổ hợp)
- Trình bày được vai (giao phối có lựa chọn, giao ph ối gần v à tự phối) cho quá trình tiến hoá.
trò của quá trình giao đối với tiến hoá nhỏ :
phối (ngẫu phối, giao + Cung cấp nguyên liệu thứ c ấp cho quá trình ti ến
phối có lựa chọn, giao hoá.
phối gần và tự phối) + Có thể không làm thay đ ổi tần s ố các alen, nh ưng
đối với tiến hoá nhỏ : làm thay đổi thành phần ki ểu gen c ủa qu ần th ể theo
cung cấp nguyên liệu hướng tăng dần tần số kiểu gen đồng hợp, gi ảm
thứ cấp, làm thay đổi dần tần số kiểu gen dị hợp.
thành phần kiểu gen
của quần thể.
- Vai trò của di nhập gen :
- Nêu được vai trò c ủa + Làm thay đổi tần số c ủa các alen và thành ph ần
di nhập gen đối với kiểu gen của quần thể.
tiến hoá nhỏ. + Có thể mang đến alen mới làm cho v ốn gen c ủa
quần thể thêm phong phú.

35
Áp lực của quá trình chọn lọc tự nhiên càng
- Tác động và vai trò của ch ọn l ọc t ự nhiên : lớn thì quá trình ti ến hoá càng nhanh.
- Trình bày được sự + Chọn lọc tự nhiên phân hoá kh ả năng s ống sót và
tác động của chọn lọc sinh sản của các cá thể với các ki ểu gen khác nhau
tự nhiên. Vai trò của trong quần thể. - Hiểu được các hình thức ch ọn l ọc t ự nhiên
quá trình chọn lọc tự + Chọn lọc tự nhiên tác động tr ực ti ếp lên ki ểu hình :
và gián tiếp làm biến đổi thành ph ần ki ểu gen c ủa + Chọn lọc ổn định (kiên định) : Hình thức
nhiên.
quần thể, biến đổi tần số các alen c ủa qu ần th ể chọn lọc bảo tồn những cá thể mang tính
theo một hướng xác định. trạng trung bình, đào thải những cá th ể
CLTN có thể làm thay đ ổi t ần s ố alen nhanh hay mang tính trạng chệch xa m ức trung bình.
chậm (tuỳ thuộc CLTN chống lại alen tr ội hay alen + Chọn lọc vận động (định hướng) : Hình
lặn). thức chọn lọc mà các tính tr ạng đ ược ch ọn
lọc theo một hướng nhất định.
Vì vậy chọn lọc tự nhiên quy đ ịnh chi ều h ướng và + Chọn lọc phân hoá (gián đo ạn) : Hình th ức
nhịp độ tiến hoá. chọn lọc đào thải các giá tr ị trung tâm, tích
luỹ các giá trị vùng biên.
- Vai trò của biến động di truyền (các y ếu t ố ngẫu
nhiên) : Làm biến đổi tần số tương đối c ủa các alen
- Nêu được vai trò c ủa và thành phần kiểu gen c ủa quần th ể m ột cách ng ẫu
biến động di truyền nhiên.
(các nhân tố ngẫu
nhiên) đối với tiến - Vai trò của các c ơ chế cách li :
hoá nhỏ. + Ngăn cản các quần thể c ủa loài trao đ ổi v ốn gen Cách li bao gồm các dạng c ơ bản : Cách li
cho nhau, do vậy mỗi loài duy trì đ ược nh ững đ ặc địa lí và cách li sinh sản.
- Nêu được vai trò c ủa trưng riêng + Cách li địa lí : Là những ch ướng ngại đ ịa
các cơ chế cách li + Ngăn cản các quần thể c ủa loài trao đ ổi v ốn gen lí (núi, sông, biển...) ngăn c ản các cá th ể
gặp gỡ và giao phối với nhau.
cho nhau → củng cố, tăng cường sự phân hoá thành
(cách li không gian,
cách li sinh thái, cách phần kiểu gen trong quần thể bị chia c ắt.
36
li sinh sản và cách li di Cách li sinh sản là các tr ở ngại trên c ơ th ể sinh
truyền). vật (trở ngại sinh học) ngăn c ản các cá th ể giao
phối với nhau hoặc ngăn cản tạo ra con lai h ữu th ụ.
Cách li sinh sản bao gồm cách li tr ước h ợp t ử và
cách li sau hợp tử. Cơ chế tiến hoá
Cách li trước hợp tử bao gồm : cách li n ơi ở, cách Sự biến đổi cấu trúc di truy ền c ủa
li tập tính, cách li th ời gian (mùa v ụ), cách li c ơ h ọc. quần thể dưới áp lực của chọn lọc tự nhiên
Cách li sau hợp tử : là những tr ở ng ại ngăn c ản được các cơ chế cách li thúc đẩy, d ẫn t ới s ự
việc tạo ra con lai ho ặc ngăn c ản vi ệc t ạo ra con lai hình thành một hệ gen kín, cách li di truy ền
hữu thụ. với hệ gen của quần thể gốc.

d. Hình thành quần thể thích nghi
Chịu sự chi phối của 3 nhân tố ch ủ yếu : đột - Sự đa hình cân bằng di truyền.
- Biết vận dụng các biến, giao phối và chọn lọc tự nhiên. Quá trình đ ột
kiến thức về vai trò biến và quá trình giao ph ối t ạo ra ngu ồn nguyên li ệu
của các nhân tố tiến cho chọn lọc tự nhiên, chọn lọc t ự nhiên sàng l ọc và
hoá cơ bản (các quá làm tăng số lượng cá thể có ki ểu hình thích nghi
trình : đột biến, giao cũng như tăng cường mức độ thích nghi c ủa các đ ặc
phối, chọn lọc tự điểm bằng cách tích luỹ các alen quy đ ịnh các đ ặc - Các tiêu chuẩn để phân bi ệt hai loài thân
nhiên) để giải thích điểm thích nghi : thuộc :
+ Sự tăng cường sức đề kháng c ủa vi khuẩn t ụ c ầu + Tiêu chuẩn hình thái : Dựa trên s ự khác
quá trình hình thành
đặc điểm thích nghi vàng gây bệnh cho người. nhau về hình thái để phân bi ệt.
thông qua các ví dụ + Sự hoá đen của loài bướm Biston betularia ở vùng Các cá thể của cùng một loài có chung m ột
điển hình : sự hoá đen công nghiệp ở nước Anh. hệ tính trạng hình thái gi ống nhau. Trái l ại,
của các loài bướm ở - Các đặc điểm thích nghi ch ỉ mang tính h ợp lí t ương giữa hai loài khác nhau có sự gián đo ạn v ề
vùng công nghiệp ở đối, vì ; hình thái.
nước Anh, sự tăng + Chọn lọc tự nhiên duy trì m ột ki ểu hình dung hoà + Tiêu chuẩn địa lí – sinh thái : D ựa vào khu
cường sức đề kháng với nhiều đặc điểm khác nhau. phân bố của sinh vật để phân bi ệt.
của sâu bọ và vi + Mỗi đặc điểm thích nghi là m ột s ản ph ẩm c ủa Hai loài có khu phân bố riêng bi ệt.

37
khuẩn. chọn lọc tự nhiên trong hoàn cảnh nhất đ ịnh nên ch ỉ Hai loài có khu phân bố trùng nhau m ột ph ần
có ý nghĩa trong hoàn cảnh phù h ợp. hoặc trùng nhau hoàn toàn sẽ r ất khó phân
- Nêu được sự hợp lí Khi hoàn cảnh sống thay đổi, m ột đặc đi ểm thích biệt.
tương đối của các đặc nghi có thể trở thành bất lợi và đ ược thay th ế b ằng + Tiêu chuẩn sinh lí – sinh hoá : D ựa vào s ự
điểm thích nghi. đặc điểm thích nghi khác. khác nhau trong cấu trúc và tính ch ất c ủa
+ Ngay trong hoàn cảnh sống ổn định thì đ ột bi ến và ADN và prôtêin để phân bi ệt.
biến dị tổ hợp không ngừng phát sinh, ch ọn l ọc t ự Những loài càng thân thuộc thì s ự sai khác
nhiên không ngừng tác động, do đó các đ ặc đi ểm trong cấu trúc ADN và prôtêin càng ít.
thích nghi liên tục đ ược hoàn thi ện. + Tiêu chuẩn cách li sinh s ản : Gi ữa hai loài
có sự cách li sinh sản (các cá th ể không giao
- Loài giao phối là m ột quần th ể ho ặc nhóm qu ần phối với nhau hoặc giao phối nhưng sinh ra
th ể : con không có khả năng sinh sản h ữu tính -
+ Có những tính trạng chung v ề hình thái, sinh lí. (1) bất thụ).
+ Có khu phân bố xác đ ịnh. (2) Mỗi tiêu chuẩn trên ch ỉ mang tính h ợp lí
- Nêu được khái ni ệm + Các cá thể có khả năng giao ph ối v ới nhau sinh ra tương đối. Vì vậy, tuỳ mỗi nhóm sinh v ật
loài sinh học và các đời con có sức sống, có khả năng sinh s ản và đ ược mà vận dụng tiêu chuẩn này ho ặc tiêu
tiêu chuẩn phân biệt 2 cách li sinh sản với những nhóm qu ần th ể thu ộc loài chuẩn khác là chủ yếu. Trong nhi ều tr ường
loài thân thuộc (các hợp phải phối hợp nhiều tiêu chuẩn m ới
khác. (3)
tiêu chuẩn : hình thái, Ở các sinh vật sinh sản vô tính, đ ơn tính sinh, t ự phân biệt được các loài sinh v ật m ột cách
địa lí - sinh thái, sinh lí phối thì “loài” chỉ mang 2 đ ặc đi ểm [(1) và (2)]. chính xác.
- hoá sinh, di truyền).
- Cấu trúc loài : Loài bao gồm m ột ho ặc
nhiều nòi (nòi địa lí, nòi sinh thái, nòi sinh
e. Quá trình hình thành loài
Hình thành loài là quá trình c ải bi ến thành học), mỗi nòi bao gồm m ột hay nhi ều qu ần
phần kiểu gen của quần thể theo hướng thích nghi, thể phân bố liên tục ho ặc gián đo ạn.
- Nêu được thực chất tạo ra hệ gen mới cách li sinh s ản v ới qu ần th ể g ốc. - Hình thành loài bắng con đ ường đ ịa lí :
của quá trình hình - Hình thành loài khác khu v ực đ ịa lí : + Trong quá trình mở rộng khu phân b ố, các
thành loài và các đặc Vai trò của cách li địa lí làm ngăn c ản các cá th ể c ủa quần thể của loài có thể gặp các đi ều ki ện
điểm hình thà nh loài các quần thể cùng loài gặp gỡ và giao ph ối v ới nhau. địa lí khác nhau.

38
mới theo các con CLTN và các nhân tố ti ến hoá khác làm cho các qu ần + Trong các điều kiện địa lí đó, ch ọn l ọc t ự
đường địa lí, sinh thái, thể nhỏ khác biệt nhau về tần số alen và thành ph ần nhiên tích luỹ các đột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp
lai xa và đa bội hoá. kiểu gen, đến một lúc nào đó sẽ cách li sinh s ản làm theo những hướng khác nhau thích nghi v ới
xuất hiện loài mới. điều kiện địa lí tương ứng → tạo nên sự
- Hình thành loài cùng khu v ực đ ịa lí : khác biệt về vốn gen gi ữa các qu ần th ể,
+ Hình thành loài bắng cách li t ập tính và cách li sinh dần dần hình thành nòi địa lí r ồi loài m ới.
thái : - Hình thành loài bằng con đ ường đa b ội hoá
. Trong cùng một khu phân b ố, các qu ần th ể c ủa loài cùng nguồn.
có thể gặp các điều kiện sinh thái khác nhau. + Trong giảm phân và thụ tinh : Gi ảm phân
. Trong các điều kiện sinh thái khác nhau đó, ch ọn tạo giao tử không bình th ường 2n, s ự k ết
lọc tự nhiên tích luỹ các đ ột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp hợp của các giao tử 2n trong th ụ tinh t ạo th ể
theo những hướng khác nhau thích nghi v ới đi ều tứ bội (4n). Thể tứ bội phát tri ển thành
kiện sinh thái tương ứng, dần dần hình thành nòi quần thể và trở thành loài mới vì đã cách li
sinh thái rồi loài mới. sinh sản với loài gốc lưỡng bội (nếu giao
+ Hình thành loài bằng con đ ường lai xa và đa b ội phối tạo con lai 3n bất thụ).
hoá : + Trong nguyên phân : 2n → 4n có thể tạo
P Cá thể loài A (2nA) × Cá thể loài B (2nB) loài mới và được duy trì ch ủ yếu b ằng sinh
G nA nB sản vô tính.
- Hình thành loài do cấu trúc l ại b ộ NST :
(nA + nB) → Không có khả năng sinh + Do đột biến cấu trúc NST, đ ặc bi ệt là đ ột
F1
sản hữu tính (b ất th ụ) biến đảo đoạn → Thể đột biến đảo đoạn
hay chuyển đoạn ... → phát triển thành quần
( n A + n B) ( n A + n B) thể và trở thành loài m ới.
- Dù loài được hình thành theo con đ ường
F2 (2nA + 2nB) nào thì loài mới cũng không xu ất hi ện v ới
(Thể song nhị bội) → Có khả năng sinh sản một cá thể duy nhất mà là qu ần th ể ho ặc
hữu tính (hữu thụ). nhóm quần thể có khả năng tồn tại như m ột
+ Cơ thể lai xa thường không có kh ả năng sinh s ản mắt xích trong hệ sinh thái, đ ứng v ững qua
hữu tính (bất thụ) do c ơ th ể lai xa mang b ộ NST đ ơn thời gian dưới tác động của chọn lọc t ự
39
bội của 2 loài bố mẹ → không tạo các cặp tương nhiên.
đồng → quá trình tiếp hợp và gi ảm phân không di ễn
ra bình thường.
+ Lai xa và đa bội hoá tạo c ơ th ể lai mang b ộ NST
lưỡng bội của cả 2 loài bố m ẹ → tạo được các cặp
tương đồng → quá trình tiếp hợp và gi ảm phân di ễn
ra bình thường → con lai có khả năng sinh sản h ữu
tính. Cơ thể lai tạo ra cách li sinh s ản v ới 2 loài b ố
mẹ, nếu được nhân lên tạo thành m ột qu ần th ể
hoặc nhóm quần thể có khả năng tồn t ại nh ư m ột
khâu trong hệ sinh thái → loài mới hình thành.
Tiến hoá lớn nghiên cứu quá trình hình thành
các đơn vị phân loại trên loài, ngoài ra còn
g. Quá trình tiến hoá lớn
nghiên cứu mối quan hệ ti ến hoá gi ữa các
- Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các nhóm phân
loài nhằm làm sáng tỏ sự phát sinh và phát
loại trên loài.
- Trình bày được sự triển của toàn bộ sinh gi ới trên trái đất.
- Tiến hoá lớn diễn ra theo con đường phân li tính
phân li tính trạng và
trạng : Từ một loài gốc ban đầu hình thành nên
sự hình thành các - Thuyết tiến hoá bằng các đột bi ến trung
nhiều loài mới, từ các loài này l ại ti ếp t ục hình
nhóm phân loại. tính (học thuyết Kimura). Thuyết ti ến hoá
thành nên các loài con cháu.
bằng các đột biến trung tính không ph ủ
- Giới thiệu và phân tích được sơ đ ồ phân li tính
nhận mà bổ sung thuyết ti ến hoá t ổng h ợp
trạng (SGK).
hiện đại về nguyên nhân và c ơ ch ế ti ến
hoá.
h. Chiều hướng tiến hoá
+ Các nhân tố tiến hoá
Dưới tác dụng của các nhân tố ti ến hoá, sinh
Các đột biến trung tính ở m ức phân t ử.
giới đã tiến hoá theo 3 chiều h ướng c ơ b ản : Ngày
- Nêu được các chiều + Cơ chế tiến hoá
càng đa dạng phong phú, tổ ch ức ngày càng cao,
hướng tiến hoá chung Sự tích luỹ các đột bi ến trung tính
thích nghi ngày càng hợp lí. Trong đó thích nghi ngày
của sinh giới (ngày một cách ngẫu nhiên, không liên quan v ới
càng hợp lí là hướng c ơ bản nhất.
càng đa dạng và phong tác dụng của chọn lọc tự nhiên.
Sự phát triển của một loài hay m ột nhóm loài
40
phú, tổ chức ngày có thể theo nhiều hướng khác nhau : Ti ến b ộ sinh
học, thoái bộ sinh học, kiên đ ịnh sinh h ọc. - Học sinh có kĩ năng gi ải các bài t ập v ề
càng cao, thích nghi
ngày càng hợp lí). nhân tố tiến hoá.
GV hướ ng d ẫn h ọc sinh s ưu t ầm tư liệu về sự
thích nghi của sinh vật (tranh ảnh, các bài báo, sách
hay băng đia hình rồi tổ ch ức cho h ọc sinh báo cáo).
Kĩ năng :
Sưu tầm các tư liệu
về sự thích nghi c ủa
sinh vật.




41
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN TH ỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH CHU ẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG


3. Sự phát Kiến thức : 1. Sự phát sinh sự sống
- Trình bày được sự phát - Tiến hoá hoá học : quá trình hình thành các h ợp
sinh và
phát triển sinh sự sống trên Trái Đ ất chất hữu cơ theo phương thức hoá h ọc d ưới tác
c ủa s ự : quan niệm hiện đại về động của các tác nhân tự nhiên. T ừ chất vô c ơ →
sống trên các giai đoạn chính : ti ến chất hữu cơ đơn giản → chất hữu cơ phức tạp
Trái Đất hoá hoá học, tiến hoá tiền - Tiến hoá tiền sinh học : Hình thành nên các t ế
sinh học. bào sơ khai từ các đại phân tử và màng sinh h ọc
- Quá trình hình thành hoá th ạch :
→ hình thành nên những cơ th ể sinh v ật đ ầu tiên.
+ Hoá thạch bằng đá : Khi sinh vật ch ết,
- Hoá thạch là di tích c ủa sinh v ật đ ể l ại trong
phần mềm của sinh vật bị phân hu ỷ b ởi vi
các lớp đất đá của vỏ trái đất.
khuẩn, chỉ các phần cứng như xương, v ỏ đá
Hoá thạch thường gặp là các sinh vật b ằng đá
vôi được giữ lại và hoá đá ; ho ặc sau khi
(có thể là toàn bộ c ơ thể, có th ể là m ột ph ần c ơ
phần mềm được phân huỷ sẽ tạo ra kho ảng
thể), các mảnh xương, mảnh vỏ sinh v ật hoá đá,
trống trong lớp đất sau đó các ch ất khoáng
đôi khi là xác sinh vật đ ược b ảo qu ản trong băng
(như ôxit silic...) tới lấp đ ầy kho ảng tr ống
tuyết, trong hổ phách. M ột số sinh v ật hi ện nay,
tạo thành sinh vật bằng đá gi ống sinh v ật
rất ít hoặc không biến đổi so với tr ước đây đ ược
trước kia.
coi là dạng hoá thạch sống.
+ Hoá thạch khác : M ột số sinh v ật khi ch ết
- Vai trò của hoá thạch :
được giữ nguyên vẹn trong các lớp băng v ới
+ Hoá thạch là bằng chứng tr ực ti ếp đ ể bi ết
nhiệt độ thấp (voi mamut...), ho ặc đ ược gi ữ
được lịch sử phát sinh, phát tri ển c ủa s ự s ống.
nguyên vẹn trong hổ phách (ki ến...).
+ Là dẫn liệu quý để nghiên c ứu lịch sử v ỏ trái
đất.
- Phương pháp xác định tuổi của các l ớp đ ất
2. Sự phát triển sự sống đã trải qua các đ ại,
và hoá thạch.
các kỉ khác nhau được nghiên c ứu nh ờ hoá

42
thạch
- Phân tích được mối - Hoá thạch là di tích c ủa sinh v ật đ ể l ại trong
quan hệ giữa điều kiện các lớp đất đá của vỏ trái đất. Học sinh có kĩ năng gi ải bài t ập xác đ ịnh
địa chất, khí hậu và các - Vai trò của hoá thạch : tuổi của các lớp đất và hoá th ạch.
sinh vật điển hình qua các + Hoá thạch là bằng chứng tr ực ti ếp đ ể bi ết
đại địa chất : đại tiền được lịch sử phát sinh, phát tri ển c ủa s ự s ống.
Cambri, đại Cổ sinh, đại + Là dẫn liệu quý để nghiên c ứu lịch sử v ỏ trái
Trung sinh và đại Tân đất.
sinh. Biết được một số - Phân tích được mối quan h ệ gi ữa đi ều ki ện đ ịa
hoá thạch điển hình trung chất, khí hậu và các sinh vật đi ển hình qua các
gian giữa các ngành, các đại địa chất theo sách giáo khoa.
lớp chính trong giới Thực - Bằng chứng về nguồn gốc động vật của loài
vật và Động vật. người :
+ Bằng chứng giải phẫu so sánh : S ự gi ống nhau
- Giải thích được nguồn về các đặc điểm giải phẫu gi ữa người và đ ộng
gốc động vật của loài vật có xương sống và đặc bi ệt là v ới thú.
người dựa trên các bằng + Bằng chứng phôi sinh học : S ự gi ống nhau v ề
chứng giải phẫu so sánh, quá trình phát tri ển phôi gi ữa người và đ ộng v ật
phôi sinh học so sánh, đặc có xương sống và đặc bi ệt là v ới đ ộng vật có vú.
biệt là sự giống nhau - Sự giống nhau giữa người và vượn người :
giữa người và vượn + Vượn người có kích thước c ơ th ể gần v ới
người. người (cao 1,5 – 2m).
+ Vượn người có bộ xương cấu tạo tương tự
người, với 12 – 13 đôi xương sườn, 5 -6 đ ốt
cùng, bộ răng gồm 32 chi ếc.
+ Vượn người đều có 4 nhóm máu, có
hêmôglôbin giống người.
+ Bộ gen người giống tinh tinh trên 98%.
+ Đặc tính sinh sản gi ống nhau : Kích th ước,

43
hình dạng tinh trùng, cấu tạo nhau thai, chu kì
kinh nguyệt....
+ Vượn người có một số tập tính gi ống người :
biết biểu lộ tình cảm vui, bu ồn....
Những đặc điểm giống nhau trên đây ch ứng t ỏ
người và vượn người có nguồn gốc chung và có
quan hệ họ hàng rất thân thu ộc.
- Trình bày được các giai 3. Sự phát sinh loài người trải qua ba giai
đoạn chính trong quá trình đoạn
phát sinh loài người, trong - Người tối cổ : Chuyển từ đời sống trên cây
đó phản ánh được điểm xuống mặt đất. Đã đứng thẳng, đi bằng hai chân
đặc trưng của mỗi giai nhưng vẫn khom về phía trước, não b ộ l ớn h ơn
đoạn : các dạng vượn vượn người. Biết sử dụng công cụ thô sơ, ch ưa
người hoá thạch, người biết chế tạo công cụ lao động. S ống thành b ầy
tối cổ, người cổ, người đàn. Chưa có nền văn hoá.
hiện đại. - Người cổ : Đã có tư thế đứng th ẳng, đi b ằng
hai chân, não bộ lớn. Đã bi ết ch ế t ạo công c ụ lao
động, có tiếng nói, biết dùng lửa. S ống thành
bầy đàn. Bắt đầu có n ền văn hoá.
- Người hiện đại : Đã có đầy đ ủ đ ặc đi ểm nh ư
người hiện nay, nhưng răng to kho ẻ h ơn. Bi ết
chế tạo và sử dụng nhiều công c ụ tinh xảo.
Sống thành bộ lạc, đã có n ền văn hoá ph ức t ạp,
Kĩ năng :
- Sưu tầm tư liệu về sự có mầm mống mỹ thuật, tôn giáo.
phát sinh của sinh vật qua
các đại địa chất. - GV h ướ ng d ẫn HS s ưu t ầm các t ư li ệu về sự
- Sưu tầm tư liệu về sự phát sinh của sinh vật qua các đại đ ịa chất, t ư
phát sinh loài người. liệu về sự phát sinh loài người rồi tổ ch ức cho
- Xem phim về sự phát HS báo cáo hoặc tri ển lãm.

44
triển sinh vật hay quá - GV tổ ch ức cho HS xem phim về sự phát tri ển
trình phát sinh loài người. sinh vật hay quá trình phát sinh loài ng ười.




45
PHẦN BẢY. SINH THÁI HỌC


CHỦ ĐỀ CHUẨN KIẾN TH ỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG
Môi trường là tất cả các nhân t ố bao
1. Cá thể Kiến thức : quanh sinh vật, có tác đ ộng tr ực ti ếp ho ặc
gián tiếp tới sinh vật ; ảnh hưởng đến sự
và môi
trường - Nêu được các nhân tố - Nhân tố sinh thái (NTST) là nh ững nhân t ố môi tồn tại, sinh trưởng, phát tri ển và nh ững
sinh thái và ảnh hưởng trường có ảnh hưởng trực ti ếp ho ặc gián ti ếp t ới hoạt động khác của sinh vật.
của các nhân tố sinh thái đời sống sinh vật. Có các loại môi trường sống ch ủ yếu : Môi
lên cơ thể sinh vật (ánh - Có hai nhóm NTST cơ bản : Vô sinh và h ữu sinh. trường cạn (mặt đất và lớp khí quyển),
sáng, nhiệt độ, độ ẩm). môi trường đất, môi trường n ước (n ước
mặn, nước ngọt, nước lợ), môi trường sinh
vật (thực vật, động vật, con người).

+ Quy luật tác động tổng h ợp : Tất
- Nêu được một số quy - Các nhân tố sinh thái tác đ ộng lên c ơ th ể sinh v ật cả các NTST của môi trường đều gắn bó
luật tác động của các theo các quy luật : chặt chẽ với nhau thành m ột t ổ h ợp sinh
nhân tố sinh thái : quy luật + Quy luật giới hạn sinh thái : M ỗi loài có thái tác động lên sinh v ật.
tác động tổng hợp, quy một giới hạn chịu đựng đối với m ột nhân t ố sinh + Quy luật tác động không đ ồng
luật giới hạn. thái nhất định. Ngoài gi ới hạn sinh thái, sinh v ật đều : Các NTST tác động không đ ồng đ ều
không thể tồn tại được. lên sinh vật.
Mỗi NTST tác động không đồng
đều lên các loài khác nhau.
Mỗi NTST tác động không đồng
đều lên các giai đoạn phát tri ển hay tr ạng
thái sinh lí khác nhau c ủa m ột c ơ th ể.

46
- Nêu được các khái ni ệm - Nơi ở là địa điểm cư trú của các loài.
nơi ở và ổ sinh thái. - Ổ sinh thái của một loài là m ột “không gian sinh
thái” mà ở đó tất c ả các nhân t ố sinh thái c ủa môi
trường nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài
đó tồn tại và phát tri ển lâu dài.
Sự thích nghi của động vật với ánh sáng :
- Nêu được một số nhóm - Sự thích nghi của sinh v ật v ới ánh sáng : theo sự thích nghi của động vật v ới ánh
sinh vật theo giới hạn sinh Thực vật thích nghi với điều ki ện chi ếu sáng c ủa sáng người ta chia thành các nhóm :
thái của các nhân tố vô môi trường. Người ta chia thực vật thành các - Động vật ưa hoạt động ban ngày có những
đặc điểm sinh thái :
sinh. nhóm :
* Thực vật ưa sáng, có các đặc điểm : + Cơ quan thị giác phát triển, từ cơ
+ Thân cây nếu mọc riêng lẻ thường thấp, quan cảm quang của động vật bậc thấp đến
phân cành nhiều, tán rộng ; cây mọc ở nơi nhiều cây mắt có cấu tạo phức tạp ở động vật bậc cao.
thân cây cao, mọc thẳng, cành tập trung phần ngọn, lá + Thân con vật có màu sắc, nhiều
và cành phía dưới sớm rụng. trường hợp rất sặc sỡ.
+ Lá nhỏ, tầng cutin dày, màu nhạt, phiến lá - Động vật ưa hoạt động ban đêm, sống trong
dày, mô dậu phát triển, lá thường xếp xiên góc. hang, dưới biển sâu... có những đặc điểm sinh
+ Lục lạp có kích thước nhỏ. thái :
+ Cây ưa sáng có cường độ quang hợp và hô + Thân có màu sẫm.
hấp cao dưới ánh sáng mạnh. + Mắt có thể phát triển (cú, chim lợn...)
* Thực vật ưa bóng có các đặc điểm : hoặc nhỏ lại (lươn), tiêu giảm... phát triển xúc
+ Thân cây nhỏ ở dưới tán các cây khác. giác, có cơ quan phát sáng.
+ Lá to, tầng cutin mỏng, màu đậm, phiến lá
mỏng, mô dậu kém phát triển, lá thường xếp xen kẽ - Biết công thức tính tổng nhi ệt h ữu hi ệu ở
nhau và nằm ngang so với mặt đất. động vật biến nhiệt và ứng dụng trong sản
+ Lục lạp có kích thước lớn. suất.
+ Cây ưa bóng có cường độ quang hợp và hô T = (x – k) n
hấp cao dưới ánh sáng yếu.
* Thực vật chịu bóng :

47
Mang những đặc điểm trung gian giữa hai nhóm trên. - Thích nghi của thực vật trên cạn với độ
ẩm :
- Sự thích nghi của sinh v ật v ới nhi ệt đ ộ : Theo s ự + Cây ưa ẩm : Sống nơi ẩm ướt, lá to và
thích nghi của động vật với nhi ệt độ môi tr ường mỏng, tầng cutin rất mỏng. Khả năng điều
người ta chia làm hai nhóm : tiết nước yếu, gặp điều kiện khô hạn như
+ Động vật biến nhiệt : Thân nhi ệt bi ến đ ổi theo khi nắng nóng quá cây thoát nước nhanh nên
nhiệt độ môi trường. bị héo.
+ Động vật hằng nhiệt : Thân nhi ệt ổn đ ịnh, đ ộc + Cây ưa hạn :
lập với sự biến đổi của nhiệt độ môi tr ường. * Chống mất nước : Lá tiêu giảm hoặc biến
thành gai (xương rồng). Phiến lá hẹp, dài
* Dự trữ nước : Thân có nhiều tế bào chứa
nước, khi gặp mưa cây tích luỹ một lượng
Các Nội dung
nước trong cơ thể, trong củ...
quy
* Lấy nước : Rễ mọc sâu trong lòng đất,
tắc
Động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới
Quy hoặc lan rộng để hấp thụ nước...
tắc về (khí hậu lạnh) thì kích thước cơ thể lớn * Trốn hạn : Khi khô hạn lâu, hoạt động
hơn so với động vật cùng loài hay loài có
kích sinh lí của cây yếu, ban ngày lỗ khí đóng để
thước quan hệ họ hàng gần nhau sống ở vùng hạn chế mất nước.
cơ thể nhiệt đới ấm áp. Hạt rụng xuống, ngủ nghỉ khi gặp điều
Động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới
Quy kiện thuận lợi thì nảy mầm.
tắc về có tai, đuôi và các chi... thường bé hơn tai, + Cây trung sinh : Có tính chất trung gian
diện đuôi, chi ...của động vật ở vùng nóng. giữa 2 nhóm trên.
tích bề
mặt cơ - Thích nghi của động vật ở cạn :
thể + Động vật ưa ẩm (ếch, nhái, giun đất...)
nhu cầu về độ ẩm môi trường hoặc trong
thức ăn cao. Da ẩm ướt và là cơ quan trao
đổi nước, khí của cơ thể (ếch nhái). Hoạt
động nhiều vào ban đêm, trong bóng râm

48
hoặc trốn tránh vào các hang hốc. Vào mùa
đông lạnh hoặc khi thiếu nước thì ếch nhái
có thể ngủ thời gian dài trong hang hoặc vùi
mình trong bùn ẩm ướt.
+ Động vật ưa khô sống được ở nơi có độ
ẩm thấp, thiếu nước lâu dài. Có một số đặc
điểm :
* Chống thoát hơi nước : giảm lỗ chân lông,
hoá sừng, phân khô, nước tiểu ít
* chứa nước : tích luỹ dưới dạng mỡ (bướu
ở lạc đà), ốc miệng có nắp chứa nước.
* Lấy nước : chủ động tìm nguồn nước, sử
dụng các loại nước (lạc đà sử dụng cả
nước mặn), uống nước nhiều. Một số ĐV
có thể tạo nước trong có thể nhờ quá trình
phân giải mỡ.
* Trốn hạn : khi thời tiết khô thì di trú đến
- Nêu được sự thích nghi nơi có độ ẩm cao và ổn định, di cư trốn hạn
sinh thái và tác động tr ở (nhiều loài côn trùng), hoạt động về đêm…
lại của sinh vật lên môi - Sự tác động qua lại gi ữa sinh vật và các nhân t ố
trường. sinh thái qua nhiều thế h ệ hình thành ở sinh v ật
những đặc điểm thích nghi với các đi ều ki ện khác
nhau của môi trường về hình thái, gi ải ph ẫu, sinh
lí và tập tính hoạt động.
Kĩ năng :
Tìm ví dụ thực tế về việc
vận dụng quy luật tác GV hướng dẫn học sinh tìm ví dụ thực tế về việc
động tổng hợp và quy luật vận dụng quy luật tác động tổng hợp và quy luật Học sinh có kĩ năng gi ải bài t ập v ề các
giới hạn của các nhân tố giới hạn của các nhân tố vô sinh trong chăn nuôi, nhân tố sinh thái.
trồng trọt ở địa phương. Thực hành : khảo sát vi khí hậu c ủa m ột
vô sinh trong chăn nuôi,

49
trồng trọt. vùng.



CHỦ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG

2. Quần Kiến thức :
th ể - Định nghĩa được khái - Quần thể là tập hợp các cá th ể trong cùng m ột - Quần thể là nhóm cá thể c ủa cùng m ột
niệm quần thể (về mặt loài, sống trong một khoảng không gian xác đ ịnh, loài, phân bố trong vùng phân b ố c ủa loài
sinh thái học). vào một thời điểm nhất định, có kh ả năng sinh s ản vào một thời gian nhất định, có khả năng
và tạo thành thế hệ mới. sinh ra các thế hệ m ới hữu th ụ, k ể c ả các
loài sinh sản vô tính hay trinh s ản.
- Nêu được các mối quan - Trong quần thể có các m ối quan h ệ h ỗ tr ợ và
hệ sinh thái giữa các cá cạnh tranh cùng loài.
thể trong quần thể : quan + Quan hệ hỗ trợ : Là m ối quan h ệ gi ữa các cá th ể + Quan hệ hỗ trợ : sự tụ họp hay sống bầy
hệ hỗ trợ và quan hệ cùng loài hỗ trợ lẫn nhau trong ho ạt đ ộng s ống đàn (quần tụ). Trong bầy, đàn các cá th ể có
cạnh tranh. Nêu được ý như lấy thức ăn, chống lại kẻ thù, sinh s ản.... nhiều đặc điểm sinh lí và tập tính sinh thái
nghĩa sinh thái của các Quan hệ hỗ trợ đảm bảo cho quần th ể t ồn t ại ổn có lợi : giảm lượng tiêu hao ôxi, tăng c ường
quan hệ đó. định, khai thác tối ưu nguồn sống c ủa môi tr ường, dinh dưỡng, chống lại các đi ều ki ện bất l ợi
làm tăng khả năng sống sót và sinh s ản c ủa cá th ể tốt hơn,... (hiệu suất nhóm).
(hiệu quả nhóm). + Quan hệ đối kháng :
+ Quan hệ cạnh tranh : Khi mật độ cá thể của quần - Cạnh tranh cùng loài.
thể tăng lên quá cao, nguồn sống của môi trường - Kí sinh cùng loài.
- Ăn thịt đồng loại
không đủ cung cấp cho mọi cá thể trong quần thể →
các cá thể tranh giành nhau thức ăn, nơi ở, ánh sáng và
các nguồn sống khác ; các con đực tranh giành con cái.
Quan hệ cạnh tranh làm cho số l ượng và phân b ố
của cá thể trong quần thể được duy trì ở m ức phù
hợp với nguồn sống và không gian sống, đ ảm b ảo
50
sự tồn tại và phát tri ển của qu ần th ể.

- Nêu được một số đặc - Quần thể có các đặc trưng c ơ bản :
trưng cơ bản về cấu trúc + Mật độ cá th ể c ủa qu ần th ể : S ố l ượng cá
của quần thể. thể của quần thể trên một đơn vị di ện tích hay th ể
tích của quần thể. Mật độ cá thể có ảnh h ưởng t ới
mức độ sử dụng nguồn sống trong môi tr ường, t ới
khả năng sinh sản và tử vong c ủa qu ần th ể.
+ Sự phân b ố cá th ể : Có 3 ki ểu phân b ố cá
thể trong quần thể.
Phân bố theo nhóm h ỗ tr ợ nhau qua hi ệu qu ả
nhóm.
Phân bố đồng đều góp phần làm gi ảm c ạnh
tranh gay gắt giữa các cá th ể.
Phân bố ngẫu nhiên tận d ụng đ ược ngu ồn s ống
tiềm tàng trong môi trường.
+ Tỉ lệ gi ới tính : T ỉ l ệ gi ữa s ố cá th ể đ ực và
cái trong quần thể. Tỉ lệ gi ới tính thay đ ổi và ch ịu
ảnh hưởng của nhiều nhân tố (điều ki ện sống của
môi trường, đặc điểm sinh sản, sinh lí và t ập tính
của sinh vật.....).
+ Nhóm tu ổi : Qu ần th ể có c ấu trúc tu ổi đ ặc
trưng nhưng thành phần nhóm tu ổi thay đ ổi theo
loài và điều kiện sống. Có 3 nhóm tu ổi ch ủ y ếu :
Trước sinh sản, sinh sản, sau sinh s ản.

- Nêu được khái niệm + Kích th ước qu ần th ể : S ố l ượng cá th ể - Các nhân tố gây ra sự bi ến đ ộng v ề kích
kích thước quần thể và (hoặc sản lượng hay năng lượng) của qu ần th ể. Có thước quần thể :
sự tăng trưởng kích hai trị số kích thước quần thể : Nt = N o + B - D + I - E

51
thước quần thể trong - Kích thước tối thiểu là số lượng cá th ể ít nh ất mà Trong đó : Nt và No là số lượng cá thể của
điều kiện môi trường bị quần thể cần để duy trì và phát tri ển. quần thể ở thời điểm t và t o ; B là mức sinh
giới hạn và không bị giới - Kích thước tối đa là gi ới hạn cu ối cùng v ề s ố sản ; D là mức tử vong ; I là m ức nh ập c ư
hạn. lượng mà quần thể có thể đạt đ ược, phù h ợp v ới và E là mức xuất cư.
khả năng cung cấp nguồn sống c ủa môi tr ường. - Mức sống sót (Ss) : số cá thể sống sót đến
Kích thước quần th ể ph ụ thu ộc vào s ức sinh một thời điểm nhất định.
sản, mức độ tử vong, sự phát tán cá th ể (xu ất c ư, Ss = I – D
nhập cư) của quần thể sinh vật. Trong đó : I là kích th ước qu ần th ể đ ược
xem là một đơn vị ; D là m ức tử vong.
Sinh


Kích
Nhập cư Xuất cư
thước
Quần thể

Tử



- Tăng trưởng kích thước quần th ể trong đi ều ki ện
môi trường không bị gi ới hạn (đi ều ki ện môi
Biết được tăng trưởng của quần thể
trường hoàn toàn thuận lợi) : Quần th ể có ti ềm
người : Dân số nhân loại phát tri ển theo 3
năng sinh học cao tăng tr ưởng theo ti ềm năng sinh
giai đoạn :
học (đường cong tăng trưởng hình ch ữ J).
+ Giai đoạn nguyên thuỷ, dân số tăng ch ậm.
- Tăng trưởng kích thước quần th ể trong đi ều ki ện
+ Giai đoạn nền văn minh nông nghi ệp, dân
môi trường bị giới hạn (điều ki ện môi tr ường hoàn
số bắt đầu tăng.
toàn thuận lợi) : Quần thể tăng tr ưởng gi ảm
+ Giai đoạn công nghiệp, nhất là giai đo ạn
(đường cong tăng trưởng hình chữ S).
hậu công nghiệp, dân số tăng m ạnh → bùng
-Tăng trưởng của quần thể người : Dân số thế giới
nổ dân số.
tăng liên tục trong suốt quá trình phát tri ển l ịch s ử.
52
Dân số tăng nhanh là nguyên nhân làm ch ất l ượng - Cấu trúc dân số của quần thể người. Bi ết
môi trường giảm sút. được tháp dân số của các nước đang phát
- Khái niệm : Biến động số lượng cá th ể c ủa qu ần triển, ổn định và suy giảm.
thể là sự tăng hay gi ảm số lượng cá th ể c ủa qu ần
- Nêu được khái niệm và th ể .
các dạng biến động số - Số lượng cá thể của quần thể có th ể b ị bi ến
lượng của quần thể : động theo chu kì hoặc không theo chu kì.
+ Biến động số lượng cá thể của quần th ể theo
theo chu kì và không theo
chu kì là biến động xảy ra do nh ững thay đ ổi có
chu kì.
tính chu kì của môi trường.
+ Biến động số lượng cá thể của quần th ể không
theo chu kì là bi ến động mà số l ượng cá th ể c ủa
quần thể tăng hoặc giảm m ột cách đ ột ngột do
những thay đổi bất thường của môi tr ường t ự
nhiên hay do hoạt động khai thác tài nguyên quá
mức của con người.
- Quần thể luôn có xu hướng tự đi ều ch ỉnh s ố
- Nêu được cơ chế điều lượng cá thể bằng cách làm giảm ho ặc kích thích
chỉnh số lượng cá thể làm tăng số lượng cá thể.
của quần thể. - Sự biến động số lượng cá thể của quần th ể đ ược
điều chỉnh bởi sức sinh sản, tỉ lệ tử vong, xu ất c ư,
n h ập c ư .
+ Khi điều kiện môi trường thu ận l ợi (ho ặc
Học sinh biết được các nhân tố đi ều ch ỉnh
số lượng cá thể quần thể thấp) → mức tử vong
số lượng cá thể của quần thể : Cạnh tranh,
giảm, sức sinh sản tăng, nhập c ư tăng → tăng số
di cư, quan hệ vật ăn thịt - con m ồi, v ật kí
lượng cá thể của quần thể.
sinh – vật chủ.
+ Khi điều kiện môi trường khó khăn (ho ặc
số lượng quần thể quá cao) → mức tử vong tăng,
sức sinh sản giảm, xuất cư tăng → giảm số lượng
53
cá thể của quần thể.
- Trạng thái cân bằng của quần th ể : Qu ần th ể
luôn có khả năng tự đi ều chỉnh số l ượng cá th ể khi
số cá thể tăng quá cao hoặc gi ảm quá th ấp d ẫn t ới
trạng thái cân bằng (trạng thái số lượng cá thể ổn
định và phù hợp với khả năng cung c ấp ngu ồn
sống của môi trường).
Kĩ năng :
- Phân biệt quần thể với
quần tụ ngẫu nhiên các - GV hướng dẫn học sinh tìm ví dụ phân biệt quần Học sinh có kĩ năng gi ải bài t ập v ề qu ần
cá thể bằng các ví dụ cụ thể với quần tụ ngẫu nhiên các cá th ể ở địa th ể .
th ể . phương.
- Sưu tầm các tư liệu đề - GV hướng dẫn học sinh sưu tầm các t ư li ệu đ ề
cập đến các mối quan hệ cập đến các mối quan hệ gi ữa các cá th ể trong
giữa các cá thể trong quần thể và sự biến đổi số lượng c ủa quần th ể.
quần thể và sự biến đổi
số lượng của quần thể.




54
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG


3. Quần xã Kiến thức :
- Định nghĩa được khái - Qu ần xã là t ập h ợp các qu ần th ể sinh v ật
niệm quần xã. t hu ộc nhi ều loài khác nhau, cùng s ống trong
k hông gian và th ời gian nh ất đ ịnh, các sinh v ật
c ó m ối quan h ệ g ắn bó v ới nhau nh ư m ột th ể
t h ống nh ất và do v ậy qu ần xã có c ấu trúc
t ươ ng đ ối ổn đ ịnh.
- Nêu được các đặc trưng
cơ bản của quần xã : - Qu ần xã có các đ ặc tr ưng c ơ b ản :
tính đa dạng về loài, sự + Đ ặc tr ưng v ề thành ph ần loài :
phân bố của các loài trong . S ố l ượ ng loài, s ố l ượ ng cá th ể c ủa m ỗi loài
bi ể u th ị m ức đ ộ đa d ạng c ủa qu ần xã. Qu ần
không gian.
xã ổn đ ịnh th ườ ng có s ố l ượ ng loài l ớn và s ố + Đặ c tr ưng v ề ho ạt đ ộng ch ức năng c ủa
l ượ ng cá th ể trong m ỗi loài cao. c ác nhóm loài :
. Loài đ ặc tr ưng là loài ch ỉ có ở m ột qu ần xã * S inh v ật t ự d ưỡ ng có kh ả năng t ự
n ào đó, ho ặc có s ố l ượ ng nhi ều h ơn h ẳn và t ổng h ợp ch ất h ữu c ơ t ừ các ch ất vô c ơ
v ai trò quan tr ọng h ơn loài khác. đ ể n uôi s ống c ơ th ể (cây xanh và m ột s ố
. Loài ưu th ế (loài ch ủ ch ốt) là loài đóng vai v i sinh v ật).
t rò quan tr ọng trong qu ần xã do s ố l ượng cá * S inh v ật d ị d ưỡ ng không t ự t ổng h ợp
t h ể nhi ều, sinh kh ối l ớn ho ặc ho ạt đ ộng đ ượ c chấ t h ữu c ơ t ừ các ch ất vô c ơ,
m ạ nh. sống nh ờ ngu ồn th ức ăn s ơ c ấp. Bao
+ Đ ặc tr ưng v ề phân b ố không gian (theo chi ều gồm đ ộng v ậ t (sinh v ật tiêu th ụ) và vi
n gang, theo chi ều th ẳng đ ứng). sinh v ậ t (sinh v ật phân gi ải).
- Nêu được những ví dụ minh ho ạ cho các đ ặc

55
trưng của quần xã.
- Trình bày được các m ối - Trong qu ần xã có các m ối quan h ệ h ỗ tr ợ
quan hệ giữa các loài (c ộng sinh, h ội sinh, h ợp tác) và quan h ệ đ ối
trong quần xã (hội sinh, k háng (c ạnh tranh, kí sinh, ức ch ế - c ảm
hợp sinh, cộng sinh, ức n hi ễ m, sinh v ật ăn sinh v ật).
chế – cảm nhiễm, vật ăn Đặc điểm
Quan
thịt - con mồi và vật chủ hệ
Cộng Hai loài cùng có lợi khi sống chung và
– vật kí sinh).
nhất thiết phải có nhau ; khi tách riêng
sinh
cả hai loài đều có hại.
Hợp tác Hai loài cùng có lợi khi sống chung
nhưng không nhất thiết phải có nhau ;
khi tách riêng cả hai loài đều có hại.
Hội sinh Khi sống chung một loài có lợi, loài kia
không có lợi cũng không có hại gì ; khi
tách riêng một loài có hại còn loài kia
không bị ảnh hưởng gì.
Cạnh - Các loài cạnh tranh nhau về nguồn
sống, không gian sống.
tranh
- Cả hai loài đều bị ảnh hưởng bất lợi, - K h ống ch ế sinh h ọc : Là hi ện t ượ ng s ố
thường thì một loài sẽ thắng thế còn l ượ ng cá th ể c ủa loài này b ị kh ống ch ế
loài khác bị hại nhiều hơn. ( ở m ứ c đ ộ nh ấ t đ ịnh, không tăng quá cao
Một loài sống nhờ trên cơ thể của loài
Kí sinh
h o ặ c gi ảm quá th ấp) b ởi s ố l ượ ng cá th ể
khác, lấy các chất nuôi sống cơ thể từ
c ủ a loài khác và ng ượ c l ại do tác đ ộng
loài đó.
c h ủ yế u c ủa các m ối quan h ệ đ ối kháng
Ức chế – Một loài này sống bình thường, nhưng
gi ữ a các loài trong qu ần xã.
cả m gây hại cho loài khác.
T rong s ản xu ất, ng ườ i ta s ử d ụng các
nhiễm
l oài thiên đ ịch đ ể phòng tr ừ các sinh v ật
Sinh vật - Hai loài sống chung với nhau.
gây hạ i cho cây tr ồng.
- Một loài sử dụng loài khác làm thức
ăn sinh
56
vật khác ăn. Bao gồm : Động vật ăn động vật,
động vật ăn thực vật.

- Đưa ra được những ví dụ c ụ thể minh h ọa cho
từng mối quan hệ giữa các loài.

- Di ễ n th ế sinh thái : Là quá trình bi ến đ ổi tu ần
- Trình bày được diễn thế t ự c ủ a qu ần xã qua các giai đo ạn t ươ ng ứng
v ới sự bi ến đ ổi c ủa môi tr ườ ng.
sinh thái (khái niệm,
nguyên nhân và các dạng - Nguyên nhân :
+ N guyên nhân bên ngoài nh ư s ự thay đ ổi các
diễn thế và ý nghĩa c ủa
đi ề u ki ện t ự nhiên, khí h ậu...
diễn thế sinh thái).
+ Nguyên nhân bên trong do s ự t ươ ng tác gi ữa
c ác loài trong qu ần xã (nh ư s ự c ạnh tranh gay
gắ t gi ữa các loài trong qu ần xã, quan h ệ sinh
vậ t ăn sinh v ật...).
Ngoài ra ho ạt đ ộng khai thác tài nguyên c ủa con
n gườ i cũng gây ra di ễn th ế sinh thái.

- Di ễ n th ế sinh thái bao g ồm di ễn th ế nguyên
sinh và di ễn th ế th ứ sinh.
+ Di ễ n th ế nguyên sinh là di ễn th ế kh ởi đ ầu
t ừ m ôi tr ườ ng ch ưa có sinh v ật và k ết qu ả là
h ình thành nên qu ần xã t ươ ng đ ối ổn đ ịnh. - Biết được những xu hướng biến đổi
+ Di ễ n th ế th ứ sinh là di ễn th ế xu ất hi ện ở chính trong quá trình diễn th ế sinh thái.
m ôi tr ườ ng đã có m ột qu ần xã sinh v ật t ừng
sống. Tuỳ theo đi ều ki ện thu ận l ợi hay không
t hu ận l ợi mà di ễn th ế có th ể hình thành nên
qu ần xã t ươ ng đ ối ổn đ ịnh ho ặc b ị suy thoái.

57
- Ý nghĩa c ủa nghiên c ứu di ễn th ế sinh thái :
Giúp hi ểu đ ượ c quy lu ật phát tri ển c ủa qu ần xã
sinh vật. T ừ đó có th ể ch ủ đ ộng xây d ựng k ế
ho ạch trong vi ệc b ảo v ệ, khai thác và ph ục h ồi
n guồn tài nguyên, có bi ện pháp kh ắc ph ục
những bi ến đ ổi bất l ợi c ủa môi tr ường, sinh v ật
và con ngườ i. Học sinh có kĩ năng gi ải bài t ập v ề qu ần
Kĩ năng : xã.
Sưu tầm các tư liệu đề - GV h ướ ng dẫn h ọc sinh sưu tầm các tư liệu đề Biết cách tính độ phong phú c ủa loài và
cập các mối quan hệ gi ữa cập các mối quan hệ gi ữa các loài và ứng d ụng kích thước quần thể theo phương pháp
các loài và ứng dụng các các mối quan hệ trong thực ti ễn. đánh bắt – thả - bắt lại.
mối quan hệ trong thực
tiễn.




58
CH Ủ ĐỀ CHUẨN KIẾN THỨC, CỤ TH Ể HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ NĂNG CỤ THỂ HOÁ CHUẨN KI ẾN TH ỨC, KĨ
CHƯƠ NG TRÌNH CHUẨN NĂNG CH ƯƠ NG TRÌNH NÂNG CAO
KĨ NĂNG


4. Hệ sinh Kiến thức : 1. H ệ sinh thái :
- Nêu được định nghĩa hệ - H ệ s inh thái b ao g ồm qu ần xã sinh v ật và
thái - sinh
quyển và sinh c ả nh c ủa qu ần xã, trong đó các sinh v ật tác
sinh thái.
bảo vệ đ ộng qua l ại v ới nhau và v ới các thành ph ần
- Nêu được các thành c ủ a sinh c ảnh t ạo nên các chu trình sinh đ ịa
môi
trường phần cấu trúc của hệ sinh hoá. Nh ờ đó, h ệ sinh thái là m ột h ệ th ống sinh
thái, các kiểu hệ sinh thái h ọc hoàn ch ỉnh và t ươ ng đ ối ổn đ ịnh.
(tự nhiên và nhân tạo). - Có các ki ểu h ệ sinh thái ch ủ y ếu : H ệ sinh
t hái t ự nhiên (trên c ạn, d ướ i n ướ c) và nhân t ạo
( trên c ạn, d ướ i n ướ c).

- Nêu được mối quan hệ - C hu ỗi th ức ăn l à m ột dãy các loài sinh v ật có
dinh dưỡng : chuỗi (xích) m ối quan h ệ v ới nhau v ề m ặt dinh d ưỡ ng,
và lưới thức ăn, bậc dinh t rong đó loài này ăn loài khác phía tr ước và là
dưỡng. t h ức ăn c ủa loài ti ếp theo phía sau.
Có 2 lo ại chu ỗi th ức ăn :
+ Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật t ự
dưỡng.
Ví dụ : Cỏ→ Châu chấu→ Ếch→ Rắn
+ Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật ăn
mùn bã hữu cơ .
Ví dụ : Giun (ăn mùn) → tôm → người.
- L ướ i th ức ăn là t ậ p h ợp các chu ỗi th ức ăn
t rong h ệ sinh thái, có nh ững m ắt xích chung.

59
- Nêu được những ví dụ minh ho ạ chu ỗi và l ưới
thức ăn.

- B ậ c dinh d ưỡ ng : Bậc dinh dưỡng là những
loài cùng mức năng lượng và sử d ụng th ức ăn
cùng mức năng lượng trong lưới thức ăn (ho ặc
chuỗi thức ăn).
- Nêu được các tháp sinh
thái, hiệu suất sinh thái. - T háp sinh thái : B ao g ồm nhi ều hình ch ữ nh ật
xế p ch ồng lên nhau, các hình ch ữ nh ật có chi ều
c ao b ằng nhau, còn chi ều dài bi ểu th ị đ ộ l ớn
c ủ a m ỗi b ậc dinh d ưỡ ng. Tháp sinh thái cho
bi ế t m ức đ ộ dinh d ưỡ ng ở t ừng b ậc và toàn b ộ
qu ần xã.
Có 3 loại hình tháp sinh thái :
+ Hình tháp số lượng xây dựng d ựa trên s ố l ượng
cá thể sinh vật ở mỗi bậc dinh d ưỡng.
+ Tháp sinh khối xây dựng dựa trên kh ối l ượng
tổng số của tất cả các sinh vật trên m ột đ ơn v ị
diện tích hay thể tích ở mỗi bậc dinh d ưỡng.
+ Tháp năng lượng xây dựng dựa trên số năng
lượng được tích luỹ trên m ột đ ơn v ị di ện tích hay
thể tích trong một đơn vị thời gian ở m ỗi bậc dinh
dưỡng.
- Hiệu suất sinh thái là tỉ lệ phần trăm chuyển
hoá năng lượng giữa các bậc dinh d ưỡng trong h ệ
- Nêu được khái niệm chu sinh thái. - T rao đ ổi v ật ch ất trong h ệ sinh thái
trình vật chất và trình bày đ ượ c th ực hi ện trong ph ạm vi qu ần xã
được các chu trình sinh sinh v ậ t (thông qua chu ỗi th ức ăn và l ướ i
- C hu trình sinh đ ịa hoá : Là chu trình trao đ ổi

60
địa hoá : nước, cacbon, các ch ấ t trong t ự nhiên. M ột chu trình sinh đ ịa t h ức ăn) và gi ữa qu ần xã sinh v ật v ới
nitơ. hoá gồm có các thành ph ần : T ổng h ợp các sinh c ả nh c ủa nó (thông qua chu trình
sinh đ ịa hoá).
c h ấ t, tu ần hoàn ch ất trong t ự nhiên, phân gi ải
v à l ắng đ ọng m ột ph ần v ật ch ất (trong đ ất,
n ướ c...).
- Trình bày được quá trình - Trình bày đ ượ c chu trình sinh đ ịa hoá c ủa
chuyển hoá năng lượng n ướ c, cacbon, nit ơ (SGK).
trong hệ sinh thái (dòng + Sản lượng sinh vật sơ c ấp được các sinh
năng lượng). vật sản suất (cây xanh, tảo, m ột s ố vi sinh
- Năng lượng của hệ sinh thái ch ủ yếu đ ược l ấy
từ năng lượng ánh sáng mặt trời. Năng l ượng t ừ vật tự dưỡng) tạo nên trong quá trình quang
hợp và hoá tổng hợp.
ánh sáng mặt trời đi vào quần xã ở m ắt xích đ ầu
Sản lượng sơ cấp thực tế = Sản lượng sơ
tiên là sinh vật sản xuất → sinh vật tiêu thụ các
cấp thô - sản lượng mất đi do hô h ấp
cấp → sinh vật phân huỷ → trả lại môi trường.
+ Sản lượng sinh vật thứ cấp được hình
Trong quá trình đó năng lượng gi ảm d ần qua các
thành bởi các sinh vật dị dưỡng, ch ủ yếu là
bậc dinh dưỡng.
động vật.

- Nêu được khái niệm
sinh quyển và các khu
sinh học chính trên Trái
Đất (trên cạn và dưới 2. Sinh quyển
nước). - Sinh quyển gồm toàn bộ sinh vật và môi tr ường
vô sinh trên trái đất ho ạt đ ộng như m ột h ệ sinh
thái lớn nhất. Sinh quyển gồm nhiều khu sinh
học.
- Khu sinh học (biôm) là các hệ sinh thái c ực l ớn
đặc trưng cho đặc đi ểm địa lí, khí hậu và sinh v ật
của vùng đó.
Các khu sinh học chính trên c ạn bao g ồm
61
đồng rêu hàn đới, rừng lá kim ph ương B ắc, r ừng
rụng lá ôn đới, rừng m ưa nhi ệt đới…
- Trình bày được c ơ sở Các khu sinh học dưới nước bao gồm các
sinh thái học của vi ệc khu sinh học nước ngọt, khu sinh h ọc n ước m ặn.
khai thác tài nguyên và
bảo vệ thiên nhiên : các - Các dạng tài nguyên :
dạng tài nguyên và sự + Tài nguyên không tái sinh (nhiên li ệu hoá th ạch,
khai thác của con người ; kim loại, phi kim).
tác động của việc khai + Tài nguyên tái sinh (không khí, đ ất, n ước s ạch, Quản lí tài nguyên cho phát tri ển b ền
sinh vật). vững :
thác tài nguyên lên sinh
quyển ; quản lí tài + Tài nguyên năng lượng vĩnh c ửu (năng l ượng - Phát triển bền vững là sự phát tri ển nh ằm
nguyên cho phát tri ển bền mặt trời, năng lương sóng, năng lượng gió, năng thoả mãn nhu cầu nhu c ầu của th ế hệ hi ện
vững, những biện pháp lượng thuỷ triều). tại nhưng không ảnh hưởng đến khả năng
cụ thể bảo vệ sự đa dạng - Tài nguyên thiên nhiên r ất đa d ạng, tuy nhiên con thoả mãn nhu cầu của thế hệ tương lai.
sinh học, giáo dục bảo vệ - Các giải pháp chính của chiến lược phát
người đã và đang khai thác b ừa bãi → giảm đa
môi trường. triển bền vững :
dạng sinh học và suy thoái ngu ồn tài nguyên, đ ặc
Để phát triển kinh tế – xã h ội m ột
biệt là tài nguyên có khả năng ph ục h ồi, gây ô
cách bền vững, con người phải thay đ ổi c ả
nhiễm môi trường sống.
về nhận thức và hành động, tr ước h ết là
giảm sự gia tăng dân số, sử dụng ti ết ki ệm
- Khắc phục suy thoái môi tr ường và s ử d ụng b ền
nguồn tài nguyên không tái sinh, b ảo t ồn đa
vững tài nguyên thiên nhiên.
dạng sinh học, khai thác h ợp lí ngu ồn tài
Sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên là hình
nguyên tái sinh và bảo vệ sự trong s ạch
thức sử dụng vừa thoả mãn nhu c ầu hi ện t ại c ủa
của môi trường, giáo dục môi tr ường…
con người để phát triển xã hội, v ữa đ ảm b ảo duy
trì lâu dài các tài nguyên cho th ế h ệ mai sau.
Các giải pháp :
+ Sử dụng bền vững tài nguyên đất, tài nguyên
Học sinh có kĩ năng gi ải bài t ập v ề h ệ sinh
Kĩ năng : nước, tài nguyên rừng, tài nguyên bi ển...
- Biết lập sơ đồ về chuỗi thái.
+ Duy trì đa dạng sinh h ọc.
62
và lưới thức ăn. + Giáo dục về môi trường.
- Tìm hiểu một số dẫn
liệu thực tế về bảo vệ - GV hướng dẫn học sinh tìm hi ểu m ột số s ơ đ ồ
môi trường và sử dụng tài về chuỗi và lưới thức ăn ở địa phương.
nguyên không hợp lí ở địa - GV hướng dẫn học sinh làm bài t ập nhỏ : Tìm
phương. hiểu một số dẫn liệu thực tế về bảo vệ môi
- Đề xuất một vài giải trường và sử dụng tài nguyên không h ợp lí ở đ ịa
pháp bảo vệ môi trường phương. Đề xuất một vài giải pháp bảo v ệ môi
ở địa phương. trường ở địa phương. Tổ chức cho học sinh đ ược
trình bày trước lớp.




63
III. HƯỚNG DẪN CỤ THỂ

A - ĐỊNH HƯỚNG CÁCH DẠY, CÁCH HỌC VÀ CÁCH ĐÁNH GIÁ
1. Định hướng cách dạy
SGK Sinh học 12 được biên soạn lần này nhằm đổi m ới cách dạy sao cho phát huy đ ược tính ch ủ đ ộng c ủa ng ười h ọc. Đi ều này th ể hi ện
qua các mặt :
- Bố cục của bài học : Những bài phải sử dụng kiến thức đã học làm cơ sở để tiếp thu kiến thức mới thì cần được trình bày theo quy trình gồm
3 bước : (1) đánh giá, (2) giới thiệu các khái niệm và kiến thức mới, (3) vận dụng để nâng cao kiến thức.
+ Trong bước đánh giá, GV sử dụng các cách tiếp cận khác nhau như đề xuất câu h ỏi, nêu tình hu ống, ...(đ ược th ể hi ện ở các l ệnh v ới d ấu
∇ ở trong bài) nhằm đánh giá trình độ hiểu biết của HS về chủ đề sắp được trình bày.
+ Sau khi nắm được trình độ của HS, GV chuyển qua bước giới thiệu kiến thức m ới. Lúc này HS sẽ có h ứng thú ti ếp thu ki ến th ức và th ực
sự cảm thấy có nhu cầu về thông tin mới. Khi cần phải cung c ấp ki ến thức m ới thì có th ể b ắt đ ầu gi ới thi ệu ki ến th ức r ồi sau đó m ới đ ưa ra
các câu hỏi để HS thảo luận hay vận dụng kiến thức đã học
+ Cuối cùng để củng cố và nâng cao kiến thức cho HS, GV c ần đ ưa ra nh ững câu h ỏi tình hu ống có tính ch ất v ận d ụng và m ở r ộng ki ến
thức vừa học được.
Sau khi được cung cấp các kiến thức mới, HS lại được tiếp xúc với các tình huống m ới, các câu h ỏi nh ằm v ận d ụng các ki ến th ức v ừa h ọc
được. Những câu hỏi này HS có thể trả lời ngay tại lớp hay có thể để các em về nhà suy nghĩ.
SGK cố gắng định hướng cách dạy và học theo hướng rèn luyện các kĩ năng tư duy lôgic, kĩ năng quan sát, kĩ năng t ự h ọc ... thông qua vi ệc
xen các câu hỏi vào bài để các em suy nghĩ và th ảo luận. GV không nên quá quan tâm đ ến vi ệc tr ả l ời đúng hay sai c ủa HS trong các tình hu ống
thảo luận trên lớp. Cái chính là qua thảo luận GV phát hiện ra tại sao HS lại có những quan ni ệm nh ư v ậy cũng nh ư phát hi ện ra nh ững l ệch
lạc trong cách diễn đạt để kịp thời uốn nắn giúp HS rèn luyện kĩ năng diễn đạt bằng lời nói, kĩ năng suy luận ...
2. Định hướng cách học
Kiến thức khoa học nói chung và sinh học nói riêng đang gia tăng m ạnh m ẽ, do v ậy làm th ế nào đ ể v ới m ột th ời l ượng r ất h ạn ch ế mà HS
vẫn nắm bắt được những kiến thức cốt lõi và cập nhật của môn học. Tốt nhất là c ần đ ổi m ới cách d ạy và cách h ọc. HS ph ải ch ủ đ ộng trong
việc chiếm lĩnh kiến thức không thụ động chép và ghi nhớ kiến thức trong SGK hay l ời gi ảng c ủa GV. Vì v ậy, SGK đ ược biên so ạn theo
hướng giúp HS tự học, tự tìm tòi khám phá với sự trợ giúp của GV. N ội dung và cách trình bày c ủa SGK cũng góp ph ần giúp HS h ọc t ốt, yêu
thích môn học. Những ý tưởng này được thể hiện qua :
- Tăng kênh hình, tranh ảnh minh hoạ : giúp HS dễ nắm bắt kiến thức.


64
- Tăng tính hấp dẫn của môn học : SGK cố gắng đưa các ảnh chụp từ tự nhiên để minh hoạ kèm theo các sơ đồ nhằm làm sáng tỏ các hình
khi cần thiết.
- Mục “Em có biết ?” cung cấp thêm những sự kiện lí thú và bổ ích mà chương trình chính khoá không có điều kiện giới thiệu.
- Liên hệ với thực tiễn đời sống : Những vấn đ ề có th ể gắn li ền ki ến th ức trong các bài v ới vi ệc b ảo v ệ s ức kho ẻ, b ảo v ệ môi tr ường ...
đều được triệt để vận dụng và khai thác để HS tăng thêm hứng thú và thấy được các kiến thức đã học thực sự có ích cho bản thân.
- Giúp HS rèn luyện kĩ năng tư duy khoa học : Trong t ừng bài SGK chú tr ọng rèn luy ện cho HS nh ững kĩ năng nh ư quan sát, ti ến hành th ực
nghiệm, phân loại, khái quát, suy luận, ... Điều này được thể hiện qua các cách như :
+ HS quan sát tranh, ảnh, sơ đồ, ... trong SGK, rồi rút ra k ết lu ận c ần thi ết.
+ Hướ ng cho HS gi ải quy ết v ấn đ ề : Các v ấn đ ề th ực ti ễn đ ược đ ưa ra trong SGK đòi h ỏi HS t ự mình v ận d ụng ki ến th ức hay trao
đổi nhóm đ ể tìm cách gi ải quy ết.
+ Hướng dẫn HS cách xử lí thông tin : Các câu hỏi “tại sao, làm thế nào ?” luôn được đặt ra cho HS trong t ừng bài h ọc c ủa SGK giúp các
em có thói quen xử lí thông tin để hiểu thấu đáo các khái niệm, nhờ đó ghi nhớ sâu hơn, rèn luyện cách thu thập thông tin và làm vi ệc khoa học.
- Học theo hướng tích hợp : Tích hợp các môn học nói chung. Sinh h ọc là khoa h ọc đa ngành, mu ốn hi ểu đ ược sâu s ắc các khái ni ệm c ơ
bản của môn học cũng như lí giải được các hiện tượng của sự sống c ần ph ải n ắm đ ược các khái ni ệm c ủa các khoa h ọc khác nh ư toán, v ật lí,
hoá học. Vì suy cho cùng thì mọi hiện tượng sống đều do các ch ất hoá h ọc c ấu t ạo nên. Ch ẳng h ạn đ ặc tính hoá h ọc c ủa các nguyên t ử quy
định đặc tính của các phân tử và đến lượt mình đặc tính lí hoá của các phân tử tạo nên tế bào lại quy định các đặc tính sinh học của tế bào ...
- Tích hợp các phân môn của Sinh học : Sinh h ọc bao g ồm nhi ều phân môn, ph ải làm sao đ ể HS có th ể n ắm b ắt các ki ến th ức c ủa phân
môn này một cách hệ thống và có thể vận dụng m ột cách linh ho ạt. Cách t ốt nh ất ph ải bi ết s ử d ụng nh ững ch ủ đ ề c ốt lõi đ ể liên k ết các phân
môn lại với nhau tạo nên một hệ thống kiến thức hoàn chỉnh. Chẳng hạn nh ư c ấu trúc phù h ợp v ới ch ức năng. N ếu n ắm đ ược c ấu trúc thì có
thể suy ra chức năng và ngược lại. Hoặc dùng chủ đề tiến hoá để liên kết các lĩnh v ực khác nhau c ủa Sinh h ọc. Th ế gi ới s ống liên t ục ti ến hoá
tạo nên các đặc điểm thích nghi của các dạng sống ...
3. Định hướng việc kiểm tra đánh giá
SGK cũng cố gắng hướng dẫn cách đánh giá vi ệc học tập của HS thông qua h ệ th ống các câu h ỏi. Trong đó chú tr ọng nhi ều đ ến các câu
hỏi vận dụng kiến thức, các câu hỏi liên hệ với thực ti ễn và gi ải quyết v ấn đ ề c ủa đ ời s ống. Vi ệc đánh giá HS không ch ỉ theo ki ểu truy ền
thống là kiểm tra miệng, kiểm ra 15 phút hay 1 tiết mà thông qua các ho ạt đ ộng trên l ớp GV có đi ều ki ện đánh giá đ ược s ự hi ểu bi ết c ủa HS,
biết được từng HS còn yếu ở các kĩ năng gì, qua đó giúp HS rèn luyện khắc phục dần các nhược đi ểm.




65
B. MỘT SỐ ĐIỂM LƯU Ý KHI THỰC HIỆN Chuẩn kiến thức, kĩ năng từng bài trong SGK Sinh học 12
Phần năm. DI TRUYỀN HỌC
CHƯƠNG I : CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ
BÀI 1 : GEN, MÃ DI TRUYỀN VÀ TỰ NHÂN ĐÔI ADN
- Gen (mục I)
+ Khái niệm : Gen là một đoạn của phân tử ADN mang thông tin mã hoá một sản phẩm xác định (chuỗi pôlipeptit hay ARN).
GV cần lưu ý để HS biết nếu là gen phải tạo đ ược sản phẩm, n ếu không t ạo đ ược s ản ph ẩm thì không g ọi là gen. Ví d ụ : ngày nay
người ta gọi là gen điều hoà vì tạo ra prôtêin đi ều hoà, nh ưng không gọi là gen khởi động như trước đây mà là vùng khởi động vì nó không tạo
sản phẩm.
Lưu ý rằng có rất nhiều đoạn trong ADN của tế bào nhân thực bậc cao không mã hoá cho 1 sản phẩm nào, những đo ạn ADN này không
phải là gen. Ví dụ trong đó tế bào người, ADN có chiều dài 3,2.109 bp nhưng chỉ có khoảng 30.000 - 40.000 gen,...
+ Cấu trúc chung của gen cấu trúc bao gồm 3 vùng : vùng đi ều hoà, vùng mã hoá và vùng k ết thúc (M ục I.2 trong SGK), trong đó ch ỉ có
vùng mã hoá chứa thông tin quy định sự sắp xếp các axit amin trong t ổng h ợp prôtêin. C ần chú h ướng d ẫn h ọc sinh d ấu hi ệu đ ể phân bi ệt
từng vùng (vùng mã hoá được bắt đầu bằng bộ ba mã m ở đầu và k ết thúc b ởi b ộ ba mã k ết thúc). GV l ưu ý HS vùng đi ều hoà bao gi ờ cũng
nằm ở đầu 3’ của mạch mã gốc. Ví dụ : có thể đưa ra một đoạn gen và yêu cầu HS chỉ ra đâu là vùng đi ều hoà. GV cho HS tìm hi ểu ch ức năng
của từng vùng.

3’ 5’
1 2 3
5’ 3’


Vùng mã hoá của các gen ở sinh vật nhân sơ là liên tục, nên các gen này gọi là “không phân đo ạn”, còn ph ần l ớn các gen ở sinh v ật nhân
thực, vùng mã hoá là “không liên tục”, xen kẽ các đoạn mã hoá axit amin (các ÊXÔN) là các đo ạn không mã hoá axit amin (các INTRON), nên
các gen này được gọi là các gen “phân mảnh”.
Đối với HS khá giỏi có thể yêu cầu so sánh số đoạn intrôn và êxôn. Vùng mã hoá c ủa các gen ở sinh v ật nhân th ực b ắt đ ầu và k ết thúc
đều là đoạn mã hoá axit amin (các êxôn), do đó số đoạn êxôn bao giờ cũng nhiều hơn số đoạn intron là 1.
- Mã di truyền (mục II)
GV có thể yêu cầu HS đọc thông tin trong SGK và nêu các đặc điểm của mã di truyền.

66
Đối với HS khá giỏi có thể yêu cầu cho biết thế nào là mã di truyền ? (trình tự sắp xếp các nuclêôtit trong gen quy đ ịnh trình t ự s ắp x ếp
các axit amin trong chuỗi pôlipeptit) ; Yêu cầu HS giải thích : tại sao mã di truyền là mã bộ ba ?
- Qúa trình nhân đôi của ADN (mục III).
+ Yêu cầu HS cho biết quá trình nhân đôi ADN diễn ra ở giai đoạn nào của chu kì phân bào ? (diễn ra trong pha S của chu kì tế bào).
+ GV có thể yêu cầu HS quan sát hình 1.2 SGK để mô tả quá trình nhân đôi ADN. Gồm 3 bước :
* Bước 1 : Tháo xoắn phân tử ADN
Nhờ các enzim tháo xoắn, 2 mạch đơn của phân tử ADN tách nhau dần tạo nên chạc tái bản (hình chữ Y) và để lộ ra 2 mạch khuôn.
* Bước 2 : Tổng hợp các mạch ADN mới
ADN - pôlimerara xúc tác hình thành mạch đơn mới theo chi ều 5’ → 3’ (ngược chiều với mạch làm khuôn). Các nuclêôtit c ủa môi tr ường n ội
bào liên kết với mạch làm khuôn theo nguyên tắc bổ sung (A – T, G – X).
Trên mạch khuôn 3’ → 5’ mạch mới được tổng liên tục.
Trên mạch 5’ → 3’ mạch mới được tổng hợp gián đoạn tạo nên các đoạn ngắn (đo ạn Okazaki), sau đó các đo ạn Okazaki đ ược n ối l ại
với nhau nhờ enzim nối.
* Bước 3 : Hai phân tử ADN được tạo thành
Các mạch mới tổng hợp đến đâu thì 2 mạch đơn xoắn đến đó → tạo thành phân tử ADN con, trong đó một mạch mới được tổng hợp còn m ạch
kia là của ADN ban đầu (nguyên tắc bán bảo tồn).
Lưu ý tái bản ADN theo nguyên tắc nửa gián đoạn. Do c ấu trúc c ủa phân t ử ADN là đ ối song song, mà enzim ADN-polimeraza ch ỉ t ổng
hợp mạch mới theo chiều 5’ → 3’. Cho nên :
- Đối với mạch mã gốc 3’→5’ thì ADN - polimeraza tổng hợp mạch bổ sung liên tục theo chiều 5’→3’.
- Đối với mạch bổ sung 5’ →3’, tổng hợp ngắt quãng với các đoạn ngắn Okazaki theo chiều 5’ → 3’ (ngược với chiều phát triển của
chạc tái bản). Sau đó các đoạn ngắn này được nối lại nhờ ADN- ligaza để cho ra mạch ra chậm.
( Đối với HS khá, giỏi GV có thể yêu cầu phân biệt quá trình nhân đôi ở sinh vật nhân sơ và sinh vật nhân thực ).

BÀI 2 : PHIÊN MÃ VÀ DỊCH MÃ

Đây là bài dài, GV cần chú ý dành thời gian cho mục II (Dịch mã), vì v ề nguyên t ắc phiên mã cũng gi ống nh ư sao mã (nhân đôi ADN đã
học ở bài trước), chỉ cần lưu ý HS một vài điểm khác biệt.
- Phiên mã (Mục I)
+ Cấu trúc và chức năng các loại ARN.
67
Đây là nội dung không bắt buộc trong chương trình , hơn nữa HS đã được học ở lớp 10. Vì vậy, GV chỉ c ần yêu c ầu HS ôn l ại b ằng
cách chuyển thành bài tập làm vào cuối tiết học hoặc bài tập về nhà, hoàn thành bảng sau :

Loại ARN mARN tARN rARN
Cấu trúc
Chức năng

+ Cơ chế phiên mã :
* Đầu tiên ARN pôlimeraza bám vào vùng điều hoà làm gen tháo xo ắn để l ộ ra m ạch mã g ốc (có chi ều 3 ’ 5’) và bắt đầu tổng hợp
mARN tại vị trí đặc hiệu.
* Sau đó, ARN pôlimeraza trượt dọc theo m ạch mã gốc trên gen có chi ều 3 ’ 5’ để tổng hợp nên mARN theo nguyên tắc bổ sung (A- U ;
G -X) theo chiều 5’  3’
* Khi enzim di chuyển đến cuối gen gặp tín hiệu kết thúc  phiên mã kết thúc, phân tử mARN được giải phóng.
Vùng nào trên gen vừa phiên mã xong thì 2 mạch đơn của gen xoắn ngay lại.
Đối với HS khá, giỏi, có thể yêu cầu phân biệt : ở sinh vật nhân sơ, mARN sau phiên mã được sử d ụng tr ực ti ếp dùng làm khuôn đ ể
tổng hợp prôtêin. mARN tổng hợp đến đâu thì ribôxôm bảm vào để thực hiện dịch mã đ ến đó. Còn ở sinh vật nhân thực sự, mARN sau phiên
mã phải được chế biến lại bằng cách loại bỏ các đoạn không mã hoá (intron), nối các đoạn mã hoá (êxôn) tạo ra mARN trưởng thành.
Ý nghĩa của quá trình phiên mã, GV lưu ý HS rằng ở sinh vật nhân sơ, 1 số gen c ấu trúc phân b ố cùng v ới nhau và có chung m ột vùng
khởi động (promoter), còn ở sinh vật nhân thực mỗi gen có 1 promoter riêng và sau khi toàn bộ gen được phiên mã..
- Dịch mã (Mục II) : Đây là nội dung trọng tâm của bài. GV yêu cầu HS chỉ ra vị trí và cơ chế dịch mã.
* Hoạt hoá axit amin :
Enzim

Axit amin + ATP + tARN aa – tARN.
* Tổng hợp chuỗi pôlipeptit :
Mở đầu : Tiểu đơn vị bé của ribôxôm gắn với mARN ở vị trí nhận bi ết đ ặc hi ệu (gần b ộ ba m ở đ ầu) và di chuy ển đ ến b ộ ba m ở đ ầu
(AUG), aamở đầu - tARN tiến vào bộ ba mở đầu (đối mã của nó khớp v ới mã m ở đầu trên mARN theo nguyên t ắc b ổ sung), sau đó ti ểu ph ần l ớn
gắn vào tạo ribôxôm hoàn chỉnh.
Kéo dài chuỗi pôlipeptit : aa1 - tARN tiến vào ribôxôm (đối mã của nó khớp với mã thứ nhất trên mARN theo nguyên t ắc b ổ sung), m ột
liên kết peptit được hình thành giữa axit amin mở đầu với axit amin th ứ nh ất. Ribôxôm chuy ển d ịch sang b ộ ba th ứ 2, tARN v ận chuy ển axit
68
amin mở đầu được giải phóng. Tiếp theo, aa 2 - tARN tiến vào ribôxôm (đối mã của nó khớp với bộ ba thứ hai trên mARN theo nguyên t ắc b ổ
sung), hình thành liên kết peptit giữa axit amin th ứ hai và axit amin th ứ nh ất. Ribôxôm chuy ển d ịch đ ến b ộ ba th ứ ba, tARN v ận chuy ển axit
amin mở đầu được giải phóng. Quá trình cứ tiếp tục như vậy đến bộ ba tiếp giáp với bộ ba kết thúc của phân tử mARN.
Kết thúc : Khi ribôxôm chuyển dịch sang bộ ba kết thúc thì quá trình dịch mã ngừng l ại, 2 ti ểu ph ần c ủa ribôxôm tách nhau ra. M ột
enzim đặc hiệu loại bỏ axit amin mở đầu và giải phóng chuỗi pôlipeptit.

BÀI 3 : ĐIỀU HOÀ HOẠT ĐỘNG GEN
- Khái quát về điều hoà hoạt động của gen (mục I) :
GV chỉ cần giới thiệu cho HS hiểu khái niệm cơ bản nhất : Điều hòa hoạt động của gen chính là điều hòa lượng sản phẩm của gen được
tạo ra.
- Điều hoà hoạt động của gen ở sinh vật nhân sơ (mục II) : Đây là nội dung trọng tâm của bài. GV nên tập trung vào mục II.2.
+ Điều hoà hoạt động các gen trong operon Lac (II.2) :
* Khi môi trường không có lactôz ơ. Gen điều hoà (R) tổng hợp prôtêin ức ch ế. Prôtêin này liên k ết v ới vùng v ận hành ngăn c ản quá
trình phiên mã làm cho các gen c ấu trúc không ho ạt đ ộng.
* Khi môi trường có lactôzơ. Khi môi tr ường có lactôz ơ, m ột s ố phân t ử liên k ết v ới prôtêin ức ch ế làm bi ến đ ổi c ấu hình không
gian ba chiều của nó làm cho prôtêin ức ch ế không th ể liên k ết v ới vùng v ận hành. Do đó ARN pôlimeraza có th ể liên k ết đ ược v ới vùng
khởi động để tiến hành phiên mã. Khi đ ường lactôz ơ b ị phân gi ải h ết, prôtêin ức ch ế l ại liên k ết v ới vùng v ận hành và quá trình phiên mã b ị
dừng lại.

BÀI 4 : ĐỘT BIẾN GEN
- Khái niệm và các dạng đột biến gen (mục I) :
+ Khái niệm đột biến gen : (SGK)
GV giúp HS hiểu được khái niệm thể đột biến và phân biệt đột biến và thể đột biến.
+ Các dạng đột biến gen : Đây là kiến thức đã học ở lớp 9, GV có thể yêu cầu HS nhắc lại các dạng đột biến điểm.
Đối với HS khá, giỏi, có thể yêu cầu HS nêu hậu quả của các dạng đột biến gen đến sản phẩm tổng h ợp (mARN, prôtêin) và xem xét
dạng nào gây hậu quả nghiêm trọng hơn ?
- Nguyên nhân và cơ chế phát sinh đột biến gen (mục II) : Đây là nội dung trọng tâm của bài. GV nên tập chung vào c ơ ch ế phát sinh đ ột bi ến
gen.
+ Cơ chế phát sinh :

69
GV có thể yêu cầu HS quan sát hình 4.1 và 4.2 SGK và mô tả dạng đột biến thay th ế c ặp G – X b ằng A – T do s ự k ết c ặp không đúng
trong nhân đôi ADN, đột biến thay thế A – T bằng G – X do tác nhân hoá học (5BU). Sau đó yêu cầu HS rút ra cơ chế phát sinh đột bi ến gen.
Cơ chế phát sinh : Đột biến điểm thường xảy ra trên một mạch dưới dạng tiền đột biến. Dưới tác dụng của enzim sửa sai nó có thể trở
về dạng ban đầu hoặc tạo thành đột biến qua các lần nhân đôi tiếp theo.
Gen → tiền đột biến gen → đột biến gen.
- H ậu qu ả và ý nghĩa c ủa đ ột bi ến gen (m ục III) :
+ Hậu qu ả c ủa đ ột bi ến gen : GV yêu c ầu và h ướng d ẫn HS l ấy ví d ụ đ ột bi ến gen có th ể có h ại, có l ợi ho ặc trung tính đ ối v ới
m ột thể đột biến. M ức đ ộ có l ợi hay có h ại c ủa đ ột bi ến ph ụ thu ộc vào t ổ h ợp gen cũng nh ư đi ều ki ện môi tr ường.

BÀI 5 : NHIỄM SẮC THỂ VÀ ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NHIỄM SẮC THỂ
I.2. Cấu trúc siêu hiển vi của NST. Đây là một trong những nội dung trọng tâm.
GV có thể yêu cầu HS quan sát hình 5.2 SGK, từ đó mô tả và biểu diễn cấu trúc NST dưới dạng sơ đồ.
(ADN + pr«tªin) → Nuclª«x«m (8 ph©n tö pr«tªin hist«n ® îc quÊn quanh bëi mét ®o¹n ph©n tö ADN dµi kho¶ng 146 cÆp nuclª« tit,
3
vòng) → Sîi c¬ b¶n (kho¶ng 11 nm) → Sîi nhiÔm s¾c (25–30 nm) → èng siªu xo¾n (300 nm) → Cr«matit (700 nm) → NST.
quấn 1
4
- Đột biến cấu trúc NST (mục II) : Đây là một trong những nội dung trọng tâm.
Có thể hướng dẫn HS theo bảng sau :

Mất đoạn Lặp đoạn Đảo đoạn Chuyển đoạn
Tiêu chí
Khái niệm Là đột biến mất một đoạn Là đột biến làm cho đoạn Là đột biến làm cho một đoạn nào Là đột biến dẫn đến một đoạn của
nào đó của NST. nào đó của NST lặp lại một đó của NST đứt ra, đảo ngược NST chuyển sang vị vị trí khác trên
hay nhiều lần. 180o và nối lại. cùng một NST, hoặc trao đổi đoạn
giữa các NST không tương đồng.
Hậu quả - Làm giảm số lượng gen - Làm tăng số lượng gen trên - Ít ảnh hưởng đến sức sống của Chuyển đoạn giữa 2 NST không
và ý nghĩa trên NST, làm mất cân NST → tăng cường hoặc cá thể do vật chất di truyền không tương đồng làm thay đổi nhóm gen
bằng gen trong hệ gen → giảm bớt sự biểu hiện của bị mất mát. liên kết.
- Làm thay vị trí gen trên NST → Chuyển đoạn lớn thường gây chết
làm giảm sức sống hoặc tính trạng.
gây chết đối với thể đột - Làm mất cân bằng gen thay đổi mức độ hoạt động của hoặc giảm khả năng sinh sản của cá
thể.
70
biến. Chuyển đoạn nhỏ thường ít ảnh
trong hệ gen → có thể gây các gen → có thể gây hại cho thể
hưởng tới sức sống, có thể còn có
nên hậu quả có hại cho cơ đột biến.
lợi cho sinh vật.
thể. - Thể dị hợp đảo đoạn, khi giảm
- Có vai trò quan trọng trong quá
- Lặp đoạn dẫn đến lặp gen phân nếu xảy ra trao đổi chéo trong
trình hình thành loài mới.
tạo điều kiện cho đột biến vùng đảo đoạn sẽ tạo các giao tử
gen tạo ra các alen mới trong không bình thường → hợp tử
- Tạo nguyên liệu cho quá trình chọn
quá trình tiến hoá. không có khả năng sống.
- Tạo nguyên liệu cho quá - Tạo nguyên liệu cho quá lọc và tiến hoá.
- Tạo nguyên liệu cho quá trình
trình chọn lọc và tiến hoá. trình chọn lọc và tiến hoá. chọn lọc và tiến hoá.

Sau đó có thể hướng dẫn để HS biết được c ơ chế chung của đ ột bi ến c ấu trúc NST : C¸c t¸c nh©n g©y ®ét biÕn ¶nh hëng ®Õn qu¸
tr×nh tiÕp hîp, trao ®æi chÐo...hoÆc trùc tiÕp g©y ®øt g·y NST → làm phá vỡ cấu trúc NST. Các đột biến cấu trúc NST dẫn đến sự sắp
xếp lại các gen và làm thay đổi hình dạng NST.
Đối với HS khá, giỏi GV có thể lưu ý thêm :
* Đột biến cấu trúc NST thực chất là sự sắp xếp lại c ả nhóm gen (đ ảo đo ạn) ho ặc làm gi ảm (m ất đo ạn) hay tăng s ố l ượng gen (l ặp
đoạn) trên NST. Loại đột biến này có thể quan sát trực tiếp trên NST của tiêu bản đã nhuộm màu.
* Người ta cũng dùng chuyển đoạn để đề xuất phương pháp di truyền đ ấu tranh v ới các côn trùng gây h ại : t ạo các con đ ực có 1 hay
nhiều chuyển đoạn NST do tác động của phóng xạ làm chúng vô sinh (không có kh ả năng sinh s ản) r ồi th ả vào t ự nhiên đ ể chúng c ạnh tranh
với những con đực bình thường → số lượng cá thể của quần thể giảm hay làm biến mất cả quần thể.

BÀI 6 : ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST
- Đột biến lệch bội (mục I). GV có thể tập trung vào mục I.2. cơ chế phát sinh thể lệch bội.
GV giới thiệu cho HS quan sát hình 6.1 và mô tả các thể lệch bội. Tế bào lưỡng bội b ị m ất 1 c ặp NST nào đó đ ược g ọi là th ể không (2n -2),
mất 1 NST của 1 cặp là thể 1 (2n-1), thêm 1 NST vào 1 cặp là thể ba (2n+1), thêm 2 NST vào một cặp là thể bốn (2n+2).
Các khái niệm thể một kép (2n -1 -1) và thể bốn kép (2n + 2 + 2) chỉ giới thiệu với học sinh khá giỏi.
Cơ chế phát sinh : Các tác nhân gây đột biến gây ra sự không phân li c ủa một hay m ột số c ặp NST → tạo ra các giao tử không bình thường
(chứa cả 2 NST ở mỗi cặp). Sự kết hợp của giao tử không bình thường với giao tử bình thường hoặc gi ữa các giao t ử không bình th ường v ới
nhau sẽ tạo ra các đột biến lệch bội.

71
- Đột biến đa bội (mục II) : GV cần tập trung vào mục II.1. làm rõ cơ chế phát sinh thể tự đa bội.




BÀI 7 : THỰC HÀNH :
QUAN SÁT CÁC DẠNG ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST TRÊN TIÊU BẢN CỐ ĐỊNH VÀ LÀM TIÊU BẢN T ẠM THỜI.

Quan sát hình thái và đếm số lượng NST của người bình th ường và các dạng đ ột bi ến s ố l ượng NST trên tiêu b ản c ố đ ịnh (đây là yêu
-
cầu bắt buộc vì tất cả các trường đều được trang bị kính hiển vi và bộ tiêu bản NST).
- Vẽ hình thái và thống kê số lượng NST đã quan sát trong các trường hợp (đây là yêu cầu rèn kĩ năng thực hành cho học sinh).
Có thể làm được tiêu bản tạm thời để xác định hình thái và đếm số lượng NST ở châu chấu đ ực (chú ý : GV h ướng d ẫn HS cách phân
biệt châu chấu đực với châu chấu cái). Trong đợt tập huấn GV tại thành phố Hồ Chí Minh và tại Cửa Lò tháng 6, 7/2008 B ộ đã cung c ấp đĩa
CD hướng dẫn nội dung này. GV có thể sử dụng đĩa CD hướng dẫn nội dung thực hành trước khi làm tiêu bản.

BÀI TẬP CHƯƠNG I :

- Giáo viên hướng dẫn các dạng bài tập chương I có trong sách giáo khoa. Cũng có th ể s ử d ụng m ột s ố bài trong sách “Bài t ập sinh h ọc 12” đã
được Hội đồng thẩm định của Bộ GD&ĐT thông qua năm 2008. Thông qua việc HS giải một số bài tập nhằm củng cố hệ thống hoá ki ến th ức
lí thuyết đã học đồng thời rèn kĩ năng tính toán cho HS.

CHƯƠNG II. TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN

Bài 8, 9 . CÁC QUY LUẬT MENĐEN : QUY LUẬT PHÂN LI & QUY LUẬT PHÂN LI ĐỘC LẬP
Nội dung bài này GV cần nêu bật phương pháp nghiên cứu khoa học của Menđen, cho HS học cách tư duy của nhà khoa học.
- Phương pháp nghiên cứu di truyền học của Menđen (mục I) và hình thành h ọc thuy ết khoa h ọc (m ục II) : GV có thể nhập 2 mục này thành
một mục để dạy học. Chú ý không phải là nêu thứ tự các b ước mà quan tr ọng là phân tích đ ể HS nh ận th ức đ ược tính sáng t ạo và đ ộc đáo c ủa
Menđen.
HS phải học được phương pháp nghiên cứu khoa học : Đ ề xuất ý tưởng khoa học rồi làm thực nghiệm, phân tích kết quả thí nghi ệm, rút
ra kết luận khái quát. GV có thể trình bày thí nghiệm ở mục I và phân tích đ ể HS th ấy đ ược cách suy lu ận khoa h ọc c ủa Menđen và cách hình
72
thành giả thuyết khoa học, cách kiểm nghiệm giả thuyết. Từ đó bi ết được n ội dung c ủa quy lu ật phân li. GV có th ể yêu c ầu HS th ực hi ện các
nội dung bằng cách hoàn thành bảng sau để thấy được phương pháp nghiên cứu khoa học của Menđen :




Quy trình thí nghiệm Kết quả thí nghiệm
Bước 1 : ?
Tiến hành thí nghiệm
Bước 2 : ?
Bước 3 : ?
Bước 4 : ?
Phân tích kết quả thí nghiệm
Hình thành học thuyết khoa học

Quy luật phân li : Sự phân li và tổ hợp của cặp NST tương đồng trong gi ảm phân và th ụ tinh d ẫn đến s ự phân li và t ổ h ợp c ủa c ặp gen
alen (cặp nhân tố di truyền) qui định cặp tính trạng tương phản.
Quy luật phân li độc lập : Sự phân li độc lập của các cặp NST tương đồng trong giảm phân I, s ự t ổ h ợp t ự do c ủa các c ặp NST t ương đ ồng
về cùng một giao tử trong giảm phân I và sự kết hợp ngẫu nhiên các giao t ử trong th ụ tinh d ẫn đ ến s ự phân li đ ộc l ập c ủa các c ặp gen alen
(cặp nhân tố di truyền) qui định các cặp tính trạng tương phản.

BÀI 10 : TƯƠNG TÁC GEN VÀ TÁC ĐỘNG ĐA HIỆU CỦA GEN
- Tương tác gen (mục I) :
Tương tác gen có 2 loại : tương tác giữa các gen alen (đã học ở bài 8) và tương tác gi ữa các gen không alen. Trong bài này nghiên c ứu
tương tác gen không alen. Lưu ý HS thực chất tương tác gen là sự tác động của sản phẩm gen này với gen khác hoặc sản phẩm của gen khác.
+ I.1. Tương tác bổ sung. GV trình bày thí nghiệm dưới dạng sơ đồ, yêu cầu và hướng dẫn HS giải thích kết quả, viết sơ đồ lai.
Sau đó GV đưa ra sơ đồ để giải thích cơ sở sinh hoá để HS hiểu rõ về tương tác gen :

Gen A Gen B


Enzim A Enzim B

73
Tiền chất P Sản phẩm P1 (Nâu) Sản phẩm P2 (Đen)
(không màu)
Trong đó alen A tổng hợp enzim A có ho ạt tính, alen a t ổng h ợp enzim a không có ho ạt tính ; alen B t ổng h ợp enzim B có ho ạt tính, alen
b tổng hợp enzim b không có hoạt tính.
+ I.2. Tương tác cộng gộp.
GV có thể lấy một ví dụ khác trong SGK, chỉ nên lấy ví dụ về sự tương tác của hai c ặp gen cho HS d ễ hi ểu. Đối với HS khá, giỏi có
thể yêu cầu HS về nhà đọc thêm về tương tác bổ sung và tương tác át chế, hoặc ra thêm bài tập các dạng tương tác để HS về nhà tự làm.
- Tác động đa hiệu của gen (mục II) : Cho HS đọc thông tin trong SGK và quan sát hình 10.2 SGK, gợi ý để HS thấy đ ược ch ỉ c ần m ột đ ột bi ến
trong gen có thể gây ra nhiều hậu quả khác nhau.

BÀI 11 : LIÊN KẾT GEN VÀ HOÁN VỊ GEN
Đây là bài dài và khó, GV cần chú ý dành thời gian cho mục II (Hoán vị gen).
- Liên kết gen (mục I) :
GV nên lưu ý HS điều kiện của thí nghiệm là một gen quy định một tính trạng, Fa là thế hệ con lai phân tích.
GV yêu cầu và hướng dẫn HS giải thích kết quả thí nghiệm trong SGK, viết sơ đồ lai minh hoạ.
Có thể gợi ý cho HS :
* Mỗi gen quy định 1 tính trạng, P t/c xám, dài × đen, cụt → F1 100% xám, dài → xám, dài là tính trạng gì ? (tính trạng trội) → quy ước
gen (A – xám, a – đen, B – dài, b - cụt) ; kiểu gen của F1 sẽ như thế nào ? (dị hợp 2 cặp gen).
* Khi lai phân tích, kiểu gen của con ♀ F 1 sẽ như thế nào ? (đồng hợp lặn về 2 cặp gen), ♀ F 1 sẽ cho mấy loại giao tử ? (một loại giao
tử mang 2 alen lặn) ; Fa thu được 2 loại kiểu hình (xám, dài và đen, cụt) chứng tỏ F1 dị hợp tử 2 cặp gen sẽ cho mấy loại giao tử với thành phần
gen như thế nào ? (cho 2 loại giao tử một loại mang A và B, m ột lo ại mang a và b) nh ư v ậy các gen có phân li đ ộc l ập hay không ? (không vì
nếu phân li độc lập sẽ cho 4 loại giao tử với tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1 và cho 4 lo ại ki ểu hình v ới t ỉ l ệ 1 : 1 : 1 : 1) ; có th ể gi ải thích hi ện t ượng này
như thế nào ? (2 gen A và B cùng nằm trên 1 NST, 2 gen a và b cùng nằm trên 1 NST tương đồng, đã xảy ra hiện tượng liên kết gen).
GV có thể yêu cầu HS giải thích thêm tại sao lại có hiện tượng liên kết gen. Từ đó yêu cầu HS rút ra đặc điểm của liên kết gen.
- Hoán vị gen (mục II) : Đây là nội dung trọng tâm của bài.
GV có thể đặt các câu hỏi hướng dẫn HS : Kiểu gen con ♀ F 1 như thế nào ? ; Kiểu gen con ♂ đen, cụt như thế nào ? cho m ấy lo ại giao
tử với thành phần gen như thế nào ? (một loại giao tử ab) ; Fa có mấy loại kiểu hình với tỉ lệ ? cơ thể ♀ F 1 cho mấy loại giao tử ? (4 loại AB =
74
ab = 0,415 Ab = aB = 0,085). Như vậy, ngoài 2 loại giao tử AB = ab như trong trường hợp liên kết gen còn xuất hiện 2 loại giao t ử Ab = aB
điều này được giải thích như thế nào ? Hướng dẫn cho HS cách tính tần số hoán vị gen. Đ ối với HS khá, gi ỏi có th ể yêu c ầu gi ải thích t ại sao
tần số hoán vị gen lại không vượt quá 50% ?

BÀI 12 : DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH
VÀ DI TRUYỀN NGOÀI NHÂN
- Di truyền liên kết với giới tính (mục I) : Đây là nội dung trọng tâm của bài. GV nên tập trung thời gian cho dạy học mục I.2.
+ Mục I.1. NST giới tính và cơ chế xác định giới tính bằng NST.
* NST giới tính : Cho HS mô tả hình 12.1 trong SGK để thấy được đoạn tương đồng và đoạn không tương đ ồng trong c ấu trúc c ủa NST
giới tính X và Y ở người.
+ Mục I.2. Di truyền liên kết với giới tính.
* Gen trên NST giới tính X. GV cần lưu ý là gen trên X không có đo ạn t ương đ ồng trên Y. GV có th ể yêu c ầu HS gi ải thích k ết qu ả
phép lai. Từ đó rút ra đặc điểm di truyền của gen trên NST gi ới tính X (không có đo ạn t ương đ ồng trên Y : K ết qu ả lai thu ận và lai ngh ịch khác
nhau). Có sự di truyền chéo (gen trên X của ” bố” truyền cho con gái, con trai nhận gen trên X từ ”mẹ”).
* Gen trên NST Y (không có đoạn tương đồng trên X). Đặc điểm di truyền của gen trên NST Y : Di truyền thẳng (di truyền 100% cho cá
thể cùng giới dị giao).
- Di truyền ngoài nhân (mục II). Đặc điểm di truyền ngoài nhân :
* Lai thuận, lai nghịch kết quả khác nhau biểu hiện kiểu hình ở đời con theo dòng mẹ.
* Di truyền qua tế bào chất vai trò chủ yếu thuộc về tế bào chất của tế bào sinh dục cái.

BÀI 13 : ẢNH HƯỞNG CỦA MÔI TRƯỜNG LÊN SỰ BIỂU HIỆN CỦA GEN
- Mối quan hệ giữa gen và tính trạng : Nêu và phân tích được sơ đồ mối quan hệ giữa gen và tính trạng.
- Sự tương tác giữa kiểu gen và môi trường : Có thể sử dụng sơ đồ sau để phân tích mối quan hệ giữa kiểu gen – môi trường - kiểu hình
Môi trường
Kiểu gen Kiểu hình


Kĩ thuật
GV cho HS phân tích các ví dụ trong SGK và giải thích.
GV có thể cho HS liên hệ mối quan hệ này trong thực tế sản xuất : Giống Năng suất
75
- Mức phản ứng của kiểu gen : G iải thích được kiểu gen là tập hợp tất c ả các gen có trong h ệ gen. Các gen trong h ệ gen t ương tác v ới nhau và
với môi trường cho ra kiểu hình. Một kiểu gen với một tổ hợp của rất nhi ều gen tương tác v ới môi tr ường nh ất đ ịnh s ẽ cho ra m ột ki ểu hình
cụ thể nào đó. Ở các môi trường khác nhau, một kiểu gen có thể cho những ki ểu hình khác nhau. T ập h ợp các ki ểu hình c ủa m ột ki ểu gen
tương ứng với các môi trường khác nhau là m ức phản ứng của m ột ki ểu gen. Không có m ột gen nào ho ạt đ ộng m ột cách riêng r ẽ trong h ệ gen
mà chúng luôn phụ thuộc qua lại vào nhau.
- Thường biến (sự mềm dẻo kiểu hình) : nêu được định nghĩa, cho ví dụ minh họa. Phân biệt được thường biến với đột biến.

BÀI 14. THỰC HÀNH LAI GI ỐNG - ĐÁNH GIÁ K ẾT QU Ả LAI
- Học sinh làm quen với thao tác lai hữu tính, biết cách bố trí thí nghi ệm th ực hành lai gi ống. Đánh giá k ết qu ả thí nghi ệm b ằng ph ương
pháp thống kê.
- Thực hiện thành công các b ước ti ến hành lai gi ống trên m ột s ố đ ối t ượng cây tr ồng ở đ ịa ph ương : Cà chua, ho ặc m ột s ố l ọai cá
cảnh.
Đánh giá kết quả lai bằng phương pháp thống kê χ 2 (Không bắt buộc học sinh phải làm).
SGK có đưa nội dung này vào nhằm mục đích gi ới thi ệu cho h ọc sinh hi ểu t ỉ l ệ phân li ki ểu hình trong các thí nghi ệm lai nh ư th ế nào thì
được xem là xấp xỉ như tỉ lệ lí thuyết (ví dụ 3 :1) để HS tham khảo. Các nhà khoa học thường dùng một tiêu chí khách quan để xét xem tỉ lệ
thực nghiệm có đúng với tỉ lệ lí thuyết hay không. Đó chính là phương pháp χ2. Học sinh chỉ cần vận dụng công thức để tính toán.

BÀI TẬP CHƯƠNG II
BÀI 15.
- Giáo viên hướng dẫn các dạng bài tập chương II có trong sách giáo khoa. Cũng có th ể s ử d ụng sách “Bài t ập sinh h ọc 12” đã đ ược H ội đ ồng
thẩm định thông qua năm 2008.
- Thông qua việc HS giải một số bài tập nhằm củng cố hệ thống hoá kiến thức lí thuyết đã học đồng thời rèn kĩ năng tính toán cho HS.

Chương III. DI TRUYỀN HỌC QUẦN THỂ

BÀI 16 – 17. CẤU TRÚC DI TRUY ỀN QU ẦN TH Ể
- Các đặc trưng di truyền của quần thể (mục I) :


76
Mỗi quần th ể có m ột vốn gen đặc trưng, th ể hi ện ở t ần s ố các alen và t ần s ố các ki ểu gen c ủa qu ần th ể ( GV cần làm rõ khái
n iệm "vốn gen" ). Vốn gen là t ập h ợp tất c ả các alen có trong qu ần th ể ở m ột th ời đi ểm xác đ ịnh.
Tần số alen = số lượ ng alen đó/ t ổng s ố alen c ủa gen đó trong qu ần th ể t ại m ột th ời đi ểm xác đ ịnh.
Tần số m ột lo ại ki ểu gen = số cá th ể có ki ểu gen đó/ t ổng s ố cá th ể trong qu ần th ể. Cho ví dụ minh hoạ cho các khái niệm.
- Cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn và giao phối gần (mục II) :
+ II.1. Quần thể tự thụ phấn.
GV sử dụng sơ đồ sau để dạy học :
Thế hệ Kiểu gen AA Kiểu gen Aa Kiểu gen aa
P 100%
F1 1
1 1
1
1 1
��
�� ��
1− � � 1− � �
50% = � �
25% = 25% =
2 2
2
�� ��
��
2 2
F2 2
2 2
1
1 1
��
�� ��
1− � � 1− � �
25% = � �
37,5% = 37,5% =
2 2
2
�� ��
��
2 2
F3 3
3 3
1
1 1
��
�� ��
1− � � 1− � �
12,5% = � �
43,75% = 43,75% =
2 2
2
�� ��
��
2 2
... … … …
n n
n n
1
1 1
��
�� ��
1− � � 1− � �
��
2 2
2
�� ��
��
2 2

- Cấu trúc di truyền của quần thể ngẫu phối (mục III) :
+ III.1. Quần thể ngẫu phối. Các cá thể giao phối tự do với nhau. Quần thể giao phối đa dạng về kiểu gen và kiểu hình. Quần th ể
ngẫu phối có thể duy trì tần số các kiểu gen khác nhau trong quần thể không đổi qua các thế hệ trong những điều kiện nhất định.
+ III.2. Trạng thái cân bằng di truyền của quần thể.

77
Cần lưu ý HS cân bằng di truyền được hiểu là cân b ằng v ề thành ph ần ki ểu gen qu ần th ể. Qu ần th ể đang ở tr ạng thái cân b ằng khi
thành phần kiểu gen của quần thể tuần theo công thức : p2 + 2pq + q2 = 1.
Lưu ý : Một quần thể có kích thước lớn, không bị tác động của chọn lọc tự nhiên, không có di nh ập gen, không có đ ột bi ến nh ưng n ếu các cá
thể không giao phối ngẫu nhiên với nhau (tự thụ phấn, giao phối không ngẫu nhiên) thì mặc dù t ần số c ủa các alen trong qu ần th ể đ ược duy trì
không đổi từ thế hệ này sang thế hệ khác nhưng thành phần kiểu gen c ủa quần th ể l ại bi ến đ ổi theo h ướng tăng d ần t ần s ố c ủa các ki ểu gen
đồng hợp tử và giảm dần tần số của các kiểu gen dị hợp tử. Vì vậy, Giáo viên c ần l ưu ý nh ấn m ạnh cho h ọc sinh hi ểu tr ạng thái cân b ằng di
truyền của quần thể hay cân bằng Hacđi – Vanbec là cân bằng về thành ph ần ki ểu gen. Ngoài ra, khi nói m ột qu ần th ể ở vào m ột th ời đi ểm
hiện tại có cân bằng di truyền hay không thì điều ta cần tìm là xem thành phần của các kiểu gen có tuân theo công thức : p 2AA + 2pqAa + q2aa =
1 hay không chứ không phải tính xem thế hệ sau thành phần kiểu gen có thay đổi hay không. Cũng cần lưu ý khi nói quần thể nào đó có cân
bằng hay không thường là chỉ nói đến cân bằng của một gen nào đó.
GV cần chú ý cho HS giải một số bài tập của chương này để khắc sâu kiến thức, chuẩn bị cơ sở cho phần tiến hoá sau này.

Chương IV. ỨNG DỤNG DI TRUYỀN HỌC
SGK trình bày các bài học trong chương theo ý đồ : nêu các biện pháp chọn giống dựa trên cách th ức t ạo ra ngu ồn bi ến d ị. Mu ốn ch ọn
được giống như ý phải cần có nguồn biến dị. Nguồn bi ến dị di truyền đ ược bao g ồm bi ến d ị t ổ h ợp (t ạo ra thông qua vi ệc lai gi ống), đ ột bi ến
(thông qua sử dụng tác nhân đột biến) và biến dị di truyền do con sử d ụng kĩ thu ật di truy ền. Các bi ến d ị di truy ền đ ược dùng trong công tác
chọn giống kinh điển là biến dị tổ hợp. Kĩ thuật di truyền đ ược trình bày khá kĩ cho các đ ối t ượng vi sinh v ật, th ực v ật, đ ộng v ật và k ể c ả cho
con người. Đây là công nghệ của thế kỉ 21 nên việc giới thiệu kĩ về kĩ thuật di truyền và các ứng dụng của nó là rất cần thiết.

BÀI 18 : CHỌN GIỐNG VẬT NUÔI CÂY TRỒNG DỰA TRÊN NGUỒN BIẾN DỊ TỔ HỢP
Để thuận lợi cho dạy học phần chọn giống, GV có thể yêu cầu HS nêu quy trình chung sản xuất giống.
Quy trình chọn giống : * T ạ o ngu ồn nguyên li ệu.
* Ch ọn l ọc.
* Đánh giá ch ất l ượ ng gi ống.
* Đ ưa gi ống t ốt ra s ản xu ất đ ại trà.
Để tạo nguồn nguyên liệu, các nhà chọn giống có thể thu th ập vật li ệu ban đ ầu t ừ t ự nhiên và nhân t ạo, sau đó t ạo ra các bi ến d ị di truy ền
(biến dị tổ hợp, đột biến, ADN tái tổ hợp) để chọn lọc. Giới thiệu cho HS các phương pháp tạo giống.
- Tạo giống thuần dựa trên nguồn biến dị tổ hợp (mục I).
GV yêu cầu HS đọc thông tin trong SGK, quan sát hình 18.1 SGK và đưa ra các câu hỏi hướng dẫn HS đưa ra quy trình chọn gi ống :

78
* Tạo dòng thuần chủng có kiểu gen khác nhau bằng cách tự thụ phấn và giao phối cận huyết kết hợp với chọn lọc.
Quy trình :
* Lai giống để tạo ra các tổ hợp gen khác nhau.
* Chọn lọc ra những tổ hợp gen mong muốn.
* Những tổ hợp gen mong muốn sẽ cho tự thụ phấn hoặc giao phối gần để tạo ra các dòng thuần.
- Tạo giống có ưu thế lai cao (mục II) :
GV nên tập trung để HS hiểu được cơ sở khoa học của hiện tượng ưu thế lai và quy trình tạo giống có ưu thế lai cao.
* Để giải thích cơ sở khoa học của hiện tượng ưu thế lai, GV có thể tham khảo sơ đồ sau :
AABBCCDDEE (Lanđrat – 100kg) × aabbccddEE (Ỉ - 60 kg)
P
G ABCDE abcdE
F1 AaBbCcDdEE (120 kg)
1 cặp gen trội có giá trị 20 kg
1 cặp gen đồng hợp lặn có giá trị 10 kg
1 cặp gen dị hợp có giá trị 22,5 kg
GV hướng dẫn HS tìm hiểu quy trình tạo giống có ưu thế lai cao :
* Quy trình t ạo gi ống có ưu th ế lai cao :
T ạ o dòng thu ần → l ai các dòng thu ần khác nhau (lai khác dòng đ ơn, lai khác dòng kép) → c h ọn l ọc các t ổ h ợp có ưu th ế lai cao.

BÀI 19 : TẠO GIỐNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP GÂY ĐỘT BIẾN VÀ CÔNG NGHỆ TẾ BÀO

- Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến (mục I) :
GV tập trung giải thích được quy trình tạo giống mới bằng phương pháp gây đ ột bi ến. Nêu đ ược m ột s ố thành t ựu t ạo gi ống ở Vi ệt
Nam.
- Tạo giống bằng công nghệ tế bào (mục II) :
Trước khi đi vào nội dung chính, GV nên giúp HS giải thích thế nào là công nghệ tế bào ? Có thể tham khảo định nghĩa sau : Công ngh ệ
t ế b ào là quy trình công nghệ dùng để tạo ra những tế bào có kiểu nhân mới từ đó tạo ra cơ thể với những đặc đi ểm m ới, ho ặc hình thành c ơ
thể không bằng sinh sản hữu tính mà thông qua sự phát triển của tế bào xôma nhằm nhân nhanh các giống vật nuôi, cây trồng.
+ II.1. Công nghệ tế bào thực vật.
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và đưa thêm quy trình t ạo m ột gi ống cây tr ồng c ụ th ể đ ể HS tham kh ảo, t ừ đó đ ưa ra quy trình t ạo
giống thực vật bằng công nghệ tế bào.
79
* Lai tế bào sinh dưỡng : Gồm các bước :
- Loại bỏ thành tế bào trước khi đem lai.
- Cho các tế bào đã mất thành của 2 loài vào môi trường đặc biệt để dung hợp với nhau tế bào lai.
- Đưa tế bào lai vào nuôi cấy trong môi trường đặc biệt cho chúng phân chia và tái sinh thành cây lai khác loài.
* Nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn :
- Nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn chưa thụ tinh trong ống nghiệm rồi cho phát triển thành cây đơn bội (n).
- Tế bào đơn bội được nuôi trong ống nghiệm với các hoá chất đặc biệt → phát triển thành mô đơn bội → xử lí hoá chất gây lưỡng bội
hoá thành cây lưỡng bội hoàn chỉnh.
GV có thể hướng dẫn để HS tìm hiểu ý nghĩa của kĩ thuật này.
+ II.2. Tạo giống bằng công nghệ tế bào động vật.
* Nhân bản vô tính : GV cho HS quan sát hình 19 để mô tả quy trình nhân bản vô tính ở c ừu Đôly, t ừ đó đ ưa ra quy trình chung nhân b ản vô tính
:
- Tách tế bào tuyến vú của cá thể cho nhân và nuôi trong phòng thí nghiệm ; tách tế bào trứng của cá thể khác và loại bỏ nhân của tế
bào này.
- Chuyển nhân của tế bào tuyến vú vào tế bào trứng đã loại nhân.
- Nuôi cấy tế bào đã chuyển nhân trên môi trường nhân tạo cho trứng phát triển thành phôi.
- Chuyển phôi vào tử cung của cơ thể mẹ để mang thai và sinh con.
* Cấy truyền phôi : GV giới thiệu quy trình cấy truyền phôi để HS biết.
Lấ y phôi t ừ đ ộng v ật cho → t ách phôi thành hai hay nhi ều ph ần → p hôi riêng bi ệt → C ấ y các phôi vào đ ộng v ật nh ận (con cái)
v à sinh con.

BÀI 20 : TẠO GIỐNG MỚI NHỜ CÔNG NGHỆ GEN
- Công nghệ gen (mục I) :Đây là nội dung trọng tâm của bài.
+ Khái niệm công nghệ gen : Công nghệ gen là một quy trình công nghệ dùng để tạo ra nh ững t ế bào và sinh v ật có gen b ị bi ến đ ổi ho ặc có
thêm gen mới, từ đó tạo ra cơ thể với những đặc điểm mới.
+ Các bước cần tiến hành trong kĩ thuật chuyển gen : GV hướng dẫn để HS hiểu được các bước trong kĩ thuật chuyển gen.
Quy trình : Tạo ADN tái tổ hợp → Đưa ADN tái tổ hợp vào trong tế bào nhận → Phân lập dòng tế bào chứa ADN tái tổ hợp.
Cần lưu ý một số điểm sau :

80
ADN của tế bào cho có thể được tách trực tiếp từ tế bào, có thể được tạo ra từ mARN (sau đó được chuyển thành ADN kép).
Đưa ADN vào tế bào nhận, ngoài các phương pháp được giới thiệu trong SGK còn có thể chuyển gen trực tiếp bằng kĩ thuật vi tiêm, kĩ
thuật súng bắn gen...
Một số gen đánh dấu như gen kháng kháng sinh (kháng streptômixin, kháng têtracilin...), các gen t ổng hợp chất chỉ thị màu hoặc phát
huỳnh quang (như luciferara, ...).
- Ứng dụng công nghệ gen trong tạo giống biến đổi gen (mục II) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK để tìm hiểu khái niệm sinh vật biến đổi gen và một số thành tựu tạo giống bi ến đổi gen.
Nêu được một số thành tựu trong tạo giống động vật (cừu sản sinh prôtêin người, chuột nhắt chứa gen hoocmôn sinh trưởng c ủa chuột
cống...), tạo giống thực vật (bông kháng sâu hại, lúa có khả năng tổng hợp β - carôten...), tạo dòng vi sinh vật biến đổi gen (vi khuẩn có khả
năng sản suất insulin của người, sản suất HGH...).

Chương V. DI TRUYỀN HỌC NGƯỜI

Bài 21 : DI TRUYỀN Y HỌC
Lưu ý : Chương trình có qui định rèn kĩ năng phân tích sơ đồ phả hệ để tìm ra quy luật di truyền tật, bệnh trong sơ đồ nhưng SGK không vi ết
về phả hệ, vì vậy GV cần chọn một vài phả hệ về các bệnh di truyền ở người để đưa vào phần ví dụ (có thể tham khảo ở SGK Sinh học 9).
Giáo viên cần giới thiệu để HS tìm hiểu khái niệm di truyền y học, bi ết được các bệnh di truyền ở người đ ược chia làm hai nhóm l ớn
(di truyền phân tử và các hội chứng di truyền liên quan đến đột biến NST).
- Bệnh di truyền phân tử (mục I) :
GV có thể cho HS đọc thông tin trong SGK và tìm hiểu khái niệm các bệnh di truyền phân tử (là những bệnh di truyền được nghiên cứu
cơ chế gây bệnh ở mức độ phân tử). Ví dụ, các bệnh về hemôglôbin, về các yếu tố đông máu, các prôtêin huyết thanh, các hoóc môn,…
GV giới thiệu cơ chế gây bệnh di truyền phân tử : phần lớn các bệnh do các đ ột bi ến gen gây nên, làm ảnh h ưởng t ới prôtêin mà chúng
mã hoá như không tổng hợp prôtêin, mất chức năng prôtêin hay làm cho prôtêin có chức năng khác thường và dẫn đến bệnh.
GV có thể lấy ví dụ về cơ chế gây bệnh thiếu máu tế bào hình liềm : Do đ ột bi ến gen mã hoá chu ỗi Hb β gây nên. Đây là đột biến thay
thế A-T bằng T - A dẫn đến codon mã hoá axit glutanic (XTX) → codon mã hoá valin (XAX) trong gen Hb β làm biến đổi HbA → HbS. Axit
amin mới (valin) có tính chất khác nên HbS ở trạng thái khử oxi kém hoà tan → kết tủa tạo nên hồng cầu có dạng hình lưỡi liềm, thời gian tồn
tại ngắn → thiếu máu. Cơ chế gây bệnh Phenin Kêtô niệu : Đây là bệnh do đ ột bi ến trong gen mã hoá enzim chuy ển hoá pheninalanin →


81
Tirozin. Pheninalanin không được chuyển hoá nên ứ đọng trong máu, chuyển lên não, gây đ ầu đ ộc t ế bào th ần kinh → bệnh nhân điên dại, mất
trí.
Đối với HS khá, giỏi, GV có thể yêu cầu HS tìm hiểu phương pháp điều trị các bệnh di truyền phân tử :
+ Tác động vào kiều hình nhằm hạn chế những hậu quả của đột bi ến gen. Ví d ụ, ch ữa b ệnh Phenin Keto ni ệu b ằng cách cho ăn kiêng
những chất giàu pheninalanin → hạn chế được các rối loạn của bệnh.
+ Tác động vào kiểu gen (liệu pháp gen) là phương pháp đưa gen lành vào thay thế cho gen đột biến ở người bệnh.
- Hội chứng liên qua đến đột biến NST (mục II) :
GV cần lưu ý một số điểm :
+ Các đột biến cấu trúc hay số lượng NST thường liên quan đến nhi ều gen và gây ra hàng lo ạt t ổn th ương ở các c ơ quan c ủa ng ười
bệnh nên được gọi là hội chứng bệnh.
+ Các ĐB NST ở người phần lớn gây chết, tạo nên các ca sảy thai ngẫu nhiên. Các b ệnh nhân còn s ống ch ỉ là các l ệch b ội, vi ệc th ừa
hay thiếu chỉ 1 NST có thể ảnh hưởng đến sức sống và sức sinh sản cá th ể. Các b ệnh hi ểm nghèo th ường do r ối lo ạn cân b ằng c ả h ệ gen (đa
bội).
+ GV cho HS tìm hiểu hội chứng Đao và cơ chế gây hội chứng Đao.
Hội chứng Đao (ba NST số 21), 1 bệnh NST liên quan đ ến chậm phát tri ển trí tu ệ là ph ổ bi ến nh ất ở ng ười do l ượng gen trên NST 21
tương đối ít → liều gen thừa ra của 1 NST 21 ít nghiêm trọng hơn → bệnh nhân còn sống được.
Hội chứng Đao nói riêng và bệnh NST nói chung thường có hi ệu qu ả tu ổi m ẹ, t ức là nh ững ng ười m ẹ ở tu ổi cao mang thai d ễ sinh ra
những trẻ mắc bệnh. Sở dĩ như vậy là vì ở lứa tuổi càng cao thì c ơ th ể không còn đi ều ch ỉnh chính xác các quá trình sinh h ọc, trong đó có s ự
phân bào.
GV có thể yêu cầu HS về tìm hiểu cơ chế gây các bệnh do lệch bội ở NST giới tính.
- Bệnh ung thư (mục III) :
Đây là nội dung không bắt buộc trong chương trình. Vì v ậy GV có th ể cho HS t ự đ ọc đ ể tìm hi ểu c ơ ch ế gây b ệnh ho ặc v ề nhà tìm
hiểu thêm về bệnh ung thư.
Các tế bào ung thư tăng sinh bất chấp các sự kiểm soát bình thường và có khả năng t ấn công xâm nh ập các mô xung quanh bi ến chúng
thành ác tính. Các tế bào này tạo u thứ cấp hay di căn.
Cơ chế gây ung thư trong cơ thể liên quan đến 2 nhóm gen kiểm soát chu kì t ế bào mà vi ệc làm bi ến đ ổi chúng (đ ột bi ến x ảy ra ở
chúng) sẽ dẫn đến ung thư
+ Các gen tiền ung thư : khởi động quá trình phân bào (cần cho sự phát triển bình thường của tế bào).
+ Các gen ức chế khối u làm đình chỉ sự phân bào.
82
Bình thường hai loại gen trên hoạt động hài hoà với nhau. Song, n ếu đ ột bi ến x ảy ra trong nh ững gen này → phá huỷ sự cân bằng kiểm
soát thích hợp đó → ung thư.

Bài 22 : BẢO VỆ VỐN GEN LOÀI NGƯỜI
VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÃ HỘI CỦA DI TRUYỀN HỌC
- Bảo vệ vốn gen của loài người (mục I) :
Đây là nội dung trọng tâm của bài. Giáo viên cần làm rõ những nội dung sau :
+ Các nhân tố di truyền và đặc biệt là các nhân tố môi trường nh ư ph ế thải sinh ho ạt, ch ất th ải đ ộc h ại do công nghi ệp, nông nghi ệp,
thuốc chữa bệnh, hàng mĩ phẩm,… làm phát sinh các đột biến tạo ra các bệnh di truyền ở người. Các đ ột bi ến luôn phát sinh và ch ỉ m ột ph ần
nhỏ bị loại bỏ bởi chọn lọc tự nhiên, phần còn lại được di truyền t ừ th ế h ệ này sang th ế h ệ khác gây nên “gánh n ặng di truy ền” cho loài
người.
+ Để làm giảm gánh di truyền cho loài người cần :
* Tạo môi trường sạch nhằm tránh các đột biến phát sinh.
* Tư vấn di truyền và sàng lọc trước sinh : GV cần cho HS hiểu được thế nào là di truyền tư vấn và nhiệm vụ của di truyền tư vấn.
Di truyền y học tư vấn là một lĩnh vực chuẩn đoán Di truyền Y h ọc hình thành trên c ơ s ở nh ững thành t ựu v ề Di truy ền ng ười và Di
truyền Y học. Di truyền Y học tư vấn có nhiệm vụ chẩn đoán, cung c ấp thông tin v ề kh ả năng m ắc các lo ại b ệnh di truy ền ở đ ời con c ủa các
gia đình đã có bệnh này, từ đó cho lời khuyên trong việc kết hôn, sinh đẻ, đề phòng và hạn chế hậu quả xấu ở đời sau.
GV có thể cho HS được thông tin trong SGK và hướng dẫn để HS hiểu được phương pháp tư vấn di truyền bằng một bệnh c ụ thể.
Ví dụ : Một cặp vợ chồng có ý định sinh con, tuy nhiên h ọ nghi ngờ mình có th ể có nguy c ơ sinh con b ị lo ạn d ưỡng c ơ Duchenne do
alen lặn quy định (với đặc trưng các mô cơ dần dần suy nhược và teo m ất). H ọ tìm đ ến các nhà t ư v ấn di truy ền, là nhân viên c ủa m ột b ệnh
viện lớn để xin ý kiến hướng dẫn. Nếu bạn là nhà tư vấn di truyền bạn sẽ làm gì để giúp cặp vợ chồng này ?
GV giúp HS hiểu được 2 kĩ thuật xét nghiệm trước sinh là chọc dò d ịch ối và sinh thi ết tua nhau thai. Các kĩ thu ật này giúp ch ẩn đoán
sớm nhiều bệnh di truyền nhằm hỗ trợ tích cực cho tư vấn di truyền, trên c ơ sở đó nếu v ẫn sinh con thì sau khi sinh có th ể áp d ụng các bi ện
pháp ăn kiêng hợp lí hoặc các biện pháp kĩ thuật thích hợp giúp hạn chế tối đa hậu quả xấu của trẻ bị bệnh.
> Kĩ thuật chọc dò dịch ối (thực hiện lúc thai 16-18 tuần) : dùng bơm tiêm đưa kim vào vùng d ịch ối, hút ra 10-20 ml d ịch (trong đó có
các tế bào phôi), li tâm để tách tế bào phôi, nuôi cấy tế bào → phân tích NST và ADN.
> Kĩ thuật sinh thiết tua nhau thai (thực hiện lúc phôi 6-8 tuần) : đưa 1 ống nhỏ vào tua nhau thai để tách tế bào thai → phân tích NST và
ADN.

83
Cần lưu ý : Trước khi tiến hành chọc dò dịch ối hoặc sinh thiết tua nhau thai, ng ười ta c ần siêu âm đ ể xác đ ịnh đúng v ị trí c ủa thai, tua
nhau thai và dịch ối.
* Liệu pháp gen :
Cần cho HS biết được : Liệu pháp gen là việc chữa trị các bệnh di truyền b ằng cách ph ục h ồi ch ức năng c ủa các gen b ị đ ột bi ến. Li ệu
pháp gen bao gồm 2 biện pháp : Đưa bổ sung gen lành vào cơ thể người bệnh và thay thế gen bệnh bằng gen lành.
Mục đích : hồi phục chức năng bình thường của tế bào hay mô, khắc phục sai hỏng di truyền, thêm chức năng mới cho tế bào.
(1) Tách tế bào đột biến ra từ người bệnh.
(2) Các bản sao bình thường của gen đột biến được cài vào virut rồi đưa vào các tế bào đột biến ở trên.
(3)Chọn các dòng tế bào có gen bình thường lắp đúng thay thế cho gen đột biến rồi đưa trở lại bệnh nhân.
GV có thể chia nhóm, cho HS thảo luận và trình bày trước lớp các vấn đề : Thế nào là gánh nặng di truyền ? Tại sao phải bảo vệ vốn
gen di truyền của loài người ? Các biện pháp bảo vệ vốn gen loài người ?
- Một số vấn đề xã hội của di truyền học (mục II) : GV cho HS đọc thông tin trong SGK để tìm hiểu các vấn đề, tập trung vào mục 3 và 4.




84
ÔN TẬP PHẦN DI TRUYỀN HỌC

Phần di truyền GV có thể dùng các sơ đồ, bảng biểu để ôn tập.
1. Cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử : So sánh các quá trình nhân đôi ADN, phiên mã, dịch mã bằng cách hoàn thành bảng sau :


Các cơ chế Nguyên tắc tổng hợp Diễn biến cơ bản Ý nghĩa

Nhân đôi ADN

Phiên mã

Dịch mã


2. Cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào.
Có thể sử dụng sơ đồ sau để ôn tập cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào :
Giảm phân
Nguyên phân
Hợp tử (2n) E Cơ thể (2n) giao tử (n)

Thụ tinh
Hợp tử (2n)

Giảm phân
Nguyên phân
Hợp tử (2n) C Cơ thể (2n) giao tử (n)

3. Cơ chế di truyền ở cấp độ cơ thể (các quy luật di truyền) :
GV có thể sử dụng bảng sau để ôn tập :



Quy luật Nội dung Cơ sở tế bào học Ý nghĩa
85
Quy luật phân li

Quy luật phân li độc lập

Quy luật tương tác gen

Quy luật liên kết gen

Quy luật hoán vị gen

Quy luật di truyền liên kết với giới tính


4. Cơ chế di truyền ở cấp độ quần thể : Hoàn thành bảng sau :


Điểm so sánh Quần thể tự phối Quần thể ngẫu phối

Tính đa hình

Tần số tương đối của các alen

Thành phần kiểu gen




5. Ứng dụng di truyền học : Hoàn thành bảng sau :


86
Các phương pháp tạo giống Quy trình Ý nghĩa

Chọn giống dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến

Tạo giống bằng công nghệ tế bào

Tạo giống bằng công nghệ gen


Phần biến dị, GV có thể thực hiện theo SGK hoặc chuyển thành bảng để HS tiện ôn tập


Các loại biến dị Khái niệm Nguyên nhân và cơ chế phát Đặc điểm Vai trò và ý nghĩa
sinh

Thường biến

Biến dị tổ hợp

Đột biến gen

Đột biến cấu trúc NST

Đột biến lệch bội

Đột biến đa bội




87
Phần sáu. TIẾN HOÁ

Chương I. BẰNG CHỨNG VÀ CƠ CHẾ TIẾN HOÁ TIẾN HOÁ

BÀI 24 : CÁC BẰNG CHỨNG TIẾN HOÁ
- Bằng chứng giải phẫu so sánh (mục I) :
GV cho HS tìm hiểu các khái niệm cơ quan tương đồng, cơ quan tương tự, cơ quan thoái hoá và lấy ví dụ minh hoạ. Từ đó rút ra vai trò
của các bằng chứng giải phẫu : Sự tương đồng về nhiều đặc điểm giải phẫu gi ữa các loài là nh ững b ằng ch ứng gián ti ếp cho th ấy các loài
sinh vật hiện nay được tiến hoá từ một tổ tiên chung.
- Bằng chứng phôi sinh học (mục II) :
GV có thể cho HS quan sát hình 24.2 và rút ra nhận xét.
+ Sự giống nhau trong phát tri ển phôi c ủa các loài thu ộc các nhóm phân lo ại khác nhau là m ột b ằng ch ứng v ề ngu ồn g ốc chung c ủa
chúng.
+ Những đặc điểm giống nhau đó càng nhi ều và càng kéo dài trong nh ững giai đo ạn phát tri ển mu ộn c ủa phôi ch ứng t ỏ quan h ệ h ọ
hàng càng gần.
- Bằng chứng địa lí sinh vật học (mục III) :
GV giúp HS nêu được bằng chứng địa lí sinh vật học. Lấy các ví dụ minh hoạ.
- Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử (mục IV) : Đây là nội dung trọng tâm của bài. GV nên giúp HS nêu và giải thích được các bằng
chứng tế bào học và bằng chứng sinh học phân tử. Lưu ý HS đây là hai loại bằng chứng khác nhau.
GV có thể cho HS tự tìm kiếm thêm các ví dụ ngoài SGK v ề bằng ch ứng sinh h ọc phân t ử (các loài đ ều s ử d ụng mã di truy ền có các
đặc điểm chung, cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử về cơ bản là giống nhau...) và các bằng chứng tế bào h ọc (m ọi sinh vật đều đ ược cấu tạo
từ tế bào, các tế bào đều đư ợc sinh ra từ các tế bào sống trư ớc đó. Tế bào là đơn vị tổ chức c ơ bản c ủa c ơ th ể sống. T ế bào nhân s ơ và t ế
bào nhân chuẩn đều có các thành ph ần c ơ b ản : Màng sinh chất, tế bào chất và nhân ho ặc vùng nhân...).




88
BÀI 25 : HỌC THUYẾT LAMAC VÀ HỌC THUYẾT ĐACUYN

- Học thuyết tiến hoá của Lamac (mục I) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và tìm hiểu các nội dung : Nguyên nhân tiến hoá, cơ chế tiến hoá, hình thành các đặc điểm thích
nghi, hình thành loài mới, chiều hướng tiến hoá. Điểm mấu chốt cần ghi nhớ là nêu được đóng góp quan trọng c ủa Lamac : đ ưa ra khái ni ệm
“tiến hoá”, cho rằng sinh v ật có bi ến đ ổi t ừ đ ơn gi ản đ ến ph ức t ạp d ưới tác đ ộng c ủa ngo ại c ảnh.
- Thuyết tiến hoá của Đacuyn (m ục II) :
GV có thể hướng dẫn HS cách Đacuyn hình thành nên học thuyết của minh bằng cách hướng dẫn HS hoàn thành bảng.

Hiện tượng quan sát được Suy luận Hình thành giả thuyết
- Các cá thể của cùng một bố mẹ giống - Các cá thể luôn phải đấu tranh với các điều ki ện - Quá trình chọn lọc tự nhiên đào thải các cá
với bố mẹ nhiều hơn so với cá thể ngoại cảnh và đấu tranh với nhau để dành quyền thể mang biến dị kém thích nghi, tăng
không có quan hệ họ hàng, nhưng chúng sinh tồn (đấu tranh sinh tồn). cường các cá thể mang các biến dị thích
cũng khác bố mẹ ở nhiều đặc điểm. nghi.
- Tất cả các loài sinh vật có xu hướng - Trong cuộc đấu tranh sinh tồn, những cá thể có - CLTN phân hoá khả năng sống sót và sinh
sinh ra một số lượng con nhiều hơn biến dị di truyền giúp chúng thích nghi tốt hơn sản của cá thể.
nhiều so với số con có thể sống sót được (dẫn đến khả năng sống sót và sinh sản cao hơn) (Cần nhấn mạnh : với thuyết CLTN
đến tuổi sinh sản. các cá thể khác thì sẽ để lại nhiều con cháu hơn Đacuyn đã bước đầu thành công trong việc
- Quần thể sinh vật có xu hướng duy trì cho quần thể → số lượng cá thể có biến dị thích giải thích tính đa dạng và thích nghi của
kích thước không đổi, trừ những khi có nghi ngày càng tăng, số lượng cá thể có biến dị sinh vật).
biến đổi bất thường về môi trường. không thích nghi ngày càng giảm.

Sau đó GV có thể yêu cầu HS so sánh quan niệm của Đacuyn với học thuyết Lamac bằng bảng :

Vấn đề Lamac Đacuyn
1. Nguyên nhân tiến - Ngoại cảnh thay đổi qua không gian và thời gian. - Chọn lọc tự nhiên tác động thông qua đặc tính bi ến dị
-Thay đổi tập quán hoạt động ở động vật. và di truyền của sinh vật.
hoá
2. Cơ chế tiến hoá - Sự di truyền các đặc tính thu được trong đời cá thể - Sự tích lũy các biến dị có lợi, đào thải các biến dị có hại
dưới tác dụng của ngoại cảnh hay tập quán hoạt dưới tác động của chọn lọc tự nhiên.

89
động.
3. Hình thành đặc Ngoại cảnh thay đổi chậm, sinh vật có khả năng - Biến dị phát sinh vô hướng.
điểm thích nghi phản ứng phù hợp nên không bị đào thải. - Sự thích nghi hợp lí đạt được thông qua sự đào thải các
dạng kém thích nghi.
4. Hình thành loài mới Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung
gian, tương ứng với sự thay đổi của ngoại cảnh. gian dưới tác động của chọn lọc tự nhiên, theo con
đường phân li tính trạng, từ một gốc chung.
5. Chiều hướng tiến Nâng cao dần trình độ tổ chức cơ thể từ đơn giản Ngày càng đa dạng phong phú, tổ chức ngày càng cao,
đến phức tạp. thích nghi ngày càng hợp lí.
hoá

BÀI 26 : HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ TỔNG HỢP HIỆN ĐẠI

Đây là một bài trong SGK vừa dài vừa khó, GV phải biết cách tập trung vào tr ọng tâm ki ến th ức m ới đ ảm b ảo trong th ời gian 45 phút.
GV nên tập trung vào mục II (các nhân tố tiến hoá), dành nhiều thời gian để phân biệt vai trò của từng nhân tố (mặc dù t ất c ả các nhân t ố ti ến
hoá đều làm biến đổi tần số alen và tần số kiểu gen của quần thể) đặc biệt là nhân tố đột biến và chọn lọc tự nhiên.
- Quan niệm tiến hoá và nguồn nguyên liệu tiến hoá (mục I) :
GV nên giúp HS làm rõ các khái niệm “học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại” ? (thuyết tiến hoá dựa trên cơ chế chọn lọc tự nhiên theo
thuyết tiến hoá của Đacuyn và sự tổng hợp các thành tựu lí thuyết trong các nhiều lĩnh vực sinh học đặc bi ệt là di truyền học quần th ể).
GV cho HS đọc thông tin SGK và giúp HS làm rõ các khái niệm “tiến hoá nhỏ” và “tiến hoá lớn”.
GV giúp HS làm rõ khái niệm “nguồn biến dị di truyền trong qu ần th ể” ? phân bi ệt đ ược khái ni ệm bi ến d ị s ơ c ấp (bi ến d ị ban đ ầu
được tạo thành do đột biến) và nguồn nguyên liệu thứ cấp (được hình thành do quá trình sinh sản – biến dị tổ hợp).
- Các nhân tố tiến hoá (mục II) : Đây là nội dung khó và là trọng tâm của bài.
Trước hết, GV nên làm rõ khái niệm “nhân tố tiến hoá” ( Nhân tố tiến hoá là nhân tố làm thay đổi tần số alen và thành ph ần ki ểu gen
của quần thể).
+ Nhân tố đột biến : Khi đề cập tới nhân tố “đột biến” cần chú ý vai trò quan tr ọng c ủa đ ột bi ến : T ạo nên nhi ều alen m ới và là ngu ồn phát
sinh các biến dị di truyền → đột biến cung cấp nguồn biến dị sơ cấp cho quá trình tiến hoá. Đột biến làm biến đổi tần số c ủa các alen nh ưng
rất chậm.
+ Di nhập gen : Để làm sáng tỏ nhân tố “di – nhập gen” cần chú ý thông qua phân tích ví d ụ c ụ th ể (có th ể làm tăng ho ặc gi ảm t ần s ố alen
không theo một hướng nào cả).

90
+ Chọn lọc tự nhiên : Chọn lọc tự nhiên tác động tr ực ti ếp lên ki ểu hình và gián ti ếp làm bi ến đ ổi thành ph ần ki ểu gen c ủa qu ần th ể, qua đó
làm biến đổi tần số của các alen trong qu ần th ể theo một hướng nhất định. CLTN có thể làm thay đổi tần số alen nhanh hay ch ậm (tuỳ thu ộc
CLTN chống lại alen trội hay alen lặn).
+ Giao phối không ngẫu nhiên : gồm giao phối gần (tự phối – tự thụ phấn) và giao phối có ch ọn l ọc. Giao ph ối g ần không làm thay đ ổi t ần s ố
alen nhưng thay đổi thành phần kiểu gen qua từng thế hệ theo hướng tăng d ần th ể đ ồng h ợp, gi ảm d ần th ể d ị h ợp. Giao ph ối có ch ọn l ọc làm
thay đổi tần số alen
Cần chú ý phân tích vai trò của giao phối cùng với đột bi ến (đ ột bi ến t ạo alen m ới - nguyên li ệu s ơ c ấp, còn giao ph ối phát tán các đ ột bi ến
vào các tổ hợp kiểu gen - nguyên liệu thứ c ấp) làm cho qu ần th ể thành kho d ự tr ữ các bi ến d ị di truy ền ở m ức bão hòa. Đây chính là ngu ồn
nguyên liệu tiến hoá.
+ Các yếu tố ngẫu nhiên (phiêu bạt gen - biến động di truyền) làm biến đổi tần số tương đối của các alen và thành ph ần ki ểu gen c ủa qu ần
thể một cách ngẫu nhiên (đặc biệt là các quần thể có kích thước nhỏ).

Bài 27 : QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH QUẦN THỂ THÍCH NGHI

- Khái niệm đặc điểm thích nghi (mục I) :
Cần lưu ý, các đặc điểm thích nghi được quy định bởi một hoặc một số gen, các đặc điểm thích nghi dù là do môi trường tạo nên hay
do kiểu gen quy định đều là những đặc điểm về kiểu hình (phenotype).
- Quá trình hình thành quần thể thích nghi (mục II) :
GV cần lưu ý để HS giải thích được quá trình hình thành quần thể thích nghi : Chịu sự chi phối chủ yếu của 3 nhân tố chủ yếu
là đột biến, giao phối và chọn lọc tự nhiên. Quá trình đột biến và quá trình giao phối có thể làm phát sinh các biến dị tổ hợp tao ra các
cá thể có kiểu hình thích nghi hoặc không thích nghi, dưới tác động của CLTN các cá thể mang đặc điểm kém thích nghi sẽ bị đào thải,
các cá thể mang đặc điểm thích nghi sẽ được giữ lại → dần dần hình thành nên quần thể thích nghi.

Bài 28 : LOÀI
- Khái niệm loài sinh học (mục I) : Loài giao phối là một quần thể hoặc nhóm qu ần th ể :
+ Có những tính trạng chung v ề hình thái, sinh lí. (1)
+ Có khu phân bố xác định. (2)
+ Các cá thể có khả năng sinh s ản đ ể sinh ra các th ế h ệ m ới và đ ược cách li sinh s ản v ới nh ững nhóm qu ần th ể thu ộc loài khác. (3)
- Các cơ chế cách li sinh sản giữa các loài (mục II) : GV có thể hướng dẫn HS hoàn thành b ảng sau :
91
Các cơ chế cách li sinh sản Khái niệm Ví dụ
Cách li trước hợp tử Các loại cách li
Cách li nơi ở (sinh c ảnh)
Cách li tập tính
Cách li thời gian (mùa vụ)
Cách li cơ học
Cách li sau hợp tử


Bài 29 - 30 : QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LOÀI

- Hình thành loài khác khu vực địa lí (mục I) : Đây là một trong những nội dung trọng tâm c ủa bài. GV nên t ập trung vào m ục I.1. đ ể làm rõ c ơ
chế quá trình hình thành loài mới. GV cho HS đọc SGK và mô tả cách li đ ịa lí là nh ững tr ở ng ại v ề m ặt đ ịa lí (núi, s ống, bi ển…) ngăn c ản các
cá thể của các cá thể cùng loài gặp gỡ và giao phối với nhau. GV hướng dẫn HS tìm hiểu cơ chế hình thành loài bằng con đường địa lí :
* Trong quá trình mở rộng khu phân b ố, các qu ần th ể c ủa loài có th ể g ặp các đi ều ki ện đ ịa lí khác nhau và b ị cách li đ ịa lí.
* Trong các điều ki ện địa lí đó, ch ọn l ọc t ự nhiên (và các nhân t ố khác) tích lu ỹ các đ ột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp theo nh ững h ướng khác
nhau thích nghi với điều ki ện đ ịa lí t ương ứng → tạo nên sự khác biệt về vốn gen gi ữa các qu ần th ể, d ần d ần hình thành nòi đ ịa lí r ồi loài
mới.
Khi sự khác biệt về di truyền gi ữa các qu ần th ể đ ược tích lu ỹ d ẫn đ ến s ự cách li sinh s ản thì loài m ới đ ược hình thành.
GV có thể yêu cầu HS cho biết vai trò của cách li địa lí ? (làm cho các cá thể của các quần thể bị cách li không giao phối đ ược v ới nhau,
duy trì sự khác biệt về vốn gen của quần thể do các nhân tố tiến hoá tạo ra).
GV giúp HS giải thích được tại sao các các quần đảo lại là n ơi lí t ưởng cho quá trình hình thành loài và t ại sao ở các đ ảo gi ữa đ ại
dương lại hay có các loài đặc hữu.
GV có thể hỏi thêm HS : Hình thành loài bằng con đ ường đ ịa lí th ường g ặp ở nhóm sinh v ật nào ? th ường di ễn ra nhanh hay ch ậm ?
Điều kiện địa lí có phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra những bi ến đổi trên c ơ th ể sinh vật và ti ến hoá không ? (không mà là các nhân t ố ti ến
hoá, đặc biệt là CLTN) Quá trình hình thành đặc điểm thích nghi có đồng nghĩa với quá trình hình thành loài m ới hay không ?
GV giúp HS trình bày và giải thích được thí nghiệm của Đôtđơ chứng minh cách li địa lí dẫn đến sự cách li sinh sản như thế nào.
- Hình thành loài cùng khu (mục II) :
+ II.1. Hình thành loài bằng con đường cách li tập tính và cách li sinh thái.
92
GV tập trung cho HS nghiên cứu làm rõ cơ chế hình thành loài bằng cách li sinh thái :
* Trong cùng một khu phân b ố, các qu ần th ể c ủa loài có th ể g ặp các đi ều ki ện sinh thái khác nhau.
* Trong các điều ki ện sinh thái khác nhau đó, ch ọn l ọc t ự nhiên tích lu ỹ các đ ột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp theo nh ững h ướng khác nhau
thích nghi với điều kiện sinh thái t ương ứng → tạo nên sự khác biệt về vốn gen c ủa qu ần th ể, d ần d ần hình thành nòi sinh thái r ồi loài m ới.
GV có thể hỏi thêm : Hình thành loài bằng con đường sinh thái thường gặp ở nhóm sinh vật nào ? thường diễn ra nhanh hay chậm ?
+ II.1. Hình thành loài b ằng con đ ường lai xa và đa b ội hoá :
GV tập trung thời gian giúp HS gi ải thích đ ược c ơ ch ế hình thành loài b ằng lai xa và đa b ội hoá :
GV có thể ôn lại kiến thức đ ột bi ến đa b ội b ằng cách yêu c ầu HS trình bày c ơ ch ế hình thành th ể d ị đa b ội.

Cá thể loài A (2nA) × Cá thể loài B (2nB)
P
G nA nB

(nA + nB) → Không có khả năng sinh sản h ữu tính (b ất th ụ)
F1

( n A + n B) ( n A + n B)

F2 (2nA + 2nB)
(Thể song nhị bội) → Có khả năng sinh sản hữu tính (h ữu th ụ)

* Quá trình lai xa tạo ra con lai khác loài.
* Cơ thể lai xa thường không có kh ả năng sinh s ản h ữu tính (b ất th ụ) do c ơ th ể lai xa mang b ộ NST đ ơn b ội c ủa 2 loài b ố m ẹ →
không tạo các cặp tương đồng → quá trình tiếp hợp và gi ảm phân không di ễn ra bình th ường.
* Lai xa và đa bội hoá tạo c ơ th ể lai mang b ộ NST l ưỡng b ội c ủa c ả 2 loài b ố m ẹ → tạo được các cặp tương đồng → quá trình tiếp
hợp và giảm phân di ễn ra bình th ường → con lai có khả năng sinh sản h ữu tính. C ơ th ể lai t ạo ra cách li sinh s ản v ới 2 loài b ố m ẹ, n ếu đ ược
nhân lên tạo thành một quần th ể ho ặc nhóm qu ần th ể có kh ả năng t ồn t ại nh ư m ột khâu trong h ệ sinh thái → loài mới hình thành.
GV có thể hỏi thêm HS : Hình thành loài bằng con đường lai xa và đa bội hoá th ường gặp ở nhóm sinh v ật nào (ví d ụ d ương x ỉ và th ực
vật có hoa) ? thường diễn ra nhanh hay chậm ? Tại sao ph ải b ảo vệ s ự đa d ạng sinh h ọc c ủa các loài cây hoang d ại cũng nh ư các gi ống cây
trồng nguyên thuỷ.

93
Cuối cùng GV cần cho HS biết rằng : Dù hình thành theo ph ương th ức nào, loài m ới cũng không xu ất hi ện v ới m ột cá th ể duy nh ất mà là
quần thể hoặc nhóm quần thể tồn tại và phát triển như một mắt xích trong hệ sinh thái, đ ứng v ững qua th ời gian d ưới tác đ ộng c ủa ch ọn l ọc
tự nhiên.

Bài 31 : TIẾN HOÁ LỚN
Bài này là một nội dung tương đối khó, GV nên tập trung vào mục I để làm rõ các đặc điểm của tiến hoá lớn và chiều hướng tiến hoá.
- Tiến hoá lớn và vấn đề phân loại thế giới sống (mục I) :
Trước tiên GV yêu cầu HS nhắc lại khái niệm ti ến hoá l ớn đã h ọc ở bài 26 : (Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các nhóm phân lo ại trên
loài).
Tiến hoá lớn nghiên cứu quá trình hình thành các đ ơn v ị phân lo ại trên loài, ngoài ra còn nghiên c ứu m ối quan h ệ ti ến hoá gi ữa các loài
nhằm làm sáng tỏ sự phát sinh và phát tri ển c ủa toàn b ộ sinh gi ới trên trái đ ất. GV có thể cho HS quan sát hình 31.1 SGK và rút ra nhận xét :
* Từ một loài ban đầu hình thành nên các loài m ới, từ các loài này l ại ti ếp t ục hình thành nên các loài con cháu → đây là con đường phân li tính
trạng → suy rộng ra các loài sinh vật đa dạng và phong phú như ngày nay đều có thể bắt nguồn từ một tổ tiên chung.
* Trong quá trình tiến hoá, có rất nhiều loài bị tiêu di ệt (đôi khi nhi ều h ơn các loài hi ện t ại) đi ều đó ch ứng t ỏ m ặt ch ủ y ếu c ủa CLTN là đào
thải.
* Dựa vào sơ đồ cây phân loại có thể xác định mối quan hệ họ hàng giữa các loài.
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và giúp HS rút ra một số nhận xét về tiến hoá lớn :
+ Quá trình tiến hoá lớn đã diễn ra theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.
+ Tốc độ tiến hoá diễn ra không đều ở các nhóm.
+ Chiều hướng tiến hoá : Các nhóm sinh vật khác nhau có thể tiến hoá theo các xu hướng khác nhau thích nghi với các môi trường khác nhau :
* Đa số các nhóm sinh vật tiến hoá theo hướng : Đa dạng và phong phú (đ ược tích lu ỹ d ần các đ ặc đi ểm thích nghi hình thành
trong quá trình hình thành loài), tổ chức cao, thích nghi hợp lí. Trong đó, thích nghi là chiều hướng c ơ bản nhất.
* Một số nhóm có thể tiến hoá theo hướng đơn gi ản hoá mức đ ộ t ổ ch ức c ơ th ể thích nghi v ới môi tr ường, m ột s ố nhóm gi ữ
nguyên cấu trúc cơ thể (như vi khuẩn) nhưng tiến hoá theo hướng đa dạng hoá hình thức chuyển hoá vật chất.
GV có thể yêu cầu HS g iải thích tại sao bên cạnh những loài có tổ chức cơ th ể ph ức t ạp vẫn t ồn t ại nh ững loài có c ấu trúc khá đ ơn
giản.
- Một số thực nghiệm về tiến hoá lớn (mục II) : GV cho HS đọc thông tin trong SGK và t rình bày được một số nghiên cứu thực nghiệm về tiến
hoá lớn. GV cần lưu ý : Giải thích được nghiên cứu quá trình tiến hoá lớn làm sáng t ỏ đ ược nh ững v ấn đ ề gì c ủa sinh gi ới ? Hi ện nay, có hai
giả thuyết về nhịp độ tiến hoá.
94
Một là thuyết tiến hoá từ từ cho rằng quá trình tiến hoá xẩy ra bắt đầu t ừ sự bi ến đ ổi t ừ t ừ v ề t ần s ố alen và thành ph ần ki ểu gen c ủa
quần thể (tiến hoá nhỏ). Sự tiến hoá như vậy xẩy ra một cách chậm chạp dẫn đến tích luỹ dần những biến đổi nhỏ về các đặc điểm hình thái,
cấu trúc trên cơ thể sinh vật làm xuất hiện các loài mới một khi có sự cách li sinh s ản gi ữa các qu ần th ể. Nh ững bi ến đ ổi nh ỏ s ẽ đ ược tích lu ỹ
lâu dần làm xuất hiện các biến đổi lớn rồi dẫn đến hình thành nên các đơn vị phân loại trên loài (tiến hoá lớn).
Học thuyết thứ 2, thuyết cân bằng ngắt quãng, lại cho rằng suốt trong quá trình t ồn t ại c ủa mình loài r ất ít bi ến đ ổi. Nh ững khác bi ệt
giữa các loài chỉ xuất hiện khá đột ngột trong quá trình hình thành loài mà thôi. Nh ững ng ười theo quan đi ểm này đã đ ưa ra các b ằng ch ứng v ề
những “đột biến lớn” làm xuất hiện đột ngột các đặc đi ểm hình thái, c ấu trúc nh ư đ ột bi ến đa b ội, đ ột bi ến đi ều hoà vv… Qu ả th ật n ếu b ộ
côn trùng hai cánh, (diptera,) với đặc trưng là hai cánh thì ruồi dấm đột biến ở gen đi ều hoà có 4 cánh li ệu có còn được xếp vào b ộ 2 cánh ?

Chương 2. SỰ PHÁT SINH VÀ PHÁT TRI ỂN S Ự S ỐNG TRÊN TRÁI Đ ẤT

Bài 32 : NGUỒN GỐC SỰ SỐNG
GV giới thiệu cho HS, theo quan điểm hiện đại, sự sống đ ược chia thành 3 giai đo ạn : Tiến hoá hoá học, tiến hoá tiền sinh học và ti ến hoá
sinh học.
- Tiến hoá hoá học (mục I). Phần này, GV có thể sơ đồ hoá để HS hiểu được tiến hoá hoá học trải qua 2 giai đoạn :
* Quá trình hình thành các chất hữu cơ từ các chất vô cơ.
GV giới thiệu cho HS thí nghịêm của Milơ và Urây để kiểm tra giả thuyết của Oparin và Handan. Sau đó yêu c ầu HS đ ưa ra s ơ đ ồ c ủa
giai đoạn này.
Năng lượng (sét, tia tử ngoại…)
Chất vô cơ (CH4, NH3, H2, H2O…) Chất hữu cơ đơn giản (axit amin,
nuclêôtit....)
* Quá trình trùng phân tạo nên các đại phân tử hữu cơ.
GV giới thiệu cho HS thí nghịêm khác nhau về trùng phân các h ợp ch ất h ữu c ơ đ ơn gi ản ho ặc yêu c ầu HS đ ọc thông tin SGK. Sau đó
yêu cầu HS đưa ra sơ đồ của giai đoạn này.

Chất hữu cơ đơn giản (axit amin, nuclêôtit....) Đại phân tử hữu cơ (prôtêin, axit nuclêic....)

- Tiến hoá tiền sinh học (mục II).


95
GV hướng dẫn HS hiểu được kết quả của tiến hoá tiền sinh học là hình thành các t ế bào s ơ khai đ ầu tiên (t ế bào nguyên th ủy) g ọi là
prôtôbiônt. prôtôbiônt chưa phải là sinh vật, nhưng đã có dấu hi ệu c ơ bản c ủa c ơ th ể s ống. GV yêu c ầu HS hoàn t ất s ơ đ ồ s ự phát sinh s ự
sống.


Chọn lọc tự nhiên
Hoà tan trong
Đại phân tử hữu cơ Các giọt nhỏ Tế bào sơ khai
nước
(prôtêin, axit nuclêic, lipit....) (được bao bọc bởi màng) (prôtôbiônt)


- Tiến hoá sinh học.
GV giới thiệu để HS biết : Sau khi được hình thành, những tế bào nguyên th ủy ti ếp t ục quá trình ti ến hoá sinh h ọc v ới tác đ ộng c ủa
các nhân tố tiến hoá hình thành nên cơ thể đơn bào, cơ thể đa bào….

Bài 33 : SỰ PHÁT TRIỂN CỦA SINH GIỚI QUA CÁC ĐẠI ĐỊA CHẤT

- Hoá thạch và vai trò của hoá thạch trong nghiên cứu lịch sử phát triển của sinh giới (mục I).
+ Khái niệm hoá thạch : Phần này GV cho HS tự nghiên cứu SGK.
+ Sự hình thành hoá thạch : GV phân tích cho HS, tuy nhiên không dành nhiều thời gian.
* Hoá thạch bằng đá : Khi sinh vật chết, phần m ềm c ủa sinh v ật b ị phân hu ỷ b ởi vi khu ẩn, ch ỉ các ph ần c ứng nh ư x ương, v ỏ đá vôi
được giữ lại và hoá đá ; ho ặc sau khi ph ần m ềm đ ược phân hu ỷ s ẽ t ạo ra kho ảng tr ống trong l ớp đ ất sau đó các ch ất khoáng (nh ư ôxit
silic...) tới lấp đầy kho ảng tr ống tạo thành sinh v ật b ằng đá gi ống sinh v ật tr ước kia.
* Hoá thạch khác : M ột số sinh vật khi ch ết đ ược gi ữ nguyên v ẹn trong các l ớp băng v ới nhi ệt đ ộ th ấp (voi ma mút...), ho ặc đ ược
giữ nguyên vẹn trong hổ phách (kiến...).
+ Vai trò của nghiên cứu hoá thạch.
*Hoá thạch là bằng chứng tr ực ti ếp đ ể bi ết đ ược l ịch s ử phát sinh, phát tri ển c ủa s ự s ống.
* Là dẫn liệu quý để nghiên c ứu l ịch s ử v ỏ trái đ ất.
+ Phương pháp xác định tuổi của hoá thạch : GV cho HS nghiên cứu SGK.
- Lịch sử phát triển của sinh giới qua các đại đại chất (mục II) :
+ Hiện tượng trôi dạt lục địa : GV cho HS tự nghiên cứu SGK.


96
+ Sinh vật trong các đại điạ chất : Phần này GV sử dụng bảng 33 SGK để gi ảng để giúp các em n ắm đ ược n ắm đ ược đ ặc đi ểm đ ịa ch ất, khí
hậu và các sinh vật điển hình của các đại, các kỉ...

Bài 34 : SỰ PHÁT SINH LOÀI NGƯỜI
- Quá trình phát sinh loài người hiện đại (mục I) :
+ Bằng chứng về nguồn gốc động vật của loài người.
* Bằng chứng giải phẫu so sánh : Sự giống nhau về các đặc đi ểm gi ải ph ẫu gi ữa ng ười và đ ộng v ật có x ương s ống và đ ặc bi ệt là
với thú.
* Bằng chứng phôi sinh học : S ự gi ống nhau v ề quá trình phát tri ển phôi gi ữa ng ười và đ ộng v ật có x ương s ống và đ ặc bi ệt là v ới
động vật có vú. GV cho HS thực hiện lệnh trong SGK để biết được s ự giống nhau giữa người và vượn người , HS có thể không bi ết, phần
này GV dùng bảng thông báo cho HS bi ết.
* Vượn người có kích thước c ơ th ể gần v ới người (cao 1,5 – 2m).
* Vượn người có bộ xương c ấu tạo tương t ự người, v ới 12 – 13 đôi x ương s ườn, 5 -6 đ ốt cùng, b ộ răng g ồm 32 chi ếc.
* Vượn người đều có 4 nhóm máu, có hêmôglôbin gi ống ng ười.
* Bộ gen người giống tinh tinh trên 98%.
* Đặc tính sinh sản gi ống nhau : Kích th ước, hình d ạng tinh trùng, c ấu t ạo nhau thai, chu kì kinh nguy ệt....
* Vượn người có một số tập tính gi ống người : bi ết bi ểu l ộ tình c ảm vui, bu ồn....
Những đặc điểm giống nhau trên đây ch ứng t ỏ ng ười và v ượn ng ười có ngu ồn g ốc chung và có quan h ệ h ọ hàng r ất thân thu ộc.
+ Các dạng vượn người hoá thạch và quá trình hình thành loài người.
GV có thể cho HS nghiên cứu và phân biệt các giai đoạn phát triển của loài người. GV phải cho HS nắm được 3 giai đoạn và những đặc
điểm chính của mỗi dạng người hoá thạch.
* Người tối cổ : Hộp sọ 450 – 750 cm3, đứng thẳng, đi bằng hai chân sau.
Chuyển từ đời sống trên cây xu ống m ặt đ ất. Đã đ ứng th ẳng, đi b ằng hai chân nh ưng v ẫn khom v ề phía tr ước, não b ộ l ớn h ơn v ượn
người. Biết sử dụng công cụ thô sơ ( cành cây, hòn đá, mảnh xương thú) để tự vệ., chưa biết chế tạo công c ụ lao đ ộng. S ống thành b ầy đàn.
Chưa có nền văn hoá.
* Người cổ :
> Homo habilis (người khéo léo) : hộp sọ 600 – 800 cm3, sống thành đàn, đi thẳng đứng, biết chế tác và sử dụng công cụ bằng đá.
> Homo erectus (người thẳng đứng) : hộp sọ 900 – 1000 cm3, chưa có lồi cằm, dùng công cụ bằng đá, xương, biết dùng lửa.


97
> Homo neanderthalensis : hộp sọ 1400 cm3, có lồi cằm, dùng dao sắc, rìu mũi nhọn bằng đá silic, ti ếng nói khá phát tri ển, dùng l ửa
thông thạo. Sống thành đàn. Bước đầu có đời sống văn hoá.
Đã có tư thế đứng thẳng, đi b ằng hai chân, não b ộ l ớn. Đã bi ết ch ế t ạo công c ụ lao đ ộng, có ti ếng nói, bi ết dùng l ửa. S ống thành b ầy
đàn. Bắt đầu có n ền văn hoá.
* Người hiện đại : Hộp sọ 1700 cm3, lồi cằm rõ.
Đã có đầy đủ đặc điểm như người hiện nay, nh ưng răng to kho ẻ h ơn. Bi ết ch ế t ạo và s ử d ụng nhi ều công c ụ tinh x ảo ( dùng lưỡi rìu
có lỗ tra cán, lao có ngạnh móc câu, kim khâu). Sống thành bộ lạc, đã có n ền văn hoá ph ức t ạp, có m ầm m ống m ỹ thu ật, tôn giáo.
- Người hiện đại và sự tiến hoá văn hoá (mục II) :
GV có thể yêu cầu HS nghiên cứu mục II SGK để trả lời câu hỏi : Hãy nêu đặc điểm của người hiện đại ?
+ Đặc điểm của người hiện đại là :
* Não phát triển.
* Cấu trúc thanh quản cho phép phát triển tiếng nói, bàn tay có các ngón tay linh hoạt giúp chế tạo và công cụ
* Kích thước cơ thể lớn hơn.
* Con người ít phụ thuộc vào thiên nhiên
* Tuổi thọ cao hơn.
GV hướng dẫn HS trả lời câu hỏi : Tại sao xã hội loài người ngày nay có sự sai khác so với xã hội loài người cách đây hàng ch ục nghìn năm ?
+ Nhờ sự tiến hoá văn hoá, được thể hiện :
Từ chỗ sử dụng công cụ bằng đá thô sơ để tự vệ và săn bắn thú rừng  dùng lửa để nấu chín thức ăn, xua đuổi vật dữ.
Từ chỗ ở trần và lang thang kiếm ăn  tạo ra quần áo, lều trú ẩn
Từ chỗ biết hợp tác với nhau trong săn mồi và hái lượm  chuyển sang trồng trọt, thuần dưỡng vật nuôi…
Đối với HS khá, giỏi có thể yêu cầu nêu mối quan hệ giữa tiến hoá sinh học và tiến hoá văn hoá, giải thích được tại sao con người ngày nay lại
là nhân tố quan trọng quyết định đến sự tiến hoá của các loài khác. Nêu đ ược trách nhi ệm c ủa HS đ ối v ới vi ệc phòng ch ống các nhân t ố xã h ội
tác động xấu đến con người và xã hội loài người.




Phần bảy. SINH THÁI HỌC
CHƯƠNG I. CÁ THỂ VÀ QUẦN THỂ SINH VẬT
98
Bài 35 : MÔI TRƯỜNG SỐNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI
- Môi trường và các nhân tố sinh thái (mục I) :HS cần nêu được khái niệm môi trường sống của sinh vật. Các loại môi trường sống.
HS đã được học ở lớp 9, do đó GV chỉ cần hướng dẫn để HS nắm được khái niệm môi trường và các loại môi trường.
GV có thể vấn đáp để thống nhất nội dung sau :
+ Nhân tố sinh thái là tất cả những yếu tố môi trường có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống của sinh vật
+ Nhân tố sinh thái bao gồm :
* Nhân tố vô sinh : là tất cả các nhân tố vật lí, hoá học của môi trường xung quanh sinh vật. Ví dụ : Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm…
* Nhân tố hữu sinh : là thế giới hữu cơ của môi trường và là những m ối quan h ệ gi ữa m ột sinh v ật (ho ặc nhóm sinh v ật) này v ới m ột
sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) khác sống xung quanh.
- Giới hạn sinh thái và ổ sinh thái (mục II) :
+ Giới hạn sinh thái :
GV yêu cầu HS quan sát hình 35.1 (trang 151 SGK) và phân tích để rút ra các khái niệm sau :
* Giới hạn sinh thái : Là khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái mà trong khoảng đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển được.
* Khoảng thuận lợi : Là khoảng của các nhân tố sinh thái ở mức phù hợp, đảm bảo cho sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất.
* Khoảng chống chịu : Là khoảng của các nhân tố sinh thái gây ức chế cho hoạt động sinh lí của sinh vật.
+ Ổ sinh thái :
GV phân tích hình 35.2 (trang 152 SGK) hoặc một ví dụ khác để HS nắm được khái niệm ổ sinh thái và phân biệt ổ sinh thái với nơi ở.
* Ổ sinh thái là không gian sinh thái mà ở đó tất c ả các nhân tố sinh thái c ủa môi tr ường n ằm trong gi ới h ạn cho phép loài đó t ồn t ại và
phát triển.
* Nơi ở chỉ là nơi cư trú. Đối với HS khá, giỏi cần phân biệt rõ 2 khái ni ệm này bằng ví d ụ. GV có th ể yêu c ầu HS v ề đ ọc thêm v ề quy
luật tác động tổng hợp của các nhân tố sinh thái.
- Sự thích nghi của sinh vật với môi trường (mục III) : ảnh hưởng của của các nhân tố sinh thái lên cơ thể sinh vật (ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm).
+ Sự thích nghi của thực vật đối với ánh sáng. GV yêu cầu HS nghiên c ứu n ội dung m ục III (SGK trang 152) đ ể hoàn thành vào phi ếu h ọc t ập
sau :

Điểm phân biệt Cây ưa sáng Cây ưa bóng
+ Thân cao thẳng, cành chỉ tập trung ở phần ngọn. + Thân nhỏ, nhiều cành.
Hình thái, giải phẫu + Lá cây nhỏ, màu nhạt, mặt trên có tầng cutin dày, + Lá to, mỏng màu sẫm, mô giậu kém
bóng, mô giậu phát triển. phát triển.
99
+ Lá cây xếp nghiêng so với mặt đất. + Các lá xếp xen kẽ nhau và nằm ngang
so với mặt đất.

+ Cường độ quang hợp và hô hấp cao dưới ánh sáng + Cường độ quang hợp và hô hấp cao
Sinh lí
mạnh. dưới ánh sáng yếu.


+ Sự thích nghi của động vật với ánh sáng.
Phần này GV yêu cầu HS nghiên cứu n ội dung SGK kết h ợp v ới v ốn ki ến ki ến th ức đ ể phân tích s ự thích nghi c ủa đ ộng v ật v ới môi
trường sống. Thống nhất nội dung :
* Động vật có cơ quan chuyên hoá tiếp nhận ánh sáng → Thích nghi hơn với điều kiện ánh sáng luôn thay đổi
* Ánh sáng giúp cho động vật có khả năng định hướng trong không gian và nhận biết các vật xung quanh.
* Cường độ và thời gian chiếu sáng có ảnh hưởng tới hoạt động sinh trưởng và sinh sản của sinh vật (dành cho HS khá, gi ỏi)
* Chia động vật thành 2 nhóm : Nhóm hoạt động ban ngày và nhóm hoạt động ban đêm.
+ Sự thích nghi của sinh vật với nhiệt độ :
Trước hết, GV cần cho HS biết được thế nào là động vật hằng nhiệt và động vật biến nhiệt.
Để giúp HS nắm được sự thích nghi của sinh vật với nhiệt độ, GV vấn đáp HS tìm ra sự khác giữa động vật sống ở nơi có khí hậu nóng
và động vật sống ở nơi có khí hậu lạnh.
GV thống nhất câu trả lời và kết luận bằng 2 quy tắc :
* Quy tắc về kích thước cơ thể (quy tắc Becman) : Đ ộng v ật h ằng nhi ệt s ống ở vùng ôn đ ới thì kích th ước l ớn h ơn so v ới đ ộng v ật
cùng loài hay với loài có họ hàng gần sống ở vùng nhiệt đới ấm áp.
* Quy tắc về kích thước các bộ phận tai, đuôi,chi của cơ thể(quy tắc Allen) : Đ ộng v ật h ằng nhi ệt s ống ở vùng ôn đ ới có tai, đuôi và
các chi,... thường bé hơn tai, đuôi, chi của loài động vật tương tự sống ở vùng nóng.
Đối với HS khá, giỏi cần nắm được tỉ số S/V để giải thích các hiện tượng trên.
- Ở bài này GV chú ý rèn luyện được kĩ năng phân tích các yếu tố môi trường và xây dựng được ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên.

BÀI 36 : QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CÁ THỂ TRONG QUẦN THỂ
- Quần thể sinh vật và quá trình hình thành quần thể (mục I) :
GV đưa ra một số ví dụ và yêu cầu HS nghiên cứu nội dung mục I (trang 156 SGK) để tìm hiểu khái niệm quần thể sinh vật.
100
Sau đó yêu cầu HS tìm ra dấu hiệu của quần thể để phân biệt với một tập hợp ngẫu nhiên các cá thể. Từ đó đi đến định nghĩa quần thể :
Quần thể là tập hợp các cá thể cùng loài cùng sống trong m ột kho ảng không gian xác đ ịnh vào m ột th ời đi ểm nh ất đ ịnh có kh ả năng sinh
sản tạo ra thế hệ mới.
Cần lưu ý HS quần thể có lịch sử hình thành và có mối quan hệ tương hỗ giữa các cá thể với nhau và với môi trường.
* Đối với HS khá, giỏi cần nắm được quá trình hình thành quần thể : Đầu tiên, một số cá th ể cùng loài phát tán t ới môi tr ường s ống m ới
của môi trường. Những cá thể thích nghi được với môi trường thì tồn tại và gi ữa chúng thi ết lập m ối quan h ệ sinh thái, các cá th ể sinh s ản và
dần hình thành quần thể ổn định.
- Quan hệ giữa các cá thể trong quần thể (mục II) : Quan hệ cùng loài.
1. Quan hệ hỗ trợ. GV yêu cầu HS quan sát hình 36.3 ---->36.4 và nghiên cứu mục II.1 (trang 157 SGK) để trả lời các câu hỏi sau :
Biểu hiện của quan hệ hỗ trợ là gì ? Ví dụ ? Hãy nêu ý nghĩa của quan hệ hỗ trợ ?
+ Biểu hiện của quan hệ hỗ trợ : Thể hiện thông qua hiệu quả nhóm, cụ thể :
* Đối với động vật thể hiện ở lối sống bầy đàn.
* Đối với thực vật thể hiện ở hiện tượng sống thành búi, khóm…
+ Ý nghĩa :
* Đối với thực vật.
Hạn chế sự mất nước, chống lại tác động của gió.
Thông qua hiện tượng liền rễ ở một số loài cây mà quá trình trao đổi chất diễn ra mạnh mẽ hơn.
* Đối với động vật :
Giúp nhau trong quá trình tìm kiếm thức ăn, cũng như chống lại kẻ thù.
Tăng khả năng sinh sản.
Quan hệ hỗ trợ đảm bảo cho quần thể tồn tại một cách ổn định, khai thác t ối đa ngu ồn s ống, làm tăng kh ả năng s ống sót và sinh s ản c ủa
loài.
2. Quan hệ cạnh tranh.
GV nêu vấn đề : Quan hệ cạnh tranh xảy ra khi nào ? Biểu hiện của quan hệ cạnh tranh là gì ? Ý nghĩa của mối quan hệ đó ?
+ Nguyên nhân.
* Do nơi sống chật chội, nhu cầu sống lớn hơn so với nguồn sống trong sinh cảnh.
* Con đực tranh giành con cái hoặc ngược lại trong đàn vào mùa sinh sản.
+ Biểu hiện :
* Ở thực vật : thông qua hiện tượng tự tỉa.

101
* Ở động vật thể hiện ở sự cách li cá thể.
+ Ý nghĩa :
* Giảm sự cạnh tranh.
* Nhờ cạnh tranh mà số lượng cá thể trong quần thể duy trì ở mức phù hợp, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển.
Đối với HS khá, giỏi cần phân tích được nguyên nhân và ý nghĩa của các mối quan hệ hỗ trợ và cạnh tranh cùng loài.




BÀI 37 : CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT .
- Tỉ lệ giới tính (mục I) : GV cho HS đọc thông tin SGK và tìm hiểu khái niệm tỉ lệ giới tính. GV yêu cầu HS nghiên cứu nội dung mục I (trang
161 SGK) để hoàn thành nội dung vào bảng 37.1. Từ đó rút ra các nhân tố ảnh hưởng đến tỉ lệ giới tính.
- Nhóm tuổi (mục II) :
GV yêu cầu HS thực hiện lệnh trong mục II SGK. GV có thể yêu cầu HS quan sát hình 37.1 và phân tích các tháp tuổi của quần thể sinh
vật.
Từ đó cho biết ý nghĩa của việc nghiên cứu nhóm tuổi : Nghiên cứu nhóm tuổi giúp chúng ta bảo vệ và khai thác tài nguyên có hiệu quả
hơn.
GV có thể lưu ý thêm :
+ Thành phần nhóm tuổi trong quần thể sinh vật có ảnh h ưởng quan tr ọng trong vi ệc khai thác ngu ồn s ống c ủa môi tr ường và kh ả năng
sinh sản của quần thể.
+ Động vật có chu kì sống ngắn, có tuổi thọ trung bình c ủa qu ần th ể th ấp, phát d ục s ớm, t ỉ l ệ sinh l ớn, t ỉ l ệ t ử vong cao → số lượng cá
thể hàng năm dao động lớn, nhưng khả năng phục hồi nhanh. Động vật có chu kì sống dài thì ngược lại.
* Đối với HS khá, giỏi cần nắm được cấu trúc của quần thể người.
- Sự phân bố cá thể của quần thể (mục III) :
GV yêu cầu HS quan sát hình 37.3( trang 163 SGK) và cho biết các kiểu phân bố cá thể trong quần thể. Ý nghĩa của các kiểu phân bố đó.
Nội dung ở bảng 37.2 (trang 164 SGK). GV có thể yêu cầu HS cho biết người ta vận dụng nghiên cứu phân bố cá thể vào sản xuất như thế nào
?
- Mật độ cá thể của quần thể (mục IV) : GV có thể yêu cầu HS trả lời các câu hỏi sau :
Mật độ cá thể của quần thể là gì ? Mật độ có ảnh hưởng tới các đặc điểm sinh thái khác của quần thể như thế nào ?
102
+ Mật độ cá thể của quần thể là số lượng cá thể trên một đơn vị diện tích hay thể tích của quần thể.
+ Mật độ cá thể của quần thể ảnh hưởng tới mức độ sử dụng nguồn sống trong sinh cảnh, tới khả năng sinh sản và tử vong của quần thể.
Đối với HS khá, giỏi : Có thể yêu được ý nghĩa của việc nghiên cứu các đặc trưng cơ bản của quần thể trong thực tế sản xuất, đời
sống.

BÀI 38 : CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT (Tiếp)
- Kích thước của quần thể (mục V) :
GV sử sụng hình 38.1 (trang 166 SGK) giúp HS nắm được khái niệm kích thước của quần thể, kích thước tối thiểu và kích thước tối đa.
+ Kích thước của quần thể : Là số lượng cá thể( hoặc khối lượng hay năng lượng tích luỹ trong các cá thể) phân bố trong khoảng không gian
của quần thể.
+ Kích thước tối thiểu : Là số lượng cá thể ít nhất mà quần thể có được để duy trì và phát triển.
+ Kích thước tối đa : Là giới hạn lớn nhất về số lượng mà quần thể có thể đạt được, phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi
trường.
* Đối với HS khá, giỏi :
+ Cần phân tích hậu quả của kích thước cá thể quần thể quá nhỏ hoặc quá lớn.
+ Nêu được những yếu tố ảnh hưởng tới kích thước của quần thể.
Kích thước quần th ể ph ụ thu ộc vào s ức sinh s ản, m ức đ ộ t ử vong, s ự phát tán cá th ể (xu ất c ư, nh ập c ư) c ủa qu ần th ể sinh v ật.
- Tăng trưởng của quần thể sinh vật (mục VI) :
Phân tích được sự khác nhau giữa tăng trưởng theo tiềm năng sinh học trong môi tr ường không b ị gi ới h ạn và tăng tr ưởng theo ti ềm
năng sinh học trong môi trường bị giới hạn.
GV có thể cho HS đọc thông tin trong SGK và hướng dẫn HS hoàn thành bảng sau :


Điểm so sánh Tăng trưởng theo tiềm năng sinh học Tăng trưởng thực tế

Điều kiện môi trường

Đặc điểm sinh học

Đồ thị sinh trưởng
103
- Tăng trưởng của quần thể người (mục VII) :
Đây là nội dung không bắt buộc trong chương trình. Vì vậy GV có th ể yêu cho HS đ ọc thông tin trong SGK và th ực hi ện l ệnh trong
SGK, tìm hiểu nguyên nhân chủ yếu làm cho chất lượng môi trường bị giảm sút, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
- Ở bài này GV cần r èn luyện cho HS kĩ năng phân tích, khả năng đề xuất các bi ện pháp bảo v ệ qu ần th ể, góp phần b ảo v ệ môi tr ường. Có
nhận thức đúng về chính sách dân số và kế hoạch hoá gia đình.

BÀI 39. BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT

- Biến động số lượng cá thể của quần thể sinh vật (mục I) :
Trước hết GV giới thiệu cho HS khái niệm biến động số lượng cá thể c ủa qu ần th ể : Là s ự tăng hay gi ảm s ố l ượng cá th ể c ủa qu ần
thể.
+ Biến động theo chu kì :
GV có thể yêu cầu HS quan sát và phân tích hình 39.1( trang 171 SGK) để hiểu được thế nào là biến động theo chu kì.
Biến động số lượng cá thể của quần thể theo chu kì là biến động xảy ra do những thay đổi có chu kì của điều kiện môi trường.
* Đối với HS khá, giỏi cần phân tích sự biến động theo chu kì thông qua ví dụ.
+ Biến động không theo chu kì :
GV yêu cầu HS quan sát và phân tích hình 39.2 ( trang 172 SGK) để hiểu được thế nào là biến động không theo chu kì.
Biến động không theo chu kì là những biến động mà số lượng cá th ể c ủa qu ần th ể tăng hay gi ảm m ột cách đ ột ng ột do đi ều ki ện b ất
thường của thời tiết như lũ lụt, bão, cháy...
- Nguyên nhân gây biến động và sự điều chỉnh số lượng của quần thể (mục II) :
Mục này GV có thể chuyển mục II.1. thành mục I.3 để HS dễ nắm bắt được nội dung.
+ Nguyên nhân gây biến động số lượng cá thể của quần thể.
GV có thể cho HS lấy ví dụ để thấy được ảnh hưởng của các nhân tố vô sinh (ánh sáng, nhi ệt đ ộ, đ ộ ẩm…), ảnh h ưởng c ủa các nhân
tố hữu sinh (thức ăn, kẻ thù, dịch bệnh….đặc biệt là sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể).
+ Sự điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể :
GV có thể cho HS phân tích một ví dụ để qua đấy HS hiểu được c ơ ch ế đi ều ch ỉnh số l ượng cá th ể c ủa qu ần th ể : Sự biến động số
lượng cá thể của quần thể được đi ều ch ỉnh b ởi s ức sinh s ản, t ỉ l ệ t ử vong, xu ất c ư, nh ập c ư.


104
* Khi điều kiện môi trường thuận lợi (ho ặc số l ượng cá th ể qu ần th ể th ấp) → mức tử vong giảm, sức sinh sản tăng, nhập cư tăng →
tăng số lượng cá thể của quần thể.
* Khi điều kiện môi trường khó khăn (ho ặc s ố l ượng qu ần th ể quá cao) → mức tử vong tăng, sức sinh sản gi ảm, xu ất c ư tăng →
giảm số lượng cá thể của quần thể.
+ Trạng thái cân bằng của quần thể.
GV có thể cho HS phân tích đồ thị hình 39.3 SGK. Từ đó hi ểu đ ược khái ni ệm “tr ạng thái cân b ằng c ủa qu ần th ể” và c ơ ch ế duy trì
trạng thái cân bằng của quần thể.
* Đối với HS khá, giỏi :
Phân tích được các nguyên nhân gây nên biến động số lượng cá thể c ủa quần th ể và nguyên nhân qu ần th ể t ự đi ều ch ỉnh v ề tr ạng thái
cân bằng.
- Vận dụng những kiến thức của bài học vào việc giải thích các vấn đề có liên quan trong sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường.




Chương II. QUẦN XÃ SINH VẬT

Bài 40 : QUẦN XÃ SINH VẬT VÀ MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN XÃ

- Khái niệm quần xã sinh vật (mục I) :
GV phân tích hình 40.1 (trang 175 SGK) để hình thành khái niệm quần xã sinh vật.
Quần xã sinh vật : là một tập hợp các quần thể sinh vật thuộc nhiều loài khác nhau, cùng s ống trong m ột không gian và th ời gian nh ất
định. Các sinh vật trong quần xã có mối quan hệ gắn bó với nhau như m ột th ể th ống nh ất và do v ậy qu ần xã có c ấu trúc t ương đ ối ổn
định.
- Một số đặc trưng cơ bản của quần xã (mục II).
+ Đặc trưng về thành phần loài trong quần xã.
* Loài ưu thế : là những loài đóng vai trò quan trọng trong quần xã do có số l ượng cá th ể nhi ều, sinh kh ối l ớn, ho ặc do ho ạt đ ộng m ạnh
của chúng. Trong các quần xã trên cạn, loài thực v ật có h ạt ch ủ yếu th ường là loài ưu th ế, vì chúng ảnh h ưởng r ất l ớn t ới khí h ậu c ủa môi
trường.
105
* Loài đặc trưng là loài chỉ có ở một quần xã nào đó, ho ặc là loài có số l ượng nhi ều h ơn h ẳn các loài khác và có vai trò quan tr ọng trong
quần xã so với các loài khác. Ví dụ : cây cọ là loài đặc trưng c ủa qu ần xã vùng đ ồi Vĩnh Phú, cây tràm là loài đ ặc tr ưng c ủa qu ần xã r ừng U
Minh (trong nhiều trường hợp một loài có thể vừa là loài ưu thế, vừa là loài đặc trưng).
GV phân tích ví dụ để HS hiểu được khái niệm loài ưu thế và loài đặc trưng.
+ Đặc trưng về phân bố cá thể trong không gian của quần xã.
Quần xã phân bố cá thể theo chiều thẳng đứng. Rừng m ưa nhi ệt đới phân thành nhi ều t ầng, m ỗi t ầng cây thích nghi v ới m ức đ ộ chi ếu
sáng khác nhau trong quần xã. Sinh vật phân bố theo độ sâu của nước biển, tuỳ thuộc vào nhu cầu sử dụng ánh sáng của từng loài.
Quần xã phân bố cá thể theo chiều ngang. Sinh vật phân bố thành các vùng trên m ặt đ ất. M ỗi vùng có s ố l ượng sinh v ật phong phú khác
nhau, chịu ảnh hưởng của các điều kiện tự nhiên. Ở quần xã biển, vùng gần bờ thành phần sinh vật rất phong phú, ra khơi xa số lượng các loài
ít dần. Trên đất liền, thực vật phân bố thành những vành đai, theo độ cao của nền đất.
- Quan hệ giữa các loài (mục III) :
1. Các mỗi quan hệ :
+ Quan hệ hỗ trợ.
GV cho HS lấy và phân tích ví dụ, sau đó yêu cầu HS rút ra định nghĩa các dạng quan hệ.
* Quan hệ hội sinh : là quan hệ giữa 2 loài sinh vật, 1 bên có lợi cần thiết còn bên kia không có lợi cũng không hại gì.
* Quan hệ hợp tác : Là mối quan hệ giữa 2 loài sinh vật trong đó cả 2 bên có lợi, nhưng không nhất thiết c ần thiết cho sự tồn tại c ủa
chúng, bởi vì khi tách ra chúng vẫn có thể sống được
* Quan hệ cộng sinh : Là quan hệ hợp tác giữa 2 loài SV trong đó cả 2 bên có lợi cần thiết. Mỗi bên chỉ có thể sống, phát triển và sinh
sản được dựa vào sự hợp tác của bên kia.
+ Quan hệ đối kháng
* Quan hệ ức chế - cảm nhiễm : Là quan hệ giữa các loài SV, trong đó loài này ức chế sự phát triển hoặc sinh sản của loài kia bằng
cách tiết vào môi trường những chất độc đối với loài kia.
* Quan hệ kí sinh : Một loài sống nhờ trên cơ thể của loài khác, lấy các chất nuôi sống cơ thể từ loài đó.
* Quan hệ cạnh tranh : Các loài cạnh tranh nhau về nguồn sống, không gian sống. Cả hai loài đều bị ảnh hưởng bất lợi, thường thì một loài
sẽ thắng thế còn loài khác bị hại nhiều hơn
* Ức chế – cảm nhiễm : Một loài này sống bình thường, nhưng gây hại cho loài khác.
* Sinh vật này ăn sinh vật khác : Hai loài sống chung với nhau, một loài sử dụng loài khác làm thức ăn. Bao gồm : Động vật ăn động vật,
động vật ăn thực vật.
2. Hiện tượng khống chế sinh học :

106
GV có thể đưa ra đồ thị về mối quan hệ giữa sinh vật và sinh vật để HS phân tích và rút ra khái niệm khống chế sinh học :
Là hiện tượng số lượng cá thể của một loài bị khống chế ở một mức độ nhất định, không tăng cao quá hoặc thấp quá do tác động của các mối
quan hệ hỗ trợ hoặc đối kháng giữa các loài trong quần xã. Cần lưu ý để HS biết được ứng dụng về khống chế sinh học trong sản xuất và lấy
các ví dụ minh hoạ.
- Giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ các loài sinh vật trong tự nhiên..

BÀI 41 : DIỄN THẾ SINH THÁI

- Khái niệm diễn thế sinh thái (mục I) :
GV có thể sử dụng sơ đồ sau để hình thành khái niệm diễn thế sinh thái.




Quần Động, thực vật Mùn đáy lấp
đầy ao Môi trường D’
xã D phong phú…




Quần Cỏ nến, lau, Nước nông, mùn đáy
Môi trường C’
xã C cói… dày.




Quần Nước nông, mùn đáy
Sen,súng, trang…
nhiều hơn Môi trường B’
xã B

107
Quần Nước sâu, mùn đáy ít Môi trường A’
Bèo ong, rong li,
bèo Nhật Bản…
xã A ….

Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn tương ứng với sự biến đổi của môi trường.
GV có thể yêu cầu HS rút ra nhận xét về đặc điểm quá trình diễn thế : Trong quá trình diễn thế có sự biến đổi về số lượng loài, số
lượng cá thể loài và sự biến đổi của các yếu tố khí hậu, thổ nhưỡng.
- Các loại diễn thế (mục II) :
Để phân biệt được 2 loại diễn thế, GV yêu cầu HS quan sát hình 41.2 và 41.3 hoàn thành vào phiếu học tập sau :




Điểm phân biệt Diễn thế nguyên sinh Diễn thế thứ sinh

Giai đoạn khởi đầu

Xu hướng

Kết quả


- Nguyên nhân của diễn thế (mục III) :
GV yêu cầu HS tìm hiểu các nguyên nhân gây diễn thế sinh thái.
+ Nguyên nhân bên ngoài :Tác động mạnh mẽ của ngoại cảnh lên quần xã.
+ Nguyên nhân bên trong : Do sự tác động qua lại của các thành phần trong quần xã thông qua các mối quan hệ dinh dưỡng, đặc bi ệt là
do sự cạnh tranh gay gắt giữa các loài trong quần xã.
GV hướng dẫn HS hoàn thành bảng 41 SGK

108
* Đối với HS khá, giỏi cần phân tích được loài ưu thế đóng vai trò quan trọng nhất trong diễn thế : Hoạt động mạnh của của nhóm loài
ưu thế sẽ làm thay đổi điều kiện sống, từ đó tạo cơ hội cho nhóm loài có khả năng cạnh tranh cao hơn trở thành loài ưu thế mới.
- Ý nghĩa c ủa nghiên c ứu di ễn th ế sinh thái (m ục IV) :
Giúp hiểu đ ượ c quy lu ật phát tri ển c ủa qu ần xã sinh v ật. T ừ đó có th ể ch ủ đ ộng xây d ựng k ế ho ạch trong vi ệc b ảo v ệ, khai thác
và phục h ồi ngu ồn tài nguyên, có bi ện pháp kh ắc ph ục nh ững bi ến đ ổi b ất l ợi c ủa môi tr ường, sinh v ật và con ng ười.




109
Chương III. HỆ SINH THÁI, SINH QUYỂN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

BÀI 42. HỆ SINH THÁI

- Khái niệm hệ sinh thái (mục I) :
GV yêu cầu HS quan sát hình 42.1( trang 187 SGK) và đọc thông tin trong SGK để trả lời câu hỏi sau :
Hệ sinh thái là gì ? Các thành phần cấu trúc nên hệ sinh thái ?
+ T ừ đó đi đ ến khái ni ệm h ệ sinh thái : Hệ sinh thái b ao g ồm qu ần xã sinh v ật và sinh c ảnh (môi trường vô sinh của quần xã) ,
trong đó các sinh v ật tác đ ộng qua l ại v ới nhau và v ới các thành ph ần c ủa sinh c ảnh t ạo nên các chu trình sinh đ ịa hoá. Nh ờ đó, h ệ
sinh thái là m ột h ệ th ống sinh h ọc hoàn ch ỉnh và t ương đ ối ổn đ ịnh.
- Các thành ph ần c ấu trúc c ủa h ệ sinh thái (m ục II) :
Một hệ sinh thái bao gồm 2 thành phần :
+ Thành phần vô cơ là môi trường vật lí hay sinh cảnh gồm :
* Các chất vô cơ :
* Các chất hữu cơ
* Các yếu tố khí hậu : ánh sáng, độ ẩm…
+ Thành phần hữu sinh bao gồm nhiều loài sinh vật của quần xã, tuỳ theo hình thức dinh dưỡng của từng loài trong hệ sinh thái mà
xếp thành 3 nhóm :
* Sinh vật sản xuất :
* Sinh vật tiêu thụ :
* SV phân giải gồm chủ yếu là nấm, vi khuẩn và 1 số loài động vật không xương sống(như giun đất, sâu bọ…)chúng phân giải
xác chết và các chất thải của sinh vật thành các chất vô cơ để trả lại môi trường.
- Các ki ểu h ệ sinh thái ch ủ y ếu trên trái đ ất (m ục III) :
Có các ki ểu h ệ sinh thái ch ủ y ếu : H ệ sinh thái t ự nhiên (trên c ạn, d ưới n ước) và nhân t ạo (trên c ạn, d ưới n ước).
Ph ần này GV h ướ ng d ẫn HS đ ọc SGK và nêu đ ặc đi ểm c ủa m ỗi ki ểu h ệ sinh thái.
- Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường thiên nhiên.




110
BÀI 43. TRAO ĐỔI VẬT CHẤT TRONG HỆ SINH THÁI

GV có thế giới thiệu cho HS biết trao đổi vật chất trong hệ sinh thái bao gồm : Trao đổi chất trong phạm vi quần xã và giữa quần xã
sinh vật với sinh cảnh của nó.
- Trao đổi vật chất trong quần xã sinh vật (mục I) :
+ Khái niệm chuỗi thức ăn : GV đưa ví dụ yêu cầu HS nhận xét và rút ra khái niệm.
Chu ỗi th ức ăn l à m ột dãy các loài sinh v ật có m ối quan h ệ v ới nhau v ề m ặt dinh d ưỡng, trong đó loài này ăn loài khác phía tr ước và
là th ức ăn c ủa loài ti ếp theo phía sau.
Có 2 lo ại chu ỗi th ức ăn :
* Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật t ự d ưỡng .
Ví dụ : Cỏ→ Châu chấu→ Ếch→ Rắn
* Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật ăn mùn bã h ữu c ơ .
Ví dụ : Giun (ăn mùn) → tôm → người.
+ Khái niệm lưới thức ăn :
GV yêu cầu HS quan sát hình 43.1 ( trang 192) và rút ra khái ni ệm l ưới th ức ăn.
Lướ i th ức ăn l à t ậ p h ợp các chu ỗi th ức ăn trong h ệ sinh thái, có nh ững m ắt xích chung.
Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần n ắm đ ượ c khái ni ệm b ậc dinh d ưỡng
+ Bậ c dinh d ưỡ ng : Bậc dinh dưỡng là những loài cùng m ức năng l ượng và s ử d ụng th ức ăn cùng m ức năng l ượng trong l ưới th ức
ăn (hoặc chuỗi thức ăn).
GV có thể sử dụng hình 43.1 SGK và yêu c ầu HS ch ỉ ra các loài trong m ỗi b ậc dinh d ưỡng (c ấp 1, c ấp 2...).
- Tháp sinh thái (m ục II) :
Giúp HS hi ểu đ ượ c khái ni ệm tháp sinh thái GV đ ưa ra m ột ví d ụ và phân tích ví d ụ đó
+ T háp sinh thái : B ao g ồm nhi ều hình ch ữ nh ật x ếp ch ồng lên nhau, các hình ch ữ nh ật có chi ều cao b ằng nhau, còn chi ều dài bi ểu
th ị đ ộ l ớn c ủa m ỗi b ậc dinh d ưỡ ng. Tháp sinh thái cho bi ết m ức đ ộ dinh d ưỡng ở t ừng b ậc và toàn b ộ qu ần xã.
+ Có 3 loại hình tháp sinh thái :
* Hình tháp số lượng xây dựng d ựa trên s ố l ượng cá th ể sinh v ật ở m ỗi b ậc dinh d ưỡng.
* Tháp sinh khối xây dựng dựa trên kh ối l ượng t ổng s ố c ủa t ất c ả các sinh v ật trên m ột đ ơn v ị di ện tích hay th ể tích ở m ỗi b ậc dinh
dưỡng.


111
* Tháp năng lượng xây dựng dựa trên s ố năng l ượng đ ược tích lu ỹ trên m ột đ ơn v ị di ện tích hay th ể tích trong m ột đ ơn v ị th ời gian ở
mỗi bậc dinh dưỡng.
Đối với HS khá, giỏi cần nắm được ưu, nhược c ủa 3 lo ại hình tháp đó.

BÀI 44. CHU TRÌNH SINH ĐỊA HOÁ VÀ SINH QUYỂN

- Trao đổi vật chất qua chu trình sinh đ ịa hoá (m ục I) :
GV yêu cầu HS quan sát hình 44.1( trang 195 SGK) và cho bi ết khái ni ệm chu trình sinh đ ịa hoá các ch ất là gì ?
Chu trình sinh đ ịa hoá : Là chu trình trao đ ổi các ch ất trong t ự nhiên. M ột chu trình sinh đ ịa hoá g ồm có các thành ph ần : T ổng
h ợp các ch ất, tu ần hoàn ch ất trong t ự nhiên, phân gi ải và l ắng đ ọng m ột ph ần v ật ch ất (trong đ ất, n ước...).
- M ột s ố chu trình sinh đ ịa hoá (m ục II) :
GV có th ể cho HS th ực hi ện l ệnh trong SGK, quan sát hình 44.2, 44.3, 44.4 SGK và yêu c ầu HS mô t ả đ ược các chu trình sinh
đ ị a hoá c ủa cacbon, n ướ c, nit ơ.
* Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần v ẽ đ ượ c s ơ đ ồ chu trình tu ần hoàn v ật ch ất c ủa n ước, cacbon, nit ơ.
- Sinh quy ển (mục III) :
GV giúp HS hiểu được khái niệm sinh quyển và các khu sinh học (biôm).

Bài 45. DÒNG NĂNG LƯỢNG TRONG HỆ SINH THÁI VÀ HIỆU SUẤT SINH THÁI

- Dòng năng lượng trong hệ sinh thái (mục I) :
GV có thể cho HS tìm hiểu khái niệm dòng năng l ượ ng : s ự v ận chuy ển năng l ượ ng qua các b ậc dinh d ưỡng.
GV cho HS nghiên cứu và giúp HS làm rõ đặc điểm dòng năng lượng trong h ệ sinh thái.
+ Năng lượng của hệ sinh thái ch ủ yếu đ ược l ấy t ừ năng l ượng ánh sáng m ặt tr ời.
+ Dòng năng lượng trong hệ sinh thái ch ỉ đ ược truy ền theo m ột chi ều (sinh v ật s ản xu ất → các b ậc dinh d ưỡng → môi tr ường).
+ Dòng năng lượng giảm dần trong hệ sinh thái ( S ự vậ n chuy ển năng l ượ ng trong h ệ sinh thái qua các b ậc dinh d ưỡng tuân theo
n guyên t ắc “giáng c ấp”).
Đối với HS khá giỏi, GV có th ể yêu c ầu gi ải thích đ ặc đi ểm cu ối cùng.
- Hiệu suất sinh thái (m ục II) :
GV ra một bài tập về hiệu su ất sinh thái và h ướng d ẫn HS gi ải bài t ập, t ừ đó các em s ẽ rút ra khái ni ệm hi ệu su ất sinh thái.

112
Hiệu suất sinh thái là tỉ lệ phần trăm chuyển hoá năng l ượng gi ữa các b ậc dinh d ưỡng trong h ệ sinh thái.
* Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần n ắm đ ượ c :
S ự khác nhau gi ữa chu trình tu ần hoàn v ật ch ất và năng l ượng.
Phân biệt được sản lượng sinh vật sơ cấp và sản lượng sinh vật thứ cấp trong hệ sinh thái.

Bài 46. THỰC HÀNH : QUẢN LÍ VÀ SỬ DỤNG BỀN VỮNG
TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

Nội dung chính của bài học là các dạng tài nguyên thiên nhiên chủ yếu và biện pháp sử dụng có hiệu quả các dạng tài nguyên đó, các
biện pháp hạn chế gây ô nhiễm môi trường, vai trò của giáo dục môi trường việc trong bảo vệ môi trường sống của con người và sinh vật. GV
cần giúp các em lấy thêm nhiều ví dụ thực tế minh hoạ cho các biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và hạn chế ô nhiễm môi trường
ở địa phương.
Trình bày được khái niệm và lấy ví dụ minh hoạ về các dạng tài nguyên thiên nhiên.
Trình bày được các biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và hạn chế ô nhiễm môi trường.
Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên.

BÀI 47. ÔN TẬP PHẦN TIẾN HOÁ VÀ SINH THÁI HỌC
Trong khuôn khổ của một tiết học lại phải ôn tập cả phần tiến hoá và sinh thái nên GV không th ể đi vào ôn t ập t ừng bài h ọc c ụ th ể. Cách
tốt nhất để giúp HS ôn tập là hệ thống hoá lại toàn bộ kiến thức dưới dạng s ơ đồ phân nhánh (bản đ ồ khái ni ệm) r ồi h ướng d ẫn HS đ ể các
em tự mình ôn tập bằng cách xây dựng các bản đồ khái niệm liên kết các phần đã h ọc l ại v ới nhau bằng các m ối liên h ệ nh ất đ ịnh nh ư ví d ụ
đã nêu ở bài 47 trong SGK. GV có thể xem lại nội dung ”quan điểm tiếp cận hệ thống”.
GV cũng có thể sử dụng các phiếu học tập để hướng dẫn HS ôn tập.
Học xong bài này, HS phải khái quát hoá được toàn bộ nội dung cốt lõi của phần tiến hoá và sinh thái học với các n ội dung cụ thể sau :
I. Phần tiến hoá
1. Bằng chứng tiến hoá và cơ chế tiến hoá.
1. Bằng chứng tiến hoá
Bằng chứng nói lên mối quan hệ giữa các loài sinh vật với nhau. Có 2 lo ại bằng ch ứng ti ến hoá đó là b ằng ch ứng ti ến hoá tr ực ti ếp và
bằng chứng tiến hoá gián tiếp

113
Các bằng chứng tiến hoá Nội dung Ví dụ Ý nghĩa

Bằng chứng giải phẫu so
Bằng chứng
sánh
gián tiếp
Bằng chứng phôi sinh học

Bằng chứng địa lí sinh vật
học

Bằng chứng tế bào học và
sinh học phân tử
Bằng chứng
trực tiếp Hoá thạch

Nội dung của phiếu học tập



Các bằng Nội dung Ví dụ Ý nghĩa
chứng tiến
Bằng chứng hoá
+ Cơ quan tương đồng (cơ quan cùng Tay người và tay dơi Phản ánh sự tiến hoá phân li.
gián tiếp
Bằng chứng nguồn) : là những cơ quan nằm ở những vị
giải phẫu so trí tương ứng trên cơ thể có cùng nguồn gốc
trong quá trình phát triển của phôi nên có
sánh
kiểu cấu tạo giống nhau.

+ Cơ quan tương tự (cơ quan cùng chức) : Chi sau của cá voi có Cơ quan tương tự phản ánh
Là những cơ quan khác nhau v ề ngu ồn gốc hình dạng tương tự sự tiến hoá đồng quy.

114
nhưng đảm nhiệm những chức phận gi ống như đuôi cá
nhau nên có kiểu hình thái t ương tự.
Phôi của các động vật có xương sống Phôi của cá, kì giông, Sự giống nhau trong phát
thuộc những lớp khác nhau, trong nh ững rùa, gà cho tới các triển phôi của các loài thuộc
giai đoạn phát triển đầu tiên đều gi ống động vật có vú kể cả các nhóm phân loại khác nhau
nhau về hình dạng chung cũng như quá người đều trải qua các là một bằng chứng về nguồn
Bằng chứng trình phát sinh các cơ quan. giai đoạn có các khe gốc chung của chúng. Những
phôi sinh học đặc điểm giống nhau đó càng
mang...
nhiều và càng kéo dài trong
những giai đoạn phát tri ển
muộn của phôi chứng tỏ quan
hệ họ hàng càng gần.

Bằng chứng địa Dựa trên kết quả nghiên cứu về sự phân bố
lí sinh vật học địa lí của các loài trên Trái Đất ( loài đã diệt
vong cũng như loài hiện tại), liên quan đến
sự biến đổi của các điều kiện địa chất.

- Phân tích trình tự các axit amin của cùng Người giống tinh tinh Sự sai khác vè trình tự axit
một loại prôtêin hay trình tự các nuclêôtit 97,6% ADN, giống amin càng ít điều đó chứng tỏ
của cùng một gen vượn Gibbon 94,7% tinh tinh có quan hệ họ hàng
gần hơn so với Gôrila
ADN.

Bằng chứng tế - Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào, Tế bào nhân sơ và tế
bào học và sinh các tế bào đều được sinh ra từ các tế bào bào nhân thực đều có
học phân tử sống trước đó. Tế bào là đơn vị tổ chức c ơ các thành phần cơ
bản của cơ thể sống. bản : Màng sinh chất,
tế bào chất và nhân
(hoặc vùng nhân).
115
Bằng chứng Hoá thạch là di tích của sinh v ật đ ể l ại Một vết chân, một bộ + Hoá thạch là bằng chứng
trực tiếp trong các lớp đất đá của vỏ trái đất. xương... trực tiếp để biết được lịch
Hoá thạch sử phát sinh, phát tri ển c ủa
sự sống.
+ Là dẫn liệu quý để nghiên
cứu lịch sử vỏ trái đất.


1.2. Thuyết tiến hoá của Lamac và thuyết tiến hoá Đacuyn
GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập với các nội dung sau :

Chỉ tiêu phân biệt Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

Nguyên nhân tiến hoá
Cơ chế tiến hoá

Hình thành đặc điểm thích nghi

Hình thành loài mới


Nội dung của phiếu học tập :

Chỉ tiêu phân biệt Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Sự thay đổi của ngoại cảnh Chọn lọc tự nhiên tác động thông qua đặc tính bi ến
Nguyên nhân tiến hoá - Thay đổi tập quán hoạt động của động vật dị và di truyền.



116
Sự di truyền các đặc tính thu được trong đời cá thể Sự tích luỹ các biến dị có lơị, đào thải các biến dị
Cơ chế tiến hoá dưới tác dụng của ngoại cảnh hay của tập quán ho ạt có hại dưới tác động của chọn lọc tự nhiên.
động
Ngoại cảnh thay đổi chậm, sinh vật có khả năng phản - Biến dị phát sinh vô hướng
Hình thành đặc điểm ứng phù hợp nên không có một loài nào bị đào thải - Sự thích nghi hợp lí đạt được thông qua sự đào
thải các dạng kém thích nghi.
thích nghi

Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng
gian, tương ứng với sự thay đổi của ngoại cảnh. trung gian dưới tác động của chọn lọc tự nhiên,
Hình thành loài mới theo con đường phân li tính trạng, từ một nguồn
gốc chung.
Nâng cao dần trình độ tổ chức cơ thể từ đơn giản đến - Ngày càng đa dạng phong phú.
Chiều hướng tiến hoá phức tạp. - Tổ chức ngày càng cao.
- Thích nghi ngày càng hợp lí


1.3. Thuyết tiến hoá hiện đại : gồm thuyết tiến hoá tổng hợp và thuyết tiến hoá bằng các đột biến trung tính.
GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập với các nội dung sau :


Vấn đề Thuyết tiến hoá tổng hợp Thuyết tiến hoá bằng các
đột biến trung tính
Nhân tố tiến hoá

Cơ chế tiến hoá
Đóng góp mới

Nội dung của phiếu học tập :




117
Vấn đề Thuyết tiến hoá tổng hợp Thuyết tiến hoá bằng các
đột biến trung tính
Nhân tố tiến hoá - Đột biến cùng với giao phối tạo nguồn nguyên liệu tiến Quá trình đột biến làm phát sinh các đột biến
hoá. trung tính.
- Chọn lọc tự nhiên xác định chiều hướng và nhịp độ tiến
hoá.
- Di- nhập gen, các yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu
nhiên có thể làm thay đổi tần số alen và tần số kiểu gen
Sự biến đổi cấu trúc di truyền của quần thể dưới áp lực của Sự củng cố ngẫu nhiên các đột biến, không chịu
Cơ chế tiến hoá tác động của chọn lọc tự nhiên.
chọn lọc tự nhên được các cơ chế cách li thúc đẩy hình
thành 1 hệ gen kín khác biệt di truyền so với quần thể ban
đầu, cách li sinh sản với quần thể gốc
Đóng góp mới - Làm sáng tỏ cơ chế tiến hoá nhỏ diễn ra trong lòng qu ần - Nêu giả thuyết về cơ chế tiến hoá cấp phân
thể. tử, giải thích sự đa dạng của các phân tử
- Bắt đầu làm rõ những nét riêng của tiến hoá lớn prôtêin.
- Giải thích sự đa hình cân bằng trong quần thể
giao phối.

1.4. Loài và quá trình hình thành loài.
+ Loài là gì ?
+ Quá trình hình thành loài mới.
Để HS ôn tập tốt các con đường hình thành loài mới, GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập sau :

Các con đường hình thành loài mới Nội dung Ví dụ
Hình thành loài khác khu vực địa lí Hình thành loài bằng cách li địa lí

- Hình thành loài bằng cách li tập tính.

- Hình thành loài bằng cách li sinh thái.
Hình thành loài cùng khu vực địa lí

118
- Hình thành loài bằng cơ chế lai xa và đa bội hoá.

2. Sự phát sinh và phát triển của sự sống.
Sự phát sinh, phát triển của sự sống trên trái đất chia thành 3 giai đoạn.
GV yêu cầu HS tóm tắt 3 giai đoạn chính : Quá trình tiến hoá hoá học, tiến hoá tiền sinh học và giai đoạn tiến hoá sinh học.
- Tiến hoá hoá học : quá trình hình thành các h ợp ch ất h ữu c ơ theo ph ương th ức hoá h ọc d ưới tác đ ộng c ủa các tác nhân t ự nhiên. T ừ ch ất vô
cơ → chất hữu cơ đơn giản → chất hữu cơ phức tạp
- Tiến hoá tiền sinh học : Hình thành nên các t ế bào s ơ khai t ừ các đ ại phân t ử và màng sinh h ọc → hình thành nên những c ơ th ể sinh v ật đ ầu
tiên.
- Tiến hoá sinh học : Sau khi hình thành nên các c ơ th ể sinh v ật đ ầu tiên, thì quá trình ti ến hoá sinh h ọc đ ược ti ếp di ễn nh ờ các nhân t ố ti ến
hoá.
II. Phần sinh thái học
Trình bày được khái niệm môi trường và các nhân tố sinh thái của môi trường ảnh hưởng như thế nào đến cá thể sinh vật.
Trình bày được khái niệm quần thể sinh vật và các đặc trưng của một quần thể sinh vật dưới góc độ sinh thái học.
Nêu được các mối quan hệ giữa các sinh vật trong quần thể sinh vật và các yếu tố ảnh hưởng đến kích thước của quần thể sinh vật.
Trình bày được khái niệm quần xã và mối quan hệ giữa các loài trong quần xã.
Trình bày được khái niệm hệ sinh thái và mối quan hệ giữa các loài trong hệ sinh thái.
Trình bày được khái niệm chuỗi và lưới thức ăn.
Mô tả được một cách khái quát sự chuyển hoá vật chất trong quần xã và chu trình sinh địa hoá.
GV sử dụng hình 47.3 ( trang 214 SGK) yêu cầu HS giải thích các khái niệm trong sơ đồ.




119
BÀI 48 : ÔN TẬP CHƯƠNG TRÌNH SINH H ỌC C ẤP THPT

GV cần cho học sinh th ấy khi t ốt nghi ệp và đ ặc bi ệt là khi thi vào đ ại h ọc, ch ương trình thi không ch ỉ n ằm trong ch ương trình sinh
học 12 mà còn nằm trong toàn b ộ ch ương trình c ủa c ả b ậc THPT, th ậm chí toàn b ộ nh ững gì mà h ọc sinh đã h ọc đ ược.
Việc ôn tập và hệ thống hoá là công vi ệc c ủa t ừng h ọc sinh. GV không nên làm s ẵn ch ương trình ôn t ập đ ể h ọc sinh h ọc thu ộc mà
nên tạo điều kiện đ ể h ọc sinh th ể hi ện nh ững gì mà mình đã h ọc đ ược. Qua s ự trình bày c ủa h ọc sinh GV có th ể giúp các em đi ều ch ỉnh
những thiếu sót hoặc đặt ra các câu h ỏi đ ể ki ểm tra xem h ọc sinh có hi ểu đúng các khái ni ệm c ơ b ản hay không . Bài này là m ột trong
những bài khó nhất, GV phải có s ự chuẩn b ị chu đáo c ả v ề n ội dung và ph ương pháp m ới có th ể th ực hi ện thành công. Nên giao tr ước n ội
dung cho từng nhóm học sinh chu ẩn b ị tr ước ở nhà. Gi ờ h ọc ch ỉ là nh ững ho ạt đ ộng báo cáo c ủa các nhóm v ề k ết qu ả làm vi ệc c ủa
nhóm. GV cũng có th ể h ướng d ẫn ôn tập theo quan đi ểm ti ếp c ận c ấu trúc h ệ th ống : đi theo t ừng b ậc c ấu trúc, m ỗi b ậc nêu đ ặc đi ểm
sinh học đặc trưng.

Sau khi học xong toàn b ộ ch ương trình sinh h ọc b ậc THPT, h ọc sinh c ần ph ải :
- Khái quát hoá đ ược toàn b ộ n ội dung ki ến th ức c ủa toàn ch ương trình theo các c ấp t ổ ch ức c ủa s ự s ống.
- Nhận biết được các đặc đi ểm c ơ bản c ủa t ừng c ấp bậc t ổ ch ức c ủa s ự s ống t ừ c ấp t ế bào, c ơ th ể, qu ần th ể và h ệ sinh thái.
- Nắm được cơ chế di truyền và bi ến d ị, qua đó gi ải thích đ ược t ại sao con cái sinh ra ch ỉ gi ống b ố, m ẹ trên nh ững nét l ớn, đ ồng
thời cũng hi ểu được tại sao sinh gi ới ngày nay đa d ạng và phong phú.
- Hiểu được cơ chế ti ến hoá của sinh gi ới theo các quan ni ệm, đ ặc biệt là quan niệm của thuyết tiến hoá tổng h ợp.
- Nhận biết được các mỗi quan hệ hữu cơ giữa các cấp tổ chức của sự sống và sự tương tác giữa các cấp tổ chức sống với môi trường.




120
C. MỘT SỐ ĐIỂM LƯU Ý KHI THỰC HIỆN Chuẩn kiến thức, kĩ năng một số bài trong SGK Sinh học 12 nâng cao
Về cơ bản nội dung chuẩn kiến thức kĩ năng của hai chương trình là như nhau, vì vậy trong phần này chúng tôi ch ỉ phân tích làm rõ thêm m ột
số yêu cầu của chuẩn kiến thức kĩ năng chương trình nâng cao (đ ặc bi ệt là kĩ năng c ủa h ọc sinh). Khi dạy học phần này, GV căn cứ vào nội
dung cột 3 và cột 4 phần A để chuẩn bị bài lên lớp. Vì thời lượng dành cho ch ương trình nâng cao nhi ều h ơn nên GV c ần chú ý rèn luy ện các
kĩ năng tính toán cho HS.
Phần năm. DI TRUYỀN HỌC
Chương 1. Cơ chế di truyền và bi ến d ị
Kĩ năng :
- Lập được bảng so sánh các c ơ chế sao chép, phiên mã, và d ịch mã và điều hòa hoạt động của gen ở sinh v ật nhân s ơ và nhân th ực sau khi
xem phim giáo khoa về các quá trình này.
- Biết làm tiêu bản tạm thời NST, xem tiêu b ản c ố đ ịnh và nh ận d ạng đ ược m ột vài đ ột bi ến s ố l ượng NST d ưới kính hi ển vi quang h ọc.
- Giải bài tập : Công thức cần nhớ :
+ Tính chiều dài khi biết số lượng hoặc khối lượng của gen :
1. L = N : 2 × 3,4 Å
2. L = M : 300đvC : 2 × 3,4 Å
+ Tính số lượng nuclêôtit khi biết chiều dài hoặc khối lượng của gen :
3. N = L : 3,4 Å × 2
4. N = M : 300đvC
+ Tính khối lượng khi biết chiều dài hoặc số lượng nuclêôtit.
5. M = L : 3,4 × 2 × 300 đvC
6. M = N × 300đvC
+ Số nuclêôtit mỗi loại : Theo nguyên tắc bổ sung :
7. A = T ; G = X ; A + T + G + X = N
=> A + G = T + X = N : 2
+ Số nuclêôtit trên mỗi mạch :
8. A1 + T1 + G1 + X1 = A2 + T2 + G2 + X2 = N/2
9. A1 = T2 ; T1 = A2 ; G1 = X2 ; X1 = G2
+ Số nuclêôtit mỗi loại

121
10. A = T = A1 + A2 = T1 + T2 . . . G = X = G1 + G2 = X1 + X2 . . .
+ Tính tỉ lệ % từng loại nuclêôtit của gen :
11. % A + % G = 50% N. Nếu tính trên cả 2 mạch :
12. Số gốc phốt phát = số nuclêôtit
13. Số chu kỳ xoắn = L : 34 = N : 20
14. Số liên kết phôtphođieste = 2 (N/2 – 1)
14. Quan hệ giữa số lượng và tỉ lệ % từng loại nuclêôtit của gen và m ARN :
A = T = rA + rU ; %A = % T = (%rA + % rU) : 2
G = X = rG + rX ; %G = % X = (%rG+%rX) : 2

Chương 2. Tính quy luật của hi ện t ượng di truy ền
Kĩ năng :
- Thực hành : Lai giống (nhằm tập dượt một số thao tác lai gi ống và phân tích k ết qu ả thí nghi ệm).
- Viết được các sơ đồ lai từ P → F1 → F2.
- Có kĩ năng giải bài tập về các quy lu ật di truy ền (v ận d ụng lí thuy ết v ề các quy lu ật di truy ền).
A. Bài tập theo quy luật Menđen
1. Lai một cặp tính trạng
* Dạng thứ nhất : Biết kiểu hình của P, tính trạng trội lặn, xác định kết quả lai.
* Dạng thứ hai : Biết kiểu hình của P, kết quả lai. Xác định kiểu gen của P.
2. Lai hai và nhiều cặp tính trạng
B. Bài tập về tương tác gen
1.Tương tác bổ sung
2. Tương tác át chế
3. Tương tác cộng gộp
4. Gen đa hiệu
C. Bài tập về di truyền liên kết gen.
D. Bài tập về hoán vị gen
E. Bài tập về di truyền giới tính và liên kết với giới tính
F. Bài tập về di truyền tế bào chất
122
Chương 3. Di truyền học quần thể
Kĩ năng :
- Biết xác định tần số tương đối c ủa các alen ở m ột gen.
- Xác định được cấu trúc di truyền c ủa m ột qu ần th ể ng ẫu ph ối t ại th ời đi ểm xác đ ịnh có cân b ằng hay không.
Ví dụ : Một quần thể P có cấu trúc di truyền là : 0,6 AA : 0,2 aa : 0,2 Aa.
a. Tính tần số tương đối của mỗi alen trong quần thể ?
b. Quần thể P nói trên có ở trạng thái cân bằng di truyền không ? Tại sao ?
c. Nếu xảy ra quá trình ngẫu phối ở quần thể P nói trên thì cấu trúc di truyền c ủa qu ần th ể F 1 sẽ như thế nào ? Nêu nhận xét về cấu trúc
di truyền quần thể F1.
Hướng dẫn :
a. Tần số tương đối của mỗi alen
P : 0,6 AA : 0,2 aa : 0,2 Aa
Tần số của alen A (p)
-
p = 0,6 + 0,2/ 2 = 0,7
Tần số của alen a (q)
-
q = 0,2 + 0,2/ 2 = 0,3 (hoặc q = 1 – 0,7 = 0,3)
b. Xác định trạng thái di truyền của quần thể P
- Nếu quần thể P cân bằng di truyền thì cấu trúc của nó thỏa mãn phương trình Hacđi – Vanbec :
p2 AA : 2pq Aa : q2 aa
(0,7)2 AA : 2. 0,7. 0,3 Aa : (0,3)2 aa = 0,49 AA : 0,42 Aa : 0,09aa
- Như vậy cấu trúc di truyền của quần thể P đã cho chưa thỏa mãn phương trình Hacđi – Vanbec nên nó chưa cân bằng di truyền.
c. Xảy ra quá trình ngẫu phối ở quần thể P
P : (0,6 AA : 0,2 aa : 0,2 Aa.) x (0,6 AA : 0,2 aa : 0,2 Aa.)
Gp : 0,7 A : 0,3a 0,7A : 0,3a
F1 : 0,49 AA : 0,42 Aa : 0,09aa
- Nhận xét : Cấu trúc di truyền của quần thể F1 thỏa mãn phương trình Hacđi – Vanbec nên nó ở trạng thái cân bằng di truyền.



123
Chương 4. Ứng dụng di truyền học
Kĩ năng : Sưu tầm tư liệu về một số thành tựu m ới trong ch ọn gi ống trên th ế gi ới và ở Vi ệt Nam. HS có kĩ năng giải m ột số bài tập.
Ví dụ 1 : Giả sử sự khác nhau giữa cây ngô cao 10 cm và cây ngô cao 26 cm là do 4 cặp gen cộng gộp quy định các cá thể thân cao 10 cm có
kiểu gen là aabbccdd các cá thể thân cao 26 cm có kiểu gen là AABBCCDD .
a. Xác định kiểu hình của con lai F1 biết rằng bố mẹ của chúng là các cây cao 10 cm và 26 cm
b. Có bao nhiêu loại kiểu hình ở thế hệ F2 .
c. Xác định kiểu hình của F2 nếu biết các cây bố mẹ là các cây cao 10 cm và 26 cm.
d. Xác định tỉ lệ các cây lai có chiều cao 18 cm ở F2 .
Ví dụ 2 : Giả sử rằng, để lai cải tạo giống vịt cỏ năng xuất thấp của Việt Nam, các nhà chọn giống đã sử dụng vịt đực giống Bắc Kinh. Nếu
cho rằng, giống vịt cỏ Việt Nam có tổng số A gen, còn giống vịt Bắc Kinh có tổng số B gen thì sau 3 thế hệ lai cải tạo, số gen của vịt Bắc
Kinh ước tính chiếm tỉ lệ bao nhiêu ở con lai ?
Ví dụ 3 : Một nhà chọn giống chồn vizon cho các con chồn của mình giao ph ối ng ẫu nhiên v ới nhau. Ông ta đã phát hi ện ra m ột đi ều là tính
trung bình, thì 9% số chồn của mình có lông ráp. Lo ại lông này bán đ ược ít ti ền h ơn. Vì v ậy ông ta chú tr ọng t ới vi ệc ch ọn gi ống ch ồn lông
mượt bằng cách không cho các con chồn lông ráp giao phối. Tính tr ạng lông ráp là do alen l ặn trên NST th ường qui đ ịnh. T ỉ l ệ ch ồn có lông ráp
mà ông ta nhận được trong thế hệ sau theo lí thuyết là bao nhiêu % ?



Chương 5. Di truyền học người
Kĩ năng :
- Biết phân tích sơ đồ phả h ệ để tìm ra quy lu ật di truy ền t ật, b ệnh trong s ơ đ ồ ấy.
Ví dụ : Khảo sát sự di truyền tính trạng tầm vóc thấp ở người, biểu hiện qua ba thế hệ như sau :
1 2 3 4
Ghi chó:
I
: Nam tÇm vãc thÊp

: Nam tÇm vãc cao
II
1 2 3 4 : N÷ tÇm vãc thÊp
III : N÷ tÇm vãc cao
1 2

124
1. Xác định đặc điểm di truyền của tính trạng ?
2. Xác định kiểu gen của những người trong phả hệ trên ?
- Sưu tầm tư liệu về tật, bệnh di truyền và thành t ựu trong vi ệc h ạn ch ế, đi ều tr ị b ệnh ho ặc t ật di truy ền.
- Biết dựa vào kết quả phân tích ADN xác định mối quan hệ huyết thống giữa những người trong gia đình
Ví dụ : Dựa vào kết quả phân tích ADN dưới đây, hãy cho biết mối quan hệ huyết thống giữa những người trong hình.




Phần sáu. TIẾN HOÁ
Chương 1. Bằng chứng tiến hoá
Kĩ năng : Sưu tầm các tư liệu về bằng chứng ti ến hoá c ủa sinh v ật. HS có kĩ năng gi ải bài t ập.
Ví dụ 1 : Phân tích tỉ lệ phần trăm các axit amin sai khác nhau trong chu ỗi pôlipeptit anpha c ủa phân t ử hêmôglôbin ở m ột s ố loài đ ộng v ật có
xương sống người ta thu được kết quả như trong bảng dưới đây :


125
Cá mập Người
Cá chép Kì giông Chó
0%
Cá mập 59,4% 61,4% 56,8% 53,2%
0%
Cá chép 53,2% 47,9% 48,8%
0% 46,1% 44,0%
Kì giông
0% 16,3%
Chó
0%
Người
a. Từ bảng số liệu rút ra được những nhận xét gì về mối quan hệ giữa các loài ?
b. Hãy vẽ sơ đồ cây phát sinh phản ánh quan hệ nguồn gốc giữa các loài nói trên.
Ví dụ 2 :




Hình vẽ trên mô tả ba giai đoạn phát triển phôi c ủa các loài : cá, kì nhông, rùa, gà, chó, bò, th ỏ và ng ười. Quan sát hình v ẽ và cho bi ết m ối quan
hệ họ hàng giữa các loài nói trên. Hãy vẽ sơ đồ mô tả mối quan hệ nguồn gốc của các loài đó.


126
Ví dụ 3 : Dưới đây là trình tự các nuclêôtit trong mạch mang mã gốc của một đoạn gen mã hoá cấu trúc của nhóm enzim đêhiđrôgenaza ở người
và các loài vượn người :
- Người : -XGA-TGT-TGG-GTT-TGT-TGG-
- Tinh tinh : -XGT-TGT-TGG-GTT-TGT-TGG-
- Gôrila : -XGT-TGT-TGG-GTT-TGT-TAT-
- Đười ươi : -TGT-TGG-TGG-GTX-TGT-GAT-
a. Từ trình tự nuclêôtit nêu trên có thể rút ra được những nhận xét gì về mối quan hệ giữa loài người với các loài vượn người ?
b. Hãy vẽ sơ đồ cây phát sinh phản ánh quan hệ nguồn gốc giữa các loài nói trên.



Chương 2. Nguyên nhân và cơ chế tiến hoá
Kĩ năng : Sưu tầm các tư liệu về sự thích nghi c ủa sinh v ật. HS có kĩ năng gi ải bài t ập.
Ví dụ 1 : Ở muôi sôt xuât huyêt Aedes aegypti, bọ gây binh thường có mau trăng đuc. Tinh trang mau săc thân bo ̣ gây do môt gen trên nhiêm săc
̃́ ́ ́ ̣ ̀ ̀ ́ ̣ ́ ̣ ̀ ́ ̣ ̣ ̃ ́
thể thường quy đinh. Môt đôt biên lăn ở gen nay lam cho bọ gây co ́ mau đen. Trong môt phong thi ́ nghiêm, ng ười ta cho giao phôi ngâu nhiên 100
̣ ̣ ̣ ̣́ ̀̀ ̣ ̀ ̣ ̀ ̣ ́ ̃
căp ruôi bố me, thu được 10000 trứng và cho nở thanh 10000 bọ gây, trong sô ́ đo ́ co ́ 100 bo ̣ gây thân đen. Do muôn loai bo ̉ đôt biên nay khoi quân
̣ ̀ ̣ ̀ ̣ ̣ ́ ̣ ̣ ́ ̀ ̉ ̀
thê, người ta đã loai đi tât cả số bọ gây thân đen. Giả sử răng không có đôt biên mới xay ra.
̉ ̣ ́ ̣ ̀ ̣ ́ ̉
a. Hay biên luân để xac đinh tân số cac alen quy đinh mau thân bọ gây quân thể muôi bố me.
̃ ̣ ̣ ̣́ ̀ ́ ̣ ̀ ̣ ̀ ̃ ̣
b. Tân số cac alen cua quân thể muôi thay đôi thế nao sau khi đã loai bỏ cac bọ gây thân đen.
̀ ́ ̉ ̀ ̃ ̉ ̀ ̣ ́ ̣
Ví dụ 2 : Một quần thể động vật giao phối có số lượng cá thể và giá trị thích nghi của các kiểu gen như sau :

Kiểu gen AA Aa aa
Số lượng cá thể 500 400 100
Giá trị thích nghi 1,00 1,00 0,00


a. Hãy tính tần số các alen A, a và cho biết quần thể này có cân bằng Hacđi -Vanbec không ?
b. Quần thể này đang bị chọn lọc theo hướng đào thải alen nào kh ỏi qu ần th ể ? T ốc đ ộ đào th ải alen này nhanh hay ch ậm ? Vì sao ?
Alen bị đào thải có mất hẳn khỏi quần thể không ? Vì sao ? (Biết rằng 100% kiểu gen aa bị chết ở độ tuổi trước sinh sản do bệnh tật).

127
Chương 3. Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất
Kĩ năng :
- Tìm hiểu bằng chứng về nguồn gốc động v ật c ủa loài ng ười thông qua băng hình, mô hình.
- Sưu tầm tư liệu về sự phát sinh c ủa sinh v ật qua các đ ại đ ịa ch ất.
- Sưu tầm tư liệu về sự phát sinh loài người.
- Xem phim về sự phát tri ển sinh v ật hay quá trình phát sinh loài ng ười.

Phần bảy. SINH THÁI HỌC
Chương 1. Cơ thể và môi trường
Kĩ năng : Tìm ví dụ thực tế về việc vận dụng quy luật tác động tổng hợp và quy luật giới hạn của các nhân tố vô sinh trong chăn nuôi, trồng
trọt.
HS có kĩ năng giải bài tập.
Ví dụ 1 : Nghiên cứu sự ảnh hưởng của nhiệt độ lên các giai đoạn phát triẻn khác nhau của sâu đục thân lúa.

Trứng Nhộng Bướm
Sâu
D (ngày) 8 39 10 2-3
S ( 0ngày) 81.1 507.2 103.7 33

Giai đoạn sâu non có 6 tuổi phát triển với thiời gian phát triển như nhau. Bướm tập trung đẻ trứng vào ngày thứ 2 (ho ặc thứ 3) sau khi vũ hoá.
Ngày 30 -3 qua điều tra loại sâu đục thân lúa thấy xuất hiện sâu non ở cuối tuổi 2 (biết nhiệt độ trung bình là 25 oC).
a. Hãy tính nhiệt độ thềm phát triển đối với mỗi giai đoạn phát triển của sâu đục thân lúa ?
b. Hãy xác định thới gian xuất hiện của sâu trưởng thành, trình bày phương pháp phòng trừ có hiệu quả ?
Ví dụ 2 : Một nhà sinh thái học so sánh sinh trưởng c ủa một loài th ực vật thân c ỏ m ọc ở 2 v ị trí A và B khác nhau. Đ ể so sánh qu ần th ể
từ 2 vị trí, ở mỗi vị trí nhà sinh thái học thu lấy 30 cá thể, đo chiều dài r ễ, sinh kh ối r ễ và sinh kh ối ch ồi lá. S ố li ệu thu đ ược đ ược ghi
trong bảng sau :
Vị trí Chiều dài trung Sinh khối trung Sinh khối trung
bình rễ (cm) bình rễ (g) bình chồi (g)
A 27.2 + 0.2 348.7 + 0.5 680.7 + 0.1
B 13.4 + 0.3 322.4 + 0.6 708.9 + 0.2
128
Theo như các số liệu thu được, nhận định nào dưới đây là đúng ?
1. Nước trong đất ở vị trí B ít hơn ở vị trí A
2. Năng suất thực vật ở vị trí A cao hơn ở vị trí B.
3. Nước trong đất ở vị trí A ít hơn ở vị trí B.
Ví dụ 3 : Một gam nhộng mọt bột lớn, trong 1 giờ ở nhiệt 10 0C cần 45mm3 ôxi, ở nhiệt độ 260C cần 199mm3 ôxi, ở nhiệt độ 300C cần
495mm3ôxi và ở nhiệt độ 32,50C cần 592mm3 ôxi.
a. Vẽ đồ thị biểu diễn nhu cầu ôxi của nhộng mọt bột lớn phụ thuộc vào nhiệt độ.
b. Từ đó rút ra mối quan hệ giữa nhiệt độ và hô hấp.


Chương 2. Quần thể sinh vật
Kĩ năng :
- Phân biệt quần thể với quần tụ ngẫu nhiên các cá th ể b ằng các ví d ụ c ụ th ể.
- Sưu tầm các tư liệu đề cập đến các mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể và sự biến đổi số lượng của quần thể.
- Giải bài tập :
Ví dụ : Trong một hồ nuôi cá (A), nếu kéo lưới thường xuyên thu được tỉ lệ cá lớn cao, cá nh ỏ ít. Ở m ột h ồ khác (B) thì ng ược l ại. Cho bi ết
tình hình khai thác và tiềm năng khai thác ở những hồ này ?
Hướng dẫn :
- Hồ A cá lớn nhiều, cá nhỏ ít.
- Hồ B : cá lớn ít, cá nhỏ nhiều.
-> Tình hình khai thác :
- Hồ A : Khai thác chưa hết tiềm năng.
- Hồ B : Không khai thác nữa.
* Tiềm năng khai thác :
- Hồ A : vẫn còn có thể khai thác tiếp.
- Hồ B : không khai thác nữa, có thể thả thêm cá vào.



129
Chương 3. Quần xã sinh vật
Kĩ năng :
- Sưu tầm các tư liệu đề cập các m ối quan hệ gi ữa các loài và ứng d ụng các m ối quan h ệ trong th ực ti ễn.
- Biết lập sơ đồ về chuỗi và lưới thức ăn.
- Giải bài tập :
Ví dụ : Nghiên cứu tại một rừng nhiệt đới cho thấy : vào năm 1990, có m ột vùng mà các cây cao to b ị ch ặt phá t ạo nên m ột kho ảng
trống rất lớn giữa rừng. Sau đó diễn ra quá trình phục hồi theo 3 giai đoạn chủ yếu :
- Giai đoạn 1 : (giai đoạn quần xã thực vật tiên phong)
- Giai đoạn 2
- Giai đoạn 3
Ánh sáng của môi trường là nhân tố sinh thái chủ yếu ảnh hưởng đ ến di ễn th ế trong kho ảng tr ống. Trong quá trình di ễn th ế có 4 loài th ực
vật (được ký hiệu : A, B, C, D) lần lượt xuất hiện với các đặc điểm sinh thái của từng loài như sau :
- Loài A là loài cây gỗ, kích thước cây lớn. Phiến lá to, mỏng, mặt lá bóng, màu lá sẫm, có mô giậu kém phát triển.
- Loài B là loài cây gỗ, kích thước cây lớn. Phiến lá nhỏ, dày và cứng, màu nhạt, có mô giậu phát triển.
- Loài C là loài cỏ. Phiến lá nhỏ, thuôn dài và hơi cứng, gân lá phát triển.
- Loài D là loài cây thân cỏ (thân thảo). Phiến lá to, mỏng, màu sẫm, mô dậu không phát triển.
Em hãy :
1) Xếp thứ tự lần lượt các loài cây đến sống trong phạm vi của khoảng trống. Vì sao có thể xếp theo thứ tự đó ?
2) Từng giai đoạn của quá trình diễn thế, có những loài cây nào sống ?
3) Đến giai đoạn cuối cùng, các loài cây trên có thể xếp thành những tầng cao thấp như thế nào ?

Hướng dẫn :
1. Thứ tự : C, B, A, D. Vì :
+ Loài C là loài tiên phong vì ưa sáng và là loài cỏ.
+ Loài B là loài cây ưa sáng và thân gỗ, đến sống cùng loài C.
+ Loài A là loài cây ưa bóng và thân gỗ, đến sống dưới tán cây ưa sáng.
+ Loài D là loài cây ưa bóng và thân cỏ, thường sống dưới sàn rừng, nơi có ánh sáng yếu, do vậy đến định cư muộn nhất



130
2. Các loài mọc ở mỗi giai đoạn :
Giai đoạn 1 : Loài C và loài B
Giai đoạn 2 : Loài B và loài A
Giai đoạn 3 : Loài B và loài A và loài D.
3. Sự phân tầng của thực vật quần xã đỉnh cực : Loài B chiếm vị trí cao nhất, rồi đến loài A, cuối cùng thấp nhất là loài D.

Chương 4. Hệ sinh thái - sinh quyển và sinh thái học với quản lí tài nguyên thiên nhiên
Kĩ năng :
- Tìm hiểu một số dẫn li ệu thực tế v ề bảo v ệ môi tr ường và s ử d ụng tài nguyên không h ợp lí ở đ ịa ph ương.
- Đề xuất một vài giải pháp bảo vệ môi tr ường ở đ ịa ph ương.
- Kĩ năng giải bài tập :
Ví dụ : Khi nghiên cứu một quần xã sinh vật gồm các loài A, B, C, D và E, m ột nhà sinh thái h ọc nh ận th ấy n ếu lo ại b ỏ hoàn toàn loài A ra
khỏi quần xã (thí nghiệm 1) thì loài E bị biến mất khỏi quần xã và quần xã ch ỉ còn l ại loài B, C và D trong đó loài B lúc này có s ố l ượng đông
hơn nhiều so với trước khi thí nghiệm. Trong thí nghiệm 2, nhà khoa học này lại loại b ỏ hoàn toàn loài C ra kh ỏi qu ần xã ch ỉ đ ể l ại các loài A,
B, D và E. Sau một thời gian nhà sinh thái nhận thấy quần xã chỉ còn lại loài A (các loài B, D và E b ị bi ến m ất hoàn toàn kh ỏi qu ần xã). Hãy
giải thích các kết quả của 2 thí nghiệm trên và rút ra vai trò của các loài trong quần xã.
Hướng dẫn :
a. Kết quả thí nghiệm 1 cho thấy loại bỏ loài A thì loài B lại tr ở thành loài ưu th ế và loài E b ị bi ến m ất ch ứng t ỏ loài A có kh ả năng
cạnh tranh tốt hơn so với loài B. Khi có mặt loài A thì loài B không c ạnh tranh n ổi v ới loài A nên s ố l ượng b ị h ạn ch ế. Khi loài A b ị lo ại
bỏ thì loài B không bị khống chế nên số lượng phát tri ển mạnh làm cho loài E b ị bi ến m ất kh ỏi qu ần th ể. Đi ều này ch ứng t ỏ hai loài B
và E có mức độ trùng lặp nhiều về ổ sinh thái nên đã có hi ện t ượng c ạnh tranh lo ại tr ừ. Loài B phát tri ển quá m ức s ẽ lo ại tr ừ loài E.
Loài B, C và D có mức độ trùng lặp về ổ sinh thái ít nên loài C và D ít bị ảnh hưởng khi loại trừ loài A ra khỏi quần xã.
b. Trong thí nghiệm 2 khi loại bỏ loài C thì quần xã chỉ còn lại loài A. Đi ều này ch ứng t ỏ loài C có vai trò kh ống ch ế m ật đ ộ qu ần th ể
của loài A và loài A có khả năng cạnh tranh cao nhất so v ới các loài khác trong qu ần xã. Loài A có ổ sinh thái trùng l ặp v ới ổ sinh thái
của các loài B, D và E nên khi không bị loài C khống chế loài A có khả năng cạnh tranh cao nên đã tiêu diệt các loài còn lại.




131
HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN MỘT SỐ BÀI
Chương V. DI TRUYỀN HỌC NGƯỜI

Bài 27 : PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU DI TRUYỀN NGƯỜI

- Những khó khăn, thuận lợi trong nghiên cứu di truyền người (mục I) :
GV cho HS tìm hiểu những khó khăn, thuận lợi trong nghiên cứu di truyền người.
GV có thể nêu vấn đề con người ngày nay có tuân theo các quy lu ật sinh h ọc nh ư các sinh v ật khác hay không đ ể HS v ề nhà nghiên
cứu.
- Phương pháp nghiên cứu di truyền người (mục II) :
Đây là nội dung trọng tâm của bài học. GV nên tập trung thời gian và làm rõ phương pháp nghiên cứu phả hệ.
+ Phương pháp nghiên cứu phả hệ :
Trước hết, GV cho HS tìm hiểu khái niệm phả hệ và yêu c ầu HS cho bi ết đ ể nghiên c ứu s ự di truy ền c ủa m ột tính tr ạng nào đó d ựa
trên phả hệ cần lập sơ đồ phả hệ qua bao nhiêu thế hệ ? (ít nhất 3 thế hệ).
Sau đó hướng dẫn HS tìm hiểu mục đích, nội dung và kết quả của phương pháp.
Hướng dẫn cho HS biết cách phân tích sơ đồ phả hệ bằng một ví dụ, hoặc phân tích phả hệ hình 27.1 SGK.
+ Phương pháp nghiên cứu trẻ đồng sinh :
Trước hết, GV cho HS tìm hiểu khái niệm trẻ đồng sinh.
Sau đó hướng dẫn HS tìm hiểu mục đích, nội dung và kết quả của phương pháp.
+ Phương pháp nghiên cứu tế bào học :
GV hướng dẫn HS tìm hiểu mục đích, nội dung và kết quả của phương pháp.
+ Các phương pháp nghiên cứu khác :
GV có thể cho HS đọc thông tin SGK và tìm hi ểu các phương pháp nghiên c ứu di truy ền qu ần th ể và ph ương pháp di truy ền h ọc phân
tử.

Bài 28 - 29 : DI TRUYỀN Y HỌC

- Khái niệm (mục I) :
Giáo viên cần giới thiệu để HS tìm hiểu khái niệm di truyền y học.

132
- Bệnh, tật di truyền ở người (mục II) :
+ GV cho HS tìm hiểu khái niệm bệnh, tật di truyền.
+ GV giúp HS biết được các bệnh di truyền ở người được chia làm hai nhóm l ớn : B ệnh, t ật di truy ền liên quan đ ến đ ột bi ến gen (b ệnh
di truyền phân tử) và bệnh, tật di truyền do biến đổi số lượng, cấu trúc NST (các hội chứng di truyền liên quan đ ến đ ột bi ến NST).
+ Bệnh tật di truyền do đột biến gen :
GV có thể cho HS tìm hiểu khái niệm các bệnh di truyền phân tử (là những bệnh di truyền được nghiên cứu cơ chế gây bệnh ở mức độ
phân tử). Ví dụ, các bệnh về hemôglôbin, về các yếu tố đông máu, các prôtêin huyết thanh, các hoóc môn,…
GV giới thiệu cơ chế gây bệnh di truyền phân tử : phần lớn các bệnh do các đ ột bi ến gen gây nên, làm ảnh h ưởng t ới prôtêin mà chúng
mã hoá như không tổng hợp prôtêin, mất chức năng prôtêin hay làm cho prôtêin có chức năng khác thường và dẫn đến bệnh.
GV có thể lấy ví dụ về cơ chế gây bệnh thiếu máu tế bào hình liềm : Do đ ột bi ến gen mã hoá chu ỗi Hb β gây nên. Đây là đột biến thay
thế A-T bằng T - A dẫn đến codon mã hoá axit glutanic (XTX) → codon mã hoá valin (XAX) trong gen Hb β làm biến đổi HbA → HbS. Axit
amin mới (valin) có tính chất khác nên HbS ở trạng thái khử oxi kém hoà tan → kết tủa tạo nên hồng cầu có dạng hình lưỡi liềm, thời gian tồn
tại ngắn → thiếu máu.
Cơ chế gây bệnh Phenin Kêtô niệu : Đây là bệnh do đột biến trong gen mã hoá enzim chuyển hoá pheninalanin → Tirozin. Pheninalanin
không được chuyển hoá nên ứ đọng trong máu, chuyển lên não, gây đầu độc tế bào thần kinh → bệnh nhân điên dại, mất trí.
Đối với HS khá giỏi, GV có thể yêu cầu HS tìm hiểu phương pháp điều trị các bệnh di truyền phân tử :
* Tác động vào kiều hình nhằm hạn chế những hậu quả của đột biến gen. Ví dụ, ch ữa b ệnh Phenin Keto ni ệu b ằng cách cho ăn kiêng
những chất giàu pheninalanin → hạn chế được các rối loạn của bệnh.
* Tác động vào kiểu gen (liệu pháp gen) là phương pháp đưa gen lành vào thay thế cho gen đột biến ở người bệnh.
+ Bệnh, tật di truyền do biến đổi số lượng, cấu trúc NST :
GV cần lưu ý một số điểm :
* Các đột biến cấu trúc hay số lượng NST thường liên quan đến nhiều gen và gây ra hàng lo ạt t ổn th ương ở các c ơ quan c ủa ng ười
bệnh nên được gọi là hội chứng bệnh.
* Các ĐB NST ở người phần lớn gây chết, tạo nên các ca s ảy thai ng ẫu nhiên. Các b ệnh nhân còn s ống ch ỉ là các l ệch b ội, vi ệc th ừa
hay thiếu chỉ 1 NST có thể ảnh hưởng đến sức sống và sức sinh sản cá th ể. Các b ệnh hi ểm nghèo th ường do r ối lo ạn cân b ằng c ả h ệ gen (đa
bội).
* GV cho HS tìm hiểu hội chứng Đao và cơ chế gây hội chứng Đao.
Hội chứng Đao (ba NST số 21), 1 bệnh NST liên quan đ ến chậm phát tri ển trí tu ệ là ph ổ bi ến nh ất ở ng ười do l ượng gen trên NST 21
tương đối ít → liều gen thừa ra của 1 NST 21 ít nghiêm trọng hơn → bệnh nhân còn sống được.
133
Hội chứng Đao nói riêng và bệnh NST nói chung thường có hi ệu qu ả tu ổi m ẹ, t ức là nh ững ng ười m ẹ ở tu ổi cao mang thai d ễ sinh ra
những trẻ mắc bệnh. Sở dĩ như vậy là vì ở lứa tuổi càng cao thì c ơ th ể không còn đi ều ch ỉnh chính xác các quá trình sinh h ọc, trong đó có s ự
phân bào.
GV có thể yêu cầu HS về tìm hiểu cơ chế gây các bệnh do lệch bội ở NST giới tính.
- Một số hướng nghiên cứu ứng dụng (mục III) :
GV cho HS tự nghiên cứu và rút ra các hướng nghiên cứu ứng dụng.
Có thể lấy ví dụ minh hoạ.
- Di truyền y học tư vấn (mục IV) :
+ Khái niệm : GV cho HS tự nghiên cứu tìm hiểu khái niệm.
+ Cơ sở khoa học của di truyền y học tư vấn :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và dựa trên hiều biết của mình để đưa ra cơ sở khoa học của di truyền y học tư vấn.
Cơ sở khoa học : Sử dụng các phương pháp nghiên cứu di truyền người ; các phương pháp xét nghiệm, chẩn đoán trước sinh.
+ Phương pháp tư vấn :
GV có thể yêu cầu HS thực hiện lệnh trong SGK từ đó rút ra phương pháp tư vấn :
* Xác định bệnh có di truyền hay không ?
* Tính khả năng sinh con bình thường và bị bệnh của người được tư vấn.
* Cung cấp thông tin về khả năng họ sinh con bình thường để họ lựa chọn, có lời khuyên cho người được tư vấn.
* Trong trường hợp họ quyết định sinh con mà có khả năng b ị m ắc b ệnh, nên khuyên h ọ làm các xét nghi ệm tr ước sinh khi
người mẹ mang thai để sớm phát hiện có bệnh tật hay không ? Tư vấn cho họ cách chăm sóc cho trẻ nếu trẻ bị bệnh đ ể h ạn chế t ối đa,
ngăn ngừa hậu quả do bệnh gây ra.
- Liệu pháp gen (mục V) và sử dụng chỉ số ADN (mục VI) :
GV cho HS tự đọc và thảo luận nhóm, sau đó yêu cầu mỗi nhóm trình bày kết quả.
+ Liệu pháp gen là việc chữa trị các bệnh di truyền bằng cách phục hồi chức năng của các gen bị đột biến
+ Liệu pháp gen bao gồm 2 biện pháp : Đưa bổ sung gen lành vào cơ thể người bệnh và thay thế gen bệnh bằng gen lành.
+ Mục đích : hồi phục chức năng bình thường của tế bào hay mô, khắc phục sai hỏng di truyền, thêm chức năng mới cho tế bào.
+ Những khó khăn của liệu pháp gen : Đối với người, việc chuyển gen là rất phức tạp, khó khăn hơn nhiều so với việc chuyển gen ở
các động vật khác, bởi vì con người có hoạt động sinh lí phức tạp và không được dùng làm vật thí nghiệm. Ngoài ra, việc chuyển gen vào các
tế bào sinh dục dễ gây các đột biến nguy hiểm cho đời sau, hiện nay mới chỉ thực hiện cho tế bào xôma.

Bài 22 : BẢO VỆ VỐN GEN DI TRUYỀN CỦA LOÀI NGƯỜI
134
- Gánh nặng di truyền (mục I) :
Mục này GV có thể cho HS chia nhóm, thảo luận và trình bày các v ấn đ ề đ ể HS hi ểu đ ược th ế nào là gánh n ặng di truy ền ? T ại sao
phải bảo vệ vốn gen loài người ? Các biện pháp bảo vệ vốn gen loài người.
Giáo viên cần giúp HS hiểu rõ khái niệm gánh nặng di truyền :
Các nhân tố di truyền và đặc biệt là các nhân tố môi trường như phế th ải sinh ho ạt, ch ất th ải đ ộc h ại do công nghi ệp, nông nghi ệp,
thuốc chữa bệnh, hàng mĩ phẩm,… làm phát sinh các đột biến tạo ra các bệnh di truyền ở người. Các đ ột bi ến luôn phát sinh và ch ỉ m ột ph ần
nhỏ bị loại bỏ bởi chọn lọc tự nhiên, phần còn lại được di truyền t ừ th ế h ệ này sang th ế h ệ khác gây nên “gánh n ặng di truy ền” cho loài
người.
- Di truyền ung thư và bệnh AIDS (mục II) :
Phần này HS đã được học ở lớp 10, GV h ướng d ẫn HS ôn t ập và nêu đ ược nguyên nhân, h ậu qu ả c ủa b ệnh ung th ư và b ệnh AIDS.
- Di truyền trí năng (m ục III) :
GV cho HS tự đọc sách giúp HS bi ết đ ược h ệ s ố thông minh và di truy ền trí năng. Nêu đ ược các bi ện pháp b ảo v ệ ti ềm năng di
truyền và khả năng bi ểu hi ện trí năng c ủa con ng ười.
- Bảo vệ di truyền của loài người và người Việt Nam (mục IV) :
GV có thể cho HS thảo luận nhóm và rút ra các biện pháp bảo vệ di truyền loài người :
* Tạo môi trường sạch nhằm tránh các đột biến phát sinh.
* Tư vấn di truyền và sàng lọc trước sinh : Di truyền Y h ọc t ư v ấn có nhi ệm v ụ ch ẩn đoán, cung c ấp thông tin v ề kh ả năng m ắc các
loại bệnh di truyền ở đời con của các gia đình đã có bệnh này, từ đó cho l ời khuyên trong vi ệc k ết hôn, sinh đ ẻ, đ ề phòng và h ạn ch ế h ậu qu ả
xấu ở đời sau.
GV có thể giúp HS hiểu thêm 2 kĩ thuật xét nghiệm trước sinh là chọc dò d ịch ối và sinh thi ết tua nhau thai. Các kĩ thu ật này giúp ch ẩn
đoán sớm nhiều bệnh di truyền nhằm hỗ trợ tích cực cho tư vấn di truyền, trên c ơ sở đó n ếu v ẫn sinh con thì sau khi sinh có th ể áp d ụng các
biện pháp ăn kiêng hợp lí hoặc các biện pháp kĩ thuật thích hợp giúp hạn chế tối đa hậu quả xấu của trẻ bị bệnh.
- Kĩ thuật chọc dò dịch ối (thực hiện lúc thai 16 - 18 tuần) : dùng b ơm tiêm đ ưa kim vào vùng d ịch ối, hút ra 10 - 20 ml d ịch (trong đó có
các tế bào phôi), li tâm để tách tế bào phôi, nuôi cấy tế bào → phân tích NST và ADN.
- Kĩ thuật sinh thiết tua nhau thai (thực hiện lúc phôi 6 - 8 tuần) : đưa 1 ống nhỏ vào tua nhau thai để tách tế bào thai → phân tích NST và
ADN.
Cần lưu ý : Trước khi tiến hành chọc dò dịch ối hoặc sinh thiết tua nhau thai, ng ười ta c ần siêu âm đ ể xác đ ịnh đúng v ị trí c ủa thai, tua
nhau thai và dịch ối.
135
* Liệu pháp gen : Đưa bổ sung gen lành vào cơ thể người bệnh và thay thế gen bệnh bằng gen lành → hồi phục chức năng bình thường
của tế bào hay mô, khắc phục sai hỏng di truyền, thêm chức năng mới cho tế bào.
* Ngoài ra cần đảm bảo cuộc sống đầy đủ vật chất và tinh thần.
- Một số vấn đề xã hội của di truyền học (mục II) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK để tìm hiểu các vấn đề, tập trung vào mục 3 và 4.


ÔN TẬP PHẦN DI TRUYỀN HỌC

Phần di truyền GV có thể dùng các sơ đồ, bảng biểu để ôn tập.
1. Cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử
GV có thể sử dụng sơ đồ sau để ôn tập sơ chế di truyền ở cấp độ phân tử :




So sánh các quá trình nhân đôi ADN, phiên mã, dịch mã bằng cách hoàn thành bảng sau :

Các cơ chế Nguyên tắc tổng hợp Diễn biến cơ bản Ý nghĩa
Nhân đôi ADN
Phiên mã
Dịch mã

2. Cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào
Có thể sử dụng sơ đồ sau để ôn tập cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào :

Giảm phân
Nguyên phân
Hợp tử (2n) E Cơ thể (2n) giao tử (n)

Thụ tinh
136
Hợp tử (2n)

Giảm phân
Nguyên phân
Hợp tử (2n) C Cơ thể (2n) giao tử (n)


3. Cơ chế di truyền ở cấp độ cơ thể (các quy luật di truyền)
GV có thể sử dụng bảng sau để ôn tập :

Quy luật Nội dung Cơ sở tế bào học Ý nghĩa
Quy luật phân li
Quy luật phân li độc lập
Quy luật tương tác gen
Quy luật liên kết gen
Quy luật hoán vị gen
Quy luật di truyền liên kết với giới tính

4. Cơ chế di truyền ở cấp độ quần thể
Hoàn thành bảng sau :

Điểm so sánh Quần thể tự phối Quần thể ngẫu phối
Tính đa hình
Tần số tương đối của các alen
Thành phần kiểu gen

5. Ứng dụng di truyền học
Hoàn thành bảng sau :

Các phương pháp tạo giống Quy trình Ý nghĩa
Chọn giống dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

137
Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến
Tạo giống bằng công nghệ tế bào
Tạo giống bằng công nghệ gen


Phần biến dị, GV có thể thực hiện theo SGK hoặc chuyển thành bảng để HS tiện ôn tập

Các loại biến dị Khái niệm Nguyên nhân và cơ chế phát Đặc điểm Vai trò và ý nghĩa
sinh
Thường biến
Biến dị tổ hợp
Đột biến gen
Đột biến cấu trúc NST
Đột biến lệch bội
Đột biến đa bội




138
Phần sáu. TIẾN HOÁ

Chương I. BẰNG CHỨNG VÀ CƠ CHẾ TIẾN HOÁ TIẾN HOÁ

BÀI 32 : BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU HỌC SO SÁNH VÀ PHÔI SINH HỌC SO SÁNH

- Bằng chứng giải phẫu so sánh (mục I) :
GV cho HS tìm hiểu các khái niệm và ý nghĩa cơ quan tương đồng, cơ quan tương tự, cơ quan thoái hoá và lấy ví dụ minh hoạ.
+ Cơ quan tương đồng : Là những cơ quan bắt n ằm ở những v ị trí t ương ứng trên cơ thể, có cùng ngu ồn gốc trong quá trình phát
triển phôi nên có ki ểu cấu tạo gi ống nhau.
Cơ quan tương đồngphản ánh sự tiến hoá phân li.
+ Cơ quan tuơng tự : Là những cơ quan khác nhau v ề ngu ồn g ốc nh ưng đảm nhiệm những chức phận gi ống nhau nên có ki ểu hình
thái tương tự.
Cơ quan tương tự phản ánh sự tiến hoá đồng quy.
+ Cơ quan thoái hoá : Là c ơ quan phát tri ển không đ ầy đ ủ ở c ơ th ể tr ởng thành. Do điều kiện sống c ủa loài đã thay đ ổi, các c ơ quan
này mất dần chức năng ban đầu, tiêu gi ảm d ần và hi ện ch ỉ đ ể l ại m ột vài v ết tích x ưa kia của chúng.
Cơ quan thoái hoá cho biết nguồn gốc phát sinh của nó.
Từ đó rút ra vai trò của các bằng chứng giải phẫu : Sự tương đồng về nhiều đặc điểm gi ải phẫu gi ữa các loài là nh ững b ằng ch ứng
gián tiếp cho thấy các loài sinh v ật hi ện nay đ ược tiến hoá từ một tổ tiên chung.
- Bằng chứng phôi sinh học (mục II) :
GV có thể cho HS quan sát hình 32.2 và rút ra nhận xét.
+ Sự giống nhau trong phát tri ển phôi c ủa các loài thu ộc các nhóm phân lo ại khác nhau là m ột b ằng ch ứng v ề ngu ồn g ốc chung c ủa
chúng.
+ Những đặc điểm giống nhau đó càng nhi ều và càng kéo dài trong nh ững giai đo ạn phát tri ển mu ộn c ủa phôi ch ứng t ỏ quan h ệ h ọ
hàng càng gần.
Ngoài ra, GV có thể cho HS đ ọc thông tin và tìm hi ểu đ ịnh lu ật phát sinh sinh v ật và ý nghĩa c ủa nó :
* Định luật phát sinh sinh vật : S ự phát tri ển cá th ể ph ản ánh m ột cách rút g ọn s ự phát tri ển c ủa loài.
* Định luật phát sinh sinh vật phản ánh m ối quan h ệ gi ữa phát tri ển cá th ể và phát sinh ch ủng lo ại, có th ể v ận d ụng đ ể xem xét m ối
quan hệ họ hành giữa các loài.

139
Bài 33 : BẰNG CHỨNG ĐỊA LÍ SINH H ỌC

GV cần cho HS biết rằng bằng chứng địa lí sinh học : Dựa trên k ết qu ả nghiên c ứu v ề s ự phân b ố đ ịa lí c ủa các loài trên trái đ ất (loài
đã diệt vong cũng như loài hiện tại), liên quan đến s ự bi ến đ ổi c ủa các đi ều ki ện đ ịa ch ất c ủa Trái đ ất.
- Đặc điểm hệ động, thực vật ở m ột s ố vùng l ục đ ịa (m ục I) :
GV có thể cho HS đọc thông tin th ực hi ện l ệnh ở m ục I.1 và I.2 SGK t ừ đó yêu c ầu HS rút ra nh ận xét.
Hệ động vật, thực vật ở từng vùng lục đ ịa không nh ững ph ụ thu ộc vào đi ều ki ện đ ịa lí, sinh thái c ủa vùng đó mà còn ph ụ thu ộc vùng
đó đã tách ra khỏi vùng đ ịa lí khác vào th ời kì nào trong quá trình ti ến hoá c ủa sinh gi ới.
- Hệ động vật, thực vật trên các đảo (mục II) :
GV cho HS đọc SGK và hướng dẫn HS trả lời các câu hỏi :
+ Thế nào là đảo đại lục và đảo đại dương ?
+ So sánh đặc điểm sinh vật ở đảo đại lục và đảo đại dương. Giải thích ?
Từ đó cho HS thấy đặc điểm hệ động vật, thực vật trên các đảo là b ằng ch ứng v ề quá trình hình thành loài m ới d ưới tác động của
chọn lọc tự nhiên và cách li đ ịa lí.
Yêu cầu HS rút ra kết lu ận sau khi nghiên c ứu m ục I và II.
Những tài liệu địa lí sinh v ật h ọc ch ứng t ỏ m ỗi loài sinh v ật đã phát sinh trong m ột th ời kì nh ất đ ịnh, t ại m ột vùng nh ất đ ịnh. Cách li
địa lí là nhân tố thúc đẩy sự phân li c ủa các loài.


Bài 34 : BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC VÀ SINH H ỌC PHÂN T Ử

- Bằng chứng tế bào học (m ục I) :
GV có thể cho HS đọc thông tin trong SGK và yêu c ầu HS nêu b ằng ch ứng t ế bào h ọc.
* Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào, các tế bào đ ều đ ược sinh ra từ các tế bào sống tr ước đó. Tế bào là đơn vị tổ chức c ơ b ản
của cơ thể sống.
* Tế bào nhân sơ và tế bào nhân (chu ẩn) th ực đ ều có các thành ph ần c ơ b ản : Màng sinh chất, tế bào chất và nhân (ho ặc vùng nhân).
→ Phản ánh nguồn gốc chung của sinh gi ới.


140
Ngoài ra, GV có thể đặt vấn đề cho HS tìm hi ểu : T ế bào c ủa các nhóm sinh v ật khác nhau có gi ống nhau không ? T ại sao ? T ừ đó có
thể rút ra nhận xét gì ?
Tế bào ở các nhóm sinh vật khác nhau cũng phân bi ệt nhau v ề m ột s ố đ ặc đi ểm c ấu trúc, khác nhau v ề ph ương th ức sinh s ản → phản
ánh sự tiến hoá phân li.
- Bằng chứng sinh học phân t ử (m ục II) :
GV có thể cho HS đọc thông tin trong SGK và yêu c ầu HS nêu b ằng ch ứng sinh h ọc phân t ử.
Bằng chứng sinh học phân tử : Dựa trên s ự t ương đ ồng v ề c ấu t ạo, ch ức năng c ủa ADN, prôtêin, mã di truy ền... cho th ấy các loài
trên trái đất đều có tổ tiên chung.
Người ta có thể dựa vào trình t ự các nuclêôtit c ủa cùng m ột ki ểu gen, trình t ự các axit amin c ủa cùng m ột lo ại prôtêin đ ể xác đ ịnh
mức độ họ hàng giữa các loài. Các loài có quan h ệ h ọ hàng càng g ần nhau thì s ự sai khác trong c ấu trúc ADN và prôtêin càng ít.

BÀI 35 : HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ CỔ ĐIỂN

- Học thuyết tiến hoá của Lamac (mục I) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK, quan sát hình 35 SGK và tìm hiểu các nội dung : Nguyên nhân tiến hoá, cơ chế tiến hoá, hình thành
các đặc điểm thích nghi, hình thành loài mới, chiều hướng tiến hoá.
+ Nguyên nhân ti ến hoá
Do tác dụng của ngo ại c ảnh và tập quán ho ạt đ ộng c ủa đ ộng v ật.
+ Cơ chế tiến hoá
Sự di truyền các đặc tính thu đ ược trong đ ời s ống cá th ể d ưới tác d ụng c ủa ngo ại c ảnh hay t ập quán ho ạt đ ộng.
+ Hình thành các đặc điểm thích nghi
Do ngoại cảnh thay đổi chậm chạp nên sinh v ật có kh ả năng thích nghi k ịp th ời và không b ị đào th ải.
+ Qúa trình hình thành loài
Loài được hình thành m ột cách dần dà liên t ục, do sinh v ật đ ều ch ủ đ ộng thích ứng v ới s ự thay đ ổi c ủa môi tr ường b ằng c ách
thay đổi tập quán hoạt động của các cơ quan nên trong tiến hoá không có loài nào b ị đào th ải.
+ Chiều hướng tiến hoá
Nâng cao dần trình độ tổ chức c ủa c ơ th ể, từ đơn giản đến phức tạp.
GV có thể sử dụng tranh minh ho ạ về quá trình hình thành đ ặc đi ểm thích nghi theo quan ni ệm c ủa Lamac.


141
- Thuyết tiến hoá của Đacuyn (m ục II) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK, quan sát hình 35 SGK và tìm hiểu các nội dung : Nguyên nhân tiến hoá, cơ chế tiến hoá, hình thành
các đặc điểm thích nghi, hình thành loài mới, chiều hướng tiến hoá.
Sau đó GV có thể yêu cầu HS so sánh quan niệm của Đacuyn với học thuyết Lamac bằng cách hoàn thành bảng :

Vấn đề Lamac Đacuyn
1. Nguyên nhân tiến - Ngoại cảnh thay đổi qua không gian và thời gian.
-Thay đổi tập quán hoạt động ở động vật.
hoá
2. Cơ chế tiến hoá - Sự di truyền các đặc tính thu được trong đời cá thể
dưới tác dụng của ngoại cảnh hay tập quán hoạt
động.
3. Hình thành đặc Ngoại cảnh thay đổi chậm, sinh vật có khả năng
điểm thích nghi phản ứng phù hợp nên không bị đào thải.
4. Hình thành loài mới Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung
gian, tương ứng với sự thay đổi của ngoại cảnh.
5. Chiều hướng tiến Nâng cao dần trình độ tổ chức cơ thể từ đơn giản
đến phức tạp.
hoá

Hướng dẫn :

Vấn đề Lamac Đacuyn
1. Nguyên nhân tiến - Ngoại cảnh thay đổi qua không gian và thời gian. - Chọn lọc tự nhiên tác động thông qua đặc tính bi ến dị
-Thay đổi tập quán hoạt động ở động vật. và di truyền của sinh vật.
hoá
2. Cơ chế tiến hoá - Sự di truyền các đặc tính thu được trong đời cá thể - Sự tích lũy các biến dị có lợi, đào thải các biến dị có hại
dưới tác dụng của ngoại cảnh hay tập quán hoạt dưới tác động của chọn lọc tự nhiên.
động.
3. Hình thành đặc Ngoại cảnh thay đổi chậm, sinh vật có khả năng - Biến dị phát sinh vô hướng.
điểm thích nghi phản ứng phù hợp nên không bị đào thải. - Sự thích nghi hợp lí đạt được thông qua sự đào thải các
dạng kém thích nghi.
4. Hình thành loài mới Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung
142
gian, tương ứng với sự thay đổi của ngoại cảnh. gian dưới tác động của chọn lọc tự nhiên, theo con
đường phân li tính trạng, từ một gốc chung.
5. Chiều hướng tiến Nâng cao dần trình độ tổ chức cơ thể từ đơn giản Ngày càng đa dạng phong phú, tổ chức ngày càng cao,
đến phức tạp. thích nghi ngày càng hợp lí.
hoá

Có thể yêu cầu HS nêu những ưu điểm và hạn chế của học thuyết Đacuyn. Cho HS bi ết đ ược th ế nào là ch ọn l ọc nhân t ạo ? Yêu cầu
HS về nhà so sánh chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo theo quan điểm của Đacuyn.

BÀI 26 : HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ HIỆN ĐẠI

- Thuyết tiến hoá tổng hợp (mục I) :
GV nên giúp HS làm rõ các khái niệm “học thuyết ti ến hoá tổng hợp hiện đại” ? (thuyết tiến hoá dựa trên c ơ chế ch ọn l ọc t ự nhiên
theo thuyết tiến hoá của Đacuyn và sự tổng hợp các thành tựu lí thuyết trong các nhiều lĩnh vực sinh học đặc biệt là di truyền học quần thể ).
GV cho HS đọc thông tin SGK và giúp HS làm rõ các khái niệm “tiến hoá nhỏ” ? “tiến hoá lớn” ?
GV yêu cầu HS đọc thông tin trong SGK và trả lời các câu hỏi :
* Đơn vị tiến hoá cơ sở phải thoả mãn các điều kiện gì ?
* Theo quan điểm tiến hoá hiện đại thì đơn vị tiến hoá cơ sở là gì ? (quần thể)
* Tại sao quần thể là đơn vị tiến hoá cơ sở chứ không phải là cá thể hay loài ?
- Thuyết tiến hoá trung tính (mục II) :
GV cho HS đọc SGK và tìm hiểu nguyên nhân và cơ chế tiến hoá của Kimura.
Nguyên nhân : Các đột biến ngẫu nhiên trung tính.
Cơ chế : Sự củng cố các đột biến ngẫu nhiên trung tính, không liên quan đến tác động của chọn lọc tự nhiên.
GV yêu cầu HS thực hiện lệnh trong SGK và thống nhất lời giải.

Bài 37 - 38 : CÁC NHÂN TỐ TIẾN HOÁ

Trước hết, GV nên làm rõ khái niệm “nhân tố tiến hoá” ( Nhân tố tiến hoá là nhân tố làm thay đổi tần số alen và thành ph ần ki ểu gen
của quần thể).
- Nhân tố đột biến (mục I) :

143
Khi đề cập tới nhân tố “đột biến” cần chú ý vai trò quan trọng của đột biến :
* Tạo nên nhiều alen mới và là nguồn phát sinh các biến dị di truyền → đột biến cung cấp nguồn biến dị sơ cấp cho quá trình tiến hoá.
* Đột biến làm biến đổi tần số c ủa các alen (rất chậm, ví dụ để làm gi ảm tần số alen đi m ột n ửa c ần qua 96.000 th ế h ệ liên ti ếp).
GV giúp HS giải thích đ ược t ại sao đ ột bi ến gen là ngu ồn nguyên li ệu ch ủ y ếu (vì đ ột bi ến gen ph ổ bi ến h ơn đ ột bi ến NST và ít ảnh
hưởng đến sức sống của cá thể).
- Di nhập gen (mục II) : Để làm sáng tỏ nhân tố “di – nhập gen” cần chú ý nêu ví dụ cụ th ể (ch ẳng h ạn nh ư v ới con ng ười chúng ta, ảnh
hưởng của di cư và các cuộc xung đột chiến tranh thường tăng khuynh hướng giao ph ối qua lại gi ữa các t ộc ng ười khác nhau ; các tinh t ử c ủa
hạt phấn thực vật cũng có thể vào hay ra khỏi một quần thể). Ví dụ, tần số tương đối của gen A ở quần thể I là 0,8 còn ở quần thể II là 0,3. Tỉ
lệ số cá thể nhập cư từ quần thể II vào quần thể I là 0,2. Sau m ột th ế hệ nh ập c ư l ượng bi ến thiên t ần s ố gen A trong qu ần nh ận (I) là : ∆ p =
0,2 (0,3 - 0,8) = - 0,1 . Giá trị này cho thấy tần số gen A trong quần nhận (I) giảm đi 0,1, cụ thể p = 0,7.
Sự trao đổi các cá thể giữa các quần thể không cách li nhau hoàn toàn tạo ra “dòng chảy” gen lưu thông giữa các quần thể.
Có thể sử dụng các hình ảnh minh hoạ, ví dụ :




Từ đó rút ra vai trò c ủa di nhập gen : Làm thay đổi tần số tương đối c ủa các alen và thành ph ần ki ểu gen c ủa qu ần th ể, có th ể mang
đến alen mới làm cho vốn gen c ủa qu ần th ể thêm phong phú.
- Giao phối không ngẫu nhiên (mục III) : Khi đề cập tới nhân tố “giao phối không ngẫu nhiên” cần chú ý : giao ph ối có ch ọn l ọc làm bi ến đ ổi
tần số alen còn giao phối gần (tự phối – tự thụ phấn) không làm bi ến đ ổi tần s ố alen , nhưng lại làm biến đổi tần số kiểu gen của quần thể
theo hướng giảm dần tần số kiểu gen dị hợp tử. Ngoài ra GV có thể yêu cầu HS nêu vai trò của quá trình giao phối :
* Phát tán đột biến trong quần thể
* Trung hoà các đột biến có hại
* Tạo nguồn nguyên liệu thứ cấp cho quá trình tiến hoá.


144
Cần chú ý phân tích vai trò của giao phối cùng với đột biến (đột biến tạo alen m ới - nguyên li ệu s ơ c ấp, còn giao ph ối phát tán các đ ột
biến vào các tổ hợp kiểu gen - nguyên liệu thứ cấp) làm cho quần thể thành kho dự trữ các biến d ị di truyền ở m ức bão hòa. Đây chính là
nguồn nguyên liệu tiến hoá.
- Chọn lọc tự nhiên (mục IV) :
+ GV hướng dẫn HS tìm hiểu tác động và vai trò c ủa chọn lọc t ự nhiên :
* Chọn lọc tự nhiên phân hoá kh ả năng s ống sót và sinh s ản c ủa các cá th ể v ới các ki ểu gen khác nhau trong qu ần th ể.
* Chọn lọc tự nhiên tác động tr ực ti ếp lên ki ểu hình và gián ti ếp làm bi ến đ ổi thành ph ần ki ểu gen c ủa qu ần th ể, qua đó làm bi ến đ ổi
tần số tương đối của các alen c ủa qu ần th ể. CLTN có th ể làm thay đ ổi t ần s ố alen nhanh hay ch ậm (tuỳ thu ộc CLTN ch ống l ại alen tr ội hay
alen lặn).
Vì vậy chọn lọc tự nhiên quy đ ịnh chi ều h ướng và nh ịp đ ộ tiến hoá.
+ GV có thể cho HS tìm hi ểu các hình thức chọn lọc bằng cách hoàn thành bảng :

Hình thức Đặc điểm Xảy ra trong điều kiện môi trường
Chọn lọc ổn định
Chọn lọc vận động
Chọn lọc phân hoá

- Các yếu tố ngẫu nhiên (mục V) :
GV có thể sử dụng các hình ảnh để minh hoạ, ví dụ :




145
Từ đó cho thấy : Các yếu tố ngẫu nhiên (phiêu bạt gen tức biến động di truyền) làm biến đổi tần số tương đối của các alen và thành
phần kiểu gen của quần thể một cách ngẫu nhiên (đặc biệt là các quần thể có kích thước nhỏ).
Nếu còn thời gian, GV có th ể yêu c ầu HS phân biệt các nhân tố tiến hoá.


Bài 39 : QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI

Trước hết, GV có thể cho HS xem các hình ảnh về các lo ại đặc đi ểm thích nghi theo nhi ều h ướng khác nhau c ủa sinh v ật. T ừ đó yêu c ầu
HS đưa ra khái niệm đặc điểm thích nghi ? (là những đặc điểm giúp sinh vật sống sót tốt hơn – thích nghi hơn với điều kiện sống).
Cần lưu ý, các đặc điểm thích nghi được quy định bởi một hoặc một số gen, các đặc điểm thích nghi dù là do môi trường tạo nên hay
do kiểu gen quy định đều là những đặc điểm về kiểu hình (phenotype).
- Giải thích sự hình thành đặc điểm thích nghi (mục I) :
GV cần lưu ý để HS giải thích được quá trình hình thành quần th ể thích nghi : Chịu sự chi phối chủ yếu của 3 nhân tố ch ủ yếu là đột
biến, giao phối và chọn lọc tự nhiên. Quá trình đột biến và quá trình giao phối có thể làm phát sinh các bi ến d ị t ổ h ợp tao ra các cá th ể có ki ểu
hình thích nghi hoặc không thích nghi, dưới tác động của CLTN các cá th ể mang đặc đi ểm kém thích nghi s ẽ b ị đào th ải, các cá th ể mang đ ặc
điểm thích nghi sẽ được giữ lại.
Dưới tác động của CLTN, thông qua quá trình sinh sản, số l ượng các cá th ể có ki ểu hình thích nghi s ẽ tăng d ần và n ếu môi tr ường thay
đổi theo một hướng xác định thì khả năng thích nghi sẽ không ngừng hoàn thiện → dần dần hình thành nên quần thể thích nghi.
Một điều cần lưu ý nữa là kết quả của quá trình chọn lọc t ự nhiên là làm xu ất hi ện qu ần th ể sinh v ật v ới các đ ặc đi ểm thích nghi. Tuy
nhiên, chọn lọc tự nhiên chỉ sàng lọc và nhân rộng những cá th ể có ki ểu hình thích nghi trong qu ần th ể mà không t ạo ra các đ ặc đi ểm thích
nghi.
Trình bày được quá trình hình thành đặc điểm thích nghi của quần thể qua phân tích ví dụ điển hình trong SGK.
- Hiện tượng đa hình cân bằng (mục II) :
GV yêu cầu HS đọc SGK và giúp HS hiểu được thế nào là đa hình cân bằng ? (quần thể song song tồn tại một số loại kiểu hình ở trạng
thái cân bằng ổn định) Giải thích nguyên nhân sự đa hình cân bằng và vai trò của thể dị hợp trong quần thể.
- Sự hợp lí tương đối của các đặc điểm thích nghi (mục III) :
GV giúp HS giải thích được sự hợp lí tương đối của các đặc điểm thích nghi.



146
Bài 40 : LOÀI SINH HỌC VÀ CÁC CƠ CHẾ CÁCH LI
- Khái niệm loài sinh học (mục I) :
+ Khái niệm loài sinh học :
GV hướng dẫn cho HS phân tích khái niệm loài theo quan niệm của Mayơ.
Lưu ý, không nên hiểu loài sinh học chỉ liên quan với cách li sinh sản. Nội hàm c ơ bản của loài sinh học là :
* Loài là một đơn vị tổ chức cơ bản của giới hữu cơ, tồn tại thực trong tự nhiên chứ không phải là một khái niệm nhân tạo.
* Mỗi loài có một vốn gen đặc trưng được cách li với các vốn gen thân thuộc khác.
(cách li sinh sản chỉ liên quan với ý thứ 2)”.
Từ khái niệm loài theo quan niệm Mayơ có thể yêu cầu HS cho biết định nghĩa này có đúng với những loài sinh sản vô tính không ?
Từ đó đi đến khái niệm : Loài giao phối là một quần th ể ho ặc nhóm qu ần th ể :
* Có những tính trạng chung v ề hình thái, sinh lí. (1)
* Có khu phân bố xác định. (2)
* Các cá thể có khả năng giao ph ối v ới nhau sinh ra đ ời con có s ức s ống, có kh ả năng sinh s ản và đ ược cách li sinh s ản v ới
những nhóm quần thể thuộc loài khác. (3)
Ở các sinh vật sinh sản vô tính, đ ơn tính sinh, t ự ph ối thì “loài” ch ỉ mang 2 đ ặc đi ểm [(1) và (2)] đ ặc đi ểm (3) đ ược thay là :
sinh sản để sinh ra các th ế h ệ m ới.
+ Các tiêu chuẩn phân bi ệt hai loài thân thu ộc :
Trước tiên GV cho HS tìm hi ểu khái ni ệm loài thân thu ộc.
Sau đó GV cho HS đọc thông tin trong SGK và tìm hi ểu đ ể tr ả l ời câu h ỏi : Th ế nào là tiêu chu ẩn hình thái (đ ịa lí – sinh thái, sinh lí
hoá sinh, cách li sinh sản) ? Ng ười ta s ử d ụng tiêu chu ẩn đó nh ư th ế nào đ ể phân bi ệt hai loài ?
* Tiêu chuẩn hình thái : Dựa trên s ự khác nhau v ề hình thái đ ể phân bi ệt.
Các cá thể của cùng một loài có chung m ột h ệ tính tr ạng hình thái gi ống nhau. Trái l ại, gi ữa hai loài khác nhau có s ự gián đo ạn v ề hình thái.
* Tiêu chuẩn địa lí – sinh thái : D ựa vào khu phân b ố c ủa sinh v ật đ ể phân bi ệt.
Hai loài có khu phân bố riêng bi ệt.
Hai loài có khu phân bố trùng nhau m ột ph ần ho ặc trùng nhau hoàn toàn s ẽ r ất khó phân bi ệt.
* Tiêu chuẩn sinh lí – sinh hoá : D ựa vào s ự khác nhau trong c ấu trúc và tính ch ất c ủa ADN và prôtêin đ ể phân bi ệt.
Những loài càng thân thuộc thì s ự sai khác trong c ấu trúc ADN và prôtêin càng ít.


147
* Tiêu chuẩn cách li sinh sản : Gi ữa hai loài có s ự cách li sinh s ản (các cá th ể không giao ph ối v ới nhau ho ặc giao ph ối nh ưng sinh ra
con không có khả năng sinh sản h ữu tính - b ất th ụ).
GV giúp HS hiểu rằng : Mỗi tiêu chuẩn trên chỉ mang tính hợp lí tương đối. Vì vậy, tuỳ mỗi nhóm sinh vật mà vận dụng tiêu chuẩn này hoặc
tiêu chuẩn khác là chủ yếu. Trong nhiều trường hợp phải phối hợp nhiều tiêu chuẩn mới phân biệt được các loài sinh vật một cách chính xác.
Để phân biệt 2 loài giao phối thì tiêu chuẩn cách li sinh sản là chính xác nhất. Tuy nhiên, tiêu chu ẩn này l ại không th ể áp d ụng đ ối v ới
loài sinh sản vô tính.
+ Sơ bộ về cấu trúc loài :
GV cho HS đọc thông tin SGK và yêu cầu HS biểu diễn cấu trúc loài bằng sơ đồ. Đây là phần HS rất dễ nhầm lẫn, cần giúp HS hi ểu
cấu trúc loài : Loài bao gồm một hoặc nhiều nòi (nòi đ ịa lí, nòi sinh thái, nòi sinh h ọc), m ỗi nòi bao g ồm m ột hay nhi ều qu ần th ể phân b ố liên
tục hoặc gián đoạn.
- Các cơ chế cách li giữa các loài (mục II) : Trước hết, GV cho HS tìm hi ểu khái ni ệm cách li sinh s ản.
Cách li sinh sản bao gồm cáh li tr ước h ợp t ử và cách li sau h ợp t ử.
GV có thể hướng dẫn HS hoàn thành b ảng sau :

Các cơ chế cách li Khái niệm Ví dụ
Ý nghĩa
Cách li địa lí

Cách li sinh sản Cách li trước hợp tử
Cách li sau hợp tử

Hướng dẫn :

Các cơ chế cách li Khái niệm Ví dụ
Ý nghĩa
Cách li địa lí Là những trở ngại địa lí làm Củng cố, tăng cường sự phân SGK
cho các cá thể không gặp gỡ hoá thành phần kiểu gen
nhau, không giao phối với trong quần thể bị chia cắt.
nhau.
Cách li sinh sản Là các trở ngại trên cơ thể Mỗi loài duy trì được những Cách li trước hợp SGK
sinh vật (trở ngại sinh học) đặc trưng riêng tử
Cách li sau hợp tử SGK
ngăn cản các cá thể giao phối
148
với nhau hoặc ngăn cản tạo ra
con lai hữu thụ.

Từ đó yêu cầu HS rút ra vai trò c ủa các c ơ ch ế cách li : C ủng c ố, tăng c ường s ự phân hoá thành ph ần ki ểu gen trong qu ần th ể b ị chia
cắt. Cách li sinh sản được hình thành s ẽ k ết thúc quá trình ti ến hoá nh ỏ.
Bài 41 : QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LOÀI

Đây là một bài dài và khó, GV nên tập trung làm rõ cơ chế hình thành loài bằng con đ ường đ ịa lí (m ục I), b ằng con đ ường sinh thái (m ục
II) và hình thành loài bằng con đường đa bội hoá khác nguồn - lai xa và đa bội hoá (III.1).
GV giới thiệu cho HS biết : Thực chất của quá trình hình thành loài là sự c ải bi ến thành ph ần ki ểu gen c ủa qu ần th ể ban đ ầu theo
hướng thích nghi, tạo ra hệ gen mới, cách li sinh sản với quần thể gốc.
- Hình thành loài bằng con đường địa lí (mục I) :
GV nên tập trung giúp HS làm rõ cơ chế quá trình hình thành loài mới.
GV cho HS tự đọc sách và biết được cách li địa lí là những tr ở ng ại v ề m ặt đ ịa lí (núi, sông, bi ển…) ngăn c ản các cá th ể c ủa các cá th ể
cùng loài gặp gỡ và giao phối với nhau.
GV giúp HS tìm hiểu cơ chế hình thành loài bằng con đường địa lí :
* Trong quá trình mở rộng khu phân b ố, các qu ần th ể c ủa loài có th ể g ặp các đi ều ki ện đ ịa lí khác nhau và b ị cách li đ ịa lí.
* Trong các điều ki ện địa lí đó, ch ọn l ọc t ự nhiên (và các nhân t ố khác) tích lu ỹ các đ ột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp theo nh ững h ướng khác
nhau thích nghi với điều ki ện đ ịa lí t ương ứng → tạo nên sự khác biệt về vốn gen gi ữa các qu ần th ể, d ần d ần hình thành nòi đ ịa lí r ồi loài
mới.
Khi sự khác biệt về di truyền gi ữa các qu ần th ể đ ược tích lu ỹ d ẫn đ ến s ự cách li sinh s ản thì loài m ới đ ược hình thành.
GV có thể yêu cầu HS cho biết vai trò của cách li địa lí ? (làm cho các cá thể của các quần thể bị cách li không giao phối đ ược v ới nhau,
duy trì sự khác biệt về vốn gen của quần thể do các nhân tố tiến hoá tạo ra).
GV có thể hỏi thêm HS : Hình thành loài bằng con đ ường đ ịa lí th ường g ặp ở nhóm sinh v ật nào ? th ường di ễn ra nhanh hay ch ậm ?
Điều kiện địa lí có phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra những bi ến đổi trên c ơ th ể sinh vật và ti ến hoá không ? (không mà là các nhân t ố ti ến
hoá, đặc biệt là CLTN) Quá trình hình thành đặc điểm thích nghi có đồng nghĩa với quá trình hình thành loài m ới hay không ?
- Hình thành loài bằng con đường sinh thái (mục II).
GV nên tập trung cho HS nghiên cứu làm rõ cơ chế hình thành loài bằng cách li sinh thái :
* Trong cùng một khu phân b ố, các qu ần th ể c ủa loài có th ể g ặp các đi ều ki ện sinh thái khác nhau.

149
* Trong các điều ki ện sinh thái khác nhau đó, ch ọn l ọc t ự nhiên tích lu ỹ các đ ột bi ến và bi ến d ị t ổ h ợp theo nh ững h ướng khác nhau
thích nghi với điều kiện sinh thái t ương ứng → tạo nên sự khác biệt về vốn gen c ủa qu ần th ể, d ần d ần hình thành nòi sinh thái r ồi loài m ới.
GV có thể hỏi thêm HS : Hình thành loài bằng con đường sinh thái thường gặp ở nhóm sinh vật nào ? thường diễn ra nhanh hay chậm ?
- Hình thành loài bằng đột biến lớn (mục III) :
GV nên tập trung vào con đ ường hình thành loài b ằng đa b ội hoá khác ngu ồn.
GV tập trung thời gian giúp HS gi ải thích đ ược c ơ ch ế hình thành loài b ằng lai xa và đa b ội hoá :
GV có thể ôn lại kiến thức đ ột bi ến đa b ội b ằng cách yêu c ầu HS trình bày c ơ ch ế hình thành th ể d ị đa b ội.
Cá thể loài A (2nA) × Cá thể loài B (2nB)
P
G nA nB

(nA + nB) → Không có khả năng sinh sản h ữu tính (b ất th ụ)
F1

( n A + n B) ( n A + n B)

F2 (2nA + 2nB)
(Thể song nhị bội) → Có khả năng sinh sản hữu tính (h ữu th ụ)

Từ đó yêu cầu HS đọc thông tin trong SGK và đi đ ến c ơ ch ế hình thành loài :
* Quá trình lai xa tạo ra con lai khác loài.
* Cơ thể lai xa thường không có kh ả năng sinh s ản h ữu tính (b ất th ụ) do c ơ th ể lai xa mang b ộ NST đ ơn b ội c ủa 2 loài b ố m ẹ →
không tạo các cặp tương đồng → quá trình tiếp hợp và gi ảm phân không di ễn ra bình th ường.
* Lai xa và đa bội hoá tạo c ơ th ể lai mang b ộ NST l ưỡng b ội c ủa c ả 2 loài b ố m ẹ → tạo được các cặp tương đồng → quá trình tiếp
hợp và giảm phân di ễn ra bình th ường → con lai có khả năng sinh sản h ữu tính. C ơ th ể lai t ạo ra cách li sinh s ản v ới 2 loài b ố m ẹ, n ếu đ ược
nhân lên tạo thành một quần th ể ho ặc nhóm qu ần th ể có kh ả năng t ồn t ại nh ư m ột khâu trong h ệ sinh thái → loài mới hình thành.
GV có thể hỏi thêm HS : Hình thành loài bằng con đường đa bội hoá khác nguồn thường gặp ở nhóm sinh v ật nào ? th ường di ễn ra
nhanh hay chậm ?
Biết được tại sao phải bảo vệ sự đa dạng sinh học của các loài cây hoang dại cũng như các giống cây trồng nguyên thuỷ.


150
Cuối cùng GV cần cho HS biết rằng : Dù hình thành theo ph ương th ức nào, loài m ới cũng không xu ất hi ện v ới m ột cá th ể duy nh ất mà là
quần thể hoặc nhóm quần thể tồn tại và phát triển như một mắt xích trong hệ sinh thái, đ ứng v ững qua th ời gian d ưới tác đ ộng c ủa ch ọn l ọc
tự nhiên.




Bài 42 : NGUỒN GỐC CHUNG VÀ CHIỀU HƯỚNG TIẾN HOÁ CỦA SINH GIỚI

Bài này là một nội dung tương đối khó, GV nên tập trung vào mục I để làm rõ sự phân li tính trạng và các đặc điểm của tiến hoá lớn.
- Tiến hoá lớn và vấn đề phân loại thế giới sống (mục I) :
Trước tiên GV yêu cầu HS nhắc lại khái niệm tiến hoá lớn đã học ở bài 36 : (Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các nhóm phân lo ại
trên loài).
Tiến hoá lớn nghiên cứu quá trình hình thành các đ ơn v ị phân lo ại trên loài, ngoài ra còn nghiên c ứu m ối quan h ệ ti ến hoá gi ữa các loài
nhằm làm sáng tỏ sự phát sinh và phát tri ển c ủa toàn b ộ sinh gi ới trên trái đ ất.
GV có thể cho HS quan sát hình 42 SGK và rút ra nhận xét.
* Từ một loài ban đầu hình thành nên các loài m ới, t ừ các loài này l ại ti ếp t ục hình thành nên các loài con cháu → đây là con đường phân
li tính trạng → suy rộng ra các loài sinh vật đa dạng và phong phú như ngày nay đều có thể bắt nguồn từ một tổ tiên chung.
* Trong quá trình tiến hoá, có rất nhiều loài bị tiêu diệt (đôi khi nhiều hơn các loài hiện tại) đi ều đó ch ứng t ỏ m ặt chủ yếu c ủa CLTN là
đào thải.
* Dựa vào sơ đồ cây phân loại có thể xác định mối quan hệ họ hàng giữa các loài.
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và giúp HS rút ra một số nhận xét về tiến hoá lớn :
+ Quá trình tiến hoá lớn đã diễn ra theo con đường phân li tính trạng từ một nguồn gốc chung.
+ Tốc độ tiến hoá diễn ra không đều ở các nhóm.
+ Chiều hướng tiến hoá : Các nhóm sinh vật khác nhau có th ể ti ến hoá theo các xu h ướng khác nhau thích nghi v ới các môi tr ường khác
nhau.
- Chiều hướng tiến hoá (mục II) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và yêu cầu HS nêu và giải thích được các chiều hướng tiến hoá.
Lưu ý rằng đây là chiều hướng tiến hoá chung của sinh giới theo hướng phát triển.
- Chiều hướng tiến hoá của từng nhóm loài (mục III) :
151
GV cho HS tự nghiên cứu, lưu ý có 3 hướng ti ến hoá c ủa các nhóm loài : Tiến bộ sinh học, thoái bộ sinh học và kiên đ ịnh sinh h ọc.

GV cần lưu ý : Giải thích được nghiên cứu quá trình tiến hoá lớn làm sáng tỏ được những vấn đề gì c ủa sinh gi ới ? Hi ện nay, có hai gi ả
thuyết về nhịp độ tiến hoá.
Một là thuyết tiến hoá từ từ cho rằng quá trình tiến hoá xẩy ra bắt đầu t ừ sự bi ến đ ổi t ừ t ừ v ề t ần s ố alen và thành ph ần ki ểu gen c ủa
quần thể (tiến hoá nhỏ). Sự tiến hoá như vậy xẩy ra một cách chậm chạp dẫn đến tích luỹ dần những biến đổi nhỏ về các đặc điểm hình thái,
cấu trúc trên cơ thể sinh vật làm xuất hiện các loài mới một khi có sự cách li sinh s ản gi ữa các qu ần th ể. Nh ững bi ến đ ổi nh ỏ s ẽ đ ược tích lu ỹ
lâu dần làm xuất hiện các biến đổi lớn rồi dẫn đến hình thành nên các đơn vị phân loại trên loài (tiến hoá lớn).
Học thuyết thứ 2, thuyết cân bằng ngắt quãng, lại cho rằng suốt trong quá trình t ồn t ại c ủa mình loài r ất ít bi ến đ ổi. Nh ững khác bi ệt
giữa các loài chỉ xuất hiện khá đột ngột trong quá trình hình thành loài mà thôi. Nh ững ng ười theo quan đi ểm này đã đ ưa ra các b ằng ch ứng v ề
những “đột biến lớn” làm xuất hiện đột ngột các đặc đi ểm hình thái, c ấu trúc nh ư đ ột bi ến đa b ội, đ ột bi ến đi ều hoà vv… Qu ả th ật n ếu b ộ
côn trùng hai cánh, (diptera,) với đặc trưng là hai cánh thì ruồi dấm đột biến ở gen đi ều hoà có 4 cánh li ệu có còn được xếp vào b ộ 2 cánh ?

Chương 2. SỰ PHÁT SINH VÀ PHÁT TRI ỂN S Ự S ỐNG TRÊN TRÁI Đ ẤT

Bài 43 : NGUỒN GỐC SỰ SỐNG

GV giới thiệu cho HS, theo quan điểm hiện đại, sự sống được chia thành 3 giai đo ạn : Tiến hoá hoá học, tiến hoá tiền sinh học và ti ến
hoá sinh học.
- Tiến hoá hoá học (mục I).
Phần này, GV có thể sơ đồ hoá để HS hiểu được tiến hoá hoá học trải qua 2 giai đoạn :
* Quá trình hình thành các chất hữu cơ từ các chất vô cơ.
GV giới thiệu cho HS thí nghịêm của Milơ và Urây để kiểm tra giả thuyết của Oparin và Handan. Sau đó yêu c ầu HS đ ưa ra s ơ đ ồ c ủa
giai đoạn này.
Năng lượng (sét, tia tử ngoại…)
Chất vô cơ (CH4, NH3, H2, H2O…) Chất hữu cơ đơn giản (axit amin,
nuclêôtit....)
* Quá trình trùng phân tạo nên các đại phân tử hữu cơ.


152
GV giới thiệu cho HS thí nghịêm khác nhau về trùng phân các h ợp ch ất h ữu c ơ đ ơn gi ản ho ặc yêu c ầu HS đ ọc thông tin SGK. Sau đó
yêu cầu HS đưa ra sơ đồ của giai đoạn này.

Chất hữu cơ đơn giản (axit amin, nuclêôtit....) Đại phân tử hữu cơ (prôtêin, axit nuclêic....)

→ Hình thành các đại phân tử tự nhân đôi.


- Tiến hoá tiền sinh học (mục II).
GV hướng dẫn HS hiểu được kết quả của tiến hoá tiền sinh học là hình thành các t ế bào s ơ khai đ ầu tiên (t ế bào nguyên th ủy) g ọi là
prôtôbiônt. prôtôbiônt chưa phải là sinh vật, nhưng đã có dấu hiệu cơ bản của cơ thể sống.
GV yêu cầu HS hoàn tất sơ đồ sự phát sinh sự sống.

Chọn lọc tự nhiên
Hoà tan trong
Đại phân tử hữu cơ Các giọt nhỏ Tế bào sơ khai
nước
(prôtêin, axit nuclêic, lipit....) (được bao bọc bởi màng) (prôtôbiônt)


- Tiến hoá sinh học (mục III).
Giaó viên giới thiệu để HS biết : Sau khi được hình thành, những tế bào nguyên thủy tiếp tục quá trình ti ến hoá sinh h ọc v ới tác đ ộng
của các nhân tố tiến hoá hình thành nên cơ thể đơn bào, cơ thể đa bào….

Bài 44 : SỰ PHÁT TRIỂN CỦA SINH GIỚI QUA CÁC ĐẠI ĐỊA CHẤT

- Hoá thạch và phân chia thời gian địa chất (mục I).
+ Khái niệm hoá thạch : Phần này GV cho HS tự nghiên cứu SGK.
+ Sự hình thành hoá thạch
GV phân tích cho HS, tuy nhiên không dành nhiều thời gian :
* Hoá thạch bằng đá : Khi sinh vật chết, phần m ềm c ủa sinh v ật b ị phân hu ỷ b ởi vi khu ẩn, ch ỉ các ph ần c ứng nh ư x ương, v ỏ đá vôi
được giữ lại và hoá đá ; ho ặc sau khi ph ần m ềm đ ược phân hu ỷ s ẽ t ạo ra kho ảng tr ống trong l ớp đ ất sau đó các ch ất khoáng (nh ư ôxit
silic...) tới lấp đầy kho ảng tr ống tạo thành sinh v ật b ằng đá gi ống sinh v ật tr ước kia.
153
* Hoá thạch khác : M ột số sinh vật khi ch ết đ ược gi ữ nguyên v ẹn trong các l ớp băng v ới nhi ệt đ ộ th ấp (voi ma mút...), ho ặc đ ược
giữ nguyên vẹn trong hổ phách (kiến...).
+ Vai trò của nghiên cứu hoá thạch.
*Hoá thạch là bằng chứng tr ực ti ếp đ ể bi ết đ ược l ịch s ử phát sinh, phát tri ển c ủa s ự s ống.
* Là dẫn liệu quý để nghiên c ứu l ịch s ử v ỏ trái đ ất.
+ Phương pháp xác định tuổi của hoá thạch :
GV cho HS nghiên cứu SGK.

+ Căn cứ để phân định các mốc thời gian địa chất :
GV cho HS biết được người ta căn cứ vào những biến đổi lớn về địa chất, khí hậu.
- Sinh vật trong các đại điạ chất (mục II).
Phần này GV sử dụng bảng 33 SGK để gi ảng để giúp các em n ắm đ ược n ắm đ ược đ ặc đi ểm đ ịa ch ất, khí h ậu và các sinh v ật đi ển
hình của các đại, các kỉ...

Bài 45 : SỰ PHÁT SINH LOÀI NGƯỜI

- Những giai đoạn chính trong quá trình phát sinh loài người (mục I) :
GV có thể cho HS nghiên cứu và phân biệt các giai đoạn phát triển của loài người. Yêu cầu HS nêu các đặc điểm sinh học và đặc đi ểm
xã hội của các dạng vượn người và người ở các giai đoạn.
GV phải cho HS nắm được 4 giai đoạn và những đặc điểm chính của mỗi giai đoạn :
+ Vượn người hoá thạch :
+ Người tối cổ : Hộp sọ 450 – 750 cm3, đứng thẳng, đi bằng hai chân sau.
Chuyển từ đời sống trên cây xu ống m ặt đ ất. Đã đ ứng th ẳng, đi b ằng hai chân nh ưng v ẫn khom v ề phía tr ước, não b ộ l ớn h ơn v ượn
người. Biết sử dụng công cụ thô sơ ( cành cây, hòn đá, mảnh xương thú) để tự vệ., chưa biết chế tạo công c ụ lao đ ộng. S ống thành b ầy đàn.
Chưa có nền văn hoá.
+ Người cổ :
> Homo habilis (người khéo léo) : hộp sọ 600 – 800 cm3, sống thành đàn, đi thẳng đứng, biết chế tác và sử dụng công cụ bằng đá.
> Homo erectus (người thẳng đứng) : hộp sọ 900 – 1000 cm3, chưa có lồi cằm, dùng công cụ bằng đá, xương, biết dùng lửa.


154
> Homo neanderthalensis : hộp sọ 1400 cm3, có lồi cằm, dùng dao sắc, rìu mũi nhọn bằng đá silic, ti ếng nói khá phát tri ển, dùng l ửa
thông thạo. Sống thành đàn. Bước đầu có đời sống văn hoá.
Đã có tư thế đứng thẳng, đi b ằng hai chân, não b ộ l ớn. Đã bi ết ch ế t ạo công c ụ lao đ ộng, có ti ếng nói, bi ết dùng l ửa. S ống thành b ầy
đàn. Bắt đầu có n ền văn hoá.
+ Người hiện đại : Hộp sọ 1700 cm3, lồi cằm rõ.
Đã có đầy đủ đặc điểm như người hiện nay, nh ưng răng to kho ẻ h ơn. Bi ết ch ế t ạo và s ử d ụng nhi ều công c ụ tinh x ảo ( dùng lưỡi rìu
có lỗ tra cán, lao có ngạnh móc câu, kim khâu). Sống thành bộ lạc, đã có n ền văn hoá ph ức t ạp, có m ầm m ống m ỹ thu ật, tôn giáo.


- Các nhân tố chi phối quá trình phát sinh loài người (mục II) :
GV có thể yêu cầu HS nghiên cứu mục II SGK để trả lời câu hỏi : Quá trình phát sinh loài người chịu sự chi phối của các nhân tố nào ?
(nhân tố sinh học và nhân tố xã hội).
Nhân tố sinh học đóng vai trò chủ đạo ở giai đoạn nào trong quá trình phát sinh loài người ? (vượn người hoá thạch, người t ối c ổ và
người cổ)
Nhân tố xã hội đóng vai trò chủ đạo ở giai đoạn nào trong quá trình phát sinh loài người ? (người hiện đại trở đi)
Đối với HS khá, giỏi có thể yêu cầu nêu mối quan hệ gi ữa tiến hoá sinh h ọc và ti ến hoá văn hoá, nhân t ố nào đóng vai trò quan tr ọng
trong quá trình phát triển của con người và xã hội loài người ? Gi ải thích đ ược t ại sao con ng ười ngày nay l ại là nhân t ố quan tr ọng quy ết đ ịnh
đến sự tiến hoá của các loài khác ? Nêu được trách nhi ệm c ủa HS đ ối v ới vi ệc phòng ch ống các nhân t ố xã h ội tác đ ộng x ấu đ ến con ng ười và
xã hội loài người.

Bài 46 : THỰC HÀNH : BẰNG CHỨNG VỀ NGUỒN GỐC ĐỘNG VẬT CỦA LOÀI NGƯỜI

- Giải thích được nguồn gốc động vật của loài người dựa trên các bằng ch ứng giải phẫu so sánh, phôi sinh học so sánh đặc biệt là mối quan hệ
giữa người với vượn người.
- Biết sử dụng các hình vẽ, mô hình, ... để phân tích so sánh những điểm giống và khác nhau giữa người với thú đặc biệt là vượn người.



Phần thứ bảy. SINH THÁI HỌC

155
Nội dung sinh thái học gồm 3 chương :
- Chương 1. Cá thể và quần thể sinh vật. Chương này trình bày chủ yếu về các loại môi trường sống của sinh vật, các nhân tố sinh thái và thích
nghi của cá thể sinh vật với môi trường sống, giới hạn sinh thái và ổ sinh thái.
Quần thể sinh vật : phần này trình bày chủ yếu về các mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể sinh vật và các đặc trưng c ơ bản c ủa
quần thể (tỉ lệ giới tính, nhóm tuổi, sự phân bố, mật độ cá thể), kích thước và sự tăng tr ưởng qu ần th ể, nh ững nhân t ố ảnh h ưởng t ới s ự tăng
trưởng của quần thể, sự điều chỉnh số lượng cá thể và trạng thái cân bằng của quần thể.
- Chương 2. Quần xã sinh vật. Chương này nhấn mạnh tới các đ ặc tr ưng c ơ b ản c ủa qu ần xã sinh v ật, quan h ệ gi ữa các loài trong qu ần xã và
sự biến đổi của quần xã sinh vật, biến đổi quần xã.
- Chương 3. Hệ sinh thái, sinh quyển và bảo vệ môi tr ường. Ch ương này trình bày khái ni ệm v ề h ệ sinh thái, thành ph ần c ấu trúc h ệ sinh thái,
các kiểu hệ sinh thái, trao đổi vật chất và dòng năng lượng trong h ệ sinh thái, chu trình sinh đ ịa hoá, sinh quy ển và ứng d ụng sinh thái h ọc trong
việc quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên.

CHƯƠNG I. CƠ THỂ VÀ MÔI TRƯỜNG

Bài 47 : MÔI TRƯỜNG SỐNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI

- Môi trường (mục I) :
HS cần nêu được khái niệm môi trường sống của sinh vật. Các loại môi trường sống.
HS đã được học ở lớp 9, do đó GV chỉ cần hướng dẫn để HS nắm được khái niệm môi trường và các loại môi trường.
- Nhân tố sinh thái (mục II) :
GV có thể vấn đáp để thống nhất nội dung sau :
+ Nhân tố sinh thái là tất cả những yếu tố môi trường có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống của sinh vật
+ Nhân tố sinh thái bao gồm :
* Nhân tố vô sinh : là tất cả các nhân tố vật lí, hoá học của môi trường xung quanh sinh vật. Ví dụ : Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm…
* Nhân tố hữu sinh : là thế giới hữu cơ của môi trường và là những m ối quan h ệ gi ữa m ột sinh v ật (ho ặc nhóm sinh v ật) này v ới m ột
sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) khác sống xung quanh.
- Quy luật tác động của các nhân tố sinh thái và giới hạn sinh thái (mục III) :
+ Các quy luật tác động :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và lấy ví dụ minh hoạ cho các quy luật.

156
+ Giới hạn sinh thái :
GV yêu cầu HS quan sát hình 47.1 SGK và phân tích để rút ra các khái niệm sau :
* Giới hạn sinh thái : Là khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái mà trong khoảng đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển được.
* Khoảng thuận lợi : Là khoảng của các nhân tố sinh thái ở mức phù hợp, đảm bảo cho sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất.
* Khoảng chống chịu : Là khoảng của các nhân tố sinh thái gây ức chế cho hoạt động sinh lí của sinh vật.
- Nơi ở và sinh thái (mục IV) :
+ Nơi ở là nơi cư trú của các loài.
+ Ổ sinh thái :
GV phân tích hình 47.2, 47.3 SGK hoặc một ví dụ khác để HS nắm được khái niệm ổ sinh thái và phân biệt ổ sinh thái với nơi ở.
Ổ sinh thái là không gian sinh thái mà ở đó tất cả các nhân t ố sinh thái c ủa môi tr ường n ằm trong gi ới h ạn cho phép loài đó t ồn t ại và
phát triển.
Đối với HS khá, giỏi cần phân biệt rõ 2 khái niệm này bằng ví dụ.

Bài 48 - 49 : ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI LÊN ĐỜI SỐNG SINH VẬT

GV có thể giới thiệu những yêu cầu khi nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân t ố sinh thái lên đ ời s ống sinh v ật : Vai trò của nhân tố,
phân bố, sự thích nghi của sinh vật đối với nhân tố đó. Tuy nhiên trên lớp GV nên cho HS t ập trung nghiên c ứu s ự thích nghi c ủa sinh v ật v ới
các nhân tố sinh thái.
- Ảnh hưởng của ánh sáng (mục I) :
Đây là một trong những nội dung quan trọng của bài học.
+ Sự thích nghi của thực vật đối với ánh sáng.
GV yêu cầu HS nghiên cứu nội dung trong SGK để phân chia các nhóm thực vật theo ánh sáng và hoàn thành vào phiếu học tập sau :

Điểm phân biệt Cây ưa sáng Cây ưu bóng Cây chịu bóng
Hình thái, giải phẫu
Sinh lí


Nội dung của phiếu học tập :

157
Điểm phân biệt Cây ưa sáng Cây ưa bóng Cây chịu bóng
+ Thân cao thẳng, cành chỉ tập trung ở + Thân nhỏ, Mang đặc điểm trung gian
Hình thái, giải phẫu phần ngọn. giữa cây ưa bóng và cây ưa
+ Lá cây nhỏ, màu nhạt, mặt trên có tầng + Lá to, mỏng màu sẫm, mô giậu sáng.
cutin dày, bóng, mô giậu phát triển. kém phát triển.
+ Lá cây xếp nghiêng so với mặt đất. + Các lá xếp xen kẽ nhau và nằm
ngang so với mặt đất.

+ Cường độ quang hợp và hô hấp cao + Cường độ quang hợp và hô hấp
Sinh lí
dưới ánh sáng mạnh. cao dưới ánh sáng yếu.


+ Sự thích nghi của động vật với ánh sáng.
Phần này GV yêu cầu HS nghiên cứu n ội dung SGK kết h ợp v ới v ốn ki ến ki ến th ức đ ể phân tích s ự thích nghi c ủa đ ộng v ật v ới môi
trường sống. Thống nhất nội dung :
+ Động vật có cơ quan chuyên hoá tiếp nhận ánh sáng → Thích nghi hơn với điều kiện ánh sáng luôn thay đổi
+ Ánh sáng giúp cho động vật có khả năng định hướng trong không gian và nhận biết các vật xung quanh.
+ Cường độ và thời gian chiếu sáng có ảnh hưởng tới hoạt động sinh trưởng và sinh sản của sinh vật (dành cho HS khá, giỏi)
+ Chia động vật thành 2 nhóm : Nhóm hoạt động ban ngày và nhóm hoạt động ban đêm.
* Động vật ưa hoạt động ban ngày có những đặc điểm sinh thái :
Cơ quan thị giác phát triển, từ cơ quan cảm quang của động vật bậc thấp đến mắt có cấu tạo phức tạp ở động vật bậc cao.
Thân con vật có màu sắc, nhiều trường hợp rất sặc sỡ.
* Động vật ưa hoạt động ban đêm, sống trong hang, dưới biển sâu... có những đặc điểm sinh thái :
Thân có màu sẫm.
Mắt có thể phát triển (cú, chim lợn...) hoặc nhỏ lại (lươn), tiêu giảm... phát triển xúc giác, có cơ quan phát sáng.
- Ảnh hưởng của nhiệt độ (mục II) :
+ Trước hết, GV có thể yêu cầu HS cho biết theo ảnh hưởng của nhiệt độ người ta chia thành các nhóm đ ộng v ật nào ? (đ ộng v ật h ằng
nhiệt và động vật biến nhiệt).
Nêu được đặc điểm của động vật hằng nhiệt và động vật biến nhiệt.
* Động vật biến nhiệt : Thân nhiệt biến đổi theo nhi ệt đ ộ môi tr ường.
158
* Động vật hằng nhiệt : Thân nhi ệt ổn đ ịnh, đ ộc l ập v ới s ự bi ến đ ổi c ủa nhi ệt đ ộ môi tr ường
+ Để giúp HS nắm được sự thích nghi của sinh vật với nhiệt độ, GV vấn đáp HS tìm ra s ự khác gi ữa đ ộng v ật s ống ở n ơi có khí h ậu
nóng và động vật sống ở nơi có khí hậu lạnh.
GV có thể hướng dẫn HS điền vào bảng sau :
Các quy tắc Nội dung Giải thích
Quy tắc về kích
thước cơ thể
Quy tắc về diện tích
bề mặt cơ thể

Hướng dẫn :
Các quy tắc Nội dung Giải thích
Quy tắc về kích Động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới (khí hậu Động vật hằng nhiệt sống ở nơi nhiệt độ thấp kích thước cơ thể
thước cơ thể lạnh) thì kích thước cơ thể lớn hơn so với động lớn→ tỉ lệ S/V nhỏ để giảm sự thoát nhiệt. Kích thước lớn → tích
vật cùng loài hay loài có quan hệ họ hàng gần nhau luỹ được nhiều chất dinh dưỡng → sống qua mùa đông kéo dài. Lớp
sống ở vùng nhiệt đới ấm áp. mỡ dưới da có tác dụng cách nhiệt → hạn chế sự toả nhiệt.
Quy tắc về diện tích Động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới có tai, Động vật hằng nhiệt sống ở nơi nhiệt độ thấp, phần thò bé → tỉ lệ
bề mặt cơ thể đuôi và các chi... thường bé hơn tai, đuôi, chi ...của S/V nhỏ để giảm sự thoát nhiệt.
động vật ở vùng nóng.

+ GV giúp HS biết được công thức tổng nhiệt hữu hiệu và vận dụng để làm một bài tập cụ thể.
Ví dụ : M ộ t loài ru ồi qu ả, khi s ống ở Hà n ội nhi ệt đ ộ trung bình ngày là 26 o C thì th ời gian phát tri ển là 20 ngày.
a. Hãy tính t ổng nhi ệt h ữu hi ệu c ần cho m ột chu kì s ống c ủa loài ru ồi qu ả này ở Hà N ội.
b. N ế u cũng loài ru ồi đó, s ống ở Thanh Hoá có nhi ệt đ ộ trung bình ngày là 27,5 o C thì th ời gian phát tri ển đ ượ c d ự đoán ở loài
n ày là bao nhiêu ? Bi ết r ằng nhi ệt đ ộ ng ưỡng phát tri ển c ủa loài này là 13,5 o C.
c. T ừ k ết qu ả c ủa câu a và b có th ể rút ra nh ận xét gì ?

H ướ ng d ẫ n :
a. T ổng nhi ệt h ữu hi ệu c ần cho m ột chu kì s ống c ủa loài ru ồi qu ả này ở Hà N ội :
S = (T - C) D = (26 – 13,5) 20 = 250 độ.ngày
b. Thời gian phát triển của loài khi sống ở Thanh Hoá là :
159
S 250
= ≈ 18 ngày
T − C 27,5 − 13,5
c. Nhận xét : Nhiệt độ trung bình của môi trường càng tăng thì thời gian phát tri ển c ủa loài càng ng ắn l ại → Cùng một loài nếu sống ở
vùng nóng hơn thì số thế hệ trong năm càng nhiều hơn.
Đối với HS khá, giỏi có thể yêu cầu về nhà tìm hiểu thêm sự thích nghi của thực vật với nhiệt độ.

- Ảnh hưởng của độ ẩm (mục III) :
GV cho HS đọc SGK và trả lời các câu hỏi :
+ Theo ảnh hưởng của độ ẩm đến đời sống, thực vật được chia làm mấy nhóm ? (3 nhóm) Nêu đặc điểm của mỗi nhóm.
Thích nghi của thực vật trên cạn với độ ẩm :
* Cây ưa ẩm : Sống nơi ẩm ướt, lá to và mỏng, tầng cutin rất mỏng. Khả năng điều tiết nước yếu, gặp điều kiện khô hạn như khi
nắng nóng quá cây thoát nước nhanh nên bị héo.
* Cây ưa hạn :
Chống mất nước : Lá tiêu giảm hoặc biến thành gai (xương rồng). Phiến lá hẹp, dài
Dự trữ nước : Thân có nhiều tế bào chứa nước, khi gặp mưa cây tích luỹ một lượng nước trong cơ thể, trong củ...
Lấy nước : Rễ mọc sâu trong lòng đất, hoặc lan rộng để hấp thụ nước...
Trốn hạn : Khi khô hạn lâu, hoạt động sinh lí của cây yếu, ban ngày lỗ khí đóng để hạn chế mất nước.
Hạt rụng xuống, ngủ nghỉ khi gặp điều kiện thuận lợi thì nảy mầm.
* Cây trung sinh : Có tính chất trung gian giữa 2 nhóm trên.
+ Theo ảnh hưởng của độ ẩm đến đời sống, động vật được chia làm mấy nhóm ? (3 nhóm) Nêu đặc điểm của mỗi nhóm.
Thích nghi của động vật ở cạn :
* Động vật ưa ẩm (ếch, nhái, giun đất...) nhu cầu về độ ẩm môi trường hoặc trong thức ăn cao. Da ẩm ướt và là cơ quan trao đổi nước,
khí của cơ thể (ếch nhái). Hoạt động nhiều vào ban đêm, trong bóng râm hoặc trốn tránh vào các hang hốc. Vào mùa đông lạnh ho ặc khi thi ếu
nước thì ếch nhái có thể ngủ thời gian dài trong hang hoặc vùi mình trong bùn ẩm ướt.
* Động vật ưa khô có khả năng chịu được độ ẩm thấp, thiếu nước lâu dài. Có một số đặc điểm :
Chống thoát hơi nước : giảm lỗ chân lông, hoá sừng, phân khô, nước tiểu ít
Chứa nước : tích luỹ dưới dạng mỡ (bướu ở lạc đà), ốc miệng có nắp chứa nước.
Lấy nước : chủ động tìm nguồn nước, sử dụng các loại nước (lạc đà sử dụng cả nước mặn), uống nước nhiều. Một số động
vật có thể tạo nước trong có thể nhờ quá trình phân giải mỡ.


160
Trốn hạn : khi thời tiết khô thì di trú đến nơi có độ ẩm cao và ổn định, di cư trốn hạn (nhiều loài côn trùng), hoạt động về
đêm…
- Sự tác động tổ hợp của nhiệt - ẩm (mục IV) :
GV giúp HS thấy được tác động tổng hợp của nhiệt - ẩm, hiểu được khái niệm “thuỷ nhiệt đồ“ và ứng dụng của nó.
- Sự tác động của các nhân tố sinh thái khác (mục V) :
Đây là nội dung không bắt buộc trong chương trình. GV có thể cho HS tự đọc.


- Sự tác động trở lại của sinh vật lên môi trường (mục VI) :
GV cần lưu ý HS sự tác động của môi trường và sinh v ật là tác đ ộng t ương h ỗ : Các nhân tố của môi trường tác động đến sinh vật làm
sinh vật có những biến đổi thích nghi, ngược lại sinh vật cũng tác động trở lại làm biến đổi môi trường.
GV yêu cầu HS lấy ví dụ minh hoạ.
Từ đó yêu cầu HS liên hệ với sự tác động của con người → xây dựng ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên.
GV cần lưu ý thêm HS : Sự tác động qua lại giữa sinh vật và các nhân t ố sinh thái qua nhi ều th ế h ệ hình thành ở sinh v ật nh ững đ ặc
điểm thích nghi với các điều ki ện khác nhau c ủa môi tr ường v ề hình thái, gi ải ph ẫu, sinh lí và t ập tính ho ạt đ ộng.
- Ở bài này GV chú ý rèn luyện được kĩ năng phân tích các yếu tố môi trường và xây dựng được ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên.

Bài 50 : THỰC HÀNH : QUAN SÁT VI KHÍ HẬU CỦA MỘT KHU VỰC

GV có thể thực hiện như SGK và giúp HS :
Làm quen với cách đo đạc, khảo sát một vài nhân tố sinh thái đơn giản
-
Biết ghi chép, đánh giá và thảo luận kết quả đo được.
-


CHƯƠNG II : QUẦN THỂ SINH VẬT

BÀI 51 : QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CÁ THỂ TRONG QUẦN THỂ

- Quần thể sinh vật và quá trình hình thành quần thể (mục I) :
GV đưa ra một số ví dụ và yêu cầu HS nghiên cứu nội dung mục I SGK để tìm hiểu khái niệm quần thể sinh vật.
Sau đó yêu cầu HS tìm ra dấu hiệu của quần thể để phân biệt với một tập hợp ngẫu nhiên các cá thể. Từ đó đi đến định nghĩa quần thể :
161
Quần thể là tập hợp các cá thể cùng loài cùng sống trong m ột kho ảng không gian xác đ ịnh vào m ột th ời đi ểm nh ất đ ịnh có kh ả năng sinh
sản tạo ra thế hệ mới.
Cần lưu ý HS quần thể có lịch sử hình thành và có mối quan hệ tương hỗ giữa các cá thể với nhau và với môi trường.
* Đối với HS khá, giỏi cần nắm được quá trình hình thành quần thể : Đầu tiên, một số cá th ể cùng loài phát tán t ới môi tr ường s ống m ới
của môi trường. Những cá thể thích nghi được với môi trường thì tồn tại và gi ữa chúng thi ết lập m ối quan h ệ sinh thái, các cá th ể sinh s ản và
dần hình thành quần thể ổn định.

- Quan hệ giữa các cá thể trong quần thể (mục II) :
1. Quan hệ hỗ trợ.
GV yêu cầu HS quan sát hình 51.2 SGK và nghiên cứu mục II.1 SGK để trả lời các câu hỏi sau :
Biểu hiện của quan hệ hỗ trợ là gì ? Ví dụ ?
Hãy nêu ý nghĩa của quan hệ hỗ trợ ?
+ Biểu hiện của quan hệ hỗ trợ : Thể hiện thông qua hiệu quả nhóm, cụ thể :
* Đối với động vật thể hiện ở lối sống bầy đàn.
* Đối với thực vật thể hiện ở hiện tượng sống thành búi, khóm…
+ Ý nghĩa :
* Đối với thực vật.
Hạn chế sự mất nước, chống lại tác động của gió.
Thông qua hiện tượng liền rễ ở một số loài cây mà quá trình trao đổi chất diễn ra mạnh mẽ hơn.
* Đối với động vật :
Giúp nhau trong quá trình tìm kiếm thức ăn, cũng như chống lại kẻ thù.
Tăng khả năng sinh sản.
Vậy : Quan hệ hỗ trợ đảm bảo cho quần thể tồn tại m ột cách ổn đ ịnh, khai thác t ối đa ngu ồn s ống, làm tăng kh ả năng s ống sót và sinh
sản của loài.
Đối với HS khá, giỏi cần nắm được điều kiện xảy ra quan hệ hỗ trợ.
2. Quan hệ cạnh tranh.
GV nêu vấn đề : Quan hệ cạnh tranh xảy ra khi nào ? Biểu hiện của quan hệ cạnh tranh là gì ? Ý nghĩa của mối quan hệ đó ?
+ Nguyên nhân.
* Do nơi sống chật chội, nhu cầu sống lớn hơn so với nguồn sống trong sinh cảnh.

162
* Con đực tranh giành con cái hoặc ngược lại trong đàn vào mùa sinh sản.
+ Biểu hiện.
* Ở thực vật : thông qua hiện tượng tự tỉa.
* Ở động vật thể hiện ở sự cách li cá thể.
+ Ý nghĩa :
* Giảm sự cạnh tranh.
* Nhờ cạnh tranh mà số lượng cá thể trong quần thể duy trì ở mức phù hợp, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển.
Đối với HS khá, giỏi cần phân tích được nguyên nhân và ý nghĩa của các mối quan hệ hỗ trợ và cạnh tranh.
GV bổ sung bên cạnh quan hệ cạnh tranh còn tồn tại các kiểu quan hệ khác trong quần thể như kí sinh cùng loài và ăn thịt đồng loại.
Phần này GV cho HS tự đọc sách giáo khoa.

Chương III. QUẦN XÃ SINH VẬT

Bài 55 : KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN XÃ

- Có thể thực hiện như hướng dẫn sách sinh học 12 (cơ bản).
- Cần lưu ý để HS biết được ngoài đặc trưng về thành phần loài và đ ặc tr ưng v ề phân b ố cá th ể trong không gian còn có đặ c tr ưng v ề ho ạt
đ ộng ch ức năng c ủa các nhóm loài :
* S inh v ật t ự d ưỡ ng có kh ả năng t ự t ổng h ợp ch ất h ữu c ơ t ừ các ch ất vô c ơ đ ể nuôi s ống c ơ th ể (cây xanh và m ột s ố vi sinh
v ậ t).
* S inh v ật d ị d ưỡ ng không t ự t ổng h ợp đ ượ c ch ất h ữu c ơ t ừ các ch ất vô c ơ, s ống nh ờ ngu ồn th ức ăn s ơ c ấp. Bao g ồm đ ộng
v ậ t (sinh v ật tiêu th ụ) và vi sinh v ật (sinh v ật phân gi ải).

Bài 56 : CÁC MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI TRONG QUẦN XÃ

GV có thể hướng dẫn HS hoàn thành bảng sau :

Quan hệ Đặc điểm Ví dụ
Ý nghĩa
Cộng sinh
Hợp tác
163
Hỗ trợ Hội sinh
Cạnh tranh
Kí sinh
Đối kháng
Ức chế – cảm nhiễm
Sinh vật ăn sinh vật khác


GV có thể hướng dẫn HS hoàn thành cột đặc điểm và cột ví dụ. Cột ý nghĩa có thể làm vào cuối tiết học hoặc về nhà.
Hướng dẫn :
Quan hệ Đặc điểm Ví dụ
Ý nghĩa
Cộng sinh Hai loài cùng có lợi khi sống chung và Tăng khả năng dinh dưỡng, có lợi cho Trùng roi Trichomonas và
mối, vi khuẩn lam và cây
Hỗ trợ nhất thiết phải có nhau ; khi tách riêng 2 loài cả về nơi ở.
họ đậu...
cả hai loài đều có hại.
Hợp tác Hai loài cùng có lợi khi sống chung Tăng khả năng dinh dưỡng, chống chịu Sáo và trâu rừng, nhạn bể
và cò làm tổ tập đoàn...
nhưng không nhất thiết phải có nhau ; với các điều kiện bất lợi, chống kẻ
khi tách riêng cả hai loài đều có hại. thù...
Hội sinh Khi sống chung một loài có lợi, loài kia Tăng khả năng dinh dưỡng của một Mọt bột bám trên lông
không có lợi cũng không có hại gì ; khi loài, giúp bảo vệ và phát tán cá thể..... chuột trù, phong lan bám
trên thân cây gỗ...
tách riêng một loài có hại còn loài kia
không bị ảnh hưởng gì.
Cạnh tranh - Các loài cạnh tranh nhau về nguồn + Đảm bảo trạng thái cân bằng sinh Trâu và bò cạnh tranh
nhau cỏ, cú và chồn cạnh
Đối kháng sống, không gian sống. học trong tự nhiên.
- Cả hai loài đều bị ảnh hưởng bất lợi, + Hình thành các ổ sinh thái khác nhau. tranh nhau thức ăn trong
rừng, thực vật cạnh tranh
thường thì một loài sẽ thắng thế còn Cạnh tranh nơi ở ảnh hưởng tới sự
nhau về ánh sáng.
loài khác bị hại nhiều hơn. phân bố.
Một loài sống nhờ trên cơ thể của loài Có thể hình thành mối tương quan Cây tầm gửi kí sinh trên
Kí sinh
thân cây gỗ ; giun kí sinh
khác, lấy các chất nuôi sống cơ thể từ giữa vật kí sinh và vật chủ và trở nên
trong ruột người.
có lợi đối với vật chủ (tăng sức đề
loài đó.
kháng).
Ức chế – cảm Một loài này sống bình thường, nhưng Lợi dụng các chất tiết của sinh vật để Tảo giáp nở hoa gây độc
164
nhiễm gây hại cho loài khác. ức chế sinh vật khác, chế tạo thuốc cho cá ; tỏi tiết chất gây
ức chế hoạt động của vi
trừ sâu sinh học.
sinh vật xung quanh.
Sinh vật ăn sinh - Hai loài sống chung với nhau. Ổn định trạng thái cân bằng quần thể. Cáo ăn gà, bò ăn cỏ.
vật khác - Một loài sử dụng loài khác làm thức Tăng khả năng sống sót và sinh sản
ăn. Bao gồm : Động vật ăn động vật, của cá thể, loại trừ dịch bệnh, trao đổi
động vật ăn thực vật. vốn gen giữa các quần thể...

GV cần giúp HS tìm hiểu hiện tượng khống chế sinh học :
GV có thể đưa ra đồ thị về mối quan hệ giữa sinh vật và sinh vật để HS phân tích và rút ra khái niệm khống chế sinh học :
Là hiện tượng số lượng cá thể của một loài bị khống chế ở một mức độ nhất định, không tăng cao quá hoặc thấp quá do tác động của các mối
quan hệ hỗ trợ hoặc đối kháng giữa các loài trong quần xã.
Cần lưu ý để HS biết được ứng dụng về khống chế sinh học trong sản xuất và lấy các ví dụ minh hoạ.
- Giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ các loài sinh vật trong tự nhiên..

Bài 57 : MỐI QUAN HỆ DINH DƯỠNG

- Chuỗi thức ăn và bậc dinh dưỡng (mục I) :
GV cho HS đọc thông tin trong SGK và hướng dẫn HS tìm hiểu khái niệm chuỗi thức ăn, các loại chuỗi thức ăn, bậc dinh dưỡng.
+ Khái niệm chuỗi thức ăn : GV đưa ví dụ yêu cầu HS nhận xét và rút ra khái niệm.
Chu ỗi th ức ăn l à m ột dãy các loài sinh v ật có m ối quan h ệ v ới nhau v ề m ặt dinh d ưỡng, trong đó loài này ăn loài khác phía
tr ướ c và là th ức ăn c ủa loài ti ếp theo phía sau.
+ Có 2 lo ại chu ỗi th ức ăn :
* Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật t ự d ưỡng .
Ví dụ : Cỏ→ Châu chấu→ Ếch→ Rắn
* Chuỗi thức ăn bắt đầu bằng sinh vật ăn mùn bã h ữu c ơ .
Ví dụ : Giun (ăn mùn) → tôm → người.
Đối với HS khá giỏi GV có thể gi ới thi ệu các cách đánh s ố chu ỗi th ức ăn, ch ỉ ra chu ỗi th ức ăn nào chi ếm ưu th ế ở qu ần xã tr ẻ, qu ần
xã già ?

165
Cỏ→ Châu chấu→ Ếch→ Rắn
Ví d ụ :
* Chỉ ra độ dài toàn chuỗi th ức ăn : 1 2 3 4
* Chỉ ra độ dài của sinh vật d ị d ưỡng : 1 2 3
* Chỉ ra độ dài của động vật ăn th ịt : 1 2
+ Bậc dinh dưỡng : Cho HS quan sát hình 57.1, phân tích và rút ra khái ni ệm b ậc dinh d ưỡng.
Bậc dinh dưỡng là những loài cùng m ức năng l ượng và s ử d ụng th ức ăn cùng m ức năng l ượng trong l ưới th ức ăn (ho ặc chu ỗi th ức
ăn).
GV có thể sử dụng hình 57.1 SGK và yêu c ầu HS ch ỉ ra các loài trong m ỗi b ậc dinh d ưỡng (c ấp 1, c ấp 2...).
- Khái niệm lưới thức ăn (mục II) :
GV yêu cầu HS quan sát hình 57.1, đ ọc thông tin trong SGK và rút ra khái ni ệm l ưới th ức ăn.
Lướ i th ức ăn l à t ậ p h ợp các chu ỗi th ức ăn trong h ệ sinh thái, có nh ững m ắt xích chung.
Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần n ắm đ ượ c khái ni ệm b ậc dinh d ưỡng
- Tháp sinh thái (m ục III) :
GV yêu c ầu HS quan sát 57.2 về các tháp sinh thái và đưa ra khái niệm tháp sinh thái, các loại tháp sinh thái và đặc điểm của mỗi dạng
hình tháp.
+ T háp sinh thái : B ao g ồm nhi ều hình ch ữ nh ật x ếp ch ồng lên nhau, các hình ch ữ nh ật có chi ều cao b ằng nhau, còn chi ều dài
b i ể u th ị đ ộ l ớn c ủa m ỗi b ậc dinh d ưỡ ng. Tháp sinh thái cho bi ết m ức đ ộ dinh d ưỡng ở t ừng b ậc và toàn b ộ qu ần xã.
+ Có 3 loại hình tháp sinh thái :
* Hình tháp số lượng xây dựng d ựa trên s ố l ượng cá th ể sinh v ật ở m ỗi b ậc dinh d ưỡng.
* Tháp sinh khối xây dựng dựa trên kh ối l ượng t ổng s ố c ủa t ất c ả các sinh v ật trên m ột đ ơn v ị di ện tích hay th ể tích ở m ỗi
bậc dinh dưỡng.
* Tháp năng lượng xây dựng dựa trên s ố năng l ượng đ ược tích lu ỹ trên m ột đ ơn v ị di ện tích hay th ể tích trong m ột đ ơn v ị th ời
gian ở mỗi bậc dinh dưỡng.
Đối với HS khá, giỏi cần nắm được ưu, nhược c ủa 3 lo ại hình tháp đó.


Bài 59 : THỰC HÀNH :
TÍNH ĐỘ PHONG PHÚ CỦA LOÀI VÀ KÍCH THƯỚC QUẦN THỂ THEO PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH BẮT THẢ LẠI


166
Thực hiện như hướng dẫn của SGK nhằm :
Đánh giá mức đa dạng (độ phong phú của loài) trong quần xã.
-
Tính số lượng quần thể theo phương pháp đánh bắt thả lại.
-




CHƯƠNG IV : HỆ SINH THÁI, SINH QUYỂN VÀ SINH THÁI HỌC VỚI QUẢN LÍ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

BÀI 60. HỆ SINH THÁI

- Khái niệm hệ sinh thái (mục I) :
GV yêu cầu HS quan sát hình 42.1 ( trang 187 SGK sinh học 12 c ơ bản), hình 60 (trang 247 SGK), đ ọc thông tin trong SGK đ ể tr ả l ời câu
hỏi sau :
Hệ sinh thái là gì ?
Các thành phần cấu trúc nên hệ sinh thái ?
+ T ừ đó đi đ ến khái ni ệm h ệ sinh thái : Hệ sinh thái b ao g ồm qu ần xã sinh v ật và sinh c ảnh (môi trường vô sinh của quần xã) ,
trong đó các sinh v ật tác đ ộng qua l ại v ới nhau và v ới các thành ph ần c ủa sinh c ảnh t ạo nên các chu trình sinh đ ịa hoá. Nh ờ đó, h ệ
sinh thái là m ột h ệ th ống sinh h ọc hoàn ch ỉnh và t ương đ ối ổn đ ịnh.
- Các thành ph ần c ấu trúc c ủa h ệ sinh thái (m ục II) :
Một hệ sinh thái bao gồm 2 thành phần :
+ Thành phần vô cơ là môi trường vật lí hay sinh cảnh gồm :
* Các chất vô cơ :
* Các chất hữu cơ
* Các yếu tố khí hậu : ánh sáng, độ ẩm…
+ Thành phần hữu sinh bao gồm nhiều loài sinh vật của quần xã, tuỳ theo hình thức dinh dưỡng của từng loài trong hệ sinh thái mà
xếp thành 3 nhóm :
* Sinh vật sản xuất :

167
* Sinh vật tiêu thụ :
* SV phân giải gồm chủ yếu là nấm, vi khuẩn và 1 số loài động vật không xương sống(như giun đất, sâu bọ…) chúng phân giải
xác chết và các chất thải của sinh vật thành các chất vô cơ để trả lại môi trường.
- Các ki ểu h ệ sinh thái ch ủ y ếu trên trái đ ất (m ục III) :
Có các ki ểu h ệ sinh thái ch ủ y ếu : H ệ sinh thái t ự nhiên (trên c ạn, d ưới n ước) và nhân t ạo (trên c ạn, d ưới n ước).
Ph ần này GV h ướ ng d ẫn HS đ ọc SGK và nêu đ ặc đi ểm c ủa m ỗi ki ểu h ệ sinh thái.
- Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường thiên nhiên.

Bài 61 : CÁC CHU TRÌNH SINH ĐỊA HOÁ TRONG HỆ SINH THÁI

- Khái niệm chu trình sinh địa hoá (mục I) :
GV có thế giới thiệu cho HS biết trao đổi vật chất trong hệ sinh thái bao gồm : Trao đổi chất trong phạm vi quần xã và giữa quần xã
sinh vật với sinh cảnh của nó.
GV yêu cầu HS quan sát hình 61.1 SGK và cho bi ết khái ni ệm chu trình sinh đ ịa hoá các ch ất là gì ?
Chu trình sinh đ ịa hoá : Là chu trình trao đ ổi các ch ất trong t ự nhiên. M ột chu trình sinh đ ịa hoá g ồm có các thành ph ần : T ổng
h ợp các ch ất, tu ần hoàn ch ất trong t ự nhiên, phân gi ải và l ắng đ ọng m ột ph ần v ật ch ất (trong đ ất, n ước...).
- M ột s ố chu trình sinh đ ịa hoá (m ục II, III, IV, V) :
GV có th ể cho HS th ực hi ện l ệnh trong SGK, quan sát hình 61.2, 61.3, 61.4, 61.5 SGK và yêu c ầu HS mô t ả đ ược các chu trình
sinh đ ịa hoá c ủa cacbon, n ướ c, nit ơ, ph ốt pho.
* Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần v ẽ mô t ả đ ược s ơ đ ồ chu trình tu ần hoàn v ật ch ất c ủa n ước, C, N và P.

BÀI 62. DÒNG NĂNG LƯỢNG TRONG HỆ SINH THÁI

- Dòng năng lượng trong hệ sinh thái (mục I) :
+ GV có thể cho HS tìm hiểu khái niệm dòng năng l ượ ng : s ự v ận chuy ển năng l ượ ng qua các b ậc dinh d ưỡng.
GV cho HS nghiên cứu và giúp HS làm rõ đặc điểm dòng năng lượng trong h ệ sinh thái.
* Năng lượng của hệ sinh thái ch ủ yếu đ ược l ấy t ừ năng l ượng ánh sáng m ặt tr ời.
* Dòng năng lượng trong hệ sinh thái ch ỉ đ ược truy ền theo m ột chi ều (sinh v ật s ản xu ất → các b ậc dinh d ưỡng → môi tr ường).


168
* Dòng năng lượng giảm dần trong h ệ sinh thái (S ự v ận chuy ển năng l ượ ng trong h ệ sinh thái qua các b ậc dinh d ưỡng tuân theo
n guyên t ắc “giáng c ấp”).
Đối với HS khá, giỏi, GV có th ể yêu c ầu gi ải thích đ ặc đi ểm cu ối cùng.
+ Hiệu suất sinh thái :
GV ra một bài tập về hiệu su ất sinh thái và h ướng d ẫn HS gi ải bài t ập, t ừ đó các em s ẽ rút ra khái ni ệm hi ệu su ất sinh thái.
Hiệu suất sinh thái là tỉ lệ phần trăm chuyển hoá năng l ượng gi ữa các b ậc dinh d ưỡng trong h ệ sinh thái.
* Đ ối v ới HS khá, gi ỏi c ần n ắm đ ượ c :
S ự khác nhau gi ữa chu trình tu ần hoàn v ật ch ất và năng l ượng.

- S ả n l ượ ng sinh v ật s ơ c ấp (m ục II) :
G V cho HS đ ọc thông tin trong SGK và h ướng d ẫn HS bi ết đ ược khái ni ệm s ản l ượng sinh v ật s ơ c ấp, s ản l ượng s ơ c ấp tinh
( sả n l ượ ng th ực t ế) và bi ểu di ễn b ằng công th ức m ối quan h ệ gi ữa s ản l ượ ng s ơ c ấp và s ản l ượ ng th ực t ế :
Sản lượng sinh vật sơ c ấp được các sinh v ật s ản su ất (cây xanh, t ảo, m ột s ố vi sinh v ật t ự d ưỡng) t ạo nên trong quá trình quang h ợp
và hoá tổng hợp.
PN (Sản lượng sơ cấp thực tế) = P G (Sản lượng sơ cấp) - R (sản lượng m ất đi do hô h ấp)
GV có thể lấy một ví dụ minh hoạ.
- S ả n l ượ ng sinh v ật th ứ c ấp (m ục III) :
GV cho HS đ ọc thông tin trong SGK và h ướng d ẫn HS bi ết đ ược khái ni ệm s ản l ượng sinh v ật th ứ cấp.
Sản lượng sinh vật thứ c ấp được hình thành b ởi các sinh v ật d ị d ưỡng, ch ủ y ếu là đ ộng v ật.
Đối với HS khá giỏi có thể yêu cầu phân biệt được sản lượng sinh vật sơ cấp và sản lượng sinh vật thứ cấp trong hệ sinh thái.

Bài 63 : SINH QUYỂN
- Khái niệm (mục I) :
GV có thể đặt câu hỏi cho HS : tập hợp toàn bộ môi trường vô sinh và sinh vật trên trái đất có thể được xem như một hệ sinh thái
không ? (có, đó là hệ sinh thái khổng lồ được tập hợp từ tất cả các hệ sinh thái trên cạn và dưới nước) Nó khác gì với các hệ sinh thái khác như
hệ sinh thái rừng, hệ sinh thái hồ... ? (sinh quyển là hệ sinh thái lớn nhất và đa dạng nhất, các hệ sinh thái rừng, hồ...ch ỉ là nh ững b ộ ph ận,
những đơn vị cấu trúc lên sinh quyển).
Từ đó đi đến khái niệm sinh quyển.
- Các khu sinh học chính trên trái đất (mục II) :

169
GV cho HS tìm hiểu khái niệm khu sinh học.
GV yêu cầu HS đọc thông tin SGK, phân loại và mô tả các đặc điểm cơ bản của mỗi khu sinh học :
+ Điều kiện địa chất (đất đóng băng hay không ? Màu mỡ hay không ?).
+ Điều kiện khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa....thế nào ?).
+ Đặc điểm hệ động vật, thực vật ?




Bài 64 : SINH THÁI HỌC VÀ VIỆC QUẢN LÍ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

- Các dạng tài nguyên thiên nhiên và sự khái thác của con người (mục I) :
GV có thể yêu cầu HS kể tên các dạng tài nguyên (tái sinh, không tái sinh, vĩnh c ửu), yêu c ầu HS tìm hi ểu và h ướng d ẫn HS hoàn thành
bảng sau :

Loại tài nguyên Tình hình sử dụng
Đấ t
Tài nguyên tái sinh
Nước
Không khí
Đa dạng sinh học
...
Khoáng sản (sắt, nhôm, chì, than đá...)
Tài nguyên không tái sinh
Phi khoáng sản (dầu mỏ, khí đốt...)
Tài nguyên vĩnh cửu Năng lượng mặt trời
Năng lượng gió
...

GV hướng dẫn HS tìm hiểu về ô nhiễm môi trường (đất, n ước, không khí...) và nguyên nhân gây ra ô nhi ễm. T ừ đó yêu c ầu HS đ ưa ra
các biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường, vai trò của giáo dục môi trường trong bảo vệ môi trường sống c ủa con người và sinh v ật.
- Vấn đề quản lí tài nguyên cho phát triển bền vững (mục II) :
170
GV cho HS tìm hiểu khái niệm phát triển bền vững và lấy ví dụ minh ho ạ. T ừ đó yêu c ầu HS nêu và tìm hi ểu các gi ải pháp đ ể phát
triển bền vững.
GV cần giúp các em lấy thêm nhiều ví dụ thực tế minh hoạ cho các biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và hạn chế ô nhiễm
môi trường ở địa phương.




BÀI 47. ÔN TẬP PHẦN TIẾN HOÁ VÀ SINH THÁI HỌC
Trong khuôn khổ của một tiết học lại phải ôn tập cả phần tiến hoá và sinh thái nên GV không th ể đi vào ôn t ập t ừng bài h ọc c ụ th ể. Cách
tốt nhất để giúp HS ôn tập là hệ thống hoá lại toàn bộ kiến thức dưới dạng s ơ đồ phân nhánh (bản đ ồ khái ni ệm) r ồi h ướng d ẫn HS đ ể các
em tự mình ôn tập bằng cách xây dựng các bản đồ khái niệm liên kết các phần đã h ọc l ại v ới nhau bằng các m ối liên h ệ nh ất đ ịnh nh ư ví d ụ
đã nêu ở bài 47 trong SGK. GV có thể xem lại nội dung ”quan điểm tiếp cận cấu trúc hệ thống”.
GV cũng có thể sử dụng các phiếu học tập để hướng dẫn HS ôn tập.
Học xong bài này, HS phải khái quát hoá được toàn bộ nội dung cốt lõi của phần tiến hoá và sinh thái học với các n ội dung c ụ th ể sau :
I. Phần tiến hoá
1. Bằng chứng tiến hoá và cơ chế tiến hoá.
1. Bằng chứng tiến hoá :
Bằng chứng nói lên mối quan hệ giữa các loài sinh vật với nhau. Có 2 lo ại bằng ch ứng ti ến hoá đó là b ằng ch ứng ti ến hoá tr ực ti ếp và
bằng chứng tiến hoá gián tiếp



Các bằng chứng tiến hoá Nội dung Ví dụ Ý nghĩa

Bằng chứng giải phẫu so
Bằng chứng
sánh
gián tiếp
Bằng chứng phôi sinh học

171
Bằng chứng địa lí sinh vật
học
Bằng chứng tế bào học và
sinh học phân tử

Bằng chứng
trực tiếp Hoá thạch

Nội dung của phiếu học tập
Các bằng Nội dung Ví dụ Ý nghĩa
chứng tiến
hoá
+ Cơ quan tương đồng (cơ quan cùng Tay người và tay dơi Phản ánh sự tiến hoá phân li.
Bằng chứng nguồn) : là những cơ quan nằm ở những vị
Bằng chứng
giải phẫu so trí tương ứng trên cơ thể có cùng nguồn gốc
gián tiếp
trong quá trình phát triển của phôi nên có
sánh
kiểu cấu tạo giống nhau.

+ Cơ quan tương tự (cơ quan cùng chức) : Chi sau của cá voi có Cơ quan tương tự phản ánh
Là những cơ quan khác nhau về ngu ồn gốc hình dạng tương tự sự tiến hoá đồng quy.
nhưng đảm nhiệm những chức phận gi ống như đuôi cá
nhau nên có kiểu hình thái t ương tự.
Phôi của các động vật có xương sống Phôi của cá, kì giông, Sự giống nhau trong phát
thuộc những lớp khác nhau, trong nh ững rùa, gà cho tới các triển phôi của các loài thu ộc
giai đoạn phát triển đầu tiên đều gi ống động vật có vú kể cả các nhóm phân loại khác nhau
nhau về hình dạng chung cũng như quá người đều trải qua các là một bằng chứng về nguồn
Bằng chứng trình phát sinh các cơ quan. giai đoạn có các khe gốc chung của chúng. Những
phôi sinh học đặc điểm giống nhau đó càng
mang...
nhiều và càng kéo dài trong

172
những giai đoạn phát tri ển
muộn của phôi chứng tỏ quan
hệ họ hàng càng gần.

Bằng chứng địa Dựa trên kết quả nghiên cứu về sự phân bố
lí sinh vật học địa lí của các loài trên Trái Đất ( loài đã diệt
vong cũng như loài hiện tại), liên quan đến
sự biến đổi của các điều kiện địa chất.

- Phân tích trình tự các axit amin của cùng Người giống tinh tinh Sự sai khác vè trình tự axit
một loại prôtêin hay trình tự các nuclêôtit 97,6% ADN, giống amin càng ít điều đó chứng tỏ
của cùng một gen vượn Gibbon 94,7% tinh tinh có quan hệ họ hàng
gần hơn so với Gôrila
ADN.

Bằng chứng tế - Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào, Tế bào nhân sơ và tế
bào học và sinh các tế bào đều được sinh ra từ các tế bào bào nhân thực đều có
học phân tử sống trước đó. Tế bào là đơn vị tổ chức c ơ các thành phần cơ
bản của cơ thể sống. bản : Màng sinh chất,
tế bào chất và nhân
(hoặc vùng nhân).


Bằng chứng Hoá thạch là di tích của sinh v ật đ ể l ại Một vết chân, một bộ + Hoá thạch là bằng chứng
trực tiếp trong các lớp đất đá của vỏ trái đất. xương... trực tiếp để biết được lịch
Hoá thạch sử phát sinh, phát tri ển c ủa
sự sống.
+ Là dẫn liệu quý để nghiên
cứu lịch sử vỏ trái đất.


173
1.2. Thuyết tiến hoá của Lamac và thuyết tiến hoá Đac uyn.
GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập với các nội dung sau :

Chỉ tiêu phân biệt Học thuyết Lamac Học thuyết Đac uyn

Nguyên nhân tiến hoá
Cơ chế tiến hoá

Hình thành đặc điểm thích nghi

Hình thành loài mới


Nội dung của phiếu học tập :

Chỉ tiêu phân biệt Học thuyết Lamac Học thuyết Đac uyn

Nguyên nhân tiến hoá - Sự thay đổi của ngoại cảnh Chọn lọc tự nhiên tác động thông qua đặc tính biến
- Thay đổi tập quán hoạt động của động vật dị và di truyền.

Sự di truyền các đặc tính thu được trong đời cá thể Sự tích luỹ các biến dị có lơị, đào thải các biến dị
Cơ chế tiến hoá dưới tác dụng của ngoại cảnh hay của tập quán hoạt có hại dưới tác động của chọn lọc tự nhiên.
động
Hình thành đặc điểm Ngoại cảnh thay đổi chậm, sinh vật có khả năng phản - Biến dị phát sinh vô hướng
ứng phù hợp nên không có một loài nào bị đào thải - Sự thích nghi hợp lí đạt được thông qua sự đào
thích nghi
thải các dạng kém thích nghi.

Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng trung Loài mới được hình thành từ từ qua nhiều dạng
gian, tương ứng với sự thay đổi của ngoại cảnh. trung gian dưới tác động của chọn lọc tự nhiên,
Hình thành loài mới theo con đường phân li tính trạng, từ một nguồn
gốc chung.
174
Chiều hướng tiến hoá Nâng cao dần trình độ tổ chức cơ thể từ đơn giản đến - Ngày càng đa dạng phong phú.
phức tạp. - Tổ chức ngày càng cao.
- Thích nghi ngày càng hợp lí


1.3. Thuyết tiến hoá hiện đại : gồm thuyết tiến hoá tổng hợp và thuyết tiến hoá bằng các đột biến trung tính.
GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập với các nội dung sau :

Vấn đề Thuyết tiến hoá tổng hợp Thuyết tiến hoá bằng các
đột biến trung tính
Nhân tố tiến hoá
Cơ chế tiến hoá
Đóng góp mới

Nội dung của phiếu học tập :

Vấn đề Thuyết tiến hoá tổng hợp Thuyết tiến hoá bằng các
đột biến trung tính
Nhân tố tiến hoá - Đột biến cùng với giao phối tạo nguồn nguyên liệu tiến Quá trình đột biến làm phát sinh các đột biến
hoá. trung tính.
- Chọn lọc tự nhiên xác định chiều hướng và nhịp độ tiến
hoá.
- Di- nhập gen, các yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu
nhiên có thể làm thay đổi tần số alen và tần số kiểu gen
Sự biến đổi cấu trúc di truyền của quần thể dưới áp lực của Sự củng cố ngẫu nhiên các đột biến, không chịu
Cơ chế tiến hoá tác động của chọn lọc tự nhiên.
chọn lọc tự nhên được các cơ chế cách li thúc đẩy hình
thành 1 hệ gen kín khác biệt di truyền so với quần thể ban
đầu, cách li sinh sản với quần thể gốc
Đóng góp mới - Làm sáng tỏ cơ chế tiến hoá nhỏ diễn ra trong lòng qu ần - Nêu giả thuyết về cơ chế tiến hoá cấp phân
thể. tử, giải thích sự đa dạng của các phân tử

175
- Bắt đầu làm rõ những nét riêng của tiến hoá lớn prôtêin.
- Giải thích sự đa hình cân bằng trong quần thể
giao phối.

1.4. Loài và quá trình hình thành loài.
+ Loài là gì ? Cấu trúc loài ?
+ Quá trình hình thành loài mới.
Để HS ôn tập tốt các con đường hình thành loài mới, GV yêu cầu HS hoàn thành vào phiếu học tập sau :



Các con đường hình thành loài mới Nội dung Ví dụ
Hình thành loài khác khu vực địa lí Hình thành loài bằng cách li địa lí

Hình thành loài bằng cách li sinh thái.

- Hình thành loài bằng cơ chế đa bội khác nguồn
Hình thành loài cùng khu vực địa lí
(lai xa và đa bội hoá).
- Hình thành loài bằng đa bội hoá cùng nguồn
- Hình thành loài bằng cấu trúc lại bộ NST


2. Sự phát sinh và phát triển của sự sống.
GV yêu cầu HS hoàn thành sơ đồ sau vÒ qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ ho¸ häc vµ tiÕn ho¸ tiÒn sinh häc :
I II



C¸c chÊt
h÷ c¬® n
u ¬ 5
2 3 4
1
gi¶n

ARN
Pr«tªin
H¬ n­íc,
i a,........ 176
ADN
Axit
khÝ b,........
nuclªic
cacb«nic c,
, NH3.... Cacbohi® r«
d, Saccarit
II. Phần sinh thái học
Trình bày được khái niệm môi trường và các nhân tố sinh thái của môi trường ảnh hưởng như thế nào đến cá thể sinh vật.
Trình bày được khái niệm quần thể sinh vật và các đặc trưng của một quần thể sinh vật dưới góc độ sinh thái học.
Nêu được các mối quan hệ giữa các sinh vật trong quần thể sinh vật và các yếu tố ảnh hưởng đến kích thước của quần thể sinh vật.
Trình bày được khái niệm quần xã và mối quan hệ giữa các loài trong quần xã.
Trình bày được khái niệm hệ sinh thái và mối quan hệ giữa các loài trong hệ sinh thái.
Trình bày được khái niệm chuỗi và lưới thức ăn.
Mô tả được một cách khái quát sự chuyển hoá vật chất trong quần xã và chu trình sinh địa hoá.
GV sử dụng hình 47.3 ( trang 214 SGK) yêu cầu HS giải thích các khái niệm trong sơ đồ.
Môi trường Nhân tố sinh thái




Nhân tố vô sinh Nhân tố hữu sinh




177
Các cấp tổ chức sống
Cá thể Quần Quần
thể xã
178
BÀI 48 : ÔN TẬP CHƯƠNG TRÌNH SINH H ỌC C ẤP THPT

GV cần cho học sinh th ấy khi t ốt nghi ệp và đ ặc bi ệt là khi thi vào đ ại h ọc, ch ương trình thi không ch ỉ n ằm trong ch ương trình sinh
học 12 mà còn nằm trong toàn b ộ ch ương trình c ủa c ả b ậc THPT, th ậm chí toàn b ộ nh ững gì mà h ọc sinh đã h ọc đ ược.
Việc ôn tập và hệ thống hoá là công vi ệc c ủa t ừng h ọc sinh. GV không nên làm s ẵn ch ương trình ôn t ập đ ể h ọc sinh h ọc thu ộc mà
nên tạo điều kiện đ ể h ọc sinh th ể hi ện nh ững gì mà mình đã h ọc đ ược. Qua s ự trình bày c ủa h ọc sinh GV có th ể giúp các em đi ều ch ỉnh
những thiếu sót hoặc đặt ra các câu h ỏi đ ể ki ểm tra xem h ọc sinh có hi ểu đúng các khái ni ệm c ơ b ản hay không . Bài này là m ột trong
những bài khó nhất, GV phải có s ự chuẩn b ị chu đáo c ả v ề n ội dung và ph ương pháp m ới có th ể th ực hi ện thành công. Nên giao tr ước n ội
dung cho từng nhóm học sinh chu ẩn b ị tr ước ở nhà. Gi ờ h ọc ch ỉ là nh ững ho ạt đ ộng báo cáo c ủa các nhóm v ề k ết qu ả làm vi ệc c ủa
nhóm. GV cũng có th ể h ướng d ẫn ôn tập theo quan đi ểm ti ếp c ận c ấu trúc h ệ th ống : đi theo t ừng b ậc c ấu trúc, m ỗi b ậc nêu đ ặc đi ểm
sinh học đặc trưng.

Sau khi học xong toàn b ộ ch ương trình sinh h ọc b ậc THPT, h ọc sinh c ần ph ải :
- Khái quát hoá đ ược toàn b ộ n ội dung ki ến th ức c ủa toàn ch ương trình theo các c ấp t ổ ch ức c ủa s ự s ống.
- Nhận biết được các đặc đi ểm c ơ bản c ủa t ừng c ấp bậc t ổ ch ức c ủa s ự s ống t ừ c ấp t ế bào, c ơ th ể, qu ần th ể và h ệ sinh thái.
- Nắm được cơ chế di truyền và bi ến d ị, qua đó gi ải thích đ ược t ại sao con cái sinh ra ch ỉ gi ống b ố, m ẹ trên nh ững nét l ớn, đ ồng
thời cũng hi ểu được tại sao sinh gi ới ngày nay đa d ạng và phong phú.
- Hiểu được cơ chế ti ến hoá của sinh gi ới theo các quan ni ệm, đ ặc biệt là quan niệm của thuyết tiến hoá tổng h ợp.
- Nhận biết được các mỗi quan hệ hữu cơ giữa các cấp tổ chức của sự sống và sự tương tác giữa các cấp tổ chức sống với môi trường.




179
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học (Nhà xuất bản Giáo dục – Tháng 8/2006)
2. Sinh học 12 (Nguyễn Thành Đạt, Tổng Chủ biên – Phạm Văn Lập, Chủ biên – Đặng Hữu Lanh – Mai Sỹ Tuấn - Nhà xuất bản Giáo
dục – Tháng 6/2008)
3. Sinh học 12 nâng cao (Vũ Văn Vụ, Tổng Chủ biên – Nguyễn Như Hiền, Chủ biên – Vũ Đức Lưu, đồng Chủ biên – Trịnh Đình Đạt -
Chu Văn Mẫn – Vũ Trung Tạng - Nhà xuất bản Giáo dục – Tháng 6/2008)
4. Hướng dẫn thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 12 môn Sinh học - Tài liệu bồi dưỡng giáo viên (Ngô Văn Hưng, Chủ biên - Nhà
xuất bản Giáo dục – Tháng 7/2008)
5. Bài tập chọn lọc Sinh học 12 cơ bản và nâng cao (Ngô Văn Hưng, Chủ biên – Lê Hồng Điệp – Nguyễn Thị Linh - Nhà xuất bản Hà Nội
– năm 2008)
6. Basic Education Curriculum B. E. 2544 (A.D. 2001 – Ministry of Education Thailand)
7. Advanced Biology for You (Gareth Williams – Reprinted in 2003 by : Nelson Thomes Ltd)
8. A new Introduction to Biology (Bill Indge – Martin Rowland – Margaret Baker, Hodder & Stoughton 2005)




180
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản