LỊCH SỬ Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

Chia sẻ: truongthiuyen13

Tham khảo tài liệu 'lịch sử y học cổ truyền việt nam', y tế - sức khoẻ phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: LỊCH SỬ Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

 

  1. lÞch sö y häc cæ truyÒn ViÖt Nam, tãm l−îc y thuËt c¸c ®¹i danh y ViÖt Nam 1.ViÖt Nam cã ®Þa sinh häc riªng. Theo nghiªn cøu cña nhiÒu ngµnh khoa häc, Thêi nguyªn ®¹i Trung sinh c¸ch ®©y 200 triÖu n¨m, di¶i ®Êt n−íc ta lóc ®Çu nh− mÇm x−¬ng sèng h×nh ch÷ S ®ã lµ d·y nói Tr−êng S¬n. Thêi ®¹i T©n sinh c¸ch ®©y 50 triÖu n¨m lµ thêi kú t¹o ®Êt båi ®¾p; hîp thµnh lôc ®Þa ¸ ch©u, cã kÕt cÊu ®Þa chÊt, ®Þa tÇng cã s«ng, cã nói… Cuèi Thêi kú §Ö Tam c¸ch ®©y 10 – 20 triÖu n¨m, ¸ ch©u ®· cã v−în cao cÊp. NhiÒu nhµ kh¶o cæ häc ViÖt Nam ®· chøng minh, con ng−êi ViÖt Nam xuÊt hiÖn tõ thêi kú Canh T©n . Do Thêi kú b¨ng hµ kÐo dµi tõ Thuû Canh T©n ®Õn Canh T©n. Nh−ng ë n−íc ta nãi riªng vµ ë §«ng Nam ¸ nãi chung chØ cã m−a lín. Sau b¨ng hµ n−íc biÓn trµn lªn, kÕt hîp víi khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho thùc vËt ph¸t triÓn, nguån thøc ¨n cña nhiÒu lo¹i ®éng vËt trong ®ã cã con ng−êi. V−în ¨n cá c©y, ¨n thÞt ®éng vËt ®Ó sèng, ®ång thêi còng chän läc tù nhiªn nh÷ng ®éng vËt vµ c©y cá ¨n ®Ó ch÷a bÖnh. V× vËy thuèc ch÷a bÖnh ®−îc l−u truyÒn tõ thêi nµy sang thêi kh¸c, ®êi nµy sang ®êi kh¸c vµ tån t¹i ®Õn nay. Tr¶i qua hµng ngµn n¨m lÞch sö, Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam ®· ®óc kÕt ®−îc nhiÒu ph−¬ng ph¸p phßng bÖnh vµ ch÷a bÖnh b»ng thuèc vµ kh«ng dïng thuèc (ch©m cøu, day, bÊm huyÖt…) cã hiÖu qu¶. §· ph¸t hiÖn nhiÒu vÞ thuèc quÝ: qu¶ giun, gõng giã, ý dÜ, x−¬ng bå, kú nam, sa nh©n, ®Ëu khÊu, h−¬ng phô…®−îc l−u truyÒn ®Õn ngµy nay. 2. ViÖt Nam cã lÞch sö x· héi l©u ®êi. ViÖt Nam cã nhµ n−íc V¨n Lang, tõ thêi Hång Bµng n¨m 2879 – 257 tr−íc c«ng nguyªn; thêi ®¹i c¸c Vua Hïng, tæ tiªn ta sím sö dông thuèc cã nguån gèc thùc vËt, ®éng vËt vµ kho¸ng vËt ®Ó lµm thuèc. Ngoµi ra cßn biÕt sö dông c¶ thuèc ®éc tÈm vµo tªn, gi¸o m¸c ®Ó chèng giÆc ngo¹i x©m…HiÖn nay cã t−îng vµ miÕu thê An Kú Sinh – Nhµ ch©m cøu ViÖt Nam ®Çu tiªn t¹i Tróc s¬n, Yªn Tö, §«ng TriÒu, Qu¶ng Ninh. T−îng vµ miÕu thê B¶o C« - Nhµ n÷ ch©m cøu (thÕ kû thø 3 tr−íc c«ng nguyªn). Tµi liÖu do Gi¸o s− thÇy thuèc nh©n d©n NguyÔn Tµi Thu -ViÖn tr−ëng ViÖn ch©m cøu ViÖt Nam s−u tÇm. H¬n mét thiªn niªn kû , d©n téc ViÖt Nam d−íi ¸ch x©m l−îc n« dÞch vµ ®ång ho¸ cña phong kiÕn Trung Quèc; c¸c d−îc liÖu quÝ hiÕm ®Òu bÞ c−íp bãc mang vÒ chÝnh quèc. Thêi kú ®éc lËp d−íi c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn (938 – 1884) sau chiÕn th¾ng B¹ch §»ng cña Ng« QuyÒn tõ n¨m 938, n−íc ta b−íc vµo kû nguyªn ®éc lËp. 3.LÞch sö Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam. +Thêi kú Nhµ Lý (1010 – 1224): cã tæ chøc Th¸i y viÖn ë Kinh ®« còng nh− ë c¸c ®Þa ph−¬ng. + Thêi kú Nhµ TrÇn (1225 – 1399): ph¸t triÓn nghÒ nu«i trång d−îc liÖu kh¾p n¬i, nhiÒu danh y næi tiÕng trong thêi kú nµy, ®Æc biÖt lµ NguyÔn B¸ TÜnh hiÖu lµ TuÖ TÜnh, quª NghÜa Phó, CÈm Vò, CÈm Giµng, H¶i H−ng, ¤ng thi ®ç TiÕn sÜ nh−ng kh«ng ra lµm quan mµ ®i tu vµ lµm thuèc, t¸c phÈm y häc næi tiÕng cña «ng lµ “Nam d−îc thÇn hiÖu” gåm 11 quyÓn, chän läc 580 vÞ thuèc, ph©n lo¹i theo nguån gèc (23 lo¹i): cá hoang, d©y leo, mäc ë n−íc, cã http://www.ebook.edu.vn 8
  2. c¸nh nh− loµi chim, cÇm thó…chän läc d−îc liÖu cã trong n−íc tæ chøc thµnh - 873 bµi thuèc ®iÒu trÞ 182 chøng bÖnh cña 10 khoa. Trong t¸c phÈm “Hång nghÜa gi¸c t− - y th−” ¤ng ®· tãm t¾t t¸c dông cña 630 vÞ thuèc theo biÖn chøng luËn trÞ . ¤ng ®−îc nh©n d©n t«n lµ ¤ng Th¸nh thuèc nam. N¨m 1335, TuÖ TÜnh ®−îc mêi sang Trung Quèc ch÷a bÖnh cho Vua nhµ Minh vµ bÞ gi÷ l¹i cho ®Õn khi chÕt. +Thêi kú Nhµ Hå (1400 – 1406): ch©m cøu ph¸t triÓn Nhµ ch©m cøu næi tiÕng lµ NguyÔn §¹i N¨ng ®· biªn so¹n cuèn s¸ch “Ch©m cøu tiÖp hiÖu diÔn ca”… Thêi kú ®« hé cña giÆc Minh Trung Quèc (1047 – 1472): Y häc d©n téc bÞ tæn thÊt nghiªm träng. +Thêi kú HËu Lª (1428 – 1788): cã bé luËt Hång §øc, ®êi Lª Th¸nh T«ng (1460 – 1479) ban hµnh qui chÕ lµm thuèc. N¨m 1665, Lª HuyÒn T«ng ®· 2 lÇn ra lÖnh cÊm hót thuèc lµo; ë TriÒu ®×nh cã Th¸i y viÖn, ë c¸c tØnh cã tÕ sinh ®−êng, ë qu©n ®éi cã së l−¬ng y. Thêi kú nµy cã ®¹i danh y Hoµng §«n Hoµ. ¤ng lµ l−¬ng y phôc vô trong qu©n ®éi nhµ Lª, t¸c phÈm næi tiÕng cña ¤ng lµ “Ho¹t nh©n to¸t yÕu”, ¤ng ®−îc s¾c phong cña Vua Lª Th¸nh T«ng lµ“L−¬ng y quèc, Thä t− d©n”. HiÖn nay nh©n d©n lËp ®Òn thê Hoµng §«n Hoµ t¹i quª ¤ng: th«n §a sÜ, x· KiÕn H−ng, ThÞ x· Hµ §«ng, TØnh Hµ T©y. §Æc biÖt trong thêi kú nµy cã Lª H÷u Tr¸c hiÖu lµ H¶i Th−îng L·n ¤ng (1720 – 1791), quª V¨n X¸, Yªn Mü, H¶i H−ng. ¤ng ®· tãm l−îc y lý Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng, tæng kÕt nh÷ng thµnh tùu Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam tõ tr−íc ®Õn thÕ kû XVIII vµ ®· vËn dông s¸ng t¹o nh÷ng tinh hoa Y häc cæ truyÒn vµo ®iÒu kiÖn thêi tiÕt khÝ hËu liªn quan ®Õn ®Æc ®iÓm ph¸t bÖnh ë n−íc ta. T¸c phÈm “H¶i Th−îng L·n ¤ng Y T«ng T©m LÜnh” lµ bé s¸ch ®å sé gåm 28 tËp, 66 quyÓn, ®Õn nay vÉn ®−îc coi lµ bé s¸ch b¸ch khoa vÒ Y häc cæ truyÒn. ¤ng ®· tæng kÕt hoµn chØnh, hÖ thèng ho¸ nÒn Y häc truyÒn thèng ViÖt Nam trªn c¸c lÜnh vùc; néi khoa, ngo¹i khoa, s¶n phô, nhi khoa vµ ngò quan khoa trªn ph−¬ng diÖn chÈn trÞ dù phßng tõ lý ph¸p ®Õn ph−¬ng d−îc, tõ y ®øc ®Õn y sö, y thuËt, ®Õn c¸c lÜnh vùc thiªn v¨n y häc vµ thùc trÞ häc. VÒ d−îc häc L·n ¤ng ®· s−u tÇm thªm 300 vÞ thuèc, tæng hîp thµnh 2854 bµi thuèc kinh nghiÖm. NÐt ®éc ®¸o trong biÖn chøng luËn trÞ Y häc cæ truyÒn cña L·n ¤ng, ®Õn nay vµ m·i m·i lµ kim chØ nam cho mäi hµnh ®éng, chÈn trÞ theo y lý cæ truyÒn, cña c¸c thÕ hÖ thÇy thuèc y häc d©n téc ViÖt Nam. -Néi kinh lµ s¸ch viÕt vÒ biÖn chøng luËn trÞ c¸c chøng vµ bÖnh thuéc ph¹m vi néi khoa bÖnh häc. Th«ng qua c¸c ph¹m trï kinh ®iÓn cña y häc cæ truyÒn. VÝ dô: tý chøng, t©m quÝ, tiªu kh¸t, tho¸t th−, ng©n tiÕt bÖnh...®Ó liªn hÖ víi c¸c bÖnh danh ®· ®−îc hiÖn ®¹i ho¸ theo quan ®iÓm Y häc hiÖn ®¹i. ThÕ kû XIV ®Õn XVIII c¸c ®¹i danh y ViÖt Nam: TuÖ TÜnh, H¶i Th−îng L·n ¤ng trªn c¬ së thõa kÕ tiÕp thu y häc ph−¬ng §«ng ®· tãm l−îc trong “Néi kinh yÕu chØ”. L·n ¤ng chän läc nh÷ng ®iÓm thiÕt yÕu, kinh ®iÓn thùc tiÔn cña y häc ph−¬ng §«ng, lµm c¬ së cho biÖn chøng mét sè bÖnh néi khoa häc: • Y giµ quan miÖm: ph©n tÝch tæng hîp lý luËn c¬ b¶n häc thuyÕt ©m d−¬ng ngò hµnh, t¹ng phñ, kinh l¹c khÝ huyÕt, chÈn ®o¸n m¹ch häc, bÖnh lý, ph¸p trÞ, ph−¬ng trÞ. • Y h¶i cÇu nguyªn: ( T©p.3.4.5) nguyªn t¾c trÞ liÖu, dùa trªn nh÷ng qui luËt chung vÒ sinh lý bÖnh lý. • HuyÔn TÉn ph¸t huy (TËp 6): quan niÖm vÒ thuyÕt thuû ho¶, mÖnh m«n ho¶ , t−íng ho¶ , tiªn thiªn thuû ho¶, ch©n thuû, ch©n ho¶ cña H¶i Th−îng. http://www.ebook.edu.vn 9
  3. • Kh«n hãa th¸i ch©n (TËp 7): nãi vÒ hËu thiªn tú vÞ, chøc n¨ng tiªu ho¸ hÊp thu ho¸ gi¸ng, t¸c dông cña khÝ huyÕt, biÓu hiÖn bÖnh lý vµ chÈn trÞ. • §¹o l−u d− vËn (TËp 8): biÖn luËn bæ xung nh÷ng ®iÒu vÒ y lý mµ y häc ph−¬ng §«ng ch−a ®Ò cËp ®Õn hoÆc ®Ò cËp ch−a râ rµng. • D−îc phÈm vÞ yÕu (TËp 10.11): c¸c vÞ thuèc phÝa B¾c vµ phÝa Nam ®−îc ph©n lo¹i theo ngò hµnh, ¤ng chän läc 150 vÞ thuèc thiÕt yÕu thùc tiÔn ViÖt Nam. • LÜnh Nam b¶n th¶o (TËp 12.13): tªn vµ t¸c dông cña 496 vÞ thuèc nam ®· thõa kÕ cña ®¹i danh TuÖ TÜnh. ¤ng bæ xung thªm 305 vÞ thuèc míi mµ «ng ®· ph¸t hiÖn thªm. • Ngo¹i c¶m th«ng trÞ (TËp 14): ®Æc ®iÓm, tÝnh chÊt bÖnh ngo¹i c¶m ë ViÖt Nam vµ s¸ng lËp c¸c ph−¬ng thuèc Nam ®Ó tù ®iÒu trÞ. • B¸ch bÖnh cã yÕu (TËp 15-24): néi khoa bÖnh häc , hiÖn chØ cã BÝnh §inh cßn thiÕu: Gi¸p Êt, MËu Kû, Canh T©n, Nh©m QuÝ... • Y trung quan kiÖn (TËp 25): tãm l−îc ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ c¸c lo¹i bÖnh. • Phô ®¹o x¸n nhiªn TËp (26-27): chuyªn vÒ c¸c bÖnh phô khoa. • To¹ th¶o l−¬ng m« (TËp 28): chuyªn vÒ c¸c bÖnh s¶n khoa. • ¢u ©u tu tri (TËp 29-33): chuyªn vÒ c¸c bÖnh nhi khoa. • Méng trung gi¸c ®Ëu (TËp 34-40): chuyªn vÒ c¸c bÖnh ®Ëu mïa. • Ma chÈn chuÈn th¾ng ( TËp 41-44) chuyªn vÒ bÖnh sëi. • T©m ®¾c thÇn ph−¬ng (TËp 45): chän läc 70 ph−¬ng thuèc trong cÈm nang cña Phïng TriÖu Tr−¬ng. • HiÖu pháng t©n ph−¬ng (TËp 46): ghi chÐp 29 ph−¬ng thuèc do L·n ¤ng s¸ng lËp ra. • B¸ch gia tr©n t¨ng (TËp 47-48-49): ghi chÐp 600 ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm thu l−îm trong nh©n d©n vµ thõa kÕ cña Bïi §iÖn §¨ng. • Hµnh gi¶n tr©n nhu (TËp 50-57): ghi chó 200 ph−¬ng thuèc chän loc trong c¸c b¶n th¶o tõ ®êi tr−íc, chñ yÕu lµ Nam D−îc ThÇn HiÖu cña TuÖ TÜnh (TK XIV) • Y d−¬ng ¸n , Y ©m ¸n (TËp 59-60) chÐp 17 bÖnh ¸n ch÷a khái; 12 bÖnh ¸n tö vong • TruyÒn t©n bè chØ (Ch©u ngäc c¸ch ng«n) (TËp 61): ®iÒu cèt yÕu nhÊt trong nguyªn t¾c biÖn chøng luËn trÞ. • VÖ sinh yÕu quyÕt (TËp 62): chuyªn vÒ vÖ sinh, d−ìng sinh phßng bÖnh. • B¶o thai thÇn biÖn toµn th− (TËp 63) hiÖn nay cßn bÞ thÊt l¹c. • N÷ c«ng th¾ng l·m (TËp 64): c¸ch nÊu n−íng - thùc trÞ häc. • Th−îng kinh kÝ sù (TËp 65): kÓ l¹i hµnh tr×nh cña ¤ng lªn Kinh §« theo chiÕu cña nhµ Vua, ch÷a bÖnh cho thÕ tö TrÞnh C¸n (n¨m,1782.) • VËn khÝ bÝ ®iÓn (TËp 66) : qui luËt chuyÓn dÞch cña ngò vËn lôc khÝ liªn quan ®Õn yÕu tè b¶n t¹ng vµ tr¹ng th¸i thiªn th¾ng cña c¬ thÓ con ng−êi . http://www.ebook.edu.vn 10
  4. - Néi kinh yÕu chØ : L·n «ng cho r»ng “ Nhµ y cã Néi Kinh còng nh− nhµ nho cã Ngò Kinh ,®ã lµ lêi nãi chÝ lý cña th¸nh hiÒn, lý lÏ s©u xa vÒ c¬ n¨ng huyÒn bÝ ®Òu thÓ hiÖn tÊt c¶ ë trong ®ã , lêi gi¸o huÊn ngµy x−a cßn ®Ó l¹i s¸ng tá nh− mÆt trêi “. Theo quan ®iÓm cña TuÖ TÜnh vµ L·n ¤ng th× “ Néi Kinh” lµ Bé s¸ch cæ ®Ò cËp ®Õn quan niÖm duy vËt biÖn chøng cæ ®¹i, c¬ thÓ con ng−êi lµ mét chÝnh thÓ gi÷a thiªn nhiªn; c¬ thÓ sèng gièng nh− mét vò trô thu nhá “Nh©n th©n chi tiÓu thiªn ®Þa”. ThuyÕt “Thiªn nh©n t−¬ng øng”: trong vò trô bao la cã bao nhiªu tinh tó th× trong c¬ thÓ con ng−êi cã bÊy nhiªu vi tinh tó , mäi quy luËt diÔn biÕn, biÖn chøng cña bÇu th¸i cùc (vò trô bao la ) còng ®Òu cã thÓ x¶y ra ë trong c¬ thÓ con ng−êi .TiÕp thu tinh hoa cña Néi Kinh; c¸c y gia tiÒn bèi n−íc ta ®· t×m hiÓu vËn dông s¸ng t¹o, tiªu biÓu lµ thuyÕt vËn khÝ bÝ ®iÓn cña H¶i Th−îng L·n ¤ng ®· qu¸n triÖt quan ®iÓm dÞch häc tinh hoa vµo y häc mét c¸ch ®éc ®¸o vµ thùc tiÔn. -Néi dung cô thÓ cña Néi kinh c−¬ng yÕu : PhÐp d−ìng sinh: luyÖn t©m, luyÖn tøc, luyÖn thùc, luyÖn thÓ, luyÖn thÇn. Trong biÖn chøng vÒ ph−¬ng ph¸p ch÷a bÖnh toµn diÖn nµy cã phÐp luyÖn ý, luyÖn chÝ, luyÖn thë, luyÖn th− gi·n theo t− thÕ tÜnh vµ luyÖn h×nh theo t− thÕ ®éng §©y lµ mét ph−¬ng ph¸p tù phßng bÖnh vµ ch÷a bÖnh, cã h−íng dÉn. Néi dung c¬ b¶n cña häc thuyÕt ©m d−¬ng ngò hµnh, ®ã lµ quan ®iÓm triÕt häc duy vËt cæ ®¹i, quy luËt m©u thuÉn phæ biÕn, biÖn chøng duy vËt, gi¶i thÝch sù vËn ®éng, ph¸t triÓn cña thÕ giíi b»ng chÝnh sù vËn ®éng ph¸t triÓn cña vËt chÊt chø kh«ng ph¶i do th−îng ®Õ sinh ra. VËn dông c¸c quy luËt ph¸t triÓn vËn ®éng cña vËt chÊt trong thiªn nhiªn, øng dông vµo sù ph¸t triÓn c¬ quan t¹ng phñ trong c¬ thÓ con ng−êi. Häc thuyÕt t¹ng t−îng, häc thuyÕt kinh l¹c, c¸c héi chøng t¹ng phñ ®−îc biÓu hiÖn ra ngoµi khi b×nh th−êng vµ khi bÊt th−êng; chÈn ®o¸n bÖnh häc vµ phÐp t¾c ®iÒu trÞ, cuèi cïng lµ häc thuyÕt ngò vËn lôc khÝ. -Kim quü yÕu l−îc: Thùc chÊt lµ Th−¬ng hµn t¹p bÖnh luËn (Tr−¬ng Träng C¶nh - ®êi H¸n ThÕ Kû2-3 sau C«ng Nguyªn) . Néi dung chñ yÕu lµ quan niÖm vµ gi¶i thÝch c¸c kh¸i niÖm vÒ biÖn chøng luËn trÞ, m¹ch chøng, xÐt m¹ch vµ b¸o tr−íc bÖnh t¹ng phñ, bÖnh b¸ch hîp, bÖnh hå hoÆc ©m d−¬ng ®éc (bÖnh trïng s¸n hoÆc tµ ®éc thuéc ©m, thuéc d−¬ng). M¹ch chøng vÒ ng−îc tËt lµ c¸c bÖnh thuéc miÒn ng−îc: sèt rÐt, sèt xo¾n trïng m¶nh, sèt ph¸t ban, sèt håi qui...C¸ch ch÷a bÖnh tróng phong, lÞch tiÕt phong (bÖnh sèt ra må h«i cã mµu vµng); c¸ch ch÷a vÒ chøng huyÕt tý, h− lao; c¸ch ch÷a chøng phÕ nuy, phÕ ung khã thë; bÖnh ba ®ån khÝ (c¬n ®au nh− con lîn ch¹y lªn). Thùc chÊt lµ dÞ c¶m, rèi lo¹n thÇn kinh chøc n¨ng do stress: ch÷a bÖnh hung tý, t©m thèng vµ ®o¶n khÝ. C¸ch ch÷a phóc m·n , hµn s¸n vµ tóc thùc (nghÜa lµ c¸ch ch÷a chøng ®Çy bông) chËm tiªu khi ¨n ; viªm mµng n·o,viªm tinh hoµn (s¸n khÝ) bÖnh thuéc can kinh; phong hµn tÝch tô ë ngò t¹ng, bÖnh c¶m ph¶i giã l¹nh kh«ng theo lôc kinh; nÕu trùc tróng vµo t¹ng phñ nµo th× cã trÞªu chøng cña t¹ng phñ ®ã. BiÖn chøng vÒ ®µm Èm kh¸i thÊu, biÖn chøng bÖnh tiªu kh¸t (®¸i th¸o ®−êng), bÖnh l©m - viªm nhiÔm ®−êng tiÕt niÖu. Thùc chÊt lµ thñy thòng, phï do n−íc kh«ng ho¸ thµnh khÝ mµ ®äng l¹i. Thñy khÝ ®−îc chia ra; phong thñy, bi thñy, chÝnh thñy, th¹ch thñy vµ hoµng h·n (må h«i cã mµu vµng); tªn gäi nµy dùa vµo vÞ trÝ n−íc ®äng ë ®©u ®Ó ®Æt, còng tïy theo vÞ trÝ mµ biÖn chøng dïng thuèc. M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a hoµng ®¶n: da vµng, m¾t vµng, n−íc tiÓu vµng; biÖn chøng vÒ thÊp nhiÖt ph¹m tú ¶nh h−ëng ®Õn vËn ho¸ chuyÓn ho¸ t¹ng can ®ëm thËn vÞ. M¹ch t−îng øng víi mét sè bÖnh vÒ tiªu ho¸ ,sinh dôc, tiÕt niÖu nguyªn do lµ thÊp nhiÖt. M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a kinh quÝ, thæ lôc, h¹ huyÕt, ngùc ®Çy, ø huyÕ: nghÜa lµ biÖn chøng vÒ nhÞp tim, håi hép, ®¸nh trèng ngùc, n«n ra m¸u, bÖnh ch¶y m¸u cam vµ ®¹i tiÖn ra m¸u. Suy tõ kinh m¹ch ®Ó chÈn trÞ vÒ huyÕt chøng. http://www.ebook.edu.vn 11
  5. M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a bÖnh Èu thæ, uÕ träc, h¹ lîi: biÖn chøng vÒ sãng m¹ch, h×nh m¹ch t−¬ng øng ®Ó chÈn trÞ chøng n«n möa, n«n khan vµ Øa ch¶y. TËp Kim quÜ yÕu l−îc lµ tãm l−îc nh÷ng tµi liÖu quÝ gi¸ nh− kho vµng thêi H¸n ®−îc Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ Kû2-3 sau C«ng Nguyªn) tæng kÕt trong th−¬ng hµn t¹p bÖnh luËn hay t¹p bÖnh luËn (nh÷ng bÖnh lý hay gÆp ngoµi th−¬ng hµn). §iÓm ®¸ng chó ý lµ hÇu hÕt nh÷ng bµi thuèc ë ®©y ®Òu dïng rÊt Ýt vÞ vµ dïng liÒu rÊt cao, ®óng lµ “quÝ hå tinh bÊt quÝ hå ®a”. • VÝ dô: bµi thuèc b¹ch ®Çu «ng thang ch÷a chøng thÊp nhiÖt rãt xuèng h¹ tiªu: B¹ch ®Çu «ng 120g, hoµng liªn 120g, hoµng b¸ 120g, t©n b× 120g. 4 vÞ thuèc trªn, n−íc 7 th¨ng s¾c cßn 2 th¨ng, läc bá b· uèng Êm mét thang. • VÝ dô: bµi phßng kû phôc linh thang ch÷a chøng thuû khÝ: Phßng kû, quÕ chi, hoµng kú ®Òu 3 l¹ng, phôc linh 6 l¹ng, cam th¶o 2 l¹ng. 5 vÞ thuèc trªn thªm n−íc 6 th¨ng s¾c cßn 2 th¨ng, chia 3 lÇn , uèng Êm. • VÝ dô: bµi nh©n trÇn cao thang.ch÷a chøng hoµng ®¶n, chøng vµng da, Nh©n trÇn 6 l¹ng, chi tö 14 qu¶, ®¹i hoµng 2 l¹ng. 3 vÞ trªn n−íc mét ®Êu, tr−íc s¾c nh©n trÇn c¹n bít 6 th¨ng, cho 2 vÞ cßn l¹i s¾c cßn 3 th¨ng, läc bá b· chia ba lÇn uèng Êm, tiÓu tiÖn sÏ th«ng lîi, n−íc tiÓu ®á xÉm nh− n−íc bå kÕt. Mét ®ªm th× bông gi¶m, s¾c vµng theo n−íc tiÓu ra hÕt. • VÝ dô: theo kinh v¨n sè 293 t©m khÝ bÊt tóc, thæ huyÕt, nôc huyÕt t¶ t©m thang chñ chi (ph¶i dïng bµi t¶ t©m thang ®Ó ®iÒu trÞ lµ chÝnh): §¹i hoµng 2 l¹ng, hoµng liªn 4 l¹ng, hoµng cÇm 1 l¹ng, 3 vÞ trªn thªm n−íc ba th¨ng, s¾c cßn 1 th¨ng uèng hÕt 1 lÇn. • VÝ dô: bµi thuèc bæ d−ìng ch÷a h− lao, ch÷a bÖnh phô khoa “thËn khÝ hoµn”: Can ®Þa hoµng 8 l¹ng, s¬n thï 4 l¹ng, phôc linh 3 l¹ng, phô tö chÕ 1 l¹ng, s¬n d−îc 4 l¹ng, quÕ chi 1 l¹ng, tr¹ch t¶ 3 l¹ng, ®an b× 3 l¹ng. 8 vÞ trªn t¸n bét, luyÖn mËt lµm viªn hoµn to b»ng h¹t ng« ®ång.LiÒu uèng 15 hoµn / lÇn uèng víi r−îu, lªn tíi 20 hoµn/ lÇn ngµy 2 lÇn. -Th−¬ng hµn luËn: TËp s¸ch vÒ biÖn chøng luËn trÞ c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm, nguyªn nh©n chñ yÕu lµ phong hµn ®−îc viÕt vµo thêi ®¹i nhµ H¸n. Theo tµi liÖu “cÇn cøu cæ huÊn”,“b¸c th¸i quÇn ph−¬ng”cña Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ Kû2-3 sau C«ng Nguyªn) dùa trªn c¬ së lý luËn cña “Néi kinh” ¤ng ®· ph¸t triÓn mét b−íc vÒ phÐp t¾c cña biÖn chøng luËn trÞ. Tµi liÖu “Th−¬ng hµn t¹p bÖnh luËn” bao gåm hai bé phËn; Th−¬ng hµn luËn vµ Kim quü yÕu l−îc. §©y lµ tËp s¸ch ®Çu tiªn chuyªn viÕt vÒ c¸c triÖu chøng l©m sµng ®· ®−îc øng dông réng r·i trong vµ ngoµi n−íc Trung Quèc. Ngoµi ra tËp s¸ch cßn bæ xung nh÷ng khiÕm khuyÕt cña “Ngo¹i kinh” vµ c¸c tµi liÖu tr−íc ®ã. Bé s¸ch chuyªn vÒ y häc l©m sµng cæ ®¹i, cïng víi lý luËn y häc cæ ®¹i, t¸c phÈm ®−îc ®¸nh gi¸ t−¬ng ®−¬ng víi “Néi kinh”. §ã lµ mét cèng hiÕn to lín cña Tr−¬ng Träng C¶nh ®−¬ng thêi. Cïng víi Tr−¬ng Träng C¶nh lµ ®¹i danh y Hoa §µ, ¤ng cã tr×nh ®é tinh th«ng vÒ néi, ngo¹i khoa, phô nhi khoa vµ ch©m cøu. §Æc biÖt lµ trong ®iÒu trÞ ngo¹i khoa ,¤ng ®¹t nhiÒu thµnh tùu rÊt −u viÖt. Theo tµi liÖu HËu H¸n th× Hoa §µ lµ ng−êi ®Çu tiªn ®Ò xuÊt víi thÕ giíi øng dông ph−¬ng ph¸p v« c¶m ®Ó phÉu thuËt phÇn bông. ¤ng viÕt: nÕu bÖnh tËt ph¸t hÕt ë trong , ch©m vµ thuèc ®Òu kh«ng cã chuyÓn biÕn th× chän r−îu m¹nh uèng cho gi¶m ®au, r¹ch phÇn bông vµ l−ng, c¾t bá tÝch tô hoÆc tr−êng vÞ cã tËt, cÇn ph¶i lo¹i bá tËn gèc. Ra ®êi trong hoµn c¶nh nh− vËy “Th−¬ng hµn luËn “ lµ mùc th−íc vÒ http://www.ebook.edu.vn 12
  6. phÐp biÖn chøng c¸c bÖnh thuéc «n bÖnh lÖ dÞch, bÖnh truyÒn nhiÔm cÊp tÝnh chñ yÕu lµ do l¹nh (phong hµn). C¸c giai ®o¹n, c¸c diÔn biÕn theo lôc kinh ®−îc m« t¶ ®Çy ®ñ, c¸c triÖu chøng vµ phÐp t¾c ®iÒu trÞ. Liªn hÖ YHH§ lµ hÇu hÕt c¸c bÖnh thuéc chuyªn ngµnh truyÒn nhiÔm, néi khoa bÖnh häc. Ng−êi x−a cho r»ng: “Häc y mµ kh«ng ®äc s¸ch Träng C¶nh còng nh− häc nho mµ kh«ng ®äc s¸ch Khæng Tö.” Theo nghÜa hÑp: th−¬ng hµn lµ c¶m ph¶i khÝ hµn l·nh mµ sinh ra bÖnh. Theo nghÜa réng: lµ bao gåm c¶m ph¶i c¸c khÝ phong hµn, thö thÊp nghÜa lµ mét bÖnh do ngo¹i c¶m g©y ra. Ngoµi ra theo n¹n kinh th−¬ng hµn cã 5 c¸ch: thö vµ tróng phong, th−¬ng hµn, thÊp «n, nhiÖt bÖnh vµ «n bÖnh mïa xu©n. Thö lµ bÖnh mïa h¹, bÖnh ng−îc lµ sèt rÐt, bÖnh lþ lµ bÖnh cña mïa thu, hµn khÝ lµ bÖnh do mïa ®«ng ®Òu thuéc ph¹m trï “th−¬ng hµn”. Nh− vËy “Th−¬ng hµn luËn” kh«ng ph¶i chØ biÖn chøng mét lo¹i c¶m hµn mµ cßn biÖn chøng hµng tr¨m thø bÖnh tõ ®ã mµ ra... Néi dung cña “Th−¬ng hµn luËn” bao gåm hai giai ®o¹n lín: • Giai ®o¹n 1: d−¬ng chøng“chÝnh khÝ tån néi tµ bÊt kh¶ can”. NÕu ph¸t bÖnh th× tµ khÝ m¹nh mÏ, chÝnh khÝ ®Çy ®ñ; giao tranh gi÷a tµ khÝ vµ chÝnh khÝ, gi÷a t¸c nh©n g©y bÖnh vµ søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, ®−îc m« t¶ vÒ bÖnh chøng l©m sµng theo ba møc ®é: Th¸i d−¬ng bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ th¸i d−¬ng tam tiªu kinh vµ Tóc th¸i d−¬ng bµng quang kinh. ThiÕu d−¬ng bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ thiÕu d−¬ng tiÓu tr−êng kinh vµ Tóc thiÕu d−¬ng ®ëm kinh. D−¬ng minh bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ d−¬ng minh ®¹i tr−êng kinh vµ Tóc d−¬ng minh vÞ kinh • Giai ®o¹n 2: ©m chøng bÖnh lËu, søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ gi¶m sót: “tµ chi së tÊu kú khÝ tÊt h−”. DiÔn biÕn bÖnh cã ba møc ®é kh¸c nhau: Th¸i ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ th¸i ©m phÕ vµTóc th¸i ©m tú ThiÕu ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ thiÕu ©m t©m kinh vµ Tóc thiÕu ©m thËn kinh QuyÕt ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh: Thñ quyÕt ©m t©m bµo l¹c kinh vµTóc quyÕt ©m can kinh. Cã thÓ liªn hÖ: bÖnh lý héi chøng th¸i d−¬ng bÖnh, lµ ph¶n øng chÝnh khÝ víi tµ khÝ ë phÇn b× phu niªm m¹c; th¸i d−¬ng lµ ph¶n øng chÝnh khÝ víi tµ khÝ ë phÇn ngùc vµ s−ên; d−¬ng minh bÖnh ë phÇn d¹ dµy, ruét, th¸i ©m bÖnh lµ ph¶n øng chÝnh tµ ë phÇn tiªu ho¸, mËt, tôþ, can, ®ëm. ThiÕu ©m bÖnh lµ biÓu hiÖn ë hÖ tuÇn hoµn; bÖnh quyÕt ©m lµ hÖ thèng thÇn kinh lµ thÓ dÞch. Trong biÖn chøng lôc kinh cã 397 phÐp vµ 113 ph−¬ng, tïy bÖnh chøng biÕn ho¸ vµ søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ mµ “xem m¹ch chøng biÕt tµ khÝ ph¹m vµo ®©u, råi tïy chøng mµ ch÷a” BiÖn chøng “Th−¬ng hµn luËn” cµng ®äc cµng hiÓu thªm s©u kinh ph−¬ng biÕn ho¸ tùa rång , sö dông c¶m thÊy linh th«ng thÇn kú. Liªn hÖ víi YHH§, ngoµi bÖnh c¶m m¹o th× c¸c thêi kú cña bÖnh truyÒn nhiÔm th−êng bao gåm: giai ®o¹n ñ bÖnh (thêi kú viªm häng khëi ph¸t), giai ®o¹n toµn ph¸t triÖu chøng rÇm ré, hµn nhiÖt v·ng lai , biÓu lý ®ång bÖnh nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ bÖnh tµ chuyÓn vµo lý sÏ cã héi chøng: lý thùc hµn hoÆc lý thùc nhiÖt. Giai ®o¹n håi phôc , nÕu ®−îc ®iÒu trÞ http://www.ebook.edu.vn 13
  7. kÞp thêi bÖnh qua khái; nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ, søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ gi¶m sót sÏ xuÊt hiÖn c¸c biÕn chøng cã thÓ cã tho¸t d−¬ng, vong d−¬ng hoÆc ©m h− dÉn ®Õn vong ©m. Tho¸t d−¬ng, vong d−¬ng lµ cho¸ng trôy m¹ch, ©m h− sinh néi nhiÖt, vong ©m lµ rèi lo¹n n−íc -®iÖn gi¶i. Theo H¶i Th−îng L·n ¤ng: chøng bÖnh sÏ hiÖn lªn lung tung, kú h×nh qu¸i d¹ng, khã mµ mÖnh danh; cÇn ph¶i n¾m v÷ng cha cña khÝ lµ d−¬ng, mÑ cña huyÕt lµ ©m; ch÷a khÝ, ch÷a huyÕt kh«ng qua khái ph¶i ch÷a vµo ©m, vµo d−¬ng, biÕt vu ©m trung cøu d−¬ng, bæ d−¬ng tiÕp ©m, bæ ©m tiÕp d−¬ng, bæ ho¶ trong thñy. Liªn hÖ YHH§ lµ ®iÒu chØnh chøc n¨ng néi tiÕt trong ®ã cã tuyÕn yªn vµ th−îng thËn ®Ó duy tr× n−íc, ®iÖn gi¶i, ho¹t ®éng b×nh th−êng cña tim m¹ch, h« hÊp “©m b×nh d−¬ng bÕ tinh thÇn n¹i trÞ”. §a sè bµi thuèc ®−îc dïng trong th−¬ng hµn luËn lµ tinh gi¶n, Ýt vÞ, liÒu l−îng võa ph¶i. VÝ dô: bµi ma hoµng thang ®iÒu trÞ chøng “th¸i d−¬ng tróng th−¬ng hµn”: Ma hoµng 12g, cam th¶o 6g, quÕ chi 8g, h¹nh nh©n 12g. Bµi quÕ chi thang ®iÒu trÞ triÖu chøng “th¸i d−¬ng tróng phong”: QuÕ chi 12g, chÝch th¶o 8g, b¹ch th−îc 12g, ®¹i t¸o 12g, sinh kh−¬ng 12g. Thanh th−îng tiªu thùc nhiÖt dïng bµi “t¶ t©m thang”: Hoµng liªn 12g, hoµng cÇm 12g, ®¹i hoµng 12g, phô tö chÕ 12g. Chøng thiÕu d−¬ng bÖnh dïng bµi “tiÓu sµi hå” hoÆc “®¹i sµi hå” TiÓu sµi hå: sµi hå, hoµng cÇm, ®¼ng s©m, ®¹i t¸o, b¸n h¹, cam th¶o, sinh kh−¬ng. §¹i sµi hå: thay s©m b»ng th−îc bá cam th¶o thªm ®¹i hoµng, chØ thùc ®Òu 12g. Chøng d−¬ng minh ph¶i dïng bµi tiÓu thõa khÝ, ®¹i thõa khÝ thang: TiÓu thõa khÝ: ®¹i hoµng 16g, hËu ph¸c 8g, chØ thùc 8g §¹i thõa khÝ lµ tiÓu thõa khÝ thang gia thªm mang tiªu 12g t¨ng t¸c dông nhuyÔn kiªn. Chøng th¸i ©m (tú, phÕ) ph¶i träng dông tø nghÞch thang: Phô tö 12g, chÝch th¶o 8g, can kh−¬ng 12g. Cã khi hµn quyÕt th× ph¶i dïng can kh−¬ng, phô tö ®Òu ph¶i dïng liÒu cao tõ 20 - 40g. -N¹n kinh lµ nh÷ng kinh v¨n diÔn gi¶i nh÷ng ®iÒu khã mµ Néi Kinh ch−a diÔn ®¹t ®Çy ®ñ. BiÓn Th−íc (TÇn ViÖt Nh©n) ®· rót ra trong Néi Kinh 81 vÊn ®Ò hay 81 n¹n lµ 81 ®iÒu khã hiÓu. Bè côc cña n¹n kinh bao gåm: • M¹ch häc chÈn hËu 24 n¹n Kú kinh b¸t m¹ch 3 n¹n • Kinh l¹c 2 n¹n Vinh vÖ tam tiªu 2 n¹n • T¹ng phñ phèi t−îng 6 n¹n T¹ng phñ ®é sè 10 n¹n • H− thùc tµ chÝnh 5 n¹n T¹ng phñ truyÒn bÖnh 2 n¹n • T¹ng phñ tÝch tô 2 n¹n Ngò tiÕt th−¬ng hµn 4 n¹n • ThÇn th¸nh c«ng s¶o 1 n¹n T¹ng phñ tÞnh du 7 n¹n • Dung ch©m bæ t¶ 13 n¹n Thùc chÊt lµ gi¶i thÝch râ rµng nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n trong hÖ thèng biÖn chøng luËn trÞ cña Y häc truyÒn thèng ph−¬ng §«ng bao gåm: BiÖn chøng luËn trÞ vÒ m¹ch häc. http://www.ebook.edu.vn 14
  8. BiÖn chøng luËn trÞ vÒ ngò t¹ng lôc phñ. BiÖn chøng luËn trÞ vÒ bÖnh tËt. BiÖn chøng luËn trÞ kinh l¹c. BiÖn chøng luËn trÞ du huyÖt vµ biÖn chøng luËn trÞ vÒ c¸c ph−¬ng ph¸p ch©m cøu. VÝ dô: Nan thÇn th¸nh c«ng s¶o: gi¶i thÝch vÒ 4 b−íc kh¸m bÖnh gäi lµ tø chÈn. Väng nhi tri chi vÞ chi thÇn (nghÜa lµ nh×n ng−êi): thÇn s¾c, h×nh thÓ, rªu l−ìi m¾t mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc thÇn. V¨n nhi tri chi vÞ chi th¸nh: nghe tiÕng nãi h¬i thë, tiÕng ho, î nÊc, ©m s¾c, ®i cÇu mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc th¸nh hiÒn. VÊn nhi tri chi vÞ chi c«ng: hái vÒ qu¸ tr×nh ph¸t bÖnh, yÕu tè ¶nh h−ëng vµ qu¸ tr×nh ch÷a trÞ: ¨n ngñ, ®¹i tiÓu tiÖn, hái vÒ må h«i kinh nguyÖt mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc thæ c«ng. ThiÕt nhi tri chi vÞ chi s¶o lµ sê n¾n, kh¸m m¹ch mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc kü n¨ng kü s¶o. C¸ch gi¶i thÝch nµy còng thèng nhÊt nh− quan ®iÓm H¶i Th−îng L·n ¤ng (ThÕ Kû XVIII) (vÒ m¹ch häc): m¹ch lµ gîn sãng cña khÝ huyÕt, c¸c bé m¹ch thèn khÈu, ph¶n ¸nh trung thµnh t×nh tr¹ng cña bÖnh tËt ë c¸c c¬ quan t¹ng phñ liªn quan nh−ng khèn thay ,vÒ mÆt c¶m gi¸c, xóc gi¸c nhiÒu vÎ kh¸c nhau do lao ®éng tay cÇm cµy, cÇm cuèc hoÆc cÇm bót , cÇm g−¬m khã cã thÓ xóc chÈn ®óng nh− t×nh tr¹ng thùc tÕ cña sãng m¹ch; bëi vËy m¹ch ph¶i kÕt hîp víi chøng, nhÊt lµ nh÷ng bÖnh lý phøc t¹p th× ®«i khi m¹ch kh«ng râ rµng nªn ph¶i bá m¹ch lÊy chøng hoÆc cã lóc bá chøng lÊy m¹ch. Tuy nhiªn th«ng dông nhÊt lµ kÕt hîp gi÷a chøng vµ m¹ch. H¶i Th−îng L·n ¤ng biÖn chøng vÒ h− thùc: phµm lµ bÖnh l©u ngµy kh«ng khái, ng−êi bÖnh gÇy yÕu, da xanh, s¾c nhît, ng−êi giµ tuæi cao, phô n÷ sau ®Î, trÎ con th−êng thÓ chÊt thuéc h− chøng sÏ cã m¹ch h−, nÕu cã thùc lµ h− chung hiÖp thùc, cßn thùc chøng lµ ng−êi trÎ bÐo khoÎ míi m¾c th−êng lµ m¹ch thùc, nÕu cã h− tøc lµ b¶n thùc tiªu h−. Chóng t«i cho r»ng: nh÷ng vÊn ®Ò cÇn lµm s¸ng tá trong n¹n kinh, chÝnh lµ hÖ thèng lý luËn ©m d−¬ng, t¹ng phñ, kinh l¹c, vÒ thuèc (d−îc häc) vµ mét lo¹t biÖn chøng luËn trÞ bÖnh häc sau nµy.Ph−¬ng ph¸p chÈn ®o¸n cña Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng lµ kh¸ch quan khoa häc bëi nh÷ng thµnh c«ng trong chÈn trÞ bÖnh häc ®· gãp phÇn dù phßng vµ ®iÒu trÞ cã kÕt qu¶ nhiÒu bÖnh nan y. 4.NÐt ®éc ®¸o cña H¶i Th−îng L·n ¤ng th«ng qua biÖn chøng luËn trÞ bÖnh nan y §iÓm næi bËt trong c¸c tµi liÖu Y häc cæ truyÒn Trung Hoa lµ sù kÕt hîp chÆt chÏ logic gi÷a Y häc hiÖn ®¹i vµ Y häc cæ truyÒn Trung Hoa. Trªn c¬ së tãm l−îc nh÷ng thµnh tùu cña c¸c ngµnh khoa häc hiÖn ®¹i kÕt hîp víi nh÷ng tinh hoa cña nÒn Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam th«ng qua mét sè th− tÞch Y D−îc häc cæ truyÒn ViÖt Nam b»ng ch÷ H¸n ch÷ N«m mµ Bé m«n- YHCT- BÖnh viÖn 103- HVQY cßn l−u gi÷: Nam d−îc thÇn hiÖu vµ Hång nghÜa gi¸c t− y th− ( TuÖ TÜnh, ThÕ Kû XIV ). Ho¹t nh©n to¸t yÕu ( Hoµng §«n Hoµ, ThÕ Kû XVI ), H¶i Th−îng L·n «ng y t«ng t©m lÜnh gåm 28 tËp, 66 quyÓn nay cßn 55 quyÓn ( Lª H÷u Tr¸c, ThÕ Kû XVIII ). NÐt ®éc ®¸o vÒ lý luËn Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam qua th− tÞch H¸n N«m: TuÖ TÜnh trong “ Nam d−îc thÇn hiÖu”: ¤ng ®· tiÕp thu y lý Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng vµ Y häc cæ truyÒn Trung Hoa kÕt hîp víi tæng kÕt kinh nghiÖm d©n gian s¾p ®Æt nguån gèc ®Ó ph©n lo¹i thuèc cæ truyÒn mang b¶n s¾c riªng ViÖt Nam. ¤ng thu l−îm 533 vÞ thuèc vµ chia thµnh 23 lo¹i: lo¹i cá mäc hoang (nguyªn th¶o bé th− th¶o bé) 62 vÞ, lo¹i cá d©y leo (®»ng th¶o bé) 17 vÞ, lo¹i cá mäc ë n−íc (thuû th¶o bé) 6 vÞ, lo¹i qu¶ (qu¶ http://www.ebook.edu.vn 15
  9. bé) 47 vÞ, lo¹i c©y (méc bé) 42 vÞ, loµi s©u bä (trïng bé) 32 vÞ, lo¹i cã v¶y (l©n bé ) 40 vÞ, lo¹i c¸ (ng− bé) 34 vÞ, lo¹i cã mai (gi¸p bé) 6 vÞ, lo¹i kh«ng v¶y (giíi bé) 13 vÞ, loµi chim (cÇm lo¹i) 39 vÞ, loµi chim n−íc (thuû ®iÓu) 12 vÞ, lo¹i gia sóc (lôc sóc) 26 vÞ, lo¹i thó rõng (s¬n thó bé) 36 vÞ, c¸c thø n−íc (thuû bé) 9 vÞ, c¸c thø ®Êt (thæ bé) 14 vÞ, lo¹i ngò kim (kim bé) 11vÞ, lo¹i ®¸ (th¹ch bé) 7 vÞ, lo¹i chÊt mÆn (lç bé) 4 vÞ, lo¹i thuèc vÒ ng−êi (nh©n bé) 6 vÞ vµ 35 vÞ thuèc l−îm lÆt thªm. HiÖn nay, ph©n lo¹i thuèc (d−îc vËt) Y häc cæ truyÒn cña bé m«n YHCT-BÖnh viÖn 103-Häc viÖn Qu©n y lµ dùa theo nguån gèc: ®éng vËt, nguån gèc thùc vËt, nguån gèc kho¸ng vËt vµ chñ yÕu lµ ph©n lo¹i theo biÖn chøng luËn trÞ, nh−ng trong diÔn gi¶i khi gi¶ng d¹y vÉn tham kh¶o c¸ch ph©n lo¹i ®éc ®¸o mang b¶n s¾c ViÖt Nam cña TuÖ TÜnh . Ph−¬ng ph¸p luËn trong chÈn trÞ ®Òu cã nh÷ng nÐt riªng dÔ hiÓu “ Quan h×nh s¸t s¾c biÖn nguyªn do, ©m nh−îc d−¬ng c−êng ph¸t ng¹nh nhu, nh−îc thÞ th−¬ng hµn song tóc l·nh, yªu tri h÷u nhiÖt ®ç bi cÇu, tû l¹nh tiªn tri thÞ chÈn ®Ëu, nhÜ l·nh −ng tri phong nhiÖt chøng, h«n nh©n giai nhiÖt thÞ th−¬ng hµn, th−îng nhiÖt h¹ l−¬ng th−¬ng thùc bÖnh”. Tõ nh÷ng diÔn biÕn phøc t¹p gi÷a mét bªn lµ t¸c nh©n g©y bÖnh “ hµn tµ” mét bªn lµ ph¶n øng cña hµng rµo phßng ngù , th«ng qua sù chuyÓn ho¸ lôc kinh trong biÖn chøng th−¬ng hµn luËn, Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ kû 2 - 3 sau C«ng Nguyªn ), ¤ng ®· vËn dông s¸ng t¹o c¸ch xÐt bÖnh ë bÖnh nhi: ©m nh−îc tãc cøng, d−¬ng c−êng tãc mÒm, hai ch©n l¹nh m×nh nãng lµ th−¬ng hµn, mòi l¹nh , ng−êi nãng lµ bÖnh sëi ®Ëu … tõ kh¸i qu¸t thuèc vÒ khÝ theo giíi “ nam bÊt thiÓu trÇn b×, n÷ bÊt phi h−¬ng phô” nay ®· trë thµnh nh÷ng c−¬ng lÜnh dïng thuèc rÊt ViÖt Nam. Lª H÷u Tr¸c trong “ H¶i Th−îng L·n ¤ng y t«ng t©m lÜnh”, bé s¸ch ®å sé ch¼ng nh÷ng ®· ViÖt ho¸ hÖ thèng lý luËn Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng vµ Y häc cæ truyÒn Trung Hoa mµ cßn ch¾t läc nh÷ng tinh hoa kÕt hîp víi truyÒn thèng y häc d©n gian ViÖt Nam kh¸i qu¸t n©ng cao y lý mang b¶n s¾c d©n téc ViÖt Nam. C¸ch chÈn bÖnh quy vÒ h−, thùc theo L·n ¤ng: tr¹ng th¸i c¬ thÓ h− th−êng lµ: tuæi giµ, bÖnh l©u ngµy, ng−êi gÇy da xanh, phô n÷ míi ®Î, trÎ nhá th−êng lµ lý h−, m¹ch h−; tr¸i l¹i ng−êi trÎ, lóc bÖnh míi m¾c th−êng lµ thùc chøng, m¹ch thùc mµ h− hay ®i víi hµn thuéc ©m, thùc hay ®i víi nhiÖt thuéc d−¬ng. Nh− vËy, tõ ®¬n gi¶n hËu thÕ ®· hiÓu ®−îc nh÷ng vÊn ®Ò khã vµ phøc t¹p trong biÖn chøng “ ©m d−¬ng”. C¸ch ch÷a bÖnh theo L·n ¤ng: Phµm ng−êi trÎ träng dông thuèc ch÷a “ khÝ huyÕt” ( bæ khÝ hµnh khÝ, bæ huyÕt hµnh huyÕt ) “ trÞ phong tiªn trÞ huyÕt, huyÕt hµnh phong tù diÖt”cã nghÜa lµ kh«ng ®¸nh giÆc mµ giÆc tù lui;“ huyÕt vi khÝ chi mÉu, khÝ vi huyÕt chi so¸i”cã nghÜa lµ khÝ huyÕt ®Òu lµ 2 ph¹m trï, ®Òu lµ c¬ së vËt chÊt nu«i d−ìng t¹ng phñ duy tr× sù sèng. L·n ¤ng ®· kh¸i qu¸t cao ®é qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ phøc t¹p cña khÝ huyÕt b»ng v¨n N«m, v¨n ViÖt :“ ngò cèc tøc ®å ¨n thøc uèng vµo vÞ, tinh khÝ trµn ®Çy ®−a lªn tú, tú vËn ho¸ ®−a lªn phÕ vµ phÕ tiªu ®i b¸ch m¹ch”. PhÕ chñ khÝ, t©m chñ huyÕt, t©m lµ qu©n chñ, t©m chñ chi quan, nÕu t©m suy th× thËp nhÞ qu©n ®Òu nguy, tuy nhiªn “ dÜ thùc vi tiªn” mµ tú vÞ hËu thiªn chi b¶n, thËn vi tiªn thiªn chi b¶n, “ tú vÞ lµ kho l−¬ng, kho l−¬ng Êy mµ c¹n th× mu«n qu©n tan r·, nh−ng tú vÞ l¹i lµ nåi c¬m trªn bÕp löa cña thËn ho¶, thËn chñ mÖnh m«n t−íng ho¶. NÐt ®éc ®¸o cña L·n ¤ng lµ h×nh t−îng ho¸ ho¹t ®éng sèng cña c¬ thÓ con ng−êi tùa hå nh− ®Ìn kÐo qu©n quanh ngän löa ( löa lµ mÖnh m«n ho¶, thËn ho¶ ). Trong “ §¹o l−u d− vËn” L·n ¤ng ®· truyÒn l¹i cho hËu thÕ phong c¸ch lý luËn Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam “ ch÷a bÖnh nhÑ, ng−êi trÎ ph¶i träng dông khÝ huyÕt, ch÷a träng bÖnh http://www.ebook.edu.vn 16
  10. tuæi giµ ph¶i träng dông thuèc ©m d−¬ng, bëi cha cña khÝ lµ d−¬ng, mÑ cña huyÕt lµ ©m, ph¶i biÕt bæ ©m tiÕp d−¬ng, bæ d−¬ng tiÕp ©m, hoÆc ©m d−¬ng cïng bæ”; biÕt ®−îc lÏ nµy ch÷a bÖnh ngh×n ng−êi kh«ng sai mét, ®æi chÕt lÊy sèng dÔ dµng nh− trë bµn tay, kh«ng biÕt ®−îc lÏ nµy ch÷a bÖnh kh¸c nµo nh− leo c©y t×m c¸ vËy. NhiÒu bÖnh nÆng phµm lµ c¸c triÖu chøng gi¶ hiÖn lªn lung tung, k× h×nh, qu¸i d¹ng khã mµ mÖnh danh, nÕu biÕt bæ ©m tiÕp d−¬ng ( vô ©m trung cøu d−¬ng ) th× c¸c triÖu chøng gi¶ biÕn ®i nh− tuyÕt tan ngãi vì, c¸c chøng thùc cña bÖnh hiÖn lªn kh«ng t×m mµ tù thÊy.Mét sè dÉn liÖu th«ng qua th− tÞch ch÷ H¸n, ch÷ N«m cña c¸c Y gia tiÒn bèi ,nhÊt lµ cña H¶i Th−¬ng L·n ¤ng trong lÜnh vùc y lý, biÖn chøng luËn trÞ Y D−îc häc cæ truyÒn ViÖt nam ®· ®−îc ¤ng ViÖt ho¸ rÊt ®éc ®¸o, ®Æc s¾c vµ s¸ng t¹o ®Õn bÊt ngê . Y ®øc, y lý, y thuËt cña ¤ng lu«n lµ kim chØ nam cho Y giíi YHCT x−a, nay vµ m·i m·i, ®−îc ph¸t huy trong kh¸m bÖnh, chÈn trÞ vµ dù phßng b»ng ph−¬ng ph¸p luËn YHCT ViÖt Nam gãp phÇn b¶o vÖ søc khoÎ céng ®ång. thuèc yhct cã t¸c dông trªn miÔn dÞch tÕ bµo miÔn dÞch dÞch thÓ vµ ®iÒu tiÕt miÔn dÞch 1 .Kh¸i niÖm: Quan ®iÓm cña YHCT: “Tù ng· thøc biÖt“, “Bµi trõ dÞ kØ“. B×nh th−êng, chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ cã 3 lo¹i t¸c dông lín: + Tù th©n æn ®Þnh (trung hßa c¸c dÞ nguyªn). + Cè ®Þnh c¸c dÞ nguyªn (v« hiÖu hãa). + Dù phßng c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm, c¶m nhiÔm. Theo Von Pirquet (1929 - 1974), ph¶n øng miÔn dÞch bao gåm: cho¸ng ph¶n vÖ lo¹i bá protein l¹, mµy ®ay næi mÈn... cè ®Þnh c¸c dÞ nguyªn ë vïng viªm kh«ng cho lan réng ra toµn th©n; nh−ng do qu¸ møc (th¸i qu¸) mµ c¬ thÓ kh«ng nh÷ng kh«ng tù b¶o vÖ ®−îc m×nh mµ cßn g©y ra rèi lo¹n chøc n¨ng c¸c tæ chøc c¬ quan trong c¬ thÓ. Quan ®iÓm YHCT, theo TÇn V¹n Ch−¬ng vµ N¹i Duy LËp (Th−îng H¶i, 1988): “Tµ chi së tÊu, kú khÝ tÊt h−. ChÝnh khÝ tån néi, tµ bÊt kh¶ can”. NghÜa lµ t¸c nh©n g©y bÖnh ë da, c¬ sÏ lµm tæn th−¬ng søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, vµ ngîc l¹i søc ®Ò kh¸ng tèt th× t¸c nh©n g©y bÖnh kh«ng thÓ x©m ph¹m vµo da, c¬ cña c¬ thÓ ®−îc. 2 . Néi dung: 2.1. Mèi liªn hÖ gi÷a d−îc lý, miÔn dÞch víi lý luËn YHCT: Lý luËn h−, thùc, vÖ khÝ, can tú cña Trung y víi quan ®iÓm miÔn dÞch häc hiÖn ®¹i cã nhiÒu ®iÓm gÇn nhau. Hai nguyªn t¾c ®iÒu trÞ lín cña Trung y lµ phï chÝnh vµ trõ tµ cã sù t−¬ng quan mËt thiÕt víi miÔn dÞch trÞ liÖu. ChÝnh h− lÊy phï chÝnh lµ chñ; tµ thùc lÊy trõ tµ lµm chñ; h− thùc kiªm hiÖp tøc lµ kÕt hîp c¶ phï chÝnh vµ trõ tµ. Phï chÝnh lµ n©ng cao søc ®Ò kh¸ng; trõ tµ lµ ®uæi t¸c nh©n g©y bÖnh ra ngoµi c¬ thÓ hoÆc tiªu trõ t¸c nh©n g©y bÖnh.Th«ng qua t¸c dông phï chÝnh víi trõ tµ http://www.ebook.edu.vn 17
  11. ®Ó ®iÒu hßa sù æn ®Þnh vµ t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch b¶o vÖ c¬ thÓ ®¹t ®−îc môc ®Ých bµi trõ vµ khèng chÕ bÖnh tµ. + H− chøng: lµ chØ chÝnh khÝ bÊt tóc, c¬ thÓ ph¸t sinh ph¶n øng miÔn dÞch qu¸ m¹nh, nh− bÖnh miÔn dÞch tù th©n (luput ban ®á), còng cã thÓ lµ chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ qu¸ suy gi¶m mµ mÊt ®i ph¶n øng miÔn dÞch ®èi víi kh¸ng nguyªn hoÆc gi¶m kh¶ n¨ng chèng viªm nhiÔm. §èi víi c¸c chøng bÖnh, ®a phÇn ph¶i dïng thuèc phï chÝnh ®Ó ®iÒu trÞ. Thuèc phï chÝnh ®a phÇn cã t¸c dông t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ. + Thùc chøng: lµ chØ tµ khÝ h÷u d− nªn ph¶i dïng ph−¬ng ph¸p trõ tµ ®Ó ®iÒu trÞ, tøc lµ ph¶i träng dông c¸c thuèc: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø vµ thuèc trõ phong thÊp . C¸c lo¹i thuèc nµy ®a phÇn cã t¸c dông øc chÕ chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ hoÆc lµ võa øc chÕ võa hç trî, tøc lµ ngoµi øc chÕ miÔn dÞch cßn cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch. Phï chÝnh - trõ tµ : lµ nguyªn t¾c ®iÒu trÞ quan träng cña Y häc cæ truyÒn, còng lµ ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a chÝnh vµ tµ. Sù liªn quan chÆt chÏ gi÷a phï chÝnh - trõ tµ víi miÔn dÞch liÖu ph¸p gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ mét sè bÖnh tù th©n miÔn dÞch, nh−: luput ban ®á, x¬ cøng b×, ng©n tiÕt bÖnh... vµ nham chøng. Cã nhiÒu b¸o c¸o tæng kÕt nghiªn cøu: thuèc bæ Ých khÝ - huyÕt ®a phÇn cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch; thuèc ®iÒu hßa ©m - d−¬ng ®a phÇn cã t¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch ; thuèc s¬ phong - thanh nhiÖt - lîi thÊp ®a phÇn cã t¸c dông tiªu viªm, tho¸i mÉn ; thuèc tiªu viªm - hãa ø ®a phÇn cã t¸c dông øc chÕ miÔn dÞch. 2.2. T¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc phï chÝnh. + Trung y cho r»ng “h− t¾c bæ”. Nh−ng h− chøng cã hay kh«ng cã suy gi¶m chøc n¨ng miÔn dÞch? Cã mét sè ng−êi cho r»ng : phï chÝnh cã thÓ lµ tiÒn ®Ò cho t¨ng c−êng c«ng n¨ng miÔn dÞch. BÖnh luput ban ®á chñ yÕu liªn quan víi thËn h− tiªn thiªn b¶n t¹ng bÊt tóc ?. TÇn V¹n LËp nghiªn cøu vÒ b¶n chÊt cña bÖnh ®· ph¸t hiÖn ®a sè bÖnh nh©n bÞ luput ban ®á cã biÓu hiÖn triÖu chøng thËn h−. Sau khi ¤ng cho nh÷ng bÖnh nh©n nµy dïng thuèc bæ thËn liÒu nhÑ th× c¸c triÖu chøng l©m sµng vµ cËn l©m sµng ®Òu ®−îc c¶i thiÖn râ rÖt. Trong nghiªn cøu c¬ chÕ thËn h− , c¸c t¸c gi¶ ®· chøng minh ®−îc thuèc bæ thËn cã thÓ ®iÒu chØnh vµ n©ng cao tÝnh ph¶n øng hÖ thèng cña vá th−îng thËn vµ tuyÕn yªn. §iÒu nµy cã ý nghÜa chØ ®¹o thùc tiÔn trong viÖc dïng kÝch tè néi tiÕt. +Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, kÕt hîp Trung - T©y y ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh tù th©n miÔn dÞch ngµy cµng ®−îc ph¸t triÓn vµ ®· thu ®−îc hiÖu qu¶ cao. T¹i c¸c trung t©m nghiªn cøu Y häc cæ truyÒn cña B¾c Kinh, Th−îng H¶i, Thiªn T©n, cã nhiÒu t¸c gi¶ nhËn thÊy luput ban ®á, viªm da - c¬, x¬ cøng b×... ®Òu lµ chøng h− ë møc ®é kh¸c nhau. Sau khi ®iÒu trÞ b»ng thuèc phï chÝnh th× hÇu hÕt c¸c bÖnh nh©n, qua kiÓm tra xÐt nghiÖm vµ l©m sµng, ®Òu thÊy c¸c chØ tiªu miÔn dÞch ®−îc c¶i thiÖn, bÖnh æn ®Þnh. Theo nghiªn cøu cña Y viÖn HiÖp Hoµ - B¾c Kinh, ®iÒu trÞ bÖnh viªm da - c¬ cÊp tÝnh b»ng “thanh doanh gi¶i ®éc thang gia gi¶m” vµ ®iÒu trÞ viªm da - c¬ m·n tÝnh b»ng “bæ trung Ých khÝ gia gi¶m” kÕt hîp víi kÝch tè vµ ®iÒu trÞ hç trî kh¸c. Trong tæng sè 27 bÖnh nh©n, thÊy kÕt qu¶ tèt 24, kh«ng kÕt qu¶ vµ tö vong 3 (v× cã kÕt hîp víi nham chøng). Nh÷ng nghiªn cøu cña c¸c ®Þa ph−¬ng trªn ®· chøng minh c¸c vÞ thuèc bæ Ých khÝ - huyÕt cã t¸c dông t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch (nh©n s©m, b¹ch truËt, tö hµ sa, ngò gia b×, hµ thñ «...). Theo L−u Minh NhuÖ(T¹p chÝ Trung y, 1995), nghiªn cøu ®iÒu chÕ thuèc tõ hoµng kú ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh vÈy nÕn thÓ th«ng th−êng, dïng hoµng kú chÕ (gåm: hoµng kú s¾c, cao hoµng http://www.ebook.edu.vn 18
  12. kú vµ hoµng kú d¹ng tiªm ) ®Ó ®iÒu trÞ 204 bÖnh nh©n bÞ bÖnh vÈy nÕn thÓ th«ng th−êng, thÊy kÕt qu¶ : khái hoµn toµn 47 (20,6%), khái c¬ b¶n 62 (30,4%), tiÕn triÓn tèt 94 (44,6%), kh«ng kÕt qu¶ 9 (4,4%) ; tæng sè bÖnh nh©n cã tû lÖ tèt lµ 95,6%. Theo dâi c¸c chØ tiªu miÔn dÞch tr−íc vµ sau ®iÒu trÞ b»ng thuèc“hoµng kú chÕ tÔ” thÊy ë nh÷ng bÖnh nh©n m¾c bÖnh vÈy nÕn thÓ th«ng th−êng, ®Òu cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch dÞch thÓ vµ miÔn dÞch tÕ bµo. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, hoµng kú ®−îc dïng lµm thuèc bæ khÝ vµ cßn ®−îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c lo¹i bÖnh thuéc hÖ thèng t¹o keo ; v× ng−êi ta cho r»ng, hoµng kú cã t¸c dông kÝch thÝch c¸c trung t©m miÔn dÞch cña c¬ thÓ. TÊt c¶ nh÷ng nghiªn cøu trªn, mét mÆt lµ øng dông sù ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc phï chÝnh - trõ tµ; mÆt kh¸c lµ nghiªn cøu d−îc lý häc vµ miÔn dÞch ®Ó ph¸t hiÖn kh¶ n¨ng kÝch thÝch vµ ®iÒu tiÕt chuyÓn ho¸ tÕ bµo limpho trªn thùc nghiÖm. Y häc cæ truyÒn Trung Hoa ®· nghiªn cøu vµ chän ®−îc 4 ph−¬ng thuèc bæ: Bæ khÝ: “tø qu©n tö thang”. Bæ huyÕt: “tø vËt thang”. Bæ ©m: “lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn”. Bæ d−¬ng: “s©m phô thang”. Ng−êi ta ®· chøng minh vµ kÕt luËn bèn bµi thuèc trªn cã kh¶ n¨ng xóc tiÕn chuyÓn hãa limpho bµo, kÝch thÝch ph¶n øng miÔn dÞch tÕ bµo vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ. Thùc tiÔn l©m sµng ®· chøng minh: c¸c lo¹i bÖnh thuéc h− chøng dï ë c¸c møc ®é kh¸c nhau , ®Òu cã suy gi¶m chøc n¨ng miÔn dÞch râ rÖt. V× vËy, khi dïng c¸c ph−¬ng thuèc phï chÝnh ®Ó bæ d−ìng ®· thu ®−îc hiÖu qña nhÊt ®Þnh. 2.3.T¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ: Theo Y häc cæ truyÒn: tµ thùc lÊy trõ tµ lµ chñ ®Ó ®iÒu trÞ, tøc lµ khu trõ bÖnh tµ, kh«i phôc l¹i sù c©n b»ng cña c¬ thÓ mµ ®¹t hiÖu qña ®iÒu trÞ. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu ®· ph¸t hiÖn nhiÒu lo¹i thuèc trõ tµ cã kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ. Thuèc trõ tµ th−êng dïng lµ c¸c nhãm thuèc: ho¹t huyÕt - hãa ø; thanh nhiÖt - gi¶i ®éc; thuèc trõ thÊp. C¸c nghiªn cøu cho thÊy, ®¹i bé phËn c¸c thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø cã t¸c dông øc chÕ ph¶n øng miÔn dÞch bÖnh lý cña c¬ thÓ. §èi víi mét sè bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ ph¶n øng biÕn th¸i th× cã hiÖu qña rÊt tèt. Mét sè t− liÖu ®· chøng minh: mét sè thuèc ho¹t huyÕt- hãa ø cã t¸c dông t¨ng c−êng c«ng n¨ng miÔn dÞch c¬ thÓ. Nh÷ng n¨m tr−íc ®©y ng−êi ta chØ chó ý ®Õn tÝnh kh¸ng khuÈn, kh¸ng siªu vi khuÈn cña thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, th× ngµy nay ng−êi ta ®· ph¸t hiÖn ra nhiÒu lo¹i thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc cã t¸c dông t¨ng c−êng c«ng n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ. Tuy nhiªn, còng cã mét sè thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc l¹i cã t¸c dông øc chÕ miÔn dÞch. Ngoµi ra nhiÒu lo¹i thuèc s¬ phong - trõ thÊp cã t¸c dông tiªu viªm tho¸i mÉn. 2.3.1. T¸c dông øc chÕ miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ: +Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, b»ng kÕt hîp Trung - T©y y, c¸c nghiªn cøu øng dông mét sè thuèc trõ tµ ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ bÖnh biÕn th¸i ph¶n øng tÝnh tr¹ng th¸i qu¸ mÉn c¶m g©y ph¶n øng qu¸ mÉn ®· thu ®−îc kÕt qña tèt. Y häc hiÖn ®¹i cho r»ng: së dÜ bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ ph¶n øng biÕn th¸i tÝnh bÖnh tËt lµ do kÝch thÝch cña kh¸ng nguyªn ®· ph¸t sinh ph¶n øng miÔn dÞch qu¸ mÉn, g©y nªn mét lo¹t c¸c biÕn ®æi chøc n¨ng trong c¬ thÓ. http://www.ebook.edu.vn 19
  13. Quan s¸t l©m sµng vµ thùc nghiÖm, ng−êi ta thÊy mét sè thuèc trõ tµ cã t¸c dông øc chÕ c¸c ph¶n øng qu¸ mÉn, tuy ë møc ®é kh¸c nhau nh−ng ®Òu ®¹t kÕt qu¶ ®iÒu trÞ tèt. +Häc viÖn Y 1 - Th−îng H¶i chän mÆt bÖnh luput ban ®á ®Ó nghiªn cøu t¸c dông cña thuèc “ho¹t huyÕt - hãa ø lµ chñ”. - CÈm Hång Ph−¬ng dïng bµi thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø ( gåm: ®¹i hoµng, hång hoa, xÝch th−îc, b¹ch th−îc, tÇn cöu, hoµng tinh, cam th¶o) ®Ó ®iÒu trÞ luput ban ®á. Dùa vµo chØ tiªu miÔn dÞch tr−íc vµ sau ®iÒu trÞ, t¸c gi¶ kÕt luËn thuèc ho¹t huyÕt- hãa ø cã t¸c dông øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn. - TÇn V¹n Ch−¬ng lÊy dÞch chiÕt cña xÝch th−îc, hoµng ®»ng d−íi d¹ng thuèc tiªm vµ dïng thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø ®iÒu trÞ luput ban ®á, quan s¸t ®iÒu trÞ ®Õn khi bÖnh æn ®Þnh thÊy c¸c chØ tiªu miÔn dÞch cña nã ®Òu ®−îc c¶i thiÖn. §ång thêi tr¶i qua hµng chôc n¨m nghiªn cøu kÕt hîp dïng vÞ thuèc “ l«i c«ng ®»ng chÕ tÔ” (chÕ phÈm tõ c©y rau m¸) ®Ó ®iÒu trÞ luput ban ®á, t¸c gi¶ nhËn thÊy tû lÖ khái cao (79,4 ≈ 91%), c¸c triÖu chøng ph¸t sèt, ®au khíp , tæn th−¬ng da ®Òu ®−îc c¶i thiÖn ; c¸c tæn th−¬ng néi t¹ng ®Òu cã chuyÓn biÕn tèt. C¸c xÐt nghiÖm hÖ thèng m¸u, anbumin niÖu, chøc n¨ng gan vµ thËn ®Òu ®−îc c¶i thiÖn tèt, tèc ®é m¸u l¾ng h¹ thÊp; C¸c chØ tiªu miÔn dÞch tÕ bµo, globulin miÔn dÞch, chøc n¨ng tÕ bµo limpho ®Òu cã chuyÓn biÕn tèt.T¸c gi¶ rót ra kÕt luËn: l«i c«ng ®»ng cã t¸c dông chèng viªm, ®iÒu tiÕt c«ng n¨ng miÔn dÞch. Nh÷ng nghiªn cøu cña ViÖn Y 1 - Thiªn T©n ®· øng dông thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc: kim ng©n hoa, liªn kiÒu, b¶n lam c¨n (rÔ cña thanh ®¹i diÖp - l¸ chµm mÌo - c©y bä m¾m), nh−ng thanh ®¹i diÖp lµ chÝnh ®Ó øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn trong ®iÒu trÞ bÖnh luput ban ®á, cã hiÖu qu¶ râ rÖt. +Häc viÖn Trung y - Qu¶ng Ch©u dïng bµi “thanh «n b¹i ®éc Èm” ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh viªm da - thÇn kinh còng thu ®−îc kÕt qu¶ tèt. Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc kh«ng nh÷ng cã t¸c dông kh¸ng khuÈn, kh¸ng bÖnh ®éc c¶m nhiÔm mµ cßn cã thÓ øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn, tiªu trõ phøc hîp miÔn dÞch, tõ ®ã øc chÕ cã hiÖu qu¶ c¸c ph¶n øng miÔn dÞch. 2.3.2. T¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ: + C¨n cø vµo nghiªn cøu thùc nghiÖm c¸c héi chøng "thùc chøng" ng−êi ta nh©n thÊy mét sè thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø vµ thanh nhiÖt - gi¶i ®éc cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch bao gåm: sè l−îng b¹ch cÇu t¨ng cao, xóc tiÕn b¹ch cÇu khæng lå t¨ng thùc bµo, xóc tiÕn t¨ng chuyÓn hãa tÕ bµo limpho, h×nh thµnh c¸c IL2 (Interlerkill2), vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ. Th«ng qua sö dông mét sè thuèc ®iÒu trÞ trªn l©m sµng nhiÒu t¸c gi¶ ®· thu ®−îc kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh. Tæng hîp c¸c b¸o c¸o ph¸t hiÖn ph−¬ng thuèc “b¹ch hæ thang” cã t¸c dông xóc tiÕn chøc n¨ng thùc bµo cña ®¹i thùc bµo t−¬ng ®èi tèt. Bµi “quÕ chi gia truËt thang” cã t¸c dông øc chÕ qu¸ mÉn, trung hßa kh¸ng nguyªn vµ s¶n sinh kh¸ng thÓ. Thùc nghiÖm cßn chøng minh, bµi thuèc “bµi nïng thang” vµ “bµi nïng t¸n” ®Òu cã t¸c dông øc chÕ râ ®èi víi b¹ch cÇu ®a nh©n. KÕt qña thùc nghiÖm trªn chuét cèng cho thÊy 2 ph−¬ng thuèc trªn ®Òu cã t¸c dông øc chÕ vµ xóc tiÕn dßng b¹ch cÇu ®a nh©n, t¸c dông nµy phô thuéc vµo lo¹i thuèc vµ nång ®é thuèc; bµi thuèc “tiÓu thanh long thang” cã t¸c dông øc chÕ globulin E miÔn dÞch (IgE), øc chÕ qu¸ mÉn. Ngoµi ra, c¸c lo¹i thuèc trõ tµ, thuèc lîi thÊp - s¬ phong phÇn nhiÒu cã t¸c dông tiªu viªm tho¸i mÉn. + C¸c ph−¬ng thuèc th−êng dïng lµ: “ma hoµng thang”, “s¬ phong thanh nhiÖt Èm”, “trõ thÊp vÞ linh thang”, “tÇn cöu ng−u bµng thang”, “®an b× Èm”, “toµn trïng ph−¬ng”, “l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc thang”, “long ®êm th¶o t¶ can thang”. + Nh÷ng b¸o c¸o l©m sµng vÒ t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ ngµy cµng nhiÒu, nh−ng thùc nghiÖm ch−a ®−îc ®Çy ®ñ. Tuy nhiªn, ng−êi ta còng thèng nhÊt kÕt http://www.ebook.edu.vn 20
  14. luËn thuèc phï chÝnh vµ trõ tµ ®Òu cã t¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch. Trªn l©m sµng th−êng dïng kÕt hîp c¶ hai ph−¬ng ph¸p nµy ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ngoµi da. - Theo b¸o c¸o cña V−¬ng §øc TuÖ, phèi hîp thuèc phï chÝnh - trõ tµ víi l«i c«ng ®»ng (tÝch tuyÕt th¶o) ®Ó ®iÒu trÞ 36 bÖnh nh©n vÈy nÕn (ng©n tiÕt bÖnh) thÊy cã hiÖu qu¶ kh¸ mü m·n. Trong ®iÒu trÞ , t¸c gi¶ ®· chän dïng l«i c«ng ®»ng kÕt hîp víi biÖn chøng luËn trÞ , lùa chän mét sè thuèc phï chÝnh - trõ tµ ®Ó tæ chøc ph−¬ng thuèc: - Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ®Ó trõ tµ: thæ phôc linh, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, tö th¶o, hoµng liªn, hoµng cÇm, s¬n ®Ëu c¨n, long quÝ, « tiªu xµ, chÝch ng« c«ng, c−¬ng tµm, kim ng©n hoa, khæ s©m, xuyªn khung, ®an s©m, nga truËt, ®¹i hoµng vµ thuyÒn y. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ®Ó phï chÝnh: ®¼ng s©m, hoµng kú, hµ thñ «, sinh ®Þa, xÝch b¹ch th−îc, b¹ch truËt, phôc linh, hång t¸o, hoµng tinh, s¬n d−îc, biÓn ®Ëu, thÝch ngò gia b×, hoµng kú thÝch (hoµng kú gai). - Theo b¸o c¸o cña T«n Kh¸nh QuÝ: dïng c¸c thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc , ho¹t huyÕt - hãa ø vµ bæ d−ìng khÝ - huyÕt kÕt hîp víi quÕ chi t¹o thµnh “quÕ thanh thang” ®· ®iÒu trÞ khái cho 9 bÖnh nh©n vÈy nÕn thÓ môn mñ. Ph−¬ng thuèc: Phôc linh 15g QuÕ chi 15g §an b× 15g §µo nh©n 15g B¹ch th−îc 15g Hoµng liªn 10g Hoµng cÇm 15g Hoµng b¸ 15g Sinh thôc ®Þa15g §−¬ng qui 15g Xuyªn khung 15g Hoµng kú 30g. * TÊt c¶ nh÷ng b¸o c¸o dÉn liÖu trªn chøng tá thuèc phï chÝnh - trõ tµ dïng ®Ó ®iÒu trÞ ®Òu liªn quan mËt thiÕt ®Õn vÊn ®Ò miÔn dÞch, hoÆc lµ øc chÕ hoÆc lµ t¨ng c−êng hay lµ ®iÒu hßa miÔn dÞch. ChÝnh v× vËy sö dông c¸c thuèc nµy ®· thu ®−îc nhiÒu kÕt qu¶ ®¸ng khÝch lÖ trong ®iÒu trÞ l©m sµng. Ph©n lo¹i thuèc Y häc Cæ truyÒn theo biÖn chøng luËn trÞ vµ t¸c dông kh¸ng khuÈn cña thuèc th¶o méc. 1.Ph©n lo¹i thuèc yhCt theo biÖn chøng luËn trÞ. 1.1. Kh¸i niÖm. Y häc Cæ truyÒn th−êng kª ®¬n thuèc hoÆc chän dïng c¸c chÕ phÈm thuèc tÔ, thuèc hoµn dùa trªn tÝnh vÞ hµn - nhiÖt - «n - l−¬ng vµ qui kinh, ®−îc tæ chøc theo biÖn chøng luËn trÞ. Dùa trªn t¸c dông thùc tÕ l©m sµng, thuèc th¶o méc ®−îc chia ra nhiÒu lo¹i, mçi lo¹i cã thÓ ®iÒu trÞ 1 hay nhiÒu triÖu chøng hoÆc lµ 1 héi chøng, tr¸i l¹i nhiÒu héi chøng bÖnh còng cã thÓ qui vÒ 1 lo¹i thuèc 1.2. Ph©n lo¹i thuèc th¶o méc theo biÖn chøng luËn trÞ + Thuèc gi¶i biÓu lµ nhãm thuèc cã t¸c dông gi¶i t¸n biÓu tµ, s¬ phong thÊu chÈn, tiªu thòng, cßn gäi lµ thuèc ph¸t h·n v× nã lµm cho ra må h«i, ®−a t¸c nh©n g©y bÖnh ra ngoµi b»ng ®−êng må h«i. Nhãm nµy gåm 2 lo¹i: cay m¸t (t©n l−¬ng) vµ cay Êm (t©n «n). C¸c vÞ thuèc gi¶i biÓu th−êng ®−îc träng dông: http://www.ebook.edu.vn 21
  15. - Lo¹i cay Êm: ma hoµng, quÕ chi, tÝa t«, sinh kh−¬ng, h−¬ng nhu, kinh giíi, phßng phong, kh−¬ng ho¹t, b¹ch chØ, th«ng b¹ch, tÕ t©n... - Lo¹i cay m¸t: sµi hå, c¸t c¨n, th¨ng ma, ng−u bµng tö, tang diÖp, b¹c hµ, cóc hoa, phï b×nh, ®Ëu xÞ, thuyÒn y... + Thuèc thanh nhiÖt lµ nhãm thuèc cã t¸c dông thanh nhiÖt gi¸ng ho¶ (t¶ háa) : thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt vµ thanh nhiÖt - gi¶i ®éc. Còng cã tµi liÖu chia thuèc thanh nhiÖt gi¸ng ho¶ ra 2 lo¹i: thanh nhiÖt t¶ ho¶ vµ thanh nhiÖt t¸o thÊp. Ngoµi ra khi ®iÒu trÞ cßn phèi hîp víi mét sè thuèc bæ ©m, d−ìng ©m, d−ìng huyÕt. Ng−êi x−a coi ®ã lµ thuèc thanh h− nhiÖt (©m h− sinh néi nhiÖt). - Thuèc thanh nhiÖt gi¸ng ho¶ (t¶ ho¶) th−êng ®−îc chän dïng: hoµng cÇm, hoµng liªn, hoµng b¸, chi tö, long ®êm th¶o, h¹ kh« th¶o, quyÕt minh tö, th¹ch cao, tri mÉu, l« c¨n, tróc diÖp... -Thuèc thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt th−êng dïng: sinh ®Þa, huyÒn s©m, ®an b×, xÝch th−îc, b¹ch ®Çu «ng, thanh hao, b¹ch vi, ®Þa cèt b×... -Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc th−êng dïng: kim ng©n, liªn kiÒu, thanh ®¹i diÖp, tö th¶o, bå c«ng anh, tö hoa ®Þa ®inh, b¸n biªn liªn, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, h¹ kh« th¶o, ph−îng vÜ th¶o, lÖ chi th¶o, khæ s©m, xuyªn th¹ch linh, b¸n chi liªn, nhÊt kiÕn hû, s¬n ®Ëu c¨n, x¹ can, ng− tinh th¶o, bèi t−¬ng th¶o... + Thuèc t¶ h¹ lµ nhãm thuèc g©y nhuËn trµng, tiÖn láng, trôc thñy t¶ h¹. C¸c vÞ thuèc th−êng ®−îc chän dïng: ®¹i hoµng, mang tiªu, ho¶ ma nh©n, uÊt quÝ nh©n, ®¹i kÝch nguyªn hoa, cam to¹i, h¾c söu. + Thuèc trõ phong thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông s¬ th«ng kinh l¹c trõ phong thÊp, gi¶i trõ thèng tý ë biÓu, vËn ®éng trë ng¹i. C¸c vÞ thuèc th−êng ®−îc chän dïng: tÇn cöu, ®éc ho¹t, uy linh tiªn, ngò gia b×, méc qua, hæ tr−îng, xó ng« ®ång, hy thiªm th¶o, h¶i phong ®»ng, th−¬ng nhÜ tö, « tiªu xµ, mao l−¬ng. + Thuèc ph−¬ng h−¬ng hãa thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ph−¬ng h−¬ng hãa träc, hoµ vÞ. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng : ho¾c h−¬ng, phong lan, hËu ph¸c, sa nh©n, b¹ch khÊu nh©n, th−¬ng truËt, th¹ch x−¬ng bå. + Thuèc lîi thñy thÊm thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông bµi trõ thuû thÊp, th«ng lîi tiÓu tiÖn. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng: phôc linh, tr− linh, tr¹ch t¶, ®«ng qua tö (b×), ý dÜ nh©n, ho¹t th¹ch, sa tiÒn th¶o (tö), méc th«ng, th«ng th¶o, h¶i kim sa, kim tiÒn th¶o, ngäc mÔ tu, nh©n trÇn, biÓn xóc, cï m¹ch, phßng kû, tú gi¶i. + Thuèc «n lý lµ nhãm thuèc cã t¸c dông «n lý trõ hµn, «n trung håi d−¬ng, t¸n hµn chØ thèng. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: phô tö, nhôc quÕ, can kh−¬ng, cao l−¬ng kh−¬ng, ng« thï du, hoa tiªu, tiÓu håi h−¬ng, ng¶i diÖp... + Thuèc lý khÝ lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu lý khÝ c¬, l−u th«ng khÝ - huyÕt. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: quÊt b×, chØ thùc (s¸c), méc h−¬ng, giíi b¹ch, h−¬ng phô, « d−îc, thanh b×, xuyªn luyÖn tö, uÊt kim. + Thuèc lý huyÕt lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu lý huyÕt phËn chØ huyÕt tiªu t¸n huyÕt ø. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: b¹ch cËp, ®¹i kÕ, tiÓu kÕ, mao c¨n, tiªn c−íc th¶o, tr¾c b¸ diÖp, t©y th¶o, ®Þa du, quØ hoa, huyÕt d− th¸n, tam thÊt. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ho¹t huyÕt - kh− ø: xuyªn khung, ®an s©m, diªn hå s¸ch, kª huyÕt ®»ng, ®µo nh©n, hång hoa, bå hoµng, ngò linh chi, Ých mÉu th¶o, ng−u tÊt, tr¹ch lan, nhò h−¬ng, mét d−îc, xuyªn s¬n gi¸p, m· tiªn th¶o. http://www.ebook.edu.vn 22
  16. + Thuèc tiªu ®¹o lµ nhãm thuèc cã t¸c dông tiªu thùc ®¹o trÖ , t¨ng c−êng vËn hãa vµ chuyÓn hãa cña tú - vÞ. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: lôc khóc, m¹ch nha, s¬n tra, kª néi kim, lai phôc tö... + Thuèc hãa ®µm chØ kh¸i b×nh suyÔn lµ nhãm thuèc cã t¸c dông tiªu trõ ®µm, cÇm ho; ®−îc gäi lµ ho¸ ®µm chØ khaÝ b×nh suyÔn. Thuèc ®−îc chän dïng ®Ó hãa ®µm: b¸n h¹, b¹ch giíi tö, thiªn nam tinh, tú bµ diÖp, tiÒn hå, c¸t c¸nh, tróc nhù, tang b¹ch b×, thiªn tróc hoµng, h¶i c¸p s¸c, h¶i c¶o; mét sè thuèc chØ kh¸i b×nh suyÔn: b¸ch bé, tö uyÓn, kho¶n ®«ng hoa, t« tö, toµn phøc hoa, b¹ch tiÒn, khæ h¹nh nh©n. + Thuèc b×nh can tøc phong lµ nhãm thuèc cã t¸c dông b×nh tøc néi phong thanh can tiÒm d−¬ng, trÊn tÜnh. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng: th¹ch quyÕt minh, ®¹i xÝch th¹ch, linh d−¬ng gi¸c, thiªn ma, c©u ®»ng, b¹ch tËt lª, toµn yÕt, ng« c«ng, b¹ch c−¬ng tµm. + Thuèc an thÇn lµ nhãm thuèc cã t¸c dông an thÇn ®Þnh chÝ . Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng lµ: toan t¸o nh©n, b¸ tö nh©n, viÔn trÝ, tr©n ch©u mÉu, long cèt, mÉu lÖ, tõ th¹ch, chu sa, hæ ph¸ch. + Thuèc bæ Ých lµ nhãm thuèc cã t¸c dông båi bæ ©m - d−¬ng, khÝ - huyÕt. - Thuèc cã t¸c dông bæ khÝ (tú khÝ, phÕ khÝ lµ chÝnh): nh©n s©m, ®¼ng s©m, th¸i tö s©m, hoµng kú, b¹ch truËt, hoµi s¬n, cam th¶o, biÓn ®Ëu. - Thuèc cã t¸c dông bæ d−¬ng lµ nhãm thuèc cã t¸c dông bæ thËn, tr¸ng d−¬ng, c−êng c©n cèt: tö hµ sa, bæ cèt chi, thiªn ba kÝch, tiªn mao, d©m d−¬ng ho¾c (tiªn linh tú), léc gi¸c, léc nhÜ, thá ty tö, ®«ng tËt lª, Ých trÝ nh©n, hå ®µo nhôc, cÈu tÝch, tôc ®o¹n. - Thuèc cã t¸c dông bæ huyÕt lµ nhãm thuèc th−êng ®−îc chØ ®Þnh trong héi chøng thiÕu m¸u, kinh nguyÖt kh«ng ®Òu. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: ®−¬ng qui, b¹ch th−îc, thôc ®Þa, tang thÇm tö, hµ thñ «, c©u kû tö... - Thuèc bæ ©m lµ thuèc cã t¸c dông d−ìng ©m - sinh t©n - nhuËn t¸o. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng: thiªn m«n ®«ng, m¹ch m«n ®«ng, th¹ch héc, sa s©m, ngäc tróc, b¸ch hîp, h¹n liªn th¶o, n÷ trinh tö, qui b¶n, miÕt gi¸p. + Thuèc thu liÔm lµ nhãm thuèc cã t¸c dông thu liÔm cè s¸p. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng: ngò vÞ tö, s¬n thï nhôc, khiÕm thùc, kim anh tö, tang phiªu tiªu, phóc bån tö, « tÆc cèt, « mai, th¹ch lùu b×, nhôc ®Ëu khÊu... + Thuèc khu trïng lµ nhãm thuèc cã t¸c dông khu trïng hoÆc diÖt trïng - ký sinh trïng ®−êng ruét. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: sö qu©n tö, khæ luyÖn c¨n b×, binh lang, qu¸n chóng, nha ®µm tö... + Thuèc dïng ngoµi lµ nhãm thuèc dïng ®Ó b«i ®¾p ngoµi; cã t¸c dông thu liÔm, chØ huyÕt, tiªu thòng, gi¶i ®éc, ho¸ ø, sinh c¬, bµi nïng, chØ thèng. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: hïng hoµng, sa sµng tö, minh phµn, phª sa, l−u hoµng, khinh phÊn, l« cam th¹ch, thñy phiÕn... 2. T ¸c dông kh¸ng vi khuÈn vµ øc chÕ vi khuÈn cña thuèc th¶o méc. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, trªn c¬ së kÕt hîp YHH§ víi biÖn chøng luËn trÞ theo y lý Y häc cæ truyÒn, mét sè n−íc tiªn tiÕn ®· ®−a nÒn Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng ngang tÇm víi YHH§, ®· lÇn l−ît nghiªn cøu c¬ b¶n c¸c thuèc th¶o méc d¹ng cao láng, d¹ng s¾c thang, d¹ng tÔ, d¹ng hoµn, d¹ng viªn nÐn, viªn bao, d¹ng tiªm, d¹ng truyÒn... B»ng kÕt qu¶ kh¶ quan trªn thùc nghiÖm vµ l©m sµng, ng−êi ta ®· kh¼ng ®Þnh t¸c dông kh¸ng khuÈn vµ øc chÕ vi http://www.ebook.edu.vn 23
  17. khuÈn cña nhiÒu lo¹i thuèc th¶o méc. Theo tµi liÖu cña ViÖn Y häc Giang T« (1973); t©n biªn Trung Y häc kh¸i luËn (B¾c Kinh, 1974); Trung D−îc häc khoa häc kü thuËt (Th−îng H¶i, 1998), kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c nhãm thuèc nh− sau: 2.1. Thuèc gi¶i biÓu: Cã mét sè vÞ thuèc cã t¸c dông kh¸ng khuÈn m¹nh nh−: tö t«, b¹ch chØ, th«ng b¹ch, cóc hoa. §Æc biÖt lµ tö t« cã t¸c dông kh¸ng tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn th−¬ng hµn; cóc hoa cã t¸c dông kh¸ng tô cÇu vµng, liªn cÇu khuÈn, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ vµ øc chÕ nhiÒu lo¹i khuÈn ngoµi da; ngoµi ra th«ng b¹ch cßn cã t¸c dông diÖt trïng roi; sµi hå cã t¸c dông diÖt “ng−îc nguyªn trïng” (ký sinh trïng sèt rÐt). 2.2. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña thuèc thanh nhiÖt - gi¸ng ho¶: Nhãm thuèc nµy bao gåm : nhãm thanh nhiÖt t¶ ho¶ vµ thanh nhiÖt - t¸o thÊp. KÕt qu¶ ®iÒu trÞ rÊt kh¶ quan cho c¸c chøng thÊp nhiÖt, bao gåm 1 sè bÖnh lý theo YHH§: viªm ®−êng dÉn mËt, viªm gan siªu vi trïng, viªm ®¹i trµng m¹n, rèi lo¹n chøc n¨ng ®¹i trµng, viªm ®−êng tiÕt niÖu vµ viªm ®−êng sinh dôc. B»ng thùc nghiÖm l©m sµng ng−êi ta ®· chøng minh ®¹i bé phËn trong nhãm thuèc nµy cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn m¹nh, ph¹m vi réng: hoµng liªn, hoµng b¸, hoµng cÇm, chi tö, h¹ kh« th¶o, chi mÉu. C¸c thuèc nµy ®Òu cã kh¶ n¨ng kh¸ng vµ øc chÕ trùc khuÈn: b¹ch hÇu, trùc khuÈn th−¬ng hµn, trùc khuÈn lþ, phÕ cÇu khuÈn, trùc khuÈn ho gµ kh«ng râ nguyªn nh©n. Riªng hoµng liªn, tri mÉu cã t¸c dông kh¸ng liªn cÇu khuÈn tan huyÕt nhãm A; h¹ kh« th¶o cßn cã t¸c dông øc chÕ trùc khuÈn mñ xanh, c¸c thuèc trong nhãm nµy cã t¸c dông øc chÕ nhiÒu lo¹i khuÈn g©y bÖnh ngoµi da. + Thuèc thanh nhiÖt - l−¬ng huyÕt lµ nhãm thuèc ®iÒu trÞ khi t¸c nh©n g©y bÖnh vµo huyÕt phËn vµ doanh phËn g©y sèt cao dao ®éng, miÖng kh¸t, t©m phiÒn bÊt an, ®ªm sèt s¸ng rÐt, chÊt l−ìi d¸ng, m¹ch tÕ s¸c. Th−êng ®−îc chØ ®Þnh ®iÒu trÞ chøng «n nhiÖt, ph¸t ban hoÆc nhiÖt thÞnh bøc huyÕt vong hµnh sinh ra thæ huyÕt nôc huyÕt. §a sè c¸c vÞ thuèc trong nhãm nµy ®Òu cã tÝnh kh¸ng khuÈn rÊt cao: sinh ®Þa, huyÒn s©m, ®an b×, b¹ch ®Çu «ng, ®Þa cèt b×... Riªng b¹ch ®Çu «ng (c©y b−ím b¹c), ®Þa cèt b×, ®an b× ®Òu cã t¸c dông kh¸ng trùc khuÈn th−¬ng hµn, phã th−¬ng hµn, trùc khuÈn lþ, trùc khuÈn mñ xanh, phÕ cÇu khuÈn vµ liªn cÇu khuÈn; b¹ch ®Çu «ng cßn cã t¸c dông diÖt amip, lþ vµ trïng roi ©m ®¹o. + Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu trÞ nhiÖt ®éc, ho¶ ®éc sinh nhät bäc ®Çu ®inh, ban chÈn vµ dÞch ®éc (bÖnh do c¸c lo¹i siªu vi trïng g©y nªn). HÇu hÕt c¸c vÞ thuèc trong nhãm nµy ®Òu cã kh¶ n¨ng kh¸ng c¸c lo¹i khuÈn: kim ng©n hoa cã ph¹m vi kh¸ng khuÈn réng vµ m¹nh víi trùc khuÈn th−¬ng hµn, tô cÇu vµng, phã th−¬ng hµn, liªn cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i trµng; liªn kiÒu cã t¸c dông víi bÖnh truyÒn nhiÔm cÇu khuÈn cÊp tÝnh, kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn réng vµ m¹nh víi trùc khuÈn th−¬ng hµn, tô cÇu vµng, phã th−¬ng hµn, liªn cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i trµng; ®Þa du th¶o cã t¸c dông diÖt khuÈn mñ xanh. Nh− vËy thuèc thanh nhiÖt - gi¸ng ho¶ theo Y lý cæ truyÒn, ®a phÇn ch÷a bÖnh do nhiÖt ®éc, ho¶ ®éc ®inh sang ung th− (nhät bäc), dÞ øng, lë ngøa, c¸c bÖnh th−êng hay cã sèt... 2.3. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c thuèc t¶ h¹: Thuèc cã t¸c dông chñ yÕu: th«ng h¹ ®−êng tiªu hãa, lîi mËt, lîi ®ëm khÝ, t¶ thùc nhiÖt, ph¸ tÝch trÖ, hµnh ø huyÕt. Tuy nhiªn , ®¹i hoµng, h¾c söu cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn m¹nh trªn ph¹m vi réng: cÇu khuÈn, tô cÇu vµng, trùc khuÈn lþ, trùc khuÈn mñ xanh, phÕ cÇu khuÈn. 2.4. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c nhãm thuèc kh¸c: + Nhãm thuèc trõ phong thÊp : hæ tr−îng (cèt khÝ cñ) vµ mao l−¬ng cã kh¶ n¨ng diÖt tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn th−¬ng hµn. http://www.ebook.edu.vn 24
  18. + Nhãm thuèc ph−¬ng h−¬ng hãa thÊp : l¹t liÔu vµ hËu ph¸c cã hiÖu lùc diÖt tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i trµng. + Nhãm thuèc lîi niÖu thÈm thÊp : kim tiÒn th¶o, h¶i kim sa, sa tiÒn tö, nh©n trÇn, biÓn sóc vµ cï m¹ch diÖt trùc khuÈn mñ xanh, tô cÇu vµng, trùc khuÈn lþ vµ nhiÒu trùc khuÈn ngoµi da. + Nhãm thuèc «n lý : ng« thï du cã hiÖu lùc víi ký sinh trïng ®−êng ruét. + Nhãm thuèc chØ huyÕt : tiªn c−íc th¶o, tr¾c b¸ diÖp, ®Þa du cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn m¹nh nhÊt lµ tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ, ®Þa du cã kh¶ n¨ng diÖt trùc khuÈn th−¬ng hµn vµ phã th−¬ng hµn. 2.5. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña nhãm thuèc bæ: Nh×n chung, thuèc bæ phÇn nhiÒu kh«ng cã kh¶ n¨ng diÖt khuÈn thùc nghiÖm. Riªng b¹ch th−îc (thuèc bæ huyÕt), thiªn m«n, m¹ch m«n (thuèc bæ ©m) cã t¸c dông kh¸ng trùc khuÈn lþ, trùc khuÈn th−¬ng hµn vµ trùc khuÈn b¹ch hÇu; thiªn m«n ®«ng cã t¸c dông c¶ víi liªn cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn ho¹i th− vµ phÕ cÇu khuÈn. Tuy nhiªn, thuèc bæ cã vai trß quan träng trong n©ng cao chÝnh khÝ, n©ng cao søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, t¨ng c−êng kh¸ng thÓ, t¨ng qu¸ tr×nh chuyÓn hãa: nh©n s©m, ®¼ng s©m lµm t¨ng hång cÇu, huyÕt s¾c tè vµ b¹ch cÇu; hoµng kú g©y c−êng tim, lîi niÖu, t¨ng h−ng phÊn thÇn kinh trung −¬ng c¶i thiÖn tuÇn hoµn m¸u ngo¹i vi; b¹ch truËt lµm t¨ng th¶i Na+ t¹i èng l−în xa g©y lîi niÖu; hoµi s¬n lµm t¨ng c−êng qu¸ tr×nh tiªu ho¸, kÝch thÝch t¨ng men amylaza; cam th¶o ®−îc sö dông nh− andosteron trªn ®éng vËt thùc nghiÖm , cã t¸c dông gÇn gièng nh− néi tiÕt tè tuyÕn th−îng thËn lµm t¨ng hÊp thu Na+ t¹i èng l−în xa cña tiÓu cÇu thËn g©y phï vµ t¨ng huyÕt ¸p. Mét sè vÞ thuèc bæ d−¬ng cã t¸c dông kÝch thÝch c¸c tuyÕn néi tiÕt: tuyÕn yªn, th−îng thËn, gi¸p tr¹ng vµ c¸c tuyÕn sinh dôc theo c¬ chÕ tù ®iÒu chØnh. VÝ dô: tö hµ sa, léc gi¸c vµ ®¹i bé phËn thuèc bæ khÝ - huyÕt, bæ ©m, bæ d−¬ng cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch dÞch thÓ, miÔn dÞch tÕ bµo vµ ®iÒu tiÕt miÔn dÞch (nh− ®· nªu ë bµi 2). 2.6. Nhãm thuèc thu liÔm khu trïng vµ thuèc dïng ngoµi: Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn trong thùc nghiÖm cña « mai, th¹ch lùu b× t−¬ng ®èi m¹nh víi trùc khuÈn lþ, th−¬ng hµn, trùc khuÈn mñ xanh vµ tô cÇu vµng. §a sè c¸c thuèc trong nhãm thuèc nµy ®Òu cã t¸c dông khu trïng, nhÊt lµ ký sinh trïng, thuèc lµm cho giun s¸n tª liÖt vµ bÞ tèng ra ngoµi. C¸c thuèc dïng ngoµi, t¸c dông theo y lý cæ truyÒn: thu liÔm chØ huyÕt, tiªu thòng gi¶i ®éc, hãa ø, sinh c¬, bµi nïng, chØ thèng (gi¶m ®au vµ lµm s¹ch mñ ë vÕt th−¬ng). http://www.ebook.edu.vn 25
  19. http://www.ebook.edu.vn 26
  20. PhÇn 2 BiÖn chøng luËn trÞ mét sè bÖnh nan y theo hÖ thèng c¬ quan t¹ng phñ http://www.ebook.edu.vn 27
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản