LỊCH SỬ Y HỌC

Chia sẻ: truongthiuyen13

Tham khảo tài liệu 'lịch sử y học', y tế - sức khoẻ phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: LỊCH SỬ Y HỌC

LËCH SÆÍ Y HOÜC
LËCH
Muûc tiãu hoüc táûp
Muûc

N ãu âæ åüc caïc âàûc âiãø m phaït triãø n
Nãu

cuía y hoüc qua chãú âäü xaî häüi.
c uía
P hán tê ch âæ åüc caïc kãút luáûn ruït ra
Phán

tæ ì lë ch s æ í y hoüc.

1.MÅÍ ÂÁÖU
1 .MÅÍ
2. Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI NGUYÃN THUÍY .
2. HOÜC

( 3 .000.000 nàm âãún 4.000 nàm træ åïc
3.000.000

Cäng ng uyãn)
Cäng
2 .1.S æ û xuáút hiãûn c uía c o n ng æ åìi v aì
2.1.S

s æ û ra âåìi c uía y ho üc
2.1.1 S æ û xuáút hiãûn c uía c o n ng æ åìi


P haït hiãûn xæ ång ho ïa thaûc h c uía

n g æ åìi væ åün Âäng Phi c ho tháúy lo aìi
n g æ åìi xuáút hiãûn trãn traïi âáút c aïc h
n g aìy nay kho aíng trãn 3.000.000 nàm laì
â iãö u c hàõ c c hàõ n. The o phaït hiãûn kho a
h o üc åí Âäng Phi, lao âäüng s aïng taûo ra
c hê nh c o n ng æ åìi vaì xaî häüi lo aìi ng æ åìi.
2.1.2. S æ û ra âåìi c uía y ho üc


Ng æ åìi ta âaî tç m tháúy nhæ îng máö m
Ng

m äúng , dáúu vãút c uía ho aût âäüng y
h o üc qua c aïc c äng c uû khai quáût nåi c æ
truï vaì mai taïng c uía ng æ åìi ng uyãn
thuíy, tranh ve î, âiãu khàõ c , âäö duìng
tro ng hang âäüng , mäü c äù, ng än ng æ î,
truyãûn c äø tê c h...Chê nh s aín xuáút, s æ û
lao âäüng c uía ng æ åìi ng uyãn thuíy laìm
c ho nãö n kinh tãú ng uyãn thuíy phaït
triãø n, tæ ì âáúy taûo âiãö u kiãûn c ho s æ û
p haït triãø n c uía c aïc ho aût âäüng y ho üc ,
c hæ ï khäng phaíi do tháö n thaïnh, tråìi
Lë c h s æ í y ho üc bàõ t âáö u c uìng mäüt


luïc våïi lë c h s æ í phaït s inh ra bãûnh táût
v aì lë c h s æ í ng æ åìi tháö y thuäúc âiãö u trë .
Vaìo kho aíng 17.000 nàm træ åïc c äng
n g uyãn, ng æ åìi ta tç m ra âæ åüc mäüt hç nh
v e î ng æ åìi phuì thuíy c hæ îa bãûnh tro ng
h ang 3 anh e m åí trãn nuïi Pyre ne e ïs åí
P haïp. Nhæ váûy lë c h s æ í y ho üc bàït âáö u
c uìng mäüt luïc våïi lë c h s æ í phaït s inh ra
b ãûnh, tæ ïc vaìo thåìi kyì ng æ åìi hiãûn âaûi
x uáút hiãûn, c o ï thãø vaìo kho aíng 17.000
n àm træ o ïc c äng ng uyãn, c uîng tro ng thåìi
â aûi âäö âaï c uî háûu kyì (40.000 nàm -
12.000 nàm træ åïc c äng ng uyãn).
1 2.000
2 .2. Caïc ho aût âäüng y ho üc tro ng xaî
2.2.

häüi ng uy ãn thuíy
h äüi
2 .2.1. Co n ng æ åìi thåìi tiãö n s æ í d aïm thæ í
2.2.1.

p háùu thuáût ng uy hiãø m
Âuûc mäø xæ ång s o ü, c huí yãúu laìm

b åït âau, âãø ma quyí ra kho íi âáö u, c hæ ï
khäng phaíi g iaíi quyãút vãút thæ ång åí
tro ng s o ü, vç khäng c o ï vãút thæ ång naìo
c aí. ( Âáy laì s æ û kãút håüp g iæ îa tän
g iaïo våïi y thuáût)
2.2.2 Vãö v ãû s inh p ho ìng b ãûnh


Haình âäüng vãû s inh pho ìng bãûnh ra
Haình

â åìi ráút s åïm, tuy c o ìn thä s å, g iuïp c ho
n g æ åìi ng uyãn thuíy c häúng âåî våïi thiãn
n hiãn nhæ láúy laï âãø c he mç nh, c he
â áö u c häúng nàõ ng mæ a, láúy vo í c áy, da
thuï âãø laìm c hàn, kã s aìn c ao âãø
Âàûc biãût khi ng æ åìi ng uyãn thuíy
Âàûc


tç m ra âæ åüc læ ía, g iuïp c ho c o n ng æ åìi
s æ åíi áúm, c häúng áø m tháúp, biãút àn
c hê n...
2.2.3 S àn s o ïc b aì m e û v aì tre í e m


Âåî âe í vaì s àn s o ïc tre í e m laì nhæ îng
Âåî


h o aût âäüng y ho üc láu âåìi do ng æ åìi
p huû næ î lao âäüng , tê c h luîy kinh
n g hiãûm tro ng nuäi c o n vaì truyãö n tæ ì
âåìi naìy s ang âåìi khaïc .
â åìi
2.2.4 Vãö c hæ îa b ãûnh


Tro ng ho aût âäüng lao âäüng âãø s inh
Tro


täö n, c o n ng æ åìi ng uyãn thuíy dáö n dáö n
n háûn tháúy c o í c áy, ho a quaí c o ï nhæ îng
thæ ï c hæ îa âæ åüc bãûnh naìo âo ï.
thæ
Ng æ åìi ng uyãn thuíy c o i ng uyãn nhán
Ng


g áy nãn bãûnh táût laì nhæ îng hiãûn
tæ åüng thæ ûc tãú tro ng thiãn nhiãn nhæ
c áy, âaï, s uïc váût vaì ho ü c hæ îa bãûnh
b àò ng nhæ îng thæ ï c o ï tro ng thiãn nhiãn:
c áy, c o í.... Âáúy laì quan niãûm y ho üc thä
s å c uía ng æ åìi ng uyãn thuíy.
3.Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI
CHIÃÚM HÆÎU NÄ LÃÛ
CHIÃÚM

( Thãú g iåïi c äø âaûi : 4000 nàm træ åïc
Thãú

c äng ng uyãn - 500 nàm s au c äng ng uyãn)
Thåìi g ian naìy xuáút hiãûn trãn traïi
Thåìi

âáút 3 nho ïm quäúc g ia:
â áút
- Nho ïm quäúc g ia c äø âaûi Trung
Nho

Âäng : Læ åîng haì, Ai Cáûp.
Âäng
- Nho ïm quäúc g ia c äø âaûi Viãùn
Nho

Âäng : Áún Âäü, Trung Quäúc .
Âäng
3 .1. Y ho üc tro ng c aïc q uäúc g ia c äø âaûi
3.1.

p hæ ång âäng
( Trung âäng vaì Viãùn Âäng ).


3.1.1 Y ho üc c äø v uìng Læ åîng haì ( Læ u

væ ûc s äng Tig re vaì Euphrate )

3 000 nàm træ åïc c äng ng uyãn, nhæ îng
3000

n g æ åìi S ume ïrie n viãút trãn âáút thä, âuïc
thaình khuän näø i lãn nhæ îng c hæ î hç nh
b uïa, no ïi lãn c aí mäüt täø c hæ ïc c aïc
tháö y thuäúc våïi mäüt trç nh âäü ng hiãûp
v uû ráút c ao , âãø laûi c aí c aïc lo aûi dao
p háùu thuáût. Ho ü c ho g an laì c å quan
â iãö u ho ìa quan tro üng nháút, tim laì
trung tám c uía trê tuãû, tai laì trung tám
c uía ng hë læ ûc , mäüng laì taûi maïu, maïu
â äø i måïi båíi tiãu thuû thæ ïc àn. 2000
Kãú tuûc ng æ åìi S ume ïrie n laì ng æ åìi
Kãú

B abylo ne . Thåìi kyì naìy c o ï nhiãö u taìi
liãûu vãö y ho üc hån laì y ho üc S ume ïrie n.
Co ï mäüt bäü luáût Hammo urabi c o ï quy
â ë nh c aïc âiãö u vãö y tãú nhæ tháö y
thuäúc âæ åüc traí 10 âäö ng baûc nãúu
c hæ îa âæ åüc mäüt c o n màõ t kho íi nho üt
c ho c huí nä, 2 âäö ng c ho nä lãû, 5 âäö ng
n ãúu c hæ îa âæ åüc kho íi bãûnh xæ ång
h ay phuí taûng , nãúu g áy c hãút ng æ åìi
h o àûc máút màõ t s au khi mäø thç bë
træ ìng phaût bàò ng c aïc h c àõ t c uût 2 tay.
Thåìi kyì naìy c o ìn biãút:
Thåìi
- Ruäö i laì váût truyãö n mäüt s äú
Ruäö

bãûnh.
b ãûnh.
- B ãûnh âau ràng vaì thuäúc c hæ îa
Bãûnh

ràng .
ràng
- Caïc thæ ï thuäúc måî, ræ åüu, dáö u,
Caïc

máût o ng , s æ îa.
m áût
- Thuäúc c hæ îa bãûnh khaïc : to íi, haût
Thuäúc

c aíi, mæ åïp âàõ ng , læ u huyình, c aì âäüc
dæ åüc .

- Daûng thuäúc c o ï: s àõ c , c ao , bäüt


* He ïro do te : S æ í g ia Hy Laûp 484- 420
He

træ åïc c äng ng uyãn c o ï g hi ràò ng åí
B abylo ne , s æ û hiãø u biãút c uía ng æ åìi
d án vãö bãûnh táût khaï phäø biãún,
n g æ åìi bãûnh âæ åüc nàò m mäüt c häù åí
g iæ îa c håü, phäú, nåi c äng c äüng âãø c ho
Thåìi kyì naìy vai tro ì c uía ng æ åìi tháö y

thuäúc mang tê nh c aïc h mäüt g iaïo s é
ráút ro î ne ït, c o ìn pháø u thuáût viãn
c hiãúm mäüt âë a vë tháúp hån. Bãûnh
táût âæ åüc xe m laì háûu quaí c uía mäüt
täüi läùi, c uía s æ û g iáûn dæ î c uía c aïc
tháö n linh ho àûc kãút quaí c uía mäüt s æ û
aïm aính do quyí quaïi.
a ïm
3.1.2 Y ho üc thåìi c äø Ai c áûp

Nãö n vàn minh Ai Cáûp laì mäüt tro ng ba
Nãö

nãö n vàn minh låïn nháút thåìi xæ a.
n ãö
Thåìi kyì naìy y ho üc c uîng mang tê nh
Thåìi

c háút tän g iaïo . Træ åïc khi c hæ îa ng æ åìi
b ãûnh thæ åìng c o ï tãú lãù, s au âo ï âáúm
b o ïp c å thãø , ho àûc c ho uäúng thuäúc g áy
n än mæ ía. Thåìi kyì naìy mäüt ng æ åìi kiãm
n hiãûm væ ìa laìm g iaïo s é vaì tháö y thuäúc (
s au vaìi thãú kyí måïi taïc h). Ng æ åìi Ai Cáûp
c ho ràò ng ng æ åìi bë bãûnh hay bë c hãút laì
d o c o ï mäüt ma læ ûc hung aïc laìm c ho c o n
n g æ åìi äúm vaì c hãút.
Nhæ ng dáö n dáö n y ho üc taì thuáût
Nhæ

â æ åüc thay bàò ng y ho üc c hán c hê nh hån
v ç c o ï taïc duûng c uía c aïc thuäúc c hæ îa
b ãûnh.
Âàûc âiãø m c uía y ho üc c äø Ai Cáûp:
Âàûc
- Täø c hæ ïc thaình c aïc c huyãn kho a: Màõ t,
Täø
ràng , âáö u.
ràng
- Co ï tháö y thuäúc c hæ îa nhæ îng bãûnh
Co
khäng nhç n tháúy ( bãûnh näüi kho a)
khäng
- Cháún thæ ång ho üc âæ åüc phaït triãø n
Cháún
s åïm ( do tai naûn tro ng lao âäüng xáy
dæ ûng , c hiãún tranh...)

- Ng o aûi kho a c o ìn âån s å ( taìi liãûu c uía
Ng
Ebe rs c o ï taí lám s aìng c aïc khäúi u, taìi
liãûu Edwin S mith c o ï nãu c aïc h âiãö u trë
c aïc vãút thæ ång , vãút bo íng , nàõ n
- Kyî thuáût æ åïp xaïc täút.
Kyî
- Co ï træ åìng Y åí S ais ( haû læ u s äng Nil)
Co
525 nàm træ åïc c äng ng uyãn.
5 25
- Chæ îa bãûnh bàò ng c aïc lo aûi thuäúc
Chæ
n æ åïc , viãn, måî, bäüt, mæ åïp âàõ ng , ho a
h o ìe , g an bo ì, c háút s àõ t, rãù læ ûu táø y
g iun, båm vaìo ám âaûo axid lac tic âãø
traïnh thai, c hæ îa màõ t bàò ng s ulfat âäö ng ,
c áö m maïu bàò ng s àõ t nung âo í.
- Chæ îa bãûnh bàò ng váût lyï trë liãûu ( thãø
duûc , xo a bo ïp...)
d uûc
- Vãû s inh vaì täø c hæ ïc y tãú âãø pho ìng
Vãû
b ãûnh âaî âaût âæ åüc mäüt trç nh âäü khaï
c ao . Nhæ îng quy tàõ c vãö vãû s inh âaî
â æ åüc aïp duûng ng hiãm ng àût tæ ì viãûc
tàõ m g iàût, c àõ t to ïc âãún viãûc c áúm àn
thë t s uïc váût c o ï váût laû baïm vaìo , táø y
g iun c o ï âë nh kyì c aí âäúi våïi ng æ åìi
kho íe . Co ï nhæ îng tháö y thuäúc c huyãn
laìm viãûc kiãø m tra âãø âaím baío nhán
læ ûc tro ng c aïc c äng trç nh xáy dæ ûng vaì
n hæ îng c uäüc haình quán: c o ï thãø laì
3.1.3 Y ho üc c äø Áún Âäü


Nhæ îng hiãø u biãút vãö y ho üc Áún
Nhæ

Âäü khaï haûn c hãú thåìi kyì naìy. Bäü
kinh Yajur Ve da âaî taí mäüt hãû thäúng
tuáö n ho aìn maïu, bãûnh dë c h haûc h do
c huäüt, muäùi âäút g áy ra s äút re ït, bãûnh
lao c o ï ho , s äút, khaûc ra maïu, kãø 700
tãn thaío mäüc c hæ îa bãûnh, c äng thæ ïc
xäng , xo a, nàõ n, bo ïp.
x äng
Thåìi kyì naìy c o ï S US RATA laì pháùu
Thåìi

thuáût viãn näø i tiãúng âaî taí 100 lo aûi
d uûng c uû thuí thuáût thæ åìng duìng , thuí
thuáût mäø tæ í c ung láúy thai, mäø s o íi
b aìng quang . Ng o aûi kho a âæ åüc phaït
Giaíi pháø u c o ìn ng he ìo naìn do tän
Giaíi

g iaïo c áúm mo üi tiãúp xuïc våïi xaïc c hãút.
S US RATA c o ï no ïi âãún c å thãø g äö m c o ï
300 xæ ång , 90 g án, 500 c å.
3 00
Ng æ åìi Áún Âäü g io íi vãö mäø màõ t,
Ng

m uîi, mäi, tai, ho üng , biãút duìng thuäúc
g iaím âau, thuäúc ng uí khi mäø xe í. Ho ü
â aî no ïi âãún duìng c aí aïm thë , hê t thuäúc
m ã khi mäø xe í, vãû s inh vä truìng tro ng
p háùu thuáût: pháùu thuáût viãn phaíi
c àõ t to ïc ng àõ n, mo ïng tay ng àõ n vaì aïo
quáö n tràõ ng tháût s aûc h s e î.
q uáö
Thåìi kyì naìy c o ï S US RATA laì pháùu
Thåìi

thuáût viãn näø i tiãúng âaî taí 100 lo aûi
d uûng c uû thuí thuáût thæ åìng duìng , thuí
thuáût mäø tæ í c ung láúy thai, mäø s o íi
b aìng quang . Ng o aûi kho a âæ åüc phaït
triãø n våïi trç nh âäü khaï c ao : taûo hç nh
m uîi ( thåìi kyì naìy phuû næ î ng o aûi tç nh
s e î bë c àõ t muîi).
Giaíi pháø u c o ìn ng he ìo naìn do tän
Giaíi

g iaïo c áúm mo üi tiãúp xuïc våïi xaïc c hãút.
S US RATA c o ï no ïi âãún c å thãø g äö m c o ï
300 xæ ång , 90 g án, 500 c å.
3 00
Ng æ åìi Áún Âäü g io íi vãö mäø màõ t,
Ng

m uîi, mäi, tai, ho üng , biãút duìng thuäúc
g iaím âau, thuäúc ng uí khi mäø xe í. Ho ü
â aî no ïi âãún duìng c aí aïm thë , hê t thuäúc
3.1.4 Y ho üc c äø Trung Ho a
Trung Quäúc laì mäüt tro ng nhæ îng
Trung
n æ åïc c o ï nãö n vàn minh c äø nháút thãú g iåïi.
Ng ay tæ ì xæ a y ho üc âaî c o ï nhæ îng thaình
tæ ûu låïn.

Tro ng xaî häüi nä lãû, nãö n y ho üc Trung
Tro
Quäúc âaî c o ï nhæ îng tiãún bäü:
Quäúc
- Chám c æ ïu, xo a bo ïp ( âaï nho ün duìng âãø
Chám
c hám)
- B iãút bãûnh kyï s inh truìng âæ åìng ruäüt,
Biãút
bãûnh ràng låüi.
b ãûnh
- Chuï yï vãû s inh àn åí, vãû s inh ho aìn c aính.
Thåìi kyì Xuán thu c hiãún quäúc Bäü
Thåìi
Näüi kinh ra âåìi, phaín aïnh lyï luáûn vaì kinh
n g hiãûm y ho üc thåìi âo ï, laì ng uäö n g äúc lyï
luáûn vaì c å s åí phaït triãø n c uía y ho üc Trung
Liãn quan g iæ îa ng æ åìi vaì tæ û nhiãn
Liãn

( thiãn nhán håüp nháút)
thiãn
Ám dæ ång ng uî haình: ho üc thuyãút naìy
Ám

laì lyï luáûn vaì phæ ång phaïp c uía c aïc
n haì y ho üc Trung Quäúc duìng âãø
n háûn thæ ïc vaì khaïi quaït mo üi hiãûn
tæ åüng s inh lyï, bãûnh lyï c uía c o n
ng æ åìi.
ng
P huí taûng , kinh laûc : ho üc thuyãút kinh
Phuí

laûc c o ï liãn quan máût thiãút våïi viãûc
âiãö u trë bàò ng c hám c æ ïu.
â iãö
Näüi dung c uía Näüi kinh ráút pho ng phuï,
Näüi

a ính hæ åíng s áu s àõ c âãún to aìn bäü
nãö n y ho üc Trung Quäúc .
n ãö
B iãø n Thæ åïc thåìi Xuán Thu âæ åüc c o i
Biãø

laì ng æ åìi âáö u tiãn âaî c o ï c äng täø ng
h åüp phe ïp xe m maûc h vaì c hám c æ ïu,
3.2.Y ho üc thåìi c äø Hy laûp v aì La m aî


Caïc quäúc g ia Hy laûp vaì La maî ra

â åìi muäün hån c aïc quäúc g ia c äø âaûi
p hæ ång Âäng 20-30 thãú kyí, lë c h s æ í c äø
â aûi Hy Laûp vaì La Maî âæ åüc xe m laì
lë c h s æ í c uía nhæ îng xaî häüi c hiãúm
hæ îu nä lãû âiãø n hç nh.

3.2.1 Y ho üc thåìi c äø Hy Laûp


Quan niãûm vãö tæ û nhiãn åí thåìi âaûi
Quan

naìy c o ï nhiãö u aính hæ åíng âãún y ho üc .
n aìy
Caïc quan âiãø m vãö ng uäö n g äúc s æ û
Caïc

s äúng :
Thale ìs ( 640 - 548 træ åïc c äng ng uyãn )
Thale

næ åïc laì khåíi ng uyãn c uía mo üi váût.

Anaximandre ( 610 - 547 træ åïc c äng
Anaximandre

n g uyãn) c o n ng æ åìi xuáút phaït tæ ì lo aìi
- He ïrac lite ( 576 - 480 træ åïc c äng ng uyãn)
læ ía laì khåíi ng uyãn.

- Anaxime ìne ( 480 træ åïc c äng ng uyãn) :
Anaxime
khäng khê laì ng uyãn täú c å baín.
khäng
- P ythag o re ( 576- 496 træ åïc c äng ng uyãn )
Pythag
c o i c o n s äú laì baín c háút c uía mo üi váût.
- Le uc ippe vaì De ïmo c rite ( 499 - 404 træ åïc
Le
c äng ng uyãn ): thãú g iåïi xuáút hiãûn ra
tæ ì ng uyãn tæ í.

- Ale ïme o n âaî pháùu tê c h s uïc váût, mä taí
Ale
c aïc räúi lo aûn c hæ ïc nàng naîo , xaïc
â ë nh vai tro ì c aïc maìng màõ t, phaït hiãûn
Thåìi kyì naìy g iaíi pháùu ng æ åìi måïi bàõ t
Thåìi

âáö u.
â áö
The o huyãö n tho aûi thç åí Hy Laûp c o i
The

Appo lo n laì vë tháö n s aïng láûp ra thuáût
c hæ îa bãûnh. Appo lo n khäng nhæ îng laìm
c ho thán thãø âæ åüc thanh s aûc h maì
c o ìn laìm tan biãún âæ åüc nhæ îng u aïm
tro ng tám häö n, âe m c aïi âe ûp tåïi træ åïc
c aïc tháö n nhán. Appo lo n c uîng laìm dë u
b åït nhæ îng näùi thàõ c màõ c tro ng tæ
tæ åíng c o n ng æ åìi vaì khiãún c ho tám
tê nh c uía c o n ng æ åìi tråí nãn ho ìa dë u
hån.
h ån.
Thåìi kyì naìy c aïc tháö y thuäúc thæ ûc
Thåìi

h aình duìng c aïc phæ ång phaïp trë liãûu
n äi kho a, ng o aûi kho a, xo a bo ïp, tàõ m,
váûn âäüng ...
v áûn
ÅÍ g iai âo aûn træ åïc Hippo c rate , tro ng
ÅÍ

b aín træ åìng c a” Iliade ” nhaì thå låïn
Ho me ìre viãút:” Khäng c o ï mäüt bãûnh
n aìo do ma quíy laìm c aí maì táút c aí mäùi
b ãûnh âãö u c o ï mäüt ng uyãn nhán riãng ”,
“ Khäng c o ï tháö n thaïnh mang bãûnh c ho
n g æ åìi maì c hê nh c o n ng æ åìi truyãö n c ho
n hau”, “ Thiãn nhiãn laì tháö y thuäúc
c hæ îa bãûnh täút”, “ Chê nh thiãn nhiãn
h aình âäüng vaì ho ìan táút nhiãûm vuû
S au Es c ulape , c o ï 2 træ åìng phaïi y

ho üc âaî hç nh thaình:
ho
- Træ åìng phaïi KNID nàûng vãö lyï luáûn
Træ
nãn phaït triãø n ke ïm.
n ãn
- Træ åìng phaïi COS æ a quan s aït, c o i
Træ
tro üng kinh ng hiãûm thæ ûc tãú. Tæ ì
træ åìng phaïi naìy naíy s inh ra Hippo c rate
vaì Galie n.
v aì
* Hippo c rate ( 460- 377 træ åïc c äng ng uyãn )
Hippo
s inh åí âaío Co s g áö n båì biãø n Tiãø u AÏ.
Âo ï laì thãú kyí c uía Pe ric le ìs , mäüt thiãn taìi
laînh âaûo quäúc g ia, âaî laìm c ho Hy Laûp
n äø i tiãúng læ ìng láùy. Âo ï laì thåìi kyì vaìng
s o n c uía nãö n vàn minh Hy Laûp vç âaî táûp
trung mäüt s äú nhán taìi kiãût xuáút nhæ
S o c rate , Plato n, He ïro date , The uc ydide ...
Hippo c rate laì mäüt ng æ åìi c o ï læ ång
Hippo

tám ng hãö ng hiãûp, c o ï tæ tæ åíng låïn,
âaûo âæ ïc c ao c aí.
â aûo
Låìi thãö Hippo c rate c o ï mäüt näüi
Låìi

d ung ráút c ao âe ûp, nãu lãn mäüt s äú tiãu
c huáø n âaûo âæ ïc c uía ng æ åìi tháö y
thuäúc : Kê nh tháö y, yãu ng hãö , c o ï yï
thæ ïc trac ïh nhiãûm âäúi våïi ng æ åìi
b ãûnh, c hè dáùn c hu âaïo , g iæ î læ ång tám
tro ng s aûc h, c o ï quan âiãø m phu ûnæ î
âuïng âàõ n, yï thæ ïc g iæ î g ç n bê máût.
â uïng
Nhæ îng quan âiãø m vaì thæ ûc tiãùn c å
Nhæ

baín c uía Hippo c rate vãö y ho üc nhæ s au:
b aín
* Taïc h råìi tän g iaïo vaì y ho üc , xáy
Taïc

d æ ûng y ho üc trãn c å s åí váût c háút,
d æ ûa vaì quan s aït c uû thãø , tè mè
* Ng uyãn tàõ c c å baín âãø c hæ îa bãûnh
Ng

c huí yãúu laì tråü læ ûc c ho s æ ïc âãö
khaïng tæ û nhiãn c uía c å thãø , phaíi
traïnh táút c aí nhæ îng g ç c aín tråí khaí
n àng tæ û c hæ îa vaì s æ ïc kho íe tæ û nhiãn
c uía bãûnh nhán. Caïc h âiãö u trë c uía
Hippo c rate ráút tháûn tro üng ” Khäng
â æ åüc laìm báút c æ ï âiãö u g ç mäüt c aïc h
taïo baûo . Âäi khi c o ìn phaíi ng hé ng åi
h o àûc c hàó ng laìm g ç hãút. Nhæ váûy tuy
a nh khäng laìm âæ åüc g ç c ho bãûnh
n hán, nhæ ng anh c uîng c hàó ng taïc haûi
g ç ho ü.”
Äng âãö ra thuyãút mäi træ åìng , c o n
Äng

n g æ åìi s äúng khäng c ä láûp maì duì
m uäún hay khäng váùn phaíi tuán the o
c aïc quy luáût tæ û nhiãn. Vai tro ì c uía
n g æ åìi tháö y thuäúc laì khäng âæ åüc âäúi
láûp tæ û nhiãn maì phaíi taûo âiãö u kiãûn
thuáûn låüi c ho tæ û nhiãn, c ho c å thãø
c häúng laûi bãûnh táût. Viãûc àn uäúng
â aî âæ åüc äng ng hiãn c æ ïu ráút kyî, c aïc
c hãú âäü àn uäúng âæ åüc g hi ro î raìng .
Äng c o ìn laì mäüt nhaì tiãút c hãú nuäi
dæ åîng , nhaì vãû s inh ho üc .

* Hippo c rate âaî biãút bãûnh lao , ung
Hippo

thæ , thiãúu maïu, bæ åïu c äø , bãûnh xanh
læ åït c uía phuû næ î, s o íi máût, æ ï maïu,
â äüng kinh, c aïc c hæ ïng liãût, hys te rie ,
räúi lo aûn tám tháö n, bãûnh âæ åìng hä
h áúp, tiãu ho ïa, g an, laïc h, tháûn, tiãút
n iãûu, s inh duûc , xæ ång , da, tai muîi
h o üng , dë æ ïng do thæ ïc àn (g o üi laì
bãûnh âàûc æ ïng ).
b ãûnh
* Hippo c rate laì mäüt nhaì pháùu
Hippo

thuáût, âaî mäø vaì c hæ îa g aîy xæ ång ,
n àõ n s ai khåïp, c hæ îa vãút thæ ång âáö u.
Duûng c uû pháùu thuáût ráút pho ng phuï:
dao mäø , que thàm, naûo ...
d ao
* P hæ ång phaïp xe m bãûnh c uía äng
Phæ

laì tç m hiãø u tiãö n s æ í g ia âç nh vaì c aï
n hán ng æ åìi bãûnh, nhæ îng s æ û viãûc vaì
h o aìn c aính xaíy ra, quan s aït kyî træ åïc
khi kãút luáûn. Äng âãö ra phæ ång phaïp
h äüi c háø n ( phaíi g o üi thãm tháö y thuäúc
khaïc âãún khaïm, c uìng xe m bãûnh âãø ì
c háø n âo aïn âæ åüc ro î raìng , khäng nãn
táûp trung tháö y thuäúc âãø c aîi c o ü vaì
nhaûo baïng nhau).
n haûo
* Cå thãø c uîng nhæ vaûn váût âæ åüc


c áúu taûo båíi 4 ng uyãn täú: khäng khê ,
læ ía, næ åïc , âáút. Co i c o n ng æ åìi c o ï 4
lo aûi dë c h: maïu, næ åïc muîi, máût vaìng ,
m áût âe n taûo ra s æ ïc læ ûc . Máút c án
bàò ng taûo ra bãûnh táût.
b àò
* Vãö dæ åüc : Duìng thuäúc phiãûn, c aì
Vãö

â äüc dæ åüc , thuäúc ng uí, an tháö n, muäúi
c hç , muäúi ac id, muäúi âäö ng , thuäúc
måî.
m åî.
* Kiãún thæ ïc g iaíi pháùu bë haûn c hãú
Kiãún

n ãn khäng phán biãût âæ åüc âäüng
maûc h vaì té nh maûc h...vv
m aûc
* Vãû s inh âæ åüc c o i laì ng uyãn tàõ c
Vãû

c å baín c ho s aûc h s e î c å thãø . Thãø duûc
ráút phäø biãún.
ráút
S au âo ï He ïro phile vaì Eras is trate thaình

láûp træ åìng phaïi Ale xandrie .
láûp
+ He ïro phile ( 320 nàm træ åïc c äng
He

n g uyãn ) âæ åüc c o i laì c ha âe í c uía g iaíi
p háùu. Äng laì ng æ åìi âáö u tiãn mäø xe í,
n g hiãn c æ ïu c å thãø ng æ åìi vaì thuï, taí ro î
â aûi naîo , tiãø u naîo , naîo tháút, phán
b iãût tháö n kinh vaì c å, c hia dáy tháö n
kinh c aím g iaïc vaì váûn âäüng , taí g an,
tuûy, tuyãún næ åïc bo üt, bäü pháûn s inh
d uûc , phán biãût âäüng maûc h vaì té nh
m aûc h, nhë p âáûp c uía maûc h liãn quan
â ãún nhë p âáûp c uía tim, âàût tãn vo îng
maûc c uía màõ t.
m aûc
+ Eras is trate ( 310 nàm træ åïc c äng
Eras

n g uyãn ) âæ åüc c o i laì c ha âe í c uía s inh lyï
h o üc . Äng c ho ràò ng mäùi c å quan âæ åüc
n uäi dæ åîng båíi mäüt âäüng maûc h vaì
m äüt té nh maûc h, mäüt dáy tháö n kinh.
Äng baïc bo í thuyãút 4 thãø dë c h c uía
Hippo c rate , c ho ràò ng maûc h maïu c o ï
khäng khê , taí c aïc van âäüng maûc h c huí,
â äüng maûc h phäø i, âäüng maûc h g an.
Vãö y tãú, äng nháún maûnh vai tro ì c uía
tiãút c hãú dinh dæ åîng , thãø thao vaì tàõ m
ræ ía

Nhæ îng ng æ åìi thuäüc træ åìng phaïi
Nhæ

Ale xandrie , mäø tàõ c ruäüt, tho aït vë
n g he în. Ammo nius laì ng æ åìi âáö u tiãn
c hæ îa s o íi máût, laìm vuûn s o íi træ åïc âãø
dãù láúy ra.
d ãù
Nãö n y ho üc Hy Laûp c uäúi c uìng råi
Nãö

3.2.2 Y ho üc thåìi c äø La Maî
3 .2.2


Âãú quäúc La Maî ra âåìi vaìo kho aíng
Âãú

thãú kyí thæ ï 8 træ åïc c äng ng uyãn.
Nhæ îng khaïi niãûm vãö kho a ho üc , kãø
c aí y ho üc âãö u âæ åüc truyãö n laûi tæ ì
n g æ åìi Hy Laûp. Ng æ åìi La Maî quan
n iãûm ràò ng laì c äng dán La Maî thç
khäng c áö n g ç ho üc , nháút laì ho üc
thuäúc , vç s æ û ho üc bë c o i nhæ laì bë
m áút pháø m g iaï, do âo ï trç nh âäü y ho üc
thåìi La Maî xuäúng ráút tháúp.
thåìi
* As c le ïpiade ( 128-96 træ åïc c äng
As

n g uyãn ) âaî laìm viãûc åí Hy Laûp træ åïc
khi tåïi La Maî, haình ng hãö g io íi vaì khe ïo ,
p huí nháûn c aïc c háút dë c h c uía
The o äng :

- Thán thãø âæ åüc c áúu taûo båíi nhæ îng ng uyãn
Thán
tæ í c aïc h nhau bàò ng nhæ îng läù nho í tro ng
â o ï c o ï nhæ îng ng uyãn tæ í nho í luän di
c huyãø n. Bãûnh laì do s æ û räúi lo aûn vãö
tæ ång quan g iæ îa ng uyãn tæ í vaì s æ û bãú tàõ c
c aïc läù nho í.
- Tháö y thuäúc phaíi laìm c huí thiãn nhiãn.
- Co ï bãûnh c áúp tê nh vaì maûn tê nh.
- Co i tro üng c hæ îa bãûnh c ho ng æ åìi g iaì.
Co
- Hä háúp âæ a khäng khê vaì phäø i räö i vaìo tim
vaì c uäúi c uìng tåïi c aïc maûc h maïu.
v aì
- Duìng phæ ång phaïp c hæ îa bãûnh g iaín âån:
Duìng
n æ åïc , ræ åüu vang , xo a bo ïp. Chuï yï c hæ îa
b ãûnh pho ìng bãûnh, c hæ îa bãûnh s åïm, âæ ìng
laì âau thãm ng æ åìi âaî khäø vç bãûnh maì
p haíi laìm c ho âåî âau, tám lyï trë liãûu, táûp
* Ce ls e ( Aulus Co rne lius Ce ls us ), åí tro ng
Ce

c aïc nàm âáö u c uía c äng ng uyãn, khäng
p haíi laì tháö y thuäúc , nhæ ng âaî âo ïng
g o ïp ráút låïn c ho ng aình y. Äng laì mäüt
n g æ åìi c o ï s æ û hiãø u biãút baïc h kho a:
Äng viãút vãö näng ho üc , vãö c hiãún
læ åüc , vãö luáût phaïp, vãö triãút ho üc .
Äng âaî viãút c uäún “ Ng hãû thuáût y
h o üc ”. Vãö ng hãö y äng âaî c o ï nhæ îng
q uan âiãø m:
- Y h o üc phaíi âæ åüc xáy dæ ûng trãn
ho

nhæ îng c àn ng uyãn nhç n tháúy.
n hæ
- Âaûo âæ ïc c áö n c o ï c uía pháùu
Âaûo

thuáût viãn
Äng c o ï laìm nhiãö u pháùu thuáût vaì
Äng

khuyãn mäø ung thæ vuï luïc måïi bë , màõ c
láu khäng nãn mäø vç s e î c hãút.
láu
* Dio s c o ride ( 40-90 s au c äng ng uyãn ),
Dio

laì tháö y thuäúc tro ng quán âäüi c uía
Ne ïro n. Äng viãút Mate ria Me dic a g äö m
c aïc h pha c hãú, liãö u læ åüng , hiãûu læ ûc
c uía c aïc thæ ï thuäúc , taí 600 c áy thuäúc
v aì dæ åüc pháø m ho ïa ho üc , âäüng váût,
tro ng âo ï c o ï thuäúc phiãûn, an tháö n, laìm
tã. Äng laì ng æ åìi âáö u tiãn duìng tæ ì
Ane s the s ia. Äng âaî mä taí c áy lä häüi,
dæ ång xè âæ ûc .

* Galie n ( s inh 131 s au c äng ng uyãn ).
Galie

Cha äng , mäüt kiãún truïc s æ âaî the o
â uäø i ng hãö y s au mäüt g iáúc må tro ng âo ï
Äng laì mäüt nhaì g iaíi pháùu: mäø trãn
Äng

â äüng váût, mä taí, mä taí kyî, c hia xæ ång
d e ût vaì daìi, âàût tãn mo îm, máúu, phán
b iãût g án vaì c å, mä taí âäüng maûc h vaì
té nh maûc h.

Äng ng hiãn c æ ïu vãö s inh lyï: dáy tháö n
Äng

kinh, c àõ t tuíy s äúng åí tæ ìng âo aûn khaïc
n hau, trç nh baìy s æ û váûn âäüng vaì c aím
g iaïc åí tæ ìng vuìng khaïc nhau c uía c å thãø ,
â æ åüc c o i laì ng æ åìi s aïng láûp ra y ho üc
thæ ûc ng hiãûm. Äng váùn dæ ûa vaì thuyãút
4 thãø dë c h, thäúng trë c aí c háu Áu thåìi
Trung c äø , c hàûn kho a ho üc khäng phaït
triãø n.
triãø

Vãö âiãö u trë , äng c huï yï vãö c aïc triãûu
Vãö

c hæ ïng , c hæ îa bãûnh c uûc bäü ( khaïc
Hippo c rate c o i bãûnh táût g áy räúi lo aûn
to aìn bäü c o n ng æ åìi).
to
Äng màõ c phaíi s ai láö m nàûng nãö , tin
Äng

ràò ng c o ï s æ û àn thäng g iæ îa 2 næ ía phaíi
v aì traïi c uía tim, âaî laìm tã liãût thaình tæ ûu
y h o üc khaï láu, khiãún Harve y âaî bo í ra
b iãút bao c äng phu âãø laìm c ho s æ û tháût
â æ åüc c äng nháûn. Galie n c o ìn khàó ng âë nh
táút c aí quan âiãø m c uía mç nh laì âuïng c aí
räö i. Cho nãn âaî c o ï ng æ åìi c ho Galie n laì
m äüt tháö y thuäúc vé âaûi nhæ ng laûi laì
m äüt äng thaïnh täö i c uía y ho üc . Galie n
khäng truyãö n laûi âæ åüc g ç c ho ng æ åìi kãú
thæ ìa, khäng xáy dæ ûng âæ åüc mäüt
træ åìng phaïi g ç .
træ
3.3. Y ho üc thåìi c äø Viãût Nam


Caïc h âáy kho aíng 4000-5000 nàm, Viãût
Caïc

Nam, bæ åïc vaìo thåìi âaûi âäö âäö ng .
Ng æ åìi Viãût s äúng thaình tæ ìng c äng xaî,
âåìi s äúng c o ìn âån s å, c o ìn åí nhaì s aìn.
â åìi
- Vuî truû quan c o ìn thä s å våïi khaïi
Vuî

niãûm “ Tråìi tro ìn, âáút vuäng ”.
n iãûm
- Co ìn täö n taûi c aïc h àn tæ åi, àn s äúng ,
Co

næ åïng trãn læ ía.

- Ng æ åìi c hãút âæ åüc c hän c áút g áö n
Ng

nåi åí c uía ng æ åìi s äúng .
n åi
- Viãûc s inh âe í: âe í c o n ra láúy laï
Viãûc

c huäúi lo ït c ho nàò m.
- B iãút duìng næ åïc g iãúng , c hãú biãún
Biãút

thæ ïc àn, àn g he ïp nhiãö u thæ ï c ho dãù
tiãu, g o ïi baïnh c hæ ng c ho s aûc h s e î vaì
âãø âæ åüc láu...
â ãø
- Giao læ u y ho üc våïi Trung Quäúc .
Giao

Ng æ åìi Trung Quäúc thæ åìng s ang láúy
thuäúc åí Viãût Nam nhæ quaí g iun, vaíi,
n haîn, yï dé , náúm hæ ång , quãú, tã g iaïc ,
â áûu kháúu, c aïnh kiãún...Mäüt s äú tháö y
thuäúc Trung Y c uîng s ang ta c hæ îa bãûnh
n hæ Âäø ng Phuûng , c hæ îa bãûnh c o c æ ïng
c ho S é Nhiãúp, Lám Thàõ ng c hæ îa bãûnh
c äø træ åïng c ho våü An Kiãûn, Thäi Vyî
c hæ îa bæ åïu c äø .
Y h o üc Viãût Nam vaì Trung quäúc âaî
ho

g iao læ u tæ ì thãú kyí 2 træ åïc c äng ng uyãn.
4. Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI PHONG KIÃÚN
4.
( Thãú kyí V - Thãú kyí XVII)
Thãú


Caïc quäúc g ia pho ng kiãún ra âåìi vaì

kãút thuïc khäng c uìng mäüt thåìi g ian
n hæ nhau vaì trç nh âäü phaït triãø n c uîng
khäng g iäúng nhau. Caïc quäúc g ia pho ng
kiãún åí c háu AÏ ra âåìi s åïm ( Trung
Quäúc vaìo thãú kyí III træ åïc c äng
n g uyãn ), täö n taûi láu vaì trç trãû. Co ìn åí
Cháu Áu thç ra âåìi muäün hån, tæ ì c uäúi
thãú kyí V s au khi c hãú âäü c hiãúm hæ îu
n ä lãû åí La Maî s uûp âäø vaì c uîng s åïm
b ë s uy yãúu, nhæ åìng c häù c ho c hãú âäü
4.1. Y ho üc A ráûp d æ åïi c hãú âäü p ho ng kiãún


Táút c aí mo üi s æ í g ia âãö u c äng nháûn

ràò ng ng æ åìi A Ráûp g iæ î mäüt vai tro ì quan
tro üng tro ng viãûc læ u truyãö n kinh ng hiãûm y
h o üc c uía Hy Laûp. “ Nãö n y ho üc A Ráûp âaî
laì c aïi g aûc h näúi g iæ îa y ho üc Hy Laûp, kãú
thæ ìa s æ û khän ng o an c uía ng æ åìi xæ a, vaì y
h o üc hiãûn âaûi, bàõ t ng uäö n tæ ì thåìi phuûc
hæ ng ”.

Ng æ åìi A Ráûp âaî dë c h háö u hãút c aïc taìi
Ng

liãûu c uía Hippo c rate vaì Galie n. Caïc danh y
tro ng g iai âo aûn naìy:
tro
- Rhaze s ( 850 -923), danh y näø i tiãúng A
Rhaze

Ráûp, âaî viãút c uäún “Luûc âë a”, mäüt pho
b aïc h kho a to ìan thæ tro ng âo ï äng âaî phiãn
d ë c h c aïc træ åïc taïc c uía c äú nhán vaì c o ï
thãm mäüt baìi mä taí bãûnh âáûu muìa ráút
- Avic e nne ( 980- 1037) “vua kho a ho üc
Avic

“. Co ï thãø c o i äng laì mäüt vë danh y låïn.
Äng c o ìn laì mäüt triãút g ia vaì laì mäüt
n haì váût lyï ho üc . Taïc pháø m “ Cano n”
c uía äng âaî c o ï thåìi kyì âæ åüc c o i laì “
Thaïnh kinh c uía y ho üc “, 500 nàm s au
v áùn c o ìn âæ åüc g iaíng daûy åí Âaûi ho üc
Vie nne (YÏ). Taïc pháø m g äö m 1 triãûu
c hæ î vãö c å thãø ho üc , s inh lyï ho üc ,
c háø n âo aïn vaì âiãö u trë . Taí âuïng bãûnh
v iãm maìng naîo , viãm tháûn maîn tê nh,
liãût dáy tháö n kinh màût, lo e ït daû daìy,
v iãm g an. Tro ng taïc pháø m c uía
Avic e nne c o ìn c o ï nhæ îng låìi khuyãn c ho
s aín phuû, s àn s o ïc s å s inh, nàõ n g aîy
x æ ång , c hæ îa bãûnh bàò ng muäúi
kho aïng , baìo c hãú täø ng håüp c aïc thæ ï
Avic e nne thuäüc phaïi Hippo c rate , c háúp
Avic

n háûn thuyãút vãö c aïc dë c h. To ïm laûi y
h o üc A Ráûp dæ åïi c hãú âäü pho ng kiãún
c o ï nhæ îng âiãø m c áö n c huï yï:
- Tiãúp tuûc vaì bäø s ung c aïc baìi mä taí
Tiãúp

c uía nãö n y ho üc Hy laûp.
- Âiãö u trë ho üc laì pháö n thu âæ åüc
Âiãö

nhiãö u tiãún bäü hån c aí.
n hiãö
- Duìng thuäúc ráút phäø biãún, nhiãö u
Duìng

thuäúc täø ng håüp.
thuäúc
- S aïc h våí dë c h thuáût phaït triãø n.


- Træ åìng g iaíng daûy y ho üc phaït triãø n
Træ

nhæ Zundis hapur, Bag dad, Co rdo ba.
n hæ
- B ãûnh viãûn phaït triãø n : Bag dad c o ï
Bãûnh

60 bãûnh nhán, Co rdo ba c o ï 50.
60
- Phán ng aình y vaì dæ åüc .

4 .2. Y ho üc Trung q uäúc d æ åïi c hãú âäü
4.2.

p ho ng kiãún
Chãú âäü pho ng kiãún Trung Quäúc diãùn ra
Chãú

khi nhaì Tráö n âæ åüc thaình láûp ( 221 træ åïc
c äng ng uyãn ), phaït triãø n vaì ke ïo daìi âãún
thãú kyí III træ åïc c äng ng uyãn vaì âãún thãú
kyí XIII s au c äng ng uyãn. Dæ åïi c hãú âäü
p ho ng kiãún, Trung quäúc âaî xáy dæ ûng
âæ åüc mäüt nãö n vàn ho ïa ræ ûc råî.
âæ
- Vãö d æ åüc ho üc :


+ Caïc danh y âåìi Haïn ( âáö u c äng

n g uyãn ) âaî s o aûn ra bäü “ Tháö n näng baín
thaío ”. S aïc h g äö m 365 vë thuäúc bäø , thuäúc
c hæ îa bãûnh âäüc ho àûc khäng âäüc .
+ Quyãø n “Baín thaío c æ ång muûc ” c uía
Quyãø

Lyï Thåìi Trán c o ï c äúng hiãún to låïn c ho
- Vãö y ho üc :


+ Náng c ao lyï luáûn y ho üc : c o ï

n hæ îng taïc pháø m mang tê nh c háút
täø ng kãút nhæ maûc h ho üc , c hám c æ ïu
v aì nhæ îng taïc pháø m vãö ng o aûi kho a,
phuû kho a, nhi kho a.
p huû
+ Thaïi y s æ ï âåìi Âæ åìng laì mäüt
Thaïi

træ åìng y s åïm nháút.
træ
+ P haït s inh ra phæ ång phaïp c huíng
Phaït

â áûu, phaït triãø n c aïc ho üng , xo a
b o ïp...phæ ång phaïp c hæ îa bãûnh tro ng
n hán dán nhæ c aûo g io ï, g iaïc . Thåìi kyì
â e n täúi c uía Trung Quäúc laì s au nhæ îng
n àm 1840, dæ åïi c hãú âäü næ ía thæ ûc
d án næ ía pho ng kiãún, y ho üc trç trãû.
B äü maïy y tãú thiãúu thäún, lo íng le ío ,
b ãûnh táût ho aình haình. Trung y c o ï
+ Cuäúi âåìi Haïn, Træ ång Tro üng Caính
Cuäúi

( 1 50-219) s o aûn ra 2 bäü “Thæ ång haìn
luáûn” baìn vãö c aïc bãûnh truyãö n nhiãùm
v aì “Kim quy yãúu læ åüc ” baìn vãö näi kho a
vaì taûp bãûnh, c háø n âo aïn vaì trë liãûu.
v aì
Træ ång Tro üng Caính âæ åüc c o i laì mäüt
Træ

tro ng nhæ îng danh y låïn nháút c uía Trung
Quäúc .
Quäúc
+ Væ ång Thuïc Ho ìa ( thãú kyí III s au c äng


n g uyãn ) viãút maûc h kinh baìn vãö 6 bäü
maûc h.
m aûc
Vaìo thãú kyí XIII, XIV, åí Trung Quäúc c o ï
Vaìo

n hiãö u træ åìng phaïi y ho üc âãø laûi aính
hæ åíng låïn vãö s au:

+ P haïi Haìn Læ ång c uía Læ u Ho aìn Tãú
Phaïi

c ho ràò ng c å thãø c hë u aính hæ åíng c uía khê
h áûu s inh ra nhiãût. Duìng thuäúc thanh
Y h o üc Trung Quäúc c huï yï phaït triãø n
ho

ho üc thuyãút kinh laûc vaì c hám c æ ïu.
ho
+ Ho aìng Phuí Máût ( 215 - 282 s au c äng
Ho

n g uyãn ) s o aûn c uäún Giaïp Áút kinh laì
m äüt bäü s aïc h c hám c æ ïu trç nh baìy ro î
kinh laûc vaì viãût vë .
kinh
+ Væ ång Duy Nháút âaî âuïc tæ åüng


b àò ng âäö ng c o ï g hi Kinh laûc vaì Viãût vë
n àm 1026 vaì ve î mäüt táûp hç nh c hám
c æ ïu.
+ Re ìn luyãûn thán thãø âãø pho ìng
Re

b ãûnh vaì c hæ îa bãûnh laì âàûc âiãø m c uía
y ho üc Trung Quäúc .
ho
+ Âåìi Tam quäúc c o ï Ho a Âaì ( 112 - 207)
Âåìi

g io íi vãö ng o aûi kho a. The o s æ í s aïc h, âo ï
laì ng æ åìi âáö u tiãn duìng thuäúc mã âãø
m äø buûng . Thuäúc áúy âaî tháút truyãö n.
- S aìo Ng uyãn Phæ ång : Khê c äng vaì xo a

bo ïp.
bo
- Thaïi y Thæ ång Phæ ång mäø tæ í thi
Thaïi

â áö u tiãn åí Trung Quäúc . Y ho üc Trung c o ï
s æ û g iao læ u våïi ÁÚn âäü. Dë c h s aïc h c uía
Áún Âäü. Nàm 562 c o ï tháö y thuäúc Trung
Quäúc mang s aïc h c hám c æ ïu s ang truyãö n
b aï åí Nháût Baín. Co ï s æ û trao âäø i våïi
ng æ åìi A Ráûp, Triãö u Tiãn.
ng
S au c hiãún tranh Nha phiãún, Trung

Quäúc bë tháút baûi våïi Anh ( 1842). Táy y
traìn vaìo láún aïp laìm nãö n Trung y kho ï
p haït triãø n. Maîi âãún c aïc h maûng thaình
c äng ( 1949) våïi c huí træ ång phaït triãø n
Trung Y c uía Âaíng Cäüng s aín Trung
q uäúc , nãö n Trung y måïi âaût âæ åüc
4 .3. Y ho üc Cháu áu tro ng xaî häüi p ho ng
4.3.

kiãún
k iãún
Chia ra 2 thåìi kyì ro î rãût:
Chia

- Thåìi Trung c äø : thãú kyí V- XV.


- Thåìi Phuûc hæ ng ( Re nais s anc e ) thãú
Thåìi

kyí XVI- XVII : tan raî c uía c hãú âäü pho ng
kiãún vaì xuáút hiãûn máö m mäúng c uía c hãú
âäü tæ baín c huí ng hé a .
â äü
4.3.1 Y ho üc Táy Áu thåìi Trung c äø


-. Âàûc âiãø m c hung c uía thåìi kyì naìy:


+ S æ û thäúng trë c uía Triãút ho üc Kinh

Viãûn : háö u nhæ khäng c o ï s inh ho aût vàn
h o ïa, bo ün laînh c huïa pho ng kiãún c hè c huï
y ï quán s æ û, ke ïo quán xám c hiãúm láùn
nhau.
n hau.
+ Giaïo duûc laì âäüc quyãö n c uía nhaì thåì,
Giaïo

g iaïo lyï nhaì laìm mã muäüi ng æ åìi dán. Khäng
c huï yï kho a ho üc .
+ S æ û xuáút hiãûn c aïc træ åìng Âaûi Ho üc :

træ åìng S ale rne miãö n Nam næ åïc YÏ. Træ åìng
Âaûi ho üc y S ale rne âæ åüc måí g iæ îa thãú kyí
IX, ræ ûc råî vaìo thãú kyí XI âãún thãú kyí XIII
thç taìn taû. ÅÍ âáy g iaíng daûy c aïc taìi liãûu
c uía Hippo c rate , Galie n, y ho üc A Ráûp. Co ï
c uäún s aïc h “Chãú âäü s æ ïc kho íe S ale rne ”
( J e an de Milan viãút ) näø i tiãúng . Âaûi yï
c uäún s aïc h naìy no ïi:
- Muäún maûnh kho íe s äúng láu thç traïnh
Muäún

laìm viãûc nàûng quaï s æ ïc , khäng nãn c aïu
g iáûn, àn uäúng thanh âaûm, s au khi àn maì âi
b aïc h bäü thç ráút täút, âæ ìng uäúng ræ åüu,
â æ ìng ng uí ng aìy, vui ve í, bç nh té nh vaì àn
- Thåìi kyì naìy c aïc bãûnh dë c h lan traìn
Thåìi

vaì g áy c hãút c ho ïc khuíng khiãúp.
v aì
- B ãûnh dë c h haûc h: buìng näø åí
Bãûnh

S ic ile ; âáö u thaïng 10 nàm 1374 c o ï 2
thuyãö n bãø c uía ng æ åìi thaình phäú
Ge ìne s âaïp vaìo âaío S ic ile . Ng æ åìi
Ge ïno is mang máö m bãûnh âãún. Bãûnh
n hán tæ û nhiãn khi nhiãùm bãûnh c aí
thán thãø âau nhæ xiãn, nho ïi buäút, âau
laí âi, räö i xuáút hiãûn åí âuìi, ke î vai
n hæ îng muûn nho üt bàò ng haût âáûu,
thæ åìng dán g o üi laì haût muûn læ ía.
B ãûnh nhán nän ra maïu räö i c hãút, c hãút
n hanh âãún näùi khäng ai kë p laìm tåì di
c huïc .

Tháö y thuäúc âaình bo ï tay, ho ü
Tháö

khuyãn nãn nhë n âo ïi, hãút s æ ïc bç nh
té nh thç tai qua naûn kho íi. Ng he ám
n haûc dë u ãm, ng àõ m nhç n vaìng baûc ,
c háu baïu c ho tinh tháö n vui ve í...vv
Âãún khi biãút bãûnh do bo ü c huäüt
Âãún

truyãö n s ang thç c aïc phæ ång phaïp âiãö u
trë quaí tháût vä hiãûu. Nhæ ng âaî c o ï
c hãú âäü c aïc h ly 40 ng aìy ( quarantaine )
d o mäüt næ åïc c äüng ho ìa nho í be ï
Rag us s e trãn båì biãø n Adriatique âàût ra
m äüt quy c hãú hiãûu ng hiãûm. Ng aìy nay
v áùn duìng tæ ì Quarantaine tro ng pho ìng
dë c h quäúc tãú.

- B ãûnh Hys te ïrie táûp thãø : c o ï khi mäüt
Bãûnh

n ho ïm, s au âo ï nhiãö u nho ïm, c o ï khi c aí mäüt
laìng âãö u lãn c ån âiãn kãu g aìo , tæ û phaût
ro i, thuï täüi tháût hay do tæ åíng tæ åüng , åí
g iæ îa âaïm âäng ng æ åìi âæ ïng xe m, räö i
n hæ îng ng æ åìi âæ ïng xe m c uîng lãn c ån âiãn,
c aí bo ün uìa âi khàõ p nåi la he ït áö m è nhæ
âo aìn thuï dæ î.
âo
No ïi c hung , qua c aïc bãûnh dë c h, ta hiãø u
No

â æ åüc trç nh âäü y ho üc , y tãú thåìi trung c äø ,
m äüt g iai âo aûn khaï khuíng khiãúp tro ng lë c h
s æ í c háu Áu thåìi âo ï.
- Thiãn c huïa g iaïo ng àn c áúm pháùu tê c h
Thiãn

laìm c aín tråí viãûc ng hiãn c æ ïu g iaíi pháùu
ho üc .
ho
- Giaíng daûy mang tê nh c háút lyï thuyãút,
Giaíng

- B ãûnh nhán háö u nhæ c hàó ng âæ åüc thàm
khaïm g ç hãút. Traïi laûi ráút c o i tro üng thæ í
næ åïc tiãø u. Hay duìng trê c h huyãút.

- P háùu thuáût khäng tiãún lãn mäüt bæ åïc
Pháùu
naìo .
n aìo
- B ãûnh âáûu muìa, bãûnh pho ng lan ra
Bãûnh
khàõ p Cháu Áu.
khàõ
- Khæ åïc tæ ì thê ng hiãûm, khäng c o ï khaí
Khæ
nàng quan s aït.
n àng
- Ng æ åìi tháö y thuäúc nhç n c aïc s æ û kiãûn
Ng
q ua nhæ îng tê n âiãö u s ai láö m. Co ï s æ û láùn
läün g iæ îa y ho üc vaì kho a ho üc tháö n bê .
läün
- Thåìi Trung c äø khäng c o ï thuyãút naìo ro î
Thåìi
raìng , khäng c o ï hãû thäúng lyï thuyãút naìo ,
khäng c o ï s æ û phán lo aûi c aïc bãûnh táût. Co ï
m äüt vaìi c uäún s aïc h viãút nhæ îng baín kã c aïc
4.3.2 Y ho üc Táy Áu thåìi Phuûc hæ ng : ( thãú thãú

kyí XVI - XVII)
kyí
Danh tæ ì Phuûc hæ ng ( Re nais s anc e )

tæ ïc laì s äúng laûi, vç tro ng thåìi Trung c äø ,
s inh ho aût tinh tháö n g áö n nhæ ng æ ìng trãû
d o s æ û kç m haîm c uía âaûo g iaïo vaì pho ng
kiãún.
kiãún.
P ho ng traìo vàn ho ïa Phuûc hæ ng c o ï s æ ïc
Pho

s äúng maînh liãût, c häúng laûi thãú g iåïi quan
d uy tám, tháö n bê c uía âaûo thiãn c huïa, c häù
d æ ûa vãö tæ tæ åíng c uía c hãú âäü pho ng
kiãún.
kiãún.
Kho a ho üc tæ nhiãn phaït triãø n: thåìi kyì
Kho

n aìy láö n âáö u tiãn c o n ng æ åìi âaî khaïm phaï
ra traïi âáút ( Co pe rnik 1473 - 1543), c hæ ïng
m inh quaí âáút quay xung quanh truûc c uía
n o ï vaì c huyãø n quanh màût tråìi, c häúng laûi
* Vãö y ho üc :


* Khaïm phaï ra hãû thäúng tuáö n ho aìn:
Khaïm


- Mic he l S e rve t ( 1509 - 1553) baïc s é Táy

B an Nha, âáö u tiãn tç m ra tiãø u tuáö n ho aìn,
khàó ng âë nh tro ng maïu c o ï khäng khê .
khàó
- S au âo ï William Harve y ( 1578-1657) trç nh

b aìy âáö y âuí to aìn bäü hãû tuáö n ho aìn: maïu
â i mäüt vo ìng c hæ ï khäng ráûp rç nh nhæ thuíy
triãö u, van té nh maûc h hæ åïng c ho maïu c haíy
v ãö tim, van âäüng maûc h bàõ t maïu phaíi âi
tho aït xa tim. S au Harve y c o ï Malpig hi ( 1628 -
1694) phaït minh hãû thäúng mao maûc h.
1 694)
* Phaït triãø n g iaíi pháùu:


- Le ïo nard de Vinc i ( 1452- 1519) âi tiãn
Le

p ho ng tro ng ng aình g iaíi pháùu. Äng laì mäüt
n haì baïc ho üc am hiãø u nhiãö u män: ho ïa,
â iãu khàõ c , ám nhaûc , váût lyï, to aïn, thiãn vàn,
â ë a c háút, g iaíi pháùu...âãö ra phæ ång phaïp
thæ ûc ng hiãûm c uía kho a ho üc , âæ a kho a
h o üc ra âáø y luìi mã tê n dë âo an thåìi Trung
c äø , âãö c ao g iaï trë c o n ng æ åìi. Äng âaî mäø
kho aíng 30 tæ í thi, taí âæ åìng âi c uía té nh
m aûc h, c o ï nhiãö u tranh g iaíi pháùu âãø laûi
maîi tåïi ng aìy nay.
m aîi
- Andre ï Ve ïs ale ( 1514- 1564), ng æ åìi Bè , âaî
Andre

n ãu lãn nhæ îng s ai láö m c uía Galie n. Nàm 29
tuäø i äng âaî phaït hiãûn hån 200 âiãø m s ai
láö m tro ng s aïc h c uía Galie n. Ve ïs ale âæ åüc
c o i laì ng æ åìi c ha c uía g iaíi pháùu ho üc hiãûn
* Phaït triãø n pháùu thuáût:


- Ambro is e Pare ï ( 1510 - 1590), ng æ åìi
Ambro

P haïp, nhaì pháùu thuáût låïn thåìi kyì
n aìy. Biãút thàõ t âäüng maûc h khi c hæ îa
c aïc nho ïm âäüng maûc h, laìm g iaím âau
khi mäø xe í, âiãö u trë baío täö n, pháùu
thuáût c hè nh hç nh, laìm c hán tay g iaí, äng
s aïng c hãú ra nhiãö u duûng c uû mäø xe í,
tro ng âiãö u trë c huï yï âiãö u trë to aìn
d iãûn, träng no m c å thãø , c huï yï tám tæ .
Cáu báút huí c uía A. Pare ï:” Täi bàng bo ï
vaì Thæ åüng âãú laìm kho íi”.
v aì
P háùu thuáût tai muîi c o ï Gas pard
Pháùu

Tag liac o zzi ( 1546-1599). Caire Ro e s s lin
( 1 513) c ho xuáút baín c uäún s aïc h âáö u
tiãn vãö s aín kho a, Me rc urie láö n âáö u
tiãn g iåïi thiãûu thuí thuáût Ce ïs ar.
* Ho ïa ho üc v aì Y ho üc


- P arac e ls e ( 1493- 1541), s inh åí Thuûy S é ,

lang thang mäüt thåìi g ian daìi åí c háu Áu, thu
læ åüm kiãún thæ ïc c hàó ng nhæ îng tro ng c aïc
træ åìng Âaûi Ho üc maì c aí nhæ îng ng æ åìi c o ï
kinh ng hiãûm vaì c aïc phuì thuíy.
kinh
Äng âaî kê c h quan âiãø m c uía Galie n vaì
Äng

Avic e nne , c o i thuyãút ng uyãn täú laì vä lyï.
Quan âiãø m c uía äng vãö c hæ îa bãûnh:
Quan
+ Phaíi quan s aït.


+ Phaíi tç m hiãø u ng uyãn nhán.


+ P haíi tç m mo üi biãûn phaïp g iuïp c å
Phaíi

thãø tàng c æ åìng s æ ïc âãö khaïng .
thãø
Äng laì ng æ åìi âáö u tiãn âæ a nhæ îng kãút
Äng

q uaí thê ng hiãûm ho ïa ho üc vaì y ho üc , s aïng
láûp ra kho a kho aïng dæ åüc , âiãö u c hãú
thuäúc c o ï c hæ ïa Fe , S , Hg . Äng no ïi âãún
âäüc haûi c uía c aïc kim lo aûi.
â äüc
Vãö y ho ïa c o ï Van He lmo nt ( 1577 - 1644)
Vãö

n g æ åìi Bè , âaî ng hiãn c æ ïu c aïc c háút khê ,
tç m ra CO2 , dë c h vë vaì quaï trç nh lãn me n.

* Váût ly ï v aì Y ho üc :


- De s c arte s ( 1569 - 1656) laì nhaì kho a
De

h o üc vaì triãút ho üc Phaïp. Vãö váût lyï,
ä ng c ho thãú g iåïi váût c háút váûn âäüng
the o quy luáût c å ho üc , laì s æ û di c huyãø n
c uía nhæ îng haût nho í váût c háút: ng uyãn
tæ í. Äng baïc bo í triãút ho üc duy tám
Trung c äø , phuí nháûn uy quyãö n c uía
g iaïo häüi. Äng laì nhaì váût lyï ho üc vaì
to aïn ho üc näø i tiãúng thåìi âo ï.
to
Äng âaî quan s aït âãún g iaíi pháùu, s inh
Äng

lyï, mäø nhiãö u xaïc . Äng c o i c å thãø nhæ
m äüt lo ì xo , khi kê c h thê c h thç g áy ra
p haín xaû. Cäú g àõ ng duìng vai tro ì c å
h o üc âãø g iaíi thê c h quaï trç nh s äúng ,
c häúng laûi quan âiãø m duy tám c uía tän
g iaïo c o i s æ û s äúng laì thæ åüng âãú ban
- Ro be rt Bo yle ( 1627-1691), ng æ åìi Anh,
Ro

n g hiãn c æ ïu vãö váût lyï vaì ho ïa, c o ï aính
h æ åíng låïn âãún y ho üc , laì ng æ åìi âáö u
tiãn c hæ ïng minh khäng khê c o ï tro üng
læ åüng vaì âãö ra nhæ îng quy luáût g iæ îa
khäúi læ åüng vaì s æ ïc e ïp.
khäúi
- S anto rio ( 1561-1636), ng æ åìi Y,Ï c ho

n g æ åìi vaìo mäüt läö ng tre o trãn mäüt âáö u
c aïn c án âãø g hi nhæ îng biãún âäüng vãö
tro üng læ åüng . Äng ng hé ra mäüt nhiãût
kãú âo thán nhiãût, mäüt âäö ng häö âo
m aûc h ( tiãö n thán c uía maûc h kãú, huyãút
aïp kãú ng aìy nay).
a ïp
- B e rnandino Ramazzini ( 1633- 1714) laì
Be

n haì lám s aìng ho üc YÏ, âaî viãút vãö c aïc
b ãûnh nhiãùm âäüc , vãö vãû s inh c aï nhán,
v ãö bãûnh ng hãö ng hiãûp, vãö bãûnh lyï lao
- B o re lli ( 1608-1679) c o i c å thãø laì mäüt c aïi
Bo

m aïy tuán the o nhæ îng quy luáût nháút âë nh,
ä ng âaî trç nh baìy s æ û c o bo ïp c uía c aïc c å,
taí aính hæ åíng c uía c å liãn s æ åìn vaì c å
ho aình tro ng hä háúp.
ho
- Anto o n Van Le auwe nho e k ( 1632-1723)
Anto

Haì Lan, s aïng c hãú ra kê nh hiãø n vi âáö u tiãn
v åïi âäü pho ïng âaûi 270 láö n. Äng âaî nhç n
tháúy ro i truìng ( 1675) vaì tinh truìng ( 1677).
tháúy
- Frac as to r ( 1478-1553), ng æ åìi tháö y
Frac

thuäúc YÏ, ng æ åìi âi âáö u vãö dë c h tãø ho üc
h iãûn âaûi. Ng æ åìi YÏ g o üi äng laì ng æ åìi c ha
c uía bãûnh ho üc hiãûn âaûi. Äng âaî baìn
luáûn ng uäö n g äúc c uía bãûnh táût, mä taí
b ãûnh s äút Ric ke tts ia, no ïi vãö s æ û láy
truyãö n c uía âáûu muìa, s åíi, dë c h haûc h,
d aûi, g iang mai, huíi, g he í...Äng c ho nhiãùm
- Tho mas S yde nham ( 1624-1689), ng æ åìi
Tho

Anh, mä taí tè mè bãûnh âáûu muìa, tinh
h äö ng nhiãût. Vãö thuäúc , äng thê c h nháút laì
thuäúc phiãûn, c hæ ïng vuî S aint Gay tãn laì
muïa g iáût S yde nham.
m uïa
- Le o po ld Ane nbrug g e r ( 1722-1809) åí
Le

Vie nne , âãö ra phæ ång phaïp g o î. Äng taí
tiãúng g o î bç nh thæ åìng , khi c o ï næ åïc tro ng
m aìng phäø i, c o ï næ åïc maìng tim vaì tim phç
âaûi.
â aûi.
- Malpig hi (1628- 1694), ng æ åìi YÏ, näø i
Malpig

tiãúng vãö ng hiãn c æ ïu tuáö n ho aìn maïu åí
m ao maûc h, xáy dæ ûng ng aình baìo thai ho üc
( c uìng Harve y), taí c aïc låïp tro ng da, haûc h
baûc h huyãút, niãûu c áö u tháûn.
b aûc
- J e an Pe c que t ( 1622- 1674) ng æ åìi Phaïp,
Je

â aî tç m ra äúng ng æ ûc , äúng naìy mang
4 .4. Y ho üc Viãût nam tro ng xaî häüi p ho ng
4.4.

kiãún
k iãún
S au c hiãún thàõ ng Baûc h Âàò ng ( 938), nhán

d án ta dæ åïi s æ û laînh âaûo c uía Ng ä
Quyãö n, kãút thuïc ho aìn to aìn thåìi kyì máút
n æ åïc hån 1000 nàm, måí ra thåìi kyì phaït
triãø n c uía quäúc g ia pho ng kiãún âäüc láûp
vaì thäúng nháút.
v aì
Caïc triãö u Ng ä- Âinh - Tiãö n - Lã ( 939-
Caïc

1 009) tç nh hç nh y ho üc khäng c o ï taìi liãûu
g hi c he ïp.
* Âåìi nhaì Lyï: ( 1010- 1224) c o ï nhiãö u
Âåìi

tháö y thuäúc .
tháö
- Co ï Thaïi Y, Ng æ û Y c hæ îa bãûnh c ho
Co

nhaì Vua.
n haì
- Co ìn c hæ îa bãûnh bàò ng phuì c huï ( nhaì
Co

* Âåìi nhaì Tráö n: Y ho üc c o ï âiãö u kiãûn
Âåìi

p haït triãø n do c o ï pho ng traìo c häúng mã
tê n dë âo an ( Træ ång Haïn S iãu vaì Chu
vàn An âãö xæ åïng ).
v àn
- Náng Ty Thaïi Y lãn Viãûn Thaïi Y,
Náng

träng no m s æ ïc kho íe c ho vua quan.
träng
- Måí kho a thi âãø tuyãø n duûng
Måí

Læ ång y c ho Ty Thaïi y.

- Âãø c häúng nhaì Ng uyãn, c o ï kãú

h o aûc h c huáø n bë thuäúc me n âãø khaïng
c hiãún: Träö ng thuäúc nam âãø tæ û tuïc
thuäúc ( Âäng Triãö u, Chê Linh) g o ïp
p háö n baío vãû s æ ïc kho íe c uía nhán dán
c hiãún thàõ ng quán Ng uyãn ( 1288).
- 1 362 Vua Tráö n Duû Täng täø c hæ ïc

träö ng thuäúc nam åí s äng Tä Lë c h, yï
thæ ïc träö ng thuäúc nam âaî bàõ t ng uäö n
tæ ì âáúy. Âäö ng thåìi c hæ îa bãûnh bàò ng
c hám c æ ïu.
- Tráö n Canh: Duìng c hám c æ ïu c hæ îa
Tráö

Tráö n Duû Täng luïc nho í bë c hãút âuäúi
s äúng laûi.
- P haûm Cäng Bán g iæ î c hæ ïc Ng æ û Y
Phaûm

triãö u Tráö n Anh Täng ( 1293-1313).
Ng o aìi viãûc c hàm s o ïc s æ ïc kho íe c ho
v ua, c o ìn c hæ îa bãûnh c ho dán ng he ìo .
Äng khäng phán biãût s ang he ìn, bãûnh
ng uy thç äng c hæ îa træ åïc .
ng
- Chu vàn An ( 1292 - 1370) âáûu Thaïi
Chu

h o üc s inh nàm 1304, tæ ì bo í c hæ ïc tæ
n g hiãûp træ åìng Quäúc Tæ í Giaïm 1341
v ãö áø n c æ åí Chê Linh, Haíi Hæ ng
c huyãn daûy ho üc , viãút s aïc h ve ì ng hiãn
c æ ïu ng aình Y. Biãûn s o aûn c uäún “ Y
h o üc yãúu g iaíi táûp c huï di biãn” g äö m
lyï luáûn c å baín, c háø n âo aïn, trë bãûnh,
vaì mäüt s äú phæ ång thuäúc .
v aì
- Ng uyãùn Baï Té nh ( thãú kyí XIV) âi
Ng

tu, láúy phaïp hiãûu laì Tuãû Té nh. Äng
s o aûn:
B äü “ Nam dæ åüc tháö n hiãûu” mäüt
Bäü

tro ng nhæ îng bäü s aïc h y dæ åüc s åïm
n háút c uía ta, 11 quyãø n g äö m 580 vë
thuäúc , 3879 phæ ång thuäúc dán täüc trë
184 lo aûi bãûnh c hia laìm 10 kho a.
1 84
B äü “ Häö ng ng hé a g iaïo tæ “ 2
Bäü

q uyãø n thå Näm no ïi vãö lyï luáûn Âäng Y,
d æ åüc ho üc dán täüc vaì biãûn c hæ ïng
luáûn trë . Tuãû Té nh âaî âãö ra phæ ång
phaïp luáûn trë laì:
p haïp
“ B ãú tinh, dæ åîng khê , täö n tháö n,

thanh tám, quaí duûc , thuí, c hán, luyãûn
hç nh.”

Äng âãö ra phæ ång c hám “ Thuäúc
Äng

Nam c hæ îa ng æ åìi Nam “, täø c hæ ïc
träö ng thuäúc , kiãúm thuäúc , phäø biãún
c aïc h pho ìng bãûnh, c hæ îa bãûnh c ho
n hán dán, duìng phæ ång phaïp âån g iaín
nhæ xäng hå, xo a bo ïp, c hám c æ ïu.
n hæ
* Âåìi nhaì Häö :


Måí räüng c hæ îa bãûnh c ho nhán dán
Måí

b àò ng c aïc h c hám c æ ïu, täø c hæ ïc c aïc Y
Ty åí c aïc Tráún, Tè nh âãø c hæ îa bãûnh
c ho quan laûi vaì nhán dán.
Ng uyãùn Âaûi Nàng åí Haíi Hæ ng biãn
Ng

s o aûn c uäún” Chám c æ ïu tiãúp hiãûu
diãùn c a” bàò ng thå Näm.
d iãùn
* Âåìi nhaì Lã:
Âåìi

Co ï luáût Häö ng Âæ ïc âàût quy c hãú
Co

n g hãö Y, træ ìng phaût nhæ îng tháö y
thuäúc vuû låüi, c äú tç nh c hæ îa bãûnh
d áy dæ a, c áúm baïn thë t thäúi thiu, quy
c hãú phaïp y khi khaïm aïn maûng , tæ í
thi..., c áúm phaï thai, c häúng taío hän.
P haït haình s aïc h “Baío s inh diãn tho ü
Co ï Thaïi Y Viãûn åí Trung æ ång , c o ï kho
Co

thuäúc dæ û træ î åí c aïc Tè nh. ÅÍ c aïc
Huyãûn c o ï nhæ îng nåi baío dæ åîng
n g æ åìi taìn táût, g iaì yãúu, tre í mäö c äi...
Co ï c häúng dë c h ( vua træ ng duûng c aïc
tháö y thuäúc ), phaït triãø n träö ng thuäúc
Nam. Måí kho a thi Y Kho a, xáy dæ ûng Y
m iãúu Thàng Lo ng vaì khuyãún khê c h
phaït triãø n y ho üc .
p haït
Danh y c o ï:

- P han Phuï Tiãn âáûu Thaïi ho üc s inh
Phan

n àm 1396 äng âaî biãn s o aûn c uäún “ Baín
thaío thæ ûc váût to aín yãúu” ( 1429) g äö m
3 92 vë thuäúc Nam duìng laìm thæ ïc àn
â ãø pho ìng bãûnh, trë bãûnh, c huí træ ång
tiãút c hãú, dinh dæ åîng .
tiãút
- Ng uyãùn Træ ûc : ( 1416-1473) biãn
Ng

- Lã Hæ îu Traïc : ( Haîi Thæ åüng Laîn


Äng ) 1791 åí Haíi Hæ ng , khäng åí tro ng
q uán âäüi Trë nh, bo í vãö ng hiãn c æ ïu
n g hãö thuäúc . Äng g hi c he ïp bãûnh aïn kyî
læ åîng , âäúi c hiãúu biãún âäø i thåìi tiãút
khiï háûu våïi c å thãø ng æ åìi bãûnh. Quan
tám âãún âaûo âæ ïc c uía ng æ åìi tháö y
thuäúc , hãút lo ìng vç ng æ åìi bãûnh. Äng
s o aûn” Haîi Thæ åüng y täng tám lé nh” 28
táûp, 86 quyãø n y âæ ïc , vãû s inh pho ìng
b ãûnh, c háø n âo aïn, maûc h ho üc , biãûn
c hæ ïng luáûn trë bãûnh ho üc , dæ åüc ho üc ,
b ãûnh aïn vãö näüi ng o aûi, phuû, nhi,
c háún thæ ång , c áúp c æ ïu. Phaït hiãûn
thãm 300 vë thuäúc nam, täø ng håüp thãm
2 854 phæ ång thuäúc dán täüc . Âãö c ao
Äng biãn s o aûn 2 táûp” Dæ ång aïn “

kãø laûi mäüt bãûnh aïn kho ï nhæ ng c hæ îa
kho íi vaì “ Ám aïn “ trç nh baìy 12 træ åìng
h åüp bãûnh kho ï c hæ îa khäng kho íi màûc
d áö u âaî hãút lo ìng c hæ îa c haûy. Äng
s o aûn táûp “ Haình g iaín trán nhu” täø ng
h åüp kho aíng 2200 âån thuäúc kinh
n g hiãûm g ia truyãö n c hæ îa 126 lo aûi bãûnh
khaïc nhau.
khaïc
Caïc taìi liãûu y ho üc c uía Laîn Äng væ ìa
Caïc

c o ï tê nh lyï luáûn c ao , væ ìa c o ï g iaï trë
thæ ûc tiãùn, tiãu biãø u c ho nãö n y ho üc
c äø truyãö n Viãût nam.
* Triãö u Táy S ån ( 1788-1802): Duy trç täø
Triãö

c hæ ïc Thaïi Y Viãûn, täø c hæ ïc Nam dæ åüc
Cuûc , måí räüng ng hiãn c æ ïu thuäúc nam.
Cuûc
- Ng uyãùn Gia Phan: ( 1748-1847) s au 12
Ng

n àm c äng taïc åí Thaïi y Viãûn vãö nhaì laìm
thuäúc , täø c hæ ïc c æ ïu s äúng ráút nhiãö u
ng æ åìi tro ng 2 vuû dë c h låïn nàm 1789 - 1791.
ng
Nàm 1792 vua Quang Trung triãûu vaìo
Nàm

P huï Xuán laìm viãûc åí Thaïi Y Viãûn, phuû
traïc h âi c häúng dë c h åí c aïc âë a phæ ång , äng
â uïc kãút c aïc kinh ng hiãûm tro ng c aïc taïc
pháø m:
p háø
“ Liãûu dë c h phæ ång phaïp to aìn táûp”

n o ïi vãö bãûnh thåìi khê , än dë c h c huåïng khê
( s äút re ït), no ïi taïc haûi mäi træ åìng báø n,
âãö ra phæ ång phaïp vãû s inh.
â ãö
“ Häü s inh phæ ång phaïp täø ng læ ûc ”

5. Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI TÆ BAÍN CHUÍ
NGHÉA
NGHÉA
( Thãú kyí XVII âãún hiãûn âaûi)


5 .1. S æ û p haït triãø n c uía y ho üc næ åïc
5.1.

ng o aìi
ng
5.1.1 Chuíng âáûu


1 4-5- 1796 Je nne r ( 1749-1823), tháö y
14-5-

thuäúc näng thän åí Anh thæ ûc hiãûn âáö u
tiãn viãûc tiãm c huíng âáûu muìa. Je nne r
tháúy ràò ng ai âaî màõ c bãûnh âáûu c uía bo ì
thç khäng màõ c bãûnh âáûu muìa næ îa.
J e nne r láúy muí åí mäüt ng æ åìi c hàn bo ì
m àõ c bãûnh âáûu c uía bo ì c huíng c ho mäüt
â æ ïa tre í. Mäüt nàm s au äng laûi c huíng c ho
â æ ïa tre í áúy bàò ng muí c uía ng æ åìi màõ c
b ãûnh âáûu muìa, bãûnh âáûu khäng xaíy ra
5.1.2 Giaíi p háùu v aì lám s aìng


- B e ne vie ni âæ åüc c o i laì c ha âe í c uía
Be

g iaíi pháùu bãûnh. Äng âaî mäø kho aíng 20
tæ í thi våïi muûc âê c h tç m ng uyãn nhán tæ í
v o ng vaì c àõ t ng hé a c aïc triãûu c hæ ïng lám
s aìng .
- Mo rg ag ni ( ng æ åìi YÏ ) måïi thæ ûc s æ û

m åí âáö u c ho män g iaíi pháùu bãûnh dæ ûa
v aìo mäø tæ í thi âãø s o s aïnh täø n thæ ång
v åïi c aïc triãûu c hæ ïng khi bãûnh nhán c o ìn
s äúng ( mäø kho aíng 700 tæ í thi). Nàm 24
tuäø i, xuáút baín c uäún g iaíi pháùu âáö u
tiãn c uía mç nh, nàm 79 tuäø i viãút c uäún
s aïc h c uäúi c uìng vãö bãûnh lyï ( taí ro î
b ãûnh lyï g iang mai, te o g an vaìng c áúp,
s æ ng phäø i âàûc , ung thæ vaì lo e ït daû
- Ro kitans ky ( 1804- 1874) nhaì g iaíi
Ro

p háùu bãûnh näø i tiãúng , mäø 30.000 tæ í
thi. Cuäún g iaíi pháùu bãûnh c uía äng laì
mäüt taïc pháø m vé âaûi.
m äüt
- S ko rta ( 1805-1881) ( ng æ åìi Aïo ) thæ ûc

h iãûn phæ ång phaïp g o î vaì ng he . Nàm
1 839 xuáút baín c uäún “ Khaïi niãûm g o î vaì
ng he ”.
ng
- B ic hat ( 1771- 1802) ( Phaïp), c hãút nàm
Bic

3 1 tuäø i, mäüt tháö y thuäúc läùi laûc , måí
â æ åìng c ho g iaíi pháùu lám s aìng . Äng âãö
x æ åïng viãûc ng hiãn c æ ïu c aïc c å quan
g àõ n liãö n våïi c hæ ïc pháûn, bãûnh lyï g àõ n
liãö n våïi s inh lyï. S aïng láûp ra g iaíi pháùu
b ãûnh hiãûn âaûi. Chia g iaíi pháùu bãûnh
âaûi c æ ång vaì g iaíi pháùu bäü pháûn.
â aûi
- Lae nne c ( 1781- 1826) nhaì g iaíi pháùu lám
Lae

s aìng våïi phæ ång phaïp ng he . Äng âaî ng he
tháúy c aïc täø n thæ ång åí phäø i. Phaït minh
ra äúng ng he , mäüt äúng bàò ng g äù räùng åí
g iæ îa vaì lo îm 2 âáö u. Äng mä taí c aïc lo aûi
tiãúng thäø i, tiãúng rãn. Äng taí bãûnh lao .
Äng âæ åüc c o i laì nhaì lám s aìng ho üc Phaïp
låïn nháút.
låïn
- P iro g o p ( 1810- 1881) ng æ åìi Ng a, thiãn
Piro

taìi vãö g iaíi pháùu, thæ ûc ng hiãûm, lám
s aìng vaì g iaíi pháùu bãûnh. Äng laì nhaì
p háùu thuáût låïn c o ï tiãúng trãn thãú g iåïi.
Nháûn thæ ïc âuïng hæ åïng y ho üc dæ û
p ho ìng :” Tæ ång lai thuäüc vãö y ho üc dæ û
pho ìng ”
p ho
- Virc ho w ( 1821-1902) nhaì s inh ho üc
Virc

Âæ ïc läùi laûc , s aïng láûp ng aình bãûnh
h o üc tãú baìo . Nàm 1858 äng viãút c uäún
“Bãûnh lyï tãú baìo ”
- Co hnhe in ( 1839-1884) taïc g è a c uía
Co

thuyãút viãm.
thuyãút
- Me tc hniko ff ( 1845-1916) mä taí hiãûn
Me

tæ åüng thæ ûc baìo , tç m nhæ îng biãûn phaïp
c häúng âåî c uía c å thãø , mäüt tro ng nhæ îng
n g æ åìi âáö u tiãn âi vaìo lé nh væ ûc miãùn
dë c h ho üc .

5.1.3 Y ho üc thæ ûc ng hiãûm


- Claude Be rnard ( 1813- 1873) s aïng
Claude

láûp y ho üc thæ ûc ng hiãûm, thäúng nháút
s inh lyï ho üc , bãûnh ho üc vaì âiãö u trë
ho üc .
ho
Äng âaî ng hiãn c æ ïu tháö n kinh g iao
Äng

c aím, c hæ ïc pháûn taûo âæ åìng c uía g an,
v ai tro ì c uía dë c h tuûy tro ng tiãu ho ïa. Vãö
q uan âiãø m vaì phæ ång phaïp c uía mç nh,
ä ng viãút: ” Biãút vaì c hæ a biãút laì 2 thaïi
c æ ûc kho a ho üc c áö n thiãút.” Äng c uîng
â aî nháún maûnh mäúi liãn quan g iæ îa c å
thãø vaì mäi træ åìng .
thãø
5.1.4 Chäúng v i khuáø n


- Lo uis Pas te ur ( 1822- 1895) nhaì ho ïa
Lo

h o üc , nhaì vi khuáø n ho üc âáö u tiãn. nàm
1 879, Pas te ur c ä láûp vaì nuäi c áúy liãn
c áö u khuáø n. Tç m ra bãûnh daûi, måí ra
g iai âo aûn c häúng nhiãùm khuáø n.
- Davaine ( 1812- 1882) vaì Raye t ( 1793-

1 863) 1950 tç m ra træ ûc khuáø n than. 1882
1863)
Elbe rth tç m ra træ ûc khuáø n thæ ång haìn.
Elbe
- Ro be rt Ko c h ( 1843-1910) nàm 1882
Ro

tç m ra træ ûc khuáø n lao mang tãn äng .
1 884 tç m ra tuû c áö u khuáø n vaì træ ûc
khuáø n pháø y bãûnh taí...
khuáø

- Ne is s e r nàm 1879 tç m ra láûu c áö u.


- Frae nc ke l nàm 1886 tç m ra phãú c áö u.


- Duc re y nàm 1889 tç m ra træ ûc khuáø n
Duc

haû c am.
h aû
- S c haudin nàm 1905 tç m ra xo àõ n

khuáø n g iang mai.
khuáø
- Calme tte ( 1863- 1933) vaì Gue ïrin nàm
Calme

1921 tç m ra vac c in BCG c huíng lao .
1 921
5.1.5 Tç m ra thuäúc m ã


- Davy nàm 1880 tç m ra tê nh c háút
Davy

máút c aím g iaïc âau c uía Pro to xyt d’azo te .
m áút
- J ac ks o n nhaì ho ïa ho üc vaì tháö y
Jac

thuäúc Myî nàm 1846 tç m ra tê nh c háút
g áy mã c uía e te s ulfuric .
- S imps o n ( 1811- 1870) s æ í duûng

láö n âáö u tiãn c hlo ro fo rme tro ng mäüt
pháùu thuáût s aín kho a.
p háùu
Gáy mã âaî g iuïp pháùu thuáût bæ åïc
Gáy

vaìo g iai âo aûn taïo baûo .
v aìo
5.1.6 Tám tháö n ho üc


- P hillipe Pine l ( 1745 - 1826) thaïo xê c h

c ho mäüt ng æ åìi âiãn åí mäüt nhaì c æ ïu
tãú åí Paris . Tám tháö n ho üc âaî tråí
thaình kho a ho üc tháût s æ û vaìo nàm
1793.
1 793.
- Charc o t ( 1825- 1895), mäüt nhaì lám
Charc

s aìng låïn ng æ åìi Phaïp vãö bãûnh tháö n
kinh vaì tám tháö n. Âãö ra biãûn phaïp
g iáúc ng uí c hæ îa Hys te rie .
5.1.7 Di truy ãö n ho üc


( 1 865) Me nde l ( 1822-1884) thê ng hiãûm
1865)

vãö lai thæ ûc váût.
v ãö
5.1.8 Y ho üc nhiãût âåïi


- Lave ran ( 1845 - 1922) g iaíi thæ åíng

No be l 1907 tç m tháúy kyï s inh truìng s äút
re ït tro ng häö ng c áö u c uía mäüt ng æ åìi
lê nh åí Alg e ïrie bë s äút re ït nàm 1880.

- Mans o n ( ng æ åìi Anh) nàm 1883
Mans

c hæ ïng minh muäùi truyãö n g iun c hè .
- Ro s ( No be l 1902) nàm 1895 c hæ ïng
Ro

minh muäùi truyãö n bãûnh s äút re ït.
m inh
- Ye rs in ( 1865-1945) ng æ åìi Thuûy S é ,
Ye

tç m ra âäüc täú baûc h háö u, vi truìng
dë c h haûc h.

- Owe n ( 1804-1892) tç m ra g iun xo àõ n.

5.1.9 Ro e ntg e n


( 1845- 1923) tç m ra tia X ( ng æ åìi Âæ ïc )
1 845-


- P ie rre Curie vaì Marie Curie ( 1859-
Pie

1 906) vaì (1869-1904) tç m ra tê nh c háút
pho ïng xaû c uía Po lo ni vaì Radi.
p ho
J o lio t Curie vaì Jre m Curie ( c o n rãø
Jo

v aì c o n g aïi c uía P. Curie vaì M. Curie ) tç m
ra c háút âäö ng vë pho ïng xaû.
ra
5.1.10 Danh tæ ì Ho rm o n


Co ï tæ ì nàm 1905 . Banting , Mac le o d ( No be l
Co

1923) tç m ra Ins uline c hiãút xuáút tæ ì tuûy.
1 923)
5.1.11 S ulfam id v aì khaïng s inh


Fle ming ( Anh) 1928 tç m ra Pe nic illine .

S c harz, Bug ie , Was kman ( No be l 1952),

1944 tç m ra S tre pto myc ine .
1 944
Caïc S ulfamid: Do mag k ( 1935)


Ke ndall vaì Re ic hs te in tç m ra Co rtis o ne
Ke

vaì ACTH ( No be l 1956).
v aì
Khi xuáút hiãûn c aïc S ulfamid vaì
Khi

P e nic illine âaî dáùn tåïi viãûc phán láûp vaì
táûp håüp mäüt s äú låïn nhæ îng håüp c háút
c o ï ho aût tê nh våïi vi khuáø n.
5 .1.12 S inh ho üc p hán tæ í
5.1.12


Âãún thãú kyí XX, ng æ åìi ta ng hiãn c æ ïu
Âãún

â ãø hiãø u thãm vãö c aïc quy luáût c å baín vãö
d i truyãö n. Mo rg an ( 1910) âaî c ho ràò ng
n hiãùm s àõ c thãø laì mäüt thãø mang c aïc
y ãúu täú di truyãö n. Nhåì c aïc thaình tæ ûu c uía
v áût lyï, kho a ho üc s inh ho üc , to aïn ho üc ,
n g æ åìi ta âaî âi s áu vaìo s iãu c áúu truïc tãú
b aìo , c hæ ïc nàng c uía c aïc âaûi phán tæ í, c aïc
a c id nuc le ic , thaình pháö n c huí yãúu c uía
n hiãùm s àõ c thãø . Wats o n ( Myî) ( 1928) nàm
1 955 vaì Crik ( Myî 1916) tç m ra mä hç nh c áúu
truïc xo àõ n ke ïp c uía phán tæ í ADN, quaï trç nh
täø ng håüp Pro te in tro ng tãú baìo ...Tæ ì âáúy
n g æ åìi ta c aìng biãút s áu s àõ c hån baín c háút
c aïc ho aût âäüng s äúng . Âäö ng thåìi ng hiãn
c æ ïu s áu nhæ îng bãûnh phán tæ í ( maladie
5 .2. Y ho üc Viãût nam d æ åïi c hãú âäü
5.2.

thuäüc âë a
t huäüc
P haïp xám c hiãúm næ åïc ta vaì

c hiãúm Nam Bäü nàm 1867. Nãö n y ho üc
c äø truyãö n bë c he ìn e ïp. Y ho üc phæ ång
Táy xám nháûp vaì aính hæ åíng låïn âãún
n ãö n y ho üc Viãût Nam tro ng g iai âo aûn
lë c h s æ í naìy.

Tç nh hç nh y ho üc Viãût Nam luïc âo ï:

- 1 936-1939-1943: c áúm ng aình Âäng y:
1936-1939-1943:

v ê duû c hè c ho laìm bàò ng tay (c hãú
thuäúc ), khäng c ho laìm viãn tro ìn, viãn
de ût.
de
- 1 903 täø c hæ ïc c aïc c å s åí y tãú do
1903

baïc s é quán y Phaïp âiãö u khiãø n.
b aïc
- 1 936 c o ï mäüt s äú bãûnh xaï hæ ång
1936

thän.
thän.
- 8 -1-1902 láûp træ åìng Âaûi ho üc Y
8-1-1902

Haì Näüi ( c ho c aí Âäng Dæ ång ), s äú
læ åüng ho üc s inh ê t.

- Tháö y thuäúc c o i re í nãö n y ho üc dán
Tháö

täüc . Co i nhe û pho ìng bãûnh, c o i ng æ åìi
bãûnh laì âäúi tæ åüng bo ïc läüt.
b ãûnh
- Caí Viãût Nam c hè c o ï 51 baïc s é , 21
Caí

dæ åüc s é âaûi ho üc .

- Täø c hæ ïc y tãú c hè c o ï åí thaình thë ,
Täø

näng thän háö u nhæ khäng c o ï.
n äng

6. Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI XAÎ HÄÜI CHUÍ
NGHÉA
NGHÉA
 ( 1917 âãïn nay vaì vãö s au)
 6 .1. S æ û p haït triãø n y ho üc d æ åïi c hãú
6.1.
âäü xaî häüi c huí ng hé a
â äü
- Caïc ng aình y ho üc phaït triãø n
Caïc

to aìn diãûn dæ ûa trãn thaình tæ ûu c aïc
n g aình kho a ho üc kyî thuáût khaïc : y
h o üc lám s aìng , vãû s inh, vi s inh, dë c h
tãø ... y ho üc vuî truû ( Baïc s é Eg o ro p
âáö u tiãn bay vaìo vuî truû)
â áö
- 1 977, Liãn Xä c o ï 893.000 baïc s é
1977,

( bàò ng 1/3 thãú g iåïi )
b àò
6. Y HOÜC TRONG XAÎ HÄÜI XAÎ HÄÜI CHUÍ
NGHÉA
NGHÉA
- 1 21 g iæ åìng / 10.000 bãûnh nhán, tyí lãû
121

tæ í vo ng c hay 1,8%, tuäø i tho ü trung bç nh 70.

- 2 90 Viãûn ng hiãn c æ ïu y ho üc , 94 Træ åìng
290

Âaûi ho üc Y.
Âaûi
- B o g o mo le tz âo ïng g o ïp låïn c ho s inh ho üc
Bo

bãûnh lyï ho üc .
b ãûnh
- Filato v våïi thuyãút c aïc c háút kê c h thê c h
Filato

s inh.
- Thaình tæ ûu låïn vãö tãú baìo , g e n, c å
Thaình

c hãú di truyãö n, s inh ho ïa tãú baìo , miãùn dë c h
tro ng ung thæ .
tro
- Mäø tim, g he ïp tháûn, 15 trung tám g he ïp,
Mäø

thu nhiãö u kãút quaí. Âang c hãú taûo vaì s æ í
duûng c aïc c å quan nhán taûo tro ng g he ïp.
d uûng
- Caí næ åïc c o ï 47 bãûnh viãûn våïi
Caí

3000 g iæ åìng , 9 nhaì häü s inh.
3 000
- Y b aïc s é / 180.000 dán, 1 g iæ åìng
baïc

bãûnh/ 10.000 dán.
b ãûnh/
- Khäng c o ï täø c hæ ïc c hàm lo baì me û
Khäng

tre í e m, s inh âe í nhåì muû væ åìn.
tre
- Tyí lãû c hãút s aín phuû 20%, tre í
Tyí

dæ åïi 1 tuäø i 30%.

- Tuäø i tho ü trung bç nh 30 tuäø i.


- Laïc h to do s äút re ït åí miãö n nuïi
Laïc

80%, màõ t häüt 80-90%
8 0%,
- S au c aïc h maûng thaïng taïm , 98,8%

n g æ åìi låïn vaì 60% tre í dæ åïi 5 tuäø i bë
nhiãùm lao .
n hiãùm
- Khäng c o ï c äng ng hiãûp dæ åüc
Khäng

pháø m, khäng c o ï c å s åí ng hiãn c æ ïu g ç .
p háø
6 .2. Y ho üc Viãût nam tro ng xaî häüi xaî häüi
6.2.

c huí ng hé a
Thaïng 12 - 1946 g iàûc Phaïp tråí laûi, to ìan
Thaïng

q uäúc khaïng c hiãún. Træ åìng Âaûi Ho üc y
kho a tiãúp tuûc ho aût âäüng åí vuìng khaïng
c hiãún, thãm 2 træ åìng âaìo taûo quán y s é vaì
y s é dán y. Tro ng 9 nàm khaïng c hiãún, ta âaî
â aìo taûo âæ åüc 288 baïc s é , y s é vaì 78 dæ åüc
s é.
Ng aình ng o aûi kho a phaït triãø n nhanh
Ng

c ho ïng . 1 954 Caïc c å s åí c hæ îa bãûnh, pho ìng
b ãûnh, âaìo taûo c aïn bäü, s aín xuáút thuäúc
m e n, ng hiãn c æ ïu kho a ho üc âæ åüc phaït
triãø n räüng raîi. Maûng læ åïi y tãú nhán dán
â æ åüc måí räüng xuäúng c aïc baín laìng miãö n
nuïi, haíi âaío xa xäi.
n uïi,
- Táûp trung g iaíi quyãút mäi træ åìng : 3
Táûp

s aûc h.
- P haït triãø n c äng taïc âaìo taûo c aïn bäü.
Phaït

Caïn bäü y tãú åí khàõ p c aïc xo ïm laìng , y s é
xuäúng táûn xaî, c o ï xaî âaî c o ï baïc s é .
x uäúng
- Kãút håüp y ho üc hiãûn âaûi våïi y ho üc
Kãút

c äø truyãö n.
- P haït triãø n maûnh c äng taïc ng hiãn c æ ïu
Phaït

kho a ho üc .
kho
- Tyí lãû tæ í vo ng c hung træ åïc c aïc h maûng
Tyí

2,6% haû xuäúng 0,56%.
2 ,6%
- Tyí lãû tæ í vo ng tre í e m træ åïc c aïc h
Tyí

maûng 30-40% nay 4,2%.
m aûng
- Tuäø i tho ü trung bç nh: nam 65t, næ î 67t.


- Cäng taïc s inh âe í c o ï kãú ho aûc h âaî haû
Cäng

tyí lãû phaït triãø n dán s äú trãn 3% xuäúng 2%.
tyí
- Täø c hæ ïc y tãú âæ åüc ho aìn thiãûn dáö n,
Täø

c huyãn s áu vaì phäø c áûp.
+Baïc s é Phaûm Ng o üc Thaûc h âaî c o ï
+Baïc

c äng ráút låïn tro ng viãûc vaûc h ra
p hæ ång hæ åïng c uía nãö n y tãú nhán
d án, xáy dæ ûng âäüi ng uî y tãú c aïc h
m aûng , g o ïp pháö n âàûc biãût vaìo c uäüc
khaïng c hiãún c häúng Myî, c æ ïu næ åïc .
Näø i báût laì c äng taïc c hæ îa vaì pho ìng
b ãûnh lao . Tæ ì 1954 äng nháûn nhiãûm
v uû træ åíng ban y tãú c uía Âaíng , räö i s au
â o ï g iæ î c hæ ïc Bäü træ åíng Bäü Y tãú.
Äng máút taûi c hiãún træ åìng miãö n Nam
ng aìy 7-11-1968.
ng
+ Giaïo s æ Âàûng Vàn Ng æ î âaî c o ï
Giaïo

n hiãö u c äúng hiãún låïn c hàó ng nhæ îng
riãng c ho nãö n y ho üc Viãût Nam maì c aí
c ho nãö n y ho üc c hung c uía thãú g iåïi.
Äng phaït hiãûn âæ åüc nhæ îng lo aûi
+ Giaïo s æ Tän Tháút Tuìng våïi c aïc
Giaïo

n g hiãn c æ ïu kho a ho üc âaî âæ a âãún
p hæ ång phaïp pháùu thuáût c àõ t g an maì
n hiãö u nhaì pháùu thuáût trãn thãú g iåïi
thæ ìa nháûn vaì aïp duûng . Ng o aìi ra g iaïo
s æ c uîng âaî ng hiãn c æ ïu aính hæ åíng
c uía c háút âäüc ho ïa ho üc Dio xin âãún
s æ ïc kho íe c o n ng æ åìi vaì taïc haûi âãún
thãú hãû s au.
. NHÆÎNG KÃÚT LUÁÛN RUÏT RA TÆÌ LËCH SÆÍ Y
NHÆÎNG
HOÜC
1 . Y ho üc phaït triãø n qua c aïc g iai âo aûn
1.

lë c h s æ í, duì åí phæ ång thæ ïc s aín xuáút
x aî häüi naìo âãö u g àõ n liãö n våïi thæ ûc
tiãùn s aín xuáút vaì âåìi s äúng c uía c o n
n g æ åìi. Âæ ång nhiãn tuìy thuäüc vaìo
h ç nh thaïi xaî häüi maì g iai c áúp thäúng
trë s e î s æ í duûng c aïc thaình tæ ûu vãö y
h o üc âãø phuûc vuû c ho låüi ê c h c uía g iai
c áúp mç nh.
2 . Nhæ îng ho aût âäüng vaì kiãún thæ ïc
2.

p ho ìng bãûnh laì näüi dung khäng taïc h
råìi y ho üc tæ ì buäø i s å khai c ho âãún g iai
âo aûn hiãûn taûi vaì ng ay c aí tæ ång lai.
âo
. NHÆÎNG KÃÚT LUÁÛN RUÏT RA TÆÌ LËCH SÆÍ Y
NHÆÎNG
HOÜC
3 . Tæ ì nhæ îng quan âiãø m duy váût thä s å
3.

â ãún c huí ng hé a duy váût biãûn c hæ ïng , y
h o üc âaî dáö n dáö n tho ïat kho íi nhæ îng
q uan âiãø m duy tám vãö màõ c bãûnh vaì
c hæ îa bãûnh âãø âi âãún duìng nhæ îng
b iãûn phaïp kho a ho üc kyî thuáût tæ ì s å
khai âãún hiãûn âaûi âãø pho ìng bãûnh
v aì c hæ îa bãûnh c ho c o n ng æ åìi.
4 . Häö i phuûc c hæ ïc nàng tråí thaình mäüt
4.

tro ng 3 màût ho aût âäüng phuûc vuû c ho
s æ ïc kho íe c uía lo aìi ng æ åìi, tæ ì thåìi xa
x æ a c ho âãún nay nhæ c hæ îa bãûnh
b àò ng khê c äng , xo a bo ïp, dæ åîng s inh,
thaïi c æ ûc quyãö n, thãø duûc trë liãûu...
thaïi
5 Lë c h s æ í phaït minh y ho üc laì lë c h s æ í mäüt


q uaï trç nh mang tê nh c háút kãú thæ ìa c äüng
v åïi s æ û tham g ia c uía táûp thãø räüng låïn
c uía quaíng âaûi quáö n c huïng vaì c uía s æ û
s aïng taûo c aï nhán, phaït triãø n nhåì s æ û phaït
triãø n c uía bao nhiãu ng aình kho a ho üc khaïc .
triãø
6 . Cäng c uû lao âäüng tro ng y ho üc ng aìy
6.

c aìng phaït triãø n laìm pho ng phuï c ho viãûc
khaïm bãûnh vaì c hæ îa bãûnh c uía ng æ åìi
tháö y thuäúc . Nhæ ng c äng c uû lao âäüng duì
c o ï tinh vi âãún âáu c uîng khäng thay thãú
â æ åüc vai tro ì c uía ng æ åìi tháö y thuäúc våïi
âaûo âæ ïc c ao c aí c uía mç nh.
â aûo
7 . Lë c h s æ í y ho üc laì lë c h s æ í c uía c huí ng hé a
7.

n hán âaûo . Y ho üc khäng nhæ îng nhàò m vaìo
â äúi tæ åüng ng æ åìi bãûnh maì træ åïc hãút laì
n hàò m vaìo âäúi tæ åüng ng æ åìi kho íe , pho ìng
8 . Æåïc må c uía c o n ng æ åìi laì maûnh kho íe ,
8.

s äúng láu. Kho a ho üc y ho üc âaî s æ í duûng
c aïc thaình tæ ûu c uía c aïc ng aình kho a ho üc ,
â àûc biãût laì kho a ho üc c å baín c aìng ng aìy
c aìng âi s áu khaïm phaï ng uyãn nhán g áy nãn
b ãûnh, tæ ïc nhàò m muûc âê c h ng àn ng æ ìa
b ãûnh táût, c hæ îa bãûnh khäng c hë u khuáút
p huûc træ åïc bãûnh táût, âe m laûi c uäüc
s äúng haûnh phuïc c ho c o n ng æ åìi. Caìng
n g aìy c o n ng æ åìi c aìng c o ï s æ ïc kho íe våïi
â áö y âuí yï ng hé a c uía no ï, laì mäüt tç nh
traûng ho aìn to aìn tho aíi maïi vãö thãø xaïc ,
tám tháö n vaì xaî häüi, c hæ ï khäng c hè laì
khäng c o ï bãûnh táût ho àûc taìn phãú. Nhæ ng
c hè c o ï dæ åïi c hãú âäü xaî häüi c huí ng hé a
c o n ng æ åìi måïi âaût âãún yãu c áö u s æ ïc
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản