LỊCH SỬ Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

Chia sẻ: truongthiuyen13

Tham khảo tài liệu 'lịch sử y học cổ truyền việt nam', y tế - sức khoẻ phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: LỊCH SỬ Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

lÞch sö y häc cæ truyÒn ViÖt Nam, tãm l−îc y
thuËt c¸c ®¹i danh y ViÖt Nam


1.ViÖt Nam cã ®Þa sinh häc riªng.
Theo nghiªn cøu cña nhiÒu ngµnh khoa häc, Thêi nguyªn ®¹i Trung sinh c¸ch ®©y 200
triÖu n¨m, di¶i ®Êt n−íc ta lóc ®Çu nh− mÇm x−¬ng sèng h×nh ch÷ S ®ã lµ d·y nói Tr−êng
S¬n. Thêi ®¹i T©n sinh c¸ch ®©y 50 triÖu n¨m lµ thêi kú t¹o ®Êt båi ®¾p; hîp thµnh lôc ®Þa ¸
ch©u, cã kÕt cÊu ®Þa chÊt, ®Þa tÇng cã s«ng, cã nói…
Cuèi Thêi kú §Ö Tam c¸ch ®©y 10 – 20 triÖu n¨m, ¸ ch©u ®· cã v−în cao cÊp. NhiÒu nhµ
kh¶o cæ häc ViÖt Nam ®· chøng minh, con ng−êi ViÖt Nam xuÊt hiÖn tõ thêi kú Canh T©n . Do Thêi
kú b¨ng hµ kÐo dµi tõ Thuû Canh T©n ®Õn Canh T©n. Nh−ng ë n−íc ta nãi riªng vµ ë §«ng Nam ¸
nãi chung chØ cã m−a lín. Sau b¨ng hµ n−íc biÓn trµn lªn, kÕt hîp víi khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, t¹o
®iÒu kiÖn thuËn lîi cho thùc vËt ph¸t triÓn, nguån thøc ¨n cña nhiÒu lo¹i ®éng vËt trong ®ã cã con
ng−êi. V−în ¨n cá c©y, ¨n thÞt ®éng vËt ®Ó sèng, ®ång thêi còng chän läc tù nhiªn nh÷ng ®éng vËt vµ
c©y cá ¨n ®Ó ch÷a bÖnh. V× vËy thuèc ch÷a bÖnh ®−îc l−u truyÒn tõ thêi nµy sang thêi kh¸c, ®êi nµy
sang ®êi kh¸c vµ tån t¹i ®Õn nay. Tr¶i qua hµng ngµn n¨m lÞch sö, Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam ®· ®óc
kÕt ®−îc nhiÒu ph−¬ng ph¸p phßng bÖnh vµ ch÷a bÖnh b»ng thuèc vµ kh«ng dïng thuèc (ch©m cøu,
day, bÊm huyÖt…) cã hiÖu qu¶. §· ph¸t hiÖn nhiÒu vÞ thuèc quÝ: qu¶ giun, gõng giã, ý dÜ, x−¬ng bå,
kú nam, sa nh©n, ®Ëu khÊu, h−¬ng phô…®−îc l−u truyÒn ®Õn ngµy nay.

2. ViÖt Nam cã lÞch sö x· héi l©u ®êi.
ViÖt Nam cã nhµ n−íc V¨n Lang, tõ thêi Hång Bµng n¨m 2879 – 257 tr−íc c«ng
nguyªn; thêi ®¹i c¸c Vua Hïng, tæ tiªn ta sím sö dông thuèc cã nguån gèc thùc vËt, ®éng
vËt vµ kho¸ng vËt ®Ó lµm thuèc. Ngoµi ra cßn biÕt sö dông c¶ thuèc ®éc tÈm vµo tªn, gi¸o
m¸c ®Ó chèng giÆc ngo¹i x©m…HiÖn nay cã t−îng vµ miÕu thê An Kú Sinh – Nhµ ch©m cøu
ViÖt Nam ®Çu tiªn t¹i Tróc s¬n, Yªn Tö, §«ng TriÒu, Qu¶ng Ninh. T−îng vµ miÕu thê B¶o
C« - Nhµ n÷ ch©m cøu (thÕ kû thø 3 tr−íc c«ng nguyªn). Tµi liÖu do Gi¸o s− thÇy thuèc
nh©n d©n NguyÔn Tµi Thu -ViÖn tr−ëng ViÖn ch©m cøu ViÖt Nam s−u tÇm. H¬n mét thiªn
niªn kû , d©n téc ViÖt Nam d−íi ¸ch x©m l−îc n« dÞch vµ ®ång ho¸ cña phong kiÕn Trung
Quèc; c¸c d−îc liÖu quÝ hiÕm ®Òu bÞ c−íp bãc mang vÒ chÝnh quèc. Thêi kú ®éc lËp d−íi
c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn (938 – 1884) sau chiÕn th¾ng B¹ch §»ng cña Ng« QuyÒn tõ n¨m
938, n−íc ta b−íc vµo kû nguyªn ®éc lËp.
3.LÞch sö Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam.
+Thêi kú Nhµ Lý (1010 – 1224): cã tæ chøc Th¸i y viÖn ë Kinh ®« còng nh− ë c¸c ®Þa
ph−¬ng.
+ Thêi kú Nhµ TrÇn (1225 – 1399): ph¸t triÓn nghÒ nu«i trång d−îc liÖu kh¾p n¬i,
nhiÒu danh y næi tiÕng trong thêi kú nµy, ®Æc biÖt lµ NguyÔn B¸ TÜnh hiÖu lµ TuÖ TÜnh, quª
NghÜa Phó, CÈm Vò, CÈm Giµng, H¶i H−ng, ¤ng thi ®ç TiÕn sÜ nh−ng kh«ng ra lµm quan mµ
®i tu vµ lµm thuèc, t¸c phÈm y häc næi tiÕng cña «ng lµ “Nam d−îc thÇn hiÖu” gåm 11 quyÓn,
chän läc 580 vÞ thuèc, ph©n lo¹i theo nguån gèc (23 lo¹i): cá hoang, d©y leo, mäc ë n−íc, cã

http://www.ebook.edu.vn 8
c¸nh nh− loµi chim, cÇm thó…chän läc d−îc liÖu cã trong n−íc tæ chøc thµnh - 873 bµi thuèc
®iÒu trÞ 182 chøng bÖnh cña 10 khoa.
Trong t¸c phÈm “Hång nghÜa gi¸c t− - y th−” ¤ng ®· tãm t¾t t¸c dông cña 630 vÞ thuèc theo
biÖn chøng luËn trÞ . ¤ng ®−îc nh©n d©n t«n lµ ¤ng Th¸nh thuèc nam. N¨m 1335, TuÖ TÜnh ®−îc
mêi sang Trung Quèc ch÷a bÖnh cho Vua nhµ Minh vµ bÞ gi÷ l¹i cho ®Õn khi chÕt.
+Thêi kú Nhµ Hå (1400 – 1406): ch©m cøu ph¸t triÓn Nhµ ch©m cøu næi tiÕng lµ
NguyÔn §¹i N¨ng ®· biªn so¹n cuèn s¸ch “Ch©m cøu tiÖp hiÖu diÔn ca”…
Thêi kú ®« hé cña giÆc Minh Trung Quèc (1047 – 1472): Y häc d©n téc bÞ tæn thÊt
nghiªm träng.
+Thêi kú HËu Lª (1428 – 1788): cã bé luËt Hång §øc, ®êi Lª Th¸nh T«ng (1460 –
1479) ban hµnh qui chÕ lµm thuèc. N¨m 1665, Lª HuyÒn T«ng ®· 2 lÇn ra lÖnh cÊm hót thuèc
lµo; ë TriÒu ®×nh cã Th¸i y viÖn, ë c¸c tØnh cã tÕ sinh ®−êng, ë qu©n ®éi cã së l−¬ng y. Thêi
kú nµy cã ®¹i danh y Hoµng §«n Hoµ. ¤ng lµ l−¬ng y phôc vô trong qu©n ®éi nhµ Lª, t¸c
phÈm næi tiÕng cña ¤ng lµ “Ho¹t nh©n to¸t yÕu”, ¤ng ®−îc s¾c phong cña Vua Lª Th¸nh
T«ng lµ“L−¬ng y quèc, Thä t− d©n”. HiÖn nay nh©n d©n lËp ®Òn thê Hoµng §«n Hoµ t¹i quª
¤ng: th«n §a sÜ, x· KiÕn H−ng, ThÞ x· Hµ §«ng, TØnh Hµ T©y.
§Æc biÖt trong thêi kú nµy cã Lª H÷u Tr¸c hiÖu lµ H¶i Th−îng L·n ¤ng (1720 – 1791),
quª V¨n X¸, Yªn Mü, H¶i H−ng. ¤ng ®· tãm l−îc y lý Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng, tæng
kÕt nh÷ng thµnh tùu Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam tõ tr−íc ®Õn thÕ kû XVIII vµ ®· vËn dông
s¸ng t¹o nh÷ng tinh hoa Y häc cæ truyÒn vµo ®iÒu kiÖn thêi tiÕt khÝ hËu liªn quan ®Õn ®Æc
®iÓm ph¸t bÖnh ë n−íc ta. T¸c phÈm “H¶i Th−îng L·n ¤ng Y T«ng T©m LÜnh” lµ bé s¸ch ®å
sé gåm 28 tËp, 66 quyÓn, ®Õn nay vÉn ®−îc coi lµ bé s¸ch b¸ch khoa vÒ Y häc cæ truyÒn. ¤ng
®· tæng kÕt hoµn chØnh, hÖ thèng ho¸ nÒn Y häc truyÒn thèng ViÖt Nam trªn c¸c lÜnh vùc; néi
khoa, ngo¹i khoa, s¶n phô, nhi khoa vµ ngò quan khoa trªn ph−¬ng diÖn chÈn trÞ dù phßng tõ
lý ph¸p ®Õn ph−¬ng d−îc, tõ y ®øc ®Õn y sö, y thuËt, ®Õn c¸c lÜnh vùc thiªn v¨n y häc vµ thùc
trÞ häc. VÒ d−îc häc L·n ¤ng ®· s−u tÇm thªm 300 vÞ thuèc, tæng hîp thµnh 2854 bµi thuèc
kinh nghiÖm. NÐt ®éc ®¸o trong biÖn chøng luËn trÞ Y häc cæ truyÒn cña L·n ¤ng, ®Õn nay vµ
m·i m·i lµ kim chØ nam cho mäi hµnh ®éng, chÈn trÞ theo y lý cæ truyÒn, cña c¸c thÕ hÖ thÇy
thuèc y häc d©n téc ViÖt Nam.
-Néi kinh lµ s¸ch viÕt vÒ biÖn chøng luËn trÞ c¸c chøng vµ bÖnh thuéc ph¹m vi néi khoa
bÖnh häc. Th«ng qua c¸c ph¹m trï kinh ®iÓn cña y häc cæ truyÒn. VÝ dô: tý chøng, t©m quÝ,
tiªu kh¸t, tho¸t th−, ng©n tiÕt bÖnh...®Ó liªn hÖ víi c¸c bÖnh danh ®· ®−îc hiÖn ®¹i ho¸ theo
quan ®iÓm Y häc hiÖn ®¹i.
ThÕ kû XIV ®Õn XVIII c¸c ®¹i danh y ViÖt Nam: TuÖ TÜnh, H¶i Th−îng L·n ¤ng trªn
c¬ së thõa kÕ tiÕp thu y häc ph−¬ng §«ng ®· tãm l−îc trong “Néi kinh yÕu chØ”. L·n ¤ng
chän läc nh÷ng ®iÓm thiÕt yÕu, kinh ®iÓn thùc tiÔn cña y häc ph−¬ng §«ng, lµm c¬ së cho
biÖn chøng mét sè bÖnh néi khoa häc:
• Y giµ quan miÖm: ph©n tÝch tæng hîp lý luËn c¬ b¶n häc thuyÕt ©m d−¬ng ngò
hµnh, t¹ng phñ, kinh l¹c khÝ huyÕt, chÈn ®o¸n m¹ch häc, bÖnh lý, ph¸p trÞ,
ph−¬ng trÞ.
• Y h¶i cÇu nguyªn: ( T©p.3.4.5) nguyªn t¾c trÞ liÖu, dùa trªn nh÷ng qui luËt chung
vÒ sinh lý bÖnh lý.
• HuyÔn TÉn ph¸t huy (TËp 6): quan niÖm vÒ thuyÕt thuû ho¶, mÖnh m«n ho¶ ,
t−íng ho¶ , tiªn thiªn thuû ho¶, ch©n thuû, ch©n ho¶ cña H¶i Th−îng.

http://www.ebook.edu.vn 9
• Kh«n hãa th¸i ch©n (TËp 7): nãi vÒ hËu thiªn tú vÞ, chøc n¨ng tiªu ho¸ hÊp thu
ho¸ gi¸ng, t¸c dông cña khÝ huyÕt, biÓu hiÖn bÖnh lý vµ chÈn trÞ.
• §¹o l−u d− vËn (TËp 8): biÖn luËn bæ xung nh÷ng ®iÒu vÒ y lý mµ y häc ph−¬ng
§«ng ch−a ®Ò cËp ®Õn hoÆc ®Ò cËp ch−a râ rµng.
• D−îc phÈm vÞ yÕu (TËp 10.11): c¸c vÞ thuèc phÝa B¾c vµ phÝa Nam ®−îc ph©n
lo¹i theo ngò hµnh, ¤ng chän läc 150 vÞ thuèc thiÕt yÕu thùc tiÔn ViÖt Nam.
• LÜnh Nam b¶n th¶o (TËp 12.13): tªn vµ t¸c dông cña 496 vÞ thuèc nam ®· thõa
kÕ cña ®¹i danh TuÖ TÜnh. ¤ng bæ xung thªm 305 vÞ thuèc míi mµ «ng ®· ph¸t
hiÖn thªm.
• Ngo¹i c¶m th«ng trÞ (TËp 14): ®Æc ®iÓm, tÝnh chÊt bÖnh ngo¹i c¶m ë ViÖt Nam
vµ s¸ng lËp c¸c ph−¬ng thuèc Nam ®Ó tù ®iÒu trÞ.
• B¸ch bÖnh cã yÕu (TËp 15-24): néi khoa bÖnh häc , hiÖn chØ cã BÝnh §inh cßn
thiÕu: Gi¸p Êt, MËu Kû, Canh T©n, Nh©m QuÝ...
• Y trung quan kiÖn (TËp 25): tãm l−îc ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ c¸c lo¹i bÖnh.
• Phô ®¹o x¸n nhiªn TËp (26-27): chuyªn vÒ c¸c bÖnh phô khoa.
• To¹ th¶o l−¬ng m« (TËp 28): chuyªn vÒ c¸c bÖnh s¶n khoa.
• ¢u ©u tu tri (TËp 29-33): chuyªn vÒ c¸c bÖnh nhi khoa.
• Méng trung gi¸c ®Ëu (TËp 34-40): chuyªn vÒ c¸c bÖnh ®Ëu mïa.
• Ma chÈn chuÈn th¾ng ( TËp 41-44) chuyªn vÒ bÖnh sëi.
• T©m ®¾c thÇn ph−¬ng (TËp 45): chän läc 70 ph−¬ng thuèc trong cÈm nang cña
Phïng TriÖu Tr−¬ng.
• HiÖu pháng t©n ph−¬ng (TËp 46): ghi chÐp 29 ph−¬ng thuèc do L·n ¤ng s¸ng
lËp ra.
• B¸ch gia tr©n t¨ng (TËp 47-48-49): ghi chÐp 600 ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm thu
l−îm trong nh©n d©n vµ thõa kÕ cña Bïi §iÖn §¨ng.
• Hµnh gi¶n tr©n nhu (TËp 50-57): ghi chó 200 ph−¬ng thuèc chän loc trong c¸c
b¶n th¶o tõ ®êi tr−íc, chñ yÕu lµ Nam D−îc ThÇn HiÖu cña TuÖ TÜnh (TK XIV)
• Y d−¬ng ¸n , Y ©m ¸n (TËp 59-60) chÐp 17 bÖnh ¸n ch÷a khái; 12 bÖnh ¸n tö
vong
• TruyÒn t©n bè chØ (Ch©u ngäc c¸ch ng«n) (TËp 61): ®iÒu cèt yÕu nhÊt trong
nguyªn t¾c biÖn chøng luËn trÞ.
• VÖ sinh yÕu quyÕt (TËp 62): chuyªn vÒ vÖ sinh, d−ìng sinh phßng bÖnh.
• B¶o thai thÇn biÖn toµn th− (TËp 63) hiÖn nay cßn bÞ thÊt l¹c.
• N÷ c«ng th¾ng l·m (TËp 64): c¸ch nÊu n−íng - thùc trÞ häc.
• Th−îng kinh kÝ sù (TËp 65): kÓ l¹i hµnh tr×nh cña ¤ng lªn Kinh §« theo chiÕu
cña nhµ Vua, ch÷a bÖnh cho thÕ tö TrÞnh C¸n (n¨m,1782.)
• VËn khÝ bÝ ®iÓn (TËp 66) : qui luËt chuyÓn dÞch cña ngò vËn lôc khÝ liªn quan
®Õn yÕu tè b¶n t¹ng vµ tr¹ng th¸i thiªn th¾ng cña c¬ thÓ con ng−êi .


http://www.ebook.edu.vn 10
- Néi kinh yÕu chØ : L·n «ng cho r»ng “ Nhµ y cã Néi Kinh còng nh− nhµ nho cã Ngò
Kinh ,®ã lµ lêi nãi chÝ lý cña th¸nh hiÒn, lý lÏ s©u xa vÒ c¬ n¨ng huyÒn bÝ ®Òu thÓ hiÖn tÊt c¶
ë trong ®ã , lêi gi¸o huÊn ngµy x−a cßn ®Ó l¹i s¸ng tá nh− mÆt trêi “. Theo quan ®iÓm cña TuÖ
TÜnh vµ L·n ¤ng th× “ Néi Kinh” lµ Bé s¸ch cæ ®Ò cËp ®Õn quan niÖm duy vËt biÖn chøng cæ
®¹i, c¬ thÓ con ng−êi lµ mét chÝnh thÓ gi÷a thiªn nhiªn; c¬ thÓ sèng gièng nh− mét vò trô thu
nhá “Nh©n th©n chi tiÓu thiªn ®Þa”. ThuyÕt “Thiªn nh©n t−¬ng øng”: trong vò trô bao la cã
bao nhiªu tinh tó th× trong c¬ thÓ con ng−êi cã bÊy nhiªu vi tinh tó , mäi quy luËt diÔn biÕn,
biÖn chøng cña bÇu th¸i cùc (vò trô bao la ) còng ®Òu cã thÓ x¶y ra ë trong c¬ thÓ con ng−êi
.TiÕp thu tinh hoa cña Néi Kinh; c¸c y gia tiÒn bèi n−íc ta ®· t×m hiÓu vËn dông s¸ng t¹o, tiªu
biÓu lµ thuyÕt vËn khÝ bÝ ®iÓn cña H¶i Th−îng L·n ¤ng ®· qu¸n triÖt quan ®iÓm dÞch häc tinh
hoa vµo y häc mét c¸ch ®éc ®¸o vµ thùc tiÔn.
-Néi dung cô thÓ cña Néi kinh c−¬ng yÕu :
PhÐp d−ìng sinh: luyÖn t©m, luyÖn tøc, luyÖn thùc, luyÖn thÓ, luyÖn thÇn. Trong biÖn
chøng vÒ ph−¬ng ph¸p ch÷a bÖnh toµn diÖn nµy cã phÐp luyÖn ý, luyÖn chÝ, luyÖn thë, luyÖn
th− gi·n theo t− thÕ tÜnh vµ luyÖn h×nh theo t− thÕ ®éng §©y lµ mét ph−¬ng ph¸p tù phßng
bÖnh vµ ch÷a bÖnh, cã h−íng dÉn. Néi dung c¬ b¶n cña häc thuyÕt ©m d−¬ng ngò hµnh, ®ã
lµ quan ®iÓm triÕt häc duy vËt cæ ®¹i, quy luËt m©u thuÉn phæ biÕn, biÖn chøng duy vËt, gi¶i
thÝch sù vËn ®éng, ph¸t triÓn cña thÕ giíi b»ng chÝnh sù vËn ®éng ph¸t triÓn cña vËt chÊt chø
kh«ng ph¶i do th−îng ®Õ sinh ra. VËn dông c¸c quy luËt ph¸t triÓn vËn ®éng cña vËt chÊt
trong thiªn nhiªn, øng dông vµo sù ph¸t triÓn c¬ quan t¹ng phñ trong c¬ thÓ con ng−êi. Häc
thuyÕt t¹ng t−îng, häc thuyÕt kinh l¹c, c¸c héi chøng t¹ng phñ ®−îc biÓu hiÖn ra ngoµi khi
b×nh th−êng vµ khi bÊt th−êng; chÈn ®o¸n bÖnh häc vµ phÐp t¾c ®iÒu trÞ, cuèi cïng lµ häc
thuyÕt ngò vËn lôc khÝ.
-Kim quü yÕu l−îc:
Thùc chÊt lµ Th−¬ng hµn t¹p bÖnh luËn (Tr−¬ng Träng C¶nh - ®êi H¸n ThÕ Kû2-3 sau
C«ng Nguyªn) . Néi dung chñ yÕu lµ quan niÖm vµ gi¶i thÝch c¸c kh¸i niÖm vÒ biÖn chøng
luËn trÞ, m¹ch chøng, xÐt m¹ch vµ b¸o tr−íc bÖnh t¹ng phñ, bÖnh b¸ch hîp, bÖnh hå hoÆc
©m d−¬ng ®éc (bÖnh trïng s¸n hoÆc tµ ®éc thuéc ©m, thuéc d−¬ng). M¹ch chøng vÒ ng−îc tËt
lµ c¸c bÖnh thuéc miÒn ng−îc: sèt rÐt, sèt xo¾n trïng m¶nh, sèt ph¸t ban, sèt håi qui...C¸ch
ch÷a bÖnh tróng phong, lÞch tiÕt phong (bÖnh sèt ra må h«i cã mµu vµng); c¸ch ch÷a vÒ chøng
huyÕt tý, h− lao; c¸ch ch÷a chøng phÕ nuy, phÕ ung khã thë; bÖnh ba ®ån khÝ (c¬n ®au nh−
con lîn ch¹y lªn). Thùc chÊt lµ dÞ c¶m, rèi lo¹n thÇn kinh chøc n¨ng do stress: ch÷a bÖnh
hung tý, t©m thèng vµ ®o¶n khÝ. C¸ch ch÷a phóc m·n , hµn s¸n vµ tóc thùc (nghÜa lµ c¸ch
ch÷a chøng ®Çy bông) chËm tiªu khi ¨n ; viªm mµng n·o,viªm tinh hoµn (s¸n khÝ) bÖnh
thuéc can kinh; phong hµn tÝch tô ë ngò t¹ng, bÖnh c¶m ph¶i giã l¹nh kh«ng theo lôc kinh;
nÕu trùc tróng vµo t¹ng phñ nµo th× cã trÞªu chøng cña t¹ng phñ ®ã. BiÖn chøng vÒ ®µm Èm
kh¸i thÊu, biÖn chøng bÖnh tiªu kh¸t (®¸i th¸o ®−êng), bÖnh l©m - viªm nhiÔm ®−êng tiÕt
niÖu. Thùc chÊt lµ thñy thòng, phï do n−íc kh«ng ho¸ thµnh khÝ mµ ®äng l¹i. Thñy khÝ ®−îc
chia ra; phong thñy, bi thñy, chÝnh thñy, th¹ch thñy vµ hoµng h·n (må h«i cã mµu vµng); tªn
gäi nµy dùa vµo vÞ trÝ n−íc ®äng ë ®©u ®Ó ®Æt, còng tïy theo vÞ trÝ mµ biÖn chøng dïng thuèc.
M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a hoµng ®¶n: da vµng, m¾t vµng, n−íc tiÓu vµng; biÖn chøng vÒ
thÊp nhiÖt ph¹m tú ¶nh h−ëng ®Õn vËn ho¸ chuyÓn ho¸ t¹ng can ®ëm thËn vÞ. M¹ch t−îng
øng víi mét sè bÖnh vÒ tiªu ho¸ ,sinh dôc, tiÕt niÖu nguyªn do lµ thÊp nhiÖt.
M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a kinh quÝ, thæ lôc, h¹ huyÕt, ngùc ®Çy, ø huyÕ: nghÜa lµ biÖn
chøng vÒ nhÞp tim, håi hép, ®¸nh trèng ngùc, n«n ra m¸u, bÖnh ch¶y m¸u cam vµ ®¹i tiÖn ra
m¸u. Suy tõ kinh m¹ch ®Ó chÈn trÞ vÒ huyÕt chøng.


http://www.ebook.edu.vn 11
M¹ch chøng vµ c¸ch ch÷a bÖnh Èu thæ, uÕ träc, h¹ lîi: biÖn chøng vÒ sãng m¹ch, h×nh
m¹ch t−¬ng øng ®Ó chÈn trÞ chøng n«n möa, n«n khan vµ Øa ch¶y.
TËp Kim quÜ yÕu l−îc lµ tãm l−îc nh÷ng tµi liÖu quÝ gi¸ nh− kho vµng thêi H¸n ®−îc
Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ Kû2-3 sau C«ng Nguyªn) tæng kÕt trong th−¬ng hµn t¹p bÖnh luËn
hay t¹p bÖnh luËn (nh÷ng bÖnh lý hay gÆp ngoµi th−¬ng hµn).
§iÓm ®¸ng chó ý lµ hÇu hÕt nh÷ng bµi thuèc ë ®©y ®Òu dïng rÊt Ýt vÞ vµ dïng liÒu rÊt
cao, ®óng lµ “quÝ hå tinh bÊt quÝ hå ®a”.
• VÝ dô: bµi thuèc b¹ch ®Çu «ng thang ch÷a chøng thÊp nhiÖt rãt xuèng h¹ tiªu:
B¹ch ®Çu «ng 120g, hoµng liªn 120g, hoµng b¸ 120g, t©n b× 120g.
4 vÞ thuèc trªn, n−íc 7 th¨ng s¾c cßn 2 th¨ng, läc bá b· uèng Êm mét thang.
• VÝ dô: bµi phßng kû phôc linh thang ch÷a chøng thuû khÝ:
Phßng kû, quÕ chi, hoµng kú ®Òu 3 l¹ng, phôc linh 6 l¹ng, cam th¶o 2 l¹ng.
5 vÞ thuèc trªn thªm n−íc 6 th¨ng s¾c cßn 2 th¨ng, chia 3 lÇn , uèng Êm.
• VÝ dô: bµi nh©n trÇn cao thang.ch÷a chøng hoµng ®¶n, chøng vµng da,
Nh©n trÇn 6 l¹ng, chi tö 14 qu¶, ®¹i hoµng 2 l¹ng.
3 vÞ trªn n−íc mét ®Êu, tr−íc s¾c nh©n trÇn c¹n bít 6 th¨ng, cho 2 vÞ cßn l¹i s¾c cßn 3
th¨ng, läc bá b· chia ba lÇn uèng Êm, tiÓu tiÖn sÏ th«ng lîi, n−íc tiÓu ®á xÉm nh− n−íc bå
kÕt. Mét ®ªm th× bông gi¶m, s¾c vµng theo n−íc tiÓu ra hÕt.
• VÝ dô: theo kinh v¨n sè 293 t©m khÝ bÊt tóc, thæ huyÕt, nôc huyÕt t¶ t©m thang
chñ chi (ph¶i dïng bµi t¶ t©m thang ®Ó ®iÒu trÞ lµ chÝnh):
§¹i hoµng 2 l¹ng, hoµng liªn 4 l¹ng, hoµng cÇm 1 l¹ng, 3 vÞ trªn thªm n−íc ba th¨ng,
s¾c cßn 1 th¨ng uèng hÕt 1 lÇn.
• VÝ dô: bµi thuèc bæ d−ìng ch÷a h− lao, ch÷a bÖnh phô khoa “thËn khÝ hoµn”:
Can ®Þa hoµng 8 l¹ng, s¬n thï 4 l¹ng, phôc linh 3 l¹ng, phô tö chÕ 1 l¹ng, s¬n d−îc 4
l¹ng, quÕ chi 1 l¹ng, tr¹ch t¶ 3 l¹ng, ®an b× 3 l¹ng. 8 vÞ trªn t¸n bét, luyÖn mËt lµm viªn hoµn
to b»ng h¹t ng« ®ång.LiÒu uèng 15 hoµn / lÇn uèng víi r−îu, lªn tíi 20 hoµn/ lÇn ngµy 2 lÇn.
-Th−¬ng hµn luËn:
TËp s¸ch vÒ biÖn chøng luËn trÞ c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm, nguyªn nh©n chñ yÕu lµ phong
hµn ®−îc viÕt vµo thêi ®¹i nhµ H¸n. Theo tµi liÖu “cÇn cøu cæ huÊn”,“b¸c th¸i quÇn
ph−¬ng”cña Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ Kû2-3 sau C«ng Nguyªn) dùa trªn c¬ së lý luËn cña
“Néi kinh” ¤ng ®· ph¸t triÓn mét b−íc vÒ phÐp t¾c cña biÖn chøng luËn trÞ. Tµi liÖu “Th−¬ng
hµn t¹p bÖnh luËn” bao gåm hai bé phËn; Th−¬ng hµn luËn vµ Kim quü yÕu l−îc. §©y lµ tËp
s¸ch ®Çu tiªn chuyªn viÕt vÒ c¸c triÖu chøng l©m sµng ®· ®−îc øng dông réng r·i trong vµ
ngoµi n−íc Trung Quèc. Ngoµi ra tËp s¸ch cßn bæ xung nh÷ng khiÕm khuyÕt cña “Ngo¹i
kinh” vµ c¸c tµi liÖu tr−íc ®ã. Bé s¸ch chuyªn vÒ y häc l©m sµng cæ ®¹i, cïng víi lý luËn y
häc cæ ®¹i, t¸c phÈm ®−îc ®¸nh gi¸ t−¬ng ®−¬ng víi “Néi kinh”. §ã lµ mét cèng hiÕn to lín
cña Tr−¬ng Träng C¶nh ®−¬ng thêi. Cïng víi Tr−¬ng Träng C¶nh lµ ®¹i danh y Hoa §µ, ¤ng
cã tr×nh ®é tinh th«ng vÒ néi, ngo¹i khoa, phô nhi khoa vµ ch©m cøu. §Æc biÖt lµ trong ®iÒu
trÞ ngo¹i khoa ,¤ng ®¹t nhiÒu thµnh tùu rÊt −u viÖt. Theo tµi liÖu HËu H¸n th× Hoa §µ lµ ng−êi
®Çu tiªn ®Ò xuÊt víi thÕ giíi øng dông ph−¬ng ph¸p v« c¶m ®Ó phÉu thuËt phÇn bông. ¤ng
viÕt: nÕu bÖnh tËt ph¸t hÕt ë trong , ch©m vµ thuèc ®Òu kh«ng cã chuyÓn biÕn th× chän r−îu
m¹nh uèng cho gi¶m ®au, r¹ch phÇn bông vµ l−ng, c¾t bá tÝch tô hoÆc tr−êng vÞ cã tËt, cÇn
ph¶i lo¹i bá tËn gèc. Ra ®êi trong hoµn c¶nh nh− vËy “Th−¬ng hµn luËn “ lµ mùc th−íc vÒ

http://www.ebook.edu.vn 12
phÐp biÖn chøng c¸c bÖnh thuéc «n bÖnh lÖ dÞch, bÖnh truyÒn nhiÔm cÊp tÝnh chñ yÕu lµ do
l¹nh (phong hµn). C¸c giai ®o¹n, c¸c diÔn biÕn theo lôc kinh ®−îc m« t¶ ®Çy ®ñ, c¸c triÖu
chøng vµ phÐp t¾c ®iÒu trÞ. Liªn hÖ YHH§ lµ hÇu hÕt c¸c bÖnh thuéc chuyªn ngµnh truyÒn
nhiÔm, néi khoa bÖnh häc. Ng−êi x−a cho r»ng: “Häc y mµ kh«ng ®äc s¸ch Träng C¶nh còng
nh− häc nho mµ kh«ng ®äc s¸ch Khæng Tö.”
Theo nghÜa hÑp: th−¬ng hµn lµ c¶m ph¶i khÝ hµn l·nh mµ sinh ra bÖnh.
Theo nghÜa réng: lµ bao gåm c¶m ph¶i c¸c khÝ phong hµn, thö thÊp nghÜa lµ mét bÖnh
do ngo¹i c¶m g©y ra. Ngoµi ra theo n¹n kinh th−¬ng hµn cã 5 c¸ch: thö vµ tróng phong,
th−¬ng hµn, thÊp «n, nhiÖt bÖnh vµ «n bÖnh mïa xu©n. Thö lµ bÖnh mïa h¹, bÖnh ng−îc lµ sèt
rÐt, bÖnh lþ lµ bÖnh cña mïa thu, hµn khÝ lµ bÖnh do mïa ®«ng ®Òu thuéc ph¹m trï “th−¬ng
hµn”. Nh− vËy “Th−¬ng hµn luËn” kh«ng ph¶i chØ biÖn chøng mét lo¹i c¶m hµn mµ cßn biÖn
chøng hµng tr¨m thø bÖnh tõ ®ã mµ ra...
Néi dung cña “Th−¬ng hµn luËn” bao gåm hai giai ®o¹n lín:
• Giai ®o¹n 1: d−¬ng chøng“chÝnh khÝ tån néi tµ bÊt kh¶ can”. NÕu ph¸t bÖnh th×
tµ khÝ m¹nh mÏ, chÝnh khÝ ®Çy ®ñ; giao tranh gi÷a tµ khÝ vµ chÝnh khÝ, gi÷a t¸c
nh©n g©y bÖnh vµ søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ, ®−îc m« t¶ vÒ bÖnh chøng l©m sµng theo
ba møc ®é:
Th¸i d−¬ng bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ th¸i d−¬ng tam tiªu
kinh vµ Tóc th¸i d−¬ng bµng quang kinh.
ThiÕu d−¬ng bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ thiÕu d−¬ng tiÓu
tr−êng kinh vµ Tóc thiÕu d−¬ng ®ëm kinh.
D−¬ng minh bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ d−¬ng minh ®¹i
tr−êng kinh vµ Tóc d−¬ng minh vÞ kinh
• Giai ®o¹n 2: ©m chøng bÖnh lËu, søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ gi¶m sót: “tµ chi së tÊu kú
khÝ tÊt h−”. DiÔn biÕn bÖnh cã ba møc ®é kh¸c nhau:
Th¸i ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ th¸i ©m phÕ vµTóc th¸i
©m tú
ThiÕu ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh:Thñ thiÕu ©m t©m kinh vµ
Tóc thiÕu ©m thËn kinh
QuyÕt ©m bÖnh thÓ hiÖn triÖu chøng bÖnh lý ë c¶ hai kinh: Thñ quyÕt ©m t©m bµo
l¹c kinh vµTóc quyÕt ©m can kinh.
Cã thÓ liªn hÖ: bÖnh lý héi chøng th¸i d−¬ng bÖnh, lµ ph¶n øng chÝnh khÝ víi tµ khÝ ë
phÇn b× phu niªm m¹c; th¸i d−¬ng lµ ph¶n øng chÝnh khÝ víi tµ khÝ ë phÇn ngùc vµ s−ên;
d−¬ng minh bÖnh ë phÇn d¹ dµy, ruét, th¸i ©m bÖnh lµ ph¶n øng chÝnh tµ ë phÇn tiªu ho¸,
mËt, tôþ, can, ®ëm. ThiÕu ©m bÖnh lµ biÓu hiÖn ë hÖ tuÇn hoµn; bÖnh quyÕt ©m lµ hÖ thèng
thÇn kinh lµ thÓ dÞch.
Trong biÖn chøng lôc kinh cã 397 phÐp vµ 113 ph−¬ng, tïy bÖnh chøng biÕn ho¸ vµ søc
®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ mµ “xem m¹ch chøng biÕt tµ khÝ ph¹m vµo ®©u, råi tïy chøng mµ ch÷a”
BiÖn chøng “Th−¬ng hµn luËn” cµng ®äc cµng hiÓu thªm s©u kinh ph−¬ng biÕn ho¸ tùa
rång , sö dông c¶m thÊy linh th«ng thÇn kú.
Liªn hÖ víi YHH§, ngoµi bÖnh c¶m m¹o th× c¸c thêi kú cña bÖnh truyÒn nhiÔm
th−êng bao gåm: giai ®o¹n ñ bÖnh (thêi kú viªm häng khëi ph¸t), giai ®o¹n toµn ph¸t triÖu
chøng rÇm ré, hµn nhiÖt v·ng lai , biÓu lý ®ång bÖnh nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ bÖnh tµ chuyÓn
vµo lý sÏ cã héi chøng: lý thùc hµn hoÆc lý thùc nhiÖt. Giai ®o¹n håi phôc , nÕu ®−îc ®iÒu trÞ

http://www.ebook.edu.vn 13
kÞp thêi bÖnh qua khái; nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ, søc ®Ò kh¸ng c¬ thÓ gi¶m sót sÏ xuÊt hiÖn
c¸c biÕn chøng cã thÓ cã tho¸t d−¬ng, vong d−¬ng hoÆc ©m h− dÉn ®Õn vong ©m. Tho¸t
d−¬ng, vong d−¬ng lµ cho¸ng trôy m¹ch, ©m h− sinh néi nhiÖt, vong ©m lµ rèi lo¹n n−íc -®iÖn
gi¶i.
Theo H¶i Th−îng L·n ¤ng: chøng bÖnh sÏ hiÖn lªn lung tung, kú h×nh qu¸i d¹ng, khã
mµ mÖnh danh; cÇn ph¶i n¾m v÷ng cha cña khÝ lµ d−¬ng, mÑ cña huyÕt lµ ©m; ch÷a khÝ, ch÷a
huyÕt kh«ng qua khái ph¶i ch÷a vµo ©m, vµo d−¬ng, biÕt vu ©m trung cøu d−¬ng, bæ d−¬ng
tiÕp ©m, bæ ©m tiÕp d−¬ng, bæ ho¶ trong thñy.
Liªn hÖ YHH§ lµ ®iÒu chØnh chøc n¨ng néi tiÕt trong ®ã cã tuyÕn yªn vµ th−îng thËn
®Ó duy tr× n−íc, ®iÖn gi¶i, ho¹t ®éng b×nh th−êng cña tim m¹ch, h« hÊp “©m b×nh d−¬ng bÕ
tinh thÇn n¹i trÞ”. §a sè bµi thuèc ®−îc dïng trong th−¬ng hµn luËn lµ tinh gi¶n, Ýt vÞ, liÒu
l−îng võa ph¶i.
VÝ dô: bµi ma hoµng thang ®iÒu trÞ chøng “th¸i d−¬ng tróng th−¬ng hµn”:
Ma hoµng 12g, cam th¶o 6g, quÕ chi 8g, h¹nh nh©n 12g.
Bµi quÕ chi thang ®iÒu trÞ triÖu chøng “th¸i d−¬ng tróng phong”:
QuÕ chi 12g, chÝch th¶o 8g, b¹ch th−îc 12g, ®¹i t¸o 12g, sinh kh−¬ng 12g.
Thanh th−îng tiªu thùc nhiÖt dïng bµi “t¶ t©m thang”:
Hoµng liªn 12g, hoµng cÇm 12g, ®¹i hoµng 12g, phô tö chÕ 12g.
Chøng thiÕu d−¬ng bÖnh dïng bµi “tiÓu sµi hå” hoÆc “®¹i sµi hå”
TiÓu sµi hå: sµi hå, hoµng cÇm, ®¼ng s©m, ®¹i t¸o, b¸n h¹, cam th¶o, sinh kh−¬ng.
§¹i sµi hå: thay s©m b»ng th−îc bá cam th¶o thªm ®¹i hoµng, chØ thùc ®Òu 12g.
Chøng d−¬ng minh ph¶i dïng bµi tiÓu thõa khÝ, ®¹i thõa khÝ thang:
TiÓu thõa khÝ: ®¹i hoµng 16g, hËu ph¸c 8g, chØ thùc 8g
§¹i thõa khÝ lµ tiÓu thõa khÝ thang gia thªm mang tiªu 12g t¨ng t¸c dông nhuyÔn kiªn.
Chøng th¸i ©m (tú, phÕ) ph¶i träng dông tø nghÞch thang:
Phô tö 12g, chÝch th¶o 8g, can kh−¬ng 12g.
Cã khi hµn quyÕt th× ph¶i dïng can kh−¬ng, phô tö ®Òu ph¶i dïng liÒu cao tõ 20 - 40g.
-N¹n kinh lµ nh÷ng kinh v¨n diÔn gi¶i nh÷ng ®iÒu khã mµ Néi Kinh ch−a diÔn ®¹t ®Çy
®ñ. BiÓn Th−íc (TÇn ViÖt Nh©n) ®· rót ra trong Néi Kinh 81 vÊn ®Ò hay 81 n¹n lµ 81 ®iÒu
khã hiÓu. Bè côc cña n¹n kinh bao gåm:
• M¹ch häc chÈn hËu 24 n¹n Kú kinh b¸t m¹ch 3 n¹n
• Kinh l¹c 2 n¹n Vinh vÖ tam tiªu 2 n¹n
• T¹ng phñ phèi t−îng 6 n¹n T¹ng phñ ®é sè 10 n¹n
• H− thùc tµ chÝnh 5 n¹n T¹ng phñ truyÒn bÖnh 2 n¹n
• T¹ng phñ tÝch tô 2 n¹n Ngò tiÕt th−¬ng hµn 4 n¹n
• ThÇn th¸nh c«ng s¶o 1 n¹n T¹ng phñ tÞnh du 7 n¹n
• Dung ch©m bæ t¶ 13 n¹n
Thùc chÊt lµ gi¶i thÝch râ rµng nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n trong hÖ thèng biÖn chøng luËn trÞ
cña Y häc truyÒn thèng ph−¬ng §«ng bao gåm:
BiÖn chøng luËn trÞ vÒ m¹ch häc.
http://www.ebook.edu.vn 14
BiÖn chøng luËn trÞ vÒ ngò t¹ng lôc phñ.
BiÖn chøng luËn trÞ vÒ bÖnh tËt.
BiÖn chøng luËn trÞ kinh l¹c.
BiÖn chøng luËn trÞ du huyÖt vµ biÖn chøng luËn trÞ vÒ c¸c ph−¬ng ph¸p ch©m cøu.
VÝ dô: Nan thÇn th¸nh c«ng s¶o: gi¶i thÝch vÒ 4 b−íc kh¸m bÖnh gäi lµ tø chÈn.
Väng nhi tri chi vÞ chi thÇn (nghÜa lµ nh×n ng−êi): thÇn s¾c, h×nh thÓ, rªu l−ìi m¾t mµ
biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc thÇn.
V¨n nhi tri chi vÞ chi th¸nh: nghe tiÕng nãi h¬i thë, tiÕng ho, î nÊc, ©m s¾c, ®i cÇu mµ
biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc th¸nh hiÒn.
VÊn nhi tri chi vÞ chi c«ng: hái vÒ qu¸ tr×nh ph¸t bÖnh, yÕu tè ¶nh h−ëng vµ qu¸ tr×nh
ch÷a trÞ: ¨n ngñ, ®¹i tiÓu tiÖn, hái vÒ må h«i kinh nguyÖt mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc thæ c«ng.
ThiÕt nhi tri chi vÞ chi s¶o lµ sê n¾n, kh¸m m¹ch mµ biÕt ®−îc bÖnh lµ bËc kü n¨ng kü
s¶o. C¸ch gi¶i thÝch nµy còng thèng nhÊt nh− quan ®iÓm H¶i Th−îng L·n ¤ng (ThÕ Kû
XVIII) (vÒ m¹ch häc): m¹ch lµ gîn sãng cña khÝ huyÕt, c¸c bé m¹ch thèn khÈu, ph¶n ¸nh
trung thµnh t×nh tr¹ng cña bÖnh tËt ë c¸c c¬ quan t¹ng phñ liªn quan nh−ng khèn thay ,vÒ mÆt
c¶m gi¸c, xóc gi¸c nhiÒu vÎ kh¸c nhau do lao ®éng tay cÇm cµy, cÇm cuèc hoÆc cÇm bót ,
cÇm g−¬m khã cã thÓ xóc chÈn ®óng nh− t×nh tr¹ng thùc tÕ cña sãng m¹ch; bëi vËy m¹ch
ph¶i kÕt hîp víi chøng, nhÊt lµ nh÷ng bÖnh lý phøc t¹p th× ®«i khi m¹ch kh«ng râ rµng nªn
ph¶i bá m¹ch lÊy chøng hoÆc cã lóc bá chøng lÊy m¹ch. Tuy nhiªn th«ng dông nhÊt lµ kÕt
hîp gi÷a chøng vµ m¹ch.
H¶i Th−îng L·n ¤ng biÖn chøng vÒ h− thùc: phµm lµ bÖnh l©u ngµy kh«ng khái, ng−êi
bÖnh gÇy yÕu, da xanh, s¾c nhît, ng−êi giµ tuæi cao, phô n÷ sau ®Î, trÎ con th−êng thÓ chÊt
thuéc h− chøng sÏ cã m¹ch h−, nÕu cã thùc lµ h− chung hiÖp thùc, cßn thùc chøng lµ ng−êi trÎ
bÐo khoÎ míi m¾c th−êng lµ m¹ch thùc, nÕu cã h− tøc lµ b¶n thùc tiªu h−.
Chóng t«i cho r»ng: nh÷ng vÊn ®Ò cÇn lµm s¸ng tá trong n¹n kinh, chÝnh lµ hÖ thèng lý
luËn ©m d−¬ng, t¹ng phñ, kinh l¹c, vÒ thuèc (d−îc häc) vµ mét lo¹t biÖn chøng luËn trÞ bÖnh
häc sau nµy.Ph−¬ng ph¸p chÈn ®o¸n cña Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng lµ kh¸ch quan khoa
häc bëi nh÷ng thµnh c«ng trong chÈn trÞ bÖnh häc ®· gãp phÇn dù phßng vµ ®iÒu trÞ cã kÕt
qu¶ nhiÒu bÖnh nan y.
4.NÐt ®éc ®¸o cña H¶i Th−îng L·n ¤ng th«ng qua biÖn chøng luËn trÞ bÖnh nan y
§iÓm næi bËt trong c¸c tµi liÖu Y häc cæ truyÒn Trung Hoa lµ sù kÕt hîp chÆt chÏ logic
gi÷a Y häc hiÖn ®¹i vµ Y häc cæ truyÒn Trung Hoa.
Trªn c¬ së tãm l−îc nh÷ng thµnh tùu cña c¸c ngµnh khoa häc hiÖn ®¹i kÕt hîp víi
nh÷ng tinh hoa cña nÒn Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam th«ng qua mét sè th− tÞch Y D−îc häc cæ
truyÒn ViÖt Nam b»ng ch÷ H¸n ch÷ N«m mµ Bé m«n- YHCT- BÖnh viÖn 103- HVQY cßn
l−u gi÷: Nam d−îc thÇn hiÖu vµ Hång nghÜa gi¸c t− y th− ( TuÖ TÜnh, ThÕ Kû XIV ).
Ho¹t nh©n to¸t yÕu ( Hoµng §«n Hoµ, ThÕ Kû XVI ), H¶i Th−îng L·n «ng y t«ng t©m
lÜnh gåm 28 tËp, 66 quyÓn nay cßn 55 quyÓn ( Lª H÷u Tr¸c, ThÕ Kû XVIII ).
NÐt ®éc ®¸o vÒ lý luËn Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam qua th− tÞch H¸n N«m: TuÖ TÜnh trong “
Nam d−îc thÇn hiÖu”: ¤ng ®· tiÕp thu y lý Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng vµ Y häc cæ truyÒn
Trung Hoa kÕt hîp víi tæng kÕt kinh nghiÖm d©n gian s¾p ®Æt nguån gèc ®Ó ph©n lo¹i thuèc
cæ truyÒn mang b¶n s¾c riªng ViÖt Nam.
¤ng thu l−îm 533 vÞ thuèc vµ chia thµnh 23 lo¹i: lo¹i cá mäc hoang (nguyªn th¶o bé th− th¶o
bé) 62 vÞ, lo¹i cá d©y leo (®»ng th¶o bé) 17 vÞ, lo¹i cá mäc ë n−íc (thuû th¶o bé) 6 vÞ, lo¹i qu¶ (qu¶
http://www.ebook.edu.vn 15
bé) 47 vÞ, lo¹i c©y (méc bé) 42 vÞ, loµi s©u bä (trïng bé) 32 vÞ, lo¹i cã v¶y (l©n bé ) 40 vÞ, lo¹i c¸
(ng− bé) 34 vÞ, lo¹i cã mai (gi¸p bé) 6 vÞ, lo¹i kh«ng v¶y (giíi bé) 13 vÞ, loµi chim (cÇm lo¹i) 39 vÞ,
loµi chim n−íc (thuû ®iÓu) 12 vÞ, lo¹i gia sóc (lôc sóc) 26 vÞ, lo¹i thó rõng (s¬n thó bé) 36 vÞ, c¸c thø
n−íc (thuû bé) 9 vÞ, c¸c thø ®Êt (thæ bé) 14 vÞ, lo¹i ngò kim (kim bé) 11vÞ, lo¹i ®¸ (th¹ch bé) 7 vÞ, lo¹i
chÊt mÆn (lç bé) 4 vÞ, lo¹i thuèc vÒ ng−êi (nh©n bé) 6 vÞ vµ 35 vÞ thuèc l−îm lÆt thªm. HiÖn nay,
ph©n lo¹i thuèc (d−îc vËt) Y häc cæ truyÒn cña bé m«n YHCT-BÖnh viÖn 103-Häc viÖn Qu©n y lµ
dùa theo nguån gèc: ®éng vËt, nguån gèc thùc vËt, nguån gèc kho¸ng vËt vµ chñ yÕu lµ ph©n lo¹i
theo biÖn chøng luËn trÞ, nh−ng trong diÔn gi¶i khi gi¶ng d¹y vÉn tham kh¶o c¸ch ph©n lo¹i ®éc ®¸o
mang b¶n s¾c ViÖt Nam cña TuÖ TÜnh .

Ph−¬ng ph¸p luËn trong chÈn trÞ ®Òu cã nh÷ng nÐt riªng dÔ hiÓu “ Quan h×nh s¸t s¾c
biÖn nguyªn do, ©m nh−îc d−¬ng c−êng ph¸t ng¹nh nhu, nh−îc thÞ th−¬ng hµn song tóc l·nh,
yªu tri h÷u nhiÖt ®ç bi cÇu, tû l¹nh tiªn tri thÞ chÈn ®Ëu, nhÜ l·nh −ng tri phong nhiÖt chøng,
h«n nh©n giai nhiÖt thÞ th−¬ng hµn, th−îng nhiÖt h¹ l−¬ng th−¬ng thùc bÖnh”.
Tõ nh÷ng diÔn biÕn phøc t¹p gi÷a mét bªn lµ t¸c nh©n g©y bÖnh “ hµn tµ” mét bªn lµ
ph¶n øng cña hµng rµo phßng ngù , th«ng qua sù chuyÓn ho¸ lôc kinh trong biÖn chøng
th−¬ng hµn luËn, Tr−¬ng Träng C¶nh ( ThÕ kû 2 - 3 sau C«ng Nguyªn ), ¤ng ®· vËn dông
s¸ng t¹o c¸ch xÐt bÖnh ë bÖnh nhi: ©m nh−îc tãc cøng, d−¬ng c−êng tãc mÒm, hai ch©n l¹nh
m×nh nãng lµ th−¬ng hµn, mòi l¹nh , ng−êi nãng lµ bÖnh sëi ®Ëu … tõ kh¸i qu¸t thuèc vÒ khÝ
theo giíi “ nam bÊt thiÓu trÇn b×, n÷ bÊt phi h−¬ng phô” nay ®· trë thµnh nh÷ng c−¬ng lÜnh
dïng thuèc rÊt ViÖt Nam.
Lª H÷u Tr¸c trong “ H¶i Th−îng L·n ¤ng y t«ng t©m lÜnh”, bé s¸ch ®å sé ch¼ng
nh÷ng ®· ViÖt ho¸ hÖ thèng lý luËn Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng vµ Y häc cæ truyÒn Trung
Hoa mµ cßn ch¾t läc nh÷ng tinh hoa kÕt hîp víi truyÒn thèng y häc d©n gian ViÖt Nam kh¸i
qu¸t n©ng cao y lý mang b¶n s¾c d©n téc ViÖt Nam. C¸ch chÈn bÖnh quy vÒ h−, thùc theo L·n
¤ng: tr¹ng th¸i c¬ thÓ h− th−êng lµ: tuæi giµ, bÖnh l©u ngµy, ng−êi gÇy da xanh, phô n÷ míi
®Î, trÎ nhá th−êng lµ lý h−, m¹ch h−; tr¸i l¹i ng−êi trÎ, lóc bÖnh míi m¾c th−êng lµ thùc
chøng, m¹ch thùc mµ h− hay ®i víi hµn thuéc ©m, thùc hay ®i víi nhiÖt thuéc d−¬ng.
Nh− vËy, tõ ®¬n gi¶n hËu thÕ ®· hiÓu ®−îc nh÷ng vÊn ®Ò khã vµ phøc t¹p trong biÖn
chøng “ ©m d−¬ng”. C¸ch ch÷a bÖnh theo L·n ¤ng: Phµm ng−êi trÎ träng dông thuèc ch÷a “
khÝ huyÕt” ( bæ khÝ hµnh khÝ, bæ huyÕt hµnh huyÕt ) “ trÞ phong tiªn trÞ huyÕt, huyÕt hµnh
phong tù diÖt”cã nghÜa lµ kh«ng ®¸nh giÆc mµ giÆc tù lui;“ huyÕt vi khÝ chi mÉu, khÝ vi huyÕt
chi so¸i”cã nghÜa lµ khÝ huyÕt ®Òu lµ 2 ph¹m trï, ®Òu lµ c¬ së vËt chÊt nu«i d−ìng t¹ng phñ
duy tr× sù sèng.
L·n ¤ng ®· kh¸i qu¸t cao ®é qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ phøc t¹p cña khÝ huyÕt b»ng v¨n
N«m, v¨n ViÖt :“ ngò cèc tøc ®å ¨n thøc uèng vµo vÞ, tinh khÝ trµn ®Çy ®−a lªn tú, tú vËn ho¸
®−a lªn phÕ vµ phÕ tiªu ®i b¸ch m¹ch”. PhÕ chñ khÝ, t©m chñ huyÕt, t©m lµ qu©n chñ, t©m chñ
chi quan, nÕu t©m suy th× thËp nhÞ qu©n ®Òu nguy, tuy nhiªn “ dÜ thùc vi tiªn” mµ tú vÞ hËu
thiªn chi b¶n, thËn vi tiªn thiªn chi b¶n, “ tú vÞ lµ kho l−¬ng, kho l−¬ng Êy mµ c¹n th× mu«n
qu©n tan r·, nh−ng tú vÞ l¹i lµ nåi c¬m trªn bÕp löa cña thËn ho¶, thËn chñ mÖnh m«n t−íng
ho¶. NÐt ®éc ®¸o cña L·n ¤ng lµ h×nh t−îng ho¸ ho¹t ®éng sèng cña c¬ thÓ con ng−êi tùa hå
nh− ®Ìn kÐo qu©n quanh ngän löa ( löa lµ mÖnh m«n ho¶, thËn ho¶ ).
Trong “ §¹o l−u d− vËn” L·n ¤ng ®· truyÒn l¹i cho hËu thÕ phong c¸ch lý luËn Y häc
cæ truyÒn ViÖt Nam “ ch÷a bÖnh nhÑ, ng−êi trÎ ph¶i träng dông khÝ huyÕt, ch÷a träng bÖnh

http://www.ebook.edu.vn 16
tuæi giµ ph¶i träng dông thuèc ©m d−¬ng, bëi cha cña khÝ lµ d−¬ng, mÑ cña huyÕt lµ ©m, ph¶i
biÕt bæ ©m tiÕp d−¬ng, bæ d−¬ng tiÕp ©m, hoÆc ©m d−¬ng cïng bæ”; biÕt ®−îc lÏ nµy ch÷a
bÖnh ngh×n ng−êi kh«ng sai mét, ®æi chÕt lÊy sèng dÔ dµng nh− trë bµn tay, kh«ng biÕt ®−îc
lÏ nµy ch÷a bÖnh kh¸c nµo nh− leo c©y t×m c¸ vËy. NhiÒu bÖnh nÆng phµm lµ c¸c triÖu chøng
gi¶ hiÖn lªn lung tung, k× h×nh, qu¸i d¹ng khã mµ mÖnh danh, nÕu biÕt bæ ©m tiÕp d−¬ng ( vô
©m trung cøu d−¬ng ) th× c¸c triÖu chøng gi¶ biÕn ®i nh− tuyÕt tan ngãi vì, c¸c chøng thùc
cña bÖnh hiÖn lªn kh«ng t×m mµ tù thÊy.Mét sè dÉn liÖu th«ng qua th− tÞch ch÷ H¸n, ch÷
N«m cña c¸c Y gia tiÒn bèi ,nhÊt lµ cña H¶i Th−¬ng L·n ¤ng trong lÜnh vùc y lý, biÖn chøng
luËn trÞ Y D−îc häc cæ truyÒn ViÖt nam ®· ®−îc ¤ng ViÖt ho¸ rÊt ®éc ®¸o, ®Æc s¾c vµ s¸ng
t¹o ®Õn bÊt ngê . Y ®øc, y lý, y thuËt cña ¤ng lu«n lµ kim chØ nam cho Y giíi YHCT x−a,
nay vµ m·i m·i, ®−îc ph¸t huy trong kh¸m bÖnh, chÈn trÞ vµ dù phßng b»ng ph−¬ng ph¸p
luËn YHCT ViÖt Nam gãp phÇn b¶o vÖ søc khoÎ céng ®ång.




thuèc yhct cã t¸c dông trªn miÔn dÞch tÕ bµo
miÔn dÞch dÞch thÓ vµ ®iÒu tiÕt miÔn dÞch


1 .Kh¸i niÖm:
Quan ®iÓm cña YHCT: “Tù ng· thøc biÖt“, “Bµi trõ dÞ kØ“. B×nh th−êng, chøc n¨ng
miÔn dÞch cña c¬ thÓ cã 3 lo¹i t¸c dông lín:
+ Tù th©n æn ®Þnh (trung hßa c¸c dÞ nguyªn).
+ Cè ®Þnh c¸c dÞ nguyªn (v« hiÖu hãa).
+ Dù phßng c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm, c¶m nhiÔm.
Theo Von Pirquet (1929 - 1974), ph¶n øng miÔn dÞch bao gåm: cho¸ng ph¶n vÖ lo¹i bá
protein l¹, mµy ®ay næi mÈn... cè ®Þnh c¸c dÞ nguyªn ë vïng viªm kh«ng cho lan réng ra toµn
th©n; nh−ng do qu¸ møc (th¸i qu¸) mµ c¬ thÓ kh«ng nh÷ng kh«ng tù b¶o vÖ ®−îc m×nh mµ
cßn g©y ra rèi lo¹n chøc n¨ng c¸c tæ chøc c¬ quan trong c¬ thÓ. Quan ®iÓm YHCT, theo TÇn
V¹n Ch−¬ng vµ N¹i Duy LËp (Th−îng H¶i, 1988):
“Tµ chi së tÊu, kú khÝ tÊt h−. ChÝnh khÝ tån néi, tµ bÊt kh¶ can”.
NghÜa lµ t¸c nh©n g©y bÖnh ë da, c¬ sÏ lµm tæn th−¬ng søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, vµ ngîc
l¹i søc ®Ò kh¸ng tèt th× t¸c nh©n g©y bÖnh kh«ng thÓ x©m ph¹m vµo da, c¬ cña c¬ thÓ ®−îc.
2 . Néi dung:
2.1. Mèi liªn hÖ gi÷a d−îc lý, miÔn dÞch víi lý luËn YHCT: Lý luËn h−, thùc, vÖ khÝ,
can tú cña Trung y víi quan ®iÓm miÔn dÞch häc hiÖn ®¹i cã nhiÒu ®iÓm gÇn nhau. Hai nguyªn
t¾c ®iÒu trÞ lín cña Trung y lµ phï chÝnh vµ trõ tµ cã sù t−¬ng quan mËt thiÕt víi miÔn dÞch trÞ
liÖu. ChÝnh h− lÊy phï chÝnh lµ chñ; tµ thùc lÊy trõ tµ lµm chñ; h− thùc kiªm hiÖp tøc lµ kÕt
hîp c¶ phï chÝnh vµ trõ tµ. Phï chÝnh lµ n©ng cao søc ®Ò kh¸ng; trõ tµ lµ ®uæi t¸c nh©n g©y
bÖnh ra ngoµi c¬ thÓ hoÆc tiªu trõ t¸c nh©n g©y bÖnh.Th«ng qua t¸c dông phï chÝnh víi trõ tµ


http://www.ebook.edu.vn 17
®Ó ®iÒu hßa sù æn ®Þnh vµ t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch b¶o vÖ c¬ thÓ ®¹t ®−îc môc ®Ých
bµi trõ vµ khèng chÕ bÖnh tµ.
+ H− chøng: lµ chØ chÝnh khÝ bÊt tóc, c¬ thÓ ph¸t sinh ph¶n øng miÔn dÞch qu¸ m¹nh,
nh− bÖnh miÔn dÞch tù th©n (luput ban ®á), còng cã thÓ lµ chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ qu¸
suy gi¶m mµ mÊt ®i ph¶n øng miÔn dÞch ®èi víi kh¸ng nguyªn hoÆc gi¶m kh¶ n¨ng chèng
viªm nhiÔm.
§èi víi c¸c chøng bÖnh, ®a phÇn ph¶i dïng thuèc phï chÝnh ®Ó ®iÒu trÞ. Thuèc phï chÝnh
®a phÇn cã t¸c dông t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ.
+ Thùc chøng: lµ chØ tµ khÝ h÷u d− nªn ph¶i dïng ph−¬ng ph¸p trõ tµ ®Ó ®iÒu trÞ, tøc lµ
ph¶i träng dông c¸c thuèc: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø vµ thuèc trõ phong
thÊp . C¸c lo¹i thuèc nµy ®a phÇn cã t¸c dông øc chÕ chøc n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ hoÆc lµ
võa øc chÕ võa hç trî, tøc lµ ngoµi øc chÕ miÔn dÞch cßn cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch.
Phï chÝnh - trõ tµ : lµ nguyªn t¾c ®iÒu trÞ quan träng cña Y häc cæ truyÒn, còng lµ
ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a chÝnh vµ tµ. Sù liªn quan chÆt chÏ gi÷a phï
chÝnh - trõ tµ víi miÔn dÞch liÖu ph¸p gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ mét sè bÖnh tù th©n
miÔn dÞch, nh−: luput ban ®á, x¬ cøng b×, ng©n tiÕt bÖnh... vµ nham chøng.
Cã nhiÒu b¸o c¸o tæng kÕt nghiªn cøu: thuèc bæ Ých khÝ - huyÕt ®a phÇn cã t¸c dông
t¨ng c−êng miÔn dÞch; thuèc ®iÒu hßa ©m - d−¬ng ®a phÇn cã t¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch ;
thuèc s¬ phong - thanh nhiÖt - lîi thÊp ®a phÇn cã t¸c dông tiªu viªm, tho¸i mÉn ; thuèc tiªu
viªm - hãa ø ®a phÇn cã t¸c dông øc chÕ miÔn dÞch.
2.2. T¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc phï chÝnh.
+ Trung y cho r»ng “h− t¾c bæ”. Nh−ng h− chøng cã hay kh«ng cã suy gi¶m chøc n¨ng
miÔn dÞch? Cã mét sè ng−êi cho r»ng : phï chÝnh cã thÓ lµ tiÒn ®Ò cho t¨ng c−êng c«ng n¨ng
miÔn dÞch. BÖnh luput ban ®á chñ yÕu liªn quan víi thËn h− tiªn thiªn b¶n t¹ng bÊt tóc ?.
TÇn V¹n LËp nghiªn cøu vÒ b¶n chÊt cña bÖnh ®· ph¸t hiÖn ®a sè bÖnh nh©n bÞ luput
ban ®á cã biÓu hiÖn triÖu chøng thËn h−. Sau khi ¤ng cho nh÷ng bÖnh nh©n nµy dïng thuèc
bæ thËn liÒu nhÑ th× c¸c triÖu chøng l©m sµng vµ cËn l©m sµng ®Òu ®−îc c¶i thiÖn râ rÖt.
Trong nghiªn cøu c¬ chÕ thËn h− , c¸c t¸c gi¶ ®· chøng minh ®−îc thuèc bæ thËn cã thÓ
®iÒu chØnh vµ n©ng cao tÝnh ph¶n øng hÖ thèng cña vá th−îng thËn vµ tuyÕn yªn. §iÒu nµy cã
ý nghÜa chØ ®¹o thùc tiÔn trong viÖc dïng kÝch tè néi tiÕt.
+Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, kÕt hîp Trung - T©y y ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh tù th©n miÔn
dÞch ngµy cµng ®−îc ph¸t triÓn vµ ®· thu ®−îc hiÖu qu¶ cao. T¹i c¸c trung t©m nghiªn cøu Y
häc cæ truyÒn cña B¾c Kinh, Th−îng H¶i, Thiªn T©n, cã nhiÒu t¸c gi¶ nhËn thÊy luput ban ®á,
viªm da - c¬, x¬ cøng b×... ®Òu lµ chøng h− ë møc ®é kh¸c nhau. Sau khi ®iÒu trÞ b»ng thuèc
phï chÝnh th× hÇu hÕt c¸c bÖnh nh©n, qua kiÓm tra xÐt nghiÖm vµ l©m sµng, ®Òu thÊy c¸c chØ
tiªu miÔn dÞch ®−îc c¶i thiÖn, bÖnh æn ®Þnh.
Theo nghiªn cøu cña Y viÖn HiÖp Hoµ - B¾c Kinh, ®iÒu trÞ bÖnh viªm da - c¬ cÊp tÝnh
b»ng “thanh doanh gi¶i ®éc thang gia gi¶m” vµ ®iÒu trÞ viªm da - c¬ m·n tÝnh b»ng “bæ trung
Ých khÝ gia gi¶m” kÕt hîp víi kÝch tè vµ ®iÒu trÞ hç trî kh¸c. Trong tæng sè 27 bÖnh nh©n, thÊy
kÕt qu¶ tèt 24, kh«ng kÕt qu¶ vµ tö vong 3 (v× cã kÕt hîp víi nham chøng).
Nh÷ng nghiªn cøu cña c¸c ®Þa ph−¬ng trªn ®· chøng minh c¸c vÞ thuèc bæ Ých khÝ -
huyÕt cã t¸c dông t¨ng c−êng chøc n¨ng miÔn dÞch (nh©n s©m, b¹ch truËt, tö hµ sa, ngò gia b×,
hµ thñ «...).
Theo L−u Minh NhuÖ(T¹p chÝ Trung y, 1995), nghiªn cøu ®iÒu chÕ thuèc tõ hoµng kú
®Ó ®iÒu trÞ bÖnh vÈy nÕn thÓ th«ng th−êng, dïng hoµng kú chÕ (gåm: hoµng kú s¾c, cao hoµng
http://www.ebook.edu.vn 18
kú vµ hoµng kú d¹ng tiªm ) ®Ó ®iÒu trÞ 204 bÖnh nh©n bÞ bÖnh vÈy nÕn thÓ th«ng th−êng, thÊy
kÕt qu¶ : khái hoµn toµn 47 (20,6%), khái c¬ b¶n 62 (30,4%), tiÕn triÓn tèt 94 (44,6%), kh«ng
kÕt qu¶ 9 (4,4%) ; tæng sè bÖnh nh©n cã tû lÖ tèt lµ 95,6%. Theo dâi c¸c chØ tiªu miÔn dÞch
tr−íc vµ sau ®iÒu trÞ b»ng thuèc“hoµng kú chÕ tÔ” thÊy ë nh÷ng bÖnh nh©n m¾c bÖnh vÈy nÕn
thÓ th«ng th−êng, ®Òu cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch dÞch thÓ vµ miÔn dÞch tÕ bµo. Trong
nh÷ng n¨m gÇn ®©y, hoµng kú ®−îc dïng lµm thuèc bæ khÝ vµ cßn ®−îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c
lo¹i bÖnh thuéc hÖ thèng t¹o keo ; v× ng−êi ta cho r»ng, hoµng kú cã t¸c dông kÝch thÝch c¸c
trung t©m miÔn dÞch cña c¬ thÓ.
TÊt c¶ nh÷ng nghiªn cøu trªn, mét mÆt lµ øng dông sù ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc phï
chÝnh - trõ tµ; mÆt kh¸c lµ nghiªn cøu d−îc lý häc vµ miÔn dÞch ®Ó ph¸t hiÖn kh¶ n¨ng kÝch
thÝch vµ ®iÒu tiÕt chuyÓn ho¸ tÕ bµo limpho trªn thùc nghiÖm. Y häc cæ truyÒn Trung Hoa ®·
nghiªn cøu vµ chän ®−îc 4 ph−¬ng thuèc bæ:
Bæ khÝ: “tø qu©n tö thang”.
Bæ huyÕt: “tø vËt thang”.
Bæ ©m: “lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn”.
Bæ d−¬ng: “s©m phô thang”.
Ng−êi ta ®· chøng minh vµ kÕt luËn bèn bµi thuèc trªn cã kh¶ n¨ng xóc tiÕn chuyÓn hãa
limpho bµo, kÝch thÝch ph¶n øng miÔn dÞch tÕ bµo vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ.
Thùc tiÔn l©m sµng ®· chøng minh: c¸c lo¹i bÖnh thuéc h− chøng dï ë c¸c møc ®é kh¸c
nhau , ®Òu cã suy gi¶m chøc n¨ng miÔn dÞch râ rÖt. V× vËy, khi dïng c¸c ph−¬ng thuèc phï
chÝnh ®Ó bæ d−ìng ®· thu ®−îc hiÖu qña nhÊt ®Þnh.
2.3.T¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ:
Theo Y häc cæ truyÒn: tµ thùc lÊy trõ tµ lµ chñ ®Ó ®iÒu trÞ, tøc lµ khu trõ bÖnh tµ, kh«i
phôc l¹i sù c©n b»ng cña c¬ thÓ mµ ®¹t hiÖu qña ®iÒu trÞ. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, nh÷ng
c«ng tr×nh nghiªn cøu ®· ph¸t hiÖn nhiÒu lo¹i thuèc trõ tµ cã kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh chøc n¨ng
miÔn dÞch cña c¬ thÓ.
Thuèc trõ tµ th−êng dïng lµ c¸c nhãm thuèc: ho¹t huyÕt - hãa ø; thanh nhiÖt - gi¶i ®éc;
thuèc trõ thÊp.
C¸c nghiªn cøu cho thÊy, ®¹i bé phËn c¸c thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø cã t¸c dông øc chÕ
ph¶n øng miÔn dÞch bÖnh lý cña c¬ thÓ. §èi víi mét sè bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ ph¶n øng
biÕn th¸i th× cã hiÖu qña rÊt tèt. Mét sè t− liÖu ®· chøng minh: mét sè thuèc ho¹t huyÕt- hãa ø
cã t¸c dông t¨ng c−êng c«ng n¨ng miÔn dÞch c¬ thÓ. Nh÷ng n¨m tr−íc ®©y ng−êi ta chØ chó ý
®Õn tÝnh kh¸ng khuÈn, kh¸ng siªu vi khuÈn cña thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, th× ngµy nay
ng−êi ta ®· ph¸t hiÖn ra nhiÒu lo¹i thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc cã t¸c dông t¨ng c−êng c«ng
n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ. Tuy nhiªn, còng cã mét sè thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc l¹i cã t¸c
dông øc chÕ miÔn dÞch. Ngoµi ra nhiÒu lo¹i thuèc s¬ phong - trõ thÊp cã t¸c dông tiªu viªm
tho¸i mÉn.
2.3.1. T¸c dông øc chÕ miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ:
+Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, b»ng kÕt hîp Trung - T©y y, c¸c nghiªn cøu øng dông mét
sè thuèc trõ tµ ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ bÖnh biÕn th¸i ph¶n øng tÝnh tr¹ng th¸i
qu¸ mÉn c¶m g©y ph¶n øng qu¸ mÉn ®· thu ®−îc kÕt qña tèt. Y häc hiÖn ®¹i cho r»ng: së dÜ
bÖnh tù th©n miÔn dÞch vµ ph¶n øng biÕn th¸i tÝnh bÖnh tËt lµ do kÝch thÝch cña kh¸ng nguyªn
®· ph¸t sinh ph¶n øng miÔn dÞch qu¸ mÉn, g©y nªn mét lo¹t c¸c biÕn ®æi chøc n¨ng trong c¬
thÓ.


http://www.ebook.edu.vn 19
Quan s¸t l©m sµng vµ thùc nghiÖm, ng−êi ta thÊy mét sè thuèc trõ tµ cã t¸c dông øc chÕ
c¸c ph¶n øng qu¸ mÉn, tuy ë møc ®é kh¸c nhau nh−ng ®Òu ®¹t kÕt qu¶ ®iÒu trÞ tèt.
+Häc viÖn Y 1 - Th−îng H¶i chän mÆt bÖnh luput ban ®á ®Ó nghiªn cøu t¸c dông cña
thuèc “ho¹t huyÕt - hãa ø lµ chñ”.
- CÈm Hång Ph−¬ng dïng bµi thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø ( gåm: ®¹i hoµng, hång hoa,
xÝch th−îc, b¹ch th−îc, tÇn cöu, hoµng tinh, cam th¶o) ®Ó ®iÒu trÞ luput ban ®á. Dùa vµo chØ
tiªu miÔn dÞch tr−íc vµ sau ®iÒu trÞ, t¸c gi¶ kÕt luËn thuèc ho¹t huyÕt- hãa ø cã t¸c dông øc
chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn.
- TÇn V¹n Ch−¬ng lÊy dÞch chiÕt cña xÝch th−îc, hoµng ®»ng d−íi d¹ng thuèc tiªm vµ
dïng thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø ®iÒu trÞ luput ban ®á, quan s¸t ®iÒu trÞ ®Õn khi bÖnh æn ®Þnh
thÊy c¸c chØ tiªu miÔn dÞch cña nã ®Òu ®−îc c¶i thiÖn. §ång thêi tr¶i qua hµng chôc n¨m
nghiªn cøu kÕt hîp dïng vÞ thuèc “ l«i c«ng ®»ng chÕ tÔ” (chÕ phÈm tõ c©y rau m¸) ®Ó ®iÒu trÞ
luput ban ®á, t¸c gi¶ nhËn thÊy tû lÖ khái cao (79,4 ≈ 91%), c¸c triÖu chøng ph¸t sèt, ®au khíp
, tæn th−¬ng da ®Òu ®−îc c¶i thiÖn ; c¸c tæn th−¬ng néi t¹ng ®Òu cã chuyÓn biÕn tèt. C¸c xÐt
nghiÖm hÖ thèng m¸u, anbumin niÖu, chøc n¨ng gan vµ thËn ®Òu ®−îc c¶i thiÖn tèt, tèc ®é
m¸u l¾ng h¹ thÊp; C¸c chØ tiªu miÔn dÞch tÕ bµo, globulin miÔn dÞch, chøc n¨ng tÕ bµo limpho
®Òu cã chuyÓn biÕn tèt.T¸c gi¶ rót ra kÕt luËn: l«i c«ng ®»ng cã t¸c dông chèng viªm, ®iÒu tiÕt
c«ng n¨ng miÔn dÞch. Nh÷ng nghiªn cøu cña ViÖn Y 1 - Thiªn T©n ®· øng dông thuèc thanh
nhiÖt - gi¶i ®éc: kim ng©n hoa, liªn kiÒu, b¶n lam c¨n (rÔ cña thanh ®¹i diÖp - l¸ chµm mÌo -
c©y bä m¾m), nh−ng thanh ®¹i diÖp lµ chÝnh ®Ó øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn trong ®iÒu trÞ bÖnh
luput ban ®á, cã hiÖu qu¶ râ rÖt.
+Häc viÖn Trung y - Qu¶ng Ch©u dïng bµi “thanh «n b¹i ®éc Èm” ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh viªm
da - thÇn kinh còng thu ®−îc kÕt qu¶ tèt. Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc kh«ng nh÷ng cã t¸c
dông kh¸ng khuÈn, kh¸ng bÖnh ®éc c¶m nhiÔm mµ cßn cã thÓ øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn, tiªu
trõ phøc hîp miÔn dÞch, tõ ®ã øc chÕ cã hiÖu qu¶ c¸c ph¶n øng miÔn dÞch.
2.3.2. T¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ:
+ C¨n cø vµo nghiªn cøu thùc nghiÖm c¸c héi chøng "thùc chøng" ng−êi ta nh©n thÊy
mét sè thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø vµ thanh nhiÖt - gi¶i ®éc cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch
bao gåm: sè l−îng b¹ch cÇu t¨ng cao, xóc tiÕn b¹ch cÇu khæng lå t¨ng thùc bµo, xóc tiÕn t¨ng
chuyÓn hãa tÕ bµo limpho, h×nh thµnh c¸c IL2 (Interlerkill2), vµ h×nh thµnh kh¸ng thÓ. Th«ng
qua sö dông mét sè thuèc ®iÒu trÞ trªn l©m sµng nhiÒu t¸c gi¶ ®· thu ®−îc kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh.
Tæng hîp c¸c b¸o c¸o ph¸t hiÖn ph−¬ng thuèc “b¹ch hæ thang” cã t¸c dông xóc tiÕn chøc
n¨ng thùc bµo cña ®¹i thùc bµo t−¬ng ®èi tèt. Bµi “quÕ chi gia truËt thang” cã t¸c dông øc chÕ
qu¸ mÉn, trung hßa kh¸ng nguyªn vµ s¶n sinh kh¸ng thÓ.
Thùc nghiÖm cßn chøng minh, bµi thuèc “bµi nïng thang” vµ “bµi nïng t¸n” ®Òu cã t¸c
dông øc chÕ râ ®èi víi b¹ch cÇu ®a nh©n. KÕt qña thùc nghiÖm trªn chuét cèng cho thÊy 2
ph−¬ng thuèc trªn ®Òu cã t¸c dông øc chÕ vµ xóc tiÕn dßng b¹ch cÇu ®a nh©n, t¸c dông nµy
phô thuéc vµo lo¹i thuèc vµ nång ®é thuèc; bµi thuèc “tiÓu thanh long thang” cã t¸c dông øc
chÕ globulin E miÔn dÞch (IgE), øc chÕ qu¸ mÉn.
Ngoµi ra, c¸c lo¹i thuèc trõ tµ, thuèc lîi thÊp - s¬ phong phÇn nhiÒu cã t¸c dông tiªu
viªm tho¸i mÉn.
+ C¸c ph−¬ng thuèc th−êng dïng lµ: “ma hoµng thang”, “s¬ phong thanh nhiÖt Èm”,
“trõ thÊp vÞ linh thang”, “tÇn cöu ng−u bµng thang”, “®an b× Èm”, “toµn trïng ph−¬ng”,
“l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc thang”, “long ®êm th¶o t¶ can thang”.
+ Nh÷ng b¸o c¸o l©m sµng vÒ t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch cña thuèc trõ tµ ngµy
cµng nhiÒu, nh−ng thùc nghiÖm ch−a ®−îc ®Çy ®ñ. Tuy nhiªn, ng−êi ta còng thèng nhÊt kÕt

http://www.ebook.edu.vn 20
luËn thuèc phï chÝnh vµ trõ tµ ®Òu cã t¸c dông ®iÒu tiÕt miÔn dÞch. Trªn l©m sµng th−êng dïng
kÕt hîp c¶ hai ph−¬ng ph¸p nµy ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ngoµi da.
- Theo b¸o c¸o cña V−¬ng §øc TuÖ, phèi hîp thuèc phï chÝnh - trõ tµ víi l«i c«ng
®»ng (tÝch tuyÕt th¶o) ®Ó ®iÒu trÞ 36 bÖnh nh©n vÈy nÕn (ng©n tiÕt bÖnh) thÊy cã hiÖu qu¶ kh¸
mü m·n. Trong ®iÒu trÞ , t¸c gi¶ ®· chän dïng l«i c«ng ®»ng kÕt hîp víi biÖn chøng luËn trÞ ,
lùa chän mét sè thuèc phï chÝnh - trõ tµ ®Ó tæ chøc ph−¬ng thuèc:
- Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ®Ó trõ tµ: thæ phôc linh, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, tö th¶o, hoµng
liªn, hoµng cÇm, s¬n ®Ëu c¨n, long quÝ, « tiªu xµ, chÝch ng« c«ng, c−¬ng tµm, kim ng©n hoa, khæ s©m,
xuyªn khung, ®an s©m, nga truËt, ®¹i hoµng vµ thuyÒn y. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ®Ó phï chÝnh:
®¼ng s©m, hoµng kú, hµ thñ «, sinh ®Þa, xÝch b¹ch th−îc, b¹ch truËt, phôc linh, hång t¸o, hoµng tinh,
s¬n d−îc, biÓn ®Ëu, thÝch ngò gia b×, hoµng kú thÝch (hoµng kú gai).
- Theo b¸o c¸o cña T«n Kh¸nh QuÝ: dïng c¸c thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc , ho¹t huyÕt -
hãa ø vµ bæ d−ìng khÝ - huyÕt kÕt hîp víi quÕ chi t¹o thµnh “quÕ thanh thang” ®· ®iÒu trÞ khái
cho 9 bÖnh nh©n vÈy nÕn thÓ môn mñ.
Ph−¬ng thuèc:
Phôc linh 15g QuÕ chi 15g
§an b× 15g §µo nh©n 15g
B¹ch th−îc 15g Hoµng liªn 10g
Hoµng cÇm 15g Hoµng b¸ 15g
Sinh thôc ®Þa15g §−¬ng qui 15g
Xuyªn khung 15g Hoµng kú 30g.
* TÊt c¶ nh÷ng b¸o c¸o dÉn liÖu trªn chøng tá thuèc phï chÝnh - trõ tµ dïng ®Ó ®iÒu trÞ
®Òu liªn quan mËt thiÕt ®Õn vÊn ®Ò miÔn dÞch, hoÆc lµ øc chÕ hoÆc lµ t¨ng c−êng hay lµ ®iÒu
hßa miÔn dÞch. ChÝnh v× vËy sö dông c¸c thuèc nµy ®· thu ®−îc nhiÒu kÕt qu¶ ®¸ng khÝch lÖ
trong ®iÒu trÞ l©m sµng.


Ph©n lo¹i thuèc Y häc Cæ truyÒn theo biÖn chøng
luËn trÞ vµ t¸c dông kh¸ng khuÈn cña thuèc th¶o méc.


1.Ph©n lo¹i thuèc yhCt theo biÖn chøng luËn trÞ.
1.1. Kh¸i niÖm.
Y häc Cæ truyÒn th−êng kª ®¬n thuèc hoÆc chän dïng c¸c chÕ phÈm thuèc tÔ, thuèc
hoµn dùa trªn tÝnh vÞ hµn - nhiÖt - «n - l−¬ng vµ qui kinh, ®−îc tæ chøc theo biÖn chøng luËn
trÞ. Dùa trªn t¸c dông thùc tÕ l©m sµng, thuèc th¶o méc ®−îc chia ra nhiÒu lo¹i, mçi lo¹i cã
thÓ ®iÒu trÞ 1 hay nhiÒu triÖu chøng hoÆc lµ 1 héi chøng, tr¸i l¹i nhiÒu héi chøng bÖnh còng cã
thÓ qui vÒ 1 lo¹i thuèc
1.2. Ph©n lo¹i thuèc th¶o méc theo biÖn chøng luËn trÞ
+ Thuèc gi¶i biÓu lµ nhãm thuèc cã t¸c dông gi¶i t¸n biÓu tµ, s¬ phong thÊu chÈn, tiªu
thòng, cßn gäi lµ thuèc ph¸t h·n v× nã lµm cho ra må h«i, ®−a t¸c nh©n g©y bÖnh ra ngoµi
b»ng ®−êng må h«i. Nhãm nµy gåm 2 lo¹i: cay m¸t (t©n l−¬ng) vµ cay Êm (t©n «n).
C¸c vÞ thuèc gi¶i biÓu th−êng ®−îc träng dông:

http://www.ebook.edu.vn 21
- Lo¹i cay Êm: ma hoµng, quÕ chi, tÝa t«, sinh kh−¬ng, h−¬ng nhu, kinh giíi, phßng
phong, kh−¬ng ho¹t, b¹ch chØ, th«ng b¹ch, tÕ t©n...
- Lo¹i cay m¸t: sµi hå, c¸t c¨n, th¨ng ma, ng−u bµng tö, tang diÖp, b¹c hµ, cóc hoa, phï
b×nh, ®Ëu xÞ, thuyÒn y...
+ Thuèc thanh nhiÖt lµ nhãm thuèc cã t¸c dông thanh nhiÖt gi¸ng ho¶ (t¶ háa) : thanh
nhiÖt l−¬ng huyÕt vµ thanh nhiÖt - gi¶i ®éc. Còng cã tµi liÖu chia thuèc thanh nhiÖt gi¸ng ho¶
ra 2 lo¹i: thanh nhiÖt t¶ ho¶ vµ thanh nhiÖt t¸o thÊp. Ngoµi ra khi ®iÒu trÞ cßn phèi hîp víi mét
sè thuèc bæ ©m, d−ìng ©m, d−ìng huyÕt. Ng−êi x−a coi ®ã lµ thuèc thanh h− nhiÖt (©m h−
sinh néi nhiÖt).
- Thuèc thanh nhiÖt gi¸ng ho¶ (t¶ ho¶) th−êng ®−îc chän dïng: hoµng cÇm, hoµng liªn,
hoµng b¸, chi tö, long ®êm th¶o, h¹ kh« th¶o, quyÕt minh tö, th¹ch cao, tri mÉu, l« c¨n, tróc
diÖp...
-Thuèc thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt th−êng dïng: sinh ®Þa, huyÒn s©m, ®an b×, xÝch th−îc,
b¹ch ®Çu «ng, thanh hao, b¹ch vi, ®Þa cèt b×...
-Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc th−êng dïng: kim ng©n, liªn kiÒu, thanh ®¹i diÖp, tö th¶o,
bå c«ng anh, tö hoa ®Þa ®inh, b¸n biªn liªn, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, h¹ kh« th¶o, ph−îng vÜ
th¶o, lÖ chi th¶o, khæ s©m, xuyªn th¹ch linh, b¸n chi liªn, nhÊt kiÕn hû, s¬n ®Ëu c¨n, x¹ can,
ng− tinh th¶o, bèi t−¬ng th¶o...
+ Thuèc t¶ h¹ lµ nhãm thuèc g©y nhuËn trµng, tiÖn láng, trôc thñy t¶ h¹. C¸c vÞ thuèc
th−êng ®−îc chän dïng: ®¹i hoµng, mang tiªu, ho¶ ma nh©n, uÊt quÝ nh©n, ®¹i kÝch nguyªn
hoa, cam to¹i, h¾c söu.
+ Thuèc trõ phong thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông s¬ th«ng kinh l¹c trõ phong thÊp,
gi¶i trõ thèng tý ë biÓu, vËn ®éng trë ng¹i. C¸c vÞ thuèc th−êng ®−îc chän dïng: tÇn cöu, ®éc
ho¹t, uy linh tiªn, ngò gia b×, méc qua, hæ tr−îng, xó ng« ®ång, hy thiªm th¶o, h¶i phong
®»ng, th−¬ng nhÜ tö, « tiªu xµ, mao l−¬ng.
+ Thuèc ph−¬ng h−¬ng hãa thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ph−¬ng h−¬ng hãa träc,
hoµ vÞ. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng : ho¾c h−¬ng, phong lan, hËu ph¸c, sa nh©n, b¹ch khÊu
nh©n, th−¬ng truËt, th¹ch x−¬ng bå.
+ Thuèc lîi thñy thÊm thÊp lµ nhãm thuèc cã t¸c dông bµi trõ thuû thÊp, th«ng lîi tiÓu
tiÖn. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän dïng: phôc linh, tr− linh, tr¹ch t¶, ®«ng qua tö (b×), ý dÜ nh©n,
ho¹t th¹ch, sa tiÒn th¶o (tö), méc th«ng, th«ng th¶o, h¶i kim sa, kim tiÒn th¶o, ngäc mÔ tu,
nh©n trÇn, biÓn xóc, cï m¹ch, phßng kû, tú gi¶i.
+ Thuèc «n lý lµ nhãm thuèc cã t¸c dông «n lý trõ hµn, «n trung håi d−¬ng, t¸n hµn chØ
thèng. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: phô tö, nhôc quÕ, can kh−¬ng, cao l−¬ng kh−¬ng, ng«
thï du, hoa tiªu, tiÓu håi h−¬ng, ng¶i diÖp...
+ Thuèc lý khÝ lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu lý khÝ c¬, l−u th«ng khÝ - huyÕt. Mét sè
vÞ thuèc ®−îc chän dïng: quÊt b×, chØ thùc (s¸c), méc h−¬ng, giíi b¹ch, h−¬ng phô, « d−îc,
thanh b×, xuyªn luyÖn tö, uÊt kim.
+ Thuèc lý huyÕt lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu lý huyÕt phËn chØ huyÕt tiªu t¸n huyÕt
ø. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: b¹ch cËp, ®¹i kÕ, tiÓu kÕ, mao c¨n, tiªn c−íc th¶o, tr¾c b¸
diÖp, t©y th¶o, ®Þa du, quØ hoa, huyÕt d− th¸n, tam thÊt. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng ho¹t
huyÕt - kh− ø: xuyªn khung, ®an s©m, diªn hå s¸ch, kª huyÕt ®»ng, ®µo nh©n, hång hoa, bå
hoµng, ngò linh chi, Ých mÉu th¶o, ng−u tÊt, tr¹ch lan, nhò h−¬ng, mét d−îc, xuyªn s¬n gi¸p,
m· tiªn th¶o.


http://www.ebook.edu.vn 22
+ Thuèc tiªu ®¹o lµ nhãm thuèc cã t¸c dông tiªu thùc ®¹o trÖ , t¨ng c−êng vËn hãa vµ
chuyÓn hãa cña tú - vÞ. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: lôc khóc, m¹ch nha, s¬n tra, kª néi
kim, lai phôc tö...
+ Thuèc hãa ®µm chØ kh¸i b×nh suyÔn lµ nhãm thuèc cã t¸c dông tiªu trõ ®µm, cÇm ho;
®−îc gäi lµ ho¸ ®µm chØ khaÝ b×nh suyÔn. Thuèc ®−îc chän dïng ®Ó hãa ®µm: b¸n h¹, b¹ch
giíi tö, thiªn nam tinh, tú bµ diÖp, tiÒn hå, c¸t c¸nh, tróc nhù, tang b¹ch b×, thiªn tróc hoµng,
h¶i c¸p s¸c, h¶i c¶o; mét sè thuèc chØ kh¸i b×nh suyÔn: b¸ch bé, tö uyÓn, kho¶n ®«ng hoa, t«
tö, toµn phøc hoa, b¹ch tiÒn, khæ h¹nh nh©n.
+ Thuèc b×nh can tøc phong lµ nhãm thuèc cã t¸c dông b×nh tøc néi phong thanh can
tiÒm d−¬ng, trÊn tÜnh. Mét sè vÞ thuèc th−êng dïng: th¹ch quyÕt minh, ®¹i xÝch th¹ch, linh
d−¬ng gi¸c, thiªn ma, c©u ®»ng, b¹ch tËt lª, toµn yÕt, ng« c«ng, b¹ch c−¬ng tµm.
+ Thuèc an thÇn lµ nhãm thuèc cã t¸c dông an thÇn ®Þnh chÝ . Mét sè vÞ thuèc ®−îc
chän dïng lµ: toan t¸o nh©n, b¸ tö nh©n, viÔn trÝ, tr©n ch©u mÉu, long cèt, mÉu lÖ, tõ th¹ch,
chu sa, hæ ph¸ch.
+ Thuèc bæ Ých lµ nhãm thuèc cã t¸c dông båi bæ ©m - d−¬ng, khÝ - huyÕt.
- Thuèc cã t¸c dông bæ khÝ (tú khÝ, phÕ khÝ lµ chÝnh): nh©n s©m, ®¼ng s©m, th¸i tö s©m,
hoµng kú, b¹ch truËt, hoµi s¬n, cam th¶o, biÓn ®Ëu.
- Thuèc cã t¸c dông bæ d−¬ng lµ nhãm thuèc cã t¸c dông bæ thËn, tr¸ng d−¬ng, c−êng
c©n cèt: tö hµ sa, bæ cèt chi, thiªn ba kÝch, tiªn mao, d©m d−¬ng ho¾c (tiªn linh tú), léc gi¸c,
léc nhÜ, thá ty tö, ®«ng tËt lª, Ých trÝ nh©n, hå ®µo nhôc, cÈu tÝch, tôc ®o¹n.
- Thuèc cã t¸c dông bæ huyÕt lµ nhãm thuèc th−êng ®−îc chØ ®Þnh trong héi chøng
thiÕu m¸u, kinh nguyÖt kh«ng ®Òu. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: ®−¬ng qui, b¹ch th−îc,
thôc ®Þa, tang thÇm tö, hµ thñ «, c©u kû tö...
- Thuèc bæ ©m lµ thuèc cã t¸c dông d−ìng ©m - sinh t©n - nhuËn t¸o. C¸c vÞ thuèc ®−îc
chän dïng: thiªn m«n ®«ng, m¹ch m«n ®«ng, th¹ch héc, sa s©m, ngäc tróc, b¸ch hîp, h¹n liªn
th¶o, n÷ trinh tö, qui b¶n, miÕt gi¸p.
+ Thuèc thu liÔm lµ nhãm thuèc cã t¸c dông thu liÔm cè s¸p. C¸c vÞ thuèc ®−îc chän
dïng: ngò vÞ tö, s¬n thï nhôc, khiÕm thùc, kim anh tö, tang phiªu tiªu, phóc bån tö, « tÆc cèt,
« mai, th¹ch lùu b×, nhôc ®Ëu khÊu...
+ Thuèc khu trïng lµ nhãm thuèc cã t¸c dông khu trïng hoÆc diÖt trïng - ký sinh trïng
®−êng ruét. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän dïng: sö qu©n tö, khæ luyÖn c¨n b×, binh lang, qu¸n
chóng, nha ®µm tö...
+ Thuèc dïng ngoµi lµ nhãm thuèc dïng ®Ó b«i ®¾p ngoµi; cã t¸c dông thu liÔm, chØ
huyÕt, tiªu thòng, gi¶i ®éc, ho¸ ø, sinh c¬, bµi nïng, chØ thèng. Mét sè vÞ thuèc ®−îc chän
dïng: hïng hoµng, sa sµng tö, minh phµn, phª sa, l−u hoµng, khinh phÊn, l« cam th¹ch, thñy
phiÕn...

2. T ¸c dông kh¸ng vi khuÈn vµ øc chÕ vi khuÈn
cña thuèc th¶o méc.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, trªn c¬ së kÕt hîp YHH§ víi biÖn chøng luËn trÞ theo y lý
Y häc cæ truyÒn, mét sè n−íc tiªn tiÕn ®· ®−a nÒn Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng ngang tÇm
víi YHH§, ®· lÇn l−ît nghiªn cøu c¬ b¶n c¸c thuèc th¶o méc d¹ng cao láng, d¹ng s¾c thang,
d¹ng tÔ, d¹ng hoµn, d¹ng viªn nÐn, viªn bao, d¹ng tiªm, d¹ng truyÒn... B»ng kÕt qu¶ kh¶ quan
trªn thùc nghiÖm vµ l©m sµng, ng−êi ta ®· kh¼ng ®Þnh t¸c dông kh¸ng khuÈn vµ øc chÕ vi

http://www.ebook.edu.vn 23
khuÈn cña nhiÒu lo¹i thuèc th¶o méc. Theo tµi liÖu cña ViÖn Y häc Giang T« (1973); t©n biªn
Trung Y häc kh¸i luËn (B¾c Kinh, 1974); Trung D−îc häc khoa häc kü thuËt (Th−îng H¶i,
1998), kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c nhãm thuèc nh− sau:
2.1. Thuèc gi¶i biÓu:
Cã mét sè vÞ thuèc cã t¸c dông kh¸ng khuÈn m¹nh nh−: tö t«, b¹ch chØ, th«ng b¹ch, cóc
hoa. §Æc biÖt lµ tö t« cã t¸c dông kh¸ng tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn th−¬ng
hµn; cóc hoa cã t¸c dông kh¸ng tô cÇu vµng, liªn cÇu khuÈn, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn
lþ vµ øc chÕ nhiÒu lo¹i khuÈn ngoµi da; ngoµi ra th«ng b¹ch cßn cã t¸c dông diÖt trïng roi; sµi
hå cã t¸c dông diÖt “ng−îc nguyªn trïng” (ký sinh trïng sèt rÐt).
2.2. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña thuèc thanh nhiÖt - gi¸ng ho¶:
Nhãm thuèc nµy bao gåm : nhãm thanh nhiÖt t¶ ho¶ vµ thanh nhiÖt - t¸o thÊp. KÕt qu¶
®iÒu trÞ rÊt kh¶ quan cho c¸c chøng thÊp nhiÖt, bao gåm 1 sè bÖnh lý theo YHH§: viªm ®−êng
dÉn mËt, viªm gan siªu vi trïng, viªm ®¹i trµng m¹n, rèi lo¹n chøc n¨ng ®¹i trµng, viªm ®−êng
tiÕt niÖu vµ viªm ®−êng sinh dôc. B»ng thùc nghiÖm l©m sµng ng−êi ta ®· chøng minh ®¹i bé
phËn trong nhãm thuèc nµy cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn m¹nh, ph¹m vi réng: hoµng liªn, hoµng
b¸, hoµng cÇm, chi tö, h¹ kh« th¶o, chi mÉu. C¸c thuèc nµy ®Òu cã kh¶ n¨ng kh¸ng vµ øc chÕ
trùc khuÈn: b¹ch hÇu, trùc khuÈn th−¬ng hµn, trùc khuÈn lþ, phÕ cÇu khuÈn, trùc khuÈn ho gµ
kh«ng râ nguyªn nh©n. Riªng hoµng liªn, tri mÉu cã t¸c dông kh¸ng liªn cÇu khuÈn tan huyÕt
nhãm A; h¹ kh« th¶o cßn cã t¸c dông øc chÕ trùc khuÈn mñ xanh, c¸c thuèc trong nhãm nµy
cã t¸c dông øc chÕ nhiÒu lo¹i khuÈn g©y bÖnh ngoµi da.
+ Thuèc thanh nhiÖt - l−¬ng huyÕt lµ nhãm thuèc ®iÒu trÞ khi t¸c nh©n g©y bÖnh vµo
huyÕt phËn vµ doanh phËn g©y sèt cao dao ®éng, miÖng kh¸t, t©m phiÒn bÊt an, ®ªm sèt s¸ng
rÐt, chÊt l−ìi d¸ng, m¹ch tÕ s¸c. Th−êng ®−îc chØ ®Þnh ®iÒu trÞ chøng «n nhiÖt, ph¸t ban hoÆc
nhiÖt thÞnh bøc huyÕt vong hµnh sinh ra thæ huyÕt nôc huyÕt. §a sè c¸c vÞ thuèc trong nhãm
nµy ®Òu cã tÝnh kh¸ng khuÈn rÊt cao: sinh ®Þa, huyÒn s©m, ®an b×, b¹ch ®Çu «ng, ®Þa cèt b×...
Riªng b¹ch ®Çu «ng (c©y b−ím b¹c), ®Þa cèt b×, ®an b× ®Òu cã t¸c dông kh¸ng trùc khuÈn
th−¬ng hµn, phã th−¬ng hµn, trùc khuÈn lþ, trùc khuÈn mñ xanh, phÕ cÇu khuÈn vµ liªn cÇu
khuÈn; b¹ch ®Çu «ng cßn cã t¸c dông diÖt amip, lþ vµ trïng roi ©m ®¹o.
+ Thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc lµ nhãm thuèc cã t¸c dông ®iÒu trÞ nhiÖt ®éc, ho¶ ®éc
sinh nhät bäc ®Çu ®inh, ban chÈn vµ dÞch ®éc (bÖnh do c¸c lo¹i siªu vi trïng g©y nªn). HÇu hÕt
c¸c vÞ thuèc trong nhãm nµy ®Òu cã kh¶ n¨ng kh¸ng c¸c lo¹i khuÈn: kim ng©n hoa cã ph¹m
vi kh¸ng khuÈn réng vµ m¹nh víi trùc khuÈn th−¬ng hµn, tô cÇu vµng, phã th−¬ng hµn, liªn
cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i trµng; liªn kiÒu cã t¸c dông víi bÖnh
truyÒn nhiÔm cÇu khuÈn cÊp tÝnh, kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn réng vµ m¹nh víi trùc khuÈn th−¬ng
hµn, tô cÇu vµng, phã th−¬ng hµn, liªn cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i
trµng; ®Þa du th¶o cã t¸c dông diÖt khuÈn mñ xanh. Nh− vËy thuèc thanh nhiÖt - gi¸ng ho¶
theo Y lý cæ truyÒn, ®a phÇn ch÷a bÖnh do nhiÖt ®éc, ho¶ ®éc ®inh sang ung th− (nhät bäc), dÞ
øng, lë ngøa, c¸c bÖnh th−êng hay cã sèt...
2.3. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c thuèc t¶ h¹:
Thuèc cã t¸c dông chñ yÕu: th«ng h¹ ®−êng tiªu hãa, lîi mËt, lîi ®ëm khÝ, t¶ thùc nhiÖt,
ph¸ tÝch trÖ, hµnh ø huyÕt. Tuy nhiªn , ®¹i hoµng, h¾c söu cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn m¹nh trªn
ph¹m vi réng: cÇu khuÈn, tô cÇu vµng, trùc khuÈn lþ, trùc khuÈn mñ xanh, phÕ cÇu khuÈn.
2.4. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña c¸c nhãm thuèc kh¸c:
+ Nhãm thuèc trõ phong thÊp : hæ tr−îng (cèt khÝ cñ) vµ mao l−¬ng cã kh¶ n¨ng diÖt tô
cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn th−¬ng hµn.


http://www.ebook.edu.vn 24
+ Nhãm thuèc ph−¬ng h−¬ng hãa thÊp : l¹t liÔu vµ hËu ph¸c cã hiÖu lùc diÖt tô cÇu
vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ vµ trùc khuÈn ë ®¹i trµng.
+ Nhãm thuèc lîi niÖu thÈm thÊp : kim tiÒn th¶o, h¶i kim sa, sa tiÒn tö, nh©n trÇn, biÓn
sóc vµ cï m¹ch diÖt trùc khuÈn mñ xanh, tô cÇu vµng, trùc khuÈn lþ vµ nhiÒu trùc khuÈn ngoµi
da.
+ Nhãm thuèc «n lý : ng« thï du cã hiÖu lùc víi ký sinh trïng ®−êng ruét.
+ Nhãm thuèc chØ huyÕt : tiªn c−íc th¶o, tr¾c b¸ diÖp, ®Þa du cã kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn
m¹nh nhÊt lµ tô cÇu vµng, trùc khuÈn mñ xanh, trùc khuÈn lþ, ®Þa du cã kh¶ n¨ng diÖt trùc
khuÈn th−¬ng hµn vµ phã th−¬ng hµn.


2.5. Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn cña nhãm thuèc bæ:
Nh×n chung, thuèc bæ phÇn nhiÒu kh«ng cã kh¶ n¨ng diÖt khuÈn thùc nghiÖm. Riªng
b¹ch th−îc (thuèc bæ huyÕt), thiªn m«n, m¹ch m«n (thuèc bæ ©m) cã t¸c dông kh¸ng trùc
khuÈn lþ, trùc khuÈn th−¬ng hµn vµ trùc khuÈn b¹ch hÇu; thiªn m«n ®«ng cã t¸c dông c¶ víi
liªn cÇu khuÈn tan huyÕt, trùc khuÈn ho¹i th− vµ phÕ cÇu khuÈn. Tuy nhiªn, thuèc bæ cã vai trß
quan träng trong n©ng cao chÝnh khÝ, n©ng cao søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, t¨ng c−êng kh¸ng thÓ,
t¨ng qu¸ tr×nh chuyÓn hãa: nh©n s©m, ®¼ng s©m lµm t¨ng hång cÇu, huyÕt s¾c tè vµ b¹ch cÇu;
hoµng kú g©y c−êng tim, lîi niÖu, t¨ng h−ng phÊn thÇn kinh trung −¬ng c¶i thiÖn tuÇn hoµn
m¸u ngo¹i vi; b¹ch truËt lµm t¨ng th¶i Na+ t¹i èng l−în xa g©y lîi niÖu; hoµi s¬n lµm t¨ng
c−êng qu¸ tr×nh tiªu ho¸, kÝch thÝch t¨ng men amylaza; cam th¶o ®−îc sö dông nh−
andosteron trªn ®éng vËt thùc nghiÖm , cã t¸c dông gÇn gièng nh− néi tiÕt tè tuyÕn th−îng
thËn lµm t¨ng hÊp thu Na+ t¹i èng l−în xa cña tiÓu cÇu thËn g©y phï vµ t¨ng huyÕt ¸p.
Mét sè vÞ thuèc bæ d−¬ng cã t¸c dông kÝch thÝch c¸c tuyÕn néi tiÕt: tuyÕn yªn, th−îng
thËn, gi¸p tr¹ng vµ c¸c tuyÕn sinh dôc theo c¬ chÕ tù ®iÒu chØnh. VÝ dô: tö hµ sa, léc gi¸c vµ
®¹i bé phËn thuèc bæ khÝ - huyÕt, bæ ©m, bæ d−¬ng cã t¸c dông t¨ng c−êng miÔn dÞch dÞch thÓ,
miÔn dÞch tÕ bµo vµ ®iÒu tiÕt miÔn dÞch (nh− ®· nªu ë bµi 2).
2.6. Nhãm thuèc thu liÔm khu trïng vµ thuèc dïng ngoµi:
Kh¶ n¨ng kh¸ng khuÈn trong thùc nghiÖm cña « mai, th¹ch lùu b× t−¬ng ®èi m¹nh víi
trùc khuÈn lþ, th−¬ng hµn, trùc khuÈn mñ xanh vµ tô cÇu vµng. §a sè c¸c thuèc trong nhãm
thuèc nµy ®Òu cã t¸c dông khu trïng, nhÊt lµ ký sinh trïng, thuèc lµm cho giun s¸n tª liÖt vµ
bÞ tèng ra ngoµi.
C¸c thuèc dïng ngoµi, t¸c dông theo y lý cæ truyÒn: thu liÔm chØ huyÕt, tiªu thòng gi¶i
®éc, hãa ø, sinh c¬, bµi nïng, chØ thèng (gi¶m ®au vµ lµm s¹ch mñ ë vÕt th−¬ng).




http://www.ebook.edu.vn 25
http://www.ebook.edu.vn 26
PhÇn 2
BiÖn chøng luËn trÞ mét sè bÖnh nan y
theo hÖ thèng c¬ quan t¹ng phñ




http://www.ebook.edu.vn 27
Ch−¬ng 1
BiÖn chøng luËn trÞ bÖnh
néi tiÕt tim - m¹ch thËn, khíp


§−êng niÖu bÖnh, tiªu kh¸t
(®¸i th¸o ®−êng)
1. §¹i c−¬ng.
1.1.Theo Y häc hiÖn ®¹i:
+ §¸i th¸o ®−êng lµ mét bÖnh rèi lo¹n néi tiÕt vµ chuyÓn hãa th−êng gÆp; do nh©n tè tiÓu ®¶o
tôy bÊt tóc tuyÖt ®èi hoÆc t−¬ng ®èi dÉn ®Õn rèi lo¹n chuyÓn hãa gluxÝt. §Æc ®iÓm chñ yÕu: ®−êng
m¸u t¨ng cao vµ cã ®−êng niÖu. Tû lÖ ph¸t bÖnh ë Mü lµ 3% - 5%, Trung Quèc lµ 0,6 - 1%. Qu¸ tr×nh
diÔn biÕn bÖnh kÐo dµi ¶nh h−ëng ®Õn toµn th©n; thêi ®iÓm nguy cÊp cã thÓ ph¸t sinh mét lo¹t biÕn
chøng viªm thËn m·n tÝnh, c¸c bÖnh m¹ch m¸u, tim, n·o, cã thÓ h«n mª do ®−êng niÖu cao vµ nhiÔm
®éc.
+ Theo ph©n lo¹i cña Tæ chøc VÖ sinh thÕ giíi, ng−êi ta chia ®−êng niÖu bÖnh lµm 2 lo¹i:
-BÖnh ®¸i ®−êng tÝp I: nguyªn nh©n do tÕ bµo tiÓu ®¶o tôy mÊt kh¶ n¨ng tuyÖt ®èi.
- BÖnh ®¸i ®−êng tÝp II: c¸c tÕ bµo tiÓu ®¶o tôy gi¶m kh¶ n¨ng t−¬ng ®èi. Ngoµi ra cßn
nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c phøc t¹p, bao gåm c¸c lo¹i bÖnh tËt hoÆc lµ do dïng thuèc lµm ph¸t
sinh ®¸i ®−êng.
+ Nguyªn nh©n sinh bÖnh ®¸i ®−êng tÝp I vµ II cã kh¸c nhau. TÝp I lµ do khuyÕt h·m
miÔn dÞch tù th©n, cã yÕu tè di truyÒn. B¶n chÊt bÖnh lµ do kh¸ng thÓ ICA ®· ph¸ tÕ bµo tiÓu
®¶o tôy lµm gi¶m tiÕt insulin g©y rèi lo¹n chuyÓn ho¸ ®−êng. §Æc ®iÓm cña bÖnh ®¸i th¸o
®−êng tÝp I lµ: bÖnh phô thuéc vµo insulin, hay ë ng−êi trÎ, cã kh¸ng thÓ kh¸ng tÕ bµo tiÓu ®¶o
tôy liªn quan ®Õn HLA, gÇy sót c©n; liªn quan chÆt chÏ tíi hoµn c¶nh vµ yÕu tè ¶nh h−ëng:
c¸c yÕu tè nhiÔm ®éc thai nghÐn, nhiÔm ®éc m«i tr−êng, tÝnh mÉn c¶m c¸ thÓ cã liªn quan ®Õn
ph¸t bÖnh ®¸i ®−êng. V× vËy, tÝp I: th−êng cã kh¸ng thÓ lµ ICA.
TÝp II: do khuyÕt h·n thô thÓ tiÓu ®¶o tôy lµ chÝnh; ngoµi ra, cßn nhiÒu nguyªn nh©n
kh¸c dÉn ®Õn ®¸i ®−êng. Th−êng kh«ng phô thuéc insulin, kh«ng cã liªn quan víi HLA,
kh«ng cã kh¸ng thÓ kh¸ng tÕ bµo tiÓu ®¶o tôy, gÆp ë ng−êi bÐo, tuæi giµ (80 - 90%).
Lo¹i ®¸i ®−êng nµy th−êng kh¸ng insulin do kh¸ng thÓ kh¸ng receptoinsulin g©y øc chÕ
sù g¾n insulin vµo c¶m thô quan ®Æc hiÖu trªn mµng cña nhiÒu lo¹i tÕ bµo, lµm cho insulin
kh«ng ph¸t huy ®−îc t¸c dông chuyÓn hãa hydrat cacbon g©y nªn ®¸i th¸o ®−êng.
1.2. Theo Y häc cæ truyÒn:
C¸ch ®©y 2000 n¨m tr−íc C«ng Nguyªn (Hoµng §Õ- Néi kinh), ng−êi x−a cã ghi l¹i
nh÷ng biÓu hiÖn cña ®−êng niÖu bÖnh, trong nhiÒu c¨n cø vµ biÓu hiÖn kh¸c nhau trong c¸c
chøng “tiªu ®¬n, phÕ tiªu, c¸ch tiªu, tiªu trung”. VÒ sau, c¸c y gia hËu thÕ th−êng qui ®¸i th¸o
®−êng trong ph¹m trï “Tiªu kh¸t”. Nguyªn nh©n, c¬ chÕ, b¶n chÊt bÖnh lµ phô thuéc vµo b¶n
chÊt bÈm phô bÊt tóc, t×nh chÝ thÊt ®iÒu, Èm thùc bÊt tiÕt, lôc d©m x©m l¨ng, lao dôc thÊt ®é
dÉn ®Õn ngò t¹ng nhu nh−îc, uÊt l©u ngµy hãa ho¶, tÝch nhiÖt th−¬ng t©n, ho¶ tr−íc tæn ©m,
hao tinh th−¬ng thËn. C¬ chÕ bÖnh cã liªn quan ®Õn ©m tinh hao tæn, tÝch nhiÖt néi thÞnh mµ
dÉn ®Õn ©m h− lµ chñ yÕu. ¢m h− lµ b¶n, t¸o nhiÖt lµ tiªu. 2 yÕu tè nµy lµ nh©n - qu¶ t−¬ng hç
qu¸n xuyÕn suèt qu¸ tr×nh bÖnh tiªu kh¸t. B¶n chÊt bÖnh ¶nh h−ëng ®Õn nhiÒu c¬ quan t¹ng
phñ (nh−ng chñ yÕu lµ t¹ng phÕ, vÞ, thËn) tøc lµ th−îng tiªu, trung tiªu, h¹ tiªu; gi÷a phÕ, vÞ vµ
http://www.ebook.edu.vn 28
thËn th−êng cho lµ thËn quan träng nh−ng ®Òu hç t−¬ng ¶nh h−ëng; v× vËy ¨n nhiÒu, uèng
nhiÒu, tiÓu nhiÒu, còng lµ t−¬ng hç víi nhau. Tiªu kh¸t l©u ngµy th−êng dÉn ®Õn ø huyÕt néi
®×nh, ø huyÕt l¹i lµ nguyªn nh©n bÖnh lý trë t¾c c¬ quan t¹ng phñ mµ dÉn ®Õn khÝ trÖ huyÕt ø.
2. ChÈn ®o¸n vµ biÖn chøng ph−¬ng trÞ.
2.1. ChÈn ®o¸n:
+ L©m sµng cã triÖu chøng ®iÓn h×nh: ¨n nhiÒu, uèng nhiÒu, ®¸i nhiÒu, sót c©n, mÖt mái;
chÈn ®o¸n th−êng lµ kh«ng khã. §èi víi c¸c tr−êng hîp kh«ng cã triÖu chøng hoÆc triÖu
chøng kh«ng ®iÓn h×nh th× th−êng dùa vµo xÐt nghiÖm ®−êng m¸u vµ ®−êng niÖu ®Ó chÈn
®o¸n x¸c ®Þnh.
+ Cã triÖu chøng ®¸i th¸o ®−êng hoÆc kh«ng, nh−ng chØ cÇn 1 trong c¸c triÖu chøng
d−íi ®©y lµ cã thÓ chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh:
- Trong mét ngµy (mét lÇn) ®−êng m¸u ≥ 11,1 mmol/l.
- Lóc ®ãi thö ®−êng m¸u 2 lÇn ®Òu cã kÕt qu¶ ≥ 7,8 mmol/l.
- XÐt nghiÖm ®−êng niÖu thÊy d−¬ng tÝnh râ.
2.2. BiÖn chøng luËn trÞ:
2.2.1. ¢m h− t¸o nhiÖt:
+ PhiÒn kh¸t uèng nhiÒu, uèng kh«ng gi¶m kh¸t, miÖng kh« l−ìi r¸o, cÊp t¸o hay giËn,
bøc nhiÖt t©m phiÒn, niÖu phiÒn l−îng nhiÒu hoÆc ®¹i tiÖn t¸o kÕt, m¹ch huyÒn s¸c hoÆc ho¹t
s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− ©m thanh nhiÖt.
+Ph−¬ng thuèc: “B¹ch hæ gia nh©n s©m thang” hoÆc “Tiªu kh¸t ph−¬ng” hîp “Ngäc
dÞch thang”.
Sinh th¹ch cao 30 - 60g Tri mÉu 10g
Th¸i tö s©m 30g Thiªn hoa phÊn 10g
S¬n d−îc 30g Ngò vÞ tö 10g
ChÝch cam th¶o 10g C¸t c¨n 15g
Hoµng liªn 5g NgÉu tiÕt 30g
+ Gia gi¶m:
-NÕu kh¸t nhiÒu th× gia thªm: sa s©m, th¹ch héc.
-NÕu ®¹i tiÖn bÕ th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng 10g.
2.2.2. ThÓ khÝ ©m l−ìng h−:
+MÖt mái v« lùc, khÝ ®o¶n, lo¹n ng«n, gÇy gß; s¾c mÆt nhît nh¹t, t− h·n, ®¹o h·n,
miÖng kh¸t thÝch uèng, t©m quÝ thÊt miªn; ®¹i tiÖn t¸o; l−ìi hång Ýt t©n, rªu máng hoÆc mµu
x¸m lôc, m¹ch huyÒn tÕ hoÆc tÕ s¸c v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ d−ìng ©m.
+ Ph−¬ng thuèc: “Lôc vÞ ®Þa hoµng thang” hîp víi “Sinh m¹ch t¸n” gia gi¶m.
Thôc ®Þa 15g S¬n d−îc 20g
S¬n thï nhôc 10g Tr¹ch t¶ 10g
V©n linh 15g Th¸i tö s©m 10 - 20g

http://www.ebook.edu.vn 29
Ngò vÞ tö 10g M¹ch m«n ®«ng 10g
+ Gia gi¶m
- NÕu sèt vÒ chiÒu, ®¹o h·n th× gia thªm: hoµng b¸ 10g, tri mÉu 10g.
- NÕu mÊt ngñ th× gia thªm: n÷ trinh tö, h¹n liªn th¶o ®Òu 15g.
- NÕu l−ng gèi ®au mái th× gia thªm: tang thÇm tö, c©u kû tö, ®ç träng ®Òu 10g.
2.2.3. ThÓ khÝ ©m l−ìng h− kiªm ø:
+Ngoµi triÖu chøng cña khÝ ©m l−ìng h− cßn cã thÓ thÊy ë 50% bÖnh nh©n cã triÖu
chøng: tøc ngùc khÝ né; ®au vïng tr−íc tim; ®Çu cho¸ng, ®au ®Çu thÞ lùc gi¶m; chi thÓ tª mái,
b¸n th©n bÊt to¹i; l−ìi ®a phÇn x¸m tÝa, r×a l−ìi cã nhiÒu ban ®iÓm ø huyÕt, tÜnh m¹ch d−íi
l−ìi c¨ng ch−íng ngo»n ngoÌo; m¹ch tÕ s¸p bÊt lîi.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ d−ìng ©m - ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “§µo nh©n thõa khÝ thang” hîp ph−¬ng “Sinh m¹ch t¸n” gia
gi¶m:
§µo nh©n 10g Hång hoa 10g
T©y th¶o 10g T« méc 10g
§iÒn thÊt bét (xung) 3g §an s©m 15g
QuÕ chi 10g Xuyªn khung 10g
M¹ch ®«ng 10g Nh©n s©m 10g
Ngò vÞ tö 10g
+ Gia gi¶m:
-NÕu nÆng ®Çu, ®au ®Çu th× gia thªm:xuyªn khung, th¶o quyÕt minh.
-NÕu chi thÓ tª mái th× gia thªm: kª huyÕt ®»ng, uy linh tiªn, ngäc tróc.
2.2.4.ThÓ ©m - d−¬ng l−ìng h−:
+ TriÖu chøng: h×nh hµn, chi l¹nh; s¾c mÆt tr¾ng s¸ng hoÆc x¸m ®en, tai ï; l−ng ®au,
di tinh, liÖt d−¬ng, t¶o tiÕt; ®¹i tiÖn láng n¸t, bông tr−íng, l−êi ¨n, ®¸i Ýt, thñy thòng, tø chi
kh«ng Êm; chÊt l−ìi nhît hång, h×nh l−ìi mÒm bÖu, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, rªu l−ìi tr¾ng
máng hoÆc tr¾ng nhên; m¹ch trÇm tÕ hoÆc tÕ s¸c v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n d−¬ng - t− ©m - cè thËn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kim quÜ thËn khÝ hoµn” gia vÞ.
Thôc ®Þa 20g §an b× 10g
Phôc linh 15g S¬n thï 10g
Tr¹ch t¶ 10g Hoµi s¬n d−îc 15g
Nhôc quÕ 10g Hoµng kú 15g
ChÕ phô tö 10g Hoµng tinh 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu di tinh t¶o tiÕt th× gia thªm: thá ty tö, n÷ trinh tö, kim anh tö.
. NÕu ®¸i ®ªm nhiÒu th× gia thªm: tang phiªu tiªu, Ých chÝ nh©n, phôc bån tö.
- NÕu thñy thòng th× gia thªm: Ých mÉu th¶o, ngäc mÔ tu, sa tiÒn tö.
-NÕu huyÕt ø th× gia thªm: ®an s©m, hång hoa, kª huyÕt ®»ng.
http://www.ebook.edu.vn 30
3. C¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
3.1. Ch©m cøu ®iÒu trÞ:
+ ThÓ ch©m:
¢m h− nhiÖt thÞnh dïng c¸c huyÖt: phÕ du, tú du, hîp cèc. PhÕ du dïng bæ ph¸p, cßn
c¸c huyÖt kh¸c dïng t¶ ph¸p, ch©m c¶ 2 bªn, l−u ch©m 20’, c¸ch 10’ kÝch thÝch kim 1 lÇn, mçi
lÇn ch©m 3 - 4 huyÖt, mçi ngµy ch©m 1 lÇn; lu©n l−u c¸c huyÖt ®iÒu trÞ, cø 10 ngµy lµ 1 liÖu
tr×nh.
- NÕu khÝ ©m l−ìng h− dïng c¸c huyÖt: tú du, trung qu¶n, tóc tam lý, ®Þa c¬. Trong ®ã:
tú du, tóc tam lý, ®Þa c¬ dïng bæ ph¸p; ngoµi ra ng−êi ta cßn dïng t¶ ph¸p; kÝch thÝch võa
ph¶i. NÕu khÝ ©m l−ìng h− kiªm ø dïng c¸c huyÖt kÓ trªn lµ chÝnh vµ thªm: phÕ du, c¸ch du.
- NÕu ©m - d−¬ng l−ìng h− th× chØ ®Þnh ch©m c¸c huyÖt: thËn du, quan nguyªn, tam ©m
giao, th¸i khª; dïng bæ ph¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p cøu:
-ChØ ®Þnh trong tr−êng hîp: c¬ thÓ h− nh−îc, ©m - d−¬ng l−ìng h− cã chiÒu h−íng
nÆng.
-§iÒu trÞ: ph¶i th«ng ®iÒu t¹ng phñ, Ých khÝ hoµ huyÕt, träng dông c¸c huyÖt: tú du, thËn
du, c¸ch du, tóc tam lý, tam ©m giao; th−êng dïng cøu c¸ch gõng hoÆc cøu måi ng¶i, mçi
ngµy 2 lÇn, mçi ®ît 5 - 10 ngµy.
3.2. Ph−¬ng ph¸p ¸p d¸n huyÖt vÞ:
Dïng huyÖt: phÕ du, tú du, thËn du, c¸ch du, thÇn khuyÕt.
§em thiªn hoa phÊn, huyÒn s©m, b¹ch giíi tö vµ xuyªn tiªu, tÊt c¶ t¸n thµnh bét mÞn
hoÆc chÕ thµnh d¹ng cao. Khi ®iÒu trÞ dïng 1 l−îng thuèc bét nhÊt ®Þnh trén víi n−íc gõng
sèng ®Ó thµnh d¹ng sét sÖt ®¾p d¸n vµo nh÷ng huyÖt trªn. Mçi lÇn chän 3 huyÖt, mçi ngµy
hoÆc c¸ch ngµy 1 lÇn, 1 th¸ng lµ 1 liÖu tr×nh.
3.3. §¬n thuèc kinh nghiÖm:
+ Khæ qua (m−íp ®¾ng) ph¬i kh« t¸n bét, chÕ thµnh viªn hoÆc d¹ng bét cho vµo tói s¾c
, liÒu uèng tïy theo t×nh tr¹ng bÖnh, 2 th¸ng lµ mét liÖu tr×nh.
+ Ngò béi tö 3g, s¾c n−íc uèng, mçi ngµy 2 lÇn (cßn gäi lµ diªm phô méc).
+ Tang phiªu tiªu 60g, t¸n bét, hoµ n−íc s«i uèng mçi lÇn uèng 10g ®Õn khi khái.
+ Hoµi s¬n d−îc 120g, t¸n bét hoµ n−íc uèng mçi lÇn 10g.
+ H¾c ®¹i ®Ëu, thiªn hoa phÊn, liÒu nh− nhau; t¸n bét lµm viªn, dïng n−íc s¾c s©u t»m 3g,
®Ëu ®en 20g ®Ó uèng thuèc viªn. Mçi ngµy tõ 20g - 40g d¹ng viªn hoµn.
+ Sinh hoµng kú 30g, sinh ý dÜ 30g, sinh tr− tôy t¹ng 1 c¸i (tuþ lîn sèng). §em tôy lîn
gi· n¸t (kh«ng dïng dông cô s¾t) råi cïng s¾c víi 2 vÞ thuèc trªn, mçi ngµy 1 thang.
3.4. KhÝ c«ng vµ vËn ®éng liÖu ph¸p:
LuyÖn tËp ®Ó ®iÒu trÞ theo sù h−íng dÉn cña thÇy thuèc
4. Chän läc tinh hoa l©m sµng.
4.1. Theo kinh nghiÖm cña Lý Kú :
+T¸c gi¶ tæ chøc bµi thuèc gåm 2 bµi: “T¨ng dÞch thang” vµ “Sinh m¹ch t¸n”, gia thªm
c¸c vÞ thuèc: hoµng kú, s¬n d−îc, th−¬ng truËt, huyÒn s©m.
http://www.ebook.edu.vn 31
-“T¨ng dÞch thang” gåm: m¹ch ®«ng, sinh ®Þa, huyÒn s©m (cñng cè ©m dÞch cho 3 t¹ng,
thanh t¸o nhiÖt ë th−îng trung vµ h¹ tiªu).
-“Sinh m¹ch t¸n”: ®¼ng s©m, m¹ch ®«ng, ngò vÞ tö (nguyªn bæ Ých khÝ, sinh t©n liÔm
tinh cña 3 t¹ng: phÕ, tú, thËn).
Hoµng kú + s¬n d−îc lµ kiÖn tú Ých khÝ sinh t©n, bæ thËn Ých tinh chØ di.
Th−¬ng truËt phèi hîp víi huyÒn s©m ®Ó t− ©m gi¸ng ho¶, kiÖn tú, liÔm tinh.
Toµn ph−¬ng cã t¸c dông: t− ©m thanh nhiÖt, kiÖn tú Ých khÝ, bæ thËn cè tinh.
+C¨n cø vµo nghiªn cøu d−îc lý hiÖn ®¹i, trïng ph−¬ng c¬ b¶n cã: th−¬ng truËt, hoµng
kú, huyÒn s©m, sinh ®Þa, m¹ch m«n...®Òu cã t¸c dông h¹ ®−êng m¸u, ho¹t huyÕt vµ kh¸ng
khuÈn rÊt tèt (cã quan ®iÓm dïng t¹ng ®Ó bæ t¹ng) (Lý Dôc Tµi, t¹p chÝ Trung y Liªn Ninh,
1986).
4.2. Theo b¸o c¸o cña Lý Kú dïng bµi thuèc gåm:
+S¬n thï nhôc, ngò vÞ tö, ®an s©m , mçi vÞ ®Òu 30g, hoµng kú 40g.
-NÕu thÓ ©m h− dïng thªm “Sinh m¹ch t¸n” gia gi¶m.
-NÕu nhiÖt thÞnh dïng “Nh©n s©m b¹ch hæ thang” gia gi¶m.
-NÕu khÝ h− thªm “Th¨ng h·m thang” gia vÞ.
-NÕu huyÕt ø dïng h¹ ®−êng huyÕt thang (®an s©m, xÝch th−îc, hång hoa, xuyªn ng−u
tÊt, méc qua, quÕ chi). Trong thêi gian uèng thuèc kh«ng dïng tôy ®¶o tè (insulin), 1 th¸ng lµ
1 liÖu tr×nh. T¸c gi¶ nhËn thÊy: tû lÖ ®iÒu trÞ cã hiÖu qu¶ lµ 85% (theo Lý Th¶o L©m, t¹p chÝ
Trung y Liªn Ninh ,1992).
4.3. Bµi thuèc Tr−¬ng M·nh L©m:
Sao th−¬ng truËt, sinh ®Þa, ngäc tróc, mçi vÞ ®Òu 20 - 40g; sao b¹ch truËt, thôc ®Þa,
huyÒn s©m, mçi vÞ ®Òu 15g - 30g; hoµi s¬n, hoµng kú mçi thø ®Òu 30 - 50g; b¾c sa s©m 30 -
40g, ngò vÞ tö 15 - 25g, tang phiªu tiªu 10 - 15g; mçi ngµy 1 thang s¾c 3 lÇn, uèng tõ tõ kiÓu
uèng trµ.
Bµi thuèc trªn ®· ®iÒu trÞ cho 80 bÖnh nh©n: tr− íc ®iÒu trÞ cã glucoza m¸u =
10,08 - 15,68 mmol/l; sau khi uèng thuèc 10 thang th× glucoza m¸u = 5,6 - 6,72 mml/l
®−îc 39 bÖnh nh©n; h¹ ®−êng tõ glucoza m¸u = 8,4 - 9,52 mml/l ® − îc 41 bÖnh nh©n,
c¸c triÖu chøng chñ yÕu vµ ®− êng niÖu còng ®− îc khèng chÕ (b¸o D− îc häc Trung y,
1 987).




http://www.ebook.edu.vn 32
4.4. Theo t¹p chÝ Trung y, 1997 (tµi liÖu cña Träng ThÞ Hoa):
+Bµi thuèc gåm cã: sinh hoµng kú 30g, sinh ®Þa 30g, th−¬ng truËt 15g, nguyªn s©m
30g, c¸t c¨n 15g, ®an s©m 30g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu cã biÕn chøng vâng m¹c, gi¶m thÞ lùc th× gia thªm: xuyªn khung, b¹ch chØ, cóc
hoa, thanh t−¬ng tö, cèc tinh th¶o.
-NÕu biÕn chøng vâng m¹c xuÊt huyÕt th× gia thªm: ®¹i tiÓu kÕ, t©y th¶o, quØ hoa, tam
thÊt hoÆc V©n Nam b¹ch th−îc.
-NÕu b−íc ®Çu cã biÕn chøng thËn th× dïng thuèc h¹ ®−êng m¸u lµ chÝnh; nÕu albumin
t¨ng cao ph¶i dïng: sinh hoµng kú vµ gia thªm: s¬n d−îc, Ých mÉu th¶o, b¹ch mao c¨n, b¹ch
hoa xµ thiÖt th¶o. NÕu ®¸i m¸u th× thªm: sinh hµ diÖp, sinh tr¾c b¸, sinh ng¶i diÖp, sinh ®Þa du.
NÕu niÖu Ýt thñy thòng th× thªm sa tiÒn tö, h¹n liªn th¶o, tú gi¶i, th¹ch vÜ. NÕu huyÕt ¸p cao th×
thªm ng−u tÊt, tang ký sinh, h¹ kh« th¶o, hoµng cÇm, c©u ®»ng hoÆc dïng “Kû cóc ®Þa hoµng
hoµn thang” gia vÞ.
+BÖnh ë thêi kú sau xuÊt hiÖn phï thòng, th−êng dïng “Phßng kû hoµng kú thang” hîp víi
“Lôc vÞ ®Þa hoµng thang” hoÆc “QuÕ phô ®Þa hoµng thang” gia gi¶m.
-NÕu thiÕu m¸u nghiªm träng dïng “S©m kú tø vËt thang” gia thªm: chÕ thñ «, n÷ trinh
tö, tang thÇm tö, kû tö, b¹ch truËt, tiªn c−íc th¶o; nÕu ure niÖu t¨ng cao, rªu l−ìi nhên th×
dïng “H−¬ng sa lôc qu©n” gia thªm: x−¬ng bå, phong lan, tróc nhù, ph−¬ng phøc hoa, ®¹i
xÝch th¹ch.
-NÕu cã biÕn chøng huyÕt qu¶n ngo¹i vi, tª nhøc tø chi th× thªm: quÕ chi, uy linh tiªn,
chÕ phô tö, tÕ t©n, kh−¬ng ho¹t hoÆc t« méc, l¹c th«ng, l−u kû n÷, ®Þa long, sinh s¬n tra, xuyªn
s¬n gi¸p.
-NÕu cã biÕn chøng thÇn kinh ngo¹i vi th× thªm “Hîp ph−¬ng tø ®»ng tiªn thang” (kª
huyÕt ®»ng, l¹c th¹ch ®»ng, h¶i phong ®»ng, c©u ®»ng vµ uy linh tiªn).
-NÕu cã phóc t¶ th× ph−¬ng thuèc trªn bá: huyÒn s©m, sinh ®Þa; gia thªm: thôc ®Þa, b¹ch
truËt, t« ng¹nh, b¹ch chØ, sinh ý dÜ, kha tö nhôc, nhôc ®Ëu khÊu, s¬n d−îc, khiÕm thùc. NÕu
nÆng dïng “Tø thÇn hoµn” hîp ph−¬ng “C¸t c¨n cÇm liªn thang” hoÆc “B¹ch ®Çu «ng thang”.


BÖnh nh−îc n¨ng tuyÕn gi¸p
(viªm tuyÕn gi¸p Hashimoto)
1. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo y häc hiÖn ®¹i:
+ Viªm tuyÕn gi¸p Hashimoto cßn gäi lµ viªm tuyÕn gi¸p tiªn ph¸t, lµ bÖnh viªm tuyÕn
gi¸p cã th©m nhiÔm limpho bµo hay viªm tuyÕn gi¸p tù miÔn, hay gÆp ë n÷ (n÷ nhiÒu h¬n nam
4 lÇn). BÖnh cã liªn quan tíi yÕu tè gia ®×nh, liªn quan ®Õn hÖ HLA víi globulin, ®−îc
Hashimoto ph¸t hiÖn n¨m 1912.
+ B»ng ph−¬ng ph¸p ng−ng kÕt hång cÇu, ng−êi ta ®· x¸c ®Þnh ®−îc 2 lo¹i kh¸ng thÓ ë
nh÷ng bÖnh nh©n nh−îc n¨ng gi¸p tr¹ng: kh¸ng thÓ kh¸ng thyroglobulin (AntiTg) vµ kh¸ng thÓ
kh¸ng microsom cña tÕ bµo tuyÕn gi¸p (Anti - M). Nång ®é Anti Tg d−¬ng tÝnh chiÕm kho¶ng
60% sè bÖnh nh©n vµ nång ®é Anti - M d−¬ng tÝnh chiÕm kho¶ng 94% sè bÖnh nh©n. Anti Tg lµ
mét kh¸ng thÓ IgG; cßn Anti - M ph¶i cã 1 bæ thÓ cã kh¶ n¨ng g©y ®éc tÕ bµo. TÕ bµo gi¸p lµ

http://www.ebook.edu.vn 27
®Ých ®Ó kh¸ng thÓ vµ bæ thÓ ph¸ hñy g©y c¬ chÕ miÔn dÞch ®éc (®−îc ph¸t hiÖn ë mét sè bÖnh
nh©n), ®«i khi do l¾ng ®äng phøc hîp miÔn dÞch g©y viªm cÇu thËn. HiÖn nay, ng−êi ta ®·
ph¸t hiÖn ®−îc trong huyÕt thanh cña nh÷ng bÖnh nh©n bÞ bÖnh nµy cã 7 lo¹i kh¸ng thÓ TGA
(thyroglobulin antigen).
+ T3, T4, TSI t¨ng.
+ Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n :
- Tuæi trung niªn, ®a phÇn lµ n÷ cã tuyÕn gi¸p tr¹ng to, bÊt luËn chøc n¨ng tuyÕn gi¸p
tr¹ng nh− thÕ nµo còng cã thÓ nghÜ ®Õn viªm tuyÕn gi¸p tr¹ng.
- KiÓm tra xÐt nghiÖm :
. TGA huyÕt thanh: 70 - 80% sè bÖnh nh©n cã ph¶n øng d−¬ng tÝnh. TMA huyÕt thanh:
90% sè bÖnh nh©n trªn cã ph¶n øng d−¬ng tÝnh (kh¸ng thÓ kh¸ng gi¸p l−u hµnh hiÖu gi¸ cao:
AntiTg, AntiM).
. Cè ®Þnh iot phãng x¹ th−êng cao.
. Chôp nhÊp nh¸y g¾n phãng x¹ ®ång ®Òu.
1.2. Theo Y häc cæ truyÒn :
Y häc cæ truyÒn c¨n cø vµo biÓu hiÖn l©m sµng qui vÒ c¸c ph¹m trï “H− lao”. Nguyªn nh©n, c¬
chÕ bÖnh sinh cña nã lµ tinh thÇn uÊt øc kÐo dµi, t×nh chÝ thÊt th−êng, can mÊt ®iÒu hoµ dÉn ®Õn can
khÝ uÊt kÕt, khÝ trÖ huyÕt ø. NÕu nh− can khÝ uÊt kÕt l©u ngµy, khÝ uÊt hãa ho¶, tæn th−¬ng ©m dÞch sÏ
sinh ©m h− néi nhiÖt hoÆc can d−¬ng th−îng cang. NÕu bÖnh t×nh kÐo dµi l©u ngµy th× ©m tæn cËp
d−¬ng dÉn ®Õn tú thËn d−¬ng h−.
2. BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. ThÓ can uÊt khÝ trÖ:
+ B−íu to d−íi cæ, mËt ®é r¾n ch¾c, kh«ng ®au nuèt, cã thÓ di ®éng. Thêi kú ®Çu, triÖu
chøng nghÌo nµn hoÆc cã thÓ thÊy t×nh chÝ uÊt øc, hay giËn d÷ c¸u g¾t, sî nãng, ngùc s−ên ®Çy
tøc, ®a h·n t©m quÝ, t©m thèng, rªu vµng máng, m¹ch huyÒn.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can lý khÝ - kh− ø t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Sµi hå s¬ can t¸n” hoÆc “Tiªu giao t¸n” gia gi¶m.
Träng dông:
Sµi hå 10g XÝch th−îc 10g
Phôc linh 15g Xuyªn khung 6g
ChØ s¸c 10g H−¬ng phô 10g
§−¬ng qui 10g ChÝch cam th¶o 6g
+ Gia gi¶m: gia xuyªn luyÖn tö, h¹ kh« th¶o. Cã thÓ cã t©m phiÒn t×nh chÝ uÊt øc th×
thªm: viÔn trÝ, toan t¸o nh©n; nÕu t©m quÝ, t©m lo¹n th× gia thªm: chÝch cam th¶o dïng ®Õn 12
- 15g, thiªn m«n ®«ng, m¹ch m«n ®«ng.
2.2. ThÓ ©m h− sinh néi nhiÖt:
+ B−íu to d−íi - tr−íc cæ, ch¾c, kh«ng ®au, tinh thÇn khÈn tr−¬ng, h− phiÒn bÊt kiÒm
chÕ, triÒu nhiÖt t− h·n, nam giíi di tinh, n÷ giíi kinh Ýt hoÆc bÕ kinh hoÆc 2 m¾t låi s¸ng, 2 tay
run, t©m quÝ t©m ho¶ng, l−ìi hång Ýt t©n, m¹ch tÕ s¸c hoÆc huyÒn tÕ s¸c. ThÓ nµy Ýt gÆp.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− ©m thanh nhiÖt - nhuyÔn kim t¸n kÕt.

http://www.ebook.edu.vn 28
+ Ph−¬ng thuèc: “Kû cóc ®Þa hoµng thang” gia gi¶m.
Träng dông:
Kû tö 15g Cóc hoa 10g
Sinh ®Þa 15g §an b× 10g
Phôc linh 10g Hoµi s¬n 25g
M¹ch m«n ®«ng 10g Hoµng tinh 20g
S¬n thï nhôc 10g
+ Gia gi¶m:
NÕu h− ho¶ t−¬ng ®èi v−îng th× gia thªm: tri mÉu, hoµng b¸.
B−íu cæ to th× gia thªm: qui b¶n, h¹ kh« th¶o, mÉu lÖ.
NÕu di tinh, ho¹t tinh th× gia thªm: kinh anh tö, khiÕm thùc.
2.3. Tú thËn d−¬ng h−:
+Tr−íc - d−íi cæ cã b−íu to, s¾c mÆt nhît tr¾ng (tr¾ng bñng), h×nh hµn chi l¹nh, l−ng
gèi ®au mái, ®Çu cho¸ng m¾t hoa; nam giíi d−¬ng nuy hoÆc lµ Ýt tinh, l·nh tinh; n÷ giíi kinh
nguyÖt kh«ng ®Òu, th−êng qu¸ nhiÒu s¾c nhît hoÆc bÕ kinh, ®íi h¹; da xanh chi l¹nh hoÆc tinh
thÇn ñy mÞ; mÆt phï, chi nÆng, chÊt l−ìi nhît, rªu tr¾ng ho¹t hoÆc nhên; m¹ch trÇm tÕ hoÆc
trÇm tÕ nh−îc. ThÓ nµy th−êng gÆp nhiÒu h¬n c¸c thÓ kh¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n bæ tú thËn.
+ Ph−¬ng thuèc:
- ThËn d−¬ng thiªn h− : chän bµi “Kim quÜ thËn khÝ hoµn”.
ChÕ phô phiÕn 10g Nhôc quÕ 10g
Thôc ®Þa 15g S¬n thï nhôc 10g
Phôc linh 10g §an b× 10g
Hoµi s¬n d−îc 15g Tr¹ch t¶ 10g
- Tú thËn d−¬ng h−: chän bµi “T¶ qui hoµn” gia gi¶m.
Thôc ®Þa 15g Hoµi s¬n d−îc 15g
Nhôc quÕ 10g C©u kû tö 10g
S¬n thï nhôc 10g §ç träng 10g
Léc gi¸c giao 10g ChÝch cam th¶o 5g
Can kh−¬ng 10g Thá ty tö 15g
+ Gia gi¶m:
-NÕu thiÕu khÝ lo¹n ng«n, tinh thÇn ñy mÞ th× gia thªm: hoµng kú, ®¼ng s©m.
-Sî l¹nh, sî rÐt, l−ng gèi ®au mái th× gia thªm: tang ký sinh, d©m d−¬ng ho¾c.
-NÕu mÆt phï, chi thòng th× bá cam th¶o vµ gia thªm: phôc linh, tr¹ch t¶.
-NÕu khÝ - huyÕt ®Òu h− th× chän dïng “ThËp toµn ®¹i bæ”.




http://www.ebook.edu.vn 29
biÖn chøng luËn trÞ viªm t¾c tÜnh m¹ch
1. §¹i c−¬ng.
+ Theo Y häc cæ truyÒn: c¬ chÕ bÖnh sinh chñ yÕu cña viªm t¾c tÜnh m¹ch lµ khÝ - huyÕt
ng−ng trÖ, m¹ch l¹c trë t¾c lµm cho tÜnh m¹ch líp n«ng vµ líp s©u ®Òu bÞ t¾c; cã thÓ cÊp tÝnh
hoÆc m·n tÝnh. Tuy nhiªn, dï t¾c tÜnh m¹ch n«ng hay tÜnh m¹ch s©u, vÒ nguyªn t¾c ®Òu ph¶i
chän dïng thuèc ho¹t huyÕt, hãa ø th«ng l¹c. Khi vËn dông cô thÓ trªn l©m sµng cßn ph¶i c¨n
cø vµo thÓ chÊt m¹nh hay yÕu cña bÖnh nh©n, c¨n cø vµo vÞ trÝ s©u hay n«ng, bÖnh ho·n hay
cÊp, trªn c¬ së ph©n biÖt chi tiÕt chän dïng c¸c ph−¬ng thuèc cho phï hîp. C¸c lo¹i thuèc
th−êng dïng: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, lîi thÊp tiªu thòng, Ých khÝ t¸n hµn.
+ Viªm tÜnh m¹ch líp s©u t−¬ng ®èi nÆng trong thêi kú cÊp tÝnh: nhÊn m¹nh dïng c¸c
thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, l−¬ng huyÕt - ho¹t huyÕt.
+ NÕu nh− khi h×nh nhiÖt ®· gi¶m, huyÕt ø trë l¹c ®· gi¶i, mµ thñy thÊp l−u trÖ, chi thÓ
vÉn cßn s−ng to (thòng ch−íng) th× ph¶i c¨n cø vµo bÖnh t×nh cô thÓ mµ thay ®æi hoÆc lµ
d−ìng huyÕt ®Ó th«ng l¹c (h− sinh ø) hoÆc lµ ho¹t l¹c ®Ó trõ thÊp, dïng Ýt hay nhiÒu tïy theo
dïng thuèc khæ hµn thanh nhiÖt dµi hay ng¾n.
+ Thêi kú m·n tÝnh, ®a phÇn cã hµn thÊp trë l¹c, khi trÞ liÖu cÇn Ých khÝ ho¹t huyÕt vµ
ph¶i chó ý «n kinh t¸n hµn.
2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
2.1. Viªm t¾c tÜnh m¹ch n«ng:
+Thêi kú cÊp tÝnh, cã triÖu chøng t¹i chç ®á s−ng ®«ng thèng, sê ®au cù ¸n, ho¹t ®éng
chi thÓ bÊt lîi, rªu l−ìi tr¾ng nhên, m¹ch tÕ s¸c hoÆc huyÒn s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc - lîi thÊp ho¹t huyÕt.
+Ph−¬ng thuèc: “Thanh nhiÖt lîi thÊp thang” gia gi¶m hoÆc “Tø diÖu t¸n’’ hîp “Tø
diÖu dòng an thang” gia gi¶m.
2.2. ThÓ khÝ h− huyÕt ø, m¹ch l¹c ng−ng kÕt:
+ BÖnh ë thêi kú m·n tÝnh do viªm cÊp tÝnh kÐo dµi, tÜnh m¹ch næi ngo»n ngoÌo d−íi
da, sê c¨ng r¾n, s¾c da tÝm tÝa, Ên nhÑ còng lµm cho bÖnh nh©n ®au kh«ng chÞu ®−îc, c¬ thÓ
phï nÒ, rªu l−ìi máng nhên, chÊt l−ìi cã ban ®iÓm huyÕt ø, m¹ch trÇm tÕ mµ s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒutrÞ: Ých khÝ ho¹t huyÕt th«ng l¹c t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “TiÓu kim ®an gia gi¶m” .
Ngò linh chi 10g Th¶o « 6g
Nhò h−¬ng 8g Méc miÕt tö 6g
B¹ch d¸ng h−¬ng 8g §Þa long 10g
Mét d−îc 8g §−¬ng qui 15g
Ho¾c h−¬ng 6g
2.3. Viªm t¾c tÜnh m¹ch s©u:
2.3.1.ThÊp nhiÖt trë l¹c, khÝ - huyÕt ø trÖ:



http://www.ebook.edu.vn 30
+ Giai ®o¹n ®Çu cÊp tÝnh, bÖnh nh©n thÊysî l¹nh, ph¸t sèt, miÖng kh¸t muèn uèng, chi
s−ng nÒ ®au nhøc râ, khi ®i l¹i thÊy ®au kÞch liÖt, ®¹i tiÖn t¸o, tiÓu tiÖn ng¾n ®á, rªu l−ìi vµng
nhên hoÆc chÊt l−ìi hång, m¹ch huyÒn tÕ hoÆc s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒutrÞ : thanh nhiÖt - lîi thÊp - ho¹t huyÕt - th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kú ®−¬ng thang” gia thªm: liªn kiÒu, hoµng b¸, chi tö, ®an b× ®Ó
thanh nhiÖt - gi¶i ®éc vµ l−¬ng huyÕt ho¹t huyÕt.
-NÕu nhiÖt ®éc t−¬ng ®èi thÞnh, s−ng nãng ®á ®au râ, toµn th©n mÖt mái th× gia thªm:
bå c«ng anh, tö hoa ®Þa ®inh, hæ tr−îng ®Ó thanh nhiÖt - gi¶i ®éc.
-NÕu bông tr−íng tiÖn bÕ th× gia thªm: chØ x¸c, ®¹i hoµng, mang tiªu ®Ó th«ng phñ tiÕt
nhiÖt. NÕu nhiÖt thÞnh, t©n th−¬ng, miÖng kh¸t t©m phiÒn ph¶i gia thªm: hoµng liªn, thiªn hoa
phÊn, chi mÉu ®Ó thanh nhiÖt, sinh t©n, trõ phiÒn.
2.3.2.KhÝ h− huyÕt ø, hµn thÊp ng−ng trÖ:
+ T−¬ng øng víi thêi kú m·n tÝnh hoÆc thêi kú håi phôc hoÆc sau phÉu thuËt c¬ thÓ h−
nh−îc, qu¸ tr×nh bÖnh l©u ngµy, chi s−ng to c¨ng ch−íng “ ¸n chi bÊt l−u chØ thùc” (Ên kh«ng
thÊy lâm) nÆng nÒ, ®au ®ín, chi l·nh ma méc, b× phu x¸m tÝm r¾n ch¾c, cµng l©u c¸c triÖu
chøng trªn cµng nÆng, rªu l−ìi tr¾ng máng, hoÆc tr¾ng nhên, chÊt l−ìi nhît cã h»n r¨ng, m¹ch
trÇm tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ ho¹t huyÕt, «n th«ng kinh l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “¤n kinh th«ng l¹c hoµn” hoÆc “B¸t tr©n thang” gia gi¶m.
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®au nhiÒu cã thÓ thªm: nhò h−¬ng, mét d−îc ®Ó ho¹t huyÕt ph¸ ø.
-NÕu h¹ chi s−ng to ch−íng c¨ng nhiÒu th× thªm phßng kû, méc qua, « d−îc, ty qua l¹c
®Ó trõ thÊp th«ng tý.
-NÕu nh− mµ t¾c thµnh hßn khèi khã tiªu ph¶i thªm: tam l¨ng, b¹ch chØ, v−¬ng bÊt l−u
hµnh ®Ó ph¸ ø t¸n kÕt.
-NÕu chi l¹nh, ma méc th× thªm: quÕ chi, tÕ t©n ®Ó t¸n hµn th«ng l¹c.
-NÕu thËn tinh bÊt tóc, l−ng gèi ®au mái ph¶i thªm: xuyªn tôc ®o¹n, ®ç träng, thá ty tö
®Ó Ých thËn c−êng c©n tèt
Trong ®iÒu trÞ viªm t¾c tÜnh m¹ch, ph¶i chó ý cã thÓ bÖnh ®øng gi÷a 2 thÓ, c¶ viªm tÜnh
m¹ch n«ng vµ tÜnh m¹ch s©u, cÇn ph¶i vËn dông linh ho¹t.
3. Ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm.
3.1.Chi nÒ s−ng to ®au ®ín:
+ T©n tiªu phiÕn (viªm t©n tiªu): mçi lÇn 5 viªn, mét ngµy 2 lÇn uèng.
+ Ng− tinh th¶o 250g hoÆc l¸ t−¬i m· xØ hiÖn, thªm Ýt muèi gi· n¸t ®¾p ngoµi nhiÒu lÇn
vµo chç ®au.
+ Chän thuèc gi¶i ®éc: bå c«ng anh 30g; khæ s©m, hoµng b¸, hoµng liªn, méc miÕt tö
®Òu 12g; kim ng©n hoa, b¹ch chØ, xÝch th−îc, ®an b×, cam th¶o ®Òu 10g. Thuèc trªn t¸n bét
tÈm tr−ng n−íc; sau ®ã bá b·, dïng n−íc chÊm vµo chç ®au ngµy 2 lÇn, mçi lÇn 1h.
+ Ch©m cøu trÞ liÖu c¸c huyÖt chÝnh: c¸ch du, th¸i uyªn (2 bªn), néi quan, d−¬ng l¨ng
tuyÒn (nÕu ë ngùc bông ®ïi); ë tø chi th× dïng tuÇn kinh thñ huyÖt; chi trªn dïng: hîp cèc,
khóc tr×, néi quan, khóc tr¹ch; chi d−íi th−êng träng dông: ©m l¨ng tuyÒn, tam ©m giao. Khi
ch©m l−u ch©m 30’, c¸ch ngµy 1 lÇn hoÆc mçi ngµy 1 lÇn.
http://www.ebook.edu.vn 31
3.2. NÕu chi thÓ ch−íng t¨ng, c¨ng, nÆng:
+ Ho¹t huyÕt chØ thèng t¸n: th©u cèt th¶o, nguyªn hå, qui vÜ, kh−¬ng hoµng, xuyªn tiªu,
h¶i ®ång b×, uy linh tiªn, xuyªn ng−u tÊt, nhò h−¬ng, mét d−îc, kh−¬ng ho¹t, b¹ch chØ, t«
méc, ngò gia b×, hång hoa, thæ phôc linh, mçi thø ®Òu 10g. TÊt c¶ t¸n bét, ch−ng n−íc, ch−êm
chç ®au ngµy 1 - 2 lÇn, mçi lÇn 1h.
+ Kinh nghiÖm cña mét sè t¸c gi¶ Trung Quèc dïng chÕ phÈm d¹ng tiªm chÕ tõ c©y
B¹ch hoa xµ tiªm vµo huyÖt hoÆc vµo tÜnh m¹ch cïng víi thanh huyÕt ngät 5%x 500ml; c¸ch
ngµy mét lÇn, 15 lÇn lµ mét liÖu tr×nh cã t¸c dông ho¹t huyÕt tiªu thòng rÊt tèt. ë ViÖt Nam,
ch−a dïng d¹ng tiªm.
4. Phèi hîp ®iÒu trÞ.
NÕu bÖnh nÆng th× phèi hîp phÉu thuËt.
5. ChÈn liÖu tham kh¶o.
Tiªu chuÈn ph©n thÓ viªm t¾c tÜnh m¹ch chi:
5.1. Tiªu chuÈn cña thÊp nhiÖt ø trÖ:
+ Chi thÓ s−ng ®au, ch−íc nhiÖt, ®¸m sîi ®á xung huyÕt, sê r¾n ch¾c.
+ Ph¸t sèt, miÖng kh«, tiÓu ®á, tiÖn bÕ.
+ L−ìi hång x¸m, rªu vµng nhên, m¹ch ho¹t huyÒn hoÆc s¸c.
(cø cã 2 trong 3 tiªu chuÈn trªn cã thÓ chÈn ®o¸n thÓ bÖnh).
5.2. Tiªu chuÈn thÓ khÝ h− ø trÖ:
+ Chi thÓ s−ng ®au, da x¸m hång, ch¾c c¨ng.
+ DiÖn s¾c nuy vµng, b× ph¹p n¹p sai, t©m quÝ khÝ ®o¶n.
+ L−ìi x¸m nhît, rªu tr¾ng, m¹ch tÕ nh−îc.
Cã 2 trong 3 tiªu chuÈn trªn lµ chÈn ®o¸n thÓ bÖnh.
- Bµi thuèc 1:
Ých mÉu th¶o 60 - 100g Tö th¶o 15g
Tö hoa ®Þa ®inh 30g XÝch th−îc 15g
§an b× 15g Sinh cam th¶o 30g
Mçi ngµy s¾c uèng 1 thang.
+ Gia gi¶m:
• NÕu chÊt l−ìi hång, m¹ch ho¹t s¸c, sèt cao th× gia thªm: viªn ng−u gi¸c 15 - 30g,
sinh th¹ch cao 60 - 100g, sµi hå 10 - 15g.
• NÕu rªu l−ìi dµy vµng nhên lµ thÊp nhiÖt nÆng th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng 5 -
10g, hoµng cÇm 15g, hoµng b¸ 15g.
• NÕu triÖu chøng nÆng th× uèng “Thanh l¹c t¸n”: qu¶ng gi¸c phÊn 3g, ng−u hoµng
1,5g, tam thÊt 3g, mçi ngµy chia 2 lÇn (d¹ng t¸n bét).
Ph−¬ng thuèc nµy lµ tiªu u côc, −u tiªn vÒ sau khi ®iÒu trÞ di chøng (Trung y t¹p
chÝ, 1982) ).
- Bµi thuèc 2:
Khæ s©m 9g Hoµng kú 9g
http://www.ebook.edu.vn 32
C«n bè 9g Cam th¶o 10g
ChÕ phô tö 6 - 10g Hång hoa 6g
Méc qua 15g QuÕ chi 10g
TÕ t©n 6g T− th¹ch 9g
HuyÒn s©m 9g LÖ chi h¹ch 6g
Träng l©u 9g H¶i c¶o 9g
(Trung y Thiªn T©n ,1981).
5.3. Tham kh¶o ®iÒu trÞ:
Theo tµi liÖu cña L−u Duy Phæ, 1987. T¸c gi¶ chän 50 bÖnh nh©n viªm t¾c tÜnh m¹ch chi
d−íi. Theo y lý, 50 bÖnh nh©n nµy ®−îc chia vµ luËn trÞ thµnh 3 thÓ:
+ ThÓ thÊp nhiÖt h¹ tró: dïng kim ng©n hoa, tö hoa ®Þa ®inh, bå c«ng anh; gia thªm: quÝ
tö, hoµng cÇm, chÕ sinh ®Þa, ®an b×, liªn kiÒu, sinh hoµng kú, thuyÒn tho¸i, sinh cam th¶o, sinh
®¹i hoµng; ®¾p ch−êm côc bé (trén bét víi n−íc Êm ®¾p ngµy 1 lÇn).
+ ThÓ khÝ - huyÕt ø trÖ dïng: ®µo nh©n, hång hoa, kª huyÕt ®»ng, ®an s©m, chÕ nhò
h−¬ng, chÕ mét d−îc, ®Þa miÕt trïng, v−¬ng bÊt l−u hµnh, l¹c l¹c th«ng, méc th«ng, xuyªn
ng−u tÊt, thæ bèi mÉu, quÕ chi, cam th¶o; xen kÏ uèng Ýt ho¹t l¹c ®an, yªn toµn phiÕn; t¹i chç
®¾p ®Ó tiªu viªm t¸n.
+ Nhãm tú thËn hao h− chän uèng “D−¬ng hoµ thang hãa” (5 thang):
§−¬ng qui, hoµng kú, liªn nhôc, l¹c ®¼ng s©m, ý dÜ nh©n, thiªn ma, xÝch th−îc, ®an
s©m, kû tö, trÇn b×, chÕ nhò h−¬ng, chÕ mét d−îc, léc gi¸c x−¬ng, thæ bèi mÉu, cam th¶o, bét
nhôc quÕ (xung phôc).
Dïng ngoµi: phßng phong, kinh giíi, khæ s©m, ng¶i diÖp, liªn kiÒu, tróc tiªu, b¹c hµ
diÖp, thuyÒn tho¸i, huyÒn minh phÊn. C¸ch dïng: röa s¹ch gi· n¸t ®¾p ngoµi. KÕt qña: khái
97%, kh«ng kÕt qña 4/35 (b¸o c¸o cña Häc viÖn Trung y, tØnh Hå Nam, 1987).


BÖNH VAN TIM PHONG THÊP TÝNH
(thÊp tim tiÕn triÓn)
1. §¹i c−¬ng.
+ BÖnh van tim phong thÊp tÝnh lµ bÖnh tæn h¹i van tim do viªm nhiÔm dÉn ®Õn ph¶n
øng biÕn d¹ng loÐt sïi néi t©m m¹c.
L©m sµng biÓu hiÖn: van tim dµy lªn vµ bÞ biÕn d¹ng gå ghÒ g©y hÑp lç van hoÆc lµ khi
van ®ãng sÏ kh«ng kÝn lµm cho chøc n¨ng cña tim bÞ rèi lo¹n vµ nhÞp tim kh«ng ®Òu.
+ YHCT cho r»ng: bÖnh thuéc ph¹m trï t©m quÝ, chÝnh xung, thñy thòng, t©m tý vµ kh¸i
suyÔn. Nguyªn nh©n th−êng lµ chÝnh khÝ h− tæn, ngo¹i tµ thõa h− mµ x©m nhËp l¹i lôy ®Õn
t¹ng t©m thµnh t©m tý.
T©m bÖnh tøc khÝ - huyÕt vËn hµnh kh«ng l−u th«ng dÉn ®Õn khÝ trÖ huyÕt ø, ¶nh h−ëng
®Õn phÕ khÝ t©m m¹ch; phÕ khÝ trë t¾c, kh«ng gi¸ng ®−îc sinh ngùc tøc khÝ ®o¶n, kh¸i thÊu bÊt
tóc hoÆc l¹c trë phÕ ø; khÝ - huyÕt nghÞch lo¹n, ph¸t sinh huyÕt l¹c liªn lôy ®Õn tú thËn, khÝ
ho¸ thÊt ®iÒu, vËn hãa v« lùc ¶nh h−ëng ®Õn th«ng ®iÒu thñy ®¹o dÉn ®Õn thuû thÊp ph¹m l·m
tÊt sinh niÖu Ýt mµ phï thòng, triÖu chøng nghiªm träng lµ thñy ©m l¨ng t©m s¹ phÕ.
+ ChÈn ®o¸n:

http://www.ebook.edu.vn 33
BÖnh sö: bÖnh sö cã phong thÊp nhiÖt ho¹t ®éng cÊp tÝnh.
L©m sµng: khi cßn nhÑ hoÆc thêi kú ®Çu cã thÓ triÖu chøng kh«ng râ rµng, ®a phÇn cã
thÓ thÊy triÖu chøng cña bÖnh van 2 l¸ hoÆc van ®éng m¹ch chñ.
XÐt nghiÖm: X. quang lång ngùc, ®iÖn t©m ®å, siªu ©m tim ®Òu cã thÓ gióp cho chÈn
®o¸n x¸c ®Þnh.
2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
2.1. §µm ø tý trë:
+ T©m quÝ chÝnh xung, hung bÜ khÝ cÊp, m¸ mÆt xanh tÝm, kh¸i suyÔn ®a ®µm, nÆng l¹c
huyÕt, ®Çu cho¸ng thiÕu lùc (ph¹p lùc), chÊt l−ìi xanh tÝa, cã ban ø, rªu nhên, m¹ch tÕ ho¹t
s¸c hoÆc kÕt ®¹i do (hÑp van ®éng m¹ch chñ).
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: dung ®µm khai khiÕu ho¸ ø th«ng l¹c.
+Ph−¬ng Thuèc: hîp ph−¬ng “Giíi b¹ch qua l©u b¸n h¹ thang” víi “§an s©m Èm” gia
gi¶m:
Giíi b¹ch 15g Qua l©u vá 12g
Diªm thÊt bét 3g Cam th¶o 5g
Ph¸p b¸n h¹ 10g ChØ x¸c 12g
QuÕ chi 10g Tróc nhù 10g
§an s©m 20g Xuyªn khung 12g
§inh h−¬ng (sau) 10g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu tøc ngùc nhiÒu, t©m thèng , m«i xanh tÝa th× gia thªm: ®µo nh©n 10g, hång hoa
10g, xÝch th−îc 12g, diªn hå s¸ch 15g.
- NÕu sau lao ®éng mÖt th× gia thªm: hoµng kú 20g, ®−¬ng qui 12g, ®¼ng s©m 15g.
- NÕu t©m quÝ bÊt an, ®ªm ®a méng th× gia thªm: sinh long cèt 30g (tr−íc), sinh mÉu lÖ
30g (tr−íc).
2.2. Èm l¨ng t©m - phÕ:
+ Tøc ngùc t©m quÝ, suyÔn kh¸i khÝ sóc, h«ng s−ên ch−íng ®au, thiÖn ¸n; ®µm ®a s¾c
tr¾ng, thËm chÝ cã bät s¾c hång hoÆc m¸u t−¬i, m¸ mÆt xanh tÝa, tr¾ng bÖch; rªu tr¾ng nhên,
m¹ch trÇm huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: tiÕt phÕ lîi thñy, b×nh suyÔn chØ kh¸i.
+ Ph−¬ng d−îc: “§×nh lÞch ®¹i t¸o t¶ phÕ thang” gia gi¶m.
§×nh lÞch tö 30g Tang b¹ch b× 20g
Hång b× 10g Méc th«ng 15g
§¹i t¸o 7 qu¶ C¸t c¸nh 10g
ChÝch ma hoµng 10g Sa tiÒn tö 20g
Cam to¹i lïi 3 - 5g Tr¹ch t¶ 15g
H¹nh nh©n 10g.
+ Gia gi¶m:

http://www.ebook.edu.vn 34
- NÕu kh¸i suyÔn ngùc tøc, kh«ng n»m ngöa ®−îc th× gia thªm: can kh−¬ng 10g, tÕ t©n
10g, b¸n h¹ 12g.
- NÕu phiÒn kh¸t niÖu Ýt, ®¹i tiÖn bÝ kÕt th× gia thªm: h¸n phßng kû 15g, sinh ®¹i hoµng
15 - 20g (s¾c sau), tr− linh 10g, ®¹i phóc b× 15g.
2.3. T©m khÝ bÊt tóc:
+T©m quÝ chÝnh xung, hung bÜ khÝ sóc, sau ho¹t ®éng hoÆc g¾ng søc nÆng lªn , mÖt mái
thiÕu lùc, ho kh¹c ®êm nhiÒu, thËm chÝ ®êm cã m¸u, l−ìi nhît h×nh bÖu, m¹ch tÕ nh−îc v« lùc
hoÆc kÕt ®¹i.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ Ých t©m khÝ - ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “Thiªn v−¬ng bæ t©m ®an” gia gi¶m.
Hoµng kú 30g §¼ng s©m 15g
ChÝch viÔn trÝ 10g §−¬ng qui 12g
Xuyªn khung 15g ChÝch cam th¶o 10g
Hång hoa 10g §an s©m 15g
Toan t¸o nh©n 15g Phôc thÇn 15g
B¹ch truËt 10g ChØ x¸c 12g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu khÝ ©m bÊt tóc th× gia thªm:sa s©m 15g, m¹ch ®«ng 15g, ngò vÞ tö 12g.
- ¢m h− ho¶ v−îng th× gia thªm: hoµng b¸ 12g, sinh ®Þa 12g.
- NÕu nh− tÝm t¸i, tøc ngùc, t©m thèng th× gia thªm: quÕ chi 10g, sinh long cèt 30g,
(tr−íc) sinh mÉu lÖ 30g (tr−íc).
2.4. T©m thËn l−ìng h−:
+ S¾c mÆt x¸m tèi, suyÔn kh¸i khÝ cÊp, hung bÜ tøc xóc kh«ng thÓ n»m ®−îc, thñ tóc
kh«ng Êm, t©m quÝ, mÆt m¸ vµ tø chi phï thòng, tiÓu tiÖn ng¾n Ýt; l−ìi nhît bÖu, r×a cã h»n
r¨ng; m¹ch trÇm tÕ nh−îc hoÆc kÕt ®¹i.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n d−¬ng, lîi thñy, tiªu thòng, b×nh suyÔn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ch©n vò thang” gia gi¶m.
ChÕ phô tö (s¾c tr−íc) 15g Nhôc quÕ 15g
Tr¹ch t¶ 10g H¸n phßng kû 15g
Phôc linh 20g HËu ph¸c 12g
§¹i phóc b× 12g B¹ch truËt 12g
Hoµng kú 15g Sa tiÒn th¶o 15g
Hång s©m 10g Can kh−¬ng 10g
+ Gia gi¶m:
.-NÕu mÆt phï, th©n thòng, nÆng tõ th¾t l−ng trë xuèng th× gia thªm: tr− linh 12g, hå l«
ba 12g, sinh kh−¬ng b× 10g.
.-NÕu t©m quÝ, m«i l−ìi tÝm th× gia thªm: ®an s©m 15g, hång hoa 15g, ®−¬ng qui 10g,
xuyªn khung 12g.


http://www.ebook.edu.vn 35
- NÕu thËn bÊt n¹p khÝ, khi g¾ng søc (®éng t¾c suyÔn) th× gia thªm: ®¼ng s©m
15g, chÝch cam th¶o 10g, ngò vÞ tö 20g, s¬n thï du 20g.




http://www.ebook.edu.vn 36
2.5. Tú thËn d−¬ng h−:
+ MÖt mái v« lùc, m¸ mÆt tr¾ng bÖch, hung tøc qu¶n bÜ, thùc thiÓu, tiÖn láng, bông
tr−íng ®Çy, h¹ chi phï thòng, tiÓu ng¾n Ýt, l−ìi nhît rªu nhên; m¹ch trÇm huyÒn tÕ hoÆc kÕt
®¹i.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú lîi thñy, Ých thËn b×nh suyÔn.
+Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “Qui tú thang” hîp “ThËn khÝ hoµn” gia gi¶m.
Hoµng kú 20g §¼ng s©m 15g
B¹ch truËt 10g Phôc linh 20g
§−¬ng qui 10g ChÝch th¶o 10g
ChÕ phô phiÕn 10g Thôc ®Þa 20g
Tr¹ch t¶ 10g S¬n thï du 10g
Hoµi s¬n d−îc 20g QuÕ chi 10g.
+Gia gi¶m:
- NÕu tõ l−ng trë xuèng phï , Ên lâm, phï mÒm thªm ®¹i phóc b× 15g, hËu ph¸c 15g,
méc th«ng 12g.
-NÕu t©m quÝ t©m lÞm th× thªm linh tö th¹ch 30g (s¾c tr−íc), khæ s©m 15g.
3. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
3.1. Ch©m cøu:
+ ThÓ ch©m: néi quan, thÇn m«n, gi¶n sö, thiÕu phñ, khóc tr¹ch, th«ng lý, ®¶n trung.
Phèi hîp: th¸i xung, d−¬ng l¨ng tuyÒn, thñy ph©n, trung cùc, khóc cèt, thñy tuyÒn, phi d−¬ng,
phÕ du, hîp cèc.
B×nh bæ b×nh t¶, mçi ngµy mét lÇn, mçi lÇn 2 - 3 huyÖt (th©n thÓ) phèi hîp víi 1 - 2
huyÖt; ch©m 7 - 10 ngµy lµ mét liÖu tr×nh.
+ NhÜ ch©m: t©m, phÕ, thËn, can, tú, vÞ, néi tiÕt, ngùc; mçi ngµy 1 lÇn, mçi lÇn 1 -
4 huyÖt (hµo ch©m kÝch thÝch); l−u 20 - 30’; 7 - 10 ngµy thay ®æi 1 lÇn. HoÆc dïng
v−¬ng bÊt l−u hµnh tö, l¹i phôc tö (¸p huyÖt ph¸p) mçi lÇn 3 - 5 huyÖt, 3 - 7 ngµy th×
thay ®æi 1 lÇn.
3.2. §¬n thuèc nghiÖm ph−¬ng:
QuÕ chi 10g ChÝch th¶o 6g
Hoµng kú 20g Sinh mÉu lÖ 30g
B¸ch hîp 15g M¹ch ®«ng 12g
Th¸i tö s©m 20g Sinh long cèt 30g
§¹i t¸o 7 qu¶ Duy tiÓu m¹ch 30g.
Mçi ngµy 1 thang s¾c uèng.
§iÒu trÞ thÊp tim cã nhÞp tim kh«ng ®Òu:
XÝch th−îc 20g QuÕ chi 10g
Hång hoa 15g H−¬ng phô 10g
§µo nh©n 10g §an s©m 20g

http://www.ebook.edu.vn 27
Ých mÉu th¶o 20g UÊt kim 10g
Xuyªn khung 12g.
3.3. L©m sµng tinh hoa:
+ Theo tµi liÖu cña L−u Kú, L−u Linh Lîi ( t¹p chÝ Trung y - d−îc C¸t L©m 6/1994),
dïng T©y - Trung y kÕt hîp ®Ó ®iÒu trÞ 48 bÖnh nh©n bÞ suy tim cã hiÖu qña mü m·n.
- Dông d−îc: nh©n s©m hoÆc ®¼ng s©m, hoµng kú, phô tö, quÕ chi, xuyªn khung, kª
huyÕt ®»ng, b¹ch mao c¨n, phôc linh, ®×nh lÞch tö, tang b¹ch b×.
KhÝ h− nÆng th× dïng: nh©n s©m, hoµng kú, phô tö, quÕ chi.
NÕu huyÕt ø th× thªm tam l¨ng, nga truËt.
Phï, tiÓu Ýt th× thªm sa tiÒn tö, ®«ng qua tö.
NÕu khÝ ©m l−ìng h− th× gia thªm: m¹ch m«n, ngò vÞ tö; mçi ngµy 1 tÔ 150 ml n−íc
chia 2 -4 lÇn uèng.
-Phèi hîp T©y y: dïng thuèc c−êng tim, lîi niÖu khi cÇn thiÕt, nghØ ng¬i, ¨n gi¶m muèi.
-KÕt qu¶ râ 38 bÖnh nh©n, hiÖu qu¶ 7, kh«ng hiÖu qu¶ 3 bÖnh nh©n.
+ Theo tµi liÖu cña Long NhÊt B×nh ( t¹p chÝ Y häc TriÕt Giang - 1995):
-Long Kú giíi thiÖu: dïng “«n d−¬ng ho¸ ø thang”®Ó ®iÒu trÞ 36 bÖnh nh©n bÞ suy tim
thÊy hiÖu qu¶ râ 8, cã kÕt qu¶ 24, kh«ng kÕt qu¶ 4.
-Thuèc: phô tö, quÕ chi, sinh hoµng kú, phßng kû, sao b¹ch truËt, sao ®¼ng s©m, m¹ch
®«ng, ngò vÞ tö, ®an s©m, uÊt kim, xuyªn khung, gi¸ng h−¬ng, xÝch th−îc.
NÕu ngùc tøc khÝ cÊp th× gia thªm: qua l©u, giíi b¹ch, chØ x¸c.
NÕu cã phï th× gia thªm: Ých mÉu th¶o, tr¹ch t¶, tr− linh b×, phôc linh b×, sa tiÒn tö.
NÕu kh¸i thÊu, ®µm nhiÒu cã viªm nhiÔm th× gia thªm: quÊt hång, h¹nh nh©n, b¸ch bé,
tö uyÓn, kim ng©n hoa, thÊt diÖp nhÊt chi hoa, nh− tinh th¶o.
Thêi kú hoµ gi¶i: dïng phßng kû, “Hoµng kú hîp sinh m¹ch Èm”, ngµy 1 tÔ,3 th¸ng lµ
mét liÖu tr×nh.
+Theo tµi liÖu cña L−u Ng©n (t¹p chÝ Trung y tØnh Hå Nam, 1992 ):
-Dïng Ých khÝ, ho¹t huyÕt, lîi thñy cho 51 bÖnh nh©n bÞ suy tim thÊy hiÖu qu¶ râ, trong
®ã:
Suy tim ®é I: 11 bÖnh nh©n.
Suy tim ®é II: 35 bÖnh nh©n.
Suy tim ®é III: 5 bÖnh nh©n.
- Thuèc: Hoµng kú 20g, s©m 15g, ®an s©m, ®−¬ng qui, phôc linh, tr¹ch t¶ ®Òu 10g,
chÝch th¶o 6g.
-NÕu t©m phiÒn, thÊt miªn, tù h·n, l−ìi ®á th× gia thªm: sinh ®Þa, a giao, ngò vÞ tö.
-NÕu m«i, l−ìi tÝm x¸m th× gia thªm: ®µo nh©n, xuyªn khung, hång hoa, xÝch th−îc.
-NÕu chi l¹nh th× gia thªm: phô tö, nhôc quÕ, ®ç träng.
-NÕu phï thòng th× gia thªm: méc th«ng, sinh kh−¬ng b×, ®¹i phóc b×.
-NÕu khíp ®au th× gia thªm: tôc ®o¹n, ngò gia b×, uy linh tiªn.


http://www.ebook.edu.vn 28
viªm thËn, viªm cÇu thËn cÊp tÝnh
1. §¹i c−¬ng.
1.1. Kh¸i qu¸t vÒ nguyªn nh©n bÖnh lý:
Viªm thËn, viªm cÇu thËn cÊp tÝnh hay gäi t¾t lµ viªm thËn cÊp tÝnh, khëi bÖnh ®ét
ngét, diÔn biÕn ng¾n. Tû lÖ m¾c bÖnh nhiÒu nhÊt lµ tuæi häc sinh vµ nhi ®ång, nam nhiÒu
h¬n n÷. BÖnh khëi ph¸t th−êng liªn quan mËt thiÕt víi qu¸ tr×nh viªm, nhiÔm trïng, nhiÔm
siªu vi trïng tr−íc ®ã. Th«ng th−êng chøng bÖnh xuÊt hiÖn sau viªm nhiÔm tõ 2- 3 tuÇn víi
c¸c triÖu chøng ®Æc tr−ng: phï thòng, cao huyÕt ¸p, ®¸i m¸u vµ protein niÖu (albumin
niÖu), thËm chÝ ®¸i ra c¶ huyÕt cÇu tè. §a sè c¸c bÖnh nh©n sau khi ®iÒu trÞ 4 - 8 tuÇn, c¸c
triÖu chøng thuyªn gi¶m vµ khái hoµn toµn; tuy nhiªn mét sè tr−êng hîp cã thÓ ph¸t triÓn
thµnh viªm thËn m¹n tÝnh.
1.2. Theo Y häc hiÖn ®¹i :
+HÇu hÕt viªm thËn cÊp tÝnh cã liªn quan ®Õn viªm nhiÔm cÊp tÝnh, quan träng lµ cã ¶nh
h−ëng ®Õn tiÓu cÇu thËn theo c¬ chÕ tù miÔn dÞch.
+ Nguyªn nh©n:
- Vi sinh vËt g©y viªm nhiÔm phÇn nhiÒu lµ vi khuÈn (liªn cÇu khuÈn lµ nhiÒu nhÊt, sè Ýt
lµ tô cÇu, phÕ viªm song cÇu khuÈn vµ trùc khuÈn th−¬ng hµn).
- NhiÔm ®éc tè bÖnh truyÒn nhiÔm (thñy ®Ëu, sëi...) vµ nhiÔm ng−îc nguyªn trïng (ký
sinh trïng sèt rÐt).
- Viªm thËn cÊp tÝnh kh«ng ph¶i do c¸c nguyªn nh©n viªm nhiÔm trùc tiÕp kÓ trªn g©y
nªn, mµ lµ sau viªm nhiÔm do ph¶n øng miÔn dÞch phøc hîp gi÷a kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ
l¾ng ®äng ë cÇu thËn dÉn ®Õn; hay gÆp nhÊt lµ viªm nhiÔm do liªn cÇu khuÈn tan huyÕt nhãm
B mµ tr−íc ®ã th−êng g©y viªm häng, viªm amidan, viªm da môn mñ, viªm tai gi÷a, tinh hång
nhiÖt. Phøc hîp kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ l¾ng ®äng ë mµng ®¸y tiÓu cÇu thËn t¹o nªn tæn
th−¬ng m·n tÝnh ë mµng ®¸y tiÓu cÇu thËn, mµng ®¸y bÞ th©m nhiÔm tan ra, t¨ng sinh vµ x¬
hãa , sau ®ã tæn th−¬ng néi m¹c huyÕt qu¶n cña mµng ®¸y tiÓu cÇu thËn.
2. Theo Y häc cæ truyÒn.
Viªm thËn th−êng ®−îc m« t¶ trong ph¹m trï “Thñy thòng”, ®a phÇn lµ do ngo¹i tµ x©m
ph¹m, Èm thùc thÊt th−êng, lao quyÖn néi th−¬ng. BÖnh l©u ngµy th−êng ¶nh h−ëng ®Õn c¸c
t¹ng (phÕ, tú, thËn) lôy ®Õn bµng quang vµ tam tiªu; do tiªn thiªn bÈm phô bÊt tóc hoÆc do thÓ
chÊt h− nh−îc c¶m thô ngo¹i tµ, phong tµ, thñy thÊp, nhiÖt ®éc... Sau khi c¶m ph¶i tµ yÕm ë
trong cã thÓ kho¶ng 1 - 4 tuÇn th× ph¸t bÖnh. Tãm t¾t nguyªn nh©n c¬ chÕ bÖnh lý nh− sau:
2.1. Phong hµn x©m l¨ng, phong thñy t−¬ng b¸c:
NÕu nh− do phong hµn th× phÕ khÝ uÊt kiÖt; nÕu do phong nhiÖt th× phÕ khÝ mÊt thanh
th¨ng, tuyªn gi¸ng, trªn kh«ng thÓ tuyªn ph¸t thÓ t©n, d−íi kh«ng thÓ th«ng ®iÒu thñy ®¹o
xuèng bµng quang dÉn ®Õn phong c¸t thñy trë, phong thñy t−¬ng b¸c, bªn trong ph¹m vµo
t¹ng phñ kinh l¹c, bªn ngoµi thÊm ra tø chi c¬ phu mµ ph¸t bÖnh.
2.2.Thñy thÊp néi ®×nh, tú mÊt kiÖn vËn:



http://www.ebook.edu.vn 29
KhÝ hËu, hoµn c¶nh tiÒn thÊp hoÆc vò thñy, thñy thÊp néi x©m, lµm khèn trë tú d−¬ng,
tú mÊt vËn chuyÓn bÊt n¨ng thanh th¨ng gi¸ng träc dÉn ®Õn thñy thÊp kh«ng thÓ h¹ hµnh, tÈm
ë c¬ phu mµ ph¸t ra thñy thòng.
NÕu thÊp nhiÖt h¹ tró, tæn th−¬ng h¹ tiªu huyÕt l¹c cã thÓ dÉn ®Õn niÖu huyÕt.
2.3. Sang th−¬ng- t¹ng phñ néi ®éc:
Da nhiÒu môn nhät, tµ ®éc néi x©m, t¹ng phñ bÞ h¹i dÉn ®Õn phÕ mÊt th«ng ®iÒu, tú mÊt
kiÖn vËn, thËn bÊt n¨ng chñ thñy ¶nh h−ëng ®Õn c«ng n¨ng chuyÓn hãa t©n dÞch, thñy thÊp l−u
trÖ ë c¬ phu mµ thµnh thuû thòng. NÕu nh− nhiÖt ®éc tæn th−¬ng ®Õn h¹ tiªu sÏ g©y nªn huyÕt
l¹c, tiÓu tiÖn cã m¸u.
Ngoµi ra, nhiÖt ®éc uÊt ë can kinh g©y hao tæn can ©m, can d−¬ng th−îng nghÞch dÉn
®Õn ®au ®Çu huyÒn vùng, thËm chÝ kinh quyÕt, thÇn h«n, t©m quÝ hoÆc thÊp tµ néi thÞnh, tú
thËn suy kiÖt, tam tiªu khÝ c¬ trë t¾c, th¨ng d−¬ng thÊt ®iÒu sÏ ph¸t sinh thiÓu niÖu, v« niÖu,
n«n khan hoÆc n«n möa, thËm chÝ h«n mª... §ã lµ chøng thuû ®éc néi bÕ.
3. ChÈn ®o¸n.
+ TiÒn sö: cã viªm nhiÔm tr−íc ®ã 1 - 4 tuÇn.
+ Khëi bÖnh cÊp tÝnh :
-Ph¸t bÖnh ®ét ngét, møc ®é nÆng hay nhÑ kh¸c nhau. Tuy nhiªn, ®a sè håi phôc hoµn
toµn trong vßng 6 th¸ng ®Õn 1 n¨m.
- Th−êng cã phï, cao huyÕt ¸p, cã albumin niÖu, huyÕt niÖu, trô h×nh niÖu, cã ure huyÕt
t¨ng cao trong thêi gian ng¾n; siªu ©m kiÓm tra thËn kh«ng thÊy bÞ nhá teo.
4. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
Nh×n chung, trong ®iÒu trÞ th−êng chia ra thêi kú cÊp tÝnh vµ thêi kú håi phôc.
+Thêi kú cÊp tÝnh lµ tµ thùc chÝnh thÞnh.
+ Thêi kú håi phôc th−êng lµ chÝnh h− tµ thiÕu.
4. 1. Thêi kú cÊp:
Phï to lµ chñ yÕu, ®iÒu trÞ ®a phÇn lµ tuyªn phÕ lîi thñy hoÆc lµ kiÖn tú thÈm thÊp lµ
chñ. NÕu ®¸i m¸u lµ chÝnh th× thanh lîi thÊp nhiÖt kÕt hîp víi l−¬ng huyÕt chØ huyÕt lµ chñ.
Khi cã biÖn chøng ph¶i ph©n biÖt h− hay thùc. NÕu chøng h− ph¶i bæ h−, «n bæ t©m - d−¬ng,
t¶ phÕ lîi thuû, b×nh can thanh nhiÖt, th«ng phñ t¶ träc ph¸p.
4.1.1. ThÓ phong hµn ph¹m phÕ:
+ TriÖu chøng: khëi ph¸t ®ét ngét, phï mi m¾t, tø chi vµ toµn th©n; phï thòng, s¾c da
kh« s¸ng, Ên lâm, tiÓu tiÖn ng¾n vµ Ýt, sî l¹nh sî giã, ®a sè tr−êng hîp cã ph¸t sèt, c¸c khíp
®au mái, mòi t¾c hoÆc kh¸i thÊu khÝ ®o¶n, l−ìi nhît rªu tr¾ng máng, m¹ch phï khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ phong t¸n hµn - th«ng d−¬ng lîi thñy.
+ Ph−¬ng thuèc: “ViÖt tú thang hîp ph−¬ng ngò linh t¸n” gia gi¶m.
Ma hoµng 6g H¹nh nh©n 10g
Phßng phong 10g QuÕ chi 10g
Phôc linh 6g Tr− linh 12g
B¹ch truËt 6g Tr¹ch t¶ 10g
Sinh th¹ch cao 15g Sinh kh−¬ng 3 l¸t

http://www.ebook.edu.vn 30
+ Gia gi¶m:
- NÕu kh¸i thÊu ngµy cµng t¨ng th× gia thªm: tang b¹ch b× 10g, ®×nh lÞch tö 10g, trÇn b×
6g, t« tö 10g.
- NÕu h·n xuÊt, sî giã, tiÓu tiÖn bÊt lîi, phï thòng nÆng kh«ng rót lµ khÝ biÓu ®· h−,
thñy thÊp néi ®×nh th× ph¶i dïng “Phßng kû hoµng kú thang” gia gi¶m.



4.1.2. Phong nhiÖt ph¹m phÕ:
+§ét nhiªn mi m¾t vµ mÆt phï thòng, ph¸t sèt h·n xuÊt, hÇu häng s−ng ®au, miÖng kh«
kh¸t, tiÓu tiÖn ng¾n ®á, r×a l−ìi vµ ®Çu l−ìi h¬i hång, rªu vµng máng, m¹ch phï s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ phong thanh nhiÖt - l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ng©n kiÒu t¸n” gia gi¶m.
Kim ng©n hoa 10g Liªn kiÒu 10g
B¹c hµ (sau) 6g C¸t c¸nh 10g
Sinh cam th¶o 6g Ho¹t th¹ch 15g
B¹ch mao c¨n 15g Sa tiÒn th¶o 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu hÇu häng s−ng ®au th× gia thªm: s¬n ®Ëu c¨n 10g, s¹ can 10g, ng−u bµng tö 10g.
-TiÓu tiÖn ng¾n Ýt th× thªm: phôc linh b× 6g, tr− linh 10g.
-HuyÕt niÖu th× thªm : ®¹i kÕ 6g, tiÓu kÕ 6g, h¹n liªn th¶o 10g, ngÉu tiÕt 10g, cam th¶o
10g.
-N«n möa th× gia thªm: tróc nhÞ 6g, kh−¬ng b¸n h¹ 6g.
- NÕu ®au ®Çu th× gia thªm: c©u ®»ng 10g, ®Þa hoµng long 5g (t¸n bét), cóc hoa 6g.
- §¹i tiÖn bÝ kÕt th× gia thªm: toµn qua l©u 15g.
.-MiÖng ®¾ng, kh¸t nhiÒu th× gia thªm: th¹ch cao 20g, l« c¨n 10g.
4.1.3. NhiÖt ®éc .
Khi t¸i ph¸t th−êng cã môn nhät, lë ngøa , tµ ®éc néi x©m, mi m¾t vµ toµn th©n phï nÒ,
niÖu Ýt s¾c ®á, miÖng ®¾ng kh¸t, t©m phiÒn tiÖn bÕ, l−ìi hång, rªu vµng máng hoÆc vµng nhên,
m¹ch phï s¸c hoÆc ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc - ho¸ thÊp tiªu thòng.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ngò vÞ tiªu Èm” gia gi¶m.
Kim ng©n hoa 10g Thanh ®¹i diÖp 10g
Thu cóc hoa 6g Tö hoa ®Þa ®inh 10g
Bå c«ng anh 10g B¹ch mao c¨n 15g
B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 15g XÝch tiÓu ®Ëu 12g.
Ngäc mÔ tu 6g
+ Gia gi¶m:
- NÕu sang ®éc, ma lan (lë, ngøa, loÐt) th× thªm: th−¬ng truËt 10g, khæ s©m 10g, thæ
phôc linh 10g.
http://www.ebook.edu.vn 31
- NÕu côc bé s−ng ®á th× thªm: ®an b× 10g, xÝch th−îc 10g.
- NÕu b× phu ngøa, môn hoÆc thÊp chÈn th× thªm: phï b×nh 6g, b¹ch tiªn b× 12g, ®Þa phô
tö 10g, nhÉn ®«ng ®»ng 8g.
4.1.4. Thñy thÊp phï thòng.
+Chi thÓ phï thòng, h¹ chi vµ th¾t l−ng trë xuèng nÆng h¬n, tiÓu tiÖn ng¾n Ýt kh«ng
trong, th©n nÆng khã ho¹t ®éng, ngùc tøc, ng¹i ¨n, rªu l−ìi tr¾ng nhên, m¹ch trÇm ho·n.
+ Ph−¬ng Ph¸p ®iÒu trÞ: thÈm thÊp lîi thñy - th«ng d−¬ng tiªu thòng.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ngò linh t¸n” hîp ph−¬ng “Ngò linh b× Èm” gia gi¶m.
Phôc linh 6g Tr− linh 12g
Tr¹ch t¶ 10g B¹ch truËt 10g
TrÇn b× 6g §¹i phóc b× 10g
Tang b¹ch b× 10g QuÕ chi 6g
+ Gia gi¶m:
- NÕu nöa trªn th©n ng−êi phï nÆng, cã thÓ cã kh¸i thÊu th× thªm: ma hoµng 6g, h¹nh
nh©n 10g, t« diÖp 10g.
- NÕu nöa chi d−íi th©n ng−êi phï nÆng h¬n, mÖt mái, miÖng nh¹t, bông ch−íng th× bá
tang b¹ch b×; gia thªm: hËu ph¸c 10g, phßng kû 10g.
-Th©n l¹nh chi l¹nh, m¹ch trÇm tr× th× thªm: chÕ phô tö 6g, can kh−¬ng 6g.
4.1.5. BiÕn chøng:
+ Can d−¬ng th−îng nghÞch, can phong néi ®éng: ®au ®Çu huyÒn v÷ng, phiÒn t¸o,
miÖng ®¾ng, niÖu ®á thËm chÝ nÆng kinh quyÕt, co giËt h«n mª, l−ìi hång, rªu l−ìi vµng th«,
m¹ch huyÒn.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: b×nh can t¶ ho¶ - tiÒm d−¬ng tøc phong - lîi niÖu khai khiÕu.
- Ph−¬ng thuèc: “Linh d−¬ng c©u ®»ng thang” gia gi¶m:
Linh d−¬ng gi¸c (uèng bét) 3g C©u ®»ng 15g
Th¹ch quyÕt minh 12g Phôc thÇn 10g
Sinh b¹ch th−îc 10g Cóc hoa 10g
Sinh cam th¶o 6g Sa tiÒn tö 10g
§¹m tróc nhù 6g Tr¹ch t¶ 10g
Tr©n ch©u mÉu 5g Tang diÖp 10g
Sinh ®Þa 12g
Uèng kÌm thªm “Tö tuyÕt ®an” 1 viªn/ngµy.
+ Thñy khÝ th−îng phiÕm, l¨ng t©m t¹ phÕ, chi thÓ phï thòng, kh¸i ¸ch khÝ cÊp, t©m quÝ
hung bÜ, phiÒn t¸o kh«ng thÓ n»m ngöa ®−îc, måm m«i xanh tÝm, chØ gi¸p ph¸t cam.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t¶ phÕ lîi thñy - ®Þnh t©m an thÇn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kû tiªu lÞch hoµng hoµn” gia gi¶m.
Phßng kû 15g Xuyªn tiªu 6g
§×nh lÞch tö 15g Tr¹ch t¶ 10g
§¹i hoµng 6g Tang b¹ch b× 15g
http://www.ebook.edu.vn 32
Nh©n s©m 10g Long cèt 15g
Hång hoa 6g
+ ThÊp träc trõ l−u, thñy ®éc néi ®×nh, tam tiªu trë t¾c, toµn th©n phï thòng, niÖu Ýt hoÆc
bÕ niÖu, ®Çu cho¸ng, n«n khan hoÆc n«n möa, thËm chÝ h«n mª hoÆc tr¹ng th¸i b¸n h«n mª,
l−ìi nhît bÖu, rªu l−ìi nhên; m¹ch huyÒn hoÆc s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: th«ng phñ gi¸ng träc.
+ Ph−¬ng thuèc: “«n ®ëm thang” hîp ph−¬ng “Phô tö t¶ t©m thang”gia gi¶m.
TrÇn b× 6g Can kh−¬ng 6g
Kh−¬ng b¸n h¹ 12g Hoµng cÇm 10g
Phôc linh 12g Hoµng liªn 6g
Tróc nhù 6g §¹i hoµng 6g
ChØ thùc 10g Phô tö chÕ 10g
4.2. Thêi kú håi phôc:
+Thêi kú nµy th−êng biÓu hiÖn tµ l−u chÝnh h−, mét mÆt lµ tµ khÝ cã d−, ®a phÇn lµ
thÊp nhiÖt; mét mÆt lµ chÝnh khÝ h− hao cho nªn ®iÒu trÞ lµ ph¶i phï chÝnh - trõ tµ, c«ng -
bæ kiªm trÞ.
+ ThÊp nhiÖt l−u tr÷, tú thËn hao h−, h¹ chi phï thòng, l−ng mái, gÇy gß, mÖt mái, ®¸i Ýt
¨n kÐm, ®¹i tiÖn láng n¸t, l−ìi hång, rªu l−ìi vµng máng mµ nhên, m¹ch nhu tÕ.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp - Ých tú bæ thËn.
- Ph−¬ng thuèc: “Tam diÖu hoµn” hîp ph−¬ng “Lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn”.
Th−¬ng truËt 10g Ng−u tÊt 10g
Hoµng kú 6g Hoµng b¸ 6g
ý dÜ 15g B¹ch truËt 6g
Sinh ®Þa 10g Hoµi s¬n d−îc 15g
S¬n thï du 10g §an b× 6g
Tr¹ch t¶ 10g Phôc linh 10g
N÷ trinh tö 10g H¹ liªn th¶o 10g.
- Gia gi¶m:
. NÕu sèt cao th× gia thªm: thanh cao 10g, miÕt gi¸p 10g.
. KhÝ h− nÆng th× thªm: t©y d−¬ng s©m 12g, hoµng kú 15g.
. NÕu bông ch−íng th× thªm lai phôc tö 10g.
5. C¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
5.1. C¸c ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm:
+ B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, b¹ch mao c¨n, sa tiÒn th¶o, tr©n ch©m th¶o, ngäc mÔ tu, mçi
thø 15g - 30g; s¾c n−íc uèng ngµy 1 thang; dïng ë thêi kú cÊp tÝnh thÓ phong nhiÖt hoÆc thÊp
nhiÖt.
+ Lôc nguyÖt tuyÕt 15 - 30g; s¾c n−íc uèng, mçi ngµy 1 thang dïng ë thêi kú toµn th©n
phï thòng.

http://www.ebook.edu.vn 33
+ Ých mÉu th¶o, b¹ch mao c¨n ®Òu 30g, s¾c n−íc uèng ngµy 1 thang, dïng ®Ó ®iÒu trÞ
®¸i m¸u
+ Hoµng kú 50g - d¹ng bét h·m trµ, mçi ngµy dïng 1 Êm dïng ë thêi kú ®¸i ra albumin
niÖu kÐo dµi.
+ “Phï b×nh song tiÓu thang”: phï b×nh, ®×nh lÞch tö hay h¹n liªn th¶o mçi thø ®Òu 15 -
30g; s¾c n−íc uèng ngµy 1 thang, dïng ë thêi kú cÊp tÝnh phong nhiÖt.
+ Liªn kiÒu 30g, cho 300 ml n−íc, s¾c nhá löa (v¨n ho¶) khi cßn 150 ml n−íc thuèc th×
chia 3 lÇn, uèng liÒn trong 5 - 10 ngµy.
+ Tr©n ch©u th¶o, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o ®Òu 9g; tÝa ch©n th¶o, th¹ch vÜ ®Òu 15g; nhÊt
®iÓm hång 15 - 30g. Mçi ngµy 1 thang, s¾c n−íc uèng, dïng trong tr−êng hîp sau khi ®· rót
phï ®Ó cñng cè kÕt qña ®iÒu trÞ.
+ “Kh−¬ng b× ®«ng qua sa tiªn thang”: kh−¬ng b× 6g, ®«ng qua b× 15g, sa tiÒn th¶o
15g; thªm n−íc tr−ng thµnh trµ, chia 2 lÇn uèng.
+“§«ng qua b× dÜ nh©n thang”: ®«ng qua b×, ý dÜ nh©n ®Òu 50g; xÝch tiÓu ®Ëu 100g, ngäc
mÔ tu 25g; tr−ng ®en, khi ®Ëu chÝn. Cã t¸c dông tiªu phï h¹ huyÕt ¸p.
+ Ch©m huyÖt chÝnh: phÕ du, phong m«n, thñy phÇn, tam tiªu, tóc tam lý, tam ©m giao
phèi hîp víi ©m l¨ng tuyÒn, tú du, thËn du.
5.2. Ph−¬ng ph¸p trÞ ngoµi:
Phï b×nh th¶o t−¬i, sè l−îng kh«ng h¹n chÕ, s¾c n−íc ®Ó x«ng cã t¸c dông chñ yÕu lµ
lµm cho ph¸t h·n. Chó ý lµ sau khi x«ng kh«ng ®−îc tiÕp xóc víi l¹nh, dïng cho thÓ phï
thòng ë mÆt vµ ®Çu.
6. Tinh hoa l©m sµng.
+ “ThËn viªm linh hîp tÔ” ®Ó ®iÒu trÞ viªm tiÓu cÇu thËn cÊp tÝnh.
Theo b¸o c¸o cña Hoµng Kú: dïng bµi thuèc nghiÖm ph−¬ng “ThËn viªm linh hîp tÔ”
®Ó ®iÒu trÞ 153 bÖnh nh©n viªm cÇu thËn cÊp tÝnh (nam 92, n÷ 61; tuæi tõ 2 – 61, trong ®ã
tr−íc khi viªm cÇu thËn cã viªm nhiÔm ®−êng h« hÊp trªn lµ 105, cã viªm nhiÔm hãa mñ ë
ngoµi da lµ 42, kh«ng râ nguyªn nh©n lµ 6).
TÊt c¶ bÖnh nh©n nghiªn cøu ®Òu cã: phï, ®¸i Ýt, kiÓm tra n−íc tiÓu th−êng qui cã hång
cÇu lµ chÝnh, cã albumin m¸u b×nh th−êng (88 bÖnh nh©n), b¹ch cÇu t¨ng cao (63 bÖnh nh©n),
cao huyÕt ¸p (cã 147 bÖnh nh©n).
- Thµnh phÇn bµi thuèc: ®¹i kÕ c¨n, qu¶ng quyªn b¸, ®Þa ®êm th¶o, ng− tinh th¶o, Ých
mÉu th¶o, mçi thø ®Òu 15g; mçi ngµy 1 thang; s¾c chia 2 lÇn uèng.
- KÕt qu¶ ®iÒu trÞ: khái hoµn toµn : hÕt phï, hÕt c¸c triÖu chøng, xÐt nghiÖm b×nh th−êng
150 ; chuyÓn biÕn tèt : 2; kh«ng hiÖu qu¶: 1.
Trong ph−¬ng cã ®¹i kÕ c¨n; qu¶ng quyªn b¸ (cßn gäi lµ kim biÖn b¸); ®Þa ®êm th¶o;
ng− tinh th¶o; Ých mÉu th¶o cã t¸c dông thanh nhiÖt - gi¶i ®éc lîi thñy tiªu thòng chØ huyÕt
khø ø.
NÕu phï râ th× gia thªm: mao c¨n 15g, h¶i kim sa 15g.
NÕu hung thòng (phï ngùc) th× thªm: ®×nh lÞch tö, tang chi mçi thø ®Òu 10g.
NÕu nöa d−íi phï thòng th× gia thªm: s¬n quÊt c¨n 30g, ®¹i phóc b× 12g.
NÕu kÌm theo cã khÝ h− th× thªm: sinh hoµng kú 20 - 30g.


http://www.ebook.edu.vn 34
NÕu sî l¹nh, tø chi kh«ng Êm lµ chøng d−¬ng h− ph¶i gia thªm: léc hµnh th¶o 15g, tiªn
mao 10g. Trong qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ ph¶i l−u ý 3 ®iÓm:
. LiÒu l−îng theo ng−êi lín hoÆc trÎ em cho phï hîp.
. Tr−íc khi rót phï ph¶i h¹n chÕ muèi ¨n.
. NghØ ng¬i ®Õn khi khái hoµn toµn, cÊm lao ®éng nÆng trong khi ®iÒu trÞ (theo tµi liÖu
cña Trung y - Tø Xuyªn, 1997).
+ “Ngò vÞ tiªu ®éc hãa ø thang”: kim ng©n hoa, bå c«ng anh, tö hoa ®Þa ®inh, Ých mÉu
th¶o ®Òu 15g; tö bèi thiªn quÝ, ®−¬ng qui, xÝch th−îc, thuyÒn y, ®an s©m, ®Þa long mçi thø ®Òu
10g; hång hoa 5g.
§èi víi bÖnh nh©n lµ trÎ con ph¶i gi¶m liÒu.
Mçi ngµy 1 thang chia 2 lÇn uèng, 40 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh; kÕt qu¶ khái 142/150
(94,6%), tèt 6, kh«ng kÕt qu¶ 2.
Bµi thuèc cã t¸c dông thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, cã t¸c dông kh¸ng liªn cÇu khuÈn, gi¶m
bít hoÆc tiªu trõ (tæn h¹i) cña ph¶n øng miÔn dÞch (qu¸ mÉn). GÇn ®©y, ng−êi ta cßn thÊy t¸c
dông thóc ®Èy vµ kh«i phôc c«ng n¨ng cña thËn, ®iÒu tiÕt qu¸ tr×nh thÈm thÊu cña mao tiÓu
®éng m¹ch tiÓu cÇu thËn lµm cho albumin n−íc tiÓu gi¶m, tiªu trõ hÕt albumin niÖu.
+Thuèc ho¹t huyÕt - ho¸ ø: cã thÓ c¶i thiÖn vi tuÇn hoµn cña c¬ thÓ, t¨ng thªm tÝnh thÈm
thÊu cña tÕ bµo tæ chøc, cã lîi cho viÖc thanh trõ ®éc tè cã h¹i tÝch ø trong c¬ thÓ (Trung y -
ThiÓm T©y, 1997).
+ Kinh ph−¬ng trÞ viªm cÇu thËn cÊp trÎ em: “Ma hoµng, liªn kiÒu, xÝch tiÓu ®Ëu thang”
gia vÞ:
Ma hoµng 3 - 8g Cam th¶o 3 - 6g
ThuyÒn y 3 - 10g B¹ch mao c¨n 10 - 30g
H¹nh nh©n 5 - 10g Th¹ch vÜ 5 - 10g
XÝch biÓn ®Ëu 5 - 20g Sa tiÒn tö 5 - 15g
Liªn kiÒu 5 - 12g Tang b¹ch b× 5 - 10g
-NÕu ph¸t sèt th× dïng thªm th¹ch cao.
-NÕu viªm amy®an dïng thªm: huyÒn s©m, s¬n ®Ëu c¨n.
-NÕu huyÕt ¸p cao th× dïng: ngäc mÔ tu, c©u ®»ng.
-NÕu ngoµi da lë loÐt, môn nhät th× thªm: kim ng©n hoa, bå c«ng anh.
KÕt qu¶ (l©m sµng hÕt phï, n−íc tiÓu ©m tÝnh, chøc n¨ng thËn b×nh th−êng) ®¹t tèt
45/58 bÖnh nh©n, hiÖu qu¶ 13 bÖnh nh©n ®¹t 100%.


viªm cÇu thËn m¹n tÝnh
1. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo Y häc hiÖn ®¹i:
+Viªm cÇu thËn m¹n lµ bÖnh viªm thËn m¹n tÝnh do nhiÒu nguyªn nh©n, ®a phÇn ë tuæi
tr−ëng thµnh, biÓu hiÖn chñ yÕu lµ: albumin niÖu, huyÕt niÖu, trô niÖu, phï, cao huyÕt ¸p.
+ BÖnh tiÕn triÓn kh«ng ngõng dÉn ®Õn suy thËn. Nguyªn nh©n ph¸t bÖnh viªm thËn
m¹n tÝnh do ph¶n øng tù miÔn dÞch lµ chñ yÕu; bÖnh biÕn ë c¶ hai thËn, tæn th−¬ng chñ yÕu lµ
ë tiÓu cÇu thËn.
http://www.ebook.edu.vn 35
+ Viªm thËn m·n tÝnh liªn quan mËt thiÕt víi rèi lo¹n n−íc vµ ®iÖn gi¶i, rèi lo¹n tuÇn
hoµn huyÕt dÞch trong tiÓu cÇu thËn.
C¨n cø vµo ®Æc ®iÓm l©m sµng, ng−êi ta ph©n ra c¸c thÓ: thÓ th«ng th−êng, thÓ cao
huyÕt ¸p, thÓ cÊp tÝnh.
1.2. Theo Y häc cæ truyÒn:
+YHCT m« t¶ bÖnh viªm cÇu thËn m¹n tÝnh trong chøng : thñy thòng, niÖu huyÕt, yªu
thèng; thêi kú sau th−êng lµ ph¹m trï h− lao. Khi ph¸t bÖnh th−êng lµ b¶n h− tiªu thùc, tú
thËn hao tæn, ngo¹i tµ x©m nhËp lµm c«ng n¨ng t¹ng phñ bÊt tóc dÉn ®Õn thÊp träc ®×nh trÖ,
huyÕt ø, thÊp nhiÖt l©u ngµy lµm ph¸t tæn th−¬ng ®Õn chÝnh khÝ dÉn ®Õn chÝnh khÝ h−, tµ khÝ
thùc.
+ Nguyªn nh©n bÖnh lý:
- ChÝnh h−: do Èm thùc thÊt tiÕt tæn h¹i ®Õn tú thËn, lµm cho tú thËn khÝ h− dÉn ®Õn khÝ
bÊt ho¸ thñy, thñy thÊp néi ®×nh. BÖnh l©u ngµy sÏ lµm cho tú thËn d−¬ng h−; tú bÊt n¨ng vËn
ho¸ thñy thÊp, thËn d−¬ng khÝ ho¸ thÊt ®iÒu g©y nªn thñy thÊp phiÕm lo¹n. NÕu kh«ng ®−îc
®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ g©y nªn d−¬ng tæn cËp ©m, thËn ©m bÊt tóc, thuû bÊt d−ìng méc mµ dÉn
®Õn can thËn ©m h−. MÆt kh¸c, tú h− bÊt n¨ng hãa sinh khÝ - huyÕt còng dÉn ®Õn can thËn ©m
h−; can thËn ©m h− lµm cho tinh khÝ hao tæn, dÉn ®Õn khÝ ©m l−ìng h− lµm cho doanh huyÕt
bÊt tóc; cuèi cïng lµ phÕ khÝ h− vµ tú thËn khÝ h−, phÕ vÖ kh«ng kiªn cè, ngo¹i tµ thõa c¬ x©m
ph¹m vµo c¬ thÓ.
-Tµ thùc: ngo¹i tµ (phong, hµn, thÊp, nhiÖt) kÕt hîp víi néi tµ lµm cho thñy träc, thÊp
nhiÖt, huyÕt ø; dÉn ®Õn thuû thÊp néi ®×nh, cã thÓ hãa hµn hoÆc hãa nhiÖt lµm cho d−¬ng khÝ
bÊt tóc hoÆc lµ d−¬ng thÞnh. NÕu kh«ng ®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ lµm cho tõ ©m hãa thµnh hµn, sinh
ra hµn thÊp; hoÆc tõ d−¬ng ho¸ thµnh nhiÖt, sinh ra thÊp nhiÖt. ThÊp nhiÖt t−¬ng hîp lµm cho
ng−ng trÖ sinh, ®ång thêi lµ néi ®éng tµ thùc, néi - ngo¹i t−¬ng dÉn g©y nªn ph¸t bÖnh cÊp
tÝnh.
1.3. ChÈn ®o¸n:
+BÖnh khëi ph¸t tõ tõ, lóc nÆng lóc nhÑ nh−ng kÐo dµi, chøc n¨ng thËn bÞ suy gi¶m; sau
®ã xuÊt hiÖn thiÕu m¸u, bÖnh vâng m¹c (gi¶m thÞ lùc).
+C¸c biÓu hiÖn chñ yÕu: albumin niÖu, hång cÇu niÖu, phï, cao huyÕt ¸p ë møc ®é kh¸c
nhau.
+C¨n cø vµo biÓu hiÖn l©m sµng, ng−êi ta chia lµm 3 thÓ:
- ThÓ th«ng th−êng: cã c¸c triÖu chøng cña viªm thËn, nh−ng kh«ng biÓu hiÖn cÊp tÝnh
(kh«ng cã biÕn chøng).
- ThÓ cao huyÕt ¸p: ngoµi triÖu chøng viªm thËn nãi chung, nh−ng triÖu chøng huyÕt ¸p
t¨ng lµ chÝnh .
- ThÓ tiÕn triÓn cÊp tÝnh: trong qu¸ tr×nh tiÕn triÓn thµnh m·n, bÖnh biÓu hiÖn ®Çy ®ñ c¸c
triÖu chøng cña viªm thËn cÊp tÝnh.
2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
Chñ yÕu dùa vµo chÝnh h− - tµ thùc, nh−ng l©m sµng th−êng th¸c t¹p.
2.1 ChÝnh khÝ h− (chøng b¶n h−):
§a phÇn ë thÓ th«ng th−êng; viªm tiÒm Èn, kÝn ®¸o.
2.1.1.Tú thËn khÝ h− :

http://www.ebook.edu.vn 36
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : kiÖn tú bæ thËn thÊm thÊp tiªu thòng.
+Ph−¬ng thuèc: “§¹i bæ nguyªn tiÔn” gia gi¶m.
§¼ng s©m 10g Phôc linh 15g
S¬n thï du 10g B¹ch truËt 10g
Hoµng kú 20g ý dÜ nh©n 15g
S¬n d−îc 15g Thôc ®Þa 15g
§ç träng 15g §−¬ng qui 10g
Thá ty tö 15g
+ Gia gi¶m:
-NÕu thiªn vÒ thÓ tú h− th× gia thªm: ®¼ng s©m, hoµng kú.
-NÕu ThËn h− th× thªm: ba kÝch thiªn 10g, tôc ®o¹n 12g.
-NÕu cã sèt, ho, ®au häng th× gia thªm c¸c vÞ: tang diÖp 6g, cóc hoa 6g, thÊt diÖp nhÊt
chi hoa 10g.
-NÕu hÇu, häng ®au nÆng th× gia thªm: huyÒn s©m 10g, c¸t c¸nh 10g, ng−u bµng tö 10g,
x¹ can 10g.
2.1.2. Tú thËn d−¬ng h− :
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n d−¬ng lîi thñy (®a phÇn bÖnh thËn).
+ Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “Ch©n vò thang” vµ “Ngò b× Èm” gia gi¶m.
B¾c phô tö 10g Ba kÝch thiªn 10g
Can kh−¬ng 6g Phôc linh b× 10g
B¹ch truËt 10g B¹ch th−îc 10g
§¹i phóc b× 15g Hoµng kú 15g
§¼ng s©m 15g Tr− linh 10g
Tr¹ch t¶ 10g Tiªu môc 10g
§¹i t¸o 6 qu¶
+ Gia gi¶m: thËn d−¬ng h− nÆng th× gia thªm: nhôc quÕ 6g. Khi phï gi¶m, ®¸i nhiÒu, ¨n
còng kh¸ lªn th× nªn cho uèng bµi “TÕ sinh thËn khÝ hoµn”.
2.1.3. Can thËn ©m h−:
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− bæ can thËn b×nh can tiÒm d−¬ng (®a phÇn thÓ cao huyÕt ¸p )
+ Ph−¬ng thuèc: “Kû cóc ®Þa hoµng hoµn” gia gi¶m.
Kû tö 15g Cóc hoa 10g
S¬n thï du 15g Sinh ®Þa 15g
S¬n d−îc 15g §ç träng 10g
Ng−u tÊt 10g §an s©m 10g
+ Gia gi¶m
-NÕu t©m phiÒn, mÊt ngñ, tiÓu tiÖn Ýt th× gia thªm: chi tö 10g, tróc diÖp 10g.
-NiÖu huyÕt th× gia thªm: sinh ®Þa, sinh ®Þa th¸n mçi thø ®Òu 15g, ®¹i kÕ 10g, tiÓu kÕ
10g, b¹ch mao c¨n 15g.

http://www.ebook.edu.vn 37
-NÕu can d−¬ng th−îng nghÞch th× gia thªm: linh d−¬ng gi¸c bét 2g (uèng) c©u ®»ng
10g, tr©n ch©u mÉu 10g.
2.1.4. KhÝ ©m l−¬ng h−:
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : Ých khÝ d−ìng ©m bæ huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tø qu©n tö thang” hîp “Lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn” gia gi¶m.
§¼ng s©m 10g Sinh ®Þa 15g
S¬n d−îc 15g Phôc linh 10g
Tr¹ch t¶ 10g §an b× 10g
B¹ch truËt 10g S¬n thï du 15g
Cam th¶o 6g Sinh hoµng kú 15g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu t©m khÝ h− râ th× hîp “Sinh m¹ch Èm”.
-NÕu thËn khÝ h− nÆng th× gia thªm: thá ty tö 10g, ®ç träng 10g.
-Can ©m bÊt tóc th× thªm: sinh b¹ch th−îc 10g, n÷ trinh tö 15g, h¹n liªn th¶o 15g.
-NÕu häng ®au l©u ngµy cÇn cho thªm: sa s©m, huyÒn s©m.
-NÕu ¨n kÐm, bông ch−íng th× gia thªm: chØ x¸c 10g, cèc m¹ch nha 10g.
2.2. Chøng tiªu thùc:
2.2.1. Ngo¹i c¶m phong hµn:
+ §au ®Çu, sèt kh«ng cã må h«i, mÆt m¾t h− phï; rªu l−ìi tr¾ng, máng; m¹ch phï khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : gi¶i biÓu t¸n hµn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Cöu vÞ kh−¬ng ho¹t thang” gia gi¶m.
Kh−¬ng ho¹t 10g Phßng phong 10g
Th−¬ng truËt 10g TÕ t©n 3g
Xuyªn khung 10g B¹ch chØ 10g
Cam th¶o 6g §Þa hoµng 10g
Hoµng kú 10g
+ Gia gi¶m:
-NÕu ph¸t sèt, vi h·n xuÊt th× gia thªm : quÕ chi 6g, b¹ch th−îc 6g.
-NÕu t¾c mòi, ch¶y n−íc mòi trong, gia thªm: hoa t©n di 10g, th«ng b¹ch 3 cñ.
2.2.2. Ngo¹i c¶m phong nhiÖt:
+ HÇu häng s−ng ®au, ph¸t sèt ®au ®Çu, ch¶y mòi trong, mÆt m¾t h− phï, tiÓu tiÖn ng¾n
®á, rªu l−ìi vµng máng nhên, m¹ch phï s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : t©n l−¬ng gi¶i biÓu.
+ Ph−¬ng thuèc “Ng©n kiÒu t¸n” gia gi¶m:
Ng©n hoa 10g Liªn kiÒu 10g
§¹m tróc diÖp 6g Kinh giíi 10g
Ng−u bµng tö 10g B¹c hµ 6g

http://www.ebook.edu.vn 38
Cam th¶o 6g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu m¾t ®á s−ng ®au th× gia thªm cóc hoa 6g.
-§¹i tiÖn t¸o th× gia thªm: ma tö nh©n 15g, ®¹i hoµng 6g (sau).
2.2.3. ThÊp nhiÖt ñng trÖ:
+ HÇu häng s−ng ®au, ng¹i n¹p, qu¶n tøc, tiÓu tiÖn ®o¶n s¸p ®«ng thèng, ®¹i tiÖn n¸t
trÖ, l−ìi ®á rªu vµng nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : thanh nhiÖt - lîi thÊp.
+ Ph−¬ng thuèc : “B¸t chÝnh t¸n” hîp “Cam lé tiªu ®éc ®an” gia gi¶m.
Méc th«ng 10g BiÓn sóc 10g
KhÊu nh©n 10g §¹i hoµng 6g
Ho¹t th¹ch 12g ChØ thùc 10g
Sa tiÒn tö 10g Hoµng liªn 6g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu måm, l−ìi cã môn nhät th× gia thªm: liªn tö t©m 10g.
-N¹p ngai, bông tr−íng nÆng th× thªm: “H−¬ng sa lôc qu©n tö hoµn”.
2.2.4. HuyÕt ø néi trë:
+ L−ng ®au cè ®Þnh, bÊt ®a, c¬ phu, mÆt x¹m ®en, d−íi da cã ®iÓm ø, niÖu Ýt, l−ìi x¸m,
m¹ch tÕ s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt - hãa ø - th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “ThÊt tiÕu t¸n” gia gi¶m.
Ngò linh chi 12g §−¬ng qui 10g
§µo nh©n 15g Ng−u tÊt 10g
Bå hoµng 12g Xuyªn khung 10g
Can ®Þa long 6g XÝch th−îc 10g
Hång hoa 6g ChØ x¸c 10g
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®µm thÊp néi thÞnh th× gia thªm: b¸n h¹ 10g, ®ëm nam tinh 10g.
-NÕu thËn h− th× gia thªm : kû tö 15g, thá ty tö 10g.
3. L©m sµng tinh hoa.
3.1. §iÒu trÞ viªm thËn m¹n tÝnh thÓ protein niÖu (héi chøng thËn h−):
Th−êng dïng bµi thuèc “Cæ tinh thang”, “kiÖn tú- bæ thËn- cè tinh ” (Lôc Kú, t¹p chÝ Trung -
T©y y kÕt hîp, Qu¶ng T©y, 1997).
Hoµng kú 15g C¸t c¨n 12g
§¼ng s©m 15g Th¨ng ma 10g
Kû tö 12g Tang ký sinh 5g
S¬n thï nhôc 12g H¾c th¶o liªn 12g

http://www.ebook.edu.vn 39
Thá ty tö 12g B¹ch mao c¨n 10g.
ý dÜ nh©n 30g
S¾c n−íc uèng; mçi ngµy 1 thang chia 2 lÇn: s¸ng, chiÒu. Uèng liÒn 3 liÖu tr×nh, mçi
liÖu tr×nh 1 th¸ng , ®¹t hiÖu qu¶ 71,43%.
Toµn bé bµi thuèc cã c«ng n¨ng bæ thËn cè tinh kiÖn tú Ých khÝ, lîi thÊp tiªu thòng.




http://www.ebook.edu.vn 40
3.2. §iÒu trÞ b»ng §«ng - T©y y kÕt hîp .
Theo kinh nghiÖm cña DiÖp Nh©m Cao (1992). T¸c gi¶ dïng chÕ phÈm thuèc th¶o méc cã
chøa kh¸ng thÓ IgA. Thuèc th¶o méc chñ yÕu lµ lo¹i thuèc ho¹t huyÕt ho¸ ø gåm: ®an s©m, Ých mÉu
th¶o, hång hoa, ®µo nh©n, ®−¬ng quy vÜ, xÝch th−îc, xuyªn khung, tr¹ch lan th× kÕt qu¶ ®iÒu trÞ sÏ tèt
h¬n .



viªm khíp phong thÊp tÝnh
(viªm khíp d¹ng thÊp tiÕn triÓn)

1. §¹i c−¬ng.
Viªm khíp lo¹i phong thÊp lµ 1 lo¹i bÖnh m¹n tÝnh, tù miÔn dÞch; nguyªn nh©n ch−a râ.
Tû lÖ ph¸t bÖnh tõ 1 - 3%, n÷ nhiÒu h¬n nam theo tû lÖ 3/1, bÖnh cã thÓ ph¸t ë mäi løa tuæi, hay
gÆp h¬n ë tuæi 20 – 40; bÖnh tiÕn triÓn kÐo dµi m·n tÝnh. VÒ nguyªn nh©n bÖnh lý, cho ®Õn nay
vÉn ch−a râ, th−êng thÊy bÖnh khëi ph¸t sau viªm nhiÔm, phÉu thuËt, chÊn th−¬ng vµ sau ®Î. §a
sè c¸c ý kiÕn cho r»ng: b¶n chÊt bÖnh lµ do phøc hîp tÝnh hoÆc l−ìng t−¬ng tÝnh, nh©n - qu¶ cña
viªm nhiÔm hoÆc lµ sù rèi lo¹n chuyÓn ho¸ trong tæ chøc liªn kÕt lµm cho mµng x−¬ng - khíp
biÕn tÝnh s¶n sinh kh¸ng nguyªn (kh«ng ph¶i trë thµnh kh¸ng nguyªn).
+ L©m sµng: khíp cã biÓu hiÖn s−ng, nãng, ®á, ®au, th−êng ë khíp nhá nh−ng kh«ng
lµm mñ, ®èi xøng, ngµy cµng lan réng vµ nÆng dÇn; tiÕn tíi kh«ng cö ®éng ®−îc vµ biÕn d¹ng
khíp, toµn th©n cã thÓ cã sèt.
+ X. quang: khe khíp hÑp, lç chç ®Çu x−¬ng.
B¶n chÊt bÖnh lµ ph¶n øng tù kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ, yÕu tè thÊp lµ mét IgM;
yÕu tè thÊp chiÕm ®a sè æ 80% c¸c tr−êng hîp, cßn kh¸ng thÓ kh¸ng nh©n chiÕm 20%,
cã nhiÒu tÕ bµo h¹t nhá (do b¹ch cÇu ¨n c¸c phøc hîp kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ vµo trong
nguyªn sinh chÊt); dÞch khíp cã nhiÒu tÕ bµo h¹t nhá, kh«ng cã ®¸m tÝch tô d¹ng t¬ nh−
trong luput; th−êng h×nh thµnh nh÷ng u h¹t d−íi da quanh c¸c m¹ch m¸u, cã khi cã trong
c¬ tim. Bæ thÓ trong m¸u th× b×nh th−êng, nh−ng trong dÞch khíp th× gi¶m xuèng 1/3.
Ngoµi ra cã thÓ cã nguyªn nh©n di truyÒn v× liªn quan ®Õn HLA - DR4. Nh−ng gÇn ®©y,
c¸c t¸c gi¶ cho lµ miÔn dÞch lympho dÞch khíp sinh ra IgG biÕn dÞ (tù kh¸ng nguyªn)
kÝch thÝch s¶n xuÊt kh¸ng thÓ chèng l¹i (yÕu tè thÊp). Ph¶n øng viªm h×nh thµnh do
l¾ng ®äng phøc hîp miÔn dÞch, ho¹t hãa bæ thÓ, c¸c tÕ bµo h¹t nhá s¶n xuÊt c¸c enzym
collagenaza, elastinaza ph¸ hñy bao khíp. Lympho T øc chÕ bÞ sa sót, lympho B ®−îc
ho¹t ho¸ s¶n xuÊt kh¸ng thÓ nhiÒu lµ biÓu hiÖn cña rèi lo¹n ®iÒu hßa miÔn dÞch.
2. ChÈn ®o¸n.
Theo Héi ThÊp khíp Mü (1995) cã 11 tiªu chuÈn:
+ Cøng khíp buæi s¸ng.
+ VËn ®éng ®au Ýt nhÊt 1 khíp.
+ S−ng khíp Ýt nhÊt 1 khíp.
+ S−ng sang khíp kh¸c (trong 3 th¸ng).
+ S−ng khíp bµn - ngãn ®èi xøng (6 tuÇn).

http://www.ebook.edu.vn 27
+ Cã h¹t d−íi da (b»ng h¹t ng«, cøng, ®au, di ®éng quanh khíp).
+ Thay ®æi tæ chøc häc, ®Æc biÖt trong h¹t thÊp.
+ H×nh ¶nh X. quang râ.
+ Ph¶n øng ng−ng kÕt hång cÇu d−¬ng tÝnh.
+ Vi thÓ mµng khíp thÊy nhung mao to.
+ DÞch khíp rÊt Ýt mucin.
ChØ cÇn cã 5 trong 11 tiªu chuÈn trªn lµ chÈn ®o¸n d−¬ng tÝnh.
3. Theo Y häc cæ truyÒn.
YHCT th−êng m« t¶ viªm ®a khíp d¹ng thÊp trong ph¹m trï “ Tý chøng”.
3.1. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ:
Qu¸ tr×nh bÖnh lý kÐo dµi. BÖnh thêi kú ®Çu lÊy c«ng tµ lµ chñ; thêi kú gi÷a ®a phÇn
chÝnh khÝ h− dÇn, tµ khÝ sÏ thÞnh nªn ph¶i kiªm trÞ phï chÝnh - trõ tµ. Thêi kú cuèi, bÖnh ph¸t
l©u ngµy nÕu 3 t¹ng (can, thËn, tú) ®¹i h−; tµ khÝ suy dÇn nªn lÊy phï chÝnh lµ chñ (bæ Ých can
tú thËn).
3.1.1. Phong hµn thÊp tý:
+ Thêi kú ®Çu th−êng ®au tõ 1 khíp ®Õn nhiÒu khíp, ®au côc bé, kh«ng sèt, kh«ng ®á,
chØ gÆp l¹nh th× ®au t¨ng, gÆp nãng th× ®au gi¶m; th−êng biÕn ®æi theo thêi tiÕt (thiªn khÝ
biÕn hãa) mµ ®au nÆng hay nhÑ. L−ìi nhît, rªu l−ìi tr¾ng máng; m¹ch trÇm huyÒn hoÆc trÇm
khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: trõ phong trôc thÊp - «n kinh t¸n hµn.
+ Ph−¬ng thuèc: “«n kinh quyªn tý thang”.
§−¬ng qui 20g D©m d−¬ng ho¾c 15g
QuÕ chi 15g Cam th¶o 5g
Kh−¬ng b¸n h¹ 15g ¤ tiªu xµ 10g
ChÕ xuyªn « 10g §Þa miÕt trïng 10g
Phong lÞch 10g Léc hµnh th¶o 10g
+Gia gi¶m:
-NÕu ®au di chuyÓn bÊt ®Þnh lµ hµnh tý th× ph¶i gia thªm: th¶o cèt phong, kh−¬ng ho¹t,
®éc ho¹t.
-NÕu khíp chi thÓ nÆng, phï thòng lµ tr−íc tý nÆng th× ph¶i gia thªm: th−¬ng truËt, sinh
ý dÜ nh©n, sao b¹ch giíi tö...
-NÕu bÖnh nh©n thÝch nãng, sî l¹nh, gÆp nhiÖt ®ì ®au, gÆp hµn ®au nÆng lµ thÓ hµn tý
th× ph¶i thªm: phô tö chÕ, ng« c«ng, toµn yÕt...
-NÕu ®au khíp nÆng, nhøc nh− kim ch©m, nh− c¾n gäi lµ thèng tý th× ph¶i gia thªm:
tam thÊt, mét d−îc, diªn hå s¸ch, ®µo nh©n, hång hoa, kª huyÕt ®»ng ®Ó ho¹t huyÕt - hãa ø.
3.1.2. Chøng tý l©u ngµy hãa nhiÖt th−¬ng ©m:
+C¸c khíp s−ng, nãng, ®á, ®au; cøng khíp. Míi ®Çu gÆp l¹nh ®au gi¶m, nÕu l¹nh l©u
kh«ng cã c¶m gi¸c thÝch, gÆp nãng l¹i ®ì. MiÖng kh« mµ ®¾ng, mÊt ngñ, phiÒn t¸o; l−ìi ®á,
rªu l−ìi vµng hoÆc vµng nhên; m¹ch huyÒn tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng trÞ: t¸n hµn trõ thÊp - thanh nhiÖt th«ng l¹c.
http://www.ebook.edu.vn 28
+ Ph−¬ng thuèc: “QuÕ chi th−îc d−îc tri mÉu thang” gia gi¶m.
QuÕ chi 30g XÝch th−îc 20g
B¹ch th−îc 20g Tri mÉu 15g
ChÕ xuyªn « 15g ChÕ th¶o « 15g
¤ tiªu xµ 15g Sinh ®Þa 10g
§−¬ng qui 15g C−¬ng tµm 10g
§Þa long 10g Cam th¶o 10g.
+ Gia gi¶m: nÕu nhiÖt th¾ng th× gi¶m bít:quÕ chi, xuyªn «, th¶o «; mµ gia thªm: hæ
tr−îng, hoµng b¸ ®Ó bµi thñy th¹ch. NÕu ©m h− néi nhiÖt, ®¹i tiÖn t¸o kÕt nÆng dïng thªm
sinh ®Þa 30 - 40g.
3.1.3. Can thËn hao tæn:
+Chi thÓ c¬ nhôc teo nhÏo, c¸c khíp cøng biÕn d¹ng ®au nhøc liªn tôc kh«ng gi¶m, ®au
nÆng g©y mÊt ngñ kÐo dµi, ngµy nhÑ ®ªm nÆng, h×nh thÓ gÇy gß, mÆt vµng bñng (nhît), mÖt
mái thiÓu lùc, l−ng gèi mái ®au, ®Çu cho¸ng, tai ï, ¨n kÐm (n¹p ng¹i), tiÖn n¸t, khÝ ®o¶n, l−ìi
nhît, rªu tr¾ng; m¹ch trÇm tÕ h¬i huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: båi nguyªn - Ých thÓ - quyªn tý- th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ých thËn quyªn tý hoµn”.
Sinh ®Þa 20g Thôc ®Þa 20g
§−¬ng qui 20g Kª huyÕt ®»ng 20g
D©m d−¬ng ho¾c 20g ¤ tiªu xµ 10g
Nhôc thung dung 20g Léc hµnh th¶o 10g
C−¬ng tµm 10g §Þa miÕt trïng 10g
Th¶o cèt phong 10g Hæ tr−îng 10g
Chi tr−êng no·n 10g ChÝch ng« c«ng 10g
Kh−¬ng lang 10g ChÝch toµn yÕt 10g
+ Gia gi¶m:
-NÕu thiªn vÒ h− th×gia thªm: hoµng kú, ®¼ng s©m.
-Thªm d−¬ng h− th× gia thªm: cèt to¸i bæ, bæ cèt chi.
-HuyÕt h− th× gia thªm: ®−¬ng qui, kª huyÕt ®»ng, kû tö, a giao.
-Thiªn ©m h− th× gia thªm: th¹ch héc, m¹ch ®«ng, thiªn m«n ®«ng, qui b¶n, miÕt gi¸p.
-NÕu khÝ trÖ huyÕt ø th× gia thªm: ®µo nh©n, hång hoa.
HiÖn nay, ph−¬ng thuèc trªn ®· ®−îc phæ cËp. Sau ®iÒu trÞ, c¸c chØ tiªu sinh ho¸, huyÕt
häc, miÔn dÞch ®Òu ®−îc c¶i thiÖn râ rÖt; c¸c khíp gi¶m viªm; chøc n¨ng khíp cïng víi chøc
n¨ng gan, thËn ®Òu ®−îc c¶i thiÖn tèt.
3.2. C¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c:
+ §iÖn ch©m c¸c huyÖt:
- Chi trªn: khóc tr×, thiÕu h¶i, néi quan, hîp cèc, thÇn m«n, ngo¹i quan, kiªn ngung,
kiªn trinh, kiªn tØnh, khóc tr¹ch, ®¹i l¨ng, d−¬ng tr×.


http://www.ebook.edu.vn 29
- Chi d−íi: hoµn khiªu, trËt biªn, thõa phï, b¸t liªu, yªu du, b¹ch hoµn du, ©n m«n, ñy
trung, tÊt d−¬ng quan, ®éc tþ, tÊt nh·n, tóc tam lý, d−¬ng l¨ng tuyÒn, huyÒn chung, gi¶i khª,
th¸i xung.
Th−êng ®−îc chØ ®Þnh chän huyÖt t−¬ng øng víi vÞ trÝ thèng ®iÓm (®iÓm ®au - ¸ thÞ huyÖt),
chia lµm 2 nhãm lu©n l−u, c¸ch ngµy mét lÇn. NÕu cã ®ît tiÕn triÓn cÊp, cã thÓ ch©m hµng ngµy,
thËm chÝ cã thÓ 3 giê ch©m mét lÇn (thay thÕ cho thuèc gi¶m ®au; tõ 7 - 10 ngµy lµ mét liÖu tr×nh;
3 - 4 liÖu tr×nh lµ mét ®ît ®iÒu trÞ.



phong thÊp nhiÖt tÝnh
(thÊp tim)


1. Theo Y häc hiÖn ®¹i.
1.1. Viªm tim (carditis):
Viªm 1 trong 3 thµnh phÇn cña thµnh tim: viªm c¬ tim, viªm mµng ngoµi c¬ tim, viªm
mµng trong tim hoÆc cïng 1 lóc viªm c¶ 3 thµnh phÇn nµy.
+ TriÖu chøng bÖnh phô thuéc vµo vÞ trÝ tæn th−¬ng. NÕu viªm mµng ngoµi tim, bÖnh
nh©n cã kiÓu ®au gièng viªm mµng phæi, mµng ngoµi tim cã dÞch. NÕu viªm c¬ tim th× bÖnh
nh©n cã lo¹n nhÞp vµ suy tim. NÕu viªm mµng trong tim th× van tim bÞ tæn th−¬ng vµ cã tiÕng
bÊt th−êng.
+ Viªm tim th−êng gÆp sau nhiÔm khuÈn, thÊp khíp cã sèt, viªm c¬ tim siªu vi khuÈn,
sau chÊn th−¬ng hay thiÕu m¸u, mñ mµng ngoµi tim, nhåi m¸u c¬ tim, tim bÞ th−¬ng tæn do dÞ
vËt ®©m vµo hoÆc kÕt hîp víi 1 bÖnh hÖ thèng (luput ban ®á, viªm khíp d¹ng thÊp ).
+ Ngoµi ra c¸c lo¹i viªm tim kh¸c kh«ng ph¶i phong thÊp tÝnh: ure huyÕt cao, viªm
mµng trong tim nhiÔm khuÈn, th¶i ghÐp.
1.2. ThÊp khíp cã sèt (acute rheumatic fever):
BÖnh ®a hÖ thèng, th−êng xuÊt hiÖn 1 - 6 tuÇn sau viªm häng.
Nguyªn nh©n g©y bÖnh chÝnh lµ liªn cÇu khuÈn tan huyÕt nhãm A (®iÒu trÞ kh¸ng sinh
th× khái).Viªm häng liªn cÇu cã 3%.
Tû lÖ m¾c bÖnh ë ViÖt Nam lµ 2,1 - 4,9% (VBVSKTE ).
BÖnh diÔn biÕn ®a d¹ng, cã khi kh«ng cã viªm khíp mµ ®· cã viªm tim
Héi tim - m¹ch Mü( 1992 )®Ò nghÞ dïng tiªu chuÈn chÈn ®o¸n cña Jone:
+ 5 tiªu chuÈn chÝnh:
- Viªm tim.
- Viªm ®a khíp.
- Móa vên.
- Ban ®á cã bê.
- H¹t d−íi da (Mayner).
+ C¸c tiªu chuÈn phô:

http://www.ebook.edu.vn 30
- L©m sµng:
. Sèt.
. §au khíp.
- CËn l©m sµng:
. T¨ng c¸c pha ph¶n øng cÊp.
. PR kÐo dµi.
ChÈn ®o¸n d−¬ng tÝnh khi cã 2 tiªu chuÈn chÝnh hoÆc cã 1 tiªu chuÈn chÝnh vµ 2 tiªu
chuÈn phô; ®ång thêi ph¶i cã b»ng chøng vÒ sù cã mÆt cña liªn cÇu khuÈn (cÊy khuÈn (+),
ASLO t¨ng).
Viªm tim cã thÓ g©y tö vong, nh−ng th−êng lµ ®Ó l¹i c¸c di chøng ë van tim mµ chñ
yÕu lµ van 2 l¸ vµ/hoÆc van ®éng m¹ch chñ, biÓu hiÖn b»ng c¸c tiÕng tim bÊt th−êng (tiÕng
thæi t©m, thu t©m tr−¬ng)...
Viªm ®a khíp cã ë 62 - 85% c¸c tr−êng hîp, viªm khíp th−êng ë khíp to kh«ng cã
biÕn d¹ng khíp, di chuyÓn, Ýt cã h¹t thÊp, Ýt vßng ban, hay ë gèc chi vµ thªm móa giËt (85%),
triÖu chøng nµy th−êng xuÊt hiÖn rÊt muén.
1.3. Viªm c¬ tim vi rót (Viral myocarditis):
C¸c lo¹i vi rót hay g©y viªm c¬ tim lµ Cosackie B, b¹i liÖt, c¸c Entero vi rót, influenza,
vi rót quai bÞ, vi rót Epstein Barr, vi rót g©y viªm mµng n·o limpho bµo. NÕu do vi rót
Cosackie B th× cã l¾ng ®äng γ -globilin trong mµng tim, cã kh¸ng thÓ kh¸ng vi rót, tù kh¸ng
thÓ kh¸ng c¬ tim, g©y bÖnh c¬ tim ø huyÕt , ®iÒu trÞ chØ lµ hç trî.
1.4. Viªm mµng ngoµi tim sau chÊn th−¬ng.
1.5. Viªm tim kÕt hîp víi bÖnh tæ chøc liªn kÕt.
1.6. Viªm m¹ch : lµ triÖu chøng th−êng cã.
2. BiÖn chøng luËn trÞ theo YHCT.
Y häc cæ truyÒn th−êng m« t¶ phong thÊp nhiÖt trong c¸c ph¹m trï “Tý chøng”, “T©m
tý” do chÝnh khÝ h− nh−îc, tÊu lý s¬ hë, vÖ khÝ bÊt cè; nh©n bÞ nhiÔm l¹nh hoÆc lao ®éng qu¸
søc hoÆc ho¹t ®éng l©u ë vïng Èm thÊp lµm cho phong hµn vµ thÊp nhiÖt thõa c¬ (h− nh−îc)
mµ x©m ph¹m vµo c¬ thÓ. BÖnh tµ ë c¬ nhôc c©n m¹ch cã thÓ thÊy h¹t nhá d−íi da, ph¹m khíp
kinh l¹c cã thÓ thÊy s−ng ®au c¸c khíp x−¬ng, nhiÖt vµo doanh huyÕt cã thÓ thÊy hång ban ë
d−íi da, liªn quan ®Õn t¹ng t©m, cã thÓ t¹o thµnh “T©m tý”.
2.1. Thêi kú cÊp tÝnh:
2.1.1. Hµn thÊp trë l¹c:
+§au nhøc khíp nh−ng kh«ng s−ng ®á, ®au t¨ng kÞch liÖt khi gÆp l¹nh, khi ch−êm nãng
hoÆc thêi tiÕt Êm th× ®au gi¶m , kh«ng sèt, sî l¹nh hoÆc cã th©n nhiÖt thÊp, khÝ ®o¶n ph¹p lùc,
t©m quÝ chÝnh xung, l−ìi nhît hång, rªu tr¾ng máng; m¹ch trÇm tÕ hoÆc huyÒn tÕ mµ khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t¸n hµn trõ thÊp - th«ng l¹c chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc: “Quyªn tý thang” gia gi¶m.
Kh−¬ng ho¹t 12g §éc ho¹t 12g
Phßng phong 12g §−¬ng qui 12g
Tang chi 30g TÇn cöu 15g
http://www.ebook.edu.vn 31
QuÕ chi 10g Xuyªn khung 10g
H¶i phong ®»ng 12-30g
+ Gia gi¶m:
-NÕu hµn nhiÒu, ®au kÞch liÖt th× gia thªm: xuyªn « chÕ 10g (tr−íc), chÕ th¶o « 10g
(tr−íc).
-T©m quÝ, chÝnh xung râ th× gia thªm: ®an s©m 12g, phôc thÇn 15g, viÔn trÝ 12g, linh tõ
th¹ch 30g (tr−íc).
2.1.2. ThÊp nhiÖt uÈn tr−ng:
+ Khíp x−ng, nãng, ®á,®au; toµn th©n nÆng nÒ hung tøc qu¶n bÜ, thùc dung bÊt thÇn,
khÈu kh¸t phiÒn t¸o, ph¸t nhiÖt ®a h·n; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng nhên; m¹ch nhu s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp, th«ng l¹c chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc: “Th−¬ng truËt th¹ch cao thang” gia gi¶m.
Sinh th¹ch cao (tr−íc) 30 - 50g Tri mÉu 15g
Tú gi¶i 15g Th«ng ®«ng ®»ng 12g
Hoµng b¸ 12g S¬n chi 10g
ý dÜ nh©n 30g TÇn cöu 15g
Phôc linh 15g B¸n phßng kû 10g
Th−¬ng truËt 20g
+ Gia gi¶m:
- NÕu khíp chi trªn ®au nhiÒu th× gia thªm: kh−¬ng hoµng 12g, uy linh tiªn 15g.
.-NÕu khíp h¹ chi ®au râ th× gia thªm: xuyªn ng−u tÊt 15g, ®Þa long 12g. ThÊp nÆng
h¬n nhiÖt th× gia thªm: méc th«ng 12g, tr¹ch t¶ 12g, ho¾c h−¬ng 12g.
2.1.3. NhiÖt ®éc tÝch thÞnh:
+ Khíp ®au mái; t¹i chç cã nãng, ®á, s−ng, ®au, h¹n chÕ cö ®éng; cã thÓ bÞ 1 khíp hoÆc
nhiÒu khíp; m×nh nãng ®a h·n, kh¸t thÝch uèng n−íc l¹nh, phiÒn t¸o bÊt an, tiÓu tiÖn vµng ®á,
chÊt l−ìi ®á, rªu l−ìi vµng t¸o; m¹ch hång s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p diÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc- th«ng l¹c chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc: “B¹ch hæ thang” gia gi¶m.
Sinh th¹ch cao (tr−íc) 30 - 60g Hoµng b¸ 10g
Hoµng cÇm 10g T« ®«ng ®»ng 30g
Tri mÉu 15g §an b× 10g
S¬n chi tö 10g Tang chi 30g
Cam th¶o 5g Phong hµ lîi 30g
XÝch th−îc 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu nhiÖt kÕt ®¹i tr−êng, ®¹i tiÖn t¸o kÕt th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng 15g - 30g (uèng
d¹ng trµ), hËu ph¸c 15g, chØ x¸c 10g.
- NÕu nhiÖt ®éc uÈn kÕt; khíp x−¬ng s−ng, nãng, ®á, ®au th× thªm: tö hoa ®Þa ®inh 12g,
b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 15g.

http://www.ebook.edu.vn 32
2.2. Thêi kú m¹n tÝnh:
2.2.1. KhÝ ©m l−ìng h−:
+Sau thêi kú ph¸t sèt: nhiÖt ®é gi¶m; khíp gi¶m s−ng, ®á; ®au ®ì h¬n hoÆc ho·n gi¶i;
mÖt mái, tù h·n ®o¶n khÝ, khÈu can, thiÖt t¸o; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi máng hoÆc kh«ng rªu;
m¹ch tÕ s¸c v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ - d−ìng ©m - hãa l¹c - th«ng tý.
+ Ph−¬ng thuèc: “Sinh m¹ch t¸n” hîp “§µo hång Èm” gia gi¶m.
D−¬ng s©m 10g Th¸i tö s©m 12g
Sa s©m 15g M¹ch ®«ng 15g
Ngò vÞ tö 10g Hång hoa 15g
§−¬ng qui 12g Xuyªn khung 10g
§Þa long 10g Kª huyÕt ®»ng 12g
¤ tiªu xµ 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu nh− cã kÌm theo t©m quÝ, chÝnh xung, ph¹p lùc, khÝ ®o¶n, sau ho¹t ®éng ®au nÆng
lªn th× gia thªm: hoµng kú 20g, ®¼ng s©m 15g, chÝch viÔn trÝ 10g, toan t¸o nh©n 15g.
- NÕu thÊy l−ng gèi mái, ngò t©m phiÒn nhiÖt, t− h·n, l−ìi s¸ng xanh lôc kh«ng cã rªu
th× gia thªm: thôc ®Þa 20g, tri mÉu 12g, s¬n thï du 20g.
2.2.2. Can thËn h− hao:
+C¸c khíp ®au nhøc kÐo dµi kh«ng gi¶m, tay ch©n v« lùc, ho¹t ®éng khã kh¨n, l−ng
®au gèi mái, co duçi bÊt lîi; l−ìi nhît, rªu l−ìi tr¾ng; m¹ch trÇm tÕ mµ nh−îc hoÆc kÕt ®¹i.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ can - Ých thËn- c−êng c©n tr¸ng cèt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tam tý thang” gia gi¶m.
Hoµng kú 20g §¼ng s©m 15g
§−¬ng qui 15g Xuyªn khung 10g
§ç träng 20g Xuyªn ®o¹n 20g
Kh−¬ng ho¹t 10g §éc ho¹t 10g
Thôc ®Þa 15g Ng−u tÊt 20g
TÇn cöu 15g C©u kû tö 10g
Cam th¶o 5g
+ Gia gi¶m:
- NÕu h− hµn râ th× gia thªm: léc gi¸c 10g, nhôc thung dung 15g, d©m d−¬ng ho¾c 15g,
chÕ phô phiÕn (s¾c tr−íc) 10g.
-NÕu khíp s−ng to biÕn d¹ng, ®au nhøc kÐo dµi, ho¹t ®éng h¹n chÕ th× gia thªm: « tiªu
xµ 15g, toµn yÕt 10g, b¹ch hoa xµ 15g, ®Þa long 12g.
3. C¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
3.1. Ch©m cøu:


http://www.ebook.edu.vn 33
+ Th−êng dïng c¸c huyÖt: khóc tr×, hîp cèc, kiªn ngung, ngo¹i quan, hËu khª, d−ìng
l·o, hoµn khiªu, d−¬ng l¨ng tuyÒn, tuyÖt cèt, phong thÞ, tóc tam lý, tÊt nh·n. Mçi ngµy ch©m 1
lÇn; Mçi lÇn 3 - 5 huyÖt, ch©m s©u, kÝch thÝch trung b×nh, t¶ lµ chÝnh.
-+Th©u ch©m: kiªn ngung th©u cùc tuyÒn, khóc tr× th©u thiÕu h¶i, d−¬ng l¨ng tuyÒn th©u
©m l¨ng tuyÒn. Mçi ngµy th©u ch©m 1 lÇn, mçi lÇn 20 -30 phót, 7 - 10 ngµy lµ mét liÖu tr×nh.
+ NhÜ ch©m: th−êng dïng huyÖt t©m, can, thËn, tú, vÞ, phÕ néi ph©n tiÕt. Dïng v−¬ng bÊt
l−u hµnh tö hoÆc lai phôc tö (¸p huyÖt vÞ) võa ®é; mçi ngµy 1 lÇn, mçi lÇn 20 - 30’; 7 - 10
ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.
3.2. §¬n thuèc nghiÖm ph−¬ng:
+ C¸t c¨n 60g, kim ng©n hoa 45g, ty qua l¹c 15g, lé lé th«ng 15g. Mçi ngµy 1 thang,
s¾c n−íc chia 3 lÇn uèng.
T¸c dông ®iÒu trÞ: phong thÊp nhiÖt thÓ thÊp nhiÖt ®au khíp.
+ Kiªn cèt phong 60g, t« ®«ng ®»ng 30g, ngò gia b× 10g. Mçi ngµy mét tÔ s¾c uèng, 10
-15 ngµy lµ mét 1 liÖu tr×nh.
4. L©m sµng tinh hoa.
+ Theo D−¬ng Kú, øng dông bµi “Tiªu tý thang” ®Ó ®iÒu trÞ viªm khíp phong thÊp tÝnh
cho 32 bÖnh nh©n, ®¹t hiÖu qña mÜ m·n.
Bµi thuèc: quÕ chi, chÕ phô tö ®Òu 12g (s¾c tr−íc 15 - 30 phót); b¹ch th−îc, kª huyÕt
®»ng, tang chi, hoµng kú ®Òu 30g; tri mÉu, phßng phong, « tiªu xµ ®Òu 10g. Mçi ngµy 1 tÔ s¾c
uèng, 30 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh. §¹t kÕt qu¶ tèt 30/32 (93,7%).
+ Tr−¬ng Kú (Trung y ThiÓm T©y, 1996) ch÷a cho 119 bÖnh nh©n ®¹t hiÖu qña 99,2%.
Bµi thuèc: hæ tr−îng, « tiªu sµ, thiªn niªn kiÖn, uy linh tiªn ®Òu 12g; c−¬ng tµm, ý dÜ
nh©n, kª huyÕt ®»ng ®Òu 30g; h¶i phong ®»ng, thanh phong ®»ng, hy thiªm th¶o ®Òu 15g;
th−¬ng truËt 10g, cam th¶o 3g. Ngµy 1 tÔ s¾c n−íc uèng.
+ M· Kú (ThiÓm T©y, 1994) ®iÒu trÞ 993 bÖnh nh©n ®au khíp ®¹t hiÖu qu¶ 97,48%.
Bµi thuèc cã: hoµng kú, ®−¬ng qui, b¹ch truËt ®Òu 90g, chÕ xuyªn «, chÕ th¶o «, cam
th¶o ®Òu 40g; kh−¬ng ho¹t, ®éc ho¹t, uy linh tiªn ®Òu 60g. TÊt c¶ nghiÒn bét nhá luyÖn mËt
ong thµnh mçi hoµn 6g, mçi ngµy 3 lÇn, mçi lÇn 1 hoµn; 10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.




http://www.ebook.edu.vn 34
Thèng phong
(bÖnh goute)
1.§¹i c−¬ng.
1.1.Theo quan ®iÓm y häc hiÖn ®¹i.
+Goute lµ bÖnh khíp do rèi lo¹n chuyÓn hãa th−êng gÆp. BÖnh ®−îc biÕt tõ thêi Hypocrate .
N¨m 1683 Fydenham lÇn ®Çu tiªn m« t¶ vÒ l©m sµng cña bÖnh, ®Õn cuèi thÕ kØ 19 Schelle, Bargman
vµ Wollaston cho r»ng: bÖnh cã liªn quan ®Õn rèi lo¹n chuyÓn hãa chÊt purin vµ t¨ng nång ®é acid
uric m¸u; nång ®é acid uric m¸u cã vai trß quan träng trong nguyªn nh©n g©y bÖnh, hµng n¨m sè
ng−êi t¨ng acid uric m¸u chiÕm tØ lÖ tõ 12 - 15% d©n sè. BÖnh gÆp chñ yÕu ë nam giíi tuæi trung niªn
(95%), chiÕm 1,5% c¸c bÖnh vÒ khíp.
+ NÕu bÞ bÖnh goute th× ch¾c ch¾n lµ cã t¨ng acid uric m¸u, tr¸i l¹i t¨ng acid uric m¸u ch−a
h¼n ®· m¾c bÖnh goute .L©m sµng th−êng thÊy c¬n goute cÊp tÝnh: ®au khíp do l¾ng ®äng c¸c tinh
thÓ urat c¸c bon g©y viªm khíp m¹n tÝnh vµ biÕn d¹ng, ®Æc biÖt lµ h×nh thµnh sái niÖu qu¶n, sái thËn
vµ g©y suy thËn. Ng−êi ta chia bÖnh lµm ba lo¹i theo c¨n nguyªn:
- T¨ng acid uric bÈm sinh: do thiÕu men chuyÓn ho¸ chÊt purin HGPT (hypoxan thin -
guanin - phosphoribosyl transferase) thÓ nµy th−êng rÊt hiÕm gÆp vµ rÊt nÆng.
-T¨ng acid uric nguyªn ph¸t: liªn quan ®Õn yÕu tè di truyÒn vµ c¬ ®Þa, rèi lo¹n qu¸ tr×nh
tæng hîp purin, lµm cho purin néi sinh t¨ng vµ axit uric t¨ng.
-T¨ng acid uric thø ph¸t liªn quan nhiÒu ®Õn t¸c nh©n ph¸t ®éng: ¨n nhiÒu gan, lßng
ruét ®éng vËt, t«m cua, r−îu vµ liªn quan ®Õn dïng thuèc diÖt tÕ bµo...g©y t¨ng ®ång thêi víi
sù tho¸i gi¸ng purin néi sinh trong mét sè bÖnh lý: ®a hång cÇu, lersemi m¹n tÝnh, Hogkin,
sarcomlympho, ®a u tñy...gi¶m t¶i acid uric qua thËn g©y viªm thËn m¹n vµ dÉn ®Õn suy thËn.
+ Nguån gèc cña acid uric: do ho¸ gi¸ng thøc ¨n cã nhiÒu purin, tho¸i gi¸ng c¸c chÊt
cã nhiÒu purin trong c¬ thÓ; v× dïng thuèc ch÷a bÖnh ¸c tÝnh nªn mét lo¹t tÕ bµo bÞ hñy ho¹i,
c¸c nh©n nucleotid, nucleoazid cã nhiÒu purin vµ cßn do t¨ng qu¸ tr×nh tæng hîp purin néi
sinh.
+ C¬n goute cÊp tÝnh: acid uric ë ng−êi b×nh th−êng: nam lµ 5mg% xÊp xØ b»ng 297
μmol/ lit; n÷ xÊp xØ b»ng 243 μmol/ lit.
NÕu m«i tr−êng cã ®é pH acid t¨ng sÏ lµm cho tinh thÓ urat dÔ dµng kÕt tña t¹o nªn
bÖnh c¶nh c¬n goute cÊp tÝnh.
§iÒu trÞ c¬n goute cÊp ®Õn nay ®· cã nhiÒu tiÕn bé, chñ yÕu lµ øc chÕ thùc bµo; ®iÓn
h×nh lµ thuèc colchicin hoÆc colchicin kÕt hîp víi probenecid; allopurinol, tuy nhiªn cßn gÆp
nhiÒu khã kh¨n , thuèc cßn nhiÒu t¸c dông phô vµ t¸c dông kh«ng mong muèn , ng−êi bÖnh
kh«ng thÓ dïng kÐo dµi ®−îc mµ bÖnh l¹i thuéc vÒ chuyÓn ho¸ hay t¸i ph¸t khi cã yÕu tè ph¸t
®éng hoÆc khi ngõng thuèc.
Trong c¬n goutte cÊp tÝnh th−êng dïng colchicin do øc chÕ thùc bµo lµm gi¶m b¹ch cÇu
®Õn thùc bµo, g©y gi¶m acid uric bëi ng¨n chÆn tæng hîp acid uric ®Ó chuyÓn ho¸ urat hoÆc
chuyÓn ho¸ thµnh urat monosodic thµnh a. lactic, ph¸t triÓn thµnh c¸c h¹t tophy.
VÊn ®Ò hiÖn nay ng−êi ta lo ng¹i t¸c dông phô cña colchicin vµ h×nh thµnh c¸c h¹t tophy kh«ng
ph¶i chØ ë thËn g©y suy thËn mµ cßn ë khíp g©y s−ng ®au khíp h¹n chÕ vËn ®éng, ë n·o, mµng tim
biÕn chøng nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng.




http://www.ebook.edu.vn 27
+TriÖu chøng l©m sµng, cËn l©m sµng vµ chÈn ®o¸n:
-Goute cÊp tÝnh: viªm khíp ®ét ngét vµo ban ®ªm, kÐo dµi vµi ngµy ®Õn 10 ngµy, cã
thÓ cã l¾ng ®äng monodium-urat trong c¸c tæ chøc.
• Khíp viªm s−ng, nãng, ®á, c¨ng bãng, d·n m¹ch m¸u ë líp n«ng.
• Sèt võa hoÆc sèt cao, b¹ch cÇu, tèc ®é m¸u l¾ng t¨ng cao.
• DÞch khíp cã nhiÒu b¹ch cÇu, c¸c tinh thÓ urat trong b¹ch cÇu, ®«i khi thÊy c¸c
tÕ bµo h×nh chïm nho, 60- 70% c¬n goute cÊp biÓu hiÖn ë khíp bµn ngãn ch©n
c¸i.
• Hoµn c¶nh thuËn lîi:
• Sau b÷a nhiÒu r−îu thÞt, sau chÊn th−¬ng hoÆc phÉu thuËt, lao ®éng nÆng, ®i l¹i
nhiÒu
• NhiÔm khuÈn cÊp, sau dïng mét sè thuèc lîi tiÓu nhãm clorothiazit, tinh chÊt
gan, vitamin B12, steroit…
-Goute m·n tÝnh:
• DÊu hiÖu næi c¸c u côc (tophi) vµ viªm ®a khíp m·n tÝnh. Goute m·n phÇn lín
lµ b¾t ®Çu tõ tõ, kh«ng qua c¸c ®ît cÊp.
• L¾ng ®äng AU( acid uric) ë xung quanh khíp, ë mµng ho¹t dÞch , ë ®Çu x−¬ng,
sôn .
• H¹t tophi th−êng thÊy ë trªn c¸c khíp bµn- ngãn ch©n c¸i vµ ë c¸c vÞ trÝ kh¸c
nh− cæ ch©n, gèi, khuûu, cæ tay, bµn- ngãn tay . H¹t tophi cã khi xuÊt hiÖn ë
mét vÞ trÝ rÊt ®Æc biÖt, nh− lµ trªn sôn vµnh tai
Kh«ng bao giê thÊy h¹t tophi ë khíp h¸ng, vai, cét sèng.
Tæ chøc häc h¹t tophi cã 2 vïng:
Vïng trung t©m : tinh thÓ AU hinh kim nhän, canxi, acid axetic
Vïng r×a : lµ tÕ bµo sîi x¬, tæ chøc vµ c¸c tÕ bµo khæng lå.Tû lÖ h¹t tophi cã liªn quan
®Õn møc ®é t¨ng AU m¸u. Sè l−îng vµ kÝch th−íc cña h¹t tophi phô thuéc vµo qu¸ tr×nh ®iÒu
trÞ viªm khíp.
.Ngµy nay nhê cã kÜ thuËt chôp céng h−ëng tõ (MRI) nªn ng−êi ta ®· thÊy râ sù l¾ng
®äng AU t¹i khíp, t¹i thËn g©y sái thËn( chiÕm tû lÖ tõ 10- 20%) , sái thËn cã liªn quan chÆt
chÏ ®Õn nång ®é AU m¸u vµ pH n−íc tiÓu .
• Acid uric l¾ng ®äng ë mét sè c¸c c¬ quan kh¸c:
AU l¾ng ®äng ë g©n, tói thanh dÞch cã thÓ g©y ®øt g©n hoÆc chÌn Ðp thÇn kinh (héi
chøng ®−êng hÇm).
AU l¾ng ®äng ë da, ë mãng tay, ë mãng ch©n thµnh tõng vïng vµ mang cã thÓ dÔ lÇm
víi bÖnh ngoµi da kh¸c nh−: vÈy nÕn, nÊm.
AU cã thÓ l¾ng ®äng ë mµng ngoµi tim, c¬ tim, cã khi c¶ van tim nh−ng hiÕm gÆp . Suy
thËn hay gÆp ë thÓ cã h¹t tophi, lµ nguyªn nh©n g©y tö vong kháang 25% sè bÖnh nh©n
goute.ThÓ nhÑ hiÕm gÆp c¬n goute cÊp , kh«ng cã h¹t tophi.




http://www.ebook.edu.vn 27
• ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh vµ tiªn l−îng dùa vµo
AU m¸u t¨ng cao, tim thÊy tinh thÓ AU trong dÞch khíp.
H×nh ¶nh khuyÕt x−¬ng trªn phim X.quang( Rome 1963; New York 1966; Wallace-
Robinson 1977; Bennett vµ Wood 1968).
• C¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ
Môc tiªu ®iÒu trÞ bÖnh goute bao gåm: ®iÒu trÞ c¬n goute cÊp tÝnh vµ ®iÒu trÞ c¬ b¶n
(h¹ AU m¸u).
§iÒu trÞ c¬n goute cÊp .
Chèng viªm, colchicine cÇn ®îc chØ ®Þnh sím cã t¸c dông giam viªm, giam ®au trong
vßng 24- 28 giê. Colchicine- test thö ®Ó chÈn ®o¸n viªm khíp goute cÊp.
Nhãm chèng viªm kh«ng steroid
Cortico- steroid vµ ACTH. Tuy nhiªn, thuèc lµm tang AU m¸u.
• §iÒu trÞ c¬ b¶n, h¹ AU m¸u:
H¹ AU m¸u cã thÓ lµm gi¶m nguån cung cÊp purin ngo¹i sinh (chÕ ®é ¨n uèng)
Thuèc øc chÕ qu¸ tr×nh tæng hîp AU néi sinh (allopurinol )
Thuèc th¶i AU (probenecid )
Thuèc tiªu hñy AU (uricozym )
Colchicine liÒu nhá (1mg/24giê) dïng liªn tôc còng cã t¸c dông h¹ AU m¸u vµ lµm gi¶m sè
c¬n t¸i ph¸t.
Tuy nhiªn cßn nhiÒu t¸c dông phô: dÞ øng, rèi lo¹n tiªu hãa, ra må h«i, h¹ huyÕt ¸p…
1.2.Theo quan ®iÓmYhäc cæ truyÒn
Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng th−êng m« t¶ bÖnh gotte trong ph¹m trï “Thèng
phong”, “chøng tý .NhiÒu bµi thuèc th¶o d−îc ®iÒu trÞ rÊt kh¶ quan ,bëi v× thuèc ®iÒu trÞ ®−îc
chia theo thÓ bÖnh trong ph¹m trï "tý chøng, thèng phong".Mçi thÓ bÖnh cã mét ph−¬ng
thuèc hoÆc hîp ph−¬ng hai ph−¬ng thuèc. VÝ dô: tø trïng hoµn hîp víi qui tú thang; ®éc ho¹t
tang ký sinh thang hîp víi tø diÖu dòng an thang hoÆc quyªn tý thang hîp ph−¬ng víi hoµng
kú b¹ch truËt thang.
Nh×n chung c¸c bµi thuèc trªn tËp trung vµo øc chÕ ph¶n øng qu¸ mÉn; øc chÕ qu¸ tr×nh
thùc bµo vµ ng¨n chÆn viÖc h×nh thµnh c¸c h¹t tophy, quÇn thÓ tophy ë c¸c c¬ quan ®Ých, kÕt
hîp víi ®iÒu chØnh chÕ ®é ¨n hîp lý. Ph−¬ng ph¸p nµy ®· ®−a l¹i kÕt qu¶ khèng chÕ ®−îc
bÖnh goutte rÊt kh¶ quan.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y , ë n−íc ta tû lÖ bÖnh goutte ngµy cµng t¨ng ; viÖc ®iÒu trÞ
chñ yÕu lµ khèng chÕ chÕ ®é ¨n vµ kÕt hîp víi dïng colchicin. VÒ Y häc cæ truyÒn, ch−a cã
bµi thuèc nµo ®−îc nghiªn cøu vµ ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ vÒ tÝnh hiÖu qu¶ vµ tÝnh an toµn cña thuèc.
2. BiÖn chøng luËn trÞ thÓ bÖnh .
+ Thèng phong cã b¶n h−, tiªu thùc, giai ®o¹n ®Çu lµ tµ thùc, giai ®o¹n sau lµ chÝnh khÝ h−..
Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ phong hµn thÊp;phong thÊp nhiÖt.
+Y häc cæ truyÒn chia 4 thÓ bÖnh theo biÖn chøng




http://www.ebook.edu.vn 27
-Phong hµn thÊp tý:
• Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khu phong t¸n hµn trõ thÊp.
• Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: kh−¬ng ho¹t th¾ng thÊp thang:
Kh−¬ng ho¹t 30g, tang chi 30g, kh−¬ng hoµng 10g, phßng phong 15g.
Mçi ngµy s¾c uèng 1 thang, nÕu hµn nhiÒu gia thªm xuyªn th¶o « 10g, tÕ t©n 1,5 - 3g;
nÕu thÊp tµ nhiÒu c¸c khíp s−ng ®au gia thªm phßng kû 15g, th−¬ng truËt 10g, ý dÜ nh©n 15g,
phôc linh 15 - 30g, méc qua 10g cã t¸c dông lîi thñy th¾ng thÊp.
- Phong thÊp nhiÖt tý:
• Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khu phong trõ thÊp thanh nhiÖt.
• Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: b¹ch hæ thang gia gi¶m:
Th¹ch cao, ng¹nh mÔ, cam th¶o, quÕ, b¹ch th−îc, kh−¬ng hoµng.
NÕu sèt cao gia thªm kim ng©n hoa, liªn kiÒu, hoµng b¸ ®Òu 15g cã t¸c dông thanh
nhiÖt gi¶i ®éc; nÕu nh− c¸c khíp s−ng ®au gia thªm tang chi, uy linh tiªn, d©y kim ng©n ®Òu
15g, nhò h−¬ng 10g, ®an b×, sinh ®Þa ®Òu 15g, xÝch th−îc 10g; nÕu bÖnh tiÕn triÓn chËm cã thÓ
gia thªm phßng kû, ho¹t th¹ch, ý dÜ nh©n ®Òu 15g ®Ó lîi thñy th¾ng thÊp.
-§µm ø tý trë:
• Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú ho¸ ®µm trôc ø.
• Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: Ých thËn quyªn tý thang gia gi¶m:
§µo nh©n, hång hoa, ®−¬ng qui, ngò linh chi, ®Þa long, xuyªn khung, mét d−îc, h−¬ng
phô, ng−u tÊt, kª huyÕt ®»ng, toµn yÕt, ng« c«ng, « tiªu xµ, ®Þa miÕt trïng, kh−¬ng tµm, cam
th¶o. Mçi ngµy 1 thang s¾c uèng.
- KhÝ huyÕt hao h−:
• Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ bæ huyÕt kiÖn tú, bæ can thËn kÕt hîp víi khu
phong t¸n hµn.
• Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: ®éc ho¹t tang ký sinh thang gia gi¶m:
§éc ho¹t, tang ký sinh, tÇn cöu, phßng phong, tÕ t©n, xuyªn khung, ®−¬ng qui, thôc ®Þa,
b¹ch th−îc, quÕ chi, ®ç träng, ng−u tÊt, nh©n s©m; nÕu bÖnh chuyÓn biÕn chËm th× gia thªm
hoµng kú, tôc ®o¹n, ba kÝch, cÈu tÝch, ng−u tÊt mçi lo¹i 15g; nÕu c¸c khíp l¹nh ®au ®au t¨ng
vÒ mïa rÐt gia thªm phô tö, can kh−¬ng tõ 6 - 10g, kª huyÕt ®»ng 30g, Ých trÝ nh©n 12g. Mçi
ngµy 1 thang s¾c uèng.
3. Tinh hoa l©m sµng.
+ Phong hµn thÊp tý:
-Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khu phong t¸n hµn trõ thÊp th«ng kinh l¹c.
NÕu lµ phong th¾ng khu phong lµ chÝnh, hµn ø t¸n hµn lµ chÝnh, thÊp th¾ng trõ thÊp lµ
chÝnh.
-Ph−¬ng thuèc hay dïng lµ: quyªn tý thang gia vÞ
+Phong thÊp nhiÖt tý:
-Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: x¬ phong thanh nhiÖt.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng : bµi" b¹ch hæ thang hîp víi quÕ chi thang gia giam"

http://www.ebook.edu.vn 28
+ThÓ thÊp träc ø:
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lîi thÊp tiÕt träc, khø ø th«ng l¹c.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng lµ: hoµng kú, th−¬ng truËt, tú gi¶i, xuyªn s¬n gi¸p, ®−¬ng
quy, tam thÊt, ng−u tÊt, b¹ch th−îc, uy linh tiªn.
+ThÓ tú h− ø träc:
-Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú tiÕt träc khø ø th«ng l¹c.
- Ph−¬ng thuèc hay dïng lµ : phßng kû hoµng kú thang gia vÞ: hoµng kú, phßng kû, thæ
phôc linh, b¹ch truËt, cam thao, ý dÜ, tú giai, xÝch th−îc, thæ phôc linh, kª huyÕt ®»ng.
+Bµi thuèc th−êng dïng cña Bé m«n khoa YHCT ViÖn 103 do PGS-TS Ng« QuyÕt
ChiÕn cung cÊp, n¨m 2001:
-Phßng kû phÊn: Radix Stephaniae thuéc hä tiÕt dª (memispermaceae)
TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ®¾ng cay vµ l¹nh, vµo kinh bµng quang.
C«ng dông: khø phong hµnh thñy t¶ h¹, tiªu huyÕt phËn thÊp nhiÖt.
Thµnh phÇn hãa häc: cã nhiÒu ankaloit kh¸c nhau trong ®ã chñ yÕu lµ Tetrandrin ,
demetyl tetrandrin vµ mét ankaloit cã tÝnh chÊt phenol .
T¸c dông d−îc lý: h¹ acid urÝc, h¹ huyÕt ¸p, h¹ th©n nhiÖt g©y co bãp ruét thá vµ
chuét,t¨ng c−êng kh¶ n¨ng thùc bµo cña ®¹i thùc bµo vµ b¹ch cÇu.
-Kª huyÕt ®»ng:
Tªn kh¸c: d©y m¸u ng−êi, m¸u gµ, m¸u chã, hång ®»ng.
Tªn khoa häc: Sargentodoxa cuneata (oliv), thuéc hä huyÕt ®»ng.
Th©n gç, vÞ ®¾ng , tÝnh b×nh vµo kinh t©m can.
C«ng dông: khø ø th«ng kinh l¹c, bæ huyÕt hµnh huyÕt, kháe g©n cèt, thanh nhiÖt gi¶i
®éc
Thµnh phÇn hãa häc: ch−a thÊy cã tµi liÖu nghiªn cøu nh−ng §ç TÊt Lîi thÊy cã rÊt
nhiÒu tanin.
T¸c dông d−îc lý: øc chÕ viªm khíp vµ gi¶m søc co bãp c¬ tim trªn thÝ nghiÖm, thóc
®Èy sù chuyÓn ho¸ n¨ng l−îng ë thËn vµ tö cung.
-Th¶o qu¶: tªn kh¸c: ®ß ho, th¶o ®Ëu khÊu.
Tªn khoa häc: Amomum aromatium Roxb thuéc hä gõng.
Dïng qu¶; vÞ cay ch¸t, tÝnh «n vµo kinh tú vÞ.
C«ng dông: t¸c dông t¸o thÊp khø hµn trõ ®êm hãa tÝch tiªu thùc dïng lµm thuèc kiÖn
tú gi¶i ®é ®iÒu trÞ ®au bông, n«n möa, h«i miÖng.
Thµnh phÇn hãa häc: trong th¶o qu¶ cã kho¶ng 1 - 1.5% tinh dÇu. Tinh dÇu chøa thµnh
phÇn chñ yÕu lµ 1 - 8 cineol (30,61%); trans – 2 undecanal (17,33%); terpineol.
T¸c dông d−îc lý: g©y c¶m øng hÖ thèng cytochrom 450 ë gan.
-Thiªn niªn kiÖn:
Tªn kh¸c: s¬n thôc, bao kim, r¸y h−¬ng, v¾t vÎo.
Tªn khoa häc: Homalomena occulta (Lour) , Schott thuéc hä r¸y.

http://www.ebook.edu.vn 29
Th©n rÔ, vÞ ®¾ng cay h¬i ngät tÝnh «n vµo 2 kinh can thËn .
C«ng dông: khø phong thÊp, m¹nh g©n cèt, dïng ch÷a phong thÊp, khíp x−¬ng ®au
nhøc, co qu¾p tª d¹i.
Thµnh phÇn hãa häc: cã 0,8-1% tinh dÇu .Trong tinh dÇu cã kho¶ng 40% linalola, mét
Ýt tecpineola, ngoµi ra cßn cã andehyt propionic.
T¸c dông d−îc lý:øc chÕ sù co th¾t c¬ tr¬n, gi·n m¹ch ngo¹i vi.
-Kh−¬ng hoµng:
Tªn kh¸c: nghÖ vµng
Tªn khoa häc: Curcuma domestica valet, thuéc hä gõng.
Th©n rÔ, vÞ cay ®¾ng,tÝnh «n vµo 2 kinh can vµ tú .
C«ng dông: ph¸ huyÕt, hµnh khÝ, th«ng kinh , chØ thèng.
Thµnh phÇn hãa häc: trong nghÖ cã chÊt mµu curcumin 0.3%, tinh dÇu 1-5%, ngoµi ra
cßn cã tinh bét, canxi oxalat, chÊt bÐo.
T¸c dông d−îc lý: cã t¸c dông kh¸ng khuÈn,chèng viªm, chèng loÐt d¹ dµy ,lµm gi¶m
cholesteron vµ lipit toµn phÇn, kh¸ng nÊm, kh¸ng histamin, chèng co th¾t c¬ tr¬n phÕ qu¶n..,
-Uy linh tiªn:
Tªn kh¸c: kiÕn cß,
Tªn khoa häc: Rhimacanthus suta kurz, thuéc hä «r«.
RÔ; cay mÆn Êm vµo kinh bµng quang.
C«ng dông: khø phong thÊp, th«ng kinh l¹c.
Thµnh phÇn ho¸ häc: trong rÔ c©y cã 1,87% chÊt gÇn gièng axÝt cryzophanic vµ axÝt
trangulic. ®ã lµ ho¹t chÊt cña c©y vµ gäi lµ rinacantin C14H18O4.
T¸c dông dîc lý: t¸c dông kh¸ng khuÈn kh¸ng nÊm, cã t¸c dông chèng alkyl ho¸, h¹
huyÕt ¸p, h¹ AU
-Th¹ch vü: Pyrrocia lingua
Tªn kh¸c: th¹ch b×, th¹ch lan, phi ®ao kiÕm, kim tinh th¶o.
Th©n rÔ ph¬i kh« , vÞ ®¾ng ngät, h¬i hµn, vµo 2 kinh phÕ vµ bµng quang.
C«ng dông: lîi tiÓu th«ng l©m thanh thÊp nhiÖt , dïng lµm thuèc lîi tiÓu ®iÒu trÞ c¸c tr−-
êng hîp ®i tiÓu ra m¸u, viªm niÖu ®¹o, bµng quang; ngoµi ra cßn dïng lµm thuèc bæ, th©n rÔ
®Ó ®iÒu trÞ bÖnh than, ung nhät lë loÐt, ngé ®éc do l−u huúnh.
Thµnh phÇn hãa häc: cã phytosterol, tanin thuéc lo¹i pyrocatechic, nh÷ng ®−êng khö
oxy, c¸c chÊt bÐo vµ chÊt v« c¬.
T¸c dông d−îc lý: diÖt s¸n l¸ ruét, diÖt kÝ sinh trïng.
-§−¬ng quy:
Tªn kh¸c: can quy, tan quy.
Tªn khoa häc: Angelica sinensis (Oliv) thuéc hä hoa t¸n.
Th©n rÔ: vÞ ngät cay tÝnh «n vµo kinh t©m can tú
C«ng dông: bæ huyÕt, ho¹t huyÕt, nhuËn t¸o ho¹t tr−êng, ®iÒu huyÕt th«ng kinh chØ
thèng.

http://www.ebook.edu.vn 30
Thµnh phÇn hãa häc: cã tinh dÇu 0,2% ; tû lÖ acid tù do trong tinh dÇu lµ 40%.
T¸c dông d−îc lý: chñ yÕu trªn c¬ quan t¹o m¸u , trªn b¸n cÇu ®¹i n·o, cã t¸c dông h¹
¸p, t¸c dông trªn c¬ tim gièng víi quinidin, t¸c dông kh¸ng sinh víi trùc khuÈn lþ vµ tô cÇu
vµng, t¸c dông t¨ng ]êng kh¶ n¨ng b¶o vÖ hÖ thèng miÔn dÞch
-Cam th¶o b¾c:
Tªn khoa häc: Glycyrrhiza uralensis fish, thuéc hä c¸nh b−ím Fabaceae.
RÔ: vÞ ngät tÝnh b×nh vµo 12 kinh.
C«ng dông: bæ tú vÞ, nhuËn phÕ, thanh nhiÖt gi¶i ®éc ®iÒu hßa c¸c vÞ thuèc.
Thµnh phÇn hãa häc: trong cam th¶o cã 3-8% glucoza; cã 2,4 - 6,5% sacaroza, 25 -
30% tinh bét, 2 - 4% asparagin, 11 - 30mg% vitamin C, c¸c chÊt anbuyminoit,
nh÷ng ho¹t chÊt chÝnh trong cam th¶o lµ glycyrhizin víi tû lÖ 6 - 14% cã khi tíi 23%.
T¸c dông d−îc lý: t¸c dông trÊn tÜnh, gi¶m ho, gi¶m co th¾t c¬ tr¬n, b¶o vÖ gan, chèng
dÞ øng, t¸c dông gi¶i ®éc gi÷ muèi vµ n−íc.
-HuyÒn s©m:
Tªn kh¸c: h¾c s©m, nguyªn s©m,
Tªn khoa häc: Scrophularia buergeriaceae, thuéc hä hoa mâm chã.
RÔ: vÞ ®¾ng mÆn , tÝnh h¬i hµn vµo kinh phÕ vÞ vµ thËn .
C«ng dông: t− ©m gi¸ng háa trõ phiÒn, chØ kh¸t, gi¶i ®éc,nhuËn t¸o ho¹t trêng.
Thµnh phÇn hãa häc: cã chÊt scrophularin, cã t¸c gi¶ l¹i cho r»ng : trong cao r−îu chÕ
tõ huyÒn s©m cã phytosterola alcaloit, tinh dÇu, acid bÐo, asparagin vµ chÊt ®−êng.
T¸c dông d−îc lý: t¨ng søc co bãp cña c¬ tim vµ lµm chËm nhÞp tim, cã t¸c dông h¹
huyÕt ¸p nhÑ, t¸c dông kh¸ng sinh ®èi víi nhiÒu lo¹i vi khuÈn, t¸c dông an thÇn, lîi tiÓu.
- Kim ng©n hoa:
Tªn khoa häc: Flos Lonicerae thuéc hä c¬m ch¸y.
Hoa: vÞ ngät tÝnh hµn kh«ng ®éc vµo 4 kinh phÕ, vÞ, t©m, tú.
C«ng dông : thanh nhiÖt gi¶i ®éc dïng ch÷a sèt, môn nhät, t¶ lþ giang mai.
Thµnh phÇn hãa häc: cã inozit 1 %, hoa kim ng©n cã 1 glucozit gäi lµ lonixerin cã cÊu
t¹o Luteolin - 7rhamnoza, cã tinh dÇu.
T¸c dông d−îc lý: t¸c dông kh¸ng khuÈn ®èi víi tô cÇu, trùc khuÈn th−¬ng hµn, trùc
khuÈn lþ, liªn cÇu khuÈn, t¨ng c]êng ®ång ho¸ chÊt bÐo, chèng sèc ph¶n vÖ.
- B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o:
Tªn kh¸c: cá l−ìi r¾n
Tªn khoa häc: Oldenlandia difusa Roxb.
Toµn c©y : vÞ h¬i ®¾ng, ngät, l¹nh vµo kinh vÞ, ®¹i tr−êng tiÓu tr−êng.
C«ng dông: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, lîi thÊp th«ng l©m.
Thµnh phÇn hãa häc: cã 31 hydrocarbur, cã axit Oleanolic, acid- coumalio, d- glucose.
T¸c dông d−îc lý: øc chÕ m¹nh tÕ bµo ung th− limpho, tÕ bµo ung th− b¹ch cÇu h¹t,
®iÒu hoµ miÔn dÞch, t¸c dông chèng viªm, t¨ng kh¶ n¨ng thùc bµo cña hÖ thèng m« l−íi vµ cña
tÕ bµo b¹ch cÇu.
- QuÕ nhôc:
http://www.ebook.edu.vn 31
Tªn kh¸c: quÕ ®¬n, quÕ b×.
Tªn khoa häc: Cinnamomum loureirii nees, thuéc hä long n·o.
Vá, th©n: vÞ cay ngät, ®¹i nhiÖt ,vµo kinh can vµ thËn.
C«ng dông: bæ mÖnh m«n háa, håi d−¬ng Êm thËn tú, th«ng huyÕt m¹ch trõ hµn tÝch ,
dïng ch÷a ch©n tay l¹nh, l−ng gèi tª mái, bông quÆn ®au, kinh nguyÖt bÕ.
Thµnh phÇn hãa häc: quÕ cã tinh chÊt bét, tinh dÇu, chÊt nhÇy, tanin, chÊt mµu
®−êng. Tinh dÇu quÕ ViÖt Nam chøa kho¶ng 95% andehyt xinnamic.
•Bµi thuèc NC cña : Ng« QuyÕt ChiÕn dùa trªn c¬ së hai bµi thuèc cæ truyÒn : “phßng
kû hoµng kú th¾ng thÊp thang” vµ “tø diÖu dòng an thang” gia gi¶m.
•T¸c dông chung cña bµi thuèc:
Bæ huyÕt ho¹t huyÕt,trõ phong thÊp, kiÖn tú lîi ®ëm tiªu ®µm,, trÞ thèng phong .
Bµi thuèc thÝch hîp víi c¸c thÓ cña ph¹m trï thèng phong , tuy nhiªn tèt nhÊt lµ thÓ
®µm thÊp trë trÖ
+LiÒu l−îng c¸c vÞ thuèc ®−îc chØ ®Þnh thø tù theo tØ lÖ sau:
- Uy linh tiªn: 1.5 phÇn - Phßng kû phÊn: 3
- Kª huyÕt ®»ng: 3 - Kh−¬ng hoµng: 1.5
- Th¶o qu¶: 0.4 - B¹ch hoa xµ: 2
- QuÕ nhôc: 0.6 - Thiªn niªn kiÖn: 2
- Kim ng©n hoa: 3 - HuyÒn s©m: 3
- Cam thaá: 2 - Xuyªn quy: 3
- Th¹ch vü: 2
4. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ l©m sµng :
Cã 3 møc ®é:
+HiÖu qu¶ râ :
HÕt ®au ,kh«ng h¹n chÕ vËn ®éng
Nång ®é AU m¸u t¨ng ë nam < 420 mol/l vµ ë n÷ < 360 mol/l.
+HiÖu qu¶ :
HÕt ®au,h¹n chÕ vËn ®éng 50%
AU m¸u t¨ng ë nam < 420 mol/l vµ ë n÷ < 360 mol/l.
+Kh«ng hiÖu qu¶:
C¸c triÖu chøng kh«ng gi¶m.



bÖnh cao huyÕt ¸p nguyªn ph¸t
(t¨ng huyÕt ¸p nguyªn ph¸t)

1. §¹i c−¬ng.

http://www.ebook.edu.vn 32
1.1. Kh¸i niÖm:
Cao huyÕt ¸p nguyªn ph¸t hay bÖnh cao huyÕt ¸p, lµ chØ mét bÖnh th−êng gÆp do ¸p lùc
tuÇn hoµn ®éng m¹ch t¨ng cao lµ chñ yÕu. C¨n cø vµo sù ph¸t bÖnh ho·n hay cÊp vµ tiÕn triÓn
cña bÖnh mµ ng−êi ta cã thÓ chia ra thÓ cÊp tÝnh vµ thÓ m¹n tÝnh. ThÓ cÊp tÝnh, trªn l©m sµng
gÆp 1 - 5% tæng sè bÖnh cao huyÕt ¸p. §Æc ®iÓm l©m sµng cña cao huyÕt ¸p m¹n tÝnh lµ kÝn
®¸o (Èn tµng), tiÕn triÓn chËm; giai ®o¹n ®Çu th−êng biÓu hiÖn triÖu chøng: ®Çu cho¸ng, tai ï
vµ mÊt ngñ; giai ®o¹n sau sÏ ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng (hoÆc biÕn chøng) ë mét sè c¬ quan
(m¾t, n·o, tim vµ thËn).
§Æc ®iÓm l©m sµng cña nhãm cao huyÕt ¸p cÊp tÝnh th−êng nghiªm träng h¬n, ph¸t
triÓn nhanh, huyÕt ¸p t¨ng cao râ rÖt, ¸p lùc ®éng m¹ch t©m tr−¬ng cã thÓ lªn tíi 130 -140
mmHg, hoÆc cã thÓ cao h¬n. Trong thêi gian ng¾n sÏ xuÊt hiÖn c¸c tæn th−¬ng ë ®¸y m¾t, tæn
th−¬ng thËn, tim vµ n·o. Tr−íc m¾t, ®iÒu trÞ th−êng dïng 1 sè thuèc h¹ huyÕt ¸p nh− thuèc t¸c
®éng gi·n c¬ tr¬n huyÕt qu¶n; thuèc lîi niÖu vµ mét sè thuèc t¸c ®éng vµo hÖ thèng renin-
angiotensin. TÊt c¶ c¸c thuèc cã thÓ dïng ®¬n ®éc hoÆc cã thÓ dïng hçn hîp. §Ó cã thÓ khèng
chÕ ®−îc c¬n huyÕt ¸p t¨ng, gi¶m thÊp ®−îc c¸c biÕn chøng ph¸t sinh th× bÖnh nh©n th−êng
ph¶i dïng thuèc kÐo dµi; nh−ng dïng c¸c thuèc h¹ huyÕt ¸p kÐo dµi th−êng g©y ra t¸c dông
phô nhÊt ®Þnh vµ cã nh÷ng biÕn chøng nghiªm träng.
VÝ dô: thuèc lîi niÖu h¹ ¸p, ngoµi t¸c dông phô h¹ thÊp kali m¸u cßn lµm cho ®−êng
m¸u t¨ng cao, ®é läc cña tiÓu cÇu thËn h¹ thÊp, ¶nh h−ëng chøc n¨ng cña thËn lµm cho ure
hoÆc creatinin m¸u t¨ng, lµm gi¶m bµi tiÕt, toan hãa n−íc tiÓu, kh«ng Ýt nh÷ng bÖnh nh©n sau
khi dïng thuèc h¹ ¸p, tuy huyÕt ¸p cã gi¶m nh−ng triÖu chøng c¬ n¨ng vÉn tån t¹i, thËm chÝ
cßn nÆng h¬n, søc lao ®éng kh«ng thÓ håi phôc ®−îc.
1.2. ChÈn ®o¸n theo YHH§:
+ Theo Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi, mét ng−êi lín cã :
- HuyÕt ¸p b×nh th−êng: nÕu huyÕt ¸p ®éng m¹ch tèi ®a d−íi 140mmHg (18,7kPa) vµ
huyÕt ¸p ®éng m¹ch tèi thiÓu d−íi 90mmHg (12kPa).
-§−îc gäi lµ t¨ng huyÕt ¸p: nÕu huyÕt ¸p ®éng m¹ch tèi ®a trªn 160mmHg (21,3 kPa)
vµ/hoÆc HA ®éng m¹ch tèi thiÓu trªn 95mmHg (12,7 kPa).
- §−îc gäi lµ t¨ng huyÕt ¸p giíi h¹n: nÕu HA ®éng m¹ch tèi ®a tõ 140 - 160 mmHg
(18,7 - 21,3 kPa) vµ huyÕt ¸p ®éng m¹ch tèi thiÓu tõ 90 - 95 mmHg (12 - 12,7 kPa).
L−u ý: HA ®éng m¹ch tèi ®a cßn gäi lµ huyÕt ¸p t©m thu, HA ®éng m¹ch tèi thiÓu cßn
gäi lµ huyÕt ¸p t©m tr−¬ng. HA ®éng m¹ch cã thÓ thay ®æi trong ngµy (ban ®ªm th−êng thÊp
h¬n ban ngµy) vµ thay ®æi theo tuæi (ng−êi giµ th−êng cao h¬n trÎ), theo giíi (n÷ th−êng thÊp
h¬n nam); con sè HA kh«ng ®¸nh gi¸ ®−îc hoµn toµn møc ®é nÆng hay nhÑ cña bÖnh (hai
ng−êi cã cïng mét con sè huyÕt ¸p cã thÓ cã tiªn l−îng bÖnh kh¸c nhau).
+ Cao huyÕt ¸p triÖu chøng hay cßn gäi lµ cao huyÕt ¸p thø ph¸t sau mét bÖnh m¹n tÝnh:
viªm thËn m¹n tÝnh, viªm bÓ thËn - thËn, hÑp eo ®éng m¹ch thËn, u thËn, phô n÷ cã thai, viªm
®éng m¹ch lín...
1.3. C¸c giai ®o¹n cña bÖnh t¨ng huyÕt ¸p.
+ Giai ®o¹n I: bÖnh nh©n kh«ng cã dÊu hiÖu kh¸ch quan thùc thÓ.
+ Giai ®o¹n II: bÖnh nh©n cã mét trong c¸c dÊu hiÖu thùc tæn d−íi ®©y:
- Dµy thÊt tr¸i ph¸t hiÖn nhê X.quang, ®iÖn t©m ®å, siªu ©m.
- HÑp c¸c ®éng m¹ch vâng m¹c lan réng hay khu tró.

http://www.ebook.edu.vn 33
- Protein niÖu vµ/hoÆc creatinin huyÕt t−¬ng t¨ng nhÑ.
+ Giai ®o¹n III: bÖnh t¨ng huyÕt ¸p ®· g©y ra tæn th−¬ng Ýt nhÊt ë hai c¬ quan kh¸c
nhau; thÓ hiÖn b»ng c¸c triÖu chøng c¬ n¨ng vµ dÊu hiÖu thùc thÓ sau ®©y: ë tim g©y suy thÊt
tr¸i; ë n·o g©y xuÊt huyÕt n·o; ë ®¸y m¾t g©y xuÊt huyÕt vâng m¹c, xuÊt tiÕt cã thÓ cã hoÆc
kh«ng phï gai thÞ. C¸c dÊu hiÖu nµy ®Æc tr−ng cho giai ®o¹n nÆng, tiÕn triÓn nhanh. Ngoµi ra,
trong giai ®o¹n nµy cßn cã biÓu hiÖn kh¸c: c¬n ®au th¾t ngùc, nhåi m¸u c¬ tim, huyÕt khèi
®éng m¹ch trong sä, ph×nh m¹ch, viªm t¾c ®éng m¹ch chi, suy thËn.
1.4. Cao huyÕt ¸p ¸c tÝnh:
Cao huyÕt ¸p ¸c tÝnh chiÕm 2 - 5% c¸c tr−êng hîp t¨ng huyÕt ¸p. TÊt c¶ c¸c lo¹i t¨ng
huyÕt ¸p do nguyªn nh©n kh¸c nhau ®Òu cã thÓ chuyÓn thµnh cao huyÕt ¸p ¸c tÝnh.
BÖnh xuÊt hiÖn nhanh kÞch ph¸t. Næi bËt lµ héi chøng n·o, nhøc ®Çu d÷ déi; biÕn ®æi
®¸y m¾t ®é III, ®é IV; sè ®o huyÕt ¸p th−êng rÊt cao c¶ tèi ®a lÉn tèi thiÓu, tiÕn triÓn nhanh,
nÕu nÆng hay cã biÕn chøng ë n·o, ë tim.
HuyÕt ¸p t©m tr−¬ng ≥ 17,3 KPa (130 mmHg) trë lªn.
2. Theo quan niÖm Y häc cæ truyÒn.
Y häc cæ truyÒn kh«ng cã bÖnh danh cao huyÕt ¸p nªn th−êng m« t¶ trong c¸c ph¹m
trï: “HuyÔn vùng, ®Çu thèng, can phong, can d−¬ng, can ho¶ v−îng”. Khi bÖnh diÔn biÕn
nÆng cã biÕn chøng ë n·o, th× YHCT m« t¶ trong ph¹m trï “Tróng phong”.
BiÖn chøng luËn trÞ chñ yÕu dùa trªn l©m sµng bÖnh cao huyÕt ¸p.
+ Cao huyÕt ¸p giai ®o¹n I:
Trªn l©m sµng ®a phÇn biÓu hiÖn can d−¬ng th−îng nghÞch, ©m h− d−¬ng khang (cang),
t©m thËn bÊt giao, xung nh©m bÊt ®iÒu vµ ®µm träc trung trë... §iÒu trÞ ph¶i b×nh can tiÒm
d−¬ng, t− ©m tiÒm d−¬ng, ®iÒu lý xung nh©m vµ hãa ®µm lµ ®¹i ph¸p.
+ Cao huyÕt ¸p giai ®o¹n II:
Cã thÓ xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng nh− trªn. Ngoµi ra, do bÖnh diÔn biÕn kÐo dµi g©y tæn
th−¬ng l¹c m¹ch... L¹c m¹ch ø trë ë ngùc nªn thÊy ngùc ®au ( t©m thèng), ©m tæn cËp d−¬ng
dÉn ®Õn khÝ ©m l−ìng h−. VÒ ®iÒu trÞ ph¶i lÊy ho¹t huyÕt hãa ø, tuyªn lý th«ng l¹c, khÝ ©m
song bæ lµ ®¹i ph¸p.
+ Cao huyÕt ¸p giai ®o¹n III:
Th−êng xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng c¬ n¨ng cña n·o, t©m, thËn bÞ tæn h¹i. V× vËy, bÖnh
diÔn biÕn l©u ngµy th−êng ©m tæn cËp d−¬ng, xuÊt hiÖn ©m - d−¬ng l−ìng h−, tú thËn d−¬ng
h−. §iÒu trÞ ph¶i ©m - d−¬ng cïng bæ, lÊy «n d−¬ng lîi thñy lµm ®¹i ph¸p. Ngoµi ra, ph¶i chó
ý ®iÒu trÞ toµn diÖn ®iÒu tiÕt t×nh chÝ, chÕ ®é ¨n uèng, nghØ ng¬i kÕt hîp víi luyÖn tËp khÝ c«ng
liÖu ph¸p. NÕu huyÕt ¸p vÉn cao ph¶i phèi hîp thuèc Trung - T©y y lµm cho huyÕt ¸p h¹
xuèng møc b×nh th−êng, ®ång thêi t¨ng c−êng ®iÒu trÞ theo biÖn chøng luËn trÞ, kÕt hîp thªm
1 sè thuèc h¹ ¸p ®· cã t¸c dông trªn thùc nghiÖm sÏ n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ.
2.1. Nguyªn nh©n, c¬ chÕ bÖnh lý:
+ BÖnh nh©n cao huyÕt ¸p chñ yÕu lµ do thÊt t×nh, Èm thùc thÊt tiÕt, néi th−¬ng h− tæn,
bÖnh th−êng ¶nh h−ëng ®Õn c¸c t¹ng can thËn vµ lôy ®Õn t©m tú. C¬ chÕ bÖnh chñ yÕu lµ ©m -
d−¬ng cña can thËn mÊt ®iÒu hoµ, tinh thÇn c¨ng th¼ng kÐo dµi, hay c¸u g¾t giËn d÷ lµm cho
can khÝ uÊt trÖ, uÊt l©u hãa ho¶ dÉn ®Õn can d−¬ng th−îng cang nªn xuÊt hiÖn ®Çu cho¸ng m¾t
hoa, m¾t ®á, ®au ®Çu, mÆt ®á, t©m phiÒn, lao th−¬ng qu¸ ®é. Ng−êi bÖnh s½n cã c¬ thÓ suy
nh−îc l¹i bÞ can d−¬ng cang v−îng l©u ngµy lµm cho thËn ©m hao tæn; mµ can ©m l¹i nhê vµo
sù t− d−ìng cña thËn ©m, thËn ©m h− tæn, thñy bÊt n¨ng d−ìng méc, xuÊt hiÖn can thËn ©m h−
http://www.ebook.edu.vn 34
lµ chøng ©m h− d−¬ng v−îng. ThËn ©m bÊt tóc, thËn thñy bÊt n¨ng t−¬ng tÕ ë t©m nªn t−íng
háa thiªn thÞnh, t©m quÝ thÊt miªn ®a méng, kiÖn vong... l¹i ¨n nhiÒu chÊt bÐo ngät vi nÆng,
uèng qu¸ nhiÒu r−îu lµm tú vÞ mÊt kiÖn vËn khiÕn thÊp träc néi sinh, trë c¸t khÝ c¬ thanh
d−¬ng bÊt th¨ng, träc ©m bÊt gi¸ng nªn sinh ra ®Çu cho¸ng m¾t hoa, hung qu¶n bÜ tøc, rªu l−ìi
dµy nhên, can thËn ©m h−, can d−¬ng b¹o khang, can phong néi ®éng hiÖp víi ®µm träc huyÕt
ø trë trÖ kinh l¹c, m¹ch l¹c lµ biÓu hiÖn “Tróng phong”.
+ Cao huyÕt ¸p giai ®o¹n III: bÖnh l©u kh«ng khái, diÔn biÕn kÐo dµi, ©m tæn cËp
d−¬ng, cã thÓ xuÊt hiÖn khÝ ©m l−ìng h−, ©m - d−¬ng ®Òu h−... ThËn chñ thñy, thËn d−¬ng h−
bÊt n¨ng tr−ng hãa thuû dÞch, thñy khÝ néi ®×nh, th−îng l¨ng t©m , t¾c t©m quÝ bÊt ®Þnh ¶nh
h−ëng ®Õn phÕ, phÕ khÝ kh«ng tuyªn gi¸ng g©y nªn suyÔn sóc bÊt n¨ng ngo¹ (kh«ng n»m
ngöa ®−îc) kh¸i thÊu kh¹c ®µm. Tú thËn d−¬ng h−, thñy khÝ néi ®×nh c¬ phu, g©y nªn thñy
thòng.
- HuyÔn vùng:
Lµ triÖu chøng chñ yÕu cña bÖnh cao huyÕt ¸p. C¬ chÕ chñ yÕu lµ can thËn ©m h− thÊt
®iÒu, can chñ s¬ tiÕt, c¨ng th¼ng nhiÒu khÝ uÊt, uÊt øc kÐo dµi, can khÝ bÊt th«ng s−íng, khÝ uÊt
hãa ho¶, can ©m hao h−, can d−¬ng th−îng cang, th−îng nhiÒu thanh cung (khung) sinh ra
huyÒn vËng. ThËn tµng tinh lµ ©m dÞch c¨n b¶n cña toµn c¬ thÓ, thËn ©m bÊt tóc, bÊt n¨ng
d−ìng can dÉn ®Õn can ©m bÊt tóc, can d−¬ng th−îng cang còng ph¸t sinh huyÒn vËng. Tú chñ
vËn ho¸, ¨n nhiÒu chÊt bÐo ngät, uèng r−îu qu¸ ®é, lao ®éng qu¸ søc, tæn th−¬ng tú vÞ, tú mÊt
kiÖn vËn, tô thÊp sinh ®µm, ®µm träc trung trë, thanh d−¬ng bÊt th¨ng, träc ©m bÊt gi¸ng ®Òu
ph¸t sinh huyÔn vùng (nh− vËy huyÔn vùng do can d−¬ng th−îng cang, thËn ©m bÊt tóc bÊt
n¨ng d−ìng can, tú h− thÊp tô sinh ®µm).
- §Çu thèng:
Lµ triÖu chøng th−êng gÆp ë bÖnh nh©n cao huyÕt ¸p. Nguyªn nh©n ®au ®Çu chñ yÕu do
3 t¹ng: can, tú, thËn. Cao huyÕt ¸p kÐo dµi, can mÊt s¬ tiÕt ,uÊt mµ hãa ho¶, ho¶ v−îng th−¬ng
©m, can mÊt nhu d−ìng hoÆc thËn ©m bÊt tóc, thuû bÊt t− méc, can thËn ©m hao, can d−¬ng
th−îng cang. ThËn tinh hao l©u, tñy n·o h− sinh ®au ®Çu hoÆc ©m tæn cËp d−¬ng thËn d−¬ng
suy vi thanh d−¬ng kh«ng ph¸t, cµng sinh ®Çu ®Çu; mÆt kh¸c ¨n nhiÒu chÊt bæ bÐo ngät, tú
mÊt kiÖn vËn, ®µm thÊp néi sinh, dÉn ®Õn ®au ®Çu. Ngoµi ra, bÖnh l©u ngµy nhËp vµo l¹c
m¹ch, khÝ - huyÕt vËn hµnh bÊt th«ng, huyÕt ø néi trë, bÊt th«ng t¾c thèng, ®Òu sinh ®au ®Çu.
- T©m quÝ:
Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ liªn quan ®Õn t©m, thËn. ThËn ©m bÊt tóc thñy bÊt chÕ ho¶, h−
ho¶ vong ®éng, th−îng nhiÔu t©m thÇn dÉn ®Õn t©m quÝ. BÖnh l©u ngµy, d−¬ng tæn cËp ©m dÉn
®Õn d−¬ng khÝ bÊt tóc, bÊt n¨ng «n chiÕu t©m m¹ch t¾c t©m ®éng quÝ mµ bÊt an. Tú thËn
d−¬ng h−, bÊt n¨ng tr−ng hãa thñy dÞch, thñy dÞch ®×nh tô mµ thµnh Èm ; tµ Èm øc chÕ t©m -
d−¬ng cã thÓ ph¸t sinh t©m quÝ. Ngoµi ra, bÖnh l©u ngµy nhËp vµo m¹ch l¹c, huyÕt hµnh bÊt
th«ng hoÆc t©m - d−¬ng bÊt tóc, kh«ng ®ñ lùc huy ®éng huyÕt dÞch vËn hµnh cã thÓ dÉn ®Õn
huyÕt ø néi trë còng ®Òu xuÊt hiÖn t©m quÝ.
- Tróng phong:
Lµ biÕn chøng th−êng gÆp ë thêi kú sau cña cao huyÕt ¸p.
C¬ chÕ bÖnh lý chñ yÕu lµ can thËn ©m - d−¬ng thÊt ®iÒu. ThËn ©m bÊt tóc, thñy bÊt
d−ìng méc, can kh«ng ®−îc nu«i d−ìng, can d−¬ng cang thÞnh l¹i thªm t×nh chÝ qu¸ cùc, lao
th−¬ng qu¸ ®é hoÆc uèng r−îu nhiÒu, khÝ hËu ®ét ngét ¶nh h−ëng... tÊt c¶ ®Òu lµ nh©n tè thuËn
lîi ph¸t bÖnh. ¢m hao ë d−íi, can d−¬ng cang v−îng, d−¬ng háa phong ®éng, khÝ - huyÕt
th−îng xung, t©m thÇn h«n muéi ,ph¸t sinh chøng tróng.


http://www.ebook.edu.vn 35
Còng cã thÓ do ¨n nhiÒu chÊt dÇu, chÊt bÐo, chÊt ngät; thÊp tô sinh ®µm, ®µm uÊt hãa
nhiÖt, trë trÖ kinh l¹c, che lÊp thanh khiÕu; hoÆc lµ can ho¶ thiªu dÞch thµnh ®µm, can ho¶
hiÖp ®µm ho¶, che lÊp thanh khiÕu ph¸t sinh tróng phong.
- Thñy thòng:
TriÖu chøng th−êng xuÊt hiÖn ë thêi kú sau cña cao huyÕt ¸p. C¬ chÕ bÖnh lý lµ tú thËn
d−¬ng h−, huyÕt ø néi trë, ©m tæn cËp d−¬ng dÉn ®Õn thËn d−¬ng bÊt tóc, thËn d−¬ng h− bÊt
n¨ng ho¸ khÝ hµnh thñy dÉn ®Õn thñy dÞch néi ®×nh, ph¸t sinh phï thòng. ThËn d−¬ng h− bÊt
n¨ng «n chiÕu tú d−¬ng, tú mÊt kiÖn vËn, thñy thÊp néi ®×nh còng ph¸t sinh thñy thòng, d−¬ng
khÝ bÊt tóc kh«ng cã søc huy ®éng huyÕt dÞch vËn hµnh t¾c huyÕt ø néi trë thµnh thñy thòng.
2.2. §Æc ®iÓm tø chÈn:
2.2.1. Väng chÈn:
MÆt hång, m¾t ®á lµ can d−¬ng th−îng cang; 2 gß m¸ hång lµ can thËn ©m h−; s¾c mÆt
tr¾ng bÖch hoÆc vµng nhît lµ t©m tú l−ìng h−, s¾c mÆt ®en kh« lµ thËn tinh hao h− ho¶ chÕ
−íc ©m; ®en mµ nhît bñng lµ hµn thñy bÖnh thËn.
H×nh thÓ ph× bÖu, ngùc qu¶n bÜ bÕ, rªu l−ìi dµy nhên lµ thÊp träc trung trë; h×nh thÓ gÇy
gß, t©m phiÒn, l−ìi ®á Ýt rªu lµ can thËn ©m h−, h− ho¶ néi nhiÔu.
§Çu l−ìi vµ r×a l−ìi ®á lµ can d−¬ng th−îng cang; l−ìi hång mÒm Ýt rªu hoÆc kh«ng cã
rªu lµ ©m - d−¬ng l−ìng h−; l−ìi bÖu rªu dµy nhên lµ ®µm träc trung trë.
2.2.2. V¨n chÈn:
BÖnh cao huyÕt ¸p ¶nh h−ëng ®Õn t¹ng t©m, khi c«ng n¨ng cña t©m suy gi¶m sÏ ph¸t
sinh nhÞp nhanh, hë van tim ¶nh h−ëng ®Õn phÕ m«n, khã thë (h« hÊp cÊp sóc) hoÆc cã kh¸i
thÊu khÝ suyÔn, khÝ tróng phong, ng«n ng÷ bÊt lîi (lo¹i trõ suy thËn niÖu ®éc biÕn ®æi kh«ng
râ rµng).
2.2.3.VÊn chÈn:
+ VÊn ®Çu th©n: ®Çu cho¸ng, ®au ®Çu, ®Çu ch−íng c¨ng kÌm theo mÆt hång m¾t ®á, tai ï
miÖng ®¾ng häng kh« lµ can d−¬ng th−îng cang ®Çu cho¸ng nÆng, ®Çu th©n m×nh nÆng nÒ, ngùc
bông bÜ tøc, n«n khan hoÆc n«n möa lµ ®µm träc trung trë; ®Çu cho¸ng m¾t hoa, g¾ng søc t¨ng
lªn, s¾c mÆt tr¾ng nhît lµ khÝ h−; ®Çu cho¸ng tai ï kÌm theo di tinh, gi¶m trÝ nhí, l−ng ®au gèi
mái lµ thËn tinh hao h−.
+ VÊn tai, m¾t: tai ï, m¾t hoa mÆt ®á, l−ìi ®á rªu vµng lµ can d−¬ng th−îng cang. L−ng
®au gèi mái, l−ìi ®á Ýt rªu lµ can thËn ©m h−; ®Çu cho¸ng ngùc bÜ, h×nh thÓ gÇy, chi tª, n«n
khan, rªu l−ìi nhên lµ ®µm träc trung trë; thanh d−¬ng bÊt th¨ng, l−ìng môc hoa mê kh« s¸p,
thÞ lùc gi¶m ®a phÇn do can huyÕt bÊt tóc, thËn tinh hao tæn, m¾t kh«ng ®−îc t− d−ìng.
+ VÊn khÈu vÞ: miÖng kh« kh«ng muèn uèng kÌm theo l−ìi ®á Ýt rªu lµ can thËn ©m h−;
miÖng kh«, uèng n−íc kh«ng nhiÒu kÌm theo m×nh nÆng qu¶n bÜ, rªu l−ìi nhên lµ ®µm träc
trung trë, miÖng ®¾ng lµ can d−¬ng th−îng cang, miÖng nh¹t v« vÞ lµ tú khÝ h−; trong miÖng
dÝnh nhên lµ thÊp nhiÖt trung trë.
+ VÊn vÒ giÊc ngñ: thÊt miªn ®a méng, mÆt hång, m¾t ®á, miÖng ®¾ng s−ên ®au lµ can
d−¬ng th−îng cang. NÕu l−ng gèi ®au mái, t©m phiÒn bÊt dÞch lµ triÖu chøng t©m thËn bÊt
giao, kÌm theo t©m quÝ mÖt mái v« lùc lµ t©m khÝ bÊt tóc; nÕu qu¶n bÜ, rªu l−ìi dµy nhên lµ
thÊp träc néi trë.
+ VÊn vÒ ®iÒu trÞ: bÖnh cao huyÕt ¸p kÐo dµi kh«ng khái, hái vÒ qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ thuèc
®Ó cã chØ ®Þnh ®iÒu trÞ chÝnh x¸c h¬n.
2.2.4. ThiÕt chÈn:
http://www.ebook.edu.vn 36
Th−êng gÆp m¹ch huyÒn cã lùc lµ can d−¬ng th−îng cang; m¹ch tÕ s¸c lµ can thËn ©m h−
hoÆc lµ t©m thËn ©m h−; m¹ch trÇm tÕ lµ khÝ ©m l−ìng h− phÇn nhiÒu xung nh©m thÊt ®iÒu;
m¹ch s¸p lµ huyÕt ø néi trë; m¹ch nhu nh−îc lµ trung khÝ bÊt tóc; m¹ch trÇm tr× lµ thËn d−¬ng
bÊt tóc; m¹ch huyÒn ho¹t lµ ®µm thÊp trung trë.
3. BiÖn chøng luËn trÞ.
3.1. Nh÷ng ®iÓm träng yÕu trong biÖn chøng luËn trÞ:
Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ c¬ b¶n lµ ®iÒu can bæ thËn, kh«i phôc l¹i sù c©n b»ng cña ©m -
d−¬ng. Cô thÓ lµ ph¶i b×nh can tiÒm d−¬ng, t− ©m, Ých khÝ d−ìng ©m, ©m - d−¬ng cïng bæ,
®ång thêi ph¶i c¨n cø vµo biÓu hiÖn cô thÓ l©m sµng mµ kÕt hîp hãa ®µm, ho¹t huyÕt hãa
ø, hµnh khÝ, tiªu trõ ®µm träc huyÕt ø vµ khÝ trÖ trong khi vËn dông ph¸p trÞ l©m sµng; cã
thÓ dïng ®éc ph¸p hoÆc cã thÓ phèi hîp c¸c ph−¬ng ph¸p víi nhau, ph¶i linh ho¹t sö dông
tïy theo diÔn biÕn vµ kÕt qu¶ l©m sµng.


3.2. Can d−¬ng th−îng cang:
+ §Çu cho¸ng, ®Çu ch−íng m¾t hoa (huyÒn), mÆt ®á tai ï, phiÒn t¸o hay giËn d÷, miÖng
®¾ng, ®Çu l−ìi vµ r×a l−ìi ®á, rªu l−ìi vµng, m¹ch huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: b×nh can tiÒm d−¬ng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Thiªn ma c©u ®»ng Èm” hoÆc “trÊn can tøc phong
thang”.
+ Ch©m cøu: th¸i xung, kh©u kh−, hµnh gian, phong tr×, néi quan, khóc tr×.
3.3. Can thËn ©m h−:
+ Chãng mÆt, tai ï, m¾t hoa, thÊt miªn, tinh thÇn bÊt tØnh, trÝ nhí gi¶m sót, t©m quÝ,
l−ìng môc kh« s¸p, chi tª mái, miÖng kh«, l−ng gèi ®au mái, di tinh hoÆc kinh nguyÖt kh«ng
®Òu, 2 gß m¸ hång ®á; l−ìi mÒm hång, Ýt rªu hoÆc kh«ng cã rªu; m¹ch tÕ s¸c.
+ Ph¸p ®iÒu trÞ: t− thËn bæ can.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn”.
- NÕu chãng mÆt, l−ng gèi ®au mái, kiÖn vong, di tinh lµ biÓu hiÖn ©m h− nhiÒu h¬n th×
nªn dïng “Kû cóc ®Þa hoµng hoµn” gia gi¶m.
- NÕu chãng mÆt, 2 m¾t kh« s¸p, chi tª mái, kinh nguyÖt kh«ng ®Òu, biÓu hiÖn can ©m
h− lµ chÝnh th× dïng “TÇn giao thang” hoÆc “B¸t vÞ hoµn” gia gi¶m.
- NÕu nh− t©m quÝ, t©m phiÒn, thÊt miªn, kiÖn vong, l−ng gèi ®au mái lµ t©m thËn ©m h−,
t©m thËn bÊt giao lµ chÝnh ph¶i dïng “Thiªn v−¬ng bæ t©m ®an” gia gi¶m.
- NÕu chãng mÆt, m¾t ®á, tai ï, miÖng kh«, t©m phiÒn, gß m¸ ®á lµ h− ho¶ th−îng cang
ph¶i dïng “Tri b¸ ®Þa hoµng hoµn” gia gi¶m.
+ Ch©m cøu: th¸i khª, th¸i xung, tam ©m giao, tóc l©m khÊp, phong tr×, thËn du, can du,
néi quan, thÇn m«n.
3.4.Xung nh©m bÊt ®iÒu:
+ Phô n÷ tiÒn m·n kinh hoÆc tr−íc hay sau hµnh kinh thÊy huyÕt ¸p giao ®éng kÌm theo
®Çu cho¸ng, ®au ®Çu t©m phiÒn, dÔ nãng tÝnh, xuÊt hiÖn måm kh« häng r¸o, thiÕu kiÒm chÕ,
l−ng gèi mái, l−ìi nhît hång Ýt rªu, m¹ch huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ®iÒu lý xung nh©m.
http://www.ebook.edu.vn 37
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “NhÞ tiªn thang” hoÆc “Tiªu giao t¸n” gia gi¶m.
+ Ch©m cøu: khÝ h¶i, quan nguyªn, tam ©m giao, hµnh gian, néi quan.




http://www.ebook.edu.vn 38
3.5. HuyÕt ø trë l¹c:
+ §Çu cho¸ng, ®au ®Çu kÐo dµi kh«ng khái, cè ®Þnh bÊt ®a, l−ìi tÝa x¸m, m¹ch s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “HuyÕt phô trôc ø thang” gia gi¶m.
+ Ch©m cøu: phong tr×, b¹ch héi, th¸i d−¬ng, néi quan, th¸i xung, thËn du.
3.6. §µm träc trung trë:
+ §Çu m¾t c¨ng tøc, ®Çu nÆng nh− k×m (gh×), ngùc qu¶n bÜ tøc, h×nh thÓ bÖu ph×, miÖng
hay cã d·i, rªu l−ìi tr¾ng dµy nhên hoÆc vµng nhên; m¹ch huyÒn ho¹t.
+ Ph¸p ®iÒu trÞ: trõ thÊp hãa ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “ B¸n h¹ b¹ch truËt thiªn ma thang” hoÆc “ Ng−u hoµng thanh t©m
hoµn” gia gi¶m.
+ Ch©m cøu: th¸i b¹ch, kinh cèt, phong long, khóc tr×, d−¬ng l¨ng tuyÒn.
3.7. KhÝ ©m l−ìng h−:
HuyÔn vùng tai ï, l−ìng môc can s¸p, hÇu kh« triÒu nhiÖt, mÖt mái v« lùc, h·n xuÊt khÝ
®o¶n khi vËn ®éng nÆng , chÊt l−ìi nhît bÖu cã h»n r¨ng, rªu l−ìi Ýt hoÆc kh«ng cã rªu, m¹ch
trÇm tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khÝ ©m song bæ.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “S©m xÝch ch©n khÝ thang” gia gi¶m -Thuèc: ®¼ng s©m,
b¹ch th−îc, phôc linh, s¬n thï du, ®¹i xÝch th¹ch, long cèt, mÉu lÖ, t« tö, s¬n d−îc.
+ Ch©m cøu: th¸i khª, tam ©m giao, thËn du, tóc tam lý, néi quan, th«ng lý.
3.8. ¢m - d−¬ng l−ìng h−:
+ Chãng mÆt, tai ï, tai ®iÕc, ngò t©m phiÒn nhiÖt hoÆc sî l¹nh, chi d−íi phï nuy, di tinh,
®¸i ®ªm nhiÒu lÇn, chÊt l−ìi nhît mÒm, m¹ch trÇm.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: dôc ©m trî d−¬ng.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kim quÜ thËn khÝ hoµn” gia gi¶m (B¸t vÞ hoµn”, “Kim qui yÕu l−îc”):
can ®Þa hoµng, s¬n thï du, s¬n d−îc, phôc linh, tr¹ch t¶, ®an b×, phô tö, quÕ chi.
+ Ch©m cøu: th¸i khª, thÇn m«n, quan nguyªn, tam ©m giao, thËn du, can du.
BÖnh cao huyÕt ¸p th−êng biÓu hiÖn triÖu chøng l©m sµng phøc t¹p, th−êng xuyªn xuÊt
hiÖn c¸c d¹ng thÓ bÖnh trªn, cÇn ph¶i ph©n biÖt chÝnh hay phô, chän dïng 1 ph−¬ng thuèc
hoÆc phèi hîp nhiÒu ph−¬ng thuèc víi nhau.
VÝ dô: KhÝ ©m l−ìng h− cã kÌm theo huyÕt ø trë l¹c, biÓu hiÖn l©m sµng lµ chãng mÆt
l−ìng môc kh« thÊp, häng kh« triÒu nhiÖt, mÖt mái v« lùc, h·n xuÊt khÝ ®o¶n “®éng t¾c gia
nÆng”, l−ìi nhît bÖu cã h»n r¨ng, l−ìi cã ban ø, Ýt rªu hoÆc kh«ng cã rªu, m¹ch tÕ s¸p nªn
ph¸p ®iÒu trÞ võa ph¶i lÊy khÝ ©m song bæ, võa ph¶i ho¹t huyÕt hãa ø hîp dông. V× vËy ph−¬ng
thuèc h¹ch t©m cã thÓ chän “S©m xÝch ch©n khÝ thang” hîp víi “HuyÕt phô trôc ø thang” gia
gi¶m.
“HuyÕt phô trôc ø thang” (“Kim l©m c¸i thÕ”): ®−¬ng qui, sinh ®Þa, ®µo nh©n, hång
hoa, chØ x¸c, xÝch th−îc d−îc, sµi hå, cam th¶o, c¸t c¸nh, xuyªn khung, ng−u tÊt.



http://www.ebook.edu.vn 27
4. §¬n thuèc nghiÖm ph−¬ng vµ ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ hç trî.
4.1. Thuèc nghiÖm ph−¬ng:
+ “Ng−u hoµng h¹ ¸p hoµn”: linh d−¬ng gi¸c, ch©n tr©u, ng−u hoµng, thñy phiÕn, hoµng
kú, uÊt kim. Mçi lÇn 1 hoµn, ngµy 2 lÇn.
+ “TÔ ¸p t¸n”: ®ëm h·n chÕ ng« thï du 500g, long ®êm th¶o chÕ 60g, l−u hoµng 50g,
chÕ b¹ch phµn 100g, chu sa 50g . TÊt c¶ t¸n bét mÞn, mçi lÇn dïng thuèc bét kho¶ng 200mg
(0,2g); thuèc cã ®éc tÝnh nªn ph¶i thËn träng.
+ Ph−¬ng ph¸p gµi d¸n huyÖt ë tai: th−êng dïng c¸c ®iÓm t©m, thËn, can, tuyÕn
th−îng thËn, r·nh h¹ ¸p, ®iÓm h¹ ¸p, n·o, giao c¶m, néi ph©n tiÕt, d−íi vá. Tr−íc khi dïng
cÇn th¨m dß ®iÓm mÉn c¶m, sau ®ã dïng h¹t v−¬ng bÊt l−u hµnh d¸n gµi trªn c¸c ®iÓm
mÉn c¶m , mçi lÇn 4 - 5 huyÖt hai ngµy ®æi 1 lÇn ph¶i vµ tr¸i thay ®æi, mçi ngµy bÖnh nh©n
tù day Ên nhiÒu lÇn (sau b÷a ¨n vµ tr−íc khi ngñ).
+ Ch©m thÝch: phong tr×, th¸i xung. NÕu ®au ®Çu kÞch liÖt, m¾t ®á, m¾t mê dïng: th¸i
d−¬ng; NÕu nhiÖt thÞnh, m¾t ®á th× dïng huyÖt hîp cèc, kÝch thÝch m¹nh, l−u ch©m 20’.
4.2. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ hç trî:
§iÒu tiÕt t×nh chÝ, Èm thùc, luyÖn tËp khèng chÕ t¨ng c©n, duy tr× nÒ nÕp khÝ c«ng liÖu
ph¸p, luyÖn ý, luyÖn chÝ, luyÖn thë, kÕt hîp víi luyÖn th− gi·n
4.3. Dù phßng:
+ BÖnh th−êng ph¶i ®iÒu trÞ cñng cè sau khi huyÕt ¸p ë møc b×nh th−êng l¹i th× ph¶i duy
tr× thuèc th¶o méc ®Õn khi bÖnh æn ®Þnh, tr¸nh ®−îc tai biÕn, tµn phÕ. NÕu cã biÕn chøng nguy
hiÓm, tinh thÇn bÞ kÝch thÝch qu¸ m¹nh, lao ®éng qu¸ søc, qu¸ mÖt mái, hµn l¹nh tõ d−íi lµm
cho huyÕt ¸p ®ét ngét t¨ng cao, ®au ®Çu kÞch liÖt, phiÒn t¸o bÊt an, ph¸t sèt, ph¸t h·n, tai ï m¾t
hoa, n«n khan hoÆc n«n möa, t©m quÝ, thÞ lùc gi¶m hoÆc lµ mï t¹m thêi, co giËt... lµ triÖu chøng
cña can d−¬ng b¹o cang, can phong néi ®éng, cÇn cho bÖnh nh©n n»m nghØ ng¬i cao ®Çu, thë
«xy phèi hîp dïng thuèc h¹ ¸p cña Y häc hiÖn ®¹i nh−: nifedipin (adalat), aldomet, thuèc chÑn
β, captopril, reserpin kÕt hîp thuèc lîi niÖu furosemid (lasix).
+ Duy tr× b»ng ch©m c¸c huyÖt: phong tr×, can du, thËn du, hµnh gian, hiÖp khª (t¶
ph¸p). HoÆc cho uèng “An cung ng−u hoµng hoµn”.
4.4. Tham kh¶o tiªu chuÈn ph©n thÓ bÖnh (Th−îng H¶i, 1978):
+ ThÓ d−¬ng v−îng: ®au ®Çu c¨ng d·n nh− bèc ho¶, mÆt hång, hay c¸u g¾t giËn d÷,
m¹ch huyÒn.
+ ThÓ ©m h− - d−¬ng v−îng: chãng mÆt, ®au ®Çu, c¨ng d·n ®Çu, t©m quÝ thÊt miªn, nh×n
mê hay quªn (kiÖn vong), miÖng kh«, m¾t ®á, m¹ch huyÒn tÕ, chÊt l−ìi hång.
+ ThÓ ©m - d−¬ng l−ìng h−: chãng mÆt, ®au ®Çu, c¨ng d·n ®Çu, chi l¹nh, 2 ch©n mÖt
mái, t©m quÝ m¾t mê, thiªn kiÒm chÕ, ®a méng, th¨ng ho¶, tai ï, måm kh«, mÆt ®á, ®¸i ®ªm
nhiÒu (d¹ niÖu phiÒn), ®i l¹i khã thë, m¹ch huyÒn tÕ, chÊt l−ìi hång.
+ ThÓ d−¬ng h−: chãng mÆt, chi l¹nh, niÖu phiÒn, chi d−íi mái, tai ï, m¹ch nhu tÕ, chÊt
l−ìi nhît hoÆc bÖu.
+ Phong ®µm kÌm ø: cã thÓ xuÊt hiÖn chi thÓ tª b¹i, ho¹t ®éng kh«ng linh ho¹t, tinh
thÇn kh«ng minh mÉn, l−ìi cøng, nãi kÐm linh ho¹t, bÊt thanh ®a ®µm.
4.5. Tham kh¶o t− liÖu:


http://www.ebook.edu.vn 27
+ Theo Ch−¬ng Cóc Nh©n: c¬ thÓ con ng−êi th× qu¸ nöa ©m th−êng bÊt tóc, d−¬ng
th−êng h÷u d−, do ©m bÊt tóc mµ thËn hµn thñy tæn nÆng thªm, d−¬ng cang th−îng nÆng thªm,
chãng mÆt thªm nÆng l©u ngµy, ®µm nhiÖt néi nhiÔu lµm cho ng«n ng÷ bÊt thanh t¹o nªn
th−îng thùc h¹ h−, h×nh thµnh néi phong; néi phong huyÕt ®éng sinh chãng mÆt t©m quÝ, h·n
xuÊt thñ ngoan, thêi khÝ muèn tho¸t.
+ C¬ chÕ bÖnh sinh bÖnh cao huyÕt ¸p:
T×nh chÝ thÊt tiÕt, th−¬ng can, can d−¬ng thiªn cang dÉn ®Õn can phong, can háa →
tróng phong.
Tiªn thiªn bÊt tóc, sinh ho¹t thÊt th−êng lµm cho thËn h−; thËn ©m bÊt tóc, ©m tæn cËp
d−¬ng dÉn ®Õn can thËn ©m h−; hoÆc ©m - d−¬ng ®Òu h−; d−¬ng kh«ng tiÒm tµng c¶ hai ®Òu
sinh bÖnh cao huyÕt ¸p.
MÆt kh¸c, Èm thùc bÊt tiÕt, nhiÔu t− th−¬ng tú dÉn ®Õn th−¬ng cËp t©m tú lµm cho t©m
tú l−ìng h−; tú mÊt kiÖn vËn, phÕ mÊt thanh tóc dÉn ®Õn can khÝ hµnh nghÞch; ®µm träc th−îng
nhiÔu dÉn ®Õn can mÊt ®iÒu ®¹t ®Òu lµ nh÷ng nguyªn nh©n sinh ra bÖnh cao huyÕt ¸p.



HuyÕt ¸p thÊp
(huyÔn vùng)
1.§¹i c−¬ng.
1.1. §Þnh nghÜa:
+ HuyÕt ¸p thÊp (hypotension arterielle) lµ HA lu«n lu«n cã con sè thÊp h¬n ®a sè
ng−êi b×nh th−êng.
+Ph©n lo¹i: cã hai lo¹i HA thÊp lµ HA thÊp tiªn ph¸t vµ HA thÊp thø ph¸t.
- HuyÕt ¸p thÊp tiªn ph¸t , cßn gäi lµ HA thÊp tù ph¸t hoÆc HA thÊp do thÓ t¹ng. Cã nh÷ng
ng−êi th−êng xuyªn cã HA thÊp. HA t©m thu vµo kho¶ng 90 – 100 mmHg nh−ng søc khoÎ hoµn toµn
b×nh th−êng, chØ khi ®o HA míi ph¸t hiÖn ®−îc bÞ HA thÊp. §©y lµ nh÷ng ng−êi cã thÓ tr¹ng ®Æc biÖt
tõ nhá ®Õn lín HA vÉn thÊy nh− thÕ, nh−ng kh«ng hÒ cã triÖu chøng hoÆc biÕn chøng ë bé phËn nµo
trong c¬ thÓ. Nh÷ng ng−êi nµy vÉn sinh ho¹t b×nh th−êng nh−ng khi g¾ng søc th× thÊy chãng mÖt. Do
®ã kh«ng coi lµ bÖnh lý vµ kh«ng cÇn ®iÒu trÞ g×. NhiÒu ng−êi HA thÊp vÉn sèng khoÎ m¹nh ®Õn giµ,
kh«ng nh÷ng thÕ, theo thèng kª cña mét h·ng b¶o hiÓm n−íc ngoµi nh÷ng ng−êi nµy th−êng cã tuæi
thä trung b×nh cao.
- HA thÊp thø ph¸t cßn gäi lµ HA thÊp hËu ph¸t:
§©y lµ nh÷ng ng−êi tr−íc vÉn cã HA b×nh th−êng, nh−ng sau ®ã HA bÞ tôt dÇn, sau vµi
3 th¸ng hoÆc vµi n¨m gi¶m xuèng tíi møc ®−îc coi lµ HA thÊp. Lo¹i HA thÊp thø ph¸t nµy
th−êng gÆp ë nh÷ng ng−êi suy nh−îc kÐo dµi, hoÆc m¾c c¸c bÖnh m¹n tÝnh nh− thiÓu n¨ng
tuÇn hoµn n·o , ung th−, lao, nhiÔm khuÈn, nhiÔm ®éc kÐo dµi, ng−êi èm l©u, thiÕu m¸u kÐo
dµi, ng−êi giµ cã rèi lo¹n hÖ thÇn kinh tù ®iÒu chØnh, bÞ mét sè bÖnh néi tiÕt (suy tuyÕn th−îng
thËn, suy tuyÕn gi¸p m¹n tÝnh…) hoÆc dïng c¸c thuèc h¹ ¸p liÒu cao kÐo dµi.
Lo¹i HA thÊp nµy cã ¶nh h−ëng râ rÖt tíi kh¶ n¨ng lµm viÖc vµ søc khoÎ cña ng−êi
bÖnh, cÇn ph¶i ®−îc ®iÒu trÞ.
1.2. Nguyªn nh©n c¬ chÕ bÖnh sinh theo y häc uiÖn ®¹i:.
HuyÕt ¸p thÊp lµ t×nh tr¹ng bÖnh lý th−êng gÆp, hµng n¨m chiÕm kho¶ng 10 – 20% d©n
sè. HuyÕt ¸p thÊp kÐo dµi g©y tæn th−¬ng nhiÒu c¬ quan ®Æc biÖt lµ ë tim vµ n·o. TØ lÖ g©y tai
http://www.ebook.edu.vn 28
biÕn m¹ch m¸u n·o do huyÕt ¸p thÊp hµng n¨m chiÕm 10 – 15%, xÊp xØ b»ng tû lÖ tai biÕn
m¹ch m¸u n·o cña bÖnh t¨ng huyÕt ¸p. ë n−íc ta trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, sè ng−êi bÞ
huyÕt ¸p thÊp kh«ng ngõng t¨ng lªn nhÊt lµ ë tuæi trÎ ®ang lao ®éng , s¶n xuÊt vµ c«ng t¸c.
+Mét sè gi¶i thÝch vÒ huyÕt ¸p thÊp:
HuyÕt ¸p ®éng m¹ch phô thuéc vµo thÓ tÝch m¸u do thÊt tr¸i ®Èy vµo hÖ m¹ch
m¸u theo ®¬n vÞ thêi gian, gäi lµ cung l−îng tim.
- Cung l−îng tim phô thuéc vµo thÓ tÝch m¸u trë vÒ thÊt tr¸i trong thêi gian t©m tr−¬ng vµ lùc
co bãp cña c¬ tim.
ThÓ tÝch m¸u trë vÒ, lµ l−îng m¸u hÖ tÜnh m¹ch ®æ vÒ thÊt tr¸i, b×nh th−êng nã chÝnh lµ
l−u l−îng t©m thu. HÖ thèng tÜnh m¹ch ®ãng vai trß rÊt quan träng v× nã cã thÓ chøa 65 – 67%
toµn bé thÓ tÝch m¸u, cho nªn ø m¸u tÜnh m¹ch sÏ lµm gi¶m l−u l−îng tim.
-Lùc co bãp cña tim.
§Ó m¸u trë vÒ tim ®−îc nhiÒu, tim ph¶i cã kh¶ n¨ng ®Èy nhiÒu m¸u ®i, c¬ tim bãp cµng
m¹nh th× cung l−îng tim cµng lín, thÓ tÝch m¸u trë vÒ còng t¨ng lªn do ®ã HA t©m thu vµ HA
t©m tr−¬ng t¨ng . ThÓ tÝch m¸u t¨ng sÏ lµm c¨ng thµnh m¹ch.
- Søc c¶n ngo¹i vi:
Lµ søc c¶n mµ tim ph¶i th¾ng ®Ó ®Èy m¸u ®i tõ t©m thÊt tr¸i qua ®éng m¹ch chñ ®Õn c¬
quan tæ chøc cña toµn th©n. Søc c¶n ngo¹i vi phô thuéc vµo:
• §é nhít cña m¸u:
Khi ®é nhít cña m¸u t¨ng ®ßi hái mét søc bãp lín h¬n míi ®Èy m¸u l−u th«ng ®−îc
trong lßng m¹ch. Khi ®é nhít cña m¸u gi¶m th−êng cã HA gi¶m.
• Søc ®µn håi cña thµnh m¹ch:
Søc ®µn håi cña thµnh m¹ch lµ møc ®é co gi·n c¬ tr¬n cña thµnh m¹ch; lµ yÕu tè
chÝnh, ¶nh h−ëng tíi søc c¶n ngo¹i vi. Khi m¹ch m¸u co, søc c¶n ngo¹i vi t¨ng dÉn ®Õn HA
t¨ng. Khi m¹ch gi·n søc c¶n ngo¹i vi gi¶m dÉn ®Õn HA gi¶m.
ë ng−êi khoÎ m¹nh b×nh th−êng, c¸c yÕu tè cung l−îng tim, søc c¶n ngo¹i vi vµ HA
®−îc duy tr× æn ®Þnh. NÕu nh− mét trong nh÷ng yÕu tè: cung l−îng tim( l−u l−îng tim, nhÞp
tim); søc c¶n ngo¹i vi (sù ®µn håi cña thµnh m¹ch, ®é nhít cña m¸u) …thay ®æi, th× sÏ cã
nh÷ng ho¹t ®éng bï ngay, d−íi sù kiÓm so¸t vµ tù ®iÒu chØnh cña hÖ thèng thÇn kinh vµ thÇn
kinh thÓ dÞch. Tuy nhiªn, nÕu t×nh tr¹ng rèi loan kÐo dµi sÏ dÉn ®Õn mÊt bï vµ bÖnh lý HA
thÊp.
+ C¬ chÕ dÉn tíi gi¶m ¸p lùc m¸u:
Cã rÊt nhiÒu t¸c gi¶ ®−a ra c¬ chÕ gi¶m ¸p lùc m¸u , gi¶ thiÕt ®−îc nhiÒu ng−êi c«ng
nhËn lµ gi¶ thiÕt cu¶ Frohlich E.D .
Chøng HA thÊp lµ do hai yÕu tè t¸c ®éng chñ yÕu: l−u l−îng tim vµ søc c¶n ngo¹i vi.
L−u l−îng tim phô thuéc vµo søc bãp cña c¬ tim chñ yÕu lµ chøc n¨ng bãp cña t©m thÊt vµ
khèi l−îng m¸u trë vÒ thÊt tr¸i trong thêi gian t©m tr−¬ng. Søc c¶n ngo¹i vÞ chñ yÕu phô thuéc
vµo ®é ®µn håi cña thµnh m¹ch vµ ®é nhít cña m¸u.
+ TriÖu chøng l©m sµng vµ biÕn chøng th−êng g¨p:
• -TriÖu chøng l©m sµng gÇn nh− héi chøng thiÕu m¸u ë tõng c¬ quan, nhÊt lµ n·o
vµ tim. Ng−êi bÖnh cã c¸c triÖu chøng c¬ n¨ng nh− : mÖt mái, toµn tr¹ng yÕu,
gi¶m tËp trung trÝ lùc, hoa m¾t, ruåi bay, nhÊt lµ khi thay ®æi t− thÕ, cã thÓ cã
http://www.ebook.edu.vn 29
tho¸ng ngÊt hoÆc ngÊt. NÕu ®Ó bÖnh nh©n ë t− thÕ n»m th× sau 1 – 2 phót c¸c
triÖu chøng trªn gi¶m dÇn råi hÕt h¼n.
• TriÖu chøng thùc thÓ:
NhÞp tim nhanh, cã thÓ cã ngo¹i t©m thu, m¹ch yÕu, cã khi nhÞp chËm, cung l−îng
tim/phót gi¶m râ rÖt.
-ChÈn ®o¸n vµ chÈn ®o¸n ph©n biÖt:
• ChÈn ®o¸n chøng HA thÊp dùa vµo ®o nhiÒu lÇn , tèt nhÊt lµ dïng m¸y ®o liªn tôc 24h
theo ph−¬ng ph¸p Holter. §o ë nhiÒu t− thÕ kh¸c nhau mµ kÕt qu¶ ®Òu ë møc thÊp HA
t©m thu < 100 mmHg, HA t©m tr−¬ng < 60 mmHg lµ HA thÊp.
• ChÈn ®o¸n ph©n biÖt : cÇn kÕt hîp l©m sµng vµ cËn l©m sµng ®Ó ph©n biÖt HA thÊp víi
c¬n ®éng kinh, h¹ can xi, h¹ ®−êng m¸u.
- BiÕn chøng th−êng gÆp cña HA thÊp:
- Chøng HA thÊp thø ph¸t nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ sÏ dÉn ®Õn nhiÒu biÕn chøng nguy
hiÓm: Passant U, Warkentin S, Gustafson L. (1997), ®· nghiªn cøu trªn 151 bÖnh nh©n cã
chøng HA thÊp, thÊy tôt HA khi ®øng: 77 BN , sa sót trÝ tuÖ; 28 BN vµ ®−a ra kÕt luËn tôt HA
vµ sa sót trÝ tuÖ lµ biÓu hiÖn th−êng gÆp ë BN cã HA thÊp.
- Guo Z., Viitanen M., Fratiglioni L., Winblad B. (1997) cho r»ng: HA thÊp g©y ra
chøng x¬ n·o vµ ®ãng vai trß quan träng trong viÖc ph¸t triÓn cña chøng bÖnh sa sót trÝ tuÖ ë
ng−êi giµ.
- Pirodda A., Saggese. D, Giaus G., Ferri GG., Nascetti S., Ga®i A. (1997) khi nghiªn
cøu vµ kh¶o s¸t chøng bÖnh nµy ®· kh¼ng ®Þnh sù mÊt th¨ng b»ng, bÖnh tæn h¹i tíi èc tai dÉn
®Õn lµm mÊt nghe cã liªn quan tíi HA thÊp.
- Busby WJ., Camphell AJ., Roberson MC (1996) khi nghiªn cøu tû lÖ tö vong ë ng−êi
lín tuæi cã HA thÊp trong 3 n¨m thÊy: tû lÖ tö vong cao ë ng−êi HA thÊp, nh−ng th−êng do
c¸c c¨n bÖnh kh¸c kÌm theo hoÆc tai n¹n rñi ro chø HATTh thÊp kh«ng trùc tiÕp lµm t¨ng tû
lÖ tö vong.
- Tiªn l−îng bÖnh nh©n HA thÊp thø ph¸t phô thuéc vµo bÖnh c¬ b¶n. BÖnh HA thÊp cã 10 -
15% g©y TBMMN t−¬ng ®−¬ng víi bÖnh t¨ng HA. HA thÊp tiªn ph¸t th−êng lµnh tÝnh nh−ng nÕu cã
biÕn chøng th−êng nÆng h¬n.
+ §iÒu trÞ HA thÊp: hiÖn nay cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n. Ngoµi ®iÒu trÞ nguyªn nh©n, cßn
cÇn ph¶i chó ý tíi nghØ ng¬i, t¨ng c−êng ¨n uèng, rÌn luyÖn th©n thÓ, t¸c ®éng ®Õn tr¹ng th¸i
thÇn kinh, chøc n¨ng co bãp cña tim vµ ®iÒu tiÕt c¸c m¹ch m¸u cã t¸c dông n©ng HA. Mét sè
thuèc th−êng ®−îc chØ ®Þnh ®Ó ®iÒu trÞ nh− : ephedrin, caphein, dihydroergotamin, heptamyl,
pantocrin vµ bioton; nÕu bÖnh diÔn biÕn nÆng th× thuèc th−êng dïng lµ prednisolon kÕt hîp víi
truyÒn n−íc,®iÖn gi¶i vµ dung dÞch ®−êng glucose. Tuy nhiªn,thuèc cã nhiÒu t¸c dông phô vµ
t¸c dông kh«ng mong muèn; mét sè thuèc nh− ephedrin, caphein cã t¸c dông t¨ng HA nh−ng
l¹i lµm cho nhÞp tim nhanh nªn ph¶i ngõng thuèc vµ t×nh tr¹ng HA thÊp l¹i t¸i ph¸t.
1.3. Nguyªn nh©n bÖnh lý theo YHCT:
Y häc cæ truyÒn tõ thÕ kû II tr−íc C«ng Nguyªn(thêi Xu©n Thu chiÕn quèc cã TÇn ViÖt
Nh©n - hiÖu lµ BiÓn Th−íc), bÖnh lý HA thÊp ®· ®−îc m« t¶ trong ph¹m trï “huyÔn vùng ”
nguyªn nh©n th−êng lµ khÝ h−, huyÕt h− hoÆc khÝ huyÕt ®Òu h− . VÒ ®iÒu trÞ chñ yÕu lµ dïng
thuèc bæ huyÕt, kiÖn tú, Ých khÝ th¨ng d−¬ng.


http://www.ebook.edu.vn 30
HuyÔn vùng lµ mét ph¹m trï cña Y häc cæ truyÒn ®Ó chØ t×nh tr¹ng bÖnh lý hoa m¾t
v¸ng ®Çu, chãng mÆt. HuyÔn lµ môc huyÔn, vùng lµ ®Çu vùng, môc huyÔn lµ chØ tr¹ng th¸i m¾t
hoa hoÆc tr−íc m¾t tèi sÇm. §Çu vùng lµ c¶m thÊy mäi vËt xung quanh xoay chuyÓn nh− ngåi
trªn tµu, xe hoÆc trªn thuyÒn, hai chøng nµy th−êng ®ång thêi x¶y ra nªn cã tªn lµ huyÔn
vùng.
+ Nguyªn nh©n g©y huyÔn vùng gåm cã: néi th−¬ng vµ ngo¹i c¶m.
Do ngo¹i c¶m g©y bÖnh cã biÓu hiÖn biÓu chøng, khëi bÖnh cÊp, chuyÓn biÕn nhanh.
Néi th−¬ng g©y bÖnh do tú, vÞ, can, thËn bÞ tæn th−¬ng. S¸ch “tè vÊn chÝ ch©n yÕu ®¹i luËn”
cho r»ng: chøng huyÔn vùng do can phong néi ®éng ph¸t sinh ra. “Hµ gian lôc th−” cña L−u
Hµ Gian cho r»ng: chøng nµy do phong ho¶ mµ thµnh. Chu §an Khª trong “§an khª t©m
ph¸p” còng cã nãi: “v« ®µm bÊt n¨ng t¸c huyÔn” vµ ®Ò ra ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ “trÞ ®µm lµ
tr−íc tiªn”. Trong “C¶nh nh¹c toµn th−” cña Tr−¬ng C¶nh Nh¹c l¹i nãi: “V« h− bÊt n¨ng t¸c
huyÔn” vµ ®Ò ra ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ “TrÞ h− lµm chñ”. .HuyÕt ¸p thÊp theo Y häc cæ truyÒn
,vÒ c¬ b¶n lµ do khÝ h−, huyÕt h−, tú thËn h− nh−ng bÖnh Ýt khi chØ ®¬n thuÇn do khÝ hay huyÕt
h−, mµ phæ biÕn ë thÓ khÝ huyÕt l−ìng h−.
+ BiÓu hiÖn l©m sµng:
Hoa m¾t chãng mÆt, ®o¶n khÝ ®o¶n h¬i, tù h·n, chÊt l−ìi nhît, rªu l−ìi tr¾ng máng,
m¹ch h− tÕ, v« lùc, s¾c mÆt tr¾ng nhît, håi hép, trèng ngùc, mÊt ngñ, ch©n tay tª mái.
2. BiÖn chøng luËn trÞ thÓ bÖnh theo YHCT.
BÖnh lý HA thÊp tiªn ph¸t hay thø ph¸t ®Òu ®−îc YHCT m« t¶ trong ph¹m trï " huyÔn
vùng”. Nguyªn nh©n, c¬ chÕ bÖnh sinh th−êng do b¶n t¹ng h− nh−îc, suy nh−îc c¬ thÓ tuæi
giµ, bÖnh m¹n tÝnh l©u ngµy ¶nh h−ëng ®Õn '' t©m d−¬ng khÝ h−, thËn tinh huyÕt h−”. D−¬ng
khÝ bÊt tóc th−êng xuyªn g©y suy trÖ huyÕt m¹ch, thanh d−¬ng bÊt th¨ng, n·o bé thiÕu nu«i
d−ìng sinh huyÔn vùng. MÆt kh¸c båi bæ hËu thiªn, ¨n uèng kh«ng ®Çy ®ñ, lao ®éng qu¸ søc,
suy nghÜ qu¸ ®é tæn th−¬ng tú vÞ nªn khÝ huyÕt l−ìng h−, ©m huyÕt hao h−, huyÕt kh«ng
d−ìng ®−îc m¹ch, khÝ cña ©m d−¬ng mÊt ®i t−¬ng giao t−¬ng tÕ, dÔ g©y huyÔn vùng nÆng gäi
lµ “ quyÕt tho¸t”.
B¶n chÊt bÖnh HA thÊp thø ph¸t trªn c¬ së biÖn chøng luËn trÞ theoYHCT lµ h− chøng
hoÆc h− chung hiÖp thùc, tõ ®ã suy ra ph−¬ng ph¸p ch÷a cÇn ph¶i bæ Ých th¨ng ®Ò lµ chñ. §èi
víi HA thÊp thø ph¸t bÖnh nh©n th−êng kh«ng c¶m thÊy triÖu chøng g×, c¬ thÓ kh«ng cÇn ®iÒu
trÞ thuèc, chØ cÇn thÓ dôc vËn ®éng liÖu ph¸p, t¨ng c−êng thÓ chÊt nhÊt lµ ®èi víi ng−êi cao
tuæi thÓ chÊt h− nh−îc. C¸c t¸c gi¶ chia bÖnh lµm 2 thêi kú:
+ Thêi kú ph¸t bÖnh cÊp diÔn:
B¶n chÊt lµ d−¬ng khÝ h−, l¹i lao lùc qóa, ®é ®ét nhiªn khÝ c¬ nghÞch lo¹n, khÝ cña ©m
d−¬ng kh«ng giao tiÕp nªn chãng mÆt, hoa m¾t, ng· bÊt tØnh nh©n sù, s¾c mÆt nhît nh¹t, h·n
xuÊt, chi l¹nh, thë yÕu, chÊt l−ìi nhît, m¹ch trÇm vi, sau thêi gian ng¾n cã thÓ tØnh, cã thÓ ®Ó
l¹i di chøng kh«ng tØnh t¸o.
§iÒu trÞ b»ng tiªm b¾p dung dÞch: nh©n s©m, m¹ch m«n, ngò vÞ (sinh m¹ch t¸n) hoÆc
tiªm tÜnh m¹ch chËm “ sinh m¹ch tiªm” 20- 30 ml; cã thÓ kÕt hîp nhÜ ch©m: ®iÓm d−íi vá,
th−îng thËn, néi tiÕt, giao c¶m, ®iÓm th¨ng ¸p, ®iÓm t©m phÕ.
+ Thêi kú ho·n gi¶i: chñ yÕu lµ bæ h−, t¨ng søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, chia 3 thÓ theo
biÖn chøng:
- ThÓ t©m tú l−ìng h−: ph¶i bæ Ých t©m tú dïng “quy tú thang” hoÆc “ Bæ trung Ých khÝ
thang” träng dïng: hoµng kú, ®¼ng s©m, b¹ch truËt, chÝch cam th¶o, ®−¬ng quy, trÇn b×, th¨ng

http://www.ebook.edu.vn 31
ma, sµi hå, gia thªm thôc ®Þa, quÕ chi. NÕu nÆng cho thªm b¹ch th−îc, thiªn ma; nÕu t©m quý
cho thªm toan t¸o nh©n, b¸ tö nh©n.
- ThÓ khÝ ©m l−ìng h−: träng dông “sinh m¹ch thang”gåm : ®¼ng s©m, m¹ch m«n, ngò
vÞ tö gia hoµng tinh, thôc ®Þa, ngäc tróc; nÕu khÝ h− thªm hoµng kú; nÕu ©m h− thªm nhÞ chØ
hoµn ( n÷ trinh tö, h¹n niªn th¶o).
- ThÓ thËn nguyªn hao h− : ph¶i «n ch©n thËn, dïng “ h÷u quy hoµn”.
Träng dông: phô tö, nhôc quÕ, thôc ®Þa, s¬n thï nhôc, kû tö, hoµi mµi, ®ç träng, trÝch
cam th¶o, gia thªm nh©n s©m, hoµng kú; nÕu chi l¹nh thªm ba kÝch, léc gi¸c phiÕn, tö hµ sa,
nÕu m¹ch tr× gia can kh−¬ng, tÕ t©n; nÕu chÊt l−ìi tÝm tÝa thªm ®−¬ng quy, xuyªn khung, hång
hoa...Ngoµi ra th−êng sö dông c¸c chÕ phÈm thuèc hoµn: bæ trung Ých khÝ hoµn, quy tú hoµn,
lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn vµ kim quü thËn khÝ hoµn
Theo tµi liÖu gi¸o khoa Trung y néi khoa häc- Bé y tÕ ( B¾c Kinh 1/ 2000 cña L−u DiÖc
TuyÓn) xö trÝ HA thÊp giai ®o¹n cÊp hiÖn nay cã 4 chÕ phÈm thuèc th¶o méc d¹ng thuèc tiªm:
• Dung dÞch sinh m¹ch 10 - 20 ml, tiªm b¾p ngµy mét lÇn, 7 - 14 ngµy mét liÖu tr×nh.
• Dung dÞch s©m m¹ch 20 - 30 ml tiªm b¾p ngµy mét lÇn, 7 - 14 ngµy mét liÖu tr×nh.
• Dung dÞch hoµng kú: 4 - 10 ml, tiªm b¾p ngµy mét lÇn, 7 - 14 ngµy mét liÖu tr×nh.
• Dung dÞch s©m phô: 10 - 20 ml tiªm b¾p ngµy mét lÇn, 7 - 14 ngµy mét liÖu tr×nh.
NÕu thÓ nÆng: ©m d−¬ng khÝ huyÕt hao h−; h− sinh ø lµm cho huyÕt m¹ch kh«ng l−u
th«ng, b¶n chÊt bÖnh ®a sè thuéc h− hµn hoÆc lµ h− trung hiÖp thùc.
Nghiªn cøu vÒ ph¸p trÞ c¸c t¸c gi¶ ®Òu thèng nhÊt lµ: ©m d−¬ng khÝ huyÕt cña t©m, tú,
thËn hao h−. Trªn thùc tÕ biÖn chøng luËn trÞ l©m sµng kh«ng cã nh÷ng triÖu chøng t−¬ng øng
cho nªn vÒ ph−¬ng ph¸p ch÷a cã nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau; NÕu t¹ng t©m ®ãng vai trß quan
träng trong qu¸ tr×nh ph¸t bÖnh th× ph−¬ng ph¸p ch÷a ph¶i: kiÖn tú, Ých khÝ, «n th«ng t©m
d−¬ng, giao th«ng t©m thËn, t− ©m phôc m¹ch, Ých thËn d−ìng tinh, bæ d−ìng ch©n ©m, «n bæ
t©m thËn, ho¸ ø th«ng m¹ch. C¸c ph−¬ng ph¸p ch÷a trªn ®Òu cã t¸c dông ®iÒu khÝ vµ bæ khÝ
sinh huyÕt liªn quan ®Õn b¶n chÊt bÖnh. Bëi vËy cã t¸c gi¶ chñ tr−¬ng ®i tõ luËn trÞ cña khÝ,
träng dông: “cè khÝ ph¸p”, “bæ khÝ ph¸p”, “hµnh khÝ ph¸p “ vµ “s¬ khÝ ho¸ thÊp ph¸p”. Cã t¸c
gi¶ chñ tr−¬ng chia HA thÊp ra cÊp tÝnh vµ m¹n tÝnh:
Giai ®o¹n cÊp ph¶i bæ khÝ håi d−¬ng , cè tho¸t ph¸p, kÕt hîp vãi thanh nhiÖt gi¶i ®éc
sinh m¹ch ph¸p.
Giai ®o¹n m¹n tÝnh ph¶i kiÖn tú Ých khÝ th¨ng phÊn ph¸p kÕt hîp víi d−âng t©m sinh
huyÕt vinh n·o ph¸p, t− bæ ch©n tinh cña thËn, sinh tñy ph¸p kÕt hîp víi bæ thËn tr¸ng d−¬ng,
Ých n·o ph¸p. Trªn l©m sµng c¨n cø vµo diÔn biÕn bÖnh lý cô thÓ, chÈn ®o¸n chÝnh x¸c, sö
dông linh ho¹t c¸c ph−¬ng ph¸p ch÷a, c¸c ph−¬ng dông d−îc cho phï hîp.
3. Thuèc nghiÖm ph−¬ng ®iÒu trÞ chøng huyÔn vùng cã hiÖu qu¶.
+ Bµi “lôc vÞ kû cóc” trong ph−¬ng tÔ häc. Bµi nµy chuyªn ch÷a c¸c chøng huyÔn vùng
thÓ can thËn ©m h−, can d−¬ng th−îng cang, bµi thuèc thiªn vÒ bæ ©m cho can thËn.
+ Bµi “quy tú thang” trong (TÕ sinh ph−¬ng). Bµi nµy cã t¸c dông kiÖn tú d−ìng t©m,
Ých khÝ bæ huyÕt, ®Ó ®iÒu trÞ chøng huyÔn vùng thÓ tú khÝ h−.
+ Bµi “phï chÝnh t¨ng ¸p thang” trong (Thiªn gia diÖu ph−¬ng) gåm: nh©n s©m 10g,
m¹ch ®«ng 15g, sinh ®Þa 20g, trÇn b× 15g, a giao 15g, ngò vÞ tö 12g, chÝch th¶o 15g, chØ x¸c
10g, hoµng kú 30g cã t¸c dông bæ khÝ th¨ng d−¬ng còng ®−îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ chøng bÖnh
nµy.
http://www.ebook.edu.vn 32
+ Bµi thuèc cña TrÇn §øc §¹o (Tr−êng trung häc TuÖ TÜnh I - Hµ Néi) gåm: phô tö
chÕ 16g, ba kÝch 20g, nhôc dung 12g, can kh−¬ng 10g, ®ç träng 10g, hoµng kú 16g, cam th¶o
12g, xuyªn qui 20g, b¹ch truËt 20g, ®Ó ®iÒu trÞ chøng huyÔn vùng do tú thËn d−¬ng h−.
- TÊt c¶ lµm mét thang s¾c uèng ngµy 1 thang, t¸c gi¶ ®· ®iÒu trÞ cho 35 BN, sau 30
ngµy ®iÒu trÞ khái 77,2%, kh«ng cã kÕt qu¶ 22,8%.
+Bµi: “chÊn khëi nguyªn khÝ h− h¹ h·m cao” cña Phïng TriÖu Tr−¬ng-(Trung Quèc gåm:
hoµng kú 1 c©n (tÈm n−íc phßng phong), b¹ch truËt sao 20 l¹ng, phô tö chÕ 4 l¹ng, nh©n s©m 6
l¹ng.
Nh×n chung ch−a cã bµi thuèc nµo ®iÒu trÞ cã hiÖu qu¶ tèt chung cho c¸c thÓ, phÇn nhiÒu
dùa h¼n vµo bµi thuèc cæ ph−¬ng kh«ng chñ ®éng vÒ d−îc liÖu, bµo chÕ phøc t¹p v× cã vÞ thuèc
®éc, mét sè t¸c gi¶ chØ dùa vµo t¸c dông d−îc lý hiÖn ®¹i, ch−a kÕt hîp chÆt chÏ víi biÖn chøng
luËn trÞ theo y lý cæ truyÒn, nªn h¹n chÕ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ.
4. T− liÖu tham kh¶o.
+ C¸c vÞ thuèc trong bµi thuèc th¨ng ¸p cao – TAC :
Bµi thuèc do PGS TS Ng« QuyÕt ChiÕn Bé m«n YHCT BÖnh viÖn 103 cung cÊp. Thuèc ®·
®−îc nghiªm thu cÊp BQP th¸ng 2 n¨m 2005 vµ ®−îc chuyÓn d¹ng bµo chÕ ¸p dông thö ( AT):
§an s©m: dïng rÔ ®an s©m (Radix Salviae miltiorrhizae).
B¹ch th−îc: dïng rÔ b¹ch th−îc (Radix Paeonniae Abba).
§−¬ng qui: dïng rÔ ®−¬ng qui (Radix Angelica sinensis. (Oliv) Diels).
§¼ng s©m: dïng rÔ ®¼ng s©m (Radix Codomopsis javanicae).
B¹ch truËt: dïng rÔ cñ b¹ch truËt (Rhizoma Atractylodis macrocephalae).
Hoµng kú: dïng rÔ c©y hoµng kú (Radix Astragali).
Cam th¶o: dïng rÔ c©y cam th¶o (Radix Glycyrrhizae).
Ngò vÞ tö: dïng h¹t c©y ngò vÞ tö (Fructus Schisandrae chinensis).
Nhôc quÕ: vá quÕ dµy (Cortex Cinnamomimairei).
Kim ng©n hoa: hoa vµ th©n d©y kim ng©n (Flos et caulis Lonicerae Japonicae).
ChØ x¸c: vá qu¶ chanh giµ (Fructus Aurantii).
Tr¹ch t¶: th©n rÔ tr¹ch t¶ (Rhizoma Alismatis).
TÊt c¶ ®Òu s½n cã ë thÞ tr−êng ViÖt Nam vµ ®Òu ®¹t tiªu chuÈn d−îc ®iÓn ViÖt Nam.
+ Møc ®o HA ®−îc chÈn ®o¸n lµ HA thÊp:
Mét ng−êi cã HA thÊp nghÜa lµ HA cña ng−êi ®ã lu«n lu«n thÊp h¬n so víi møc b×nh
th−êng cïng løa tuæi. ë ®©y kh«ng kÓ ®Õn nh÷ng tr−êng hîp gi¶m HA ®ét ngét do mÊt m¸u
nhiÒu (bÞ chÊn th−¬ng, ch¶y m¸u trong…), do mÊt m¸u nÆng (n«n möa liªn tôc, Øa ch¶y
nÆng…), do nhiÔm khuÈn cÊp, dÞ øng ®ét ngét…cÇn ph¶i cÊp cøu, mµ chØ nãi ®Õn ng−êi cã
HA thÊp liªn tôc, tõ tr−íc tíi nay HA vÉn thÊp hoÆc HA thÊp trong thêi gian dµi kh«ng cã tÝnh
chÊt ®ét ngét.
Theo h»ng sè sinh häc th× ng−êi ViÖt nam tr−ëng thµnh cã HATTh trong giíi h¹n 90 –
140 mmHg, HAttr 60 – 90 mmHg; nÕu HATTh ë d−íi møc tèi thiÓu < 90 mmHg hoÆc HATTr
< 60 mmHg th× coi nh− bÞ HA thÊp.
Theo mét sè tµi liÖu vµ mét sè t¸c gi¶ kh¸c nh− Trung y trÞ liÖu c¸c bÖnh khã (1994),
L−u DiÖc TuyÓn (2000), NguyÔn Phó Kh¸ng (2001) khi HATTh cña ®éng m¹ch gi¶m thÊp

http://www.ebook.edu.vn 33
m¹n tÝnh 100 mmHg mµ thÊy lo¹n nhÞp th× ph¶i dïng thªm c¶ thuèc chèng
lo¹n nhÞp.
- Dihydroergotamin: thuèc cã t¸c dông chèng suy tuÇn hoµn tÜnh m¹ch ngo¹i vi lµm
t¨ng HA, ®iÒu chØnh c¸c rèi lo¹n vÒ thÇn kinh thùc vËt. Viªn nÐn 1mg uèng mçi lÇn 1 viªn,
ngµy 3 lÇn.
- Heptamil: cã t¸c dông trî tim m¹ch, t¨ng søc co bãp c¬ tim (t¨ng l−u l−îng tim vµ l−u
l−îng vµnh). Viªn nÐn 0,1878g (t−¬ng øng 150 mg heptaminol base), ngµy uèng 3 lÇn mçi lÇn
1 – 2 viªn.
- Pantocrin: lµ lo¹i cao láng cån n−íc chÕ tõ nhung cña 3 lo¹i h−¬u cña Nga cã t¸c
dông båi bæ c¬ thÓ, kÝch thÝch tim m¹ch. Uèng hoÆc tiªm, èng tiªm 1ml tiªm d−íi da hoÆc
tiªm b¾p 1 – 2 èng ngµy.
- Bioton: chèng suy nh−îc c¬ thÓ, ®iÒu trÞ lao lùc vÒ thÓ x¸c vµ trÝ ãc. èng uèng 10ml
chøa 3,42g cao cån Kola; 0,75 g acid phosphoric; 0,296g inositocalcium; 0,028g Mn
glycerophosphat, uèng ngµy 2 èng.
Tr−êng hîp nÆng dïng Prednisolon 5 – 20 mg/ngµy, mét ®ît 10 – 15 ngµy. H¹n chÕ
dïng thuèc an thÇn vµ lîi tiÓu.
Chèng chØ ®Þnh hoµn toµn víi thuèc gi·n m¹ch v× cµng lµm h¹ HA.



mì m¸u t¨ng cao
(Rèi lo¹n li pÝt m¸u)
1. §¹i c−¬ng.
1.1. §Þnh nghÜa:
Mì m¸u t¨ng lµ khi mµ hµm l−îng cña mét thµnh phÇn hoÆc lµ nhiÒu thµnh phÇn chÊt
mì trong huyÕt t−¬ng v−ît qóa giíi h¹n b×nh th−êng th× gäi lµ bÖnh t¨ng mì m¸u, còng cã thÓ
gäi lµ chøng mì m¸u cao (hyperlipidemia).
Do mì d¹ng hoµ tan trong huyÕt t−¬ng hoÆc kÕt hîp mì hßa tan víi albumin ®Ó vËn chuyÓn
®i toµn th©n gäi lµ chøng mì - albumin cao (hyperlipoproteinemia).Mì m¸u t¨ng cao lµ bÖnh do
rèi lo¹n chuyÓn hãa, th−êng lµ chøng bÖnh nghiªm träng vµ phøc t¹p...

http://www.ebook.edu.vn 34
Trªn l©m sµng ng−êi ta chia lµm 2 lo¹i lín lµ: nguyªn ph¸t vµ thø ph¸t.
1.2. §Æc ®iÓm l©m sµng cña t¨ng mì m¸u nguyªn ph¸t:
+ TriÖu chøng kh«ng râ rµng. ChÈn ®o¸n bÖnh chñ yÕu lµ dùa vµo xÐt nghiÖm mì m¸u.
Do mì m¸u cao dÉn ®Õn x¬ ho¸ m¹ch, ®éng m¹ch kÐm ®µn håi; l©m sµng th−êng biÓu hiÖn
triÖu chøng thiÓu n¨ng tuÇn hoµn vµnh, thiÕu m¸u t©m c¬ hoÆc nhåi m¸u n·o do v÷a x¬ ®éng
m¹ch.
+ KiÓm tra mì m¸u thÊy:
- Lipit toµn phÇn: cholesterol toµn phÇn (TC) t¨ng.
- Triglyxerit (TG) t¨ng.
- §iÖn di lipoprotein: VLDL (verlow density lipoproteine), LDL (low density
lipoproteine), IDL (intermediate density lipoproteine), HDL (high density lipoproteine).
- ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh lµ: mét trong c¸c thµnh phÇn mì m¸u (TC, TG, VLDL, LDL,
IDL) t¨ng, ®ång thêi HDL - C gi¶m.
1.3. Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ:
+ Tr−íc tiªn lµ khèng chÕ chÕ ®é ¨n vµ luyÖn tËp thÓ dôc thÝch hîp.
+ Khi cÇn thiÕt sÏ dïng thuèc, thuèc t©n d−îc cã hiÖu qu¶ gi¶m mì m¸u nhanh. Tuy
nhiªn cßn nhiÒu t¸c dông phô, thËm chÝ cã nh÷ng biÕn chøng: buån n«n, rèi lo¹n tiªu ho¸, ¶nh
h−ëng chøc n¨ng gan, thËn.
+ Khi chÈn trÞ ph¶i c¨n cø vµo biÓu hiÖn kh¸c nhau mµ biÖn chøng dông d−îc, võa chó
ý h¹ thÊp mì m¸u, võa ®iÒu trÞ tÝch cùc tr¹ng th¸i bÖnh m¹ch vµnh, m¹ch m¸u n·o. §èi víi
t¨ng mì m¸u thø ph¸t ph¶i ch÷a vµo nguyªn nh©n.
1.4. Nguyªn nh©n c¬ chÕ bÖnh:
Theo quan niÖm cña YHCT th× nguyªn nh©n cña bÖnh lý t¨ng mì m¸u chñ yÕu phô
thuéc c¸c yÕu tè sau ®©y:
+ Nh©n tè thÓ chÊt:
Lµ yÕu tè b¶n t¹ng hoÆc tr¹ng th¸i thiªn th¾ng hoÆc thiªn suy cña vËn ho¸ vµ chuyÓn
ho¸ t¹ng phñ.
+ Èm thùc thÊt tiÕt:
PhÇn nhiÒu do ¨n nhiÒu chÊt bÐo vµ ngät g©y tæn h¹i ®Õn tú vÞ, vËn hãa thÊt ®iÒu, ®µm
träc néi sinh, ®µm träc hãa mµ ph¸t sinh bÖnh.
+ Tinh thÇn, thÇn chÝ thÊt th−êng:
Tinh thÇn kÝch thÝch hoÆc biÕn ®æi tÝnh chÝ mµ dÉn ®Õn: t− lù th−¬ng tú, néi t¾c th−¬ng
can, méc v−îng kh¾c thæ còng th−¬ng tæn ®Õn tú vÞ; tú thÊt kiÖn vËn, thÊp träc x©m ph¹m
m¹ch ®¹o mµ ph¸t bÖnh; tinh thÇn kinh c¨ng th¼ng kÕt hîp. §iÒu quan träng lµ sù rèi lo¹n vÒ
chøc n¨ng, c«ng n¨ng cña 3 t¹ng (tú, thËn, can), trong ®ã tú, thËn h− tæn lµ chñ yÕu. Tú khÝ h−
nh−îc, kiÖn vËn thÊt ®iÒu, Èm thùc kh«ng thÓ hãa thµnh chÊt tinh vi ø thµnh ®µm träc mµ ph¸t
bÖnh; hoÆc do tuæi giµ thËn suy, khÝ bÊt hãa t©n, ®µm träc tÝch tô ë trong dÉn ®Õn t©m huyÕt ø
trë, m¹ch l¹c kÕt trÖ hoÆc do can thËn ©m h−, h− háa th−îng viªm, thiªu dÞch thµnh ®µm, ®µm
träc néi trë mµ ph¸t bÖnh.
Tãm l¹i: YHCT cho r»ng b¶n chÊt bÖnh lµ “B¶n h− tiªu thùc”:
- “Tiªu”: phÇn nhiÒu biÓu hiÖn ®µm träc huyÕt ø.

http://www.ebook.edu.vn 35
- “B¶n”: c«ng n¨ng t¹ng phñ thÊt ®iÒu hoÆc h− tæn chñ yÕu do tú, thËn h− tæn.
2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
2.1. §Æc ®iÓm:
+ B¶n chÊt vµ c¬ chÕ bÖnh ®a phÇn thuéc “ B¶n h− tiªu thùc”. V× vËy trong ®iÒu trÞ ph¶i
kÕt hîp “Tiªu - b¶n” kiªm trÞ, ®ã lµ nguyªn t¾c c¬ b¶n. Trªn l©m sµng ph¶i c¨n cø vµo triÖu
chøng ho·n hay cÊp ®Ó chän phï chÝnh lµ chñ (phï chÝnh tr−íc trõ tµ sau, ng−îc l¹i trõ tµ
tr−íc phï chÝnh sau) hoÆc tiªu b¶n ®ång trÞ.
- B¶n h− ®a phÇn thuéc tú thËn h− tæn.
- Tiªu thùc ®a phÇn lµ ®µm träc, huyÕt ø.
- TrÞ b¶n chñ yÕu lµ ph¸p Ých thËn bæ tú.
- TrÞ tiªu chñ yÕu lµ khø ®µm trõ thÊp, thanh lý th«ng h¹, ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Ngoµi ra, cÇn ph¶i phèi hîp chÕ ®é ¨n uèng vµ vËn ®éng liÖu ph¸p, khÝ c«ng liÖu
ph¸p vµ dïng d−ìng sinh phßng bÖnh.
2.2. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ:
2.2.1. §µm thÊp néi trë:
+ H×nh thÓ bÐo phÖ, hay ¨n c¸c chÊt bæ, ngät, bÐo; ®Çu nÆng c¨ng ch−íng; bông ngùc bÜ
tøc, buån n«n hoÆc n«n khan, miÖng kh« kh«ng kh¸t, tø chi gÇy gß, chi thÓ nÆng nÒ ma méc (tª
mái), bông tr−íng, rªu l−ìi nhuËn nhên; m¹ch huyÒn ho¹t.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hãa ®µm trõ thÊp.
+ Thuèc th−êng dïng “NhÞ trÇn thang” gia vÞ.
+ Ch©m cøu: néi quan, phong long, trung qu¶n, gi¶i khª.
2.2.2. §µm nhiÖt phñ thùc:
+ H×nh thÓ tr¸ng thùc, ®¹i tiÖn bÝ kÕt, ngùc t©m phóc ch−íng, ®Çu c¨ng ch−íng, th−êng
c¶m thÊy ®au giËt, tÝnh t×nh c¸u g¾t, miÖng ®¾ng t©m phiÒn, mÆt hång, m¾t ®á, rªu l−ìi vµng
nhên, chÊt l−ìi hång, m¹ch huyÒn ho¹t cã lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt, hãa ®µm , th«ng phñ.
+ Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “TiÓu h·m hung thang” vµ “T¨ng dÞch thõa khÝ thang” gia
vÞ.
+ Ch©m cøu: phÕ du, xÝch tr¹ch, phong long, ®¹i tr−êng du, hîp cèc, khóc tr×.
2.2.3. Tú thËn d−¬ng h−:
+L−ng gèi mái mÖt, chi l¹nh sî hµn, tinh thÇn bÊt th−, mÆt phï chi nÆng, tø chi thiÓu
lùc, ®¹i tiÖn láng n¸t, ®¸i ®ªm nhiÒu, l−ìi bÖu nhît, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, rªu l−ìi tr¾ng dµy,
m¹ch trÇm tr×.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n tú bæ thËn.
+ Ph−¬ng thh−êng dïng “Phô tö lý trung thang” gia gi¶m.
+ Ch©m: tú du, trung qu¶n, ch−¬ng m«n, thÇn khuyÕt, tóc tam lý, mÖnh m«n, quan
nguyªn.
2.2.4. Can thËn ©m h−:


http://www.ebook.edu.vn 36
+ L−ng gèi ®au mái, ngò t©m phiÒn nhiÖt, h×nh gÇy, hay mÖt, ®Çu cho¸ng tai ï, t− h·n,
miÖng kh«, häng r¸o, l−ìi ®á, Ýt rªu, m¹ch tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− d−ìng can thËn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kû cóc ®Þa hoµng hoµn” gia vÞ.
+ Ch©m cøu: can du, thËn du, huyÒn chung, d−¬ng l¨ng tuyÒn.
2.2.5. §µm ø giao trë:
+ T©m hung trung ®«ng thèng h÷u h×nh thÓ bÐo, chi thÓ trÇm nÆng, tª mái; chÊt l−ìi tÝa
x¸m hoÆc cã ®iÓm ø, ban ø, rªu nhên; m¹ch huyÒn ho¹t hoÆc m¹ch s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hãa ®µm - ho¹t huyÕt kh− ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “Qua l©u giíi b¹ch b¸n h¹ thang” hîp ph−¬ng “§µo hång tø vËt thang”
gia vÞ.
+ Ch©m cøu: trung qu¶n, phong long, huyÕt h¶i, hµnh gian.
2.2.6. Can uÊt tú h−:
+§au 2 m¹ng s−ên, ®au kh«ng cè ®Þnh, mÖt mái, ¨n kÐm, tinh thÇn bÊt ®Þnh, ®¹i tiÖn
láng n¸t, kinh nguyÖt kh«ng ®Òu, quanh vó ch−íng ®au, rªu l−ìi máng nhên, m¹ch huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can gi¶i uÊt - kiÖn tú d−ìng huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tiªu giao t¸n” gia vÞ.
+ Ch©m cøu: can du, tú du, ch−¬ng m«n, trung qu¶n, thiªn khu, tóc tam lý.
3. T− liÖu tham kh¶o.
§iÒu trÞ mì m¸u t¨ng cã rÊt nhiÒu ph−¬ng ph¸p: thuèc phô ph−¬ng, ®¬n ph−¬ng vµ thùc
trÞ häc, khÝ c«ng.
3.1. Trung d−îc phô ph−¬ng:
+ H¹ mì hîp tÔ:
Hµ diÖp 24g Tang ký sinh 15g
Hµ thñ « 12g UÊt kim 15g
S¬n tra 24g Th¶o quyÕt minh 15g.
ChÕ thµnh cao láng, chia 2 lÇn trong ngµy, mçi lÇn 25ml. Thuèc cã t¸c dông h¹ thÊp
TC, βLP nh−ng t¸c dông kh«ng æn ®Þnh.
+ Gi¸ng chØ thang:
Hµ thñ « 15g
Th¶o quyÕt minh 30g
C©u kû tö 10g
S¾c n−íc, chia 2 lÇn uèng trong mét ngµy, liÖu tr×nh 2 th¸ng, cã t¸c dông nh−ng h¹ TC
tèt nhÊt, h¹ TG kh«ng râ rµng.
+ S¬n tra mao ®«ng thanh s¾c tÔ:
Mao ®«ng thanh 60g
S¬n tra 6g
Uèng trong 24h, t¸c dông h¹ TC râ.

http://www.ebook.edu.vn 37
+ M¹ch an xung:
S¬n tra 15g
M¹ch nha 15g
MÉu ®¹i 20g
+ B¹ch kim hoµn:
B¹ch phµn, uÊt kim sè l−îng nh− nhau. Sau khi bµo chÕ t¸n bét mÞn; mçi lÇn uèng 6g,
ngµy 3 lÇn, 20 ngµy lµ mét liÖu tr×nh; nh−ng ng−êi cã bÖnh d¹ dµy- hµnh t¸ trµng kh«ng ®−îc
dïng.
+ Nh©n trÇn hîp tÔ:
Nh©n trÇn: 15g
C¸t c¨n: 15g
Tr¹ch t¶: 15g.
ChÕ tÔ hoÆc s¾c mçi ngµy mét thang, uèng trong 2 th¸ng lµ 1 liÖu tr×nh. Thuèc cã hiÖu
qu¶ víi TC, TG vµ βLP.
+ Tam thÊt phô ph−¬ng:
Tam thÊt 3g Th¶o quyÕt minh 15g
S¬n tra 24g Tr¹ch t¶ 18g
Hæ tr−îng 15g
Ngµy uèng 1 thang, liÖu tr×nh 1 th¸ng cã hiÖu qña víi TC, TG.
3.2. §¬n ph−¬ng Trung d−îc:
+ Sinh ®¹i hoµng: vÞ ®¾ng hµn; vµo vÞ can, ®¹i tr−êng; cã t¶ h¹ kh¸ng khuÈn kh¸ng
thòng nham, h¹ huyÕt ¸p, h¹ mì m¸u, gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 6 - 12g s¾c uèng, ngµy 1 lÇn, uèng liÒn 1 th¸ng sÏ cã hiÖu qu¶.
+ Tr¹ch t¶: ngät, hµn, vµo thËn - bµng quang, lîi niÖu, h¹ mì, gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 6 - 12g s¾c n−íc uèng.
+ Th¶o quyÕt minh: ®¾ng, ngät, l¹nh; vµo kinh can kinh thËn cã t¸c dông h¹ ¸p, h¹ mì,
kh¸ng khuÈn, gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 10 - 30g s¾c uèng.
+ S¬n tra: chua, ngät, h¬i «n vµo tú, vÞ, can cã t¸c dông tiªu thùc tÝch, tan huyÕt ø, h¹
mì, gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 6 - 12g s¾c uèng cã hiÖu qu¶.
+ §an s©m: ®¾ng h¬i «n; vµo t©m, can; cã t¸c dông ho¹t huyÕt hãa ø, gi¶m mì, gi¶m
bÐo, ®Þnh t©m, an thÇn.
LiÒu dïng: 6 - 12g s¾c uèng.
+ Ng−u tÊt: ®¾ng, chua, b×nh; vµo can, thËn; cã t¸c dông t¸n huyÕt ø, tiªu ung thòng, h¹
mì m¸u, gi¶m mì.
LiÒu dïng: 9 15g s¾c uèng.
+ Tang ký sinh: bæ can, thËn, m¹nh g©n cèt, trõ phong thÊp thèng kinh l¹c, h¹ mì.


http://www.ebook.edu.vn 38
+ C©u kû tö: ngät, b×nh; vµo can, thËn; t− thËn nhuËn phÕ, bæ can, minh môc, h¹ mì,
gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 8 - 20g s¾c uèng.
+ Hµ thñ «: ®¾ng, ngät, s¸p, h¬i «n; vµo can thËn; t¸c dông bæ can Ých thËn, d−ìng
huyÕt, h¹ mì, h¹ ®−êng m¸u.
LiÒu dïng: 12 - 30g s¾c uèng.
+ Cóc hoa: ngät, l¹nh; vµo phÕ, can; cã t¸c dông s¬ phong thanh nhiÖt, minh môc, gi¶i
®éc, h¹ mì, gi¶m bÐo.
LiÒu dïng: 6 - 9g s¾c uèng.
3.3. Thuèc kÕt hîp víi thùc trÞ, ch©m cøu theo ph¸c ®å.
4. Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n thÓ bÖnh theo YHCT.
4.1. TriÖu chøng cña b¶n h−:
+ ¢m h− (thËn ©m h− lµ chÝnh): ®Çu cho¸ng, ï tai, ®au ®Çu, chi tª, miÖng r¸o häng kh«,
thÊt miªn ®a mÞ, ngò t©m phiÒn nhiÖt, l−ng gèi ®au mái, gÇy vµng tiÖn kh«, l−ìi hång Ýt rªu,
m¹ch tÕ s¸c.
+ D−¬ng h− (thËn d−¬ng h− lµ chñ): ®au l−ng mÖt mái, sî l¹nh, chi l¹nh, tinh thÇn bÊt
th−, s¾c mÆt tr¾ng nhît, m¾t vµ mÆt da bñng, h− phï, ®¹i tiÖn láng n¸t, l−ìi nhît bÖu, rªu tr¾ng
ho¹t, m¹ch trÇm nh−îc.
+ TriÖu chøng ©m - d−¬ng l−ìng h− (thËn ©m, thËn d−¬ng h− lµ chÝnh).
4.2. TriÖu chøng cña tiªu thùc:
+ §µm träc, bÐo phÖ, huyÔn vùng, ®Çu nÆng nh− ®Ì, t©m quÝ, ngùc t©m khÝ bÜ, ®au ©m Ø
tr−íc tim, chi tª nÆng, rªu ho¹t nhên, m¹ch huyÒn ho¹t.
+ HuyÕt ø (theo Tiªu chuÈn Quèc tÕ - B¾c Kinh - 10 /1988):
- ChÊt l−ìi ¸m tÝa hoÆc ban ®iÓm ø huyÕt.
-M¹ch s¸p hoÆc v« m¹ch.
-§au cã vÞ trÝ nhÊt ®Þnh (®au l©u, thiÖn hoÆc cù ¸n).
-Bông huyÕt ø, tô tÝch .
-Ly kinh chØ huyÕt (xuÊt huyÕt hoÆc ngo¹i th−¬ng huyÕt ø).
-Ban ø ë niªm m¹c, da.
-M¹ch l¹c dÞ th−êng.
-Thèng kinh, bÕ kinh, m¸u ®en thÉm.
-C¬, da kh« s¸p.
-Tª mái nöa th©n.
-HuyÕt ø, ®¹i tiÖn t¸o.
-XN: soi vi tuÇn hoµn cã ø trÖ tuÇn hoµn huyÕt dÞch.
+ §µm träc hiÖp huyÕt ø: kÕt hîp võa cã ®µm träc võa cã huyÕt ø.
5. Tiªu chuÈn ®¸nh gi¸ kÕt qu¶.
+ HiÖu qña râ:

http://www.ebook.edu.vn 39
- TC h¹ ®−îc ≥ 20%, TG h¹ ≥ 40%, HDL - C t¨ng ≥ 10mg/dl.
- ChØ sè x¬ hãa ®éng m¹ch (TC - HDL - C/HDL - C) h¹ xuèng ≥ 20%.
+ Cã hiÖu qu¶:
- TC h¹ thÊp 10 - 20%, TG h¹ thÊp 20 - 40%.
- HDL - C t¨ng cao 4 - 10 mg/dl.
- TC - HDL - C/ HDL - C h¹ xuèng 10 - 20%.
+ Kh«ng hiÖu qña: kh«ng thay ®æi g×:
+ ¸c tÝnh hãa:
- TC t¨ng lªn ≥ 10%, TG t¨ng ≥ 10%.
- HDL - C h¹ xuèng ≥ 4mg/dl.
- TC - HDL - C / HDL - C t¨ng ≥ 10%.


t©m giao thèng
(x¬ v÷a ®éng m¹ch vµnh)


1. §¹i c−¬ng.
1.1. §Þnh nghÜa:
Trung y m« t¶ nh÷ng c¬n ®au ®ét nhiªn xuÊt hiÖn ë vïng tr−íc tim vµ sau x−¬ng øc
trong c¸c chøng “T©m thèng, t©m quÝ, hung tý...”. §au ë ngùc tr¸i th−êng lan ®Õn cæ, mÆt
trong c¸nh tay, cã khi kÌm theo tÝm t¸i, tø chi quyÕt l¹nh, m¹ch vi tÕ, th−êng gÆp ë tuæi trªn
40, nam nhiÒu h¬n n÷.
1.2. Nguyªn nh©n bÖnh lý:
Nh÷ng ng−êi giµ c¬ thÓ suy nh−îc hoÆc do ¨n nhiÒu chÊt bÐo hoÆc do néi nh©n (thÊt
t×nh) mµ dÉn ®Õn.
B¶n chÊt bÖnh do t©m d−¬ng kh«ng ®Çy ®ñ, t©m d−¬ng bÊt tóc, tú d−¬ng kh«ng kiÖn vËn
dÉn ®Õn hµn ng−ng huyÕt ø, ®µm träc néi sinh. §µm träc huyÕt ø bÕ trë t©m m¹ch dÉn ®Õn
huyÕt hµnh bÞ trë ng¹i ë phÇn trªn ngùc g©y nªn c¬n ®au kÞch liÖt vïng tr−íc tim. NÕu nÆng
th× khÝ - huyÕt kh«ng th«ng, xuÊt hiÖn tÝm t¸i, tø chi quyÕt l¹nh, m¹ch vi muèn tuyÖt. Còng cã
thÓ do tú d−¬ng kh«ng kiÖn vËn dÉn ®Õn t©m - d−¬ng bÊt tóc. MÖnh m«n háa suy hoÆc do t©m
huyÕt kh«ng ®Çy ®ñ mµ dÉn ®Õn. Trªn l©m sµng th−êng do can thËn ©m h−.
Dùa trªn lý luËn “¢m d−¬ng hç c¨n, ©m tr−ëng ë d−¬ng, d−¬ng tr−ëng ë ©m, ©m tæn
cËp d−¬ng, d−¬ng tæn cËp ©m”. V× vËy, nÕu bÖnh nh©n l©u ngµy kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ hoÆc ®iÒu
trÞ kh«ng kÞp thêi sÏ dÉn ®Õn ©m - d−¬ng ®Òu h−, ©m - d−¬ng kh«ng ®Çy ®ñ, khÝ - huyÕt ø trë
bªn trong. §iÒu nµy cã liªn quan mËt thiÕt víi 3 t¹ng: tú, can, thËn.
1.3. BiÖn chøng:
BÖnh h− thùc th¸c t¹p, triÖu chøng cã ®µm träc huyÕt ø l¹i cã ©m - d−¬ng khÝ - huyÕt
h−.
Trªn thùc tÕ l©m sµng lµ tiªu thùc mµ b¶n h− nªn khi ®iÒu trÞ cÇn ph¶i ¸p dông nguyªn
t¾c “CÊp trÞ tiªu ho·n trÞ b¶n”. Khi ph¸t bÖnh th× nªn hµnh khÝ ho¹t huyÕt hoÆc «n hãa hµn

http://www.ebook.edu.vn 40
®µm kÕt hîp cñng cè t©m ©m, t©m d−¬ng; nh− thÕ lµ coi träng trÞ tiªu. Sau khi bÖnh ®−îc c¶i
thiÖn tèt, lÊy bæ h− lµ chÝnh kÌm thªm thuèc trõ ®µm th«ng ø; nh− vËy lµ coi träng trÞ b¶n.
2. L©m sµng vµ thÓ bÖnh.
2.1. ThÓ d−¬ng h− do trë t¾c.:
+Ngùc ®Çy tøc, ®au tr−íc ngùc t©m quÝ, ®o¶n khÝ, s¾c mÆt nhît nh¹t, gÇy gß, v« lùc, sî
l¹nh, chi l¹nh, tù h·n, ngñ kh«ng yªn, ¨n kÐm, tiÓu tiÖn trong dµi, ®¹i tiÖn láng n¸t, l−ìi bÖu
nhît mÒm, rªu tr¾ng nhuËn hoÆc tr¬n, m¹ch trÇm ho·n hoÆc kÕt ®¹i.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n d−¬ng th«ng l¹c trõ ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “ChØ thùc giíi b¹ch quÕ chi thang” gia gi¶m.
ChØ thùc 12g ChÕ b¸n h¹ 12g
Giíi b¹ch 6g Toµn qua l©u 32g
Sinh kh−¬ng 8g §¼ng s©m 16g
QuÕ chi 16g TÕ t©n 4g
§an s©m 16g
Nõu ®au nÆng th× thªm “T« hîp d−¬ng hoµn” 1 hoµn uèng víi n−íc Êm.
2.2. KhÝ trÖ huyÕt ø:
+Ngùc ®au nhãi tõng c¬n, ®au lan lªn vai vµ l−ng, tøc ngùc khã thë, l−ìi x¸m tÝm, r×a
l−ìi vµ ®Çu l−ìi cã ®iÓm ø huyÕt; m¹ch trÇm, s¸p hoÆc kÕt.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: hµnh khÝ ho¹t huyÕt, hãa ø th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “Trôc ø thang” gia gi¶m.
Xuyªn khung 8g §µo nh©n 12g
Sinh ®Þa hoµng 16g §−¬ng qui 12g
XÝch th−îc 12g QuÊt hång 12g
Hång hoa 12g ChØ x¸c 8g
C¸t c¸nh 8g Tö hå 4g
Cam th¶o 4g
Ngµy 1 thang s¾c uèng chia 2 lÇn, cã thÓ uèng kÌm “ThÊt tiÕu t¸n” ngµy 2g hoÆc bét
tam thÊt ngµy 9g (chia 3 lÇn).
2.3. ¢m h− bÕ trë:
+KhÝ uÊt tøc ngùc, c¬n ®au vïng tim nÆng vÒ ®ªm, ®Çu v¸ng, tai ï, miÖng kh«, m¾t mái,
ngñ kh«ng yªn giÊc, t− h·n (®¹o h·n), l−ng ®au, gèi mái, tiÓu tiÖn nhiÒu vÒ ®ªm, chÊt l−ìi bÖu
hång, rªu l−ìi tr¾ng máng hoÆc kh«ng cã rªu; m¹ch tÕ s¸c hoÆc vi tÕ hoÆc sóc.
+Ph−¬ng ph¸p ch÷a: t− ©m th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng Bµi thuèc: “D−ìng ©m th«ng tý thang”.
Sinh ®Þa 24g M¹ch m«n 12g
N÷ trinh tö 20g Qua l©u 12g
§¼ng s©m 12g QuÊt hång 8g
Hång hoa 8g §µo nh©n 12g

http://www.ebook.edu.vn 41
Diªn hå s¸ch 12g
NÕu ®au nÆng th× gia thªm: tam thÊt 3g, ngµy 2 lÇn uèng.
2.4. ¢m d−¬ng h− tý:
+§au ngùc vïng tr−íc tim, cã khi gi÷a ®ªm ph¶i thøc giÊc v× ®au, t©m quÝ khÝ ®o¶n, ®Çu
thèng ,tai ï, tr»n träc kh«ng yªn, ¨n kÐm,gÇy gß, l−ng, gèi ®au mái, sî l¹nh sî giã, chi l¹nh;
®¸i ®ªm nhiÒu, chÊt l−ìi x¸m tÝm hoÆc tr¾ng nhît, rªu l−ìi Ýt, m¹ch tÕ nh−îc hoÆc kÕt ®¹i.
+ Ph−¬ng ph¸p ch÷a: ®iÒu bæ ©m - d−¬ng- lý khÝ ho¹t huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “ChÝch cam th¶o thang” gia gi¶m.
§¼ng s©m 24g Nhôc quÕ 4 - 10g
ChÝch th¶o 12g Sinh ®Þa 12g
M¹ch ®«ng 12g Phô tö chÕ 4 - 12g
Giíi b¹ch 12g Xuyªn qui 12g
Toan t¸o nh©n 12g §¼ng s©m 16g.
Sinh kh−¬ng 3 l¸t




c«ng n¨ng tuyÕn gi¸p tr¹ng khang tiÕn
(bÖnh GRAVES - BASEDOW)

1. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo quan niÖm cña YHH§:
Chøng c«ng n¨ng gi¸p tr¹ng khang tiÕn lµ bÖnh lý c−êng gi¸p tr¹ng. TriÖu chøng chñ
yÕu lµ: c−êng chøc n¨ng tuyÕn gi¸p g©y nhiÔm ®éc néi tiÕt tè gi¸p tr¹ng, låi m¾t, run tay vµ
c¸c dÊu hiÖu ®Æc biÖt vÒ da.
Tr−íc ®©y, ng−êi ta cho r»ng: do rèi lo¹n trôc trung n·o d−íi ®åi tuyÕn yªn vµ gi¸p
tr¹ng. HËu qu¶ lµ c−êng tiÕt TSH, c−êng tiÕt thyroxin. Nh©n tè khëi ph¸t th−êng lµ c¨ng th¼ng
(stress). Ngµy nay, nhê ph−¬ng ph¸p radio - immuno ®Ó ®Þnh l−îng TSH trong c¸c giai ®o¹n
ho¹t ®éng cña bÖnh, ng−êi ta kh«ng thÊy TSH t¨ng. Trong huyÕt thanh ng−êi bÞ bÖnh
Basedow, chÊt kÝch thÝch gi¸p tr¹ng th−êng xuyªn thÊy.lµ chÊt LATS (long acting thyroid
stimulator). B¶n chÊt cña LATS lµ mét globulin, lµ mét yÕu tè bÊt th−êng kh«ng chÞu kiÓm
so¸t cña tuyÕn yªn vµ h¹ n·o. Ng−êi ta ®· ph©n lËp ®−îc trong huyÕt thanh ng−êi bÞ Basedow
lo¹i IgG, chÊt nµy ®−îc gäi lµ globulin kÝch gi¸p tr¹ng (thyroid stimulating immuno globulin -
TSI). Quan niÖm cña YHH§ cho r»ng: bÖnh Basedow cã liªn quan ®Õn bÖnh tù miÔn. BÖnh
Basedow kh¸c víi b−íu lµnh tÝnh tuyÕn gi¸p bëi 2 t¸c dông kh¸c nhau cña TSH. Trong b−íu
chØ thÊy lo¹i kÝch thÝch t¨ng tr−ëng tÕ bµo, kh«ng thÊy lo¹i t¸c dông t¨ng tæng hîp hormon gi¸p
tr¹ng.
1.2. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh:
http://www.ebook.edu.vn 42
Dùa vµo c¸c héi chøng:
+ Héi chøng c−êng chøc n¨ng gi¸p tr¹ng trªn c¬ së mét b−íu gi¸p lan to¶, c¸c xÐt
nghiÖm chøng tá c−êng gi¸p, (x¸c ®Þnh ®é tËp trung 131 I ).
+ Héi chøng m¾t: låi m¾t c¶ 2 bªn, bªn cã b−íu låi nhiÒu h¬n (x¸c ®Þnh ®é låi m¾t b»ng
th−íc ®o ®é låi cña Hertel).
- T3, T4 t¨ng; TSI t¨ng, TSH gi¶m cã ý nghÜa quan träng trong chÈn ®o¸n sím c−êng
n¨ng gi¸p tr¹ng - Basedow.
1 .3. Theo Y häc cæ truyÒn:
Th−êng dùa vµo triÖu chøng l©m sµng, Y häc cæ truyÒn qui vÒ c¸c ph¹m trï “trung tiªu,
can uÊt, can ho¶”. BÖnh liªn quan chñ yÕu ®Õn nh©n tè t×nh chÝ vµ thÓ chÊt. T×nh chÝ c¨ng
th¼ng, uÊt øc kÐo dµi, dÉn ®Õn can khÝ uÊt kÕt, can uÊt t¾c khÝ trÖ. KhÝ trÖ nªn t©n dÞch kh«ng
vËn hµnh ®−îc mµ ng−ng kÕt thµnh ®µm, hoÆc khÝ uÊt l©u ngµy hãa ho¶, ho¶ tr−ng t©n thµnh
®µm; hoÆc b¶n ©m h−, ©m h− ho¶ v−îng, luyÖn dÞch thµnh ®µm ng−ng, tô kÕt ë tr−íc cæ, khÝ -
huyÕt vËn hµnh kh«ng th«ng, huyÕt m¹ch ø trë mµ thµnh khÝ uÊt, ®µm ng−ng, huyÕt ø, can uÊt
hãa ho¶ ®Òu cã thÓ tæn th−¬ng phÇn ©m cña t©m can, h− ho¶ th−îng long t©m thÇn. TÊt c¶ c¸c
nguyªn nh©n trªn cã thÓ g©y t©m thÇn bÊt ®Þnh (hèt ho¶ng), can ho¶ ph¹m vÞ, tú mÊt kiÖn vËn,
can ©m bÊt tóc,can thËn ©m h−, thñy bÊt d−ìng méc, xuÊt hiÖn d−¬ng cang phong ®éng..
Ng−êi bÖnh s½n cã ©m h− ; sau ®Î khÝ ©m ®Òu hao, hoÆc thêi kú ph¸t dôc dÔ tæn th−¬ng ©m
huyÕt. V× vËy, bÖnh hay gÆp ë tuæi trÎ, ë n÷ thanh niªn nhiÒu h¬n nam. MÆt kh¸c, ©m h− l©u
ngµy, ©m tæn cËp d−¬ng thµnh ©m - d−¬ng l−ìng h−.
Tãm l¹i, bÖnh trong thêi kú ®Çu chñ yÕu biÓu hiÖn khÝ uÊt, can ho¶ ®µm ng−ng, huyÕt ø
®Òu thuéc thùc chøng.
Thêi kú gi÷a xuÊt hiÖn chøng tr¹ng h− thùc th¸c t¹p.
Thêi kú cuèi th−êng lôy cËp ®Õn can thËn, t©m tú, biÓu hiÖn h− chøng lµ chÝnh.
2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
2.1. ThÓ khÝ uÊt, ®µm ng−ng:
+B−íu cæ to lan réng, uÊt øc, hay c¸u g¾t, giËn d÷, ngùc bÜ khÝ ®o¶n, phiÒn t¸o thÊt
miªn, ¨n uèng gi¶m, n«n khan hay buån n«n, ®¹i tiÖn láng, rªu l−ìi tr¾ng nhên, m¹ch huyÒn
hoÆc huyÒn ho¹t. Th−êng gÆp thÓ nµy trong thêi kú ®Çu cña bÖnh.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lý khÝ gi¶i uÊt- hãa ®µm, tiªu u.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tø h¶i th− uÊt hoµn ho¸”.
H¶i c¶o 12g H¶i ®íi 12g
H¶i c¸p phÊn 12g TrÇn b× 10g
UÊt kim 10g H¶i phiªu tiªu 10g
C«n bè 10g

http://www.ebook.edu.vn 43
+ Gia gi¶m:
-Ngùc tøc, s−ên ®au th× gia thªm: sµi hå, uÊt kim, h−¬ng phô ®Òu 10g.
-Buån n«n hoÆc n«n khan th× gia thªm: b¸n h¹, sinh kh−¬ng ®Òu 12g.
-Bông tr−íng, tiÖn láng th× gia thªm: hoµi s¬n 30g, biÓn ®Ëu 10g.
-B−íu gi¸p s−ng to lan to¶, t−¬ng ®èi ch¾c th× gia thªm: hoµng d−îc tö 10g.
2.2. ThÓ ®µm ø :
+Vïng cæ xuÊt hiÖn nÒ, s−ng to, thë v−íng, khã nuèt, ©m thanh trë ng¹i, rªu l−ìi tr¾ng
máng hoÆc tr¾ng nhên, m¹ch huyÒn hoÆc s¸p .
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lý khÝ - ho¹t huyÕt - hãa ø - tiªu u.
+ Ph−¬ng thuèc:
H¶i t¶o 10g Xuyªn bèi mÉu 10g
C«n bè 10g Xuyªn khung 10g
Ph¸p b¸n h¹ 10g Tam l¨ng 10g
§−¬ng qui 10g H¶i ®íi 10g
TrÇn b× 10g Nga truËt 10g
Thanh b× 10g
+- Gia gi¶m:
-NÕu b−íu to, x¬ th× gia thªm: ®µo nh©n, hång hoa, ®Òu 10g.
-Thë khã th× gia thªm: toµn qua l©u, c¸t c¸nh 10g.
-Thanh ©m trë ng¹i th× gia thªm: méc hå diÖp, x¹ can ®Òu 10g.
-Nuèt kh«ng lîi th× gia thªm: ®¹i xÝch th¹ch 20g, ph−¬ng phøc hoa 10g.
2.3. ThÓ can ho¶ ph¹m vÞ:
+B−íu cæ to, låi m¾t, m¾t s¸ng kh«ng linh ho¹t (liÖt c¸c c¬ vËn nh·n), h×nh thÓ gÇy gß,
tÝnh t×nh c¸u g¾t, dÔ giËn d÷, tiªu cèc phæ c¬, mÆt ®á bøc nhiÖt, ®a h·n, t©m quÝ phiÒn t¸o,
miÖng kh«, muèn uèng, chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng máng, m¹ch huyÒn s¸c. ThÓ nµy gÆp
nhiÒu trªn l©m sµng.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh can t¶ vÞ, t¸n kÕt, tiªu b−íu.
+ Ph−¬ng thuèc:
S¬n chi 10g Sµi hå 10g
§an b× 10g Phôc linh 10g
Xuyªn khung 6g B¹ch th−îc 15g
§−¬ng qui 10g Cam th¶o 5g

http://www.ebook.edu.vn 44
Ng−u bµng tö 10g C«n bè 10g
Th¹ch cao 30g ri mÉu 10g
+ Gia gi¶m:
-Can ho¶ thiªn v−îng th× gia thªm: long ®êm th¶o 9g, h¹ kh« th¶o 15g.
-BÖnh l©u th−¬ng ©m, miÖng ®¾ng kh«, l−ìi ®á, Ýt t©n th× gia thªm: sinh ®Þa, huyÒn s©m,
m¹ch ®«ng ®Òu 10g.
-§a h·n th× gia thªm: sinh long cèt, sinh mÉu lÖ ®Òu 15g, ngò vÞ tö 10g.
-§¹i tiÖn t¸o kÕt th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng, toµn qua l©u ®Òu 10g.
-MÊt ngñ th× gia thªm: toan t¸o nh©n 15, d¹ giao ®»ng 10g.
2.4. ThÓ ©m h− d−¬ng v−îng:
+B−íu cæ s−ng to hoÆc nhá, ®Çu cho¸ng, m¾t hoa, t©m quÝ, thÊt miªn, tÝnh t×nh c¸u g¾t,
h− phiÒn ®a méng, nuèt v−íng, gÇy gß, ®a h·n, m¾t låi, tay run, chÊt l−ìi hång, gi¸ng ®á, rªu
Ýt hoÆc vµng máng; m¹ch tÕ s¸c hoÆc kÌm theo huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− ©m tiÒm d−¬ng, t¸n kÕt - tiªu b−íu
+ Ph−¬ng thuèc: “Thiªn v−¬ng bæ t©m ®an” gia gi¶m.
Th¸i tö s©m 5g HuyÒn s©m 10g
§an s©m 15g V©n lÞch (®×nh lÞch cña V©n Nam) 12g
Ngò vÞ tö 10g ViÔn trÝ 10g
C¸t c¸nh 10g Qui th©n 10g
Thiªn ®«ng 10g M¹ch ®«ng 10g
B¸ tö nh©n 10g Toan t¸o nh©n 10g
Sinh ®Þa 15g
+ Gia gi¶m:
-NÕu ©m h− nÆng th× gia thªm: c©u kû tö, hµ thñ «, qui b¶n ®Òu 12g.
-NÕu m¾t låi, tay run th× gia thªm: c©u ®»ng sao 15g, b¹ch tËt lª 10g, b¹ch th−îc 10g.
-NÕu b−íu cæ ®iÒu trÞ l©u kh«ng mÒm th× gia thªm: h¹ kh« th¶o, hoµng d−îc tö,
xuyªn bèi mÉu ®Òu 10g.
2.5. ThÓ khÝ ©m l−ìng h−
+B−íu thòng, t©m quÝ, khÝ ®o¶n, gÇy gß, mÖt mái, ph¹p lùc, ®a h·n, ¨n khã nuèt, phóc
t¶ tiÖn n¸t (láng), rªu l−ìi tr¾ng máng, m¹ch tÕ hoÆc tÕ s¸c v« lùc. ThÓ nµy hay gÆp trªn l©m
sµng.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ - d−ìng ©m, t¸n kÕt tiªu b−íu.
+ Ph−¬ng thuèc: “Sinh m¹ch t¸n” hîp “Cao, th−îc long mÉu thang”.
http://www.ebook.edu.vn 45
Nh©n s©m 10g M¹ch m«n 15g
Ngò vÞ tö 10g Th¹ch cao 10g
B¹ch th−îc 10g Long cèt 15g
MÉu lÖ 15g B¹ch truËt 10g
ChÝch cam th¶o 6g
+ Gia gi¶m:
-Phóc t¶ tiÖn n¸t th× gia thªm: hoµi s¬n d−îc, ý dÜ nh©n, biÓn ®Ëu ®Òu 15g.
-KhÝ ®o¶n, ph¹p lùc nÆng th× gia thªm: hoµng kú 15g.
-§a h·n th× gia thªm: phï tiÓu m¹ch 10g.
2.6. Tú thËn d−¬ng h−:
+B−íu cæ to mÒm, xanh nhît, tinh thÇn mÖt mái, ph¹p lùc, sî l¹nh, chi l¹nh, ¨n kÐm,
bông tr−íng, tiÓu tiÖn n¸t, ®Çu cho¸ng, m¾t hoa, l−ng gèi ®au mái, mÆt phï, ch©n s−ng, chÊt
l−ìi nhît, bÖu, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, rªu tr¾ng máng hoÆc tr¾ng nhên, m¹ch trÇm tÕ nh−îc hoÆc
trÇm tÕ. Nhãm nµy t−¬ng ®èi hiÕm gÆp.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n bæ tú thËn – t¸n kÕt tiªu b−íu.
+ Ph−¬ng thuèc: “Kim quÜ thËn khÝ hoµn” gia vÞ.
Phô tö chÕ 10g Can kh−¬ng 10g
Nhôc quÕ 6g Thá ty tö 15g
Thôc ®Þa 15g S¬n thôc ®Þa 10g
Hoµi s¬n 10g Hoµng d−îc tö 15g
Phôc linh 10g Tr¹ch t¶ 10g
B¹ch truËt 10g
+ Gia gi¶m:
-Bông tr−íng nÆng th× gia thªm: méc h−¬ng 10g, sa nh©n sao 6g.
-Phï thòng nÆng th× gia thªm: d©m d−¬ng ho¾c, ba kÝch thiªn ®Òu 10g.
-L−ng gèi ®au mái th× gia thªm: tang ký sinh, ®ç träng ®Òu 10g.
-Cæ to th× gia thªm: triÕt bèi mÉu 10g, ®µo nh©n 10g, hång hoa 10g.
3. C¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
+ Ch©m cøu:
- NÕu khÝ uÊt ®µm trë th× ch©m huyÖt: can du, phong tr×, phï ®ét, néi quan, tóc tam lý lµ
chÝnh. Tïy chøng gia gi¶m, th−êng dïng t¶ ph¸p kÝch thÝch m¹nh, l−u ch©m 30’.



http://www.ebook.edu.vn 46
- NÕu can ho¶ ph¹m vÞ th× ch©m huyÖt: th¸i xung, th¸i khª, tam ©m giao, tóc tam lý, néi
®×nh. Dïng t¶ ph¸p.
- NÕu ©m h− ho¶ v−îng th× ch©m huyÖt: t©m du, can du, néi quan, tam ©m giao, th¸i xung.
Tïy chøng mµ gia gi¶m: thËn du, tam ©m giao. Dïng bæ ph¸p: t©m du, néi quan, can du, th¸i xung.
Dïng t¶ ph¸p thêi gian l−u ch©m kho¶ng 20 - 30 phót.
- NÕu khÝ ©m l−ìng h− th× ch©m huyÖt: néi quan, tóc tam lý, quan nguyªn, tam ©m giao,
phôc l−u, chiÕu h¶i. B×nh bæ b×nh t¶, l−u ch©m 30’.
- NÕu tú thËn d−¬ng h− th× ch©m huyÖt: tú du, thËn du, tóc tam lý, th¸i khª, quan
nguyªn; dïng «n ch©m (thñ ph¸p «n bæ kÝch thÝch m¹nh), l−u ch©m 30’ hoÆc thªm cøu.




tho¸t cèt th−
(viªm t¾c ®éng m¹ch chi)


1. §¹i c−¬ng.
1.1. §Þnh nghÜa:
Viªm t¾c ®éng m¹ch chi (Buer ger,1908) lµ bÖnh thuéc hÖ thèng thÇn kinh - m¹ch m¸u
toµn th©n, tiÕn triÓn m·n tÝnh. Y häc cæ truyÒn th−êng m« t¶ chøng bÖnh nµy trong chøng
“Tho¸t thèng, tho¸t th−, tho¸t cèt th−, thËp chØ ly l¹c...”. BÖnh th−êng khëi ph¸t ë tø chi nh−ng
chi d−íi bÞ nhiÒu h¬n. §Æc ®iÓm l©m sµng thêi kú ®Çu lµ c¸c ngãn ch©n hoÆc ngãn tay gi¸
l¹nh, tª nhøc, dÇn dÇn ®au buèt d÷ déi. §au kÐo dµi dÉn ®Õn tÝm t¸i vµ ho¹i tö, loÐt n¸t c¸c
®Çu chi, thËm chÝ rông vµ côt c¸c ®Çu chi do ho¹i tö. BÖnh th−êng ph¸t ë tuæi thanh niªn vµ
trung niªn; hiÕm thÊy ë n÷ giíi (t¹i ViÖn Y häc Cæ truyÒn - Hµ néi, NguyÔn V¨n Thang thèng
kª 1000 bÖnh ¸n cña bÖnh nh©n bÞ bÖnh nµy nh−ng ch−a thÊy n÷ giíi) hay gÆp nhiÒu ë miÒn
B¾c, vïng l¹nh.
1.2. Nguyªn nh©n c¬ chÕ theo Y häc hiÖn ®¹i:
+ Viªm t¾c ®éng m¹ch chi thùc chÊt lµ viªm néi m¹c c¸c ®éng m¹ch. Mµng néi m¹c
c¸c ®éng m¹ch cã xu h−íng dµy lªn dÉn ®Õn t×nh tr¹ng t¾c lßng ®éng m¹ch g©y ho¹i tö vïng
chi t−¬ng øng ®−îc ®éng m¹ch nu«i d−ìng. Th−êng gÆp ë nam giíi vµ ë chi d−íi nh−ng còng
cã khi thÊy ë ®éng m¹ch chi trªn, ®éng m¹ch ruét, ®éng m¹ch vµnh vµ ®éng m¹ch n·o...
+ Cã nhiÒu gi¶ thuyÕt ®Ó gi¶i thÝch.
- Theo Winiwarter th× chñ yÕu do x¬ v÷a ®éng m¹ch (atheros cletosis). ThuyÕt nµy Ýt
®−îc c«ng nhËn v× v÷a x¬ hay ë nh÷ng ng−êi tuæi cao, khëi ph¸t kh«ng ë ®Çu chi.
- Gi¶ thuyÕt t¨ng adrenalin : xuÊt hiÖn ë bÖnh lý tuyÕn th−îng thËn cña Oppel v× «ng
xÐt nghiÖm thÊy trong m¸u bÖnh nh©n bÞ viªm t¾c ®éng m¹ch chi cã adrenalin t¨ng .
http://www.ebook.edu.vn 47
- Gi¶ thuyÕt cña Silbert cho r»ng: bÖnh do t¨ng ®é qu¸nh cña m¸u.
- Gi¶ thuyÕt cña G.P.Zai Xep cho r»ng: rèi lo¹n chøc n¨ng thÇn kinh thùc vËt ph©n bæ ë
c¸c m¹ch m¸u do t¸c ®éng cña c¸c kÝch thÝch ngo¹i c¶nh.
- KÕt luËn cña Héi nghÞ Ngo¹i khoa toµn liªn bang Nga (27/5/1960): do kÝch thÝch
ngo¹i c¶nh hay néi sinh (riªng biÖt hoÆc tæng hîp) ¶nh h−ëng ®Õn trung t©m thÇn kinh thùc
vËt tõ tõ vµ l©u dµi lµm biÕn ®æi liªn tôc vµ ngµy cµng t¨ng trong hÖ thèng m¹ch m¸u. Tïy
theo ph¶n øng tr¶ lêi cña c¬ thÓ ®èi víi nh÷ng biÕn ®æi trong hÖ thèng m¹ch m¸u mµ thÓ hiÖn
ra b»ng c¸c møc ®é co th¾t m¹ch m¸u kh¸c nhau, ®iÒu nµy cã liªn quan trùc tiÕp ®Õn møc ®é
l¹nh, Êm. KÝch thÝch l¹nh vµ nãng cã ý nghÜa rÊt lín trong nguyªn nh©n vµ trong sù kÞch ph¸t
cña bÖnh. Ngoµi ra sù nãng , l¹nh c¸c ®Çu chi, dï chØ cã 1 lÇn còng cã thÓ g©y ra rèi lo¹n thÇn
kinh - m¹ch m¸u.
- Gi¶ thuyÕt vÒ kÝch thÝch trong vá ®¹i n·o cña N.E Vedanski vµ U - kh¬ - T«n xki:
thuyÕt nµy cho r»ng nh÷ng ph¶n øng kh«ng b×nh th−êng cña viªm t¾c ®éng m¹ch lµ do sù cÊu
t¹o nªn hiÖn t−îng “−u thÕ tréi” hay cßn gäi lµ “æ kÝch thÝch”. §¹i n·o lµ c¬ quan nh¹y c¶m
víi tÊt c¶ mäi kÝch thÝch vµo c¬ thÓ qua hÖ thèng tÝn hiÖu 1 vµ 2, ®−îc tr¶ lêi b»ng xung ®éng
bÖnh lý ®Æc biÖt: sím lµ dÉn truyÒn ®i th¼ng tíi kÝch thÝch ph¸t sinh ph¶n x¹ bÖnh lý co th¾t
m¹ch; muén lµ dÉn truyÒn cßn tõ trong ra (v× co th¾t m¹ch g©y ®au) l¹i g©y co th¾t m¹ch m¸u
nhiÒu h¬n.
KÕt qu¶ ho¹t ®éng ph¶n x¹ lµ g©y co th¾t m¹ch m¸u kÐo dµi vµ t¸i diÔn, g©y nªn t¨ng
sinh líp c¬ vµ líp néi m¹c ®éng m¹ch. ViÖc biÕn ®æi c¬ vµ néi m¹c ®éng m¹ch dÉn ®Õn tho¸i
hãa bé phËn thÇn kinh chi phèi m¹ch m¸u, lßng m¹ch m¸u bÞ hÑp l¹i vµ t¹o nªn côc nghÏn;
cuèi cïng côc nghÏn bÞ tæ chøc x¬ hãa vµ m¹ch bÞ t¾c l¹i hoµn toµn.
+ Gi¶i phÉu bÖnh lý: thÊy lßng ®éng m¹ch hÑp, thµnh dµy lªn, soi thÊy tr¾ng cøng, líp
c¬ vµ néi m¹c dµy lªn, cã m¸u côc dÝnh hay m¸u côc ®· x¬ hãa dÝnh chÆt vµo thµnh ®éng
m¹ch. C¸c ®¸m rèi giao c¶m quanh thµnh ®éng m¹ch bÞ tho¸i hãa teo l¹i, tæ chøc liªn kÕt ph¸t
triÓn m¹nh cã thÓ lµ nguyªn nh©n g©y ®au trong bÖnh nµy; ngoµi ra cßn cã thÓ thÊy tuÇn hoµn
bµng hÖ ph¸t triÓn. Vi thÓ thÊy h×nh ¶nhviªm m¹ch v« khuÈn.
Ngoµi c¸c quan s¸t, kh¸m xÐt nh− b¾t m¹ch, ®o dao ®éng m¹ch, chôp c¶n quang ®éng
m¹ch, ng−êi ta hy väng ph¸t hiÖn sím b»ng soi vi tuÇn hoµn ®éng mao m¹ch ë ®éng m¹ch ®Çu
chi, nÒn mãng tay (v× xem m¹ch, dao ®éng m¹ch ®«i khi cho kÕt qu¶ kh«ng ch¾c ch¾n, cã khi
®au nhiÒu nh−ng m¹ch l¹i râ vµ cã khi kh«ng ®au nh−ng l¹i mÊt m¹ch) ®Ó ®¸nh gÝa h×nh th¸i,
chiÒu dµi c¸c quai mao m¹ch, sè l−îng mao m¹ch trªn 1 vi tr−êng, bÒ réng cña ®éng m¹ch,
tÜnh m¹ch vµ kho¶ng trung gian cña m¹ch m¸u, tÝnh chÊt cña dßng m¸u ch¶y (nhanh, chËm,
ng¾t qu·ng); tÝnh chÊt mµu s¾c mao m¹ch trªn vi tr−êng (nhît nh¹t, hång, ®á thÉm, tÝm).
Ph−¬ng ph¸p nµy hiÖn nay ®−îc nhiÒu ng−êi sö dông, tuy nhiªn cã nh−îc ®iÓm ch−a ®−a ra
®−îc nh÷ng sè liÖu ®Ó chÈn ®o¸n ph©n biÖt.
Ng−êi ta chó ý nhiÒu ®Õn c¸ch gi¶i thÝch cña t¸c gi¶ Ph¸p L.B. Buerger (1908) sau khi
nghiªn cøu viªm t¾c ®éng m¹ch chi vµ lµ ng−êi ®Çu tiªn m« t¶ bÖnh nµy. ¤ng cho r»ng: bÖnh

http://www.ebook.edu.vn 48
sinh do khuyÕt tËt cña hÖ thèng miÔn dÞch dÞch thÓ lµm cho néi m¹c ®éng m¹ch t¨ng sinh dµy
lªn vµ trë thµnh kh¸ng nguyªn kÝch thÝch sinh kh¸ng thÓ; ph¶n øng kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ
diÔn biÕn kh«ng ngõng lµm t¾c lßng ®éng m¹ch; ¤ng hy väng ph¸t hiÖn sím bÖnh nµy b»ng
nh÷ng test miÔn dÞch.
+ L©m sµng .
Theo Y häc hiÖn ®¹i , ng−êi ta chia lµm 3 giai ®o¹n:
- Giai ®o¹n rèi lo¹n chøc n¨ng: cã co th¾t m¹ch khi bÞ l¹nh hoÆc khi lµm viÖc nÆng,
cãng buèt chi, ®au b¾p thÞt khi ®i l¹i, nghØ ng¬i th× hÕt ®au, khi bÞ l¹nh Èm th× ®au t¨ng. M¹ch
mu ch©n th−êng yÕu, ®«i khi kh«ng sê thÊy; “triÖu chøng nèt tr¾ng” xuÊt hiÖn khi gi¬ cao
ch©n lªn hoÆc khi cö ®éng bµn ch©n.
ThÓ kh«ng ®iÓn h×nh cÇn chÈn ®o¸n ph©n biÖt víi Gout (®au vÒ ®ªm), gi·n tÜnh m¹ch
s©u, ®au thÇn kinh h«ng to.
- Giai ®o¹n rèi lo¹n dinh d−ìng: ®au liªn tôc ®Çu chi, thiÕu m¸u th−êng xuyªn, ®au kÐo
dµi dai d¼ng, ®au t¨ng vÒ ®ªm vµ t¨ng khi gi¬ ch©n lªn cao, ®au gi¶m phÇn nµo khi h¹ ch©n
xuèng, ngñ th−êng thiÕp ®i tõng lóc (trong t− thÕ ngåi, tay «m ch©n), rèi lo¹n t©m tÝnh, da
kh«, mãng dµy vÑo 1 bªn, d−íi mãng th−êng cã viªm mñ, ®Çu ngãn xuÊt hiÖn c¸c nèt loÐt nhá
−ít vµ ®au.
- Giai ®o¹n ho¹i tö hay ho¹i th−: ®au kh«ng ®i l¹i ®−îc, lu«n ngåi, tay lu«n gi÷ lÊy bµn ch©n
bÞ bÖnh, c¸c ngãn xuÊt hiÖn loÐt cã ho¹i tö, phï. Da tÝm lan lªn c¶ bµn ch©n vµ mu ch©n, cã khi xuÊt
hiÖn ®¸m ho¹i tö mµu ®en; X. quang thÊy xèp c¸c x−¬ng bµn ch©n.
Kh«ng sê thÊy m¹ch vµ kh«ng ghi ®−îc dao ®éng m¹ch ®å cña m¹ch ë bµn ch©n. Toµn
th©n suy sôp xanh gÇy, sèt nhÑ 37,5 – 38oC. Ho¹i tö kh« chuyÓn thµnh ho¹i tö −ít, h«i thèi,
béi nhiÔm , nhiÔm ®éc. NÕu kh«ng ®iÒu trÞ phÉu thuËt th× nguy c¬ tö vong do nhiÔm trïng
nhiÔm ®éc.
+ CÇn chÈn ®o¸n ph©n biÖt víi:
- Ho¹i th− do ®¸i th¸o ®−êng.
- Ho¹i th− do v÷a x¬ m¹ch (rèi lo¹n chuyÓn hãa lipit vµ can xi).
- §au trong bÖnh R©y - n« (Raynaud).
+ Y häc hiÖn ®¹i th−êng chó ý ®Õn 3 dÊu hiÖu s¾p cã ho¹i th− cña L.Buerger - 1908:
- ThiÕu m¸u khi n©ng chi lªn cao.
- Gãc thiÓu n¨ng tuÇn hoµn t¸i nhît hoÆc tÝm.
- DÊu hiÖu Ðp ngãn c¸i.
+ VÒ tiªn l−îng bÖnh hiÖn nay rÊt khã kh¨n.
T¸i ph¸t cã tÝnh chÊt chu kú, rèi lo¹n kÞch ph¸t cuèi cïng trë thµnh mét bÖnh kh«ng thÓ
ch÷a khái ph¶i phÉu thuËt triÖt ®Ó vµ chÊp nhËn tµn phÕ. ë giai ®o¹n 1 vµ 2 th−êng dïng c¸c

http://www.ebook.edu.vn 49
lo¹i thuèc chèng co th¾t m¹ch: acetylcholin, papaverin hoÆc novocain dung dÞch 1% truyÒn
®éng m¹ch mçi lÇn 10 ml ngµy 1 - 2 lÇn , sau 15 - 20 lÇn ®au th−êng mÊt.
Ngo¹i khoa: ph−¬ng ph¸p t¸c ®éng thÇn kinh giao c¶m: c¾t bá mµng thÇn kinh giao c¶m
quanh vá ®éng m¹ch, c¾t h¹ch thÇn kinh giao c¶m liªn quan ®Õn giao c¶m quanh ®éng m¹ch
hoÆc c¾t phÇn ®éng m¹ch bÞ t¾c vµ phôc håi hoµn toµn cho vïng bÞ t¾c.
1.3. Nguyªn nh©n bÖnh lý theo Y häc d©n cæ truyÒn:
+ Do khÝ - huyÕt vËn hµnh kh«ng l−u th«ng, kinh l¹c bÞ trë t¾c lµm cho khÝ – huyÕt vµ
doanh vÖ kh«ng ®iÒu hoµ; tæn th−¬ng khÝ – huyÕt, thËn khÝ suy gi¶m; nhiÔm l¹nh thÊp kÐo dµi
hoÆc dïng thuèc ®éc kÐo dµi; uèng r−îu qu¸ nhiÒu...
+ §Æc ®iÓm cña bÖnh qua 3 thêi kú:
- Thêi kú ®Çu do doanh vÖ khÝ - huyÕt trë t¾c kh«ng ®iÒu hoµ, khÝ - huyÕt kh«ng ®−îc
l−u th«ng. Ng−êi bÖnh th−êng thÊy ®Çu chi gi¸ l¹nh råi chuyÓn sang tª nhøc, buèt kh«ng
ngõng.
- Thêi kú 2 g©y khÝ trÖ huyÕt ø, kinh m¹ch bÞ t¾c trë, ®Çu chi th−êng xanh tÝm hoÆc
hång tÝm hoÆc ®en thÉm, ®au ®ín d÷ déi nh− kim ch©m hoÆc nh− dao cøa da thÞt vµ cuèi cïng
lµ ho¹i tö, loÐt n¸t lé x−¬ng, h«i thèi .
- Thêi kú sau do hµn uÊt hãa nhiÖt thµnh nhiÖt ®éc, lé x−¬ng nhiÒu, ®Çu chi ®øt rông.
1.4. BiÖn chøng luËn trÞ:
Trªn l©m sµng, chñ yÕu ph¶i ph©n ®Þnh râ rµng, chÝnh x¸c tr¹ng th¸i c¬ thÓ hµn hay
nhiÖt, h− hay thùc.
TrÞ trong ph¶i nhÊn m¹nh th«ng kinh ho¹t l¹c, ho¹t huyÕt kh− ø, th−êng dïng “Tø diÖu
dòng an thang gia vÞ”. NÕu d−¬ng h− cã hµn th× ph¶i «n kinh t¸n hµn; nÕu nhiÖt ®éc tÝch thÞnh
ph¶i thanh nhiÖt - gi¶i ®éc; nÕu h− chøng th× ph¶i bæ h−. §iÒu quan träng lµ khi dïng thuèc
bÖnh cã chuyÓn biÕn chËm ph¶i cho liÒu cao h¬n vµ liªn tôc kh«ng ®−îc gi¸n ®o¹n. Ngoµi ra,
ph¶i phèi hîp ch©m cøu hoÆc thñy ch©m, dông d−îc chÝnh x¸c míi ng¨n chÆn ®−îc bÖnh vµ
chèng ®−îc t¸i ph¸t (bÖnh cã ®Æc ®iÓm hay t¸i ph¸t - t¸i ph¸t tuyÖt väng, Buerger, 1908).
Khi bÖnh cã chuyÓn biÕn tèt th× vÊn ®Ò c¬ b¶n lµ ®iÒu trÞ cñng cè, ph¶i c¨n cø vµo t×nh
tr¹ng h− hay thùc cña t¹ng phñ ®Ó −u tiªn bæ huyÕt, kiÖn tú hay bæ thËn Ých tinh (khi bÞ bÖnh
th−êng lµ nam giíi vµ kh¶ n¨ng sinh dôc gi¶m). Sö dông thuèc ph¶i tinh, ph¶i gi¶i quyÕt tèt
gi÷a liÒu l−îng thuèc vµ khèi l−îng thuèc, cÇn ph¶i cã kÕt hîp chÕ hoµn chÕ tÔ; chó ý ®Ò
phßng t¸i ph¸t mµ chñ yÕu lµ chèng t¸c nh©n l¹nh kÐo dµi. Kinh nghiÖm l©m sµng khi bÖnh
nh©n míi t¸i ph¸t ph¶i dïng thuèc sím vµ tÝch cùc t¹o ®−îc m¹ng l−íi tuÇn hoµn t©n t¹o th×
bÖnh míi cã tiªn l−îng tèt.
2. L©m sµng vµ thÓ bÖnh theo YHCT.
2.1. ThÓ h− hµn:


http://www.ebook.edu.vn 50
+Th©n thÓ gÇy gß, s¾c mÆt tr¾ng nhît, thÝch Êm sî l¹nh; chi bÖnh tª mái , gÆp l¹nh th×
®au, da kh« nhît, sê vµo thÊy l¹nh. §i l¹i vËn ®éng h¹n chÕ do ®au. §¹i tiÖn láng n¸t, tiÓu tiÖn
trong dµi. Rªu l−ìi tr¾ng máng, chÊt l−ìi nhît, m¹ch trÇm tr× v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: th«ng kinh t¸n hµn ho¹t huyÕt th«ng l¹c.
+ Bµi thuèc: “QuÕ phô ®µo hång tø vËt thang” gia gi¶m.
ChÕ phô tö 12g Hoµng hoa 16g
§µo nh©n 12g §an s©m 40g
XÝch th−îc 20g QuÕ chi 20g
§−¬ng qui 30g Ng−u tÊt 16g
B¹ch giíi tö 8g Tang ký sinh 30g
Sinh hoµng kú 40g Xuyªn luyÖn tö 20g
Bµo kh−¬ng 8g
S¾c uèng ngµy 1 thang.
2.2. ThÓ khÝ trÖ huyÕt ø:
+S¾c mÆt th−êng u ¸m ®au khæ, da kh« tr¾ng nhît khi gi¬ chi lªn cao vµ tÝm tÝa khi
thâng ch©n xuèng, chi l¹nh teo nhÏo. ChÊt l−ìi hång hoÆc x¸m tÝa, kh«ng cã rªu hoÆc cã rªu
tr¾ng máng nhît, m¹ch trÇm huyÒn hoÆc huyÒn tÕ.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt kh− ø hµnh khÝ gi¶i uÊt.
+ Bµi thuèc: “Tø diÖu dòng an thang” gia gi¶m.
XÝch th−îc 20g §µo nh©n 12g
ChØ x¸c 12g Cam th¶o 15g
Ng−u tÊt 20g §an b× 12g
Binh lang 12g Kim ng©n hoa 20g
Qua l©u nh©n 32g §an s©m 20g
HuyÒn s©m 20g
NÕu thÊy bÖnh chuyÓn biÕn chËm th× dïng “Th«ng m¹ch ho¹t huyÕt thang” gia gi¶m.
§−¬ng qui 16g HuyÒn s©m 20g
Kim ng©n hoa 30g Sinh ®Þa hoµng 16g
Hoµng kú 16g §an s©m 20g
Nhò h−¬ng 12g Diªn hå s¸ch 12g
Cam th¶o 12g Bå c«ng anh 20g
Hoµng b¸ 12g Mét d−îc 12g

http://www.ebook.edu.vn 51
Tö hoa ®Þa ®inh 20g
2.3. NhiÖt ®éc néi kÕt (néi uÈn):
+S¾c mÆt ñ rò kh«ng t−¬i nhuËn, tinh thÇn trÇm mÆc uÊt øc kh«ng th− th¸i; ®Çu cho¸ng
tai ï, ®au t¨ng khi cö ®éng; da ®en hoÆc tÝm t¸i, xung quanh chç loÐt ho¹i tö phï nÒ lan to¶,
mïi h«i thèi, chñ yÕu lµ ho¹i tö −ít cã dÞch thÊm ra, chç béi nhiÔm mñ nhiÒu. ChÊt l−ìi hång,
rªu l−ìi vµng nhên; m¹ch ho¹t s¸c hoÆc huyÒn s¸c, hay sèt nhÑ vÒ chiÒu 37,5 - 380C.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt gi¶i ®éc - ho¹t huyÕt th«ng l¹c.
+ Bµi thuèc: “Tø diÖu dòng an thang” gia thªm:
§an s©m 40g §Þa long 24g
Mét d−îc 12g XÝch th−îc 32g
Nhò h−¬ng 12g Ng−u tÊt 20g
Thæ miÕt trïng 16g
2.4. ThÓ khÝ - huyÕt l−ìng h−:
+VÎ mÆt (dung nhan) tiÒu tôy, chi thÓ gÇy gß, v« lùc, ho¹t ®éng hay v· må h«i. T¹i chç
®au sãt h¬n hoÆc kh«ng ®au nh−ng cã teo, da kh« loÐt l©u liÒn, h«i thèi, nhiÔm gi¶ m¹c, xung
quanh phï nÒ, da l¹nh gi¸. ChÊt l−ìi nhît nh¹t, rªu tr¾ng máng nhên; m¹ch trÇm , tÕ, v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ khÝ d−ìng huyÕt ho¹t huyÕt th«ng l¹c.
+ Bµi thuèc cæ ph−¬ng: “Cè bé thang”.
C¸t l©m s©m 8 - 12g Kim ng©n hoa 40g
§−¬ng qui 24g Th¹ch héc 16g
Hoµng kú 32g Ng−u tÊt 12g.
Cã thÓ dïng thªm “B¸t tr©n thang”, “ThËp toµn ®¹i bæ thang” hoÆc “Bæ d−¬ng hoµn ngò
t¹ng” gia gi¶m. T¸c dông bæ khÝ ho¹t huyÕt sinh huyÕt khø ø th«ng l¹c.
Sinh hoµng kú 40 - 160g §−¬ng qui vÜ 8g
XÝch th−îc 6g §Þa long 4g
Xuyªn khung 4g §µo nh©n 4g
Hång hoa 4g
C¸c thÓ bÖnh trªn ®Òu cã thÓ dïng thªm “Tø trïng hoµn”: toµn yÕt, ng« c«ng, ®Þa long,
thæ miÕt trïng. TÊt c¶ cho vµo t¸n bét lµm viªn hoµn, ngµy uèng 2-3 lÇn, mçi lÇn 4g. T¸c dông
gi¶i ®éc trÊn kinh, ho¹t huyÕt hãa ø th«ng l¹c chØ thèng.
3. Thuèc nghiÖm ph−¬ng.
+ NghiÖm ph−¬ng:


http://www.ebook.edu.vn 52
Mao ®éng thanh (Ilexrotunda thumb), c©u tÊt mçi thø ®Òu 3 - 5 l−îng, gia thªm: tr−
c−íc, hoÆc tr− cèt 1 c¸i l−îng thÝch hîp. TÊt c¶ cho vµo ninh s¾c cïng khi nhõ th× ch¾t lÊy
n−íc uèng mçi ngµy 1 thang.
+ B¹ch hoa xµ bá néi t¹ng 1 con, thiÒm thõ 1 con, kim ng©n hoa 120g, ng−u tÊt 80g,
r−îu tr¾ng 650 3 th¨ng. Tr−ng c¸ch thñy 1- 1,5h mçi lÇn uèng 50 - 100ml ngµy uèng 1 lÇn.
- Chó ý:
Cã thÓ dïng ngò béi xµ bá néi t¹ng sÊy kh«, t¸n bét thay cho b¹ch hoa xµ.
ThiÒm t« rÊt ®éc nªn tr−íc khi dïng ph¶i chÕ thµnh thiÒm thõ. Kh«ng n¾m v÷ng c¸ch
chÕ thiÒm t« thµnh thiÒm thõ th× kh«ng dïng ®−îc.
+ “Tang tö «n kinh thang” chØ ®Þnh ë giai ®o¹n ®Çu.
§éc ho¹t 12g §−¬ng qui 40g
§an s©m 40g ChÕ phô tö 12g
Mét d−îc 12g §µo nh©n 8g
Hång hoa 8g Xuyªn s¬n gi¸p 12g
Nhôc quÕ 12g Ng« c«ng 8g
§Þa long 12g Cam th¶o 8g
Ng−u tÊt 24g Nhò h−¬ng 12g.
S¾c uèng ngµy 1 thang.
+ Hoµn nghiÖm ph−¬ng:
ChÕ phô tö 20 - 40g Phôc linh 40g
B¹ch th−îc 40g §¼ng s©m 40g
Hoµng kú 120g Sinh kh−¬ng 40g
Can kh−¬ng 40g QuÕ chi 40g
Cam th¶o 40g
TÊt c¶ t¸n bét chÕ thµnh viªn hoµn, ngµy uèng 10 - 12g chia 3 lÇn.
Thuèc nghiÖm ph−¬ng tham kh¶o chó ý bµi thuèc cã h¾c phô tö lµ thuèc cã ®éc kh«ng
n¾m v÷ng kh«ng ®−îc dïng.
4. Mét sè thuèc b«i ngoµi.
+ Cao sinh c¬.:
Duyªn ®¬n 2,5g, long n·o 2,5g , H2CO3 30ml. TÊt c¶ chÕ thµnh d¹ng thuèc n−íc b«i
ngoµi. Bµi thuèc cã ®éc nªn diÖn tÝch b«i hÑp; nªn b«i nhiÒu lÇn, mçi lÇn kh«ng qu¸ 1 ngãn
ch©n, khi ®ì míi b«i sang ngãn ch©n kh¸c.
+ Sinh c¬ chØ thèng:
http://www.ebook.edu.vn 53
§−¬ng qui 16g, b¹ch chØ 12g, mét d−îc 12g, nhò h−¬ng 8g, hång hoa 8g, sinh ®Þa 20g,
ma hoµng 8g, dÇu võng 0,5 lÝt. B«i ngµy 1 lÇn.
+ Cao ®ëm thiÒm:
Tr− ®ëm (mËt lîn) 10 c¸i, bét hoµng b¸ 8g, thanh ®¹i 8g, mËt ong 8g, khinh phÊn 2g,
thiÒm t« 2g. TÊt c¶ t¸n bét. Riªng mËt lîn chØ lÊy 1/2 l−îng dÞch (chØ lÊy 1/2 dÞch trong tói
mËt) cho 1/3 bét nµy vµo trén ®Òu, sau ®ã bét cßn l¹i cho mËt ong võa ®ñ ®Ó b«i ngµy 1 lÇn.
+ Ch©m cøu gi¶m ®au :
Th−êng chØ ®Þnh c¸c huyÖt vïng gèc chi, tr¸nh ch©m ë ngän chi n¬i c¸c ®éng m¹ch
nu«i d−ìng ®· bÞ t¾c g©y ®au ®ín vµ dÔ bÞ béi nhiÔm.




Ch−¬ng II
biÖn chøng luËn trÞ
bÖnh phÕ, b× phu, huyÕt dÞch


thiÕu m¸u huyÕt t¸n miÔn dÞch


1 . §¹i c − ¬ng.
1.1. Theo quan niÖm cña YHH§:
+ ThiÕu m¸u huyÕt t¸n miÔn dÞch lµ hiÖn t−îng gi¶m ng¾n ®êi sèng hång cÇu do bÞ biÕn
d¹ng hoÆc tæn th−¬ng. Dï cho nguyªn nh©n bÈm sinh hay m¾c ph¶i, bÖnh thiÕu m¸u huyÕt t¸n
®Òu cã mét sè triÖu chøng l©m sµng chñ yÕu: s¾c mÆt tr¾ng bÖch, mÖt mái, ¨n kÐm, ph¸t sèt
kh«ng cã qui luËt, th¾t l−ng ®au mái, vµng da vµ ®¸i m¸u râ rÖt, th−êng gÆp ë tuæi thanh thiÕu
niªn, c¶ nam vµ n÷ ®Òu cã thÓ m¾c bÖnh. §Æc ®iÓm qu¸ tr×nh ph¸t bÖnh tõ tõ, kÐo dµi vµ hay
t¸i ph¸t.
+ Nguyªn nh©n chÝnh lµ rèi lo¹n miÔn dÞch cña c¬ thÓ. C¬ thÓ s¶n sinh kh¸ng thÓ kh¸ng
hång cÇu lµm cho hång cÇu bÞ ph¸ vì, dÉn ®Õn thiÕu m¸u huyÕt t¸n. B¶n chÊt bÖnh do ph¶n
øng nhiÖt kh¸ng thÓ hoÆc hoµ kh¸ng thÓ mµ dÉn ®Õn, còng cã thÓ do thø ph¸t sau viªm nhiÔm,
hÖ thèng limpho ¸c tÝnh t¨ng sinh, hoÆc ph¶n øng qu¸ mÉn do thuèc (d−îc vËt qu¸ mÉn), bÖnh
tæ chøc liªn kÕt.C¨n cø vµo triÖu chøng l©m sµng vµ nguyªn nh©n ph¸t bÖnh, ng−êi ta chia 2
thÓ: ThiÕu m¸u huyÕt t¸n nguyªn ph¸t;thiÕu m¸u huyÕt t¸n thø ph¸t.
1.2. Theo quan niÖm cña Y häc cæ truyÒn:
YHCT cho r»ng, bÖnh ph¸t sinh cã quan hÖ mËt thiÕt víi tú, thËn; ®−îc m« t¶ trong
ph¹m trï: hoµng ®¶n, nuy hoµng vµ h− lao.


http://www.ebook.edu.vn 54
Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ tiªn thiªn bÊt tóc l¹i phôc c¶m thÊp nhiÖt (thÊp nhiÖt cã phôc
tµ, cã t©n c¶m), ngo¹i tµ hoÆc do tú vÞ h− tæn thÊp träc néi sinh, uÊt mµ hãa ø, thÊp nhiÖt uÈn
tr−ng dÉn ®Õn th−¬ng khÝ b¹i huyÕt. BÖnh l©u ngµy sÏ lµm khÝ trÖ huyÕt ø ¶nh h−ëng ®Õn chøc
n¨ng t¹ng phñ vµ dÉn ®Õn hoµng ®¶n thiÕu m¸u.
1.3. TriÖu chøng l©m sµng:
1.3.1. C¬n huyÕt t¸n cÊp tÝnh:
+ ThiÕu m¸u ®ét nhiªn t¨ng lªn, sèt cao, ®au bông, vµng da t¨ng lªn râ rÖt, l¸ch to h¬n.
+ XÐt nghiÖm huyÕt ®å: sè l−îng hång cÇu gi¶m, nhiÒu hång cÇu non trong m¸u ngo¹i
vi, hång cÇu l−íi t¨ng cao.
+ HuyÕt s¾c tè niÖu t¨ng cao, cã thÓ g©y suy thËn cÊp, ®au ngang th¾t l−ng, n−íc tiÓu
mµu ®en sÉm.
+ Hapto - globulin gi¶m (b×nh th−êng hapto – globulin 10 – 128mg/lÝt).
+ T×m methÐ - albumin trong m¸u lµ mét xÐt nghiÖm cã gi¸ trÞ chÈn ®o¸n.
1.3.2. C¸c triÖu chøng kh¸c.
TÊt c¶ c¸c tr−êng hîp ®Òu cã vµng da, gan vµ l¸ch th−êng to, møc ®é l¸ch to kh«ng
gièng nhau, rÊt Ýt khi lç rèn ph¼ng; cã thÓ thÊy tim to nghe cã tiÕng bÖnh lý, ®a sè bÖnh nh©n
cã nèt xuÊt huyÕt tÝm d−íi da.
1.3.3. XÐt nghiÖm kiÓm tra.
+ C¸c triÖu chøng do tiªu hñy hång cÇu qu¸ møc:
- Bilirubin gi¸n tiÕp t¨ng, stercobilirubin ë ph©n t¨ng.
- Urobilin n−íc tiÓu t¨ng.
- S¾t huyÕt thanh t¨ng.
+ TriÖu chøng xÐt nghiÖm do t¸i t¹o tñy x−¬ng:
- Hång cÇu l−íi, hång cÇu non vµ hång cÇu ®a s¾c ®Òu xuÊt hiÖn; cã thÓ cã b¹ch cÇu vµ
tiÓu cÇu t¨ng; c¸ biÖt thÊy gi¶m b¹ch cÇu vµ tiÓu cÇu do bÞ hñy ho¹i qu¸ møc trong l¸ch.
- Kh¸ng thÓ kh¸ng nh©n (+).
2 . BiÖn chøng luËn trÞ:
2.1. ThÊp nhiÖt néi uÈn:
+ Hoµng ®¶n xuÊt hiÖn nhanh hoÆc ph¸t sèt, miÖng kh¸t kh«ng muèn uèng, n«n hoÆc
n«n khan, ®au l−ng qu¶n bÜ phóc ch−íng, tiÖn bÕ hoÆc ®×nh trÖ, tiÓu tiÖn ng¾n, n−íc tiÓu vµng
®á, l−ìi ®á, rªu l−ìi vµng nhên, m¹ch nhu s¸c.
+ Ph−¬ng h¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp, kiÖn tú, tho¸i hoµng.
+ Ph−¬ng thuèc: “nh©n trÇn ngò linh t¸n” gia gi¶m.

http://www.ebook.edu.vn 55
- Nh©n trÇn 20g, phôc linh 15g, tr¹ch t¶ 10g, b¹ch truËt 10g, ®¹i hoµng 10g, liªn kiÒu
10g, ®an s©m 15g.
+ Gia gi¶m:
- Da vµ m¾t vµng tèi chuyÓn sang vµng x¸m th× dïng “nh©n trÇn tø nghÞch thang” gia
gi¶m.
Nh©n trÇn 5g an kh−¬ng 10g
ChÕ phô phiÕn 10g §¼ng s©m 15g
Hoµng kú 15g B¹ch truËt 10g.
Cam th¶o 6g
- N«n möa nhiÒu th× gia thªm: tróc nhù 10g, hoµng liªn 5g.
- NhiÖt thÞnh miÖng kh¸t th× gia thªm: l« c¨n 20g, th¹ch héc 20g.
2.2. KhÝ - huyÕt l−ìng h−:
+ §Çu cho¸ng, m¾t hoa, khÝ ®o¶n, ph¹p lùc, diÖn s¾c bÊt hoa, t©m quÝ, tù h·n, lo¹n
ng«n, thÇn quyÖn (mÖt mái); l−ìi nhît, rªu tr¾ng máng; m¹ch tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng trÞ: bæ Ých khÝ - huyÕt, t− bæ t©m - tú.
+ Ph−¬ng thuèc: “qui tú thang” gia gi¶m.
§¼ng s©m 10g Hoµng kú 15g
B¹ch truËt 10g §−¬ng qui 10g
Phôc linh 10g Thôc ®Þa 15g
Sa nh©n 3g Kû tö 10g
A giao 10g Cam th¶o 6g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu ¨n kÐm, bông tr−íng; ®¹i tiÖn láng n¸t th× bá ®i: thôc ®Þa, a giao; gia thªm: méc
h−¬ng 10g, trÇn b× 10g, bµo kh−¬ng 10g.
- NÕu xuÊt huyÕt th× gia thªm: tiªn c−íc th¶o 15g, quØ hoa 10g.
- NÕu cã hoµng ®¶n th× gia thªm: nh©n trÇn 15g, tr¹ch t¶ 10g.
2.3. Tú thËn l−ìng h−:
+ §Çu cho¸ng, tai ï; l−ng ®au mái; ¨n kÐm, qu¶n tøc, h×nh hµn chi l¹nh, ®¹i tiÖn láng
n¸t; l−ìi nhît, rªu tr¾ng máng; m¹ch tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng trÞ: «n bæ tú thËn, Ých khÝ d−ìng huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “h÷u qui hoµn” gia gi¶m.
§¼ng s©m 15g Hoµng kú 15g

http://www.ebook.edu.vn 56
§−¬ng qui 10g Thôc ®Þa 15g
Léc gi¸c phiÕn 15g Bæ cèt chØ 10g
Ba kÝch thiªn 10g Tiªn linh tú 10g .
Thá ty tö 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu d−¬ng h− nÆng, chi l¹nh râ th× gia thªm: phô tö 10g, nhôc quÕ 10g.
- NÕu xuÊt huyÕt th× gia thªm: bµo kh−¬ng th¸n, tiªn c−íc th¶o, long cèt thiªu, mÉu lÖ
mçi thø ®Òu 15g.
- NÕu nhiÖt ®é thÊp, gß m¸ ®á, t©m phiÒn; lßng bµn tay, bµn ch©n Êm, tù h·n, chØ gi¸p
kh« s¸p th× dïng “lôc vÞ ®Þa hoµng thang” gia gi¶m:
Thôc ®Þa 15g Hoµi s¬n d−îc 10g
S¬n thï nhôc 10g C©u kû tö 10g
§an b× 10g Tr¹ch t¶ 10g
Phôc linh 15g Hoµng kú 15g.
2.4. KhÝ trÖ huyÕt ø:
+ Da vµ niªm m¹c m¾t vµng, h¬i x¸m, kh« s¾c; h¹ s−ên bÜ chãi, bông tr−íng ®Çy; gÇy
gß, ¨n kÐm, sau khi ¨n dÔ n«n; ®¹i tiÖn tr¾ng x¸m, tiÓu tiÖn ng¾n vµng, hoÆc b× phu ban ø nôc
huyÕt, s¾c m«i x¸m tÝm, l−ìi cã ban ®iÓm ø, rªu vµng; m¹ch tÕ s¸p.
+ Ph−¬ng trÞ: ho¹t huyÕt hãa ø - lý khÝ tho¸i hoµng.
+ Ph−¬ng thuèc: “huyÕt phô ø thang” gia gi¶m.
Sµi hå 10g ChØ x¸c 10g
Qui 10g XÝch th−îc 10g
Xuyªn khung 10g §µo nh©n 10g
Hång hoa 10g H−¬ng phô 10g
Nga truËt 10g MiÕt gi¸p 15g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu h¹ s−ên cã hßn khèi th× dïng “miÕt gi¸p tiÔn hoµn”, “hãa ø håi sinh ®an”.
- NÕu xuÊt huyÕt th× gia thªm: tiªn c−íc th¶o 15g, sinh ®Þa 10g, t©y th¶o 10g.
2.5. L©m sµng tinh hoa.
- Cã hai b¸o c¸o cña Kh−¬ng Kú, Kh−¬ng Mai trong t¹p chÝ Trung - T©y y kÕt hîp
(Th−îng H¶i, 1987) vµ cña Diªn Kú, §iÒn Ngäc C¸t trong t¹p chÝ Trung - T©y y kÕt hîp
(Thiªn T©n, 1995). C¶ hai b¸o c¸o trªn, c¸c t¸c gi¶ ®Òu chØ ®Þnh truyÒn huyÕt thanh miÔn


http://www.ebook.edu.vn 57
dÞch, kÕt hîp truyÒn c¸c chÕ phÈm d¹ng tiªm cña thuèc th¶o méc (nh−ng kh«ng ghi râ bµi
thuèc vµ vÞ thuèc).


qu¸ mÉn tÝnh tö ban
(viªm thµnh m¹ch dÞ øng)


1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. Theo quan ®iÓm cña YHH§:
Theo YHH§, b¶n chÊt bÖnh lµ ph¶n øng qu¸ mÉn mµ nguyªn nh©n chÝnh lµ vi khuÈn vµ
®éc tè cña vi khuÈn, ký sinh trïng, ¨n uèng thøc ¨n l¹ vµ dïng d−îc vËt (thuèc ®−a vµo c¬ thÓ)
dÉn ®Õn viªm c¸c mao ®éng m¹ch - tÜnh m¹ch, viªm c¸c tiÓu huyÕt qu¶n lµm cho t¨ng tÝnh
thÊm thµnh m¹ch vµ d·n m¹ch. BÖnh hay gÆp ë nhi ®ång vµ thanh niªn, ®a sè cã triÖu chøng
ë khíp, ë vïng bông vµ ë thËn; tiÓu cÇu, thêi gian m¸u ®«ng, m¸u ch¶y b×nh th−êng.
NghiÖm ph¸p d©y th¾t (+); søc bÒn thµnh m¹ch gi¶m, tèc ®é m¸u l¾ng nhanh, n−íc tiÓu
th−êng qui cã thÓ thÊy hång cÇu hoÆc albumin vµ h×nh trô.
1.2. Theo quan niÖm cña YHCT.
YHCT cho r»ng, bÖnh lµ do ngo¹i c¶m ph¶i tµ khÝ lôc d©m, l¹i gÆp ph¶i lao
th−¬ng qu¸ ®é tæn th−¬ng chÝnh khÝ; tú, vÞ h− nh−îc mÊt chøc n¨ng thu nhiÕp huyÕt
nªn huyÕt xuÊt ra ngoµi m¹ch. §a phÇn do huyÕt nhiÖt bøc huyÕt vong hµnh mµ dÉn
®Õn. Ngoµi ra, bÖnh cßn biÓu hiÖn lµ huyÕt ly kinh l¹c thµnh huyÕt ø. V× v©y, ®a sè bÖnh
nh©n cã ®iÓm ban ø huyÕt ë l−ìi lµm cho chÊt l−ìi x¸m tÝa, tÜnh m¹ch d−íi l−ìi c¨ng
ch−íng ngo»n ngoÌo, c¸c khíp s−ng, ®au mái; n÷ giíi cã biÓu hiÖn ®au bông vµ thèng
kinh. Nh− vËy, b¶n chÊt bÖnh cã liªn quan mËt thiÕt víi huyÕt ø.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. Nhãm phong nhiÖt ph¸t ban:
+ Ban xuÊt huyÕt mµu tÝm tÝa ®¬n thuÇn, thêi kú ®Çu ®a sè cã viªm nhiÔm ®−êng h«
hÊp trªn, cã ph¸t sèt, ®au ®Çu, ®au häng; rªu l−ìi máng; m¹ch phï s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ phong thanh nhiÖt, l−¬ng huyÕt chØ huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “ng©n kiÒu t¸n” + “tang cóc Èm” gia gi¶m.
2.2. Nhãm nhiÖt ®éc ph¸t ban:
+ §a phÇn lµ ph¸t ban, cã kÌm theo sèt. NÕu nh− sau dïng thuèc mµ dÉn ®Õn qu¸ mÉn
th× th−êng cã nèt ban ®á thÉm to, ph¹m vi réng, bÖnh tiÕn triÓn nhanh , cã sèt; rªu l−ìi máng
vµng nhên; m¹ch s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, l−¬ng huyÕt chØ huyÕt.
http://www.ebook.edu.vn 58
+ Ph−¬ng thuèc: “thanh doanh thang”, “ho¸ ban thang”, “thanh «n b¹i ®éc Èm”, “tª gi¸c
®Þa hoµng thang” gia gi¶m.
C¸c vÞ thuèc th−êng ®−îc träng dông: tª gi¸c, ®an b×, xÝch th−îc, s¬n chi, tö th¶o, kim
ng©n hoa.
2.3. Nhãm thÊp nhiÖt ph¸t ban:
+ PhÇn nhiÒu ban mÇu tÝa, ph©n bè ë h¹ chi lµ chÝnh, ®a sè bÖnh nh©n cã ®au khíp; rªu
l−ìi nhên, m¹ch huyÒn s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh lîi thÊp nhiÖt, ho¹t huyÕt th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: dïng “tam hoµng thang” hoÆc “®éc ho¹t tang ký sinh thang” gia gi¶m.
C¸c vÞ thuèc ®−îc träng dông: hoµng liªn, hoµng b¸, ®éc ho¹t, tang ký sinh, ng−u tÊt,
th−¬ng truËt, tr¹ch t¶... tÇn cöu, t©y th¶o c¨n.
2.4. ¢m h− ph¸t ban:
+ Hay t¸i ph¸t ban tÝa, kú nhiÖt (ngò t©m phiÒn nhiÖt), ban tÝa ph©n bè l−a th−a.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: d−ìng ©m thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt chØ huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: bµi thuèc th−êng dïng lµ “lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn” hoÆc “®¹i bæ ©m
hoµn”.
Thuèc th−êng ®−îc träng dông: sinh ®Þa, m¹ch m«n, sµi hå, thanh cao, miÕt gi¸p, ®an
b×, xÝch th−îc, b¹ch th−îc, qui b¶n vµ mao c¨n t−¬i.
2.5. Nhãm khÝ bÊt nhiÕp huyÕt:
+ Ban xuÊt huyÕt ph©n bè kh«ng ®Òu , lóc gi¶m lóc t¨ng nh−ng th−êng lµ ban ø, huyÕt c¨ng;
kÌm theo c¸c triÖu chøng: mÖt mái thiÕu lùc, chÊt l−ìi tÝa, lôc m¹ch tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ nhiÕp huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “qui tú thang”.
Träng dông: ®−¬ng qui, thôc ®Þa, ®¼ng s©m, hoµng kú, xuyªn khung, viÔn trÝ, phôc thÇn.
2.6. Nhãm huyÕt ø khÝ trÖ:
+ §a phÇn lÇn ®Çu thÊy ban xuÊt huyÕt mµu hång tÝa ë bông; vÒ sau s¾c ban tÝa x¸m,
l−ìi tÝa hoÆc cã ban ø huyÕt ë kh¾p l−ìi , m¹ch huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can gi¶i uÊt - ho¹t huyÕt kh− ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “kh− ø thang”, “miÕt gi¸p tiÔn hoµn”, “®µo hång tø vËt thang”.
Thuèc th−êng dïng: ®−¬ng qui, ®an s©m, ®µo nh©n, hång hoa, sµi hå, xuyªn luyÖn tö,
xuyªn khung. LiÒu l−îng tõng vÞ thuèc dïng theo biÖn chøng.
2.7. ThÓ huyÕt ø thÊp nhiÖt:



http://www.ebook.edu.vn 59
+ Th−êng cã ban tÝa, ngøa d−íi da vïng khoeo ch©n, hai ®ïi tøc mái, c¨ng ch−íng; c¶m
gi¸c ngøa nhøc vµ ®au khíp; rªu l−ìi máng nhên, m¹ch huyÒn .
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ph¶i ho¹t huyÕt - kh− ø - thanh nhiÖt - lîi thÊp.
+ Bµi thuèc th−êng dïng: “tª gi¸c ®Þa hoµng thang”, “tam diÖu thang” gia gi¶m.
Chñ d−îc: sinh ®Þa, xÝch th−îc, phôc linh, tr¹ch t¶, ng−u tÊt, hoµng b¸, sa tiÒn tö. LiÒu
l−îng tõng vÞ thuèc dïng theo biÖn chøng.
2.8. HuyÕt nhiÖt th−¬ng l¹c:
+ Thêi kú ®Çu cña bÖnh, ban xuÊt huyÕt mµu tÝa tËp trung ë c¸c huyÕt qu¶n d·n to;
th−êng nhiÒu ban ®iÓm mµu ®á. Tuy nhiªn, ë thÓ nµy chñ yÕu lµ d·n c¸c mao m¹ch nhá, triÖu
chøng toµn th©n kh«ng râ rµng, rªu l−ìi vµng máng, m¹ch s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: l−¬ng nhiÖt - thanh huyÕt, ho¹t huyÕt, chØ huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “tª gi¸c ®Þa hoµng thang” hîp “thËp kh«i t¸n”.
+ Thuèc träng dïng: tª gi¸c, sinh ®Þa, ®an b×, th−îc d−îc, quØ hoa th¸n (kh«i), tiªn c−íc
th¶o, bå hoµng. LiÒu l−îng tõng vÞ thuèc dïng theo biÖn chøng.
2.9. ThÓ huyÕt ø hiÖp phong:
+ Ban xuÊt huyÕt s¾c tÝa máng kh«ng c¨ng, nh−ng ngøa nhiÒu hoÆc trªn nÒn ban tÝa s¾c lóc râ
lóc mê, cã ban tÝa ngoµi da ngøa g·i g©y tæn th−¬ng da, cã ®¸m vµ m¶ng xuÊt huyÕt.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: trõ phong - ho¹t huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: ®−¬ng qui, t©y th¶o c¨n sinh ®Þa, xÝch th−îc, ®an s©m, tµm sa... . LiÒu
l−îng tõng vÞ thuèc dïng theo biÖn chøng.




hång ban lang sang
(Luput ban ®á hÖ thèng)


1 . §¹i c − ¬ng.
1.1. Theo quan ®iÓm cña YHH§:
+ Lupus ban ®á hÖ thèng lµ bÖnh kh¸ phæ biÕn, tiªn l−îng nÆng, nguyªn nh©n ch−a thËt
râ, nh−ng th−êng gÆp ë phô n÷ trÎ vµ do rèi lo¹n ®iÒu hoµ miÔn dÞch g©y ra.
+ §Æc ®iÓm: bÖnh ph¸t sinh ®ét ngét, cã triÖu chøng mÖt mái kÐo dµi kh«ng râ nguyªn
nh©n.
- §au bông, ®au khíp, ®au ngùc.
- Khëi ph¸t ®ét ngét, sèt kÐo dµi kh«ng râ nguyªn nh©n.

http://www.ebook.edu.vn 60
- 50 - 80% cã tæn th−¬ng ë da mÆt tõng m¶ng ®á h×nh c¸nh b−ím.
- Tæn th−¬ng t¹ng phñ ®a d¹ng (tim, phæi, thËn, thÇn kinh...) nªn cßn cã tªn lµ luput ban
®á r¶i r¸c.
Ng−êi ta t×m thÊy trong huyÕt thanh bÖnh nh©n mét yÕu tè ®Æc biÖt gäi lµ yÕu tè LE.
YÕu tè nµy lµm tan nh©n b¹ch cÇu nªn cßn gäi lµ yÕu tè kh¸ng nh©n. C¸c m¶nh nh©n bÞ vì,
®−îc mét b¹ch cÇu trung tÝnh kh¸c ¨n vµo, chôp ®−îc qua kÝnh hiÓn vi gäi lµ tÕ bµo Hargraves
(do Hargraves t×m ra). YÕu tè kh¸ng nh©n lµ mét lo¹i globulin miÔn dÞch kiÓu IgG, ph¸ vì c¸c
AND kiÓu chuçi kÐp .Ng−êi ta t×m ®−îc nhiÒu AND tù do trong m¸u bÖnh nh©n bÞ bÖnh luput
ban ®á. Ngoµi ra cßn thÊy kh¸ng thÓ chèng l¹i hång cÇu, tiÓu cÇu, b¹ch cÇu; kh¸ng thÓ kh¸ng
c¬ quan trong bÖnh luput ban ®á hÖ thèng.
Nh− vËy, tù kh¸ng nguyªn lµ AND cña nh©n tÕ bµo, hång cÇu, b¹ch cÇu, tiÓu cÇu. Tù kh¸ng thÓ
lµ mét globulin miÔn dÞch kiÓu IgG ph¸ c¸c kh¸ng nguyªn nãi trªn. Phøc hîp kh¸ng nguyªn – kh¸ng
thÓ t¹o ra l¾ng ®äng trªn thµnh m¹ch cña nhiÒu c¬ quan nhÊt lµ thËn (g©y ra protein niÖu), khíp (g©y
viªm khíp). Mét sè t¸c gi¶ cho r»ng, bÖnh cã liªn quan ®Õn dïng mét sè thuèc: penixilin, isoniazid,
procainamid, hydralazin… vµ thuèc tr¸nh thai; hoÆc do thuèc g©y bÖnh lµ ®iÒu kiÖn ®Ó ph¸t bÖnh th×
cßn ®ang nghiªn cøu. Ngoµi ra, bÖnh cßn liªn quan ®Õn yÕu tè di truyÒn, ®Õn néi tiÕt vµ t¸c ®éng cña
m«i tr−êng.
XÐt nghiÖm: t×m tÕ bµo Hargraves, t×m kh¸ng thÓ kh¸ng nh©n (ANA), phøc hîp miÔn
dÞch (PHMD), bæ thÓ (C3 - C4), gi¶m l¾ng ®äng Ig vµ bæ thÓ trong m«; ngoµi ra cßn t×m thÊy
mét sè tù kh¸ng thÓ kh¸c.
1.2. ChÈn ®o¸n:
Dùa vµo 11 tiªu chuÈn (theo ph©n lo¹i cña Mü, 1982):
+ Ban ®á h×nh c¸nh b−ím ë mÆt.
+ Ban d¹ng ®Üa ngoµi da (Discoid rash).
+ Da nh¹y c¶m víi ¸nh s¸ng.
+ MiÖng cã vÕt loÐt.
+ Viªm khíp.
+ Viªm c¸c mµng (phæi, tim).
+ Viªm thËn (protein niÖu, ®¸i m¸u, trô niÖu).
+ Rèi lo¹n t©m thÇn kinh (h−ng phÊn, u ¸m).
+ Rèi lo¹n m¸u, thiÕu m¸u, tan m¸u, gi¶m b¹ch cÇu, gi¶m limpho, gi¶m tiÓu cÇu.
+ Rèi lo¹n miÔn dÞch: cã tÕ bµo Hargraves, kh¸ng Smith (Sm).
+ Cã kh¸ng thÓ kh¸ng nh©n.
ChÈn ®o¸n (+) khi cã 4 triÖu chøng trë lªn.
1.3. Theo Y häc cæ truyÒn.
http://www.ebook.edu.vn 61
+ Theo YHCT, bÖnh th−êng dùa vµo tæn th−¬ng da, ph¸t sèt, mÖt mái, ®au khíp, mµ ®Æt
tªn bÖnh. BÖnh ®−îc m« t¶ trong c¸c ph¹m trï: hång hå ®iÖp sang, thï du ®an, m· nhiÕp ®an,
nhËt t©y sang, ©m - d−¬ng ®éc, huyÕt phong sang, diÖn du phong... Khi bÖnh ¶nh h−ëng ®Õn
néi t¹ng th× th−êng thÊy thñy thòng, h− tæn, suyÔn tøc, huyÕt chøng, quan c¸ch.
+ Nguyªn nh©n bÖnh lµ do tiªn thiªn bÈm thô bÊt tóc l¹i c¶m ph¶i lôc d©m ngo¹i tµ hoÆc
Èm thùc thÊt tiÕt, lao th−¬ng qu¸ ®é dÉn ®Õn ©m - d−¬ng thÊt ®iÒu, khÝ - huyÕt hao h−, vËn
hµnh kh«ng th«ng, khÝ trÖ huyÕt ø, kinh l¹c t¾c trë liªn quan ®Õn ngò t¹ng lôc phñ vµ nhiÒu
chøng tr¹ng phøc t¹p. BÖnh diÔn biÕn kÐo dµi khã khái, nhiÖt ®éc vµo huyÕt phËn lµm thiªu
®èt ©m huyÕt, tý trë kinh m¹ch, th−êng ®Õn t¹ng phñ, c©n cèt c¬ phu. Ngoµi ra, cßn do dïng
thuèc qu¸ mÉn, c¶m thô vi khuÈn bÖnh ®éc, thøc ¨n qu¸ mÉn.
+ Tr−¬ng Träng C¶nh (trong Kim quÜ yÕu l−îc) ®· nªu trong “thêi ®éc ©m - d−¬ng”
trong biÖn chøng luËn trÞ ®· lÊy “d−¬ng ®éc vi bÖnh” (mÆt ®á næi ban, ®au häng hÇu, th−êng
cã nïng huyÕt (mñ m¸u)) th× träng dông “th¨ng ma miÕt gi¸p thang” lµm chñ. NÕu “©m ®éc vi
bÖnh”( mÆt ®á, toµn th©n nh− b× t−îng, hÇu häng ®au ) th× träng dông “th¨ng ma miÕt gi¸p
thang” bá vÞ thuèc hïng hoµng. NÕu thÓ bÖnh thuéc lo¹i “©m - d−¬ng ®éc vi bÖnh” th× b¶n
chÊt chÝnh lµ bÖnh thuéc vÒ ©m - d−¬ng thÞnh suy.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
+ HiÖn nay y häc hiÖn ®¹i kh«ng cã ph−¬ng ph¸p nµo ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu mµ chñ yÕu lµ
®iÒu trÞ b»ng thuèc kÝch thÝch tè vµ thuèc øc chÕ miÔn dÞch nh−ng hiÖu qu¶ kh«ng mü m·n mµ
cã nhiÒu t¸c dông phô. §a sè c¸c t¸c gi¶ ®Òu thõa nhËn ®iÒu trÞ kÕt hîp gi÷a §«ng y vµ T©y y
th× sÏ ®¹t ®−îc hiÖu qu¶ tèi −u, gi¶m ®−îc t¸c dông phô ®Õn møc tèi ®a, gi¶m l−îng thuèc, rót
ng¾n thêi gian ®iÒu trÞ; æn ®Þnh vµ khèng chÕ ®−îc bÖnh, gi¶m thÊp ®−îc tû lÖ t¸i ph¸t, ®−îc
®¹i bé phËn bÖnh nh©n tÝn nhiÖm.
2.1. ThÓ nhiÖt tµ tÝch thÞnh .
+ TriÖu chøng: ®ét nhiªn sèt cao liªn tôc kh«ng lui, vïng mÆt vµ da xuÊt hiÖn ban ®á
(hång ban) hoÆc ban ®á phï nÒ , thËm chÝ mäng to ø huyÕt (ra ¸nh s¸ng th× bÖnh nÆng lªn
hoÆc t¸i ph¸t), toµn th©n v« lùc, c¬ nhôc khíp x−¬ng ®au nhøc, phiÒn t¸o, bÊt miªn, tinh thÇn
mÖt mái hoÆc thÇn h«n, lo¹n ng«n hay co giËt, ®¹i tiÖn t¸o kÕt, tiÓu tiÖn ng¾n ®á; miÖng kh¸t,
thÝch uèng n−íc m¸t; m¾t ®á, m«i ®á; cã thÓ thÊy thæ huyÕt, nôc huyÕt, tiÖn huyÕt, xuÊt huyÕt
hoÆc miÖng vµ l−ìi sinh môn, hÇu häng s−ng ®au; l−ìi ®á tÝa hoÆc gi¸ng ®á, rªu l−ìi vµng
nhên hoÆc vµng kh« hoÆc lµ vµng tr¾ng xen kÏ, nhên hoÆc x¸m bãng; m¹ch huyÒn, s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, l−¬ng huyÕt d−ìng ©m - ho¸ ø tiªu ban.
+ Ph−¬ng thuèc: “thanh «n b¹i ®éc Èm” gia gi¶m:
Sinh th¹ch cao (s¾c tr−íc) 60g Tri mÉu 12g
Hoµng liªn 15g Thuû ng−u gi¸c 30g
Hoµng cÇm 15g Chi tö 15g


http://www.ebook.edu.vn 62
Liªn kiÒu 15g HuyÒn s©m 15g
Sinh ®Þa 20g §an b× 20g
XÝch th−îc 20g §−¬ng qui 20g
Tróc diÖp 10g C¸t c¸nh 10g.
Cam th¶o 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu ®¹i tiÖn t¸o kÕt th× gia thªm ®¹i hoµng 10g (s¾c sau).
- NÕu sèt cao kh«ng lui hoÆc thÊy thÇn chÝ bÊt minh th× gia thªm linh d−¬ng gi¸c 0,3 -
0,5g (xung phôc).
- Sèt h− nhiÖt (kú nhiÖt) th× gia thªm: ng©n sµi hå, ®Þa cèt b× mçi thø ®Òu 15g.
- NÕu ban xuÊt huyÕt nhiÒu th× gia thªm: b¹ch mao c¨n, tö th¶o mçi thø ®Òu 20g.
- NÕu thÊp nhiÖt râ, rªu l−ìi dµy nhên th× gia thªm : th−¬ng truËt, th¹ch x−¬ng bå mçi
thø ®Òu 10g vµ bá ®i: sinh ®Þa, huyÒn s©m, chi mÉu.
2.2. NhiÖt th−¬ng khÝ ©m.
+ TriÖu chøng: phiÒn nhiÖt tù h·n; t©m quÝ, ngùc bÝ; khÝ ®o¶n, kh¸i thÊu; h− phiÒn bÊt
miªn hoÆc phiÒn t¸o t−¬ng ®èi nÆng hoÆc miÖng m«i xanh tÝm, s¾c mÆt b¹ch sang (lë tr¾ng);
tø chi nghÞch l¹nh, tø chi ph¹p lùc; tinh thÇn mÖt mái; m¹ch tÕ nh−îc hoÆc kÕt ®¹i; l−ìi nhît,
rªu l−ìi tr¾ng máng. ThÓ nµy phÇn nhiÒu cã t©m - phÕ tæn h¹i hoÆc lµ trung khu thÇn kinh
trung −¬ng tæn h¹i.
Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt d−ìng ©m - Ých khÝ an thÇn.
- Ph−¬ng thuèc: “chÝch cam th¶o thang” hîp ph−¬ng “t¶ t©m thang” gia gi¶m:
Nh©n s©m 15g §¹i t¸o 20g
Sinh ®Þa 50g ChÝch cam th¶o 15g
A giao 10g M¹ch ®«ng 10g
Sinh kh−¬ng 10g QuÕ chi 10g
Ma nh©n 10g Hoµng liªn 10g
Hoµng cÇm 10g §¹i hoµng 10g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu khÝ h− nÆng th× gia thªm hoµng kú 30 - 100g
- NÕu tú h− râ mµ tiÖn láng ¨n kÐm th× gia thªm phôc linh, b¹ch truËt, tiªu tam tiªn mçi
thø ®Òu 10g.
- ¢m h− râ mµ dÉn ®Õn miÖng kh« häng r¸o, ho khan th× gia thªm: sa s©m 20g, thiªn
m«n 10g, m¹ch m«n 10g.

http://www.ebook.edu.vn 63
- NÕu h− phiÒn, khã ngñ th× gia thªm : hîp b×, d¹ giao ®»ng, toan t¸o nh©n mçi thø ®Òu
10g.
- NÕu phiÒn t¸o nÆng th× gia thªm : tróc diÖp 5g, liªn kiÒu 10g, ®Þa cèt b× 10g.
- NÕu khÝ cÊp kh¸i thÊu, ho khan kh«ng long ®êm th× gia thªm: tang b¹ch b×, ng− tinh
th¶o, tö uyÓn kho¶n ®ång hoa mçi thø ®Òu 10g, b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 15g.
- NÕu cã s¾c mÆt tr¾ng sang, sî hµn chi l¹nh th× gia thªm : phô tö, nhôc quÕ, tiªn linh tú
mçi thø ®Òu 10g.
2.3. Can kinh uÊt nhiÖt.
+ Vïng gan ®au tøc, hoÆc lµ ngùc s−ên qu¶n phóc bÜ m·n ch−íng ®au, t©m phiÒn dÔ
giËn d÷ hoÆc uÊt øc bÊt th−, da lë loÐt s¾c hång hoÆc tÝa x¸m, phô n÷ ®a phÇn lµ thèng kinh, bÕ
kinh hoÆc kinh nguyÖt kh«ng ®Òu. Ngoµi ra cã thÓ sî l¹nh, ph¸t sèt; ¨n kÐm, ph¹p lùc; ®Çu
cho¸ng, thÊt miªn; l−ìi ®á gi¸ng, cã ban ®iÓm ø huyÕt, rªu l−ìi tr¾ng máng hoÆc vµng kh«;
m¹ch khÈn tÕ hoÆc huyÒn s¸c; th−êng cã huyÕt ¸p t¨ng cao vµ can tú thòng ®¹i c«ng n¨ng
th−¬ng tæn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can thanh nhiÖt, ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “nhÊt qu¸n tiÔn “ hîp” tø diÖu dòng an thang” gia gi¶m.
§−¬ng qui 30g Sinh ®Þa 30g
HuyÒn s©m 20g Kû tö 20g
Kim ng©n hoa 15g B¾c sa s©m 10g
M¹ch ®«ng 10g Xuyªn luyÖn tö 10g .
Sinh cam th¶o 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu gan l¸ch ®Òu to, vïng gan ®au tøc th× gia thªm: qui b¶n, miÕt gi¸p mçi thø ®Òu
30g; h−¬ng phô, uÊt kim mçi thø ®Òu 15g.
- NÕu huyÕt ø nÆng th× thªm : tam l¨ng 15g, nga truËt 15g, xÝch th−îc10g, ®an b× 10g.
- NÕu tú h− râ th× gia thªm: nh©n s©m 10g, phôc linh 20g, b¹ch truËt 10g.
- NÕu nhiÖt ®éc thiªn thÞnh th× gia thªm: ®¹i hoµng, long ®ëm th¶o, sµi hå, kû tö, chi tö
mçi thø ®Òu 10g.
2.4. ¢m h− ho¶ v−îng.
+ Sèt kÐo dµi, ngò t©m phiÒn nhiÖt, mÆt ®á, gß m¸ ®á, tù h·n, ph¹p lùc; b× chÈn s¾c
hång hoÆc hång nhît, ph¸t ban míi; khíp ®au mái, ®Çu cho¸ng, m¾t hoa, tai ï; tãc rông, häng
kh« miÖng r¸o; n−íc tiÓu ®á, ®¹i tiÖn bÕ; l−ìi ®á, l−ìi Ýt rªu; m¹ch huyÒn tÕ s¸c; nÕu lµ phô n÷
th× kinh nguyÖt kh«ng ®Òu. Nhãm nµy ®a phÇn cÊp tÝnh.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− thËn, d−ìng ©m, thanh nhiÖt.

http://www.ebook.edu.vn 64
+ Ph−¬ng thuèc: “®¹i bæ ©m hoµn” hîp ph−¬ng “tø vËt thang” gia gi¶m:
Qui b¶n 30g MiÕt gi¸p 30g
Sinh ®Þa 20g Thôc ®Þa 20g
Hoµng b¸ 20g Tri mÉu 20g
§−¬ng qui 20g B¹ch th−îc 10g.
Xuyªn khung 10g
+ Gia gi¶m:
- KhÝ h− nÆng th× gia thªm: hoµng kú 20g, t©y d−¬ng s©m 10g.
- NÕu tù h·n râ ph¶i gia thªm: long cèt, mÉu lÖ mçi thø ®Òu 10g.
- NÕu tú h− , ¨n kÐm th× gia thªm: hoµi s¬n, phôc linh mçi thø ®Òu 20g, b¹ch truËt 10g.
- NÕu triÒu nhiÖt, ngò t©m phiÒn nhiÖt ph¶i gia thªm: s¬n d−îc, phôc linh mçi thø ®Òu
20g; ®an b×, s¬n thï, tr¹ch t¶ mçi thø ®Òu 10g vµ ®Þa cèt b×, huyÒn s©m, hoa phÊn, thanh cao
mçi thø ®Òu 10 - 15g.
- NÕu huyÕt h−, b× chÈn râ th× gia thªm: hång hoa, ®µo nh©n mçi thø ®Òu 10g; ®an s©m,
xÝch th−îc mçi thø ®Òu 15g; b¹ch mao c¨n, ng©n tiÕt mçi thø ®Òu 20g.
- ThËn h− râ, l−ng ®au, gèi mái, ®Çu cho¸ng, tai ï th× gia thªm: kû tö, thá ty tö, nhôc
thung dung, ng−u tÊt, hµ thñ «; mçi thø ®Òu 10g.
2.5. ThÓ khÝ trÖ huyÕt ø .
+ §o¹n chi xanh tÝa, th−¬ng b¹c (sang b¹ch), xanh tÝa xen kÏ, b× phu tÝa ban, c¬ phu kh«
th«, khíp vµ c¬ nhôc ®au mái, t×nh chÝ uÊt øc; chÊt l−ìi hång tÝa, tÜnh m¹ch d−íi l−ìi næi râ ø
huyÕt xanh tÝa. BÖnh nh©n lµ n÷ th× kinh nguyÖt kh«ng ®Òu, bÕ kinh hoÆc thèng kinh. Thêi kú
nµy, viªm c¸c huyÕt qu¶n næi bËt.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt hãa ø - lý khÝ th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “huyÕt phô trôc ø thang” gia gi¶m
Sinh ®Þa 20g §µo nh©n 20g
Hång hoa 20g XÝch th−îc 20g
Ng−u tÊt 20g Sµi hå 10g
Xuyªn khung 10g ChØ thùc 10g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu t×nh chÝ uÊt øc th× gia thªm: uÊt kim, h−¬ng phô, thanh b× mçi thø ®Òu 10g.
- §o¹n chi ®au ®ín, khíp ®au ph¶i gia thªm: tang chi, quÕ chi, tÇn cöu, kª huyÕt ®»ng,
th«ng t©y ®»ng; mçi thø ®Òu 10 - 15g.



http://www.ebook.edu.vn 65
- Thiªn vÒ huyÕt ø, chi ®o¹n c¬ phu xanh tÝa, khi nÆng khi nhÑ, thêi gian t−¬ng ®èi dµi
ph¶i gia thªm: Xuyªn khung 20g;Tam thÊt, toµn qui mçi thø ®Òu 15g; Nhò h−¬ng, mét d−îc,
méc th«ng, tam l¨ng, nga truËt, th¶o «, xuyªn « mçi thø ®Òu 10g; TÕ t©n 3g.
• Khíp chi ®au mái th× gia thªm: b¹ch hoa xµ, toµn yÕt, ng« c«ng; mçi thø ®Òu 10g.
2.6. ThÓ tú thËn l−ìng hao .
+ H×nh hµn, chi l¹nh, kú nhiÖt hoÆc triÒu nhiÖt, mÖt mái v« lùc, ®o¶n khÝ lo¹n ng«n, vËn
®éng th× bÖnh nÆng lªn; ¨n kÐm, bông tr−íng, cã thÓ n«n möa hoÆc tiÕt t¶; mÆt sang b¹ch
hoÆc vµng; l−ng gèi ®au mái, khíp s−ng ®au; chi thÓ phï thòng, tiÓu tiÖn bÊt lîi; l−ìi nhît bÖu
hoÆc x¸m nhît cã h»n r¨ng, rªu l−ìi máng tr¾ng; m¹ch nhu tÕ hoÆc trÇm tÕ (t−¬ng øng ví
nh÷ng bÖnh nh©n cã tæn th−¬ng thËn, dïng kÝch tè th−îng thËn kÐo dµi).
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ thËn - kiÖn tú, «n - d−¬ng lîi thñy.
+ Ph−¬ng d−îc: “thËn khÝ hoµn” hîp “tø qu©n tö thang” gia gi¶m
Nhôc quÕ 15g Phô tö 08g
S¬n d−îc 20g Phôc linh 30g
Nh©n s©m 10g B¹ch truËt 10g
S¬n thï nhôc 10g §an b× 12g
ChÝch cam th¶o 6g Tr¹ch t¶ 12g
+ Gia gi¶m:
- N«n khan nÆng th× gia thªm: sinh kh−¬ng 20g; trÇn b×, b¸n h¹, hËu ph¸c, th¹ch x−¬ng
bå mçi thø ®Òu 10g.
- ThËn h− th× gia thªm: thá ty tö, tiªn mao, tiªn linh tú, tang ký sinh, xuyªn tôc ®o¹n,
kû tö, ®ç träng, hµ thñ «, nhôc dung mçi thø ®Òu 10 - 15g.
- TiÓu tiÖn bÊt lîi thñy thòng ph¶i gia thªm: ®¹i phóc b×, tr− linh, b¹ch mao c¨n, xÝch
biÓn ®Ëu mçi thø ®Òu 10 - 15g.
- NÕu ®¹i tiÖn tiÕt t¶ th× gia thªm: s¬n d−îc 30g, b¹ch truËt sao 20g; nhôc khÊu, sa nh©n
mçi thø ®Òu 10g.
3 . C¸c ph − ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c vµ tinh hoa l©m sµng.
3.1. Bµi thuèc h¹ch t©m:
“Tø diÖu dòng an thang” hîp ph−¬ng “®¹i bæ ©m hoµn” gia gi¶m:
HuyÒn s©m 40 - 20g Qui b¶n 20g
Sinh ®Þa 30g Kim ng©n hoa 40g
Ng¶i t−îng 6g Cam th¶o 20g
MiÕt gi¸p 20g M¹ch m«n 20g
Ngò vÞ tö 8g

http://www.ebook.edu.vn 66
3.2. Chän läc mét sè bµi thuèc.
Mét sè bµi thuèc cã t¸c dông tiªu viªm tho¸i mÉn: “s¬ phong thanh nhiÖt Èm”, “tÇn cöu
ng−u bµng thang”, :long ®ëm th¶o t¶ can thang”, “ng©n kiÒu t¸n”, “trõ thÊp vÞ linh thang”,
“l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc thang”…. Mét sè bµi thuèc kÝch thÝch c¬ thÓ sinh kh¸ng thÓ: “tø qu©n
tö thang”, “®−¬ng qui bæ huyÕt thang”, “ma h¹nh th¹ch cam thang”.NÕu phèi hîp trÞ liÖu sÏ
thu ®−îc kÕt qu¶ tèt h¬n.




http://www.ebook.edu.vn 67
Chi khÝ qu¶n h¸o suyÔn
(hen phÕ qu¶n)


1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. Theo YHH§ .
+ Hen phÕ qu¶n: lµ t×nh tr¹ng khã thë do phÕ qu¶n bÞ co th¾t. Tuy Y- Sinh häc ®· ph¸t
triÓn vµ ®· tiªu chuÈn hãa chÈn ®o¸n hen phÕ qu¶n nh−ng viÖc ®iÒu trÞ hiÖn nay cßn nhiÒu khã
kh¨n.
Tû lÖ m¾c bÖnh ë ViÖt Nam lµ 4%, trªn thÕ giíi lµ 6%. Nguyªn nh©n bÖnh phÇn lín do
dÞ øng , viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh .
+ §Æc ®iÓm l©m sµng: c¬n khã thë ë th× thë ra, hay t¸i ph¸t, khß khÌ, kh¹c ®êm trong
qu¸nh (®êm h¹t trai).
+ BÖnh lý khã thë do:
- Co th¾t c¬ tr¬n.
- Phï nÒ niªm m¹c.
- T¨ng tiÕt nhµy ë c¸c tuyÕn phÕ qu¶n (chñ yÕu lµ phÕ qu¶n to vµ nhá).
BÖnh sinh: hËu qña cña ph¶n øng dÞ øng gi÷a kh¸ng nguyªn vµ kh¸ng thÓ IgE; tÕ bµo
mastocyt g¾n nhiÒu kh¸ng thÓ (tÕ bµo h¹t), chøa nhiÒu chÊt trung gian ho¸ häc khi ph¶n øng
kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ dÉn ®Õn tÕ bµo bÞ kÝch thÝch vì h¹t vµ gi¶i phãng ra chÊt trung gian
ho¸ häc (nh−: histamin, SRS - A, ECF - A; PAF...). C¸c chÊt nµy kÝch thÝch trùc tiÕp niªm
m¹c hoÆc gi¸n tiÕp qua ph¶n x¹ phã giao c¶m g©y co th¾t c¬ tr¬n phÕ qu¶n, phï vµ t¨ng tiÕt.
+ Ph©n lo¹i: 3 lo¹i:
- Hen ngo¹i lai (bªn ngoµi ®−a l¹i).
- Hen néi lai (néi sinh, do bªn trong nhiÔm trïng).
- Hen hçn hîp.
+ Cô thÓ theo nguyªn nh©n:
- Hen phÕ qu¶n dÞ øng (90% ë tuæi < 30, 50% tuæi >40). Do hÝt ph¶i nÊm, bôi nhµ: ë
ViÖt Nam nguyªn nh©n do bôi chiÕm tíi 60% trong sè c¸c nguyªn nh©n.
- Do nhiÔm khuÈn: nhiÔm khuÈn ®−êng h« hÊp trªn vµ d−íi, do c¶m cóm (influenza); ë
trÎ em th−êng do Rhinovirus, Adenovirus, Parainflueuza.
- Do bÖnh nghÒ nghiÖp: bôi c«ng nghiÖp, chÊt kÝch thÝch.
- Do thuèc vµ hãa chÊt.
- G¾ng søc vµ viªm m¹ch (cã thÓ tr−íc hoÆc sau).

http://www.ebook.edu.vn 27
+ §iÒu kiÖn dÔ bÞ hen: di truyÒn, hÖ thÇn kinh kh«ng æn ®Þnh, t¨ng qu¸ mÉn phÕ qu¶n.
Trong viªm xoang, cã chöa dÔ lµm bÖnh nÆng lªn.
1.2. Theo Y häc cæ truyÒn:
Yhäc cæ truyÒn m« t¶ bÖnh trong c¸c ph¹m trï “h¸o chøng, suyÔn chøng, Èm chøng”;
®a phÇn do ®µm tóc ë trong (néi tóc ®µm yÕm ë phÕ), phôc tµ, t©n ngo¹i c¶m lôc d©m, t×nh chÝ
néi th−¬ng, Èm thùc hoÆc lao quyÖn lµm cho tµ tô ë phÕ, phÕ khÝ th−îng nghÞch mµ dÉn ®Õn
bÖnh. Dùa vµo c¨n nguyªn g©y bÖnh, YHCT chia ra lµm 3 lo¹i:
+ Hîp tµ néi ngo¹i: ®µm träc néi yÕm, phôc thô ngo¹i c¶m, néi ngo¹i hîp tµ, tô t¾c khÝ
®¹o, phÕ mÊt tuyªn gi¸ng dÉn ®Õn khÝ cÊp suyÔn sóc.
+ PhÕ tú khÝ h−, tú mÊt kiÖn vËn, ®µm thÊp néi sinh, phÕ khÝ bÊt tuyªn ®µm träc tô phÕ
dÉn ®Õn suyÔn sóc khÝ cÊp.
+ ThËn phÕ d−¬ng h−: thËn d−¬ng h− t¾c mÖnh m«n háa suy, bÊt n¨ng th−îng phÕ vu
t©m (thñy ho¶ ký tÕ), t¾c t©m - d−¬ng thô lôy. PhÕ h− bÊt n¨ng trÞ tiÕt, t¾c khÝ - huyÕt vËn hµnh
thÊt ®iÒu mµ dÉn ®Õn tho¸t.
1.3. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh.
BÖnh x¶y ra khi tiÕp xóc víi c¸c nguyªn nh©n: víi phÊn hoa, bôi nhµ hoÆc cã viªm
nhiÔm ®−êng h« hÊp trªn vµ cã liªn quan ®Õn thêi tiÕt (®a sè ph¸t bÖnh vµo mïa xu©n thu).
Chøng tr¹ng vµ b¶n chøng cã tam l·m “Tam chøng” râ, h« hÊp khã kh¨n, khã thë, nghe
phæi cã t¹p ©m bÖnh lý.
XÐt nghiÖm: thêi kú ph¸t bÖnh, trong m¸u cã tÕ bµo ¸i toan t¨ng cao; khi viªm nhiÔm
th× b¹ch cÇu t¨ng nhiÒu; trong huyÕt thanh hµm l−îng kh¸ng thÓ IgE t¨ng cao; trong dÞch ®µm
cã thÓ thÊy nhiÒu h¹ khoa l«i ®éng kÕt tinh (tÕ bµo h¹t).
2 . BiÖn chøng ph − ¬ng trÞ.
2.1. Thêi kú ph¸t bÖnh cÊp tÝnh.
2.1.1.Hµn h¸o:
+ H« hÊp khÝ sóc, trong häng khß khÌ, hung c¸ch bÝ m·n nh− t¾c, ho kh¹c nhiÒu, ®µm Ýt
khã kh¹c; s¾c mÆt xanh bñng, miÖng kh«ng kh¸t hoÆc kh¸t , thÝch uèng n−íc Êm; trêi l¹nh vµ
c¶m l¹nh dÔ ph¸t bÖnh; h×nh hµn, sî l¹nh; chÊt l−ìi nhît hång, rªu l−ìi tr¾ng nhên; m¹ch
huyÒn khÈn hoÆc phï khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n phÕ t¸n hµn - ho¸ ®µm b×nh suyÔn.
+ Ph−¬ng thuèc: “x¹ can ma hoµng thang” gia gi¶m:
X¹ can 12g ChÝch ma hoµng 10 g
TÕ t©n 6g ChÕ b¸n h¹ 12g
Tö uyÓn 10g Kho¶n ®«ng hoa 12g

http://www.ebook.edu.vn 28
Ngò vÞ tö 6g QuÕ chi 10g
H¹nh nh©n 10g Sinh cam th¶o 6g.
Sinh kh−¬ng 2 -3 l¸t
+ Gia gi¶m:
- NÕu ®µm th«ng suyÔn nghÞch th× gia thªm: ®×nh lÞch tö 15g, t« tö 12g, b¹ch giíi tö 10g.
- NÕu thuéc chøng lý Èm biÓu hµn, dÞch ®µm xanh láng nhiÒu bät th× gia thªm: tÕ t©n
10g, can kh−¬ng 12g.
- NÕu th−îng, thùc h¹ h− th× gia thªm: trÇm h−¬ng 10g, toµn phóc hoa 10g (bµo s¾c).
2.1.2.NhiÖt h¸o:
+ Thë th« khß khÌ, hung bÜ, khÝ sóc, ®êm ®Æc mµu vµng dÝnh ®ôc, khã kh¹c; phiÒn t¸o
bÊt an; h·n xuÊt, mÆt ®á, häng kh«, miÖng ®¾ng, kh¸t , thÝch uèng n−íc m¸t; ®¹i tiÖn bÝ kÕt;
chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng tr¾ng xen kÏ nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt tuyªn phÕ ho¸ ®êm ®Þnh suyÔn.
+ Ph−¬ng thuèc: “®Þnh suyÔn thang” gia gi¶m:
B¹ch qu¶ 10g ChÝch ma hoµng 6g
H¹nh nh©n 10g Hoµng cÇm 10g
Tang b¹ch b× 10g ChÕ b¸n h¹ 10g
T« tö 10g Kho¶n ®«ng hoa 10g.
Sinh cam th¶o 5g
+ Gia gi¶m:
- §µm nhiÒu, kh«ng ho kh¹c ®−îc th× gia thªm: toµn qua l©u 12g, ®ëm nam tinh 12g.
- Tøc ngùc nhiÒu th× gia thªm: chØ x¸c 12g , hËu ph¸c 12g.
- NÕu phÕ nhiÖt nÆng ph¶i gia thªm: th¹ch cao 20 - 30g (s¾c tr−íc), ng− tinh th¶o 20g.
- §¹i tiÖn bÝ kÕt th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng 15g (bµo thang xung phôc).
2.1.3.SuyÔn tho¸t :
+ SuyÔn nghÞch nÆng, khã thë kh«ng n»m ngñ ®−îc; ®µm ø trë, t©m quÝ, phiÒn t¸o bÊt
an, tøc ngùc; mÆt m«i xanh tÝm, h·n xuÊt, chi l¹nh; m¹ch phï ®¹i v« c¨n, thËm chÝ m¹ch vi
muèn tuyÖt.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: håi d−¬ng cøu nghÞch b×nh suyÔn cè tho¸t.
+ Ph−¬ng thuèc: “ s©m phô long mÉu thang” hîp “h¾c duyªn ®an” gia gi¶m.
Nh©n s©m 15 - 20g
Thôc phô phiÕn (tr−íc) 20 - 30g

http://www.ebook.edu.vn 29
S¬n thï du 30g
Sinh long cèt (tr−íc) 30g
H¾c duyªn ®an 5 - 9g
Sinh mÉu lÖ (tr−íc) 30g
Bét c¸p giíi 5g (c¸p giíi t¸n bét hoµ vµo n−íc muèi uèng).
2.2.Thêi kú m·n tÝnh hoµ gi¶i.
2.2.1.PhÕ khÝ hao h−:
+ Tù h·n, sî giã, th−êng dÔ c¶m m¹o, bÖnh t¸i ph¸t khi thêi tiÕt thay ®æi. Tr−íc khi lªn
c¬n th−êng ch¶y n−íc mòi trong, láng; t¾c mòi; khÝ ®o¶n, ©m thanh nhá, nãi khµn, trong hÇu
th−êng cã “thuû kÕ thanh” møc ®é nhÑ, ho kh¹c ®êm tr¾ng, s¾c mÆt tr¾ng s¸ng, chÊt l−ìi nhît
hång, rªu l−ìi tr¾ng máng; m¹ch tÕ nh−îc hoÆc lµ h− nhuyÔn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ phÕ - Ých khÝ cè biÓu.
+ Ph−¬ng thuèc: “ngäc b×nh phong t¸n” hîp ph−¬ng “sinh m¹ch t¸n” gia gi¶m.
Hoµng kú 30 - 60g B¹ch truËt 12g
Phßng phong 10g §¼ng s©m 15g
M¹ch ®«ng 10g Ngò vÞ tö 10g
B¾c sa s©m 15g B¸ch hîp 15g
+ Gia gi¶m:
- NÕu sî giã, sî l¹nh th× gia thªm: quÕ chi 10g, sinh kh−¬ng 3 - 5 l¸t, ®¹i t¸o 7 qu¶
- NÕu biÓu h− tù h·n th× gia thªm: phï tiÓu m¹ch 12g, mÉu lÖ 30g (tr−íc).
2.2.2.Tú khÝ h− hao:
+ ¡n kÐm, bông tr−íng, ®¹i tiÖn láng hoÆc ¨n chÊt dÇu, chÊt nhên dÔ bÞ ®i láng, th−êng
nh©n khi ¨n uèng bÊt th−êng mµ dÉn ®Õn ph¸t c¬n; mÖt mái, thiÕu lùc, khÝ ®o¶n bÊt tóc, ng«n
thanh nhá yÕu; chÊt l−ìi nhît hoÆc h×nh thÓ l−ìi bÖu to, rªu l−ìi nhên tr¾ng nhuËn; m¹ch h−
nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hãa ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “trÇn h¹ lôc qu©n tö thang” gia gi¶m:
TrÇn b× 10g ChÕ b¸n h¹ 10g
§¼ng s©m 15 - 30g B¹ch truËt 12g
Phôc linh 20g Sinh kh−¬ng 3 - 5 l¸t
§¹i t¸o: 7 qña
+ Gia gi¶m:
- NÕu ®µm nhiÒu, thÊp nÆng th× gia thªm: ý dÜ nh©n 20g, th−¬ng truËt 10g.

http://www.ebook.edu.vn 30
- NÕu qu¶n bÜ, n¹p ngai (¨n kÐm) th× gia thªm: méc h−¬ng 10g, sa nh©n 10g (s¾c sau).
2.2.3.ThËn khÝ h− hao:
+ Tù nhiªn khÝ ®o¶n tøc sóc, vËn ®éng th× bÖnh t¨ng lªn; t©m ho¶, huyÔn vùng, tai ï,
l−ng gèi ®au mái; sau lao luþ dÔ t¸i ph¸t hen suyÔn; sî l¹nh, chi l¹nh, tù h·n, s¾c mÆt tr¾ng
s¸ng; l−ìi nhît, thÓ l−ìi bÖu, mÒm r×a l−ìi cã h»n r¨ng; m¹ch trÇm tÕ hoÆc huyÒn hång.NÕu tù
h·n, ngò t©m phiÒn nhiÖt, l−ìi ®á Ýt rªu ; m¹ch s¸c v« lùc lµ khÝ - thËn l−ìng h−.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ thËn nhiÕp n¹p.
+ Ph−¬ng thuèc: “(kim quÜ) thËn khÝ hoµn” hîp ph−¬ng “nh©n s©m c¸pgiíi t¸n” gia
gi¶m.
ChÕ phô phiÕn (tr−íc) 12g Nhôc quÕ 10g
Thôc ®Þa 15g S¬n thï du 12g
Hoµi s¬n d−îc 20g Phôc linh 15g
§an b× 6g Tr¹ch t¶ 10g
Hång s©m 10g Bét c¸p giíi 5g
+ Gia gi¶m:
- NÕu d−¬ng h− râ th× gia thªm: bæ cèt chØ 10g, tiªn linh tú 15g, léc gi¸c phiÕn 5g.
- NÕu thËn ©m hao h− nÆng th× bá ®i c¸c vÞ thuèc «n bæ; gia thªm: m¹ch m«n ®«ng
30g, ®−¬ng qui 10g, qui b¶n 10g.
3 .Ph − ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
3.1. Ch©m cøu thÓ ch©m.
Th−êng dïng c¸c huyÖt: ®Þnh suyÔn, ®¶n trung, phÕ du, ®¹i chïy, hîp cèc.
NÕu phÕ h− sî l¹nh th× thªm: tóc tam lý, thËn du.
NÕu ®µm nhiÒu th× thªm huyÖt phong long; ho nhiÒu thªm huyÖt thiªn ®ét.
Mçi ngµy ch©m 1 -2 lÇn, mçi lÇn 1 - 2 huyÖt , 10 - 15 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh c¾t c¬n hen.
3.2. NhÜ ch©m:
Dïng c¸c huyÖt: b×nh suyÔn, tuyÕn th−îng thËn, giao c¶m. Cã thÓ dïng v−¬ng bÊt l−u
hµnh tö ®Ó ¸p huyÖt.
3.3.CÊy chØ:
Dïng c¸c huyÖt: ®Þnh suyÔn, 2 huyÖt phÕ du, 2 huyÖt phong long, ®¶n trung. Mçi lÇn 1-
2 huyÖt cã t¸c dông khèng chÕ c¬n hen t¸i ph¸t, dù phßng cã hiÖu qu¶ nhÊt ®Þnh.
3.4. §¾p d¸n:
B¹ch giíi tö 20g HuyÒn hå s¸ch 20g
Cam to¹i 10g TÕ t©n 10g


http://www.ebook.edu.vn 31
TÊt c¶ t¸n bét nhá mÞn, thªm x¹ h−¬ng 6g, hoµ víi n−íc gõng råi ®¾p vµo c¸c huyÖt:
phÕ du, cao hoang, b¹ch lao, sau 1 - 2h th× bá ®i ; 10 ngµy ®¾p 1 lÇn; 7 lÇn lµ mét liÖu tr×nh.
3.5. §¬n thuèc nghiÖm ph−¬ng:
T¹o gi¸c 15g, s¾c tÈm vµo 30g b¹ch giíi tö; sau 12h ®em ph¬i kh«; mçi lÇn uèng 1 -
1,5g; mçi ngµy uèng 3 lÇn. §iÒu trÞ cho bÖnh nh©n khi lªn c¬n hen suyÔn mµ cã ®µm thòng,
khÝ nghÞch.
4. Bµi thuèc chän läc trªn l©m sµng .
+ Theo tµi liÖu cña Dô Kú: dïng “ma hoµng ®Þa long thang” ®Ó ®iÒu trÞ , 53 bÖnh nh©n
hen phÕ qu¶n ®· ®¹t kÕt qu¶ m·n ý.
- Bµi thuèc gåm cã:
Ma hoµng 10g H¹nh nh©n 10g
TriÕt bèi mÉu 10g §an s©m 10g
HËu ph¸c 10g T« tö 10g
ChÝch tang b¹ch b× 10g §Þa long 30g
Cam th¶o 3g B¹ch th¶o 10 qu¶.
- Gia gi¶m:
• NÕu suyÔn nÆng th× gia thªm: ®×nh lÞch tö.
• Ho nhiÒu thªm b¹ch giíi tö, lai phôc tö, nga qu¶n th¹ch.
• NÕu ngoan ®µm giao c« th× thªm t¹o hiÖp ®×nh; trung khÝ h− th× gia thªm: hoµng
kú, ®¼ng s©m, b¹ch truËt.
• NÕu phÕ thËn d−¬ng h− ph¶i gia thªm: bæ cèt chØ, trÇm h−¬ng, nhôc quÕ, tö th¹ch anh.
• NÕu hen nhiÖt th× gia thªm: th¹ch cao, ng− tinh th¶o mçi thø ®Òu 30g; hoµng
cÇm, ®ëm tinh mçi thø ®Òu 10g.
• NÕu phÕ thËn ©m h− th× gia thªm: sa s©m, m¹ch ®«ng, thôc ®Þa, trÇm h−¬ng, ngò
vÞ tö.
- KÕt qu¶: khèng chÕ hen hoµn toµn trªn l©m sµng sau 1 th¸ng trë lªn: 25 ca tèt; c¶i
thiÖn 7, kh«ng hiÖu qu¶ 4. Tæng sè hiÖu qu¶ 92,5% (1995).
+ Bµi thuèc theo dÉn liÖu cña V−¬ng Kú ®iÒu trÞ cho 374 bÖnh nh©n hen phÕ qu¶n: khái
269 (70,2%), chuyÓn biÕn tèt 102 (28,9%), kh«ng hiÖu qu¶ 3 (0,9%).
- H¶i t¶o, quÕ chi, xÝch th−îc, b¸n h¹, h¹nh nh©n; mçi thø ®Òu 15g.
- ChÕ xuyªn «, ma hoµng, can kh−¬ng, tÕ t©n, ngò vÞ tö, chÕ nam tinh, b¸ch bé; mçi thø ®Òu
10g.
- Nguyªn hoa, lª l«, cam th¶o; mçi thø ®Òu 5g.

http://www.ebook.edu.vn 32
- B¸ thô qu¶ 30 (viªn) 2 ngµy 1 thang, s¾c n−íc uèng; 1 th¸ng lµ 1 liÖu tr×nh, 3 liÖu tr×nh
3 th¸ng (V−¬ng Diªn LËp, Trung y Tø Xuyªn 1995).
+ Bµi thuèc theo dÉn liÖu cña §« Kú: “B¸n h¹ ®Þnh suyÔn thang”:
B¸n h¹, ®×nh lÞch tö, trÇn b× mçi thø ®Òu 12g.
B¹ch phôc linh, hoµng cÇm, ®¼ng s©m, s¬n d−îc, b¹ch truËt mçi thø ®Òu 15g.
C¸t c¸nh, h¹nh nh©n mçi thø ®Òu 10g.
Ma hoµng, cam th¶o mçi thø ®Òu 9g.
Sinh hoµng kú 30g.
- Gia gi¶m:
NÕu hen nhiÖt th× gia thªm: th¹ch cao, thiªn tróc hoµng.
NÕu hen hµn ph¶i gia thªm: can kh−¬ng, tÕ t©n; huyÕt ø th× gia thªm: xÝch th−îc,
xuyªn khung; ph¸t sèt th× gia thªm: sµi hå, ng− tinh th¶o .
S¾c uèng ngµy 1 thang, 2 tuÇn lµ 1 liÖu tr×nh. §¹t kÕt qu¶ 89,4% (§ç LËp Phong,
Trung y ThiÓm t©y 1995).
+ Theo giíi thiÖu cña V−¬ng Kú dïng “lý phÕ bæ thËn thang” ®iÒu trÞ 208 bÖnh nh©n
hen:
- ThÓ ©m h− phÕ t¸o: tang b¹ch b×, t« tö, thiªn hoa phÊn, ®«ng qua tö, chÝch ma hoµng,
h¹nh nh©n, ®Þa long, th¹ch cao, thôc ®Þa, hoµi s¬n, cam th¶o. NÕu ho th× gia thªm: b¸ch bé,
kho¶n ®«ng hoa. NÕu ®¹i tiÖn bÕ ph¶i gia thªm: ®¹i xÝch th¹ch , sinh ®¹i hoµng; hay giËn d÷
th× gia thªm: h−¬ng phô, b¹ch th−îc.
- ThÓ tú h− ®µm thÊp: t« tö, h¹nh nh©n, ®¼ng s©m, phôc linh, b¹ch truËt, trÇn b×, b¸n h¹,
tö uyÓn, kho¶n ®«ng hoa, chÝch ma hoµng, thôc ®Þa, s¬n d−îc. NÕu cã ®au l−ng nÆng th× gia
thªm: hoµng kú, cÈu tÝch, can kh−¬ng.
-ThÓ thËn h−, phÕ thùc: thôc ®Þa, s¬n d−îc, phôc linh, ngò vÞ tö, bæ cèt chØ, t« tö, m¹ch
®«ng, ®−¬ng qui , nh©n s©m, h¹nh nh©n.
KÕt qu¶: hiÖu qu¶ 96,4% (nghiªn cøu d−îc Trung y, 1991).


M∙n tÝnh chi khÝ qu¶n viªm
(Viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh)
1 . §¹i c − ¬ng.
1.1 Theo YHH§:
+ Viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh lµ t×nh tr¹ng t¨ng tiÕt dÞch nhµy cña niªm m¹c phÕ qu¶n g©y
ho vµ kh¹c ®êm liªn tôc hoÆc t¸i ph¸t tõng ®ît (kho¶ng 3 tuÇn lÔ), Ýt nhÊt lµ 3 th¸ng trong mét
n¨m vµ Ýt nhÊt lµ 2 n¨m liÒn.
http://www.ebook.edu.vn 33
Cho ®Õn nay ,Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi vµ c¸c nhµ nghiªn cøu viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh vÉn
dïng ®Þnh nghÜa nµy vµ còng lµ tiªu chuÈn chÈn ®o¸n v× lîi Ých cña nã trong nghiªn cøu dÞch
tÔ häc. Theo Laenac (1986) xÕp bÖnh viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh vµo nhãm bÖnh phæi kh«ng ®Æc
hiÖu. Ngµy nay, c¸c t¸c gi¶ Mü thay viªm phÕ qu¶n m¹n b»ng bÖnh danh: bÖnh phæi t¾c nghÏn
m¹n tÝnh (chronic obstructive pulmonary dusease). Viªm phÕ qu¶n m¹n tÝnh lµ nguyªn nh©n
hµng ®Çu dÉn ®Õn t©m phÕ m¹n.


+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo:
- Hái bÖnh: phÇn lín lµ nam giíi tõ 44 – 50 tuæi cã nghiÖn thuèc l¸, thuèc lµo; ho vµ
kh¹c ®êm th−êng vÒ buæi s¸ng, tõng ®ît kho¶ng 3 tuÇn liÒn, mçi n¨m 3 th¸ng vµ Ýt nhÊt lµ 2
n¨m liÒn.
- Cã tõng ®ît kÞch ph¸t nÆng: ho, kh¹c ®êm cã mñ; khã thë nh− c¬n hen; nghe phæi cã
ran rÝt, ran ng¸y vµ ran Èm, r× rµo phÕ nang gi¶m. Th−êng do béi nhiÔm, triÖu chøng nhiÔm
khuÈn cã khi râ rÖt nh−ng phÇn nhiÒu lµ kÝn ®¸o. BÖnh nh©n cã thÓ tö vong do suy h« hÊp cÊp.
- XQ: rèn phæi 2 bªn ®Ëm.
CÇn chÈn ®o¸n ph©n biÖt víi: lao phæi, hen phÕ qu¶n, ung th− phÕ qu¶n, gi·n phÕ qu¶n,
gi·n phÕ nang.
1.2. Theo YHCT:
Y häc cæ truyÒn cho r»ng, b¶n chÊt bÖnh thuéc c¸c ph¹m trï “kh¸i thÊu, ®µm Èm, suyÔn
chøng” kÕt hîp víi ngo¹i tµ (ph¶n phôc) x©m l¨ng vµ liªn quan mËt thiÕt ®Õn c«ng n¨ng cña 3
t¹ng (phÕ, tú , thËn) thÊt ®iÒu. Thêi kú cÊp tÝnh ®a phÇn do ngo¹i tµ ph¹m phÕ, phÕ mÊt thanh
liªm dÉn ®Õn kh¸i thÊu; kh¸i thÊu l©u g©y th−¬ng phÕ, phÕ khÝ hao h− tæn th−¬ng ®Õn tú thËn
vµ c«ng n¨ng cña t©m. Tú h− bÊt n¨ng vËn hãa thñy thÊp, tÊt thÊp ng−ng sinh ®µm ë trªn trë
phÕ, phÕ khÝ bÊt tuyªn t¾c kh¸i thÊu, ®µm träc tô phÕ, hoÆc thËn bÊt n¹p khÝ suyÔn t¾c. Thêi kú
m·n tÝnh kÐo dµi phÇn nhiÒu thuéc vÒ chÝnh khÝ bÊt tóc hoÆc chøng h− th¸c t¹p.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. Thêi kú ph¸t bÖnh cÊp tÝnh:
2.1.1 ThÓ phong hµn ph¹m phÕ:
+ Kh¸i thÊu, thanh nÆng, sî l¹nh, chi l¹nh, s¾c mÆt tr¾ng s¸ng, thËm chÝ ho suyÔn kh«ng
n»m ngöa ®−îc ¶nh h−ëng ®Õn ngñ; ®µm nhiÒu s¾c tr¾ng trong láng; miÖng kh«ng kh¸t, thÝch
¨n uèng nãng; tiÓu tiÖn trong dµi; chÊt l−ìi nhît hång, rªu l−ìi tr¾ng nhên, m¹ch ho¹t hoÆc
huyÒn ho·n.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ phong t¸n hµn - hãa ®µm chØ kh¸i.
+ Ph−¬ng thuèc: “X¹ can ma hoµng thang” hîp ph−¬ng “tr¹ch tÊt thang” gia gi¶m.



http://www.ebook.edu.vn 34
X¹ can 12g ChÝch tö uyÓn 12g
C¸t c¸nh 10g ChÝch ma hoµng 10g
TiÒn hå 10g Ph¸p b¸n h¹ 10g
TrÇn b× 12g Cam th¶o 5g
ChÝch t« tö 10g
+ Gia gi¶m:
- BiÓu thùc hµn th× gia thªm: sinh ma hoµng 10g.
- V« h·n ph¶i gia thªm: quÕ chi 10g.
- §¹i tiÖn n¸t th× bá chÝch t« tö; gia thªm: sinh kh−¬ng 2 - 3 l¸t.
- MiÖng kh¸t, rªu vµng, ®Çu l−ìi hång th× gia thªm: hoµng cÇm 10g.
2.1.2 Phong nhiÖt ph¹m phÕ:
+ Kh¸i thÊu ®µm vµng, dÝnh khã kh¹c (long), ph¸t sèt, h¬i sî giã sî l¹nh, hoÆc chi thÓ
mÖt mái, häng ®au; kh¸t, thÝch uèng m¸t; tiÓu tiÖn vµng Ýt, ®¹i tiÖn kh« kÕt; chÊt l−ìi hång,
rªu l−ìi vµng nhên; m¹ch phï s¸c hoÆc ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ phong gi¶i biÓu - thanh nhiÖt hãa ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “ng©n kiÒu t¸n” gia gi¶m:
Ng©n hoa 15g Liªn kiÒu 12g
Hoµng cÇm 12g Tróc lÞch 10g
TiÒn hå 10g ChÕ b¸n h¹ 10g
ChØ x¸c 12g T−¬i l« c¨n 15g
§¹m tróc diÖp 6g C¸t c¸nh 10g
Kinh giíi 5g Sinh cam th¶o 5g.
+ Gia gi¶m:
- §µm nhiÖt thÞnh, hµn nhiÖt v·ng lai th× gia thªm: sµi hå 12g, hoµng cÇm 15g, ng©n
hoa 20g, liªn kiÒu 15g.
- NÕu suyÔn tøc kh«ng thÓ n»m ngöa ®−îc ph¶i gia thªm: chÝch ma hoµng 10g, ®Þa long
15g.
- NÕu ®¹i tiÖn bÕ th× bá chØ x¸c vµ gia thªm: sinh ®¹i hoµng 15g, chØ thùc 12g.
2.1.3.ThÓ t¸o nhiÖt th−¬ng phÕ:
+ Ho khan kh«ng cã ®êm hoÆc ®êm Ýt khã kh¹c (khã long ®êm); mòi t¸o, häng kh«; ho
nhiÒu ngùc ®au, trong ®µm cã m¸u; kÌm theo sî l¹nh, ph¸t sèt (biÓu chøng); chÊt l−ìi ®á kh«
Ýt t©n, rªu l−ìi vµng máng; m¹ch phï s¸p hoÆc tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t©n l−¬ng thanh phÕ- nhuËn t¸o hãa ®µm.
http://www.ebook.edu.vn 35
+ Ph−¬ng thuèc: “tang h¹nh thang” gia vÞ.
§«ng tang diÖp 10g S¬n chi tö 10g
Sa s©m 10g TriÕt bèi mÉu 10g
H¹nh nh©n 10g Hoµng cÇm 10g
T−íc l«i b× 10g §¹m ®Ëu xÞ 6g.
Qua l©u b× 10g
+ Gia gi¶m:
- NÕu sèt cao th−¬ng t©n th× gia thªm: sinh th¹ch cao 20 - 30g (s¾c tr−íc), m¹ch m«n
®«ng 15g, tri mÉu 12g.
- §¹i tiÖn t¸o th× thªm: huyÒn s©m 12g, qua l©u nh©n 10g.
2.2. Thêi kú m·n tÝnh kÐo dµi:
2.2.1.ThÓ phÕ khÝ hao h−:
+ TiÕng ho trong râ ®a phÇn ho ®¬n thuÇn, kh¹c ®êm trong lo·ng, s¾c tr¾ng, l−îng Ýt; ®a
sè bÖnh nh©n cã tù h·n (dÔ ®æ må h«i), sî giã, th−êng dÔ c¶m m¹o; chÊt l−ìi nhît hång, rªu
l−ìi tr¾ng máng; m¹ch huyÒn tÕ mµ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ Ých phÕ khÝ - cè biÓu hãa ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “ngäc b×nh phong t¸n” hîp “tr¹ch ®«ng thang” gia gi¶m.
Hoµng kú 20g B¹ch truËt 10g
Phßng phong 12g Tr¹ch tÊt 10g
TiÒn hå 12g ChÕ b¸n h¹ 10g
ChØ x¸c 10g Tö uyÓn 12g
C¸t c¸nh 6g TrÇn b× 10g.
Cam th¶o 5g
+ Gia gi¶m:
- Cã biÓu chøng sî l¹nh, ph¸t sèt th× gia thªm: chÝch ma hoµng 10g, sinh kh− ¬ng
2 - 3 l¸t.
- Ho nhiÒu th× gia thªm: kho¶n ®«ng hoa 12g, b¸ch bé 10g.
2.2.2.ThÓ tú h− ®µm trë:
+ TiÕng ho nÆng ®ôc, ho thµnh c¬n, ®µm nhiÒu s¾c tr¾ng mµ dÝnh hoÆc trong láng, ®ªm
nÆng ngµy nhÑ, ngùc bông tøc ®Çy, mÆt bñng bÖu, ®¹i tiÖn láng n¸t, chÊt l−ìi nhît hoÆc bÖu
mÒm, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, rªu tr¾ng hoÆc tr¾ng nhên, m¹ch nhu ho¹t.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ kiÖn tú - hãa ®µm chØ kh¸i.
+ Ph−¬ng thuèc: “trÇn h¹ lôc qu©n tö thang” gia gi¶m.
http://www.ebook.edu.vn 36
Th¸i tö s©m 25g B¹ch truËt 12g
Phôc linh 15g TrÇn b× 12g
B¸n h¹ 10g C¸t c¸nh 10g
H¹nh nh©n 10g Tróc nhù 10g .
QuÊt h¹ch 6g
+ Gia gi¶m:
- KhÝ nghÞch ®µm nhiÒu th× gia thªm: t« tö 10g, toµn phøc hoa 10g (bao tiÓu).
- ¡n kÐm ph¶i gia thªm: sa nh©n 10g, b¹ch ®Ëu khÊu 10g.
- Ngùc tøc, bông tr−íng th× gia thªm: chØ x¸c 15g, hËu ph¸c 12g.
2.2.3. ThËn bÊt n¹p khÝ:
+ VËn ®éng (g¾ng søc) khÝ suyÔn, khÝ ®o¶n, tiÕng ho trÇm thÊp, ®a phÇn ho c¬n nÆng vÒ
nöa ®ªm; kh¹c ®êm s¾c tr¾ng láng lo·ng, dÝnh trßn, l−îng ®êm t−¬ng ®èi nhiÒu; ®a sè cã khã
thë t¾c nghÏn; thËm chÝ nÆng kh«ng n»m ngöa ®−îc, sî l¹nh, l−ng gèi ®au mái; l−ìi nhît bÖu,
r×a l−ìi cã h»n r¨ng; m¹ch trÇm tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n thËn n¹p khÝ - hãa ®µm b×nh suyÔn.
+ Ph−¬ng thuèc: “(kim quÜ) thËn khÝ hoµn” gia gi¶m.
Nhôc quÕ 15g Phô phiÕn (tr−íc) 10g
Sinh ®Þa 15g S¬n thï du 20g
Hoµi s¬n d−îc 20g §an b× 10g
Ngò vÞ tö 10g Phôc linh 20g
Tr¹ch t¶ 10g Bæ cèt chØ 15g.
Hå ®µo nhôc 15g
+ Gia gi¶m:
- NÆng h− nh−îc th× gia thªm: nh©n s©m 10 - 15g, c¸p giíi 10g.
- §µm khÝ tô thùc ph¶i gia thªm: t« tö 15g, trÇn b× 10g, chÕ b¸n h¹ 10g.
- NÕu m«i, l−ìi máng; tay ch©n xanh tÝa, m¹ch kÕt ®¹i th× gia thªm: ®an s©m 12g, xuyªn
khung 12g, xÝch th−îc 10g.
2.2.4 PhÕ thËn ©m h−:
+ Ho khan kh«ng ®µm hoÆc Ýt ®µm, ®µm dÝnh trßn kh«ng dÔ kh¹c ra, khÝ ®o¶n, vËn ®éng
khã thë t¨ng lªn, miÖng kh« häng r¸o, ngò t©m phiÒn nhiÖt, triÒu nhiÖt tù h·n, ®Çu cho¸ng m¾t
hoa, l−ng ®au mái, l−ìi hång Ýt rªu hoÆc xanh lôc kh«ng rªu Ýt t©n, m¹ch tÕ s¸p hoÆc tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− ©m nhuËn phÕ, chØ kh¸i hãa ®µm.
+ Ph−¬ng thuèc: “b¸ch bé cè kim thang” gia gi¶m.
http://www.ebook.edu.vn 37
Sinh ®Þa 15g Thôc ®Þa 15g
Ngò vÞ tö 12g B¸ch bé 20g
HuyÒn s©m 10g M¹ch m«n 30g
Sa s©m 30g Xuyªn bèi mÉu 10g
Tang diÖp 10g Tö uyÓn 12g
Kho¶n ®«ng hoa 12g
+ Gia gi¶m:
- Ho mµ khÝ xóc th× gia thªm: kha tö 12g, c¸p giíi 5g (uèng bét).
- TriÒu nhiÖt ph¶i gia thªm: thËp ®¹i c«ng lao diÖp 15g, hå hoµng liªn 6g, th− giíi b¹ch
c¨n 10g.
- Trong ®µm cã m¸u th× gia thªm: ®an b× 10g, chi tö 6g, tiªn c−íc th¶o 20g, a giao 10g.
2.3. Thêi kú æn ®Þnh l©m sµng (ho·n gi¶i)
• ThÓ ©m - d−¬ng ®Òu h−:
+ Khi vËn ®éng khÝ bÊt tóc, thiÕu khÝ, lo¹n ng«n, h×nh hµn chi l¹nh; ®Çu cho¸ng, t©m
quÝ, tù h·n; nam giíi ho¹t tinh d−¬ng nuy; n÷ giíi kinh nguyÖt kh«ng ®Òu hoÆc bÕ kinh; l−ìi
®á Ýt rªu hoÆc l−ìi nhît h×nh bÖu, r×a l−ìi cã h»n r¨ng; m¹ch vi tÕ mµ s¸c hoÆc h− ®¹i v« lùc
(c¨n).
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: trÞ ©m bæ d−¬ng Ých khÝ ho¹t huyÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “hµ sa ®¹i t¶o hoµn” gia gi¶m:
Nh©n s©m (uèng riªng) 10g B¹ch truËt 10g
§−¬ng qui 10g ChÝch hoµng kú 30g
ViÔn trÝ 6g Léc gi¸c 10g
Toan t¸o nh©n 10g B¹ch th−îc 20g
C©u kû tö 15g Hoµi s¬n d−îc 30g
Tö hµ sa 20g Phôc linh 12g.
Thôc ®Þa 15g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu l¹c huyÕt, triÒu nhiÖt, tù h·n th× bá: léc gi¸c, tö hµ sa; gia thªm: a giao 15g (hoµ
uèng t−¬i), tri mÉu 12g, hoµng b¸ 10g.
- NÕu chi l¹nh phï thòng râ th× gia thªm: quÕ chi 12g, chÕ phô phiÕn 10g, can kh−¬ng
6g.
3 . C¸c ph − ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
3.1. Ch©m cøu:
http://www.ebook.edu.vn 38
+ H¸o suyÔn nÆng th× dïng huyÖt: phÕ du, tam ©m giao.
+ §µm träc trë phÕ gia thªm huyÖt: phong long, trung qu¶n. PhÕ tú khÝ h− th× thªm
huyÖt tóc tam lý.
+ PhÕ thËn l−ìng h− thªm: quan nguyªn, thËn du.
+ Thùc chøng dïng t¶ ph¸p, h− chøng dïng bæ ph¸p.
3.2. Tiªm huyÖt (thñy ch©m):
+ DÞch ®an s©m 2 - 4 ml tiªm vµo huyÖt tóc tam lý (ph¶i, tr¸i thay ®æi), mçi tuÇn 2 - 3
lÇn, 2 th¸ng lµ 1 liÖu tr×nh (kh«ng cã t¸c dông phô vµ chèng chØ ®Þnh) (§¹i häc Trung y -
Th−îng H¶i, 1998).
3.3. Ên ®iÖn xung (Ên ®iÓm):
T¸c ®éng vµo c¸c huyÖt: phÕ du, ®¶n trung hoÆc ®¹i chïy, thiªn ®ét. 2 nhãm huyÖt thay
®æi, mçi ngµy 1 nhãm, liªn tôc trÞ liÖu 2 - 3 th¸ng.
3.4. §¾p d¸n:
B¹ch giíi tö 30g, b¹ch phµn 30g;tÊt c¶ t¸n bét mÞn; gia thªm l−îng thÝch hîp b¸ch diÖp
phÊn. Dïng d−íi d¹ng hå, mçi tèi tr−íc khi ®i ngñ lÊy thuèc d¸n vµo huyÖt: phÕ du, ®Þnh
suyÔn, tóc tam lý. Sau khi ®¾p d¸n 12h th× thay thuèc; 10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.
3.4. §¬n thuèc nghiÖm ph−¬ng:
B¸ch bé c¨n 250g ph¬i kh« t¸n bét, luyÖn mËt l−îng thÝch hîp. Th−êng uèng sau khi
¨n, mçi lÇn 1 nöa sung phôc (hoµ n−íc s«i uèng).
4 . Tinh hoa l©m sµng:
Theo nghiªn cøu cña Tr−¬ng VÜ - ViÖn y häc Trung y - S¬n §«ng, (1996): vËn dông
“phï chÝnh - trõ tµ” ®iÒu trÞ viªm phÕ qu¶n m·n tÝnh kÐo dµi ®¹t kÕt qu¶ 97,5%.
+ Bµi thuèc gåm:
TÝa t« diÖp 12g, quÊt b×, hoµng cÇm, chØ x¸c, chÕ b¸n h¹, h¹nh nh©n mçi thø ®Òu 9g.
C¸t c¸nh, chÝch ma hoµng mçi thø ®Òu 6g.
Phôc linh 15g, hoµng kú 20 - 30g, ®¼ng s©m 15 - 25g.
+ Gia gi¶m: d©m d−¬ng ho¾c 9 - 15g, kû tö 9 - 12g.
- NÕu ho nÆng th× gia thªm: kho¶n ®«ng hoa, tö uyÓn, xuyªn bèi.
- NÕu suyÔn tøc nÆng th× gia thªm: t« tö, ®×nh lÞch tö.
- NÕu mòi t¾c, ch¶y n−íc trong láng th× thªm: tÕ t©n, quÕ chi.
Mçi ngµy 1 thang s¾c uèng, uèng 6 ngµy th× ngõng 1 ngµy, dïng liÒn trong 8 tuÇn (theo
nghiªn cøu cña Tr−¬ng VÜ - ViÖn Y häc Trung y - S¬n §«ng, 1996).



http://www.ebook.edu.vn 39
ng©n tiÕt bÖnh
(bÖnh vÈy nÕn)
1 . §¹i c − ¬ng.
1.1. Nguyªn nh©n sinh bÖnh theo Y häc hiÖn ®¹i vµ Y häc cæ truyÒn .
1.1.1.Theo quan ®iÓm YHH§ .
BÖnh vÈy nÕn lµ bÖnh ngoµi da kh¸ phæ biÕn, th−êng chiÕm tû lÖ tõ 3 - 5% trong tæng
sè bÖnh da ë c¸c khoa da liÔu; chiÕm 0,5 - 3% trong tæng sè d©n ë c¸c n−íc ch©u ¢u. C¨n
nguyªn, c¸ch di truyÒn cña bÖnh vÈy nÕn th× ch−a ®−îc râ, nh−ng thÓ ®Þa vÈy nÕn hay vÈy nÕn
tiÒm tµng ®Õn nay ®· ®−îc x¸c ®Þnh râ rµng, gen vÈy nÕn n»m ë nh÷ng nhiÔm s¾c thÓ sè 6, cã
liªn quan ®Õn kh¸ng nguyªn b¹ch cÇu ng−êi (HLA), ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo, ®Õn tù
kh¸ng thÓ.
BiÓu hiÖn chñ yÕu ë bÖnh vÈy nÕn lµ t¨ng nhanh líp th−îng b×, bëi ho¹t ®éng ph©n nh©n
vµ sù tæng hîp ADN cña tÕ bµo ®¸y (th−êng nhanh h¬n b×nh th−êng tíi 8 lÇn). Chu kú tÕ bµo
rót ng¾n h¬n 12 lÇn, chu chuyÓn tÕ bµo tõ ®¸y lªn líp sõng rót ng¾n h¬n 8 lÇn dÉn ®Õn dµy
sõng, rèi lo¹n biÖt hãa tÕ bµo sõng, nhiÒu vÈy ¸ sõng vµ bong vÈy (TÇn V¹n LËp, Lý Trung
Ph¸c- Tµi liÖu Y viÖn Trung s¬n vµ §¹i häc Y khoa Th−îng H¶i, 1988; Vu Qu©n Ngäc - B¾c
Kinh, 1993).
VÒ ®iÒu trÞ, hiÖn nay cßn rÊt nhiÒu khã kh¨n, ch−a cã ph−¬ng ph¸p nµo ch÷a khái bÖnh
vÈy nÕn nh−ng cã nhiÒu ph−¬ng ph¸p lµm s¹ch tæn th−¬ng vÈy nÕn b»ng c¸c thuèc t©n d−îc.
NhiÒu t¸c gi¶ ph−¬ng t©y ®· ghÐp tñy ®ång lo¹i vµ truyÒn kh¸ng thÓ ®¬n dßng CD4 ®Ó ®iÒu trÞ
bÖnh vÈy nÕn cã hiÖu qu¶. Mét sè t¸c gi¶ Trung Quèc ®· dïng ph¸ cè chØ (h¹t ®Ëu miªu) hoÆc
b¹ch chØ, mét trong hai vÞ thuèc trªn kÕt hîp víi chiÕu tia tö ngo¹i (sãng ng¾n) dµi ngµy cµng
lµm s¹ch tæn th−¬ng vÈy nÕn. Cã ®iÒu lµ hay t¸i ph¸t vµ nh÷ng ®ît t¸i ph¸t th−êng lµ rÇm ré vµ
nÆng h¬n. MÆt kh¸c, t¸c dông phô cña c¸c thuèc t©n d−îc th−êng ®Ó l¹i biÕn chøng nÆng nÒ vÒ
øc chÕ chøc n¨ng tñy x−¬ng, t¨ng khèi l−îng gan, biÕn ®æi chøc n¨ng thËn, b¹ch cÇu gi¶m,
thiÕu m¸u nghiªm träng, loÐt èng tiªu hãa. V× vËy, kÕt qña ®iÒu trÞ bÖnh vÈy nÕn b»ng YHH§
rÊt h¹n chÕ (Vu Qu©n Ngäc, B¹ch VÜnh Ba - B¾c Kinh, 1993).
1.1.2. Theo Y häc cæ truyÒn (YHCT):
BÖnh vÈy nÕn ®· ®−îc m« t¶ rÊt sím trong nh÷ng bÖnh danh: ng−u b× tiªn, tïng b× tiªn
vµ hiÖn nay lµ ng©n tiÕt bÖnh. VÒ c¨n nguyªn, bÖnh th−êng do b¶n t¹ng lµ huyÕt nhiÖt khi gÆp
ph¶i c¸c yÕu tè lôc d©m phong, hµn, nhiÖt, t¸o, thÊp sÏ cã c¸c biÓu hiÖn kh¸c nhau. Nh−ng l©m
sµng th−êng tËp trung vµo 3 thÓ lín: huyÕt h−, huyÕt nhiÖt vµ huyÕt ø; khi cã nhiÔm trïng lµ
thÓ nhiÖt ®éc. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ chÝnh lµ phï trî chÝnh khÝ, trõ tµ, ®iÒu hßa khÝ - huyÕt ®·


http://www.ebook.edu.vn 40
mang l¹i kÕt qña t−¬ng ®èi tèt, h¹n chÕ t¸c dông phô vµ n©ng cao hiÖu qña ®iÒu trÞ cña c¸c
thuèc t©n d−îc.
1.2. Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n thÓ bÖnh theo YHH§
Theo tµi liÖu cña TrÇn V¹n LËp, Lý Trung Ph¸c - Th−îng H¶i (1988), chÈn ®o¸n x¸c
®Þnh dùa vµo kÕt qu¶ gi¶i phÉu bÖnh lý. BiÓu hiÖn sõng vµ ¸ sõng t¨ng sinh dµy lªn c¸c nhó
th−îng b× lín vµ ¨n s©u xuèng ch©n b×, ¸p xe nhá ë trong líp sõng vµ líp gai, tho¸i hãa hèc
cña c¸c tÕ bµo gai, líp th−îng b× trªn c¸c nhó ch©n b× máng.
1.2.1. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo:
+ Ph−¬ng ph¸p c¹o Brocque:
- SÈn ®á, kÝch th−íc tõ b»ng ®Çu ®inh ghim ®Õn b»ng mãng tay, ®ång xu hoÆc m¶ng
b¸m to b»ng bµn tay; ranh giíi râ, sê n¾n thÊy cém, mµu ®á t−¬i.
- VÈy trªn nÒn sÈn ®á, cã vÈy mµu ¸nh b¹c phñ thµnh nhiÒu líp dµy hoÆc máng, c¹o dÔ
bong nh− c¹o vµo s¸p nÕn.
- X¸c ®Þnh theo ph−¬ng ph¸p c¹o Brocque, dÊu hiÖu vÕt nÕn chøng tá cã dµy sõng vµ ¸
sõng; dÊu hiÖu mµng máng bong ®−îc rÊt cã ý nghÜa, sù t¨ng sinh líp ®¸y; dÊu hiÖu h¹t s−¬ng
m¸u chøng tá cã t¨ng sinh mao m¹ch nhó b× vµ t¨ng nhó.
+ Ph©n lo¹i vÈy nÕn ë da dùa theo h×nh d¹ng vµ kÝch th−íc: thÓ chÊm, thÓ giät, thÓ ®ång
tiÒn, thÓ m¶ng...
- Ph©n lo¹i vÈy nÕn chung: vÈy nÕn th«ng th−êng, vÈy nÕn thÓ khíp, vÈy nÕn thÓ môn
mñ toµn th©n hoÆc khu tró.
1.2.2. §¸nh gi¸ møc ®é tæn th−¬ng theo c¸ch tÝnh PASI cña Sayed (Paris, 1997).
+ C¸ch cho ®iÓm PASI (psoriasis area severity index):
Nh»m ®¸nh gi¸ møc ®é nÆng, gåm 3 chØ tiªu:
- §á da (erythema).
- NhiÔm cém (infltration).
- Bong vÈy (decrustation).
Ba chØ tiªu ®−îc tÝnh theo diÖn tÝch da bÞ tæn th−¬ng trªn tæng diÖn tÝch vïng: ®−îc ký
hiÖu chung lµ (A); ký hiÖu cho tõng vïng: ®Çu (H), chi trªn (U), th©n m×nh (T), chi d−íi (L).
§¸nh gi¸ vÒ møc ®é cho ®iÓm tõ 0 ®Õn 4: kh«ng cã tæn th−¬ng (0 ®iÓm), tæn th−¬ng nhÑ (1
®iÓm), tæn th−¬ng võa (2 ®iÓm), tæn th−¬ng nÆng (3 ®iÓm) tæn th−¬ng rÊt nÆng (4 ®iÓm).
+ C¸ch tÝnh diÖn tÝch riªng cho tõng vïng:
Kh«ng cã tæn th−¬ng : 0 ®iÓm
Tæn th−¬ng d−íi 10% : 1 ®iÓm
10 - < 30% : 2 ®iÓm

http://www.ebook.edu.vn 41
30 - < 50% : 3 ®iÓm.
50 - < 70% : 4 ®iÓm.
70 - < 90% : 5 ®iÓm.
90 - < 100%: 6 ®iÓm.
+ C¸ch tÝnh PASI tõng vïng:
Nh©n sè ®iÓm chØ sè nÆng (®á, cém, vÈy) víi diÖn tÝch vïng vµ nh©n víi h»ng sè (®Çu =
0,1; chi trªn = 0,2; th©n m×nh = 0,3; chi d−íi= 0,4).
PASI chung = 0,1 (Eh + Ih + Dh). Ah + 0,2 (Eu + Iu + Du). uA +
0,3 (Et + It + Dt). At + 0,4(EL + IL + DL). AL
+ Qui −íc PASI:
PASI < 3 lµ nhÑ .
3 < PASI 15 lµ nÆng.
+ §¸nh gi¸ tiÕn triÓn cña bÖnh:
Cø 15 hoÆc 30 ngµy quan s¸t vµ tÝnh ®iÓm 1 lÇn:
- KÕt qu¶ = (®iÓm PASI ban ®Çu - ®iÓm PASI quan s¸t).
- Sù chªnh lÖch gi÷a hai chØ sè PASI cµng cao th× bÖnh tiÕn triÓn cµng tèt vµ ng−îc l¹i.
2 .BÖnh vÈy nÕn theo y lý cæ truyÒn.
2.1. Kh¸i niÖm.
+ BÖnh vÈy nÕn ®−îc YHCT m« t¶ rÊt sím, cïng ra ®êi víi N¹n Néi Kinh lµ nh÷ng
bÖnh danh “Tïng b× tiªn, Ng−u b× tiªn “ trong “B× phu bÖnh” nghÜa lµ chøng ngøa, sÈn ë da.
Theo y lý cæ truyÒn lµ bÖnh m·n tÝnh, t¸i ph¸t liªn tôc, ®a phÇn ph¸t sinh ë tø chi, mÆt bªn ®ïi,
®Çu gèi, c¼ng ch©n, mÆt ngoµi tay, ch©n vµ vïng ®Çu. Tæn th−¬ng chñ yÕu lµ nh÷ng sÈn cém
kiÓu ®èm, ®¸m hoÆc m¶ng, ®á hoÆc tr¾ng mèc nh− s¸p nÕn vµ ngøa.
2.2. Nguyªn nh©n bÖnh lý.
+ BÖnh thuéc b¶n t¹ng vµ tr¹ng th¸i thiªn th¾ng; khëi ph¸t th−êng do yÕu tè thuËn lîi
phong tµ, nhiÖt tµ kÕt tô ë b× phu mµ dÉn ®Õn tµ khÝ uÊt tô, trÖ l©u ngµy sinh ra nhiÖt (biÓu hiÖn
lµ nèt sÈn ®á, vÈy). KhÝ - huyÕt kh«ng l−u th«ng, nªn da kh«ng ®−îc nu«i d−ìng ®Çy ®ñ sinh
ra sÈn ®á, vÈy nhiÒu h¬n, ngøa liªn tôc.
+ BiÖn chøng vµ thÓ l©m sµng: thêi kú ®Çu cña bÖnh chñ yÕu lµ s¬ phong thanh nhiÖt th×
th−êng ph¶i chän dïng c¸c lo¹i thuèc l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc. BÖnh l©u ngµy , khÝ - huyÕt bÊt tóc
sinh ra phong hãa t¸o th× ph¶i lÊy d−ìng huyÕt trõ phong .
2.3.ThÓ bÖnh huyÕt nhiÖt phong thÊp (thêi kú tiÕn triÓn).


http://www.ebook.edu.vn 42
+ MÆt da næi lªn sÈn ®á hoÆc tÝm, cã thÓ nhá nh− ®inh ghim, cã thÓ tô l¹i thµnh tõng
®¸m, m¶ng; bÒ mÆt da t¨ng sinh nhiÒu tÇng, tr¾ng nh− s¸p nÕn, ngøa nhiÒu, sau khi bong ®i ®Ó
l¹i líp da ®á vµ cã ®iÓm xuÊt huyÕt nhá, chÊt l−ìi th−êng ®á, rªu l−ìi h¬i vµng; m¹ch huyÒn
s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc - s¬ phong thanh nhiÖt.
+ Ph−¬ng thuèc:
Cóc hoa 12g Th−¬ng nhÜ tö 12g
Khæ s©m 12g Kim ng©n hoa 16g
XÝch th−îc 12g Thæ phôc linh 20g
§an b× 8g Sinh ®Þa 16g.
Cam th¶o 8g
2.4.ThÓ huyÕt h− phong t¸o.
+ C¸c tæn th−¬ng thµnh ®¸m, m¶ng, sÈn cém, th−êng cã mµu hång ®á hoÆc tÝm nhît,
cã thÓ cã s¾c hång x¸m th©m. Thêi kú nµy, ngøa gi¶m, hÇu nh− kh«ng ngøa; tæn th−¬ng da
thu nhá h¬n, cã chç tù tiªu ®i hoµn toµn (biÕn mÊt ®ét ngét hoÆc tõ tõ), chØ cßn l¹i mÆt da
tr¾ng b¹c ph¼ng; ¨n uèng, ®¹i tiÓu tiÖn vµ mäi sinh ho¹t trong thêi kú nµy hÇu nh− b×nh
th−êng; rªu l−ìi vµng máng, chÊt l−ìi hång nhît; m¹ch ®íi huyÒn hoÆc huyÒn mµ tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lµ d−ìng huyÕt khu phong.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng:
§−¬ng qui 12g Thñ « ®á 16
§an b× 12g Sinh ®Þa 16g
ThuyÒn tho¸i 8g B¹ch tËt lÖ 12g
Phßng phong 12g ¤ tiªu xµ 16g.
2.5. Thuèc b«i ngoµi th−êng dïng chung cho c¶ hai thÓ trªn:
+ D¹ng cao ng−u b× tiªn:
Hïng hoµng, l−u hoµng, long n·o, kh« phµn, minh phµn; tÊt c¶ ®Òu hai ph©n, thªm hång
phµn 1 ph©n. TÊt c¶ t¸n bét, chÊm hoÆc b«i lªn trªn chç tæn th−¬ng (thuèc rÊt ®éc kh«ng ®−îc
b«i lªn gÇn m«i, miÖng, mòi, m¾t...)
+ §¹i phong tö nh©n:
Ma nh©n 16g Méc triÕt tö 12g
Thñy ng©n 12g Long n·o 12g.
TÊt c¶ nÊu thµnh cao, b«i ngµy 2 lÇn trong 2 ngµy.
+ B«i cao mÒm th¹ch lùu b×:

http://www.ebook.edu.vn 43
Long n·o 1g, acid cacbonic 1ml , bét th¹ch lùu b× 15g, phµn thæ l©m 100g. TÊt c¶ nÊu
thµnh cao láng (hoÆc dïng bét th¹ch lùu b× 1 ph©n, dÇu võng 3 phÇn - luyÖn thuèc thµnh d¹ng
hå ®Ó b«i).
2.6. Ch©m cøu:
+ Cã thÓ dïng ®iÖn ch©m:
- C¸c huyÖt ë chi trªn: khóc tr×, néi quan, thÇn m«n.
- C¸c huyÖt ë chi d−íi: huyÕt h¶i, phi d−¬ng, tam ©m giao.
Mçi ngµy 1 lÇn, mçi lÇn 3 - 5 huyÖt, 15 lÇn lµ 1 liÖu tr×nh.
+ NhÜ ch©m: th−êng dïng c¸c ®iÓm nh−: thÇn m«n, phÕ, néi tiÕt, giao c¶m.
2. 7. T− liÖu tham kh¶o vÒ biÖn chøng theo thÓ bÖnh:
Theo tµi liÖu “ Trung y chÈn liÖu häc bÖnh hiÖn ®¹i nan trÞ “ cña Vu Qu©n Ngäc (B¾c
Kinh, 1993).
2. 7.1. ThÓ huyÕt nhiÖt:
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt - trõ phong chØ tiªn.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: Hîp ph−¬ng “l−¬ng huyÕt ®Þa hoµng thang” vµ “tª gi¸c
®Þa hoµng thang” gia gi¶m (Ngo¹i khoa ®¹i thµnh).
-Thuèc: L−¬ng huyÕt ®Þa hoµng thang:
Sinh ®Þa 15 g §−¬ng qui 20 g
§Þa du 10 g Qui gi¸c 20 g
Hoµng liªn 10 g Thiªn hoa phÊn 15 g
Cam th¶o 10 g Th¨ng ma 6g
XÝch th−îc 15 g ChØ x¸c 12 g
Hoµng cÇm 12 g Kinh giíi. 20 g
- Tª gi¸c ®Þa hoµng thang (Thiªn kim yÕu ph−¬ng): Tª gi¸c, §an b×, vµ XÝch th−îc.
- Còng cã thÓ dïng kÕt hîp “thanh ®¹i Èm” hoÆc “t¶ qui Èm”. NÕu thÓ da ®á cã th× chän
dïng “thanh doanh thang”. NÕu cã sèt cao, thÇn h«n lo¹n ng«n cã thÓ cho thªm “an cung
ng−u hoµng hoµn” hoÆc “tö tuyÕt t¸n”.
2. 7.2. ThÓ huyÕt h−:
+ Th−êng gÆp vµo thêi kú tho¸i h− cña bÖnh, m·n tÝnh kÐo dµi, tæn th−¬ng da thu gän
hoÆc biÕn mÊt, ban ®á vµ bong vÈy gi¶m nhÑ , ngøa kh«ng nhiÒu, tæn th−¬ng da kh« t¸o, bÖnh
t×nh æn ®Þnh; chÊt l−ìi nhît hång, rªu l−ìi tr¾ng; m¹ch huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: D−ìng huyÕt t− ©m - trõ phong nhuËn t¸o.


http://www.ebook.edu.vn 44
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “§−¬ng qui Èm tö” hoÆc “d−ìng huyÕt nhuËn phu Èm”
gia gi¶m.
2. 7.3. ThÓ huyÕt ø:
+ Th−êng gÆp trong thêi kú tho¸i lui cña bÖnh, tæn th−¬ng da thu nhá, kh«ng sÈn cém,
vÈy ®ì dµy; s¾c ban hång x¸m hoÆc s¾c da chung quanh tæn th−¬ng hång x¸m, lê mê cã s¾c tè
da; chÊt l−ìi x¸m tÝa, cã ban ®iÓm ø huyÕt, rªu l−ìi tr¾ng hoÆc h¬i vµng; m¹ch huyÒn tÕ hoÆc
s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ho¹t huyÕt hãa ø -trõ phong chØ tiªn.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “§µo hång tø vËt thang” hoÆc “huyÕt phô trôc ø thang”
gia gi¶m.
2. 74. ThÓ phong thÊp tý trë:
+ Th−êng gÆp ë vÈy nÕn thÓ khíp, tæn th−¬ng da kh«ng nhiÒu ë th©n thÓ mµ tËp trung
vµo c¸c vïng khíp, c¸c khíp s−ng ®au h¹n chÕ vËn ®éng tø chi, thËm chÝ biÕn d¹ng hoÆc ph¸t
sèt, t©m phiÒn, ¨n kÐm; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi nhên tr¾ng; m¹ch huyÒn ho¹t mµ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Khu phong trõ thÊp - th«ng l¹c gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “§éc ho¹t tang ký sinh thang” gia gi¶m.
2. 7.5. NhiÖt ®éc tÝch thÞnh:
+ Th−êng gÆp ë thÓ môn mñ, tæn th−¬ng tËp trung nhiÒu ë tay, ch©n vµ ®Çu. NÕu nÆng
th× lan ra toµn th©n. Trªn nÒn da sÈn ®á låi lªn môn ®Çu nhän, ngøa, ®au vµ hãa mñ, s¾c tr¾ng
vµng xen kÏ, môn mäng n−íc hay t¸i ph¸t; cã khi ph¸t sèt, miÖng kh¸t, thËm chÝ mª s¶ng
(thÇn h«n lo¹n ng«n), ®¹i tiÖn bÝ kÕt, tiÓu tiÖn ng¾n ®á, chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng; m¹ch
ho¹t s¸c hoÆc huyÒn s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Tª gi¸c ®Þa hoµng thang” hîp ph−¬ng “ngò vÞ tiªu ®éc
Èm” gia gi¶m. Ngoµi ra phèi hîp víi ch©m ®æi bªn ®Ó ®iÒu trÞ. Trªn l©m sµng c¨n cø vµo t×nh
tr¹ng cô thÓ nÆng hay nhÑ kh¸c nhau, vÞ trÝ kh¸c nhau ®Ó gia gi¶m huyÖt vÞ.
3. Thuèc nghiÖm ph−¬ng:
+ “Thæ phôc linh hoµn”:
Thæ phôc linh 310g S¬n ®Ëu c¨n 250g
B¹ch tiªn b× 125g Th¶o hµ sa 250g
Hoµng d−îc tö 125g H¹ kh« th¶o 250g.
TÊt c¶ t¸n thµnh bét mÞn, trén mËt lµm viªn hoµn, mçi hoµn nÆng 6g, mçi ngµy ¨n 2
viªn hoµn.
- C«ng dông: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc.

http://www.ebook.edu.vn 45
- Chñ trÞ: Ng©n tiÕt bÖnh thÓ th«ng th−êng thêi kú tiÕn triÓn.
+ “S¬n b¹ch th¶o hoµn”:.
S¬n ®Ëu c¨n 40g B¹ch tiªn b× 90g
Th¶o hµ sa 90g H¹ kh« th¶o 45g
Ng− tinh th¶o 90g Sao tam l¨ng 45g
V−¬ng bÊt l−u hµnh 45g Sao nga truËt 45g.
§¹i thanh diÖp 45g
TÊt c¶ t¸n thµnh bét mÞn luyÖn mËt lµm hoµn, mçi viªn hoµn nÆng 9g, mçi mét ngµy
¨n 2 viªn hoµn
- C«ng dông: Thanh nhiÖt gi¶i ®éc - t¸n phong nhuyÔn kiªn.
- Chñ trÞ: Ng©n tiÕt bÖnh thÓ th«ng th−êng, da dµy, sõng nhiÒu.
+ “Thanh «n b¹i ®éc Èm”:
Qu¶ng tª gi¸c (t¸n bét nhá xung phôc) 30g
§an b× 9g Sinh ®Þa 30g
XÝch th−îc 9g Hoµng liªn 9g
Tri mÉu 9g Ng©n hoa 9g
Nguyªn s©m 9g C¸t c¸nh 9g
Sinh th¹ch cao 30g Hoµng cÇm 9g
Tróc diÖp 9g Liªn kiÒu 9g
Chi tö 9g Sinh cam th¶o 9g.
TÊt c¶ s¾c n−íc uèng ngµy 1 thang.
- C«ng dông: Thanh doanh l−¬ng huyÕt - thanh nhiÖt gi¶i ®éc.
- Chñ trÞ: VÈy nÕn thÓ ®á da do nhiÖt ®éc th−¬ng doanh.
+ “CÇm liªn ®Þa ®inh thang”:
Hoµng cÇm 9- -12g Hoµng liªn 9 - 12g
§Þa ®inh th¶o 12- 15g Th− cóc hoa 12
Hy thiªm th¶o 12 - 15g Th−¬ng nhÜ tö 12 - 15g
ThÊt diÖp nhÊt chi hoa 20 - 30g Sinh hoµng kú 12g.
Sinh cam th¶o 6 - 10g.
S¾c ngµy 1 thang chia 2 lÇn uèng.
- C«ng dông: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc.
- Chñ trÞ: ThÓ vÈy nÕn môn mñ ë tay ch©n do thÊp nhiÖt «n ®éc.
http://www.ebook.edu.vn 46
+ Riªng thÓ khíp:
Th−êng phèi hîp víi c¸c thuèc t− ©m gi¸ng háa, c−êng kiÖn c©n cèt, trõ phong thÊp.
Tãm l¹i: BÖnh vÈy nÕn lµ bÖnh b¶n t¹ng, chÈn ®o¸n dÔ, biÖn chøng ph−¬ng trÞ khã kh¨n.
Muèn ®iÒu trÞ l©u dµi ph¶i thay ®æi b¶n t¹ng, chñ yÕu lµ dïng thuèc uèng kÐo dµi ®Õn khi khái
bÖnh; b«i thuèc chØ lµ phèi hîp trong ®ît tiÕn triÓn.




Ch−¬ng III
biÖn chøng luËn trÞ bÖnh tiªu hãa


viªm loÐt d¹ dµy t¸ trµng
(vÞ qu¶n thèng)

I. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo quan ®iÓm Y häc hiÖn ®¹i.
+ Viªm loÐt d¹ dµy - t¸ trµng, mét bÖnh lý th−êng gÆp. Theo NguyÔn Xu©n Huyªn (Hµ
Néi, 2003): tØ lÖ m¾c bÖnh hµng n¨m kho¶ng 5-10% d©n sè thÕ giíi, ë c¸c n−íc ph¸t triÓn tØ lÖ
cßn cao h¬n: kho¶ng 10% d©n sè, hµng n¨m t¨ng kho¶ng 0,2%. ë ViÖt Nam tØ lÖ bÖnh chiÕm
kho¶ng 26% trong c¸c bÖnh néi khoa, ®øng hµng ®Çu vÒ c¸c bÖnh ®−êng tiªu ho¸ (T¹
Long,1999).
+ Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, tØ lÖ m¾c bÖnh ngµy cµng t¨ng bëi c−êng ®é lao ®éng cao
®¸p øng yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ; mÆt kh¸c do nh÷ng tiÕn bé cña nhiÒu ngµnh khoa häc nhÊt
lµ néi soi vµ xÐt nghiÖm m« häc gióp cho viÖc ph¸t hiÖn bÖnh sím vµ chÝnh x¸c. Tuy nhiªn
viÖc ®iÒu trÞ hiÖn nay cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n v× nguyªn nh©n sinh bÖnh phøc t¹p vµ ®a d¹ng:
chÕ ®é ¨n kh«ng hîp lý, sö dông thuèc kh«ng ®óng, rèi lo¹n ®iÒu hoµ vÒ thÇn kinh vµ thÇn
kinh thÓ dÞch. HiÖn nay gi¶ thuyÕt ®−îc nhiÒu ng−êi c«ng nhËn lµ sù mÊt c©n b»ng gi÷a yÕu tè
g©y loÐt vµ yÕu tè b¶o vÖ niªm m¹c d¹ dµy, v× vËy ®iÒu trÞ chñ yÕu lµ lµm gi¶m yÕu tè g©y loÐt
vµ t¨ng c−êng yÕu tè b¶o vÖ.
+ Tõ n¨m 1983, Marshall vµ Warren ®· x¸c ®Þnh nguyªn nh©n chÝnh g©y viªm loÐt d¹
dµy t¸ trµng lµ vi khuÈn Helicobacter pylori (Hp), nªn viÖc ®iÒu trÞ viªm loÐt d¹ dµy - t¸ trµng,
®· thu ®−îc kÕt qu¶ kh¶ quan h¬n, trong ph¸c ®å ®iÒu trÞ th−êng cã kÕt hîp tõ 2 - 3 lo¹i kh¸ng
sinh. Tuy nhiªn, nh÷ng kh¸ng sinh nµy ®Òu ph¶i nhËp ngo¹i vµ rÊt ®¾t tiÒn, mÆt kh¸c kh¶ n¨ng
kh¸ng thuèc cña trùc khuÈn Hp t¨ng rÊt nhanh vµ dao ®éng (5,9 - 46,6%).




http://www.ebook.edu.vn 47
1.2. C¬ chÕ bÖnh sinh loÐt d¹ dµy - t¸ trµng:

+ MÆc dï bÖnh loÐt d¹ dµy - t¸ trµng ®−îc m« t¶ tõ l©u trªn l©m sµng, nh−ng cho ®Õn
n¨m 1829 t¸c gi¶ Cruveiheir ng−êi Ph¸p míi b¾t ®Çu nghiªn cøu bÖnh sinh vµ cã nh÷ng m« t¶
tØ mØ nh÷ng tæn th−¬ng trªn bÒ mÆt niªm m¹c d¹ dµy - t¸ trµng, bÖnh diÔn biÕn m·n tÝnh, cã
tÝnh chÊt chu kú, bÖnh tiÕn triÓn nÆng lªn khi cã rèi lo¹n thÇn kinh thÓ dÞch hay cã rèi lo¹n vÒ
chøc n¨ng bµi tiÕt, ®Æc biÖt lµ chøc n¨ng b¶o vÖ niªm m¹c d¹ dµy - t¸ trµng. §· cã rÊt nhiÒu
c«ng tr×nh nghiªn cøu trªn thùc nghiÖm, hoÆc trªn l©m sµng; c¬ chÕ bÖnh sinh ®−îc ®Ò cËp ®Õn
®a d¹ng nh− lµ:

+ ThuyÕt tiªu m« cña Quinke (1852), cña Claude Bernard (1886):

+ T¸c nh©n g©y loÐt lµ do acid HCl cña Schwatz: “kh«ng cã acid - kh«ng cã loÐt”
(ThuyÕt c¬ häc cña Aschiff -1912).

+ ThuyÕt viªm nhiÔm cña Konjetzny (1925).

+ ThuyÕt thÇn kinh - dinh d−ìng cña Spiranski (1935)...

+ Ngoµi c¸c thuyÕt trªn, rÊt nhiÒu t¸c gi¶ cßn cho r»ng: viªm loÐt d¹ dµy - t¸ trµng cßn
h×nh thµnh do sù t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè thuËn lîi kh¸c nh−: yÕu tè gia ®×nh, vai trß cña thuèc
l¸, r−îu, sö dông thuèc - ho¸ chÊt...Tuy nhiªn, thuyÕt ®−îc nhiÒu c«ng nhËn vµ ®−îc nghiªn
cøu nhiÒu nhÊt ®Ó tõ ®ã ®Þnh h−íng ph−¬ng thøc ®iÒu trÞ lµ thuyÕt vÒ sù mÊt c©n b»ng gi÷a yÕu
tè b¶o vÖ vµ yÕu tè g©y loÐt:

+ YÕu tè b¶o vÖ: c¸c tÕ bµo tiÕt nhÇy tiÕt ra c¸c chÊt glucoprotein d¹ng keo bao phñ bÒ
mÆt d¹ dµy, ng¨n c¶n sù t¸c ®éng cña acid HCl, pepsin xuèng phÝa d−íi. Bicacbonat ®−îc tiÕt
ra bëi c¸c tÕ bµo biÓu m« niªm m¹c, gãp phÇn duy tr× ®é pH cña niªm m¹c d¹ dµy - t¸ trµng
vµo kho¶ng 6 - 7, 4, trong khi ®ã pH cña d¹ dµy rÊt thÊp vµo kho¶ng 1,5 - 2,2. MÆt kh¸ sù
cung cÊp m¸u, cung cÊp oxy cña m¹ng l−íi mao m¹ch niªm m¹c,còng gáp phÇn b¶o cÖ niªm
m¹c d¹ dµy.

+ YÕu tè tÊn c«ng: b×nh th−êng acid chlohydric vµ pepsin tån t¹i trong lßng d¹ dµy - t¸
trµng gióp cho qu¸ tr×nh tiªu ho¸ thøc ¨n, trong ®ã acid chlohydric ®ãng vai trß chÝnh cßn
pepsin ®ãng vai trß thø yÕu, pepsin ®−îc tiÕt d−íi d¹ng pepsinogen ®−îc ho¹t ho¸ thµnh
pepsin d−íi t¸c dông cña acid chlohydric.

+ Khi cã sù thiÕu hôt cña mét hoÆc nhiÒu yÕu tè b¶o vÖ dÉn tíi sù mÊt c©n b»ng gi÷a
yÕu tè b¶o vÖ - yÕu tè tÊn c«ng vµ dÉn tíi viªm loÐt.



http://www.ebook.edu.vn 48
+ Sö dông c¸c thuèc steroid vµ non - steroid lµm gi¶m sù tiÕt nhÇy cña niªm m¹c d¹
dµy, cã nghÜa yÕu tè b¶o vÖ bÞ thiÕu hôt dÉn ®Õn tæn th−¬ng niªm m¹c vµ g©y loÐt.

+ Ng−îc l¹i, sù t¨ng c−êng cña yÕu tè tÊn c«ng ®ãng vai trß chñ yÕu trong loÐt d¹ dµy -
t¸ trµng, c¸c biÓu hiÖn hay gÆp lµ sù t¨ng tiÕt acid trong d¹ dµy, hay do t¨ng ph¸t triÓn tÕ bµo
viÒn, t¨ng tiÕt gastrin... ®· lµm cho yÕu tè b¶o vÖ mÊt c©n b»ng víi yÕu tè tÊn c«ng nªn g©y
loÐt.

+ Tõ n¨m 1983, víi viÖc t×m ra Helicobacter.pylori lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n
g©y loÐt d¹ dµy - t¸ trµng, nh÷ng nghiªn cøu vÒ H.pylori ®· më ra mét h−íng míi vÒ bÖnh
sinh häc cña viªm loÐt d¹ dµy - t¸ trµng, trong ®ã H.pylori lµm mÊt c©n b»ng gi÷a yÕu tè tÊn
c«ng vµ yÕu tè b¶o vÖ.
1.3. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh:
+ Theo tµi liÖu Trung - T©y y kÕt hîp §iÒn §øc Léc B¾c Kinh, 2002 th× viªm loÐt d¹ dµy - t¸
trµng th−êng cã c¸c triÖu chøng:
- §au tøc th−îng vÞ, ¨n kÐm do ®Çy tr−íng kÌm theo n«n khan, î chua, î h¬i, rèi lo¹n tiªu ho¸,
®¹i tiÖn t¸o láng thÊt th−êng.
- BÖnh th−êng t¨ng lªn khi c¨ng th¼ng, lao ®éng qu¸ søc, c¶m l¹nh vµ ¨n uèng kh«ng ®iÒu hoµ.
- Khëi ph¸t cã thÓ cÊp hoÆc m¹n nh−ng trong bÖnh sö th−êng cã nh÷ng ®ît t¸i ph¸t.
- Chôp X quang cã h×nh ¶nh viªm loÐt d¹ dµy hoÆc t¸ trµng.
+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo néi soi d¹ dµy b»ng èng soi mÒm, SOLYMPUS; xÐt
nghiÖm m« bÖnh häc, gióp cho chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh.
2. BiÖn chøng luËn trÞ theo Y häc cæ truyÒn.
21. Ph¹m trï vÞ qu¶n thèng:
+ VÞ qu¶n thèng lµ mét ph¹m trï cña c¸c chøng bÖnh ®au th−îng vÞ kh«ng cã chu kú, do khÝ
huyÕt kh«ng ®iÒu hoµ, tú vÞ bÞ tæn th−¬ng gäi lµ vÞ qu¶n thèng , vÞ thèng.
+ TriÖu chøng: ®au th−îng vÞ kÌm theo rèi lo¹n tiªu ho¸ lµ chÝnh vµ th−êng gÆp lµ ®Çy
tr−íng bông trªn, î chua, cã thÓ ®au bông d−íi, ®Çy ch−íng. BÖnh hay t¸i ph¸t, cã lóc ®au liªn
miªn, cã lóc cã chu kú, ®iÒu trÞ khã khái, cã thÓ n«n ra m¸u, ®¹i tiÖn ph©n ®en, néi soi cã h×nh
¶nh viªm loÐt d¹ dµy.
+ Liªn hÖ víi YHH§: chøng vÞ thèng n»m trong viªm d¹ dµy m·n vµ cÊp tÝnh, loÐt èng
tiªu ho¸, RLTK chøc n¨ng hoÆc K d¹ dµy hoÆc c¸c bÖnh lý vïng tôy mËt gan ®Òu cã thÓ ®au
vïng th−îng vÞ, ®Òu cã thÓ tham kh¶o vÞ thèng ®Ó biÖn chøng luËn trÞ.
+ Nguyªn nh©n vµ c¬ chÕ bÖnh sinh:
- Khi míi ph¸t ®a phÇn lµ thùc chøng, bÖnh chñ yÕu ë d¹ dµy hoÆc gi÷a gan vµ d¹ dµy,
bÖnh cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn gan l©u ngµy chuyÓn thµnh h− chøng. Th−êng bÖnh t¹i tú nh−ng

http://www.ebook.edu.vn 49
còng liªn quan ®Õn h− thùc th¸c t¹p bëi v× tú vÞ ®ång bÖnh hoÆc can tú ®ång bÖnh. Ng−êi ta
®Òu thèng nhÊt nguyªn nh©n tµ ph¹m vÞ, ngo¹i tµ trong ®ã cã hµn tµ x©m nhËp vµo vÞ nhÊt lµ
mïa hÌ, thö nhiÖt hoÆc thÊp träc tµ ph¹m vÞ hoÆc gi÷a c¸c mïa (chuyÓn mïa) hay bÞ bÖnh do
c¸c tµ khÝ x©m ph¹m vµo vÞ lµm tæn th−¬ng vÞ khÝ dÉn ®Õn khÝ cã ng−ng trÖ, nÆng th× ho¸
gi¸ng thÊt th−êng dÉn ®Õn ®au th−îng vÞ. NÕu ®au do hµn ng−ng, ®a phÇn ®au d÷ déi; nÕu do
thö ®au tøc nãng r¸t; nÕu do thÊp träc ®au c¨ng tøc nÆng nÒ. Tïy theo nguyªn nh©n kh¸c nhau
mµ cã triÖu chøng l©m sµng kh¸c nhau.
+ Èm thùc thÊt tiÕt chñ yÕu do ¨n uèng v× vÞ khai khiÕu ë miÖng, nªn bông ®au, ng¹i ¨n,
khi ¨n uèng nãng l¹nh thÊt th−êng hoÆc thøc ¨n sèng l¹nh lµm tæn th−¬ng vÞ, khÝ c¬ kh«ng
®iÒu hoµ, th¨ng gi¸ng thÊt th−êng dÉn ®Õn vÞ qu¶n thèng, nguyªn nh©n th−êng gÆp trªn l©m
sµng lµ ¨n nhiÒu chÊt khã tiªu, uèng nhiÒu r−îu.
- Trªn l©m sµng hay kÕt hîp thÊp nhiÖt vµ t¸o nhiÖt t©n dÞch bÞ hao tæn dÉn ®Õn ¶nh
h−ëng tú.
+ T×nh chÝ bÞ tæn th−¬ng (c¨ng th¼ng kÐo dµi) ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng chuyÓn ho¸ cña
tú vÞ mµ dÉn ®Õn vÞ thèng. VÝ dô: khÝ uÊt nhiÒu dÉn ®Õn can khÝ, can khÝ thÊt th−êng sÏ kh«ng
®−îc ®iÒu ®¹t dÉn ®Õn can khÝ ph¹m vÞ, can vÞ bÊt hoµ, can tú bÊt hoµ. KhÝ huyÕt ø trÖ dÉn ®Õn
vÞ qu¶n thèng hoÆc suy nghÜ −u t− qu¸ ®é, tæn th−¬ng tú ¶nh h−ëng vËn ho¸ lµm cho th¨ng
gi¸ng thÊt th−êng ¶nh h−ëng khÝ c¬ dÉn ®Õn vÞ thèng.
+ Tú vÞ h− nh−îc do lao ®éng qu¸ søc hoÆc sau mÊt m¸u nhiÒu, bÖnh l©u ngµy kh«ng
khái dÉn ®Õn c¬ thÓ h− nh−îc - tú vÞ kh«ng vËn ho¸ ®−îc lµm ¶nh h−ëng vËn ho¸, chuyÓn ho¸,
khÝ c¬ trë trÖ - vÞ thèng sa c¸c t¹ng, sinh ra ©m hoµn néi sinh, vÞ l¹c mÊt «n d−ìng, bÖnh l©u
ngµy t©n dÞch hao tæn, vÞ mÊt nhu d−ìng, khÝ c¬ thÊt ®iÒu - vÞ thèng.
Chia 4 nguyªn nh©n trªn ng−êi ta thÊy vÞ qu¶n thèng quan hÖ mËt thiÕt gi÷a can, tú, vÞ.
Thêi kú ®Çu ë vÞ sau ¶nh h−ëng can, l©u ngµy ¶nh h−ëng tú hoÆc tú vÞ ®ång bÖnh, can vÞ ®ång
bÖnh.
VÞ thuéc d−¬ng thÝch nhuËn ghÐt t¸o chñ thu n¹p tiªu ho¸ thñy cèc, chñ gi¸ng xuèng, vÞ khÝ
chñ th¨ng do thêi kú ®Çu m¾c bÖnh bÞ −ng trÖ khÝ nghÞch nªn dÉn ®Õn n«n î.
2.2.BiÖn chøng luËn trÞ:
+ Hµn nhiÖt: hµn th−êng gÆp ë ng−êi cã tr¹ng th¸i hµn l−¬ng hoÆc ¨n qu¸ nhiÒu thøc ¨n
sèng l¹nh, bông ®au nhãi tõng c¬n; kh«ng gÆp Êm nãng th× gi¶m ®au. MiÖng nh¹t kh«ng
muèn ¨n; tr¸i l¹i häng kh« miÖng kh¸t hoÆc ®¾ng miÖng ®a phÇn thuéc vÒ nhiÖt.
+ Thùc h−: ®au bông liªn miªn, kh«ng cã chu kú, ®¹i tiÖn ph©n n¸t, î h¬i nhiÒu h¬n chua (h−)
- §au bông d÷ déi cã chu kú theo mïa, theo ¨n uèng, ®¹i tiÖn t¸o (thùc chøng).
+ KhÝ trÖ huyÕt ø: ®au bông d÷ déi, ®Çy tr−íng, î chua, l−êi nãi, ng¹i ®i l¹i, khi lµm
viÖc g¾ng søc ®au t¨ng lµ thuéc khÝ trÖ; tr¸i l¹i ®au bông nh− kim ch©m, dao c¾t, n«n ra m¸u,
®¹i tiÖn ph©n ®en thuéc huyÕt ø.

http://www.ebook.edu.vn 50
+ Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ: lý khÝ hoµ vÞ chØ thèng lµ ch÷a b¶n chÊt cña bÖnh nh−ng ph¶i
thÈm chøng cøu nh©n. NÕu tµ thùc th× trõ ®µm lµm träng, chÝnh h− th× phï chÝnh lµm ®Çu tiªn,
h− thùc th¸c t¹p th× tïy theo nguyªn nh©n mµ cã ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ phï hîp.
+ Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ: th«ng bÊt thèng, ®iÒu trÞ, lÊy th«ng lµ ®¹i ph¸p ®Ó bÊt thèng, khi
®au d¹ dµy cã thÓ ph¶i kÌm theo kiÖn tú t¸n hµn, tiªu thùc, lý khÝ, tiÕt nhiÖt ho¸ ø, trõ thÊp,
d−ìng ©m, d−ìng d−¬ng.
2.3. LuËn trÞ thÓ bÖnh:
+ VÞ khÝ trÖ:
- TriÖu chøng chñ yÕu vÞ qu¶n ch−íng ®au, ®au ngay sau khi ¨n, î h¬i, ng¹i ¨n, ¨n kÐm,
tiÒn sö: ¨n uèng kÐm, nguyªn nh©n kh«ng râ hoÆc ph¶i c¶m ngo¹i tµ, phong hµn, phong nhiÖt,
thö thÊp, chÊt l−ìi nhît, rªu tr¾ng dµy nhên hoÆc lµ tr¾ng máng hoÆc vµng máng, m¹ch ho¹t
th−êng thÊy phï ho¹t, phï s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lý khÝ, hoµ vÞ, chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: h−¬ng t« t¸n: t« diÖp, h−¬ng phô, trÇn b×, cam th¶o.
- NÕu kh«ng cã ngo¹i c¶m ph¶i dïng t« ng¹nh h¬n t« diÖp t¨ng c−êng lý khÝ gi¸ng
nghÞch.
- NÕu do ¨n uèng dÉn ®Õn bÖnh th× gia thªm binh lang, b¸n h¹, hËu ph¸c. NÕu phong
hµn dÉn ®Õn vÞ thèng th× dïng cao l−¬ng kh−¬ng;nÕu phong nhiÖt dïng b¹c hµ, kinh giíi; nÕu
thö thÊp dïng h−¬ng nhu.
+ Can vÞ khÝ trÖ:
- TriÖu chøng chñ yÕu; vÞ qu¶n ®Çy, ®au, ®au liªn miªn ra 2 m¹ng s−ên, ®au t¨ng khi
c¨ng th¼ng, uÊt øc, kÌm theo tinh thÇn uÊt øc, ®ªm ngñ kh«ng yªn giÊc, mÖt mái, kh«ng vui
vÎ, ¨n kÐm, rªu l−ìi máng tr¾ng, m¹ch huyÒn ho¹t.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can hoµ vÞ, lý khÝ chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: sµi hå s¬ can thang gia gi¶m.
Trong ph−¬ng tø nghÞch t¸n lµ khÝ huyÕt song ®iÒu lµm cho can ®−îc nu«i d−ìng, khÝ
huyÕt ®iÒu hoµ gia uÊt kim s¬ can gi¶i uÊt.
§au nÆng gia thªm huyÒn hå s¸ch, xuyªn luyÖn tö.
KhÝ uÊt ho¸ nhiÖt thªm s¬n chi (chi tö), ®an b×, bå c«ng anh.
+ VÞ trung uÈn nhiÖt:
- TriÖu chøng: vÞ qu¶n ®Òu nhiÖt (nãng), l¹nh th× gi¶m, nhiÖt th× nÆng lªn, kÌm theo
thÝch ¨n chÊt m¸t, loÐt niªm m¹c miÖng, l−ìi, ®¹i tiÖn t¸o kÕt, chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng
kh«, m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh vÞ, t¶ nhiÖt, hoµ chung, chØ thèng.
+ Bµi thuèc: t¶ t©m thang + kim linh t− t¸n (hîp ph−¬ng)
http://www.ebook.edu.vn 51
- T¶ t©m thang: thanh vÞ t¶ nhiÖt.
- Kim linh t− t¸n: kim linh t−, diªn hå s¸ch lý khÝ hoµ huyÕt chØ thèng.
- Thèng mµ bÊt t¸o, nhiÖt th«ng ®¾c trõ, tµ nhiÖt uÈn kÕt l©u ngµy dÉn ®Õn nhiÖt ®éc tæn
th−¬ng vÞ ¶nh h−ëng niªm m¹c d¹ dµy phï thòng dÉn ®Õn loÐt.
+ Ph−¬ng thuèc ®iÒu trÞ: tr−íc tiªn lµ thanh nhiÖt gi¶i ®éc: bå c«ng anh, kim ng©n hoa,
hæ tr−îng, ®iÒu trÞ d¹ dµy ph¶i cã ý nghÜa tÝch cùc tÊn c«ng.
+ Can vÞ uÊt nhiÖt:
- TriÖu chøng chñ yÕu: vÞ qu¶n ®au vµ cù ¸n, kÌm theo î chua, miÖng kh« ®¾ng, thÝch
uèng chÊt m¸t, phiÒn t¸o, h©y giËn d÷ c¸u g¾t, m¹ch ho¹t x¸c, chÊt l−ìi kh«, rªu vµng do khÝ
vÞ bÊt hoµ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh can hoµ nhiÖt, hoµ vÞ chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: hoµ can tiÔn gia gi¶m.
- Xuyªn bèi mÉu, th−îc d−îc, thanh b× lý khÝ, trÇn b×, ®an b×, s¬n chi thanh can tiÕt nhiÖt.
- VÞ qu¶n ®au, ®¾ng miÖng, häng kh«, n«n khan th× cã thÓ dïng tiÓu sµi hå thang.
- NÕu can nhiÖt x©m ph¹m ®¹i trµng dÉn ®Õn ®¹i tiÖn t¸o kÕt th× dïng th¶o quyÕt minh +
l« héi ®Ó thanh can t¶ nhiÖt.
+ HuyÕt ø trë trÖ:
- TriÖu chøng: vÞ qu¶n ®au nh− kim ch©m dao c¾t, ®au cè ®Þnh, cù ¸n.
- §au l©u ngµy sÏ hay t¸i ph¸t, kh«ng khái, s¾c mÆt xanh x¸m, kh«ng hång, n÷ kinh
nguyÖt kh«ng ®Òu, l−ìi ¸m, ban ®iÓm ø huyÕt, m¹ch x¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lý khÝ ho¹t huyÕt, høa ø chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: thÊt tiªu t¸n, t¸c dông ho¹t huyÕt, kh− ø th«ng lîi huyÕt
m¹ch, chØ thèng kÕt hîp bµi ®an s©m Èm: ho¹t huyÕt ho¸ ø dïng thªm håi h−¬ng, sa nh©n.
- NÕu khÝ trÖ huyÕt ø ®au kh«ng râ rµng do dïng c¸c thuèc h−¬ng t¸o qu¸ nhiÒu ph¶i
phèi hîp tø vËt thang ®Ó d−ìng huyÕt.
- HuyÕt ø tú vÞ h− ph¶i dïng tÝnh hoµng kú, ®¼ng s©m gióp hµnh huyÕt.
- HuyÕt ø l©u ngµy g©y xuÊt huyÕt ph¶i phèi hîp thuèc chØ huyÕt.
+ VÞ ©m bÊt tóc:
- TriÖu chøng: ®au th−îng vÞ, ®au ©m Ø liªn miªn, kh«ng muèn ¨n, ®Çy ch−íng khã chÞu,
häng kh«, m«i r¸o, ®¹i tiÖn t¸o kÕt, l−ìi bÖu mÒm, Ýt rªu hoÆc kh«ng rªu, m¹ch tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých vÞ thang + th−îc d−îc cam th¶o thang gia gi¶m: träng dông
sa s©m, ngäc tróc, m¹ch m«n, sinh ®Þa, th−îc d−îc, cam th¶o.
- KhÝ trÖ th× dïng trÇn b×, quÊt h¹ch, hoÌ hoa, bÖnh ngµy cµng nÆng hîp ph−¬ng kim
linh tö t¸n ®Ó chØ thèng.
http://www.ebook.edu.vn 52
- BÖnh l©u ngµy tæn th−¬ng t©n dÞch thªm l« c¨n, thiªn hoa phÊn, « mai ®Ó sinh t©n,
d−ìng dÞch.
- §¹i tiÖn t¸o kÕt: thªm ho¶ ma nh©n, qua l©u, uÊt quy nh©n.
- Can ©m ®Òu h− th× ®au lan lªn m¹ng s−ên ph¶i gia b¹ch th−îc, kû tö, sinh ®Þa ®Ó nhu
can.
+ Tú vÞ h− hµn.
- TriÖu chøng: ®au ©m Ø th−îng vÞ, gÆp l¹nh ®au d÷ déi, thÝch xoa bãp, ¨n thøc ¨n Êm nãng,
thiÖn ¸n, kÌm theo xanh nhît, mÖt mái, tø chi kh«ng Êm, ®¹i tiÖn láng n¸t, hay n«n n−íc trong chÊt
l−ìi bÖu nhît cã ngÊn r¨ng, rªu l−ìi tr¾ng máng, m¹ch trÇm tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n trung kiÖn tú.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng:
- Hoµng kú kiÕn trung thang gia gi¶m, hoµng kú bæ trung Ých khÝ.
- TiÓu kiÕn trung thang «n trung kiÖn tú.
- NÕu d−¬ng h− néi hµn nÆng cã thÓ dïng ®¹i kiÕn trung thang ®Ó ho¸ gi¶i, hoÆc gia phô
tö, nhôc quÕ ®Ó «n trung t¸n hµn.
- NÕu î chua gia hoµng liªn sao, ng« thï du sao, h¶i phiªu tiªu.
- N«n ra n−íc trong dïng bµi tiªu b¸n h¹ gia phôc linh thang hoÆc gia linh quÕ truËt thai
thang.
- Tú vÞ ®Òu h− d−¬ng h− néi hµn kh«ng râ rµng dïng h−¬ng sa lôc qu©n thang ®Ó ®iÒu
trÞ.
- NÕu huyÕt h− dïng qui tú kiÕn trung thang.
- NÕu trung khÝ h¹ h·m dïng bÓ trung Ých khÝ thang.
- Trªn l©m sµng thÊy vÞ c−êng tú nh−îc mµ th−îng nhiÖt, h¹ hµn còng cã thÓ Ýt gÆp
nh−ng ph¶i trõ ®au ch−íng vïng vÞ dïng b¸n h¹ t¶ t©m thang vµ hoµng liªn lý trung thang
hoÆc « mai hoµn.

3. Tinh hoa l©m sµng.
+ ChÕ phÈm thuèc HHG d¹ng bét ®−îc bµo chÕ tõ 8 vÞ thuèc cã nguån gèc thùc vËt ViÖt
Nam.Ba× thuèc do PGS TS Ng« QuyÕt ChiÕn Bé m«n khoa YHCT ViÖn 103 HVQY cung cÊp ,2005.
- B¹ch th−îc: Radix paeoniae albae lµ rÔ c©y hoa th−îc d−îc Paeonia lactiflorra Pall hä mao
l−¬ng Ranunculaceae)
- ¤ tÆc cèt: Os - Sepiae.lµ mai c¸ mùc bá vá cøng Sepia esculenta hoyle hä c¸ mùc Sepidae
- Cam th¶o: Radix Glycyrrhizae. Lµ rÔ c©y Glycyrrhiza uralensis Fish hä c¸nh b−ím
Papilionaceae



http://www.ebook.edu.vn 53
- Hoµng kú: Radix Astragali lµ rÔ c©y Astragalas membranaceus (Fish) Bunge hä ®Ëu
Fabaceae
-Xuyªn t©m liªn: Andrographis paniculata Nees lµ bé phËn trªn mÆt ®Êt cña c©y xuyªn t©m liªn
thuéc hä « r« Acanthaceae
- Nha ®¶m tö: Fructus Bruceae. Lµ h¹t qu¶ cña c©y Brucea javanica Merr hä thanh thÊt
Simarubaceae
- Xuyªn qui: Radix Angelicae sinensis lµ rÔ c©y ®−¬ng quy ë Tø xuyªn TQ hiÖn ta ®· di thùc
Angelica sinensis (oliv) Diels - hä hoa t¸n Umbelliferae
- B¸ tö nh©n: Semen thujae orientalin.lµ h¹t qu¶ c©y Thuja orieutalis L. hä tr¾c b¸ch
cupressaceae
C¸c vÞ thuèc trªn ®−îc phèi chÕ theo tØ lÖ: 2; 1,2; 2; 3; 0,1; 3; 1,2 ; ®ãng gãi 20g, ngµy
uèng 2 gãi lóc ®ãi hoÆc lóc ®au, 10 ngµy lµ mét liÖu tr×nh, mét ®ît ®iÒu trÞ gåm 2 liÖu tr×nh.
KÕt qu¶ ®iÒu trÞ VLDDTT rÊt kh¶ quan, hiÖu lùc diÖt Hp tèt .



viªm §¹i trµng m¹n


1 .Theo quan ®iÓm cña YHH§.
+ Viªm ®¹i trµng m¹n lµ mét bÖnh rÊt hay gÆp ë n−íc ta. BÖnh xuÊt hiÖn sau nhiÔm
khuÈn, nhiÔm ký sinh trïng ë ruét. BÖnh m¹n tÝnh, cã tõng ®ît tiÕn triÓn.
TÝnh chÊt võa viªm, võa lo¹n d−ìng lµm thay ®æi h×nh th¸i niªm m¹c ®¹i trµng cïng víi
rèi lo¹n chøc n¨ng vËn ®éng, chÕ tiÕt, hÊp thu cña ®¹i trµng.
- §Æc tr−ng cña bÖnh lµ: viªm tÊy, phï nÒ, th©m nhiÔm limphoxyt vµ plasmocyt vµo
niªm m¹c víi sù tiÕn triÓn liªn tiÕp cña qu¸ tr×nh teo ®Ðt niªm m¹c; tæn th−¬ng mao m¹ch, m¹t
®o¹n thÇn kinh vµ h¹ch limpho trong thµnh ruét.
- GÇn ®©y, khi xÐt nghiÖm huyÕt thanh cña mét sè bÖnh nh©n, ng−êi ta thÊy cã kh¸ng
thÓ kh¸ng ®¹i trµng nªn ng−êi ta cho r»ng bÖnh cã liªn quan ®Õn ph¶n øng tù th©n miÔn dÞch.
+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo:
- L©m sµng: ®au bông, tr−íng h¬i, s«i bông, rèi lo¹n ®¹i tiÖn (®¹i tiÖn nhiÒu lÇn, t¸o
láng thÊt th−êng, ph©n cã nhiÒu nhµy cã thÓ cã m¸u). Kh¸m thÊy thõng xÝch -ma (+) vµ ®au.
- Néi soi vµ kÕt qu¶ m« bÖnh häc cã tÝnh chÊt quyÕt ®Þnh chÈn ®o¸n.
- Chôp khung ®¹i trµng gióp cho chÈn ®o¸n chøc n¨ng vµ chÈn ®o¸n ph©n biÖt bÖnh lý.
- XÐt nghiÖm ph©n cã thøc ¨n ch−a tiªu ho¸, lªn men chua, ph¶n øng axit, kiÒm cã vai
trß quan träng ®Ó chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh.



http://www.ebook.edu.vn 54
+ Viªm ®¹i trµng m¹n cÇn ph©n biÖt víi bÖnh lý cña ®¹i trµng: ®a polÝp, ung th−, viªm
loÐt ch¶y m¸u kh«ng ®Æc hiÖu. Ngoµi ra, cÇn ph¶i ph©n biÖt víi: rèi lo¹n chøc n¨ng ®¹i trµng,
héi chøng ®¹i trµng bÞ kÝch thÝch, viªm loÐt ®¹i trµng ch¶y m¸u, c¸c khèi u ë ®¹i trµng.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ theo YHCT:
2.1. Thêi kú ph¸t t¸c.
2.1.1. ThÊp nhiÖt uÈn kÕt .
+ Ph¸t sèt, ®au bông, h¹ lîi xÝch b¹ch niªm dÞch tiÖn hoÆc h÷u lý cÊp hËu träng, giang m«n
®Òu nhiÖt, tiÓu tiÖn ng¾n ®á; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt gi¶i ®éc- ho¸ thÊp chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “b¹ch ®Çu «ng thang” vµ “th−îc d−îc thang”
B¹ch ®Çu «ng 15g TrÇn b× 12g
Hoµng b¸ 12g Hoµng liªn 10g
Hoµng cÇm 10g XÝch th−îc 10g
B¹ch th−îc 15g Ng©n hoa 10g
Méc h−¬ng 10g Binh lang 10g.
+ Gia gi¶m:
- NhiÖt nhiÒu vµ trÖ th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng 15g, c¸t c¨n 15g.
- ThÊp nhiÒu ph¶i gia thªm: hËu ph¸c 12g, th−¬ng truËt 10g.
- Cã biÓu chøng th× gia thªm: kinh giíi 12g, liªn kiÒu 12g.
- Bông ch−íng ®au th× gia thªm: chØ thùc 15g, thanh b× 10g.
2.1.2. Can tú bÊt hßa .
+ Phóc thèng th−êng lóc c¨ng th¼ng hoÆc sau lao lung qóa ®é, tiÕt t¶ nïng huyÕt tiÖn (Øa
ch¶y cã mñ m¸u), tr−íc khi tiÕt t¶ ®au nhiÒu, sau tiÕt t¶ ®au gi¶m, ngùc s−ên ch−íng ®Çy, ®au
®Çu hay c¸u g¾t giËn d÷, bông ®Çy ch¸n ¨n, ¸i khÝ, chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi tr¾ng máng; m¹ch
huyÒn hoÆc huyÒn s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can lý tú - hµnh khÝ chØ lîi.
+ Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “tø nghÞch t¸n” vµ “thèng t¶ yÕu ph−¬ng”.
Hoµi s¬n d−îc 20g ChØ x¸c 15g
B¹ch th−îc 15g Phßng phong 12g
Sµi hå 10g Cam th¶o 6g
H−¬ng phô 12g TrÇn b× 10g.
B¹ch truËt 10g


http://www.ebook.edu.vn 55
+ Gia gi¶m:
- NÕu tiÕt t¶ nhiÒu lÇn lþ cÊp hËu träng th× gia thªm: « mai 6g, ngò vÞ tö 6g.
- Cã thùc trÖ th× gia thªm: s¬n tra 15g, thÇn khóc12g, lai phôc tö 10g.
- MÖt mái ¨n kÐm ph¶i gia thªm: ®¼ng s©m 10g, sa nh©n 6g.
2.1.3. ø trë tr−êng l¹c .
+ §au bông kÞch liÖt hoÆc ch−íng ®au t¨ng dÇn liªn tôc, n«n khan hoÆc n«n möa, sèt
cao kh«ng lui, bông ch−íng nh− gç, ®«ng thèng cù ¸n, ®¹i tiÖn bÊt th«ng, mòi kh«, chÊt l−ìi
hång, rªu x¸m (tro) hoÆc vµng tr¾ng t−¬ng kiªm mµ nhên; m¹ch ho¹t s¸c hoÆc huyÒn khÈn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt hãa ø th«ng lý c«ng h¹.
+ Ph−¬ng thuèc: “®µo nh©n thõa khÝ thang” gia gi¶m.
Sinh ®¹i hoµng 20 - 30g §µo nh©n 10g
HËu ph¸c 15g Thuû ®iÖt 10g
ChØ x¸c 12g Méc h−¬ng 10g
XÝch th−îc 12g Manh trïng 10g.
Lai phôc tö 12g
+ Gia gi¶m:
- Sèt cao mµ kh«ng lui th× gia thªm: hoµng liªn 10g, chi tö 10g, tö hoa ®Þa ®inh 12g,
ng©n hoa 10g, bå c«ng anh 10g.
- NÕu khíp ®au th× gia thªm: tÇn cöu 12g, kh−¬ng ho¹t 10g, ®éc ho¹t 10g.
- NÕu cã kÕt tinh hång ba th× gia thªm: ®an b× 10g, ®an s©m 12g.
2.2. Thêi kú ho·n gi¶i .
2.2.1. Tú vÞ h− nh−îc .
+ Tr−êng è phóc t¶, ®¹i tiÖn láng n¸t , b× quyÖn ph¹p lùc, s¾c mÆt bÖch tr¾ng, chÊt l−ìi
nhît, rªu l−ìi tr¾ng hoÆc tr¾ng nhên; m¹ch nhu ho·n hoÆc trÇm tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hoµ vÞ - vËn trung chØ t¶.
+ Ph−¬ng thuèc: “s©m linh b¹ch truËt t¸n” gia gi¶m:
§¼ng s©m 15g B¹ch truËt 12g
Hoµi s¬n d−îc 12g Phôc linh 15g
TrÇn b× 10g Sao cèc nha 10g
S¬n tra 15g Liªn nhôc 15g
ý dÜ nh©n 20g C¸t c¸nh 6g
BiÓn ®Ëu 12g Sa nh©n (sau) 6g.

http://www.ebook.edu.vn 56
Sao m¹ch nha 10g
+ Gia gi¶m:
- T¶ l©u khÝ h− tho¸t giang th× gia thªm: c¸t c¨n 20g, th¨ng ma 15g, sµi hå 10g, chØ x¸c
30g.
- NÕu d−¬ng trung h− lao th× gia thªm: bµo kh−¬ng 10g, chÕ phô phiÕn 10g.
2.2.2. Tú thËn d−¬ng h−.
+ Phóc t¶ l©u ngµy, b× ph¹p v« lùc, s¾c mÆt v« hoa; sî l¹nh, thÝch Êm, qu¶n phóc l¹nh
®au; ngò canh tiÕt t¶; chÊt l−ìi nhît, h×nh l−ìi bÖu mÒm hoÆc r×a cã h»n r¨ng; m¹ch trÇm tÕ v«
lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n bæ tú thËn - s¸p tr−êng chØ t¶.
+ Ph−¬ng thuèc: “tø thÇn hoµn” hîp “®µo hoa thang” gia gi¶m:
Bæ cèt chi 15g Ng« thï du 10g
Nhôc ®Ëu khÊu 15g XÝch th¹ch chi 20g
Phôc linh 15g Th¹ch lùu b× 10g
Hoµi s¬n d−îc 20g B¹ch truËt 10g
Nhôc quÕ 10g Th−îc d−îc 20g
Kha tö 10g Bµo kh−¬ng 10g.
+ Gia gi¶m:
- Ho·n cèc bÊt hãa th× gia thªm: s¬n tra 15g, thÇn khóc 12g.
- ¡n kh«ng ngon th× gia thªm: b¹ch ®Ëu khÊu 10g, sa nh©n 10g (sau).
- Ng−êi giµ h− nh−îc ph¶i gia thªm: ®¼ng s©m 15g, hoµng kú 20g, sao biÓn ®Ëu 10g.
2.3. Ch©m cøu.
+ Th−êng dïng c¸c huyÖt: quan nguyªn, thËn du, thiªn khu, th−îng cù h−, ®¹i tr−êng
du, tú du, trung qu¶n, tóc tam lý. Mçi ngµy chän 3 - 5 huyÖt, dïng t¶ ph¸p, l−u ch©m 20 - 30’,
10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.
3. L©m sµng tinh hoa.
3.1. Theo tµi liÖu cña V¹n Kú, V¹n Lîi Hoa (t¹p chÝ Trung y - Tø Xuyªn, 1996):
C¸c t¸c gi¶ ch÷a viªm ®¹i trµng m·n tÝnh cho 48 bÖnh nh©n: khái c¬ b¶n 26, tèt 19,
kh«ng kÕt qu¶ 3. Trong sè bÖnh nh©n ®iÒu trÞ cã hiÖu qu¶ 94%.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thêi kú ®Çu ®−êng tiªu hãa tÝch trÖ nÆng th× lÊy th«ng h¹ lµ chñ.
+ Ph−¬ng thuèc:
Sao b¹ch th−îc 30g Lïi b¹ch truËt 30g


http://www.ebook.edu.vn 57
ý dÜ nh©n 30g Lïi c¸t c¨n 30g
Tiªu s¬n tra 30g Bµo kh−¬ng 5g
Sao kª néi kim 10g QuÕ chi 10g
Méc h−¬ng 10g Cam th¶o 10g
§¹i hoµng 10g Binh lang 20g.
HËu ph¸c 15g
S¾c n−íc uèng ngµy 1 thang, sau khi dïng 5 - 8 thang.
- NÕu ®¹i tiÖn tiÕn bé th× chuyÓn sang ®iÒu trÞ giai ®o¹n II: ®¹i hoµng, binh lang vµ hËu
ph¸c mµ gia thªm c¸c vÞ nh−: diªn hå s¸ch, « d−îc mçi thø ®Òu 10g, th¶o ®Ëu khÊu 5g, lïi
sinh kh−¬ng 30g. Dïng liªn tôc 10 - 15 thang. Sau ®ã trªn c¬ së thang thuèc ®ît 2 thªm ®¼ng
s©m 20 - 30g, sao biÓn ®Ëu 30g, sao s¬n d−îc 30g dïng liªn tôc 20 thang.
3.2. Theo tµi liÖu cña Trung y - Hµ Nam, 1995.
Trung y - Hµ Nam dùa vµo h− hay thùc chøng ®Ó ®iÒu trÞ cho 117 bÖnh nh©n bÞ viªm ®¹i
trµng m¹n tÝnh.
+ Thùc chøng:
- Thiªn vÒ thÊp nhiÖt: c¸t c¨n, b¹ch th−îc, bèi t−¬ng th¶o mçi thø ®Òu 30g; hoµng cÇm,
hoµng liªn, trÇn b×, hËu ph¸c, binh lang, qu¶ng méc h−¬ng mçi thø ®Òu 9g; b¹ch ®Çu «ng 15g;
tiªu s¬n tra 13g.
- Thiªn vÒ hµn thÊp: ®¼ng s©m 10g; b¹ch truËt, can kh−¬ng, th−¬ng truËt, hËu ph¸c, trÇn
b×, méc h−¬ng mçi thø ®Òu 9g; ng« thï du, cam th¶o 6g; phßng phong 20g; ý dÜ nh©n 15g.
- Thiªn vÒ khÝ trÖ: sµi hå, chØ thùc, thanh b×, trÇn b×, « d−îc, hoµng liªn mçi thø ®Òu 9g;
b¹ch truËt, phßng phong mçi thø ®Òu 10g; ý dÜ nh©n, bèi t−¬ng th¶o mçi thø ®Òu 15g; b¹ch
th−îc 30g.
+ H− chøng:
- Thiªn tú h−:
Sinh hoµng kú, phôc linh, lïi c¸t c¨n mçi thø ®Òu 30g.
Th¸i tö s©m, tiªu s¬n tra mçi thø ®Òu 13g.
B¹ch truËt, ý dÜ nh©n mçi thø ®Òu 10g.
S¬n d−îc, b¹ch biÓn ®Ëu mçi thø ®Òu 15g.
Liªn tö nhôc, sa nh©n, trÇn b× mçi thø ®Òu 9g.
Th¨ng ma 5g, chÝch th¶o 6g.
- Thiªn vÒ thËn h−:



http://www.ebook.edu.vn 58
Nh©n s©m 7g, phô tö chÕ, bæ cèt chØ, ng« thï du, nhôc ®Ëu khÊu, ngò vÞ tö, qu¶ng méc
h−¬ng, kha tö, sa nh©n mçi thø ®Òu 9g. « mai nhôc 10g, s¬n d−îc 15g, chÝch th¶o 6g.
- ThÓ tú thËn ®Òu h− th× dïng “bæ trung Ých khÝ” hîp ph−¬ng “s©m linh b¹ch truËt t¸n”
.NÕu tú thËn d−¬ng h− nÆng ph¶i hîp ph−¬ng “phô tö lý trung thang” vµ “tø thÇn hoµn” gia
gi¶m, ngµy 1 thang s¾c chia 2 lÇn uèng.
+ KÕt qu¶: khái vÒ l©m sµng 28 bÖnh nh©n, hiÖu qu¶ râ 34 bÖnh nh©n, cã hiÖu qu¶ 46
bÖnh nh©n, kh«ng hiÖu qu¶ 9. Tæng sè cã hiÖu qu¶ 92,3%.


vÞ viªm m¹n nuy tóc tÝnh
(Viªm teo niªm m¹c d¹ dµy m¹n tÝnh
hay tho¸i ho¸ niªm m¹c d¹ dµy)


1 . §¹i c − ¬ng.
1.1. Theo quan ®iÓm Y häc hiÖn ®¹i:
Viªm teo niªm m¹c d¹ dµy m¹n tÝnh (Chronic atrophÝc gastritis – CAG) lµ bÖnh th−êng
gÆp trong hÖ thèng ®−êng tiªu ho¸. HËu qu¶ nghiªm träng cña nã lµ g©y ra biÕn chøng tiÒn
ung th− vµ ung th− d¹ dµy. GÇn ®©y víi nh÷ng tiÕn bé trong ph−¬ng ph¸p néi soi, kÝnh hiÓn vi
®iÖn tö, ®ång vÞ phãng x¹, céng h−ëng tõ ... Ng−êi ta ®· x¸c ®Þnh ®−îc nh÷ng biÕn ®æi vi thÓ,
siªu cÊu tróc niªm m¹c d¹ dµy, x¸c ®Þnh nguån gèc vµ b¶n chÊt nh÷ng rèi lo¹n chøc n¨ng
trong qu¸ tr×nh tho¸i ho¸ ®Ó cã ph−¬ng ph¸p chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ tÝch cùc.
Tho¸i ho¸ cÊu tróc niªm m¹c d¹ dµy gåm nh÷ng thay ®æi vÒ h×nh th¸i líp biÓu m«, líp
®Öm, líp tuyÕn vµ hiÖn t−îng ph× ®¹i, x¬ teo, dÞ s¶n niªm m¹c d¹ dµy. B»ng kÝnh hiÓn vi ®iÖn tö
,ng−êi ta cã thÓ ph¸t hiÖn nh÷ng biÕn ®æi siªu cÊu tróc nh©n, nguyªn sinh vµ mµng tÕ bµo trong
qu¸ tr×nh tho¸i ho¸. Tõ nh÷ng biÕn ®æi cÊu tróc nh©n tÕ bµo, nguyªn sinh vµ mµng tÕ bµo dÉn ®Õn
rèi lo¹n chøc n¨ng d¹ dµy trong qu¸ tr×nh tho¸i ho¸.
Rèi lo¹n chøc n¨ng vËn ®éng chñ yÕu lµ rèi lo¹n, co bãp, gi¶m tr−¬ng lùc vµ nhu ®éng
do ¶nh h−ëng hÖ thÇn kinh giao c¶m vµ thÇn kinh sè X. D¹ dµy gi·n sa xuèng nh−ng m«n vÞ
vµ t©m vÞ l¹i co th¾t. Rèi lo¹n chøc n¨ng bµi tiÕt do tÕ bµo bÞ tho¸i ho¸ nªn lóc ®Çu ®é toan
t¨ng lªn do kÝch thÝch, giai ®o¹n sau l¹i gi¶m tiÕt; cuèi cïng lµm ng−ng trÖ bµi tiÕt HCl, chÊt
nhµy vµ c¸c yÕu tè néi (yÕu tè cÇn thiÕt hÊp thu vitamin B12). Qu¸ tr×nh nµy dÉn ®Õn thiÓu toan
vµ v« toan mµ hËu qu¶ nghiªm träng lµ thiÕu m¸u ¸c tÝnh Biermer.
Ng−êi ta cho r»ng: tho¸i ho¸ niªm m¹c d¹ dµy cµng nÆng th× tØ lÖ ung th− d¹ dµy cµng
cao.
1.2. ChÈn ®o¸n viªm teo niªm m¹c d¹ dµy dùa vµo:
+ TriÖu chøng chung: c¶m gi¸c nÆng nÒ vïng bông, ®au ©m Ø hoÆc d÷ déi vïng bông,
nhÊt lµ sau khi ¨n hoÆc uèng chÊt kÝch thÝch; nãng r¸t, î h¬i, î chua, buån n«n vµ n«n; ¨n

http://www.ebook.edu.vn 59
kh«ng ngon, ®¹i tiÖn t¸o láng thÊt th−êng; gÇy sót c©n, thiÕu m¸u; hay håi hép xóc ®éng; cã
khi cã ngo¹i t©m thu. LÊy dÞch vÞ lóc ®ãi x¸c ®Þnh ®é toan thÊy gi¶m.
+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh: dùa vµo kÕt qu¶ soi d¹ dµy b»ng èng soi mÒm, kü thuËt sinh
thiÕt; vµ soi trªn kÝnh hiÓn vi.
1.3. Theo quan niÖm cña YHCT:
+ Viªm teo niªm m¹c d¹ dµy m¹n tÝnh lµ bÖnh danh cña YHH§. Y häc cæ truyÒn
th−êng m« t¶ chøng bÖnh nµy trong c¸c ph¹m trï “ VÞ qu¶n bæ m·n”. T¹i Héi nghÞ Trung y
toµn quèc lÇn thø 3 cña Trung Quèc (1985) ®· thèng nhÊt bÖnh danh y häc cæ truyÒn lµ: “vÞ
bÜ”. Y häc cæ truyÒn cho r»ng, b¶n chÊt bÖnh lµ do tiªn thiªn bÊt tóc, tú vÞ h− nh−îc, Èm thùc
thÊt tiÕt l¹i thªm tinh thÇn th¸i qu¸ lµm cho tú vÞ gi¶m chøc n¨ng ho¸ gi¸ng, gi¶m chøc n¨ng
vËn ho¸ vµ chuyÓn ho¸; dÉn ®Õn khÝ - huyÕt uÊt trÖ. Phñ vÞ tr−êng kh«ng ®−îc nu«i d−ìng ®Çy
®ñ, gi¶m kh¶ n¨ng co bãp. BÖnh tiÕn triÓn tõ tõ.
Thêi kú ®Çu, vÞ thu n¹p ho¸ gi¸ng gi¶m méc uÊt kh¾c thæ.§ã lµ chøng “tú h− can uÊt”.
Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ph¶i båi thæ Ých trung – th− can hoµ vÞ.
MÆt kh¸c, tú vÞ bÊt hoµ, kh«ng kiÖn vËn ®−îc dÉn ®Õn thÊp thÞnh h¹i tú, l©u ngµy tú
d−¬ng bÞ th−¬ng tæn, lµm cho thÊp uÈn ho¸ nhiÖt, nhiÖt lµm th−¬ng ©m.§ã lµ chøng tú vÞ h−
hµn hoÆc vÞ ©m hao h− ph¸p. Lóc nµy ®iÒu trÞ ph¶i «n trung t¸n hµn, kiÖn tú hoµ vÞ hoÆc d−ìng
©m Ých vÞ – thanh ho¸ thÊp nhiÖt.
Thêi kú cuèi cña bÖnh lµ trung khÝ h− tæn, khÝ – huyÕt uÊt trÖ, khÝ h− huyÕt ø. Ph−¬ng
ph¸p ®iÒu trÞ ph¶i bæ trung Ých khÝ – ho¹t huyÕt ho¸ ø.
+ Nguyªn nh©n bÖnh sinh theo YHCT:
VÞ lµ bÓ cña thñy cèc, lµ nguån gèc ho¸ sinh cña khÝ huyÕt ®ång thêi lµ phñ ®a khÝ ®a
huyÕt, −a th«ng mµ ghÐt ø trÖ nªn bÖnh ë vÞ kh«ng chØ ¶nh h−ëng ®Õn khÝ mµ cßn ¶nh h−ëng
®Õn huyÕt g©y nªn bÖnh huyÕt ø. BÖnh tuy thuéc vÞ nh−ng l¹i quan hÖ chÆt chÏ víi tú vµ can:
can tµng huyÕt, vÞ chñ thu n¹p lµm chÝn nhõ thøc ¨n; can thuéc méc, vÞ thuéc thæ; nÕu can mÊt
®iÒu ®¹t th× vÞ khÝ uÊt trÖ lµm cho huyÕt hµnh kh«ng ®−îc nªn sinh ®au. Tú thèng nhiÕp huyÕt,
chñ vËn ho¸, t−¬ng quan biÓu lý víi vÞ, mét th¨ng mét gi¸ng cïng víi vÞ ho¸ sinh khÝ huyÕt.
NÕu tú khÝ h− nh−îc, vËn ho¸ kÐm, th¨ng gi¸ng thÊt th−êng g©y khÝ – huyÕt uÊt trÖ l¹i t¹i vÞ.
Thêi kú ®Çu, ®a phÇn bÖnh thuéc khÝ; thêi kú sau th−êng bÖnh chuyÓn ®Õn huyÕt.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. ThÓ can uÊt tú h−:
+ VÞ qu¶n ch−íng ®au, ®au lan ra 2 bªn s−ên, ¨n uèng kÐm; ¨n vµo ®au t¨ng, mÖt mái,
gµy xanh; hay buån n«n vµ n«n, î h¬i, î chua; ®¹i tiÖn láng, n¸t; l−ìi bÖu, chÊt l−ìi hång, rªu
l−ìi tr¾ng máng; m¹ch huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu: bæ Ých trung thæ – th− can hoµ vÞ.
+ Ph−¬ng thuèc: “h−¬ng xa lôc qu©n tö thang” vµ “tø nghÞch t¸n” gia gi¶m.

http://www.ebook.edu.vn 60
2.2. ThÓ tú vÞ h− hµn.
+ Tú vÞ h−, l¹i ¨n thøc ¨n sèng l¹nh, gÆp ph¶i hµn tµ lµm ng−ng trÖ d−¬ng khÝ cña trung
tiªu; vÞ mÊt th«ng gi¸ng ¶nh h−ëng ®Õn thu n¹p thñy cèc vµ vËn ho¸ tinh hoa thøc ¨n; th−îng
vÞ ®au liªn miªn kh«ng cã chu kú, khi ®au ®ùîc xoa bãp th× dÔ chÞu (thiÖn ¸n), khi thêi tiÕt Êm
hoÆc ch−êm nãng th× gi¶m ®au; ¨n kÐm, ®¹i tiÖn ph©n n¸t, n«n ra ra n−íc trong; mÖt mái v«
lùc, sî l¹nh, chi l¹nh; chÊt l−ìi nhît, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, rªu l−ìi tr¾ng máng; m¹ch trÇm tÕ
nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n trung t¸n hµn - kiÖn tú hoµ vÞ.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: hîp ph−¬ng “hoµng kú kiÕn trung thang” vµ “lý trung
thang” gia gi¶m.
2.3. ThÓ vÞ ©m h− hao:
+ Can khÝ uÊt kÕt, ho¸ nhiÖt, ho¸ ho¶, hoÆc hµn tµ ho¸ nhiÖt; nhiÖt lµm tæn th−¬ng vÞ ©m
dÉn ®Õn vÞ ©m h− hao g©y nªn: th−îng vÞ ®au ©m Ø, liªn miªn; phiÒn kh¸t, l−êi ¨n, miÖng
®¾ng, häng kh«; ®¹i tiÖn th−êng t¸o; chÊt l−ìi gi¸ng ®á, rªu l−ìi vµng nhên hoÆc l−ìi kh«ng
rªu, l−ìi kh« Ýt t©n dÞch; m¹ch huyÒn ho¹t tÕ hoÆc tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: d−ìng ©m Ých vÞ, thanh ho¶ thÊp nhiÖt.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: hîp ph−¬ng “ Ých vÞ thang” vµ “liªn ph¸c Èm” gia gi¶m.
2.4. ThÓ khÝ h− huyÕt ø:
+ BÖnh l©u ngµy, khÝ huyÕt h− sinh ra chøng ø g©y nªn: th−îng vÞ ®au nhãi tõng c¬n
hoÆc ®au nh− dao c¾t, ®au cè ®Þnh, Ên vµo ®au t¨ng (cù ¸n); cã thÓ n«n ra m¸u hoÆc Øa ra ph©n
®en. §a sè cã triÖu chøng trung khÝ bÊt tóc nh−: mÖt mái ¨n kÐm, t©m quÝ, khÝ ®o¶n; chÊt l−ìi
hång tÝm, l−ìi cã ban ®iÓm ø huyÕt, rªu l−ìi tr¾ng máng hoÆc vµng máng; m¹ch trÇm, tÕ, s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ trung Ých khÝ – ho¹t huyÕt ho¸ ø.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: hîp ph−¬ng “bæ trung Ých khÝ” vµ “tø vËt ®µo hång
thang” gia gi¶m.


3 . Thuèc nghiÖm ph − ¬ng.
• Theo kinh nghiÖm cña ThiÖn TriÖu VÜ (B¾c Kinh, 2000) :
+ ChÈn ®o¸n thÓ bÖnh khÝ h− huyÕt ø dùa vµo:
- TriÖu chøng cña viªm teo miªm m¹c d¹ dµy (CAG).
- TriÖu chøng huyÕt ø (coi träng dÊu hiÖu gi·n hÖ thèng tÜnh m¹ch d−íi l−ìi. Dùa vµo
®é d·n, mÇu s¾c, ®é gÊp khóc cña hÖ thèng tÜnh m¹ch d−íi l−ìi, t¸c gi¶ chia thÓ khÝ trÖ huyÕt
ø lµm 3 møc ®é: nÆng, võa vµ nhÑ).



http://www.ebook.edu.vn 61
+ §iÒu trÞ: tuy r»ng biÓu hiÖn chñ yÕu cña bÖnh lµ h− thùc th¸c t¹p nh−ng h− vµ ø lµ
chÝnh. V× vËy, khi ®iÒu trÞ cÇn coi träng ph¸p ho¹t huyÕt – ho¸ ø. MÆt kh¸c ë giai ®o¹n cuèi
cña bÖnh (CAG), th−êng cã biÕn chøng loÐt, dÞch mËt trµo ng−îc vµo d¹ dµy, còng cã thÓ
nhiÔm Hp (Helicobacter pylory). Do ®ã tr−íc hÕt ph¶i −u tiªn ®iÒu trÞ triÖu chøng, ®ã lµ ¸p
dông “cÊp trÞ tiªu”.
+ Ph−¬ng thuèc h¹ch t©m:
§an s©m 30g Hång hoa 10g
§−¬ng quy 15g Tam thÊt 6g
Nga truËt 15g Tiªn h¹c th¶o 12g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu khÝ h− th× ph¶i thªm: ®¼ng s©m, hoµng kú, b¹ch truËt, ý dÜ.
- NÕu h− hao th× gia thªm: : bµo kh−¬ng, phô tö chÕ.
- NÕu ©m h− th× ph¶i thªm: sa s©m, m¹ch m«n ®«ng, th¹ch héc.
- NÕu thÊp träc thÞnh th× gia thªm: th−¬ng truËt, hËu ph¸c, b¸n h¹, trÇn b×.
- NÕu thùc trÖ th× gia thªm: kª néi kim, s¬n tra.
- NÕu néi nhiÖt th× gia thªm: hoµng cÇm, bå c«ng anh.
- NÕu khÝ uÊt th× gia thªm: sµi hå, uÊt kim, xuyªn luyÖn tö.
Mçi ngµy mét thang, uèng 2 lÇn sau b÷a ¨n 30 phót; 3 th¸ng lµ mét liÖu tr×nh. Mét ®ît
®iÒu trÞ dïng 2 liÖu tr×nh.
+ Riªng thÓ huyÕt ø, ThiÖn TriÖu VÜ chia ra 5 møc ®é.
- KhÝ trÖ huyÕt ø.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: hµnh khÝ, ho¹t huyÕt ho¸ ø.
+ Ph−¬ng thuèc: "Kim linh tö t¸n” gia gi¶m:
Xuyªn luyÖn tö 10g Méc h−¬ng 6g
ChØ x¸c 9g HuyÒn hå 10g
§an b× 10g §an s©m 12g.
XÝch th−îc 12g
- Hµn ng−ng huyÕt ø:
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ¤n vÞ t¸n hµn – hµnh khÝ ho¸ ø.
+ Ph−¬ng thuèc: “L−¬ng phô hoµn” gia gi¶m:
Cao l−¬ng kh−¬ng 10g H−¬ng phô 12g
TrÇn b× 10g §an s©m 12g


http://www.ebook.edu.vn 62
XÝch th−îc 12g HuyÒn hå 12g.
- Ho¶ uÊt huyÕt ø:
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt -ho¸ ø - chØ thèng.
- Ph−¬ng thuèc: “Ho¸ can tiÔn” gia gi¶m:
MÉu ®¬n b× 10g Thanh b× 10g
TrÇn b× 9g XÝch th−îc 9g
Sao chi tö 9g §an s©m 12g
H−¬ng phô 6g HuyÒn hå 10g.
UÊt kim 10g
+ Trung h− huyÕt ø:
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n trung t¸n hµn – ho¸ ø chØ thèng.
- Ph−¬ng thuèc “Hoµng kú kiÕn trung thang” gia gi¶m:
QuÕ chi 10g Hoµng kú 12g
ChÝch cam th¶o 10g Sinh kh−¬ng 10g
§¹i t¸o 0g XÝch th−îc 12g
§an s©m 12g Quy vÜ 10g
HuyÒn hå s¸ch 10g Xuyªn luyÖn tö 10g.
+ VÞ l¹c ø trë:
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt ho¸ ø – th«ng l¹c chØ thèng.
- Ph−¬ng thuèc: “ThÊt tiÕu t¸n” gia gi¶m:
Ngò linh chi 10g Bå c«ng anh 12g
Quy vÜ 12g XÝch th−îc 10g
H−¬ng phô 10g HuyÒn hå 10g
§an s©m 10g §an b× 10g TrÇn b× 6g




http://www.ebook.edu.vn 63
viªm gan m¹n tÝnh ho¹t ®éng


1 . Kh¸i niÖm.
Trong nhiÒu thèng kª gÇn ®©y, ng−êi ta ph¸t hiÖn nh÷ng tr−êng hîp viªm gan m¹n ®ång
thêi xuÊt hiÖn c¸c kh¸ng thÓ trong m¸u. T¹i Héi nghÞ quèc tÕ vÒ viªm gan, (1968) ng−êi ta ®·
thèng nhÊt chia viªm gan m¹n tÝnh thµnh 2 lo¹i: viªm gan m¹n tån t¹i (persistance) vµ viªm
gan m¹n tÝnh ho¹t ®éng (active, agrlssive). Dùa trªn gi¶i phÉu bÖnh lý, ng−êi ta ph©n biÖt sù
kh¸c nhau cña 2 lo¹i trªn ®ång thêi còng ®Þnh nghÜa: viªm gan m¹n tÝnh lµ bÖnh danh dïng
®Ó chØ nh÷ng tæn th−¬ng lan to¶ phøc hîp miÔn dÞch rÊt phøc t¹p cña gan; g©y tæn th−¬ng lo¹n
d−ìng, tho¸i ho¸, do nh÷ng rèi lo¹n vÒ chuyÓn ho¸, tæn th−¬ng ë nhu m« gan vµ tæ chøc c¬
b¶n cña gan. Nh÷ng tæn th−¬ng trªn tån t¹i tõ hai th¸ng r−ìi ®Õn 6 th¸ng kh«ng khái.
2. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh.
+ Cã triÖu chøng gan to, ch¾c, cã vµng da; sèt, mÖt mái, l¸ch to, cã sao m¹ch hoÆc “bµn
tay son” .
+ Cã biÓu hiÖn tæn th−¬ng ngoµi gan: viªm khíp, viªm thËn, viªm m¹ch.
+ Chøc n¨ng gan suy gi¶m, men gan t¨ng cao, albumin/globulin ®¶o ng−îc, γ globulin
t¨ng cao, bilirubin t¨ng; kh¸ng thÓ tù th©n (+), HBsAg (+).
+ KiÓm tra tæ chøc häc cã h×nh ¶nh viªm gan m·n tÝnh ho¹t ®éng: h×nh ¶nh ranh giíi
tiÓu thïy bÞ ph¸ vì.
3 .Theo Y häc cæ truyÒn.
+ Viªm gan m·n tÝnh ho¹t ®éng thuéc ph¹m vi hoµng ®¶n hiÕp thèng tÝch tô.
+ Nguyªn nh©n:
- DÞch ®éc ngo¹i c¶m hoÆc tµ khÝ thÊp nhiÖt, chÝnh khÝ bÊt tóc, Èm thùc thÊt tiÕt, thÊp
nhiÖt dÞch ®éc thõa c¬ x©m ph¹m vµo c¬ thÓ, uÈn kÕt ë tam tiªu dÉn ®Õn tú vÞ vËn ho¸ thÊt
®iÒu; thÊp nhiÖt giao tranh ë can ®ëm dÉn ®Õn khÝ c¬ uÊt trÖ, dÞch ®ëm kh«ng th«ng tiÕt, tÝch
tô ë c¬ biÓu, mÆt, m¾t vµng; hoÆc do nh©n tè tú vÞ h− hµn, c¶m ph¶i bÖnh tµ thÊp nhiÖt; bÖnh
do hµn hãa, hµn thÊp trë trÖ trung tiªu, khÝ c¬ kh«ng th«ng ¶nh h−ëng ®Õn dÞch mËt l−u trÖ.
- Viªm gan cÊp tÝnh ®iÒu trÞ kh«ng triÖt ®Ó hoÆc kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ, bÖnh tµ l−u
l¹i ë c¬ thÓ, thÊp nhiÖt tÝch tô ë can tú hoÆc trung tiªu, khÝ c¬ uÊt trÖ, t¹ng phñ h− tæn,
khÝ - huyÕt bÊt tóc nÆng h¬n, khÝ trÖ huyÕt ø, tr−ng hµ tÝch tô, huyÕt ø thñy ®×nh dÉn ®Õn
cæ tr−íng.
4 . BiÖn chøng thÓ bÖnh.
4.1. Can uÊt khÝ trÖ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can gi¶i uÊt kiÖn tú.

http://www.ebook.edu.vn 27
+ Bµi thuèc: “tiªu dao t¸n” gia gi¶m:
Sµi hå 10g Phôc linh 12g
UÊt kim 10g B¹ch th−îc 15g
B¹ch truËt 10g Sao s¬n tra 15g
§−¬ng qui 10g Cèc nha 30g
M¹ch nha 30g Xuyªn luyÖn tö 10g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu t¸o kÕt th× gia thªm: ®¹i hoµng 6g.
- Kh« miÖng ®¾ng nhiÒu ph¶i gia thªm: ®an b× 10g, chi tö 10g.
4.2. Can uÊt tú h−:
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hoµ vÞ - s¬ can.
+ Bµi thuèc: “sµi th−îc lôc qu©n tö thang” gia gi¶m:
Sµi hå 10g B¹ch th−îc 15g
§¼ng s©m 15g B¹ch truËt 10g
Th−¬ng truËt 10g V©n linh 10g
§¹i phóc b× 15g M¹ch nha 15g
Cèc nha 15g Nh©n trÇn 15g
S¬n tra 15g Sa nh©n 6g
Kª cèt th¶o 15g ChÝch cam th¶o 6g
UÊt kim 10g
- NÕu s¾c mÆt x¹m tèi, tinh thÇn mÖt mái th× gia thªm: ý dÜ nh©n 30g, hoµng kú 15g
4.3. KhÝ trÖ huyÕt ø.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can lý khÝ - ho¹t huyÕt hãa ø.
+ Bµi thuèc: hîp ph−¬ng “tiªu dao t¸n” vµ “c¸ch h¹ trôc ø thang” gia gi¶m:
Sµi hå 6g §−¬ng qui 10g
§µo nh©n 10g §an b× 10g
XÝch th−îc 15g « d−îc 10g
Diªn hå s¸ch 10g Xuyªn khung 10g
Hång hoa 6g Nh©n trÇn 20g
Kim tiÒn th¶o 30g Kª néi kim 10g.
Hoµng ma nhÜ th¶o 30g.

http://www.ebook.edu.vn 28
+ Gia gi¶m:
- NÕu cã “bµn tay son”, sao m¹ch th× gia thªm: chÕ miÕt gi¸p 10g, nga truËt 10g.
- Hoµng ®¶n râ ph¶i gia thªm: kª cèt th¶o 20g, s¬n chi 10g.




http://www.ebook.edu.vn 29
4.4. Can thËn ©m h−.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− d−ìng can thËn.
+ Bµi thuèc: “nhÊt qu¸n tiÔn” gia gi¶m:
§Þa hoµng 30g §−¬ng qui 15g
B¹ch th−îc 15g M¹ch ®«ng 15g
Kû tö 15g UÊt kim 10g
Xuyªn luyÖn tö 6 - 10g Sµi hå 5g
H¹n liªn th¶o 15g N÷ trinh tö 10g.
B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 30 - 40g
+ Gia gi¶m :
- NÕu kÌm khÝ trÖ huyÕt ø, s−ên ®au tøc nh− kim ch©m, can tú thòng ®¹i, l−ìi cã ban
®iÓm tÝa th× gia thªm: ý dÜ nh©n, hång hoa, nga truËt, tam l¨ng mçi thø ®Òu 10g.
- NÕu phóc thñy ph¶i gia thªm: ®¹i phóc b×, phôc linh, tr− linh mçi thø ®Òu 30g.
4.5. Tú vÞ h− nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ d−ìng huyÕt - lý khÝ kiÖn tú.
+ Bµi thuèc ®iÒu trÞ: “hoµng kú kiÕn trung thang” gia vÞ.
Hoµng kú 30g B¹ch th−îc 15g
§¼ng s©m 15g Kª cèt th¶o 15g
Cèc nha 15g B¹ch truËt 15g
Phôc linh 15g BiÓn ®Ëu 10g
Thñy bån th¶o 15g M¹ch nha 15g
§¹i t¸o 7 qu¶ Cam th¶o 6g
TrÇn b× 6g §¹i phóc b× 15g.
+ Gia gi¶m :
- NÕu huyÕt ø th× gia thªm: uÊt kim, ®µo nh©n ®Òu 10g
- NÕu phóc thñy th× gia thªm: phôc linh, ý dÜ 30g, tr¹ch t¶ 15g, nga truËt 10g.
- S¾c mÆt bñng tr¾ng ph¶i gia thªm: ®−¬ng qui, thôc ®Þa 15g.
4 . Bµi thuèc h¹ch t©m cña L − u Kú (Th − îng H¶i, 1998).
+ “ Lôc th¶o tø trïng thang”:
Bèi t−¬ng th¶o 50g B¹ch hoa xµ thiÕt th¶o 30g
H¹ kh« th¶o 30g §¹i ng« c«ng 3 con

http://www.ebook.edu.vn 27
Kim tiÒn th¶o 30g Sa tiÒn th¶o 30g
MiÕt trïng 12g Long ®êm th¶o 6g
Thñy ®iÖt 3g ChÕ miÕt gi¸p 9g.
+ Gia gi¶m:
- NÕu cã “ bµn tay son”, sao m¹ch th× gia thªm: xÝch th−îc 30g, bét tam thÊt 12g.
- NÕu phóc thñy ph¶i gia thªm: tr¹ch lan 30g, tr¹ch t¶ 20g.
- Can tú thòng ®¹i th× gia thªm: ®an s©m 30g, sinh ®¹i hoµng 6g.
- Cã vµng da th× gia thªm: nh©n trÇn, b¹ch mao c¨n 30g.
- Can uÊt khÝ trÖ th× gia thªm: sµi hå, h−¬ng phô 12g.
- Can thËn ©m h− th× gia thªm: sinh b¹ch th−îc, kû tö 30g.
- Tú h− thÊp khèn ph¶i gia thªm: hoµng kú 45g, b¹ch truËt 30g.
- Tr−êng t¸o tiÖn bÕ th× gia thªm: sinh ®¹i hoµng s¾c sau, ®µo nh©n 15g.
Mçi ngµy mét thang, s¾c lÊy n−íc, chia 2 lÇn uèng; 3 th¸ng lµ 1 liÖu tr×nh; uèng 2 liÖu
tr×nh .
+ KÕt qu¶:
Khái hoµn toµn 66/128
Khái c¬ b¶n 28/128
ChuyÓn biÕn tèt 22/128
Kh«ng kÕt qu¶ 12/128
Nh− vËy, tû lÖ cã hiÖu qu¶: 93,75%. KiÓm tra xÐt nghiÖm sau ®iÒu trÞ ®Òu cã chuyÓn
biÕn tèt:


§ëm l¹c kÕt th¹ch - ®ëm l¹c c¶m nhiÔm
(sái ®−êng mËt vµ viªm ®−êng dÉn mËt)
1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. Theo quan ®iÓm cña YHH§.
+ Gan cña ng−êi cã kho¶ng 3 v¹n tû tÕ bµo . Mçi tÕ bµo gan cã nhiÒu chøc n¨ng, trong
®ã chøc n¨ng quan träng lµ tæng hîp axit mËt (nh−: acid cholic, acid chenodesoxycholic) vµ
tæng hîp muèi mËt. Khi vµo ruét c¸c chÊt nµy bÞ thñy ph©n ®Ó thùc hiÖn qu¸ tr×nh tiªu ho¸; ®a
phÇn muèi mËt, axit mËt ®−îc t¸i hÊp thu qua ruét vµ ®Õn gan. Toµn bé acid lithocholic ®−îc
bµi tiÕt ra theo ph©n.
+ Sái mËt (lµ lo¹i sái cholesterol): lµ hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh tæng hîp bµi tiÕt kh«ng ®ång
bé mét sè chÊt: muèi mËt, lecithin vµ cholesterol cña tÕ bµo gan. T×nh tr¹ng b·o hoµ
http://www.ebook.edu.vn 28
cholesterol kÐo dµi hoÆc cholesterol b×nh th−êng nh−ng muèi mËt vµ lecithin gi¶m thÊp dÉn
®Õn kÕt tña cholesterol.
- T¨ng bµi tiÕt cholesterol th−êng do chÕ ®é ¨n giµu calo vµ/hoÆc do dïng mét sè thuèc:
oetrogen, clofibrat. Mét sè bÖnh lý ë ruét lµm gi¶m chøc n¨ng hÊp thu muèi mËt còng dÉn ®Õn
gan gi¶m bµi tiÕt muèi mËt; còng cã thÓ gan s¶n xuÊt muèi mËt gi¶m nh−ng kh«ng t¨ng bµi
tiÕt cholesterol. Ngoµi ra, bÖnh lý sái mËt cßn liªn quan ®Õn tuæi cao, liªn quan ®Õn vai trß t¸i
hÊp thu n−íc lµm c« ®Æc cholesterol vµ bµi tiÕt chÊt mucus. ChÊt nµy còng cã t¸c dông lµm
cholesterol vµ s¾c tè mËt kÕt tña.
- Sái mËt lµ mét bÖnh phæ biÕn ë n−íc ta. Trong ph¹m vi c¸c bÖnh gan mËt th× bÖnh sái
mËt ®øng hµng thø 2 sau viªm gan c¸c lo¹i vµ lµ nguyªn nh©n quan träng nhÊt cña nhiÔm
khuÈn ®−êng mËt (90% c¸c tr−êng hîp). ë n−íc ta, sái ®−êng mËt lín chiÕm (95%), sái ë tói
mËt rÊt Ýt.
1.2. Theo Y häc cæ truyÒn:
Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng th−êng m« t¶ chøng bÖnh nµy trong c¸c ph¹m trï
“hiÕp thèng, phóc thèng, hoµng ®¶n”. §«ng y cho r»ng: b¶n chÊt cña bÖnh lµ do can
®ëm khÝ uÊt, thÊp nhiÖt uÈn kÕt, chøc n¨ng cña can ®ëm bÞ trë ng¹i, l−u trÖ, dÞch mËt ø
l©u kh«ng l−u th«ng th× ng−ng trÖ mµ thµnh sái. Thùc tÕ cho thÊy, øng dông thuèc cæ
truyÒn cã thÓ khèng chÕ ®−îc viªm nhiÔm, bµi trõ ®−îc sái, ®iÒu tiÕt ®−îc c«ng n¨ng
cña ®−êng mËt. V× vËy, cÇn ph¶i nghiªm tóc chän läc trong chØ ®Þnh phÉu thuËt vµ chØ
®Þnh ®iÒu trÞ sái theo ph−¬ng ph¸p cña §«ng y chÝnh x¸c sÏ thu ®−îc hiÖu qu¶ t−¬ng
®èi cao.
1.3. Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n theo Y häc hiÖn ®¹i.
+ TriÖu chøng l©m sµng ®iÓn h×nh: c¬n ®au quÆn gan, sèt, hoµng ®¶n; héi chøng t¾c
mËt; t¸i ph¸t nhiÒu lÇn.
+ CÇn ph¶i chÈn ®o¸n lo¹i trõ t×nh tr¹ng cÊp cøu vµ biÕn chøng: viªm phóc m¹c mËt, sèc
nhiÔm khuÈn, viªm tói mËt cÊp tÝnh, ch¶y m¸u ®−êng tiªu ho¸ vµ viªm tôy cÊp.
- Nh÷ng tr−êng hîp kh«ng cã triÖu chøng l©m sµng ®iÓn h×nh th× cÇn ph¶i kÕt hîp xÐt
nghiÖm cËn l©m sµng ®Ó x¸c ®Þnh chÈn ®o¸n. Th«ng t¸ trµng hót dÞch mËt, siªu ©m vµ chôp
c¾t líp tØ träng cã ®é tin cËy rÊt cao (95%); chôp ®−êng mËt cã thuèc c¶n quang, chôp ®−êng
mËt ng−îc dßng, chôp ®−êng mËt trùc tiÕp, soi æ bông... TÊt c¶ ®Òu cã thÓ tiÕn hµnh ®−îc khi
cã chØ ®inh cÇn thiÕt cho chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ.
- Sái ®−êng mËt cÇn ®−îc chÈn ®o¸n ph©n biÖt víi: u ®Çu tôy, viªm tôy m¹n thÓ t¾c mËt,
ung th− bãng Vater, viªm vi qu¶n mËt tiªn ph¸t vµ nh÷ng tr−êng hîp hoµng ®¶n kh«ng do t¾c
mËt.
2. Trung y chÈn liÖu:
Dùa vµo biÓu hiÖn cña sái mËt trªn l©m sµng, Y häc cæ truyÒn chia ra 3 nhãm chøng bÖnh:
http://www.ebook.edu.vn 29
+ Thêi kú ph¸t bÖnh hoÆc lµ viªm nhiÔm t−¬ng ®èi nÆng thuéc vÒ thÊp nhiÖt néi uÈn.
+ Thêi kú cÊp tÝnh viªm mñ ®−êng mËt phÇn nhiÒu thuéc nhiÖt vÒ ®éc phiªn xi tÝch
thÞnh.
+ Thêi kú æn ®Þnh hoÆc sau khi sái ®−îc bµi xuÊt (thêi kú ho·n gi¶i) ®a phÇn thuéc vÒ
khÝ trÖ can uÊt.
2.1. Nguyªn nh©n, c¬ chÕ sinh bÖnh.
B¶n chÊt bÖnh phÇn nhiÒu do t×nh chÝ u uÊt, Èm thùc thÊt tiÕt, ¨n qu¸ nhiÒu chÊt dÇu
nhên, hoÆc giun ®òa ng−îc lªn (håi trïng th−îng nhiÔu), chuyÓn hãa thÊt ®iÒu lµm cho can
®ëm khÝ uÊt, thÊp nhiÖt uÈn kÕt, chøc n¨ng can ®ëm trë ng¹i, dÞch mËt ø l©u kh«ng l−u th«ng
sÏ ng−ng kÕt mµ thµnh sa th¹ch (s¹n sái). VÞ trÝ chñ yÕu lµ ë can ®ëm, nh−ng th−êng ¶nh
h−ëng ®Õn tú vÞ, ®Æc biÖt lµ khi bÖnh l©u ngµy chuyÓn sang m·n tÝnh hoÆc bÖnh ë giai ®o¹n
håi phôc th× triÖu chøng cña tú vÞ cµng biÓu hiÖn râ. TÝnh chÊt bÖnh tµ thùc lµ chÝnh, do ®ëm
vèn c−¬ng trùc th−êng biÓu hiÖn cang thÞnh. Tµ thùc gåm cã: khÝ uÊt, huyÕt ø, thÊp nhiÖt,
nhiÖt ®éc kh¸c nhau. Cho nªn diÔn biÕn bÖnh lý gåm 4 giai ®o¹n kh¸c nhau: uÊt, kÕt, nhiÖt, ø.
Trong qu¸ tr×nh diÔn biÕn bÖnh lý, c¸c nhãm triÖu chøng kh«ng diÔn ra ®éc lËp riªng lÎ,
mµ trong ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh gi÷a chóng cã sù chuyÓn hãa hç t−¬ng, phèi hîp. VÝ dô: can uÊt
khÝ trÖ cã thÓ chuyÓn thµnh thÊp nhiÖt néi uÈn; hoÆc nhiÖt ®éc phiÒn xÝ vµ nhãm thÊp nhiÖt néi
uÈn còng cã thÓ ph¸t triÓn thµnh nhãm nhiÖt ®éc tÝch thÞnh. Tr¸i l¹i, nhiÖt ®éc tÝch thÞnh hãa
nhiÖt nÕu ®−îc ®iÒu trÞ tÝch cùc cã thÓ trë thµnh nhãm khÝ trÖ can uÊt.
2.1.1.S−ên thèng.
Th−êng lµ triÖu chøng chñ yÕu cña chøng sái mËt; can ë d−íi s−ên, kinh m¹ch cña can
ph©n bè 2 bªn s−ên; ®ëm lµ biÓu lý cña can thuéc, m¹ch cña nã còng tuÇn hµnh ë bªn s−ên.
NÕu nh− t×nh chÝ uÊt øc, can khÝ uÊt kÕt, hoÆc lµ khÝ uÊt l©u ngµy, khÝ trÖ huyÕt ø, huyÕt ø ®×nh
tÝch lµm cho tú mÊt kiÖn vËn, thÊp nhiÖt néi kÕt, khÝ c¬ kh«ng th«ng ®iÒu cã thÓ dÉn ®Õn sa
th¹ch (s¹n sái) lµm trë ng¹i ®ëm l¹c kinh m¹ch, v× vËy mµ dÉn ®Õn ®au s−ên.
2.1.2.Phóc thèng.
TriÖu chøng cña sái mËt lµ ®au bông, th−êng lµ khi c¶m ph¶i ngo¹i tµ hoÆc lµ ¨n uèng
kh«ng ®Çy ®ñ (thÊt tiÕt), t×nh chÝ kh«ng ®iÒu ®¹t. Khi ngo¹i c¶m ph¶i tµ khÝ th× thÊp nhiÖt x©m
lÊn vµo trong bông lµm cho tú vÞ mÊt ®iÒu hoµ; rèi lo¹n vÒ vËn hãa vµ chuyÓn hãa sinh ra uÊt
trÖ ë bªn trong, khÝ c¬ trë trÖ, bÊt th«ng t¾c thèng, Èm thùc bÊt tiÕt, ¨n nhiÒu chÊt bÐo nhên,
thÊp nhiÖt tÝch trÖ kÕt tô ë tr−êng vÞ sÏ ¶nh h−ëng tíi vËn hãa cña tú, khÝ c¬ kh«ng ®−îc th«ng,
khÝ ë phñ th«ng gi¸ng bÊt lîi, v× vËy ph¸t sinh ®au bông; t×nh chÝ thÊt ®iÒu can mÊt s¬ tiÕt khÝ
uÊt huyÕt trÖ hoÆc lµ can khÝ hoµnh nghÞch ph¹m ®Õn tú vÞ dÉn ®Õn tú vÞ bÊt hoµ khÝ c¬ kh«ng
th«ng mµ dÉn ®Õn phóc thèng.
2.1.3 Hoµng ®¶n.
Hoµng ®¶n ph¸t sinh chñ yÕu lµ do thÊp tµ, ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng c¸c t¹ng: can,
®ëm, tú, vÞ. Tú chñ vÒ vËn hãa mµ ghÐt thÊp. NÕu nh− Èm thùc thÊt tiÕt, ¨n nhiÒu chÊt dÇu,
http://www.ebook.edu.vn 30
chÊt mì, uèng nhiÒu r−îu hoÆc lµ ngo¹i c¶m ph¶i tµ khÝ thÊp nhiÖt ®Òu cã thÓ dÉn ®Õn chøc
n¨ng cña tú vÞ bÞ tæn th−¬ng. Tú kh«ng kiÖn vËn ®−îc, thÊp tµ tô trë ë trung tiªu sÏ sinh ra tú
vÞ th¨ng gi¸ng thÊt th−êng. Tú khÝ bÊt th¨ng tÊt nhiªn lµ can khÝ uÊt kÕt, bÊt n¨ng s¬ tiÕt, vÞ khÝ
bÊt gi¸ng l¹i thªm sa th¹ch trë trÖ ®ëm ®¹o lµm cho dÞch mËt chuyÓn vËn bµi tiÕt thÊt th−êng.
ThÊp tµ uÊt trÖ, dÉn ®Õn dÞch mËt x©m nhËp vµo huyÕt dÞch, ø ë c¬ phu mµ ph¸t sinh ra vµng
da, h¹ l−u xuèng bµng quang g©y nªn tiÓu tiÖn vµng.
2.1.4 NhiÖt thÞnh.
Hµn nhiÖt v·ng lai do ®ëm th¹ch trë trÖ, khÝ c¬ uÊt kÕt l©u ngµy sinh ra háa nhiÖt; Èm
thùc bÊt tiÕt th−¬ng tú, thÊp nhiÖt x©m lÊn vµo trong, thÊp nhiÖt uÈn kÕt can ®ëm, lý nhiÖt tÝch
thÞnh, ®ëm dÞch bÊt th«ng g©y nªn sèt cao. Ngo¹i tµ lòng biÓu ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng vÖ
khÝ - c¬ biÓu bÊt cè nªn sî l¹nh. NÕu nh− ngo¹i tµ tõ biÓu chuyÓn vµo trong hoÆc lµ lý tµ
chuyÓn ra ngoµi sÏ dÉn ®Õn chøng tµ - chÝnh t−¬ng b¸c; tµ th¾ng tÊt sî l¹nh, chÝnh th¾ng tÊt
ph¸t sèt. V× vËy, l©m sµng biÓu hiÖn triÖu chøng cña hµn nhiÖt v·ng lai.
2.2. §Æc ®iÓm cña tø chÈn.
2.2.1. Väng chÈn.
+ Nh×n vÒ s¾c da: gß m¸, cñng m¹c, c¬ phu s¾c vµng t−¬i lµ hoµng ®¶n thÊp nhiÖt. NÕu
nh− s¾c ¸m muéi lµ huyÕt ø, bÖnh thuéc can ®ëm. NÕu nh− b× phu xuÊt hiÖn ban ®iÓm huyÕt ø
(xuÊt huyÕt) tøc lµ nhiÖt ®éc bøc huyÕt vong hµnh.
+ ThiÖt chÈn: nÕu nh− can uÊt khÝ trÖ th× th−êng lµ rªu l−ìi tr¾ng máng hoÆc lµ vµng
máng; chÊt l−ìi ¸m tÝa lµ huyÕt ø; l−ìi nhît rªu tr¾ng nhuËn lµ tú vÞ d−¬ng h−; rªu l−ìi vµng
nhên lµ thÊp nhiÖt néi uÈn. NÕu mµ nhiÖt nÆng th× ®a phÇn lµ rªu l−ìi vµng t¸o; nÕu rªu l−ìi
vµng r¸o hoÆc lµ vµng ®en, chÊt l−ìi hång gi¸ng lµ nhiÖt ®éc tÝch thÞnh.
2.2.2. V¨n chÈn.
S−ên phóc ®«ng thèng nhiÖt ®éc tÝch thÞnh dÉn ®Õn tinh thÇn h«n muéi, cã thÓ lo¹n
ng«n, h« hÊp cÊp xóc hoÆc lµ ©m thanh nhá nhÑ lµ thuéc h− chøng; thùc chøng lµ nãi to, khÝ
th« ; h− chøng lµ nãi nhá, thiÕu khÝ.
2.2.3. VÊn chÈn.
+ VÒ hµn nhiÖt: ph¸t bÖnh cÊp tÝnh, cã thÓ gÆp hµn nhiÖt v·ng lai hoÆc lµ ph¸t sèt sî rÐt.
NÕu thÊp nhiÖt néi uÈn th× sèt cao kÐo dµi; nÕu háa ®éc qu¸ thÞnh, tµ chÝnh t−¬ng tranh, chÝnh
bÊt th¾ng tµ, chÝnh h− tµ h·m, d−¬ng khÝ h− tho¸t sinh ra tø chi quyÕt l¹nh.
+ VÒ ¨n uèng (Èm thùc): ¨n kÐm ®a phÇn lµ tú vÞ h− nh−îc khÝ trÖ; miÖng ®¾ng, miÖng
kh«, kh«ng kh¸t hoÆc kh¸t mµ kh«ng thÝch uèng nhiÒu lµ thuéc vÒ thÊp nhiÖt uÈn kÕt; miÖng
kh« mµ kh«ng muèn ¨n uèng lµ huyÕt ø; thÊp nhiÖt, nhiÖt ®éc ®Òu cã thÓ dÉn ®Õn ø.
+ NhÞ tiÖn: ®¹i tiÖn bÝ kÕt, kh« t¸o khã gi¶i lµ thùc chøng, lµ nhiÖt chøng; tiÓu tiÖn vµng
®á ®ôc lµ thÊp nhiÖt, tiÓu tiÖn vµng mµ Ýt lµ thùc nhiÖt.


http://www.ebook.edu.vn 31
+ VÊn vÒ ngùc bông: m¹ng s−ên phÝa bông trªn bªn ph¶i ®au ®ín lµ bÖnh thuéc can
®ëm; s−ên bªn ph¶i ®au cÊp hoÆc ®au ch−íng cã khi lan ra sau l−ng , lan lªn vai lµ khÝ trÖ;
ngùc vµ bông trªn bÜ m·n (®Çy tøc) lµ thÊp trë. NÕu nh− xuÊt hiÖn ®au nhãi, ®au ë vÞ trÝ cè
®Þnh, ®au khi kÝch thÝch (sê n¾n) lµ huyÕt ø.
+ VÊn vÒ qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ: chøng sái mËt th−êng diÔn biÕn cã mét qu¸ tr×nh dµi, mét sè
bÖnh nh©n ë thêi kú ph¸t bÖnh kh«ng nÆng l¾m nªn kh«ng ®iÒu trÞ mµ bÖnh cã thÓ tù æn ®Þnh.
Mét sè bªnh nh©n tuy cã ®iÒu trÞ nh−ng kh«ng ®−îc liªn tôc vµ kh«ng ®óng c¸ch nªn bÖnh
sái hay t¸i ph¸t tõng ®ît vµ nÆng dÇn.
2.2.4. ThiÕt chÈn.
+ M¹ch chÈn: th−êng thÊy m¹ch huyÒn lµ biÓu hiÖn can uÊt khÝ trÖ; nÕu nh− thÊp nhiÖt
néi uÈn th× m¹ch huyÒn s¸c hoÆc ho¹t s¸c; nÕu nh− nhiÖt ®éc tÝch thÞnh th× m¹ch huyÒn s¸c
hoÆc tÕ s¸c; nÕu nh− ho¶ ®éc qu¸ thÞnh, chÝnh h− tµ h·m cã thÓ thÊy m¹ch vi muèn tuyÖt.
+ Sóc chÈn: b× phu nãng lµ nhiÖt chøng. NÕu nhiÖt quyÕt, t©n tho¸t sÏ thÊy tø chi l¹nh.
3 . BiÖn chøng ph − ¬ng trÞ:
3.1. Nh÷ng ®iÓm träng yÕu vÒ biÖn chøng.
Nguyªn nh©n chÝnh g©y ®ëm th¹ch ®a phÇn lµ ®ëm phñ bÊt th«ng. V× vËy, ph¸p th«ng lµ
ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ chñ yÕu. Trong khi biÖn chøng chó ý 3 vÊn ®Ò: ®au, sèt ,vµng da. øng dông
ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ s¬ can lîi ®ëm, th«ng lý c«ng h¹, thanh nhiÖt lîi thÊp, ho¹t huyÕt gi¶i ®éc.
NÕu nh− bÖnh l©u ngµy, qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ thuèc thanh lîi kÐo dµi dÉn ®Õn tú vÞ h− nh−îc th× ph¶i
uèng thªm thuèc kiÖn tú Ých thËn, nh−ng vÒ nguyªn t¾c ®iÒu trÞ vÉn ph¶i chó ý ®Õn s¬ can lîi ®ëm.
NÕu nh− nhiÖt quyÕt t©m tho¸t ph¶i kÕt hîp thuèc håi d−¬ng cøu nghÞch vµ tïy theo bÖnh t×nh ph¶i
kÕt hîp víi thuèc T©y y ®Ó ®iÒu trÞ.
3.2. Chøng trÞ ph−¬ng ph¸p.
3.2.1. ThÓ can uÊt khÝ trÖ.
+T−¬ng ®−¬ng víi thêi kú æn ®Þnh (ho·n gi¶i) hoÆc sái ®· ®−îc bµi xuÊt, s−ên ph¶i cßn
®au ©m Ø hoÆc ®au tr−íng, cã khi ®au lan ra vïng l−ng hoÆc vai bªn ph¶i; bông trªn h¬i tøc,
n«n khan, n«n thæ, sî chÊt mì vµ chÊt dÇu; miÖng ®¾ng, miÖng kh«, hay giËn d÷ c¸u g¾t; rªu
l−ìi vµng máng hoÆc tr¾ng máng; m¹ch huyÒn.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can lý khÝ - lîi ®ëm bµi th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc: “®ëm ®¹o bµi th¹ch thang 1” hoÆc “®ëm ®¹o bµi th¹ch thang 5 ”
- “§ëm ®¹o bµi th¹ch thang 1” ( bµi thuèc kinh nghiÖm cña ViÖn lËp y, thµnh phè
Thanh §¶o) gåm cã: sµi hå, uÊt kim, h−¬ng phô, kim tiÒn th¶o, qu¶ng méc h−¬ng, chØ x¸c vµ
®¹i hoµng.
-“Bµi th¹ch thang 5” (thuèc kinh nghiÖm viÖn y) gåm cã: kim ng©n hoa, méc h−¬ng,
chØ x¸c, hoµng cÇm, xuyªn luyÖn tö, ®¹i hoµng.


http://www.ebook.edu.vn 32
+ Gia gi¶m:
-NÕu khÝ trÖ l©u ngµy dÉn ®Õn khÝ trÖ huyÕt ø th× ph¶i th− can hµnh khÝ, ho¹t huyÕt hãa
ø; cÇn ph¶i dïng thªm “c¸ch h¹ trôc ø thang” nh−: ngò linh chi, ®−¬ng qui, xuyªn khung, ®µo
nh©n, ®an b×, xÝch th−îc, « d−îc, diªn hå s¸ch, cam th¶o, h−¬ng phô, hång hoa, chØ x¸c.
-NÕu nh− can vÞ bÊt hßa, vÞ khÝ nghÞch lªn th× cÇn gia thªm “t¶ kim hoµn” nh−: hoµng
liªn, ng« thï du.
-NÕu kÌm thªm can tú bÊt hoµ th× ph¶i gia thªm c¸c vÞ: ho¾c h−¬ng, b¹ch truËt, b¹ch
linh, s¬n tra, cèc m¹ch nha .§ã lµ nh÷ng thuèc kiÖn tú trõ thÊp gióp cho tiªu hãa.
-NÕu tú vÞ khÝ h− th× ph¶i thªm “h−¬ng sa lôc qu©n tö thang gia gi¶m hoÆc “s©m linh
b¹ch truËt t¸n”.
-NÕu tú vÞ d−¬ng h− th× gia thªm “lý trung hoµn”hoÆc “tiÓu kiÕn trung thang”.
-NÕu cã giun chui èng mËt th× gia thªm: sö qu©n tö, khæ luyÖn c¨n b×, binh lang. §ã lµ
nh÷ng thuèc khu trïng.
3.2.2. ThÓ thÊp nhiÖt néi uÈn.
+T−¬ng ®−¬ng víi thêi kú sái di chuyÓn, c¶n trë ®−êng mËt hoÆc lµ thêi kú viªm nhiÔm
®−êng mËt nÆng (chøng sái ph¸t t¸c), liªn tôc ®au ch−íng vïng s−ên ph¶i, hoÆc c¬n ®au quÆn
gan t¸i ph¸t theo chu kú; cù ¸n, bông trªn ch−íng ®Çy, ng¹i ¨n kh«ng muèn ¨n, n«n khan hoÆc
n«n möa; kh¸t nh−ng kh«ng muèn uèng; sî l¹nh ph¸t nãng (thiªu) hoÆc lµ hµn nhiÖt v·ng lai;
th©n thÓ vµng, ®¹i tiÖn t¸o, tiÓu tiÖn vµng; rªu l−ìi ®a phÇn vµng nhên; nÕu sèt cao th× rªu l−ìi
vµng mµ kh«; m¹ch huyÒn ho¹t mµ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp - lîi ®ëm bµi th¹ch - th«ng lý c«ng h¹.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “®ëm ®¹o bµi th¹ch thang 2” hoÆc “bµi th¹ch thang 6”.
-“§ëm bµi th¹ch thang 2” gåm: kim tiÒn th¶o, kim ng©n hoa, chi tö, hoµng liªn, uÊt
kim, nh©n trÇn, méc h−¬ng, hoµng cÇm, chØ thùc, ®¹i hoµng, mang tiªu.
-“Bµi th¹ch thang 6”gåm: hæ tr−îng, méc h−¬ng, chØ x¸c, kim tiÒn th¶o, chi tö, nguyªn
hæ, ®¹i hoµng.


+ Gia gi¶m:
-NÕu nhiÖt th¾ng thÊp th× gia thªm: hoµng liªn, thanh ®¹i diÖp, b¶n lam c¨n, sinh th¹ch
cao, tri mÉu...§ã lµ nh÷ng thuèc thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, d−ìng ©m sinh t©n.
-NÕu thÊp th¾ng nhiÖt th× gia “tam nh©n thang”.
-NÕu thÊp nhiÖt ®Òu thÞnh th× gia “liªn phóc Èm”.
-NÕu thÊp nhiÖt néi uÈn, träc khÝ th−îng nghÞch th× gia thªm: tróc nhÞ, ®¹i xÝch th¹ch,
b¸n h¹, sinh kh−¬ng ®Ó chØ n«n gi¸ng nghÞch.
3.2.3. ThÓ nhiÖt ®éc (Sái, viªm nhiÔm ®−êng mËt hãa mñ).
http://www.ebook.edu.vn 33
+T−¬ng ®−¬ng víi thêi kú sái ®−êng mËt cã viªm nhiÔm ®−êng mËt hãa mñ, c¶n trë
®−êng mËt cÊp tÝnh. ThÓ bÖnh nµy th−êng do thÊp nhiÖt néi uÈn mµ ph¸t triÓn thµnh; còng cã
thÓ do can uÊt khÝ trÖ ph¸t triÓn tíi. V× vËy, trong ph¸p trÞ ph¶i chó ý tíi c¶ hai nhãm: võa trõ
thÊp nhiÖt, võa hµnh khÝ trÖ. Ngoµi ra, cßn cã thÓ do ho¶ ®éc tÝch thÞnh mµ thµnh hao th−¬ng
t©n dÞch, huyÕt b¹i, nhôc kiÖt hoÆc chÝnh bÊt n¨ng th¾ng tµ hoÆc ®Æc ®iÓm cña d−¬ng khÝ h−
tho¸t.
+ TriÖu chøng: ®au liªn tôc kÞch liÖt vïng bông trªn bªn ph¶i, h¹ s−ên næi u côc bÜ tøc,
bông co cøng ®Çy, cù ¸n; vµng da nÆng; tiÓu tiÖn Ýt s¾c ®á, ®¹i tiÖn bÝ kÕt; thÇn h«n, lo¹n ng«n;
rªu l−ìi vµng kh« hoÆc vµng ®en, chÊt l−ìi hång gi¸ng; m¹ch huyÒn s¸c hoÆc tÕ s¸c; thËm chÝ
cã thÓ thÊy tø chi quyÕt l¹nh, ®¹i h·n l©m li, tinh thÇn uû mÞ, m¹ch vi muèn tuyÖt hoÆc triÖu
chøng nguy kÞch lµ m¹ch trÇm tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh doanh l−¬ng huyÕt gi¶i ®éc, th«ng h¹ bµi th¹ch phï
chÝnh - trõ tµ, håi d−¬ng cøu tho¸t.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: thanh nhiÖt l−¬ng huyÕt th«ng h¹. Dïng “®ëm ®¹o bµi
th¹ch thang 2” hîp ph−¬ng “tª gi¸c ®Þa hoµng thang”. NÕu cÇn håi d−¬ng cøu tho¸t th× dïng
“s©m phô thang” hoÆc “sinh m¹ch t¸n”.
3.3. Thuèc nghiÖm ph−¬ng (ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm).
+ §au s−ên :
Nh©n trÇn 30 - 60g H−¬ng phô 6g
Ng¹nh mÔ 100g §−êng tr¾ng võa ®ñ.
+ Bông ®au:
- Ho¾c h−¬ng 9g, hoµng liªn 6g, sinh kh−¬ng 6g. TÊt c¶ s¾c n−íc, ngµy uèng 2 lÇn.
- Sinh th¹ch cao 90 - 100g, phan t¶ diÖp 3 - 5g, ng¹nh mÔ 100g. Th¹ch cao s¾c tr−íc,
trén bét phan t¶ diÖp vµ ng¹nh mÔ; ngµy 1 thang chia 2 lÇn uèng.
+ Hoµng ®¶n (vµng da):
- ý dÜ nh©n, ng¹nh mÔ liÒu b»ng nhau; nÊu ¨n hµng ngµy ®Õn khi khái bÖnh.
+ Sèt cao:
Ch©m t¶ hîp cèc, khóc tr×; phèi hîp huyÖt: ®ëm du, trung qu¶n, tóc tam lý, d−¬ng l¨ng
tuyÒn; l−u ch©m 30’.
3.4. Phèi hîp vµ dù phßng.
+ Thêi kú sái ®· bµi xuÊt, bÖnh æn ®Þnh (bÖnh ho·n gi¶i): ng−êi bÖnh ph¶i cã qui t¾c
®iÒu ®¹t t×nh chÝ, lao ®éng thÝch hîp, ®iÒu tiÕt Èm thùc.
+ Thêi kú sái ph¸t t¸c c¶n trë ®−êng mËt, viªm nhiÔm ®−êng mËt th× ph¶i theo dâi chÆt
chÏ vÒ huyÕt ¸p, m¹ch, nhiÖt ®é, t×nh h×nh bÖnh chuyÓn biÕn ®Ó kÞp thêi xö lý. Chó ý quan s¸t
tÝnh chÊt ®au bông, chu kú ®au, c¬n ®au liªn tôc, ®au côc bé hay toµn bé ®Ó ngõng thuèc
http://www.ebook.edu.vn 34
gi¶m ®au; sau ®iÒu trÞ ®Òu ph¶i chó ý l−u ph©n kiÓm tra. NÕu nh− bÖnh nÆng ph¶i chuÈn bÞ kÕt
hîp phÉu thuËt khi cÇn thiÕt.
+ §èi víi giai ®o¹n sái c¶n trë ®−êng mËt, viªm nhiÔm ®−êng mËt nÆng hãa mñ th× ph¶i
theo dâi nghiªm ngÆt, tÝch cùc n©ng ®ì chÝnh khÝ toµn th©n; ph¶i kÕt hîp Y häc hiÖn ®¹i, håi
søc cÊp cøu, chuÈn bÞ phÉu thuËt kÕt hîp.
+ Dù phßng:
-¡n uèng hîp lý, h¹n chÕ chÊt bÐo, chÊt ngät, vÖ sinh phßng giun ®òa.
-NÕu cã giun chui èng mËt ph¶i ®iÒu trÞ giun. Sau khi bµi trïng ph¶i tÝch cùc uèng thuèc
thanh nhiÖt lîi ®ëm 1 - 2 tuÇn ®Ó röa s¹ch ®−êng mËt, tiªu trõ viªm nhiÔm, phßng sái t¸i ph¸t.
-Ph¶i uèng thuèc th− can lîi ®ëm ®Ó lo¹i trõ nguyªn nh©n (rèi lo¹n chøc n¨ng ®−êng mËt, triÖu
chøng kh«ng râ rµng, bÖnh nh©n kh«ng ®Ó ý), dù phßng t¸i ph¸t cÊp tÝnh.
-Sau khi sái ®· bµi xuÊt vÉn cÇn ph¶i duy tr× uèng thuèc s¬ can lîi ®ëm thªm 1 thêi gian
®Ó cñng cè hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ, dù phßng sái t¸i ph¸t.
+§iÒu trÞ phÉu thuËt lÊy sái lµ cÇn thiÕt ®Ó cøu sèng tÝnh m¹ng bÖnh nh©n nh−ng ®Æc
®iÓm bÖnh liªn quan ®Õn chuyÓn ho¸ nªn t¸i ph¸t lµ phæ biÕn.
3.5. Ph¶i cÊp cøu.
+§au bông d÷ déi kÞch liÖt, sái g©y ø t¾c ®−êng mËt th× ph¶i dïng ph¸p th«ng h¹, nÕu
nh− kh«ng ho·n gi¶i cã thÓ dïng thuèc gi¶m ®au d¹ng tiªm.
+§iÒu trÞ viªm nhiÔm ®−êng mËt quan träng lµ ph¶i trªn c¬ së dïng thuèc thanh nhiÖt - gi¶i
®éc cña Trung y vµ ph¶i dïng thªm kh¸ng sinh, sinh tè th× sÏ cã hiÖu qu¶ tèt.
+NÕu xuÊt hiÖn thÇn h«n, lo¹n ng«n, ®¹i h·n l©m ly, tiÓu Ýt, cã triÖu chøng m¹ch vi
nhiÖt quyÕt, t©m tho¸t th× trªn c¬ së øng dông ph¸p thanh doanh thang gi¶i ®éc, dïng thªm
thuèc håi d−¬ng cøu nghÞch ; ®ång thêi kÕt hîp thuèc cña Y häc hiÖn ®¹i (truyÒn dÞch, bæ
sung ®iÖn gi¶i).
+N«n khan hoÆc n«n möa râ th× dïng chÕ phÈm d¹ng tiªm cña bµi thuèc cæ ph−¬ng
“b×nh vÞ t¸n” .
+ ChØ ®Þnh chuyÓn phÉu thuËt khi:
- §iÒu trÞ c¸c ph−¬ng ph¸p Y häc cæ truyÒn kh«ng kÕt qu¶ mµ triÖu chøng nÆng dÇn.
- BÖnh t¸i ph¸t cÊp tÝnh cã biÓu hiÖn nhiÔm ®éc mËt.
- Ho¹i th− tói mËt, thñng loÐt ®−êng mËt, ch¶y m¸u ®−êng mËt.
3.6. Tham kh¶o chÈn liÖu.
Tiªu chuÈn ph©n nhãm biÖn chøng Trung y (Héi th¶o toµn quèc bÖnh lý ®−êng mËt,
1979):
+ Can uÊt khÝ trÖ:

http://www.ebook.edu.vn 35
-§au ©m Ø vïng s−ên ph¶i, cã lóc lan lªn l−ng vµ vai ph¶i.
-PhÇn ngùc vµ bông ®Çy tøc, miÖng ®¾ng häng kh«.
-Rªu l−ìi tr¾ng máng, m¹ch huyÒn.
+ ThÊp nhiÖt néi uÈn:
-S−ên ph¶i ®au tøc, cù ¸n, bông trªn tr−íng ®Çy.
-Da vµng toµn th©n, tiÓu vµng, tiÖn bÕ.
-Rªu l−ìi nhiÒu vµng nhên, nÕu nhiÖt nÆng th× rªu l−ìi vµng kh«; m¹ch huyÒn s¸c hoÆc
ho¹t s¸c.
+ NhiÖt ®éc tÝch thÞnh:
-Hµn chiÕn cao thiªu, ®au bông cµng nÆng dÇn; hoµng ®¶n nÆng lªn, niÖu Ýt s¾c ®á, ®¹i
tiÖn bÝ kÕt.
-ThÇn h«n lo¹n ng«n, ®¹i h·n xuÊt, huyÕt ¸p h¹ thÊp.
-Rªu l−ìi vµng kh« hoÆc vµng ®en, chÊt l−ìi hång gi¸ng; m¹ch tÕ v« lùc.
4.Tiªu chuÈn ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ (héi nghÞ Trung - T©y y kÕt hîp toµn
quèc Trung quèc, 1979):
4.1.Tiªu chuÈn:
+ HiÖu qu¶ tèt:
-HÕt hoµn toµn triÖu chøng thùc thÓ: ®au, sèt, vµng da.
-Cã sái bµi tiÕt theo ph©n.
-KiÓm tra siªu ©m, chôp c¶n quang kh«ng cßn sái .
+ Cã chuyÓn biÕn tèt:
-TriÖu chøng l©m sµng gi¶m nhiÒu hoÆc 1 phÇn sái bµi xuÊt, hoÆc sái thu nhá.
+ Kh«ng kÕt qu¶:
-TriÖu chøng l©m sµng kh«ng cã chuyÓn biÕn g×.
-Kh«ng thÊy sái bµi xuÊt qua ph©n.
4.2. Mét sè danh y chÈn liÖu ®Æc s¾c.
+ §−êng Sinh Thä (Trung y d−îc C¸t l©m , 1984) dïng bµi thuèc kinh nghiÖm: kª néi
kim 15g, kim tiÒn th¶o 30g; t¸c dông cña bµi thuèc nµy lµ bµi th¹ch - t¸n kÕt. Sau khi hÕt sái
th× dïng “tiÓu sµi hå thang” gia néi kim ®Ó duy tr× kÕt qu¶ vµ ®Ò phßng t¸i ph¸t.
+ V−¬ng V¨n chÝnh (T¹p chÝ Y d−îc häc S¬n §«ng ,1986) dïng bµi thuèc :
Kim tiÒn th¶o 30g UÊt kim 12g
Sµi hå 10g Nh©n trÇn 20g

http://www.ebook.edu.vn 36
§µo nh©n 8g Hång hoa 10g
XÝch th−îc 15g §an s©m 20g
Thanh ®¹i diÖp 12g §iÒn c¬ hoµng 12g
Mçi ngµy s¾c mét thang chia 2 lÇn uèng.
+ Träng Kiªn Hoa ( T¹p chÝ Y d−îc häc Trung Quèc,1991) t¸c gi¶ cßn dïng thªm: s¬n
tra 6g, kª néi kim 12g, quÊt b× 10g.
+Ph−¬ng thuèc c¬ b¶n cña Quan TËp (Trung y d−îc H¾c Long Giang, 1986):
Sµi hå 12g ChØ thùc 10g
Kª néi kim 10g B¹ch th−îc 15g
Méc h−¬ng 8g UÊt kim 12g
Hoµng cÇm 10g HuyÒn minh phÊn 10g
HËu ph¸c 10g Cam th¶o 8g
ChÕ ®¹i hoµng 8g Sao hoµng liªn 6g.
S¾c n−íc uèng mçi ngµy mét thang chia 2 lÇn uèng, thêi gian uèng thuèc kÐo dµi nhÊt
22 tuÇn, ng¾n nhÊt 4 tuÇn, trung b×nh 8 tuÇn.
KÕt qu¶: khái 18/128 (14%), hiÖu qu¶ râ 16/128 (13%) chuyÓn biÕn tèt 81/128 (63%),
kh«ng hiÖu qu¶ 13/128 (10%), tæng sè hiÖu qu¶ 90% .
+ Qu¸ch VÜnh LËp (V©n Nam, 1983) dïng bµi thuèc:
Kim tiÒn th¶o 30g UÊt kim 12g
Kh−¬ng hoµng 9g §¹i hoµng 9g
Sao hoµng cÇm 9g Mang tiªu 9g
Méc h−¬ng 9g Sao sµi hå 12g
H−¬ng phô 12g Nh©n trÇn 15g.
Mçi ngµy s¾c mét thang chia 2 lÇn uèng.
+ §iÖn ch©m: Trong khi dïng c¸c bµi thuèc nghiÖm ph−¬ng t¸c gi¶ kÕt hîp ®iÖn ch©m
th−êng qui hoÆc ch©m ®Ó c¾t c¬n ®au. C¸c huyÖt th−êng ®−îc t¸c gi¶ sö dông: ®ëm du, d−¬ng
khª, kú m«n, nhËt nguyÖt, phôc y liÖu tr×nh ch©m lµ 7 - 8 lÇn, mét ®ît ®iÒu trÞ tõ 2 ®Õn 3 liÖu
tr×nh. KÕt qu¶: 40/54 (74%) lµ hÕt sái, chuyÓn biÕn tèt 8/54 (15%), ph¶i chuyÓn phÉu thuËt
6/54 (11%), tæng sè hiÖu qu¶ lµ 89%.
+ Tiªn Quang NghiÖp (Trung y Tø Xuyªn , 1986) øng dông bµi thuèc “hoµng kim linh”
gia thªm:
§¹i hoµng 5g Hoµng cÇm 15g
Kh−¬ng hoµng 10 -20g Kª néi kim 12g

http://www.ebook.edu.vn 37
Kim ng©n hoa 15 - 30g UÊt kim 20 - 60g
Kim tiÒn th¶o 20 - 40g Uy linh tiªn 20g.
Mçi ngµy s¾c mét thang chia 2 lÇn uèng . Sau mét liÖu tr×nh ®iÒu trÞ lµ cao ngµy
t¸c gi¶ thÊy kÕt qu¶: khái 24/34, chuyÓn biÕn 9/34, kh«ng hiÖu qu¶ 1




Ch−¬ng IV
BiÖn chøng luËn trÞ c¸c bÖnh
tiÕt niÖu sinh dôc


TiÕt niÖu kÕt th¹ch
(sái hÖ thèng tiÕt niÖu)

1 . §¹i c − ¬ng:
+ Sái hÖ thèng tiÕt niÖu lµ chØ tinh thÓ r¾n thµnh hßn hoÆc khèi xuÊt hiÖn trong hÖ thèng
tiÕt niÖu. C¨n cø vµo vÞ trÝ cña c¸c tinh thÓ r¾n ch¾c (sái) trªn ®−êng tiÕt niÖu mµ ng−êi ta ph©n
biÖt lµ sái thËn, sái niÖu qu¶n, sái bµng quang vµ sái niÖu ®¹o.
+ §Æc ®iÓm l©m sµng lµ: ®au phÇn bông d−íi hoÆc ®au vïng l−ng lan ra bông, ®¸i ra
m¸u, ®¸i ®ôc. NÕu nh− trë t¾c cÊp tÝnh th× cã thÓ ®¸i Ýt hoÆc v« niÖu (kh«ng ®¸i ®−îc), thËm
chÝ xuÊt hiÖn c¬n ®au quÆn thËn, chøc n¨ng thËn cã thÓ bÞ suy gi¶m cÊp tÝnh; ®iÒu trÞ néi khoa
t−¬ng ®èi khã kh¨n, cã khi ph¶i mæ cÊp cøu.
+ VÒ ®iÒu trÞ: theo YHH§, c¨n cø vµo tÝnh chÊt hãa häc kh¸c nhau cña viªn sái mµ tiÕn
hµnh c¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ b»ng thuèc kh¸c nhau. Mét sè thuèc hiÖn nay trªn l©m sµng
th−êng cã t¸c dông phô kh«ng mong muèn nhÊt ®Þnh, dÔ t¸i ph¸t. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y,
ng−êi ta ®· s¶n xuÊt nh÷ng dông cô, m¸y t¸n sái qua da b¾n b»ng siªu ©m ®Ó lµm tan sái. V×
vËy kÕt qu¶ ®iÒu trÞ cã phÇn n©ng cao, tuy nhiªn chi phÝ cao vµ kh«ng ph¶i ë n¬i nµo còng ¸p
dông ®−îc. Trªn thùc tÕ l©m sµng, ®iÒu trÞ bÖnh nµy b»ng YHCT ngµy cµng coi träng v× nã ®·
thu ®−îc nh÷ng hiÖu qu¶ nhÊt ®Þnh. Do vËy, cÇn ph¶i ph¸t triÓn ®iÒu trÞ b»ng ph−¬ng ph¸p
YHCT.
+ Quan niÖm vÒ b¶n chÊt bÖnh : YHCT th−êng m« t¶ c¸c chøng bÖnh nµy trong c¸c
ph¹m trï “sa l©m”, “th¹ch l©m”, “huyÕt l©m” vµ “yªu thèng”. Thêi kú ®Çu ®a phÇn thuéc thÊp
nhiÖt, uÈn kÕt ë h¹ tiªu, thÊp nhiÖt l©u ngµy sÏ sinh ra chøng thùc chuyÓn sang h− hoÆc h−
thùc th¸c t¹p. ViÖc dïng thuèc YHCT ®Ó ®iÒu trÞ niÖu l¹c kÕt th¹ch ë hÖ thèng tiÕt niÖu vÒ


http://www.ebook.edu.vn 38
ph−¬ng diÖn nµo ®ã ®· tÝch lòy ®−îc nhiÒu kinh nghiÖm phong phó, tõ ®ã ®· c¶i thiÖn ®−îc
c¸c triÖu chøng cña bÖnh, kh«ng ®Ó chøc n¨ng cña thËn bÞ suy gi¶m, gi¶m ®−îc t¸i ph¸t.
2 . ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh theo YHH§:
+ Dùa vµo c¸c biÓu hiÖn: cã tiÒn sö ®¸i ra sái, c¬n ®au quÆn thËn, sèt, ®¸i ra m¸u ®¹i
thÓ hoÆc vi thÓ; ®¸i buèt, ®¸i d¾t, ®¸i ®ôc, ®¸i mñ.
+ XÐt nghiÖm n−íc tiÓu cã vi khuÈn niÖu, tÕ bµo mñ; ®Þnh l−îng canxi niÖu, systin
niÖu, axit uric niÖu vµ tån cÆn oxalat, phosphat... NÕu cã protein niÖu lµ cã viªm thËn - bÓ
thËn.
+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh ph¶i chôp X. quang vµ bæ xung b»ng siªu ©m: chôp thËn th−êng
ph¸t hiÖn sái c¶n quang; chôp thËn tÜnh m¹ch (UIV) x¸c ®Þnh vÞ trÝ sái, ph¸t hiÖn sái kh«ng
c¶n quang, ®¸nh gi¸ ®−îc kÝch th−íc vµ chøc n¨ng bµi tiÕt cña mçi thËn; chôp thËn ng−îc
dßng (UPR) chØ ®−îc chØ ®Þnh khi thËt cÇn thiÕt. Siªu ©m tiÖn lîi nh−ng kh«ng râ nÐt b»ng X
quang; sái niÖu qu¶n ë ®o¹n 1/3 gi÷a khã ph¸t hiÖn. Soi bµng quang khi cã ®¸i ra m¸u ®¹i thÓ.
+ CÇn chÈn ®o¸n c¸c biÕn chøng cña sái: ®¸i ra m¸u ®¹i thÓ, nhiÔm khuÈn, viªm bÓ thËn
- thËn cÊp, bÝ ®¸i, v« niÖu vµ viªm bÓ thËn - thËn m¹n.
+ ChÈn ®o¸n ph©n biÖt: c¸c nèt v«i ho¸, sái ®−êng mËt, viªm ®¹i trµng m¹n cã c¬n ®au
kiÓu “quÆn thËn”.
3 . Trung y chÈn liÖu.
Sái hÖ tiÕt niÖu khi cã c¬n ®au quÆn thËn cÊp tÝnh th× triÖu chøng chñ yÕu lµ ®¸i ra m¸u,
®¸i d¾t, ®¸i buèt lµ chÝnh.
Thêi k× ®Çu YHCT m« t¶ bÖnh trong “huyÕt l©m”, “sa l©m”, “th¹ch l©m”. Nh−ng thêi kú sau
th× ®au chñ yÕu ë phÇn l−ng vµ dån xuèng d−íi nªn thuéc ph¹m trï “yªu thèng”.
VÒ b¶n chÊt cña bÖnh, theo biÖn chøng luËn trÞ cña Trung y nãi chung, thêi kú cã c¬n
®au quÆn thËn cÊp hoÆc thêi kú ®Çu thuéc thùc chøng; ®a phÇn cã thÊp nhiÖt, uÈn kÕt ë h¹ tiªu,
sa th¹ch kÕt tô, khÝ trÖ bÊt lîi mµ dÉn ®Õn.
Trong ®iÒu trÞ, cÇn thanh nhiÖt lîi thÊp, th«ng l©m bµi th¹ch, lîi khÝ, s¬ ®¹o. NÕu bÖnh
®Ó l©u, ®iÒu trÞ kh«ng kÞp thêi sÏ chuyÓn thµnh h− chøng, tæn th−¬ng chñ yÕu lµ tú h−, thËn h−
hoÆc nã biÕn thµnh chøng h− thùc th¸c t¹p. NÕu nh− tú thËn hao h− lµ chÝnh th× ph¶i kiÖn tú
Ých thËn, ph¶i th«ng l©m tiªu th¹ch. NÕu nh− h− thùc th¸c t¹p th× ph¶i dùa vµo h− thùc nhiÒu
hay Ýt ®Ó mµ tiªu b¶n ®ång trÞ hoÆc c«ng bæ kiªm trÞ.
3.1. Nguyªn nh©n c¬ chÕ bÖnh sinh theo YHCT:
+ Sái hÖ thèng tiÕt niÖu h×nh thµnh lµ do t¹i chç cã thÊp nhiÖt hoÆc ngo¹i c¶m ph¶i
phong tµ, thÊp tµ, nhiÖt tµ hoÆc ¨n uèng nhiÒu chÊt cay nãng, chÊt bÐo hoÆc lµ t×nh chÝ bÊt tiÕt,
hoÆc vui giËn thÊt th−êng, lao th−¬ng qu¸ ®é uÊt tô thµnh thÊp nhiÖt dÉn ®Õn ho¶ ®éc néi sinh,
thÊp nhiÖt h¹ tró ë bµng quang, h·n ch−ng t©n dÞch, t¹p chÊt ng−ng kÕt mµ thµnh sái.


http://www.ebook.edu.vn 39
+ VÞ trÝ sái ë thËn vµ bµng quang lµ chÝnh, th−êng cã ¶nh h−ëng ®Õn can vµ tú, tÝnh chÊt
cña bÖnh lµ chÝnh h− tµ thùc.
ChÝnh h− gåm cã: khÝ h−, ©m h−, d−¬ng h−, ©m - d−¬ng l−ìng h−.
Tµ thùc gåm cã: ngo¹i c¶m phong thÊp, nhiÖt tµ thÊp nhiÖt, khÝ trÖ huyÕt ø.
+ C¬ chÕ bÖnh sinh: chñ yÕu vÉn lµ thÊp nhiÖt uÈn kÕt ë h¹ tiªu, bµng quang khÝ ho¸ bÊt
lîi. NÕu bÖnh l©u ngµy th× lµm h¹i d−¬ng khÝ, nhiÖt ho¸ ho¶ th−¬ng ©m, hoÆc lµ ©m th−¬ng
cËp khÝ mµ dÉn ®Õn tú thËn l−ìng h−. Nh− vËy bÖnh tõ thùc chuyÓn sang h−, h− thùc th¸c t¹p.
3.2. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
3.2.1. ThÓ h¹ tiªu thÊp nhiÖt.
+§a phÇn lµ bÖnh ë thêi kú ®Çu, c¬n ®au cÊp tÝnh, tiÓu tiÖn nhiÒu lÇn, ®¸i buèt, sèt, n−íc
tiÓu vµng ®á, tiÓu tiÖn s¸p trÖ kh«ng th«ng cã khi ®¸i ng¾t qu·ng vµ cã khi ®¸i ra s¹n sái; l−ng
®au lan ®Õn bông d−íi vµ vïng sinh dôc; miÖng ®¾ng, n«n khan hoÆc n«n möa, rªu l−ìi vµng
nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp - th«ng l©m bµi th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “b¸t chÝnh t¸n” gia gi¶m:
Sa tiÒn tö 20g BiÓn xóc 20g
Cï m¹ch 12g Ho¹t th¹ch 20g
Cam th¶o tiªu 6g §¹i hoµng 4g
S¬n chi 12g §¨ng t©m th¶o 8g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®¸i ra m¸u lµ chÝnh th× ph¶i träng dông “tiÓu kÕ Èm tö” hîp ph−¬ng “th¹ch vÜ t¸n”.
-NÕu tiÓu tiÖn vµng ®ôc kÌm theo m¾t ®á, miÖng ®¾ng, t©m phiÒn dÔ giËn d÷ ph¶i dïng
“long ®êm th¶o t¶ can thang” gia vÞ.
-NÕu nhiÖt ®éc vµo huyÕt vµ tam tiªu th× cÊp ph¶i trÞ tiªu, ph¶i dïng hîp ph−¬ng “hoµng
liªn gi¶i ®éc thang” vµ hîp ph−¬ng víi “ngò vÞ tiªu ®éc Èm” (hoµng liªn, hoµng cÇm, hoµng
b¸, chi tö).
“Ngò vÞ tiªu ®éc Èm” bao gåm: kim ng©n hoa 20g, th− cóc hoa 12g, bå c«ng anh 20g, tö
hoa ®Þa ®inh 15g, tö bèi thiªn quÝ 10g.
3.2.2. KhÝ trÖ huyÕt ø.
+TiÓu tiÖn s¸p trÖ, l©m ly bÊt s−íng, trong n−íc tiÓu cã m¸u côc (huyÕt khèi), bông d−íi
tr−íng ®au hoÆc ®au nhãi, thËm chÝ l−ng vµ bông ®au quÆn; chÊt l−ìi x¸m tÝa cã nhiÒu ban
®iÓm ø huyÕt; m¹ch trÇm huyÒn hoÆc s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: hµnh khÝ ho¹t huyÕt - th«ng l©m bµi th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “trÇm h−¬ng t¸n” hîp ph−¬ng “huyÕt phô trôc ø thang”.
http://www.ebook.edu.vn 40
-NÕu kÌm theo ngùc ®Çy s−ên tøc dïng thªm “tø vÞ t¸n”.
-Nõu huyÕt ø râ ngµy cµng nÆng th× gia thªm: nhò h−¬ng, mét d−îc mçi thø ®Òu 8 – 12g.




http://www.ebook.edu.vn 41
3.2.3. ThÓ tú thËn khÝ h−.
+§a phÇn do sái hÖ thèng tiÕt niÖu l©u ngµy kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ hoÆc ®iÒu trÞ kh«ng
khái lµm hao th−¬ng chÝnh khÝ; tiÓu tiÖn kh«ng nhiÒu, ®á, s¸p, l©m li bÊt ®· khi nÆng, khi nhÑ.
Khi gÆp thêi tiÕt thay ®æi, vËn ®éng mÖt mái th× bÖnh th−êng t¸i ph¸t; trong n−íc tiÓu thÊy cã
s¹n sái (sa th¹ch) ®i theo, l−ng gèi ®au mái, mÖt mái v« lùc, chÊt l−ìi nhît, m¹ch tÕ nh−îc.
+ Ph¸p ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú Ých thËn - bæ khÝ tiªu th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “v« tû s¬n d−îc hoµn” gia gi¶m.
“V« tû s¬n d−îc hoµn” (hoµ tÔ côc ph−¬ng) gåm cã:
S¬n d−îc 20g Nhôc thung dung 8g
Thôc ®Þa hoµng 12g S¬n thï du 8g
Phôc thÇn 10g Thá ty tö 12g
Ngò vÞ tö 8g XÝch th¹ch chi 15g
Ba kÝch thiªn 12g Tr¹ch t¶ 15g
§ç träng 12g Ng−u tÊt 20g.
Nõu trung khÝ h¹ h·m th× cã thÓ kÕt hîp víi “bæ trung Ých khÝ”.
3.2.4. Can thËn ©m h−.
+§a phÇn lµ do thÊp nhiÖt uÈn kÕt l©u ngµy hãa th−¬ng ©m tinh mµ dÉn ®Õn, l−ng gèi
®au mái, ®Çu cho¸ng, tai ï; triÒu nhiÖt, tù h·n, m¸ hång, m«i hång, miÖng kh«, häng ®au; tiÓu
tiÖn l©m li, cã khi bµi xuÊt ra c¶ s¹n sái; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng hoÆc kh«ng cã rªu;
m¹ch trÇm tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: t− ©m thanh nhiÖt - Ých thËn tiªu th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn” gia thªm: kim tiÒn th¶o, h¶i kim
sa ®»ng mçi thø ®Òu 30g.
-NÕu ©m h− ho¶ v−îng th× dïng “®¹i bæ ©m hoµng”.
-NÕu can d−¬ng th−îng nghÞch, ®Çu cho¸ng m¾t hoa th× dïng “kû cóc ®Þa hoµng hoµn”.
-NÕu ®¸i ra m¸u râ th× dïng “tri b¸ ®Þa hoµng hoµn” gia vÞ.
-Nõu thÊp nhiÖt ë cuèi, ®i tiÓu nãng, vµng th× dïng “a giao t¸n”.
3.2.5. ThËn d−¬ng h− tæn.
+L−ng gèi ®au mái, gÇy gß, thiÕu lùc, sî l¹nh, chi l¹nh; s¾c mÆt tr¾ng bñng, tiÓu tiÖn
phiÒn sè, bµi xuÊt v« lùc hoÆc ®¸i sái, chÊt l−ìi nhît, m¹ch trÇm tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n bæ thËn d−¬ng - th«ng l©m tiªu th¹ch.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “kim quÜ thËn khÝ hoµn” gia vÞ.
NÕu kÌm theo tú vÞ h− hµn th× gia thªm “qui tú hoµn” gia vÞ.
http://www.ebook.edu.vn 27
4. C¸c ph − ¬ng thuèc kinh nghiÖm:
4.1. Ph−¬ng thuèc bµi th¹ch.
+ Kª néi kim, mang tiªu liÒu nh− nhau; t¸n nhá thµnh bét mÞn, mçi lÇn uèng 6g, ngµy 2
lÇn; dïng kim tiÒn th¶o 60g s¾c n−íc uèng cïng víi thø bét trªn.
+ L« c¨n t−¬i qua t¸n triÕt lÊy dÞch, dïng mËt ong hoµn vµo mçi lÇn tõ nöa hoµn ®Õn 1
hoµn, ngµy 2 lÇn hoÆc dïng l« c¨n qua ch−ng thµnh thang uèng.
+ Bµi thuèc:
§«ng quÝ tö 18g Th¹ch vÜ 12g
Ho¹t th¹ch 12g Xuyªn tôc ®o¹n 12g
B¹ch truËt 12g MiÕt gi¸p 15g
V−¬ng bÊt l−u hµnh 12g Xuyªn ng−u tÊt 10g
Hå ®µo nhôc 10g Bét hæ ph¸ch 3g.
Sa tiÒn th¶o 12g S¾c n−íc uèng ngµy 1 thang.
+ Phèi hîp víi ch©m cøu c¸c huyÖt: th¸i khª, phi d−¬ng, kinh m«n, dòng tuyÒn. Ngµy 1
lÇn, 10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.
4.2. Ph−¬ng thuèc t¸n mßn sái.
+ §µo nh©n 60g, chÝch hoµng kú 30g. S¾c n−íc uèng.
+ Miªu tu th¶o (c©y r©u mÌo) toµn c©y ph¬i kh«, s¾c n−íc uèng ngµy 1 lÇn.
+ MiÕt gi¸p 9 - 30g, h¹ kh« th¶o 9 - 30g, ngäc mÔ nh©n 15 - 30g, b¹ch chØ 9 - 15g, kim
tiÒn th¶o 30 - 120g, h¶i kim sa 15 - 30g, th−¬ng truËt 15 - 30g, ho¹t th¹ch 15 - 30g. Mçi ngµy
1 thang, s¾c n−íc chia 2 lÇn uèng.
5 . Dù phßng:
+ Ph¶i chó ý lo¹i trõ c¸c nguyªn nh©n g©y sái ë hÖ thèng tiÕt niÖu. §«ng y cho r»ng:,
ngo¹i c¶m phong thÊp tµ nhiÖt, ¨n c¸c thøc ¨n cay nãng, thøc ¨n bÐo, ngät hoÆc tÝnh chÝ bÊt
tiÕt, hû né bÊt th−êng, lao th−¬ng qu¸ ®é lµ nh÷ng nguyªn nh©n h×nh thµnh sái. V× vËy, ph¶i
rÌn luyÖn th©n thÓ hîp lý, t¨ng c−êng n¨ng lùc chèng l¹i bÖnh tµ, dù phßng ngo¹i tµ x©m
ph¹m, ®iÒu tiÕt Èm thùc , duy tr× tËp qu¸n æn ®Þnh, tr¸nh lao ®éng qu¸ søc .
+ Trong thêi gian dïng thuèc tèng sái ph¶i phèi hîp ¨n uèng liÖu ph¸p, nãi chung lµ
ph¶i ¨n nhÑ 1 - 2 vÞ l−îng nhiÒu, ®ång thêi ph¶i vËn ®éng ch¹y nh¶y lµm cho sái di chuyÓn
xuèng, hç trî cho bµi sái.
+ Nguyªn nh©n h×nh thµnh sái lµ thÊp nhiÖt uÈn kÕt ë h¹ tiªu, bµng quang khÝ ho¸ bÊt
lîi, v× vËy nªn cÊm kþ thøc ¨n cay, nhên lµm cho thÊp hãa nhiÖt, ®ång thêi ph¶i kÕt hîp c¸c
thøc ¨n ®Ó h¹n chÕ h×nh thµnh sái. VÝ dô: nh− sái urat ph¶i ¨n nhiÒu ®¹m thùc vËt; sái can xi,



http://www.ebook.edu.vn 28
phot phat ph¶i ¨n Ýt c¸c thøc ¨n cã hµm l−îng can xi cao (c¸c tinh thÓ triphotphatcanxi l¾ng
®äng ë m«i tr−êng kiÒm), v× vËy ph¶i theo dâi thøc ¨n cho thÝch hîp.
+ KÕt hîp lao ®éng víi nghØ ng¬i, ®iÒu hoµ tr¸nh sái t¸i ph¸t, vËn ®éng phï hîp, uèng
nhiÒu n−íc, röa ®−êng niÖu lµm s¹ch kh«ng cho l¾ng ®äng c¸c tinh thÓ, cã lîi cho bµi xuÊt
c¸c sái nhá.
+ Dù phßng viªm nhiÔm ®−êng niÖu ®Ó tr¸nh lµm cho sái to lªn vµ ¶nh h−ëng ®Õn thËn.
+ Kh«ng dïng c¸c thuèc cã h¹i cho thËn.
6 . ChÈn liÖu tham kh¶o.
6.1. Tiªu chuÈn ph©n nhãm theo biÖn chøng (Héi nghÞ VÖ sinh toµn quèc n−íc Céng hoµ
nh©n d©n Trung Hoa, 1987):
+ Tiªu chuÈn khÝ trÖ huyÕt ø: l−ng ®au ©m Ø, ®au dån xuèng d−íi, m¹ch huyÒn khÈn;
l−ìi b×nh th−êng; tiÓu tiÖn ®ét nhiªn ngõng t¾c, ®au kÞch liÖt, thóc lªn l−ng bông, khi bµi xuÊt
ra s¹n sái th× ®au gi¶m. Khi ®au quÆn tõng c¬n: s¾c mÆt t¸i nhît, v· må h«i l¹nh, n«n khan, cã
thÓ cã ®¸i m¸u hoÆc n−íc tiÓu mµu vµng ®á, chÊt l−ìi ¸m hång hoÆc cã ban ®iÓm ø huyÕt,
m¹ch huyÒn khÈn hoÆc ho·n s¸p.
+ Tiªu chuÈn thÊp nhiÖt h¹ tró: sî l¹nh, ph¸t sèt, ®au l−ng, bông d−íi ®Çy cÊp; tiÓu tiÖn
phiÒn sè, ng¾n ®á, lóc yÕu s¸p thèng khã th«ng, l©m li, bÊt chØ; rªu vµng nhên; m¹ch huyÒn
ho¹t hoÆc ho¹t s¸c.
+ ThÓ thËn ©m h−: sái n»m l©u, tµ nhiÖt uÊt trÖ l©u lµm ch©n ©m hao tæn, ®Çu nÆng, tai ï,
l−ng gèi ®au mái; tiÓu tiÖn l©m li hoÆc bÊt nhiÕp; thÊt miªn, ®a méng, cã lóc sèt h¹; t©m quÝ,
khÝ ®o¶n, ngò t©m phiÒn nhiÖt, tù h·n; m¾t kh« hoÆc s¸p; ¨n kh«ng ngon, bông ch−íng; ®¹i
tiÖn bÕ; m¹ch tÕ s¸c; chÊt l−ìi hång, Ýt rªu.
+ ThÓ thËn d−¬ng h−: sái l−u trÖ l©u, sèng l−ng ®au nÆng; tinh thÇn bÊt thÝch; toµn th©n
l¹nh, tø chi kh«ng Êm hoÆc nöa ng−êi phÝa d−íi th−êng nh− c¶m l¹nh; niÖu phiÒn hoÆc tiÓu
tiÖn bÊt lîi, ®¸i ®ªm nhiÒu; s¾c mÆt tr¾ng s¸ng; m¹ch trÇm tÕ nh−îc; rªu l−ìi tr¾ng, chÊt l−ìi
nhît.
6.2. Tiªu chuÈn x¸c ®Þnh hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ:
+ Khái bÖnh:
- §¸i ra sái.
- X. quang: kh«ng cã h×nh c¶n quang nghi sái. KiÓm tra thËn b»ng siªu ©m kh«ng cã
h×nh c¶n ©m.
-Møc ®é thËn ø n−íc gi¶m nhÑ hoÆc biÕn mÊt.
+ Cã hiÖu qu¶:
- Sái thËn sau khi ®iÒu trÞ lÇn ®Çu cã di chuyÓn xuèng d−íi niÖu qu¶n , cã bµi xuÊt
nh÷ng thÓ nhá h¬n.

http://www.ebook.edu.vn 29
- Sái tuy kh«ng ho¹t ®éng, kh«ng ®au quÆn nh−ng sau khi ®iÒu trÞ triÖu chøng thËn ø
n−íc gi¶m râ rÖt hoÆc biÕn mÊt. Siªu ©m nhiÒu lÇn kh«ng ph¸t hiÖn cã sái hoÆc sái t¸ch ra
thµnh nhiÒu viªn nhá, sái mßn dÇn, c¸c triÖu chøng viªm nhiÔm ®−êng tiÕt niÖu gi¶m hoÆc hÕt
h¼n.
+ Kh«ng hiÖu qu¶: sái kh«ng chuyÓn ®éng, tiÕp tôc g©y ø n−íc ë thËn, triÖu chøng viªm
hÖ thèng tiÕt niÖu kh«ng gi¶m nhÑ, thËm chÝ cßn nÆng lªn, chøc n¨ng thËn suy gi¶m nhiÒu, tù
bÖnh nh©n c¶m thÊy triÖu chøng kh«ng ®−îc c¶i thiÖn.
7 . §Æc ®iÓm næi bËt trong tø chÈn:
+ Väng chÈn: väng tiÓu tiÖn trong khi ph¸t bÖnh cÊp tÝnh, n−íc tiÓu hång lµ thuéc
nhiÖt, bÖnh ë bµng quang; nÕu n−íc tiÓu ®ôc tÝnh chÊt nh− mñ ®a phÇn lµ nhiÖt ®éc uÈn tr−ng,
bÖnh thuéc bµng quang; n−íc tiÓu ®ôc mµ xanh nhît phÇn nhiÒu lµ thËn h− bÊt cè.
-Väng s¾c mÆt: s¾c mÆt hång ®á lµ thÊp nhiÖt uÈn tr−ng ®Çu mÆt, l−ìng quyÒn triÒu
hång lµ h− ho¶ v−îng, s¾c mÆt tr¾ng s¸ng bñng thuéc tú thËn khÝ h− hoÆc thËn d−¬ng hao tæn.
-Väng l−ìi: chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng nhên lµ thÊp nhiÖt uÈn kÕt; l−ìi ®á Ýt rªu gÆp ë
©m h−; chÊt l−ìi nhît bÖu, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, thÊy ë tú thËn khÝ h−; chÊt l−ìi cã ban ø, ®iÓm
ø lµ chøng huyÕt ø.
+ V¨n chÈn: v¨n chÈn trong chøng sái tiÕt niÖu nh×n chung kh«ng cã biÕn ®æi râ rµng,
trõ khi cã triÖu chøng viªm nhiÔm râ rµng, n−íc tiÓu cã mñ th× bèc mïi khai kh¾m.
+ VÊn chÈn: khi viªm nhiÔm cã thÓ ph¸t sèt, hµn chiÕn phÇn nhiÒu lµ nhiÖt ®éc uÈn
tr−ng nh−ng nhiÖt bÊt hµn, hËu ngä lµ nÆng lªn, hoÆc ngò t©m phiÒn nhiÖt thuéc vÒ can thËn
©m h−.
- VÊn ®Çu th©n: ®Çu cho¸ng tai ï, bèc nãng mÆt lµ can thËn ©m h−, can d−¬ng th−îng
nghÞch; h×nh hµn chi l¹nh, sî giã sî l¹nh, bÖnh thuéc tú thËn d−¬ng h−.
- VÊn tiÓu tiÖn: phiÒn cÊp ®iÓm giät kh«ng th«ng, khi tiÖn ®au nãng buèt lµ thÊp nhiÖt
h¹ tiªu; tiÓu tiÖn phiÒn cÊp kh«ng nãng, kh«ng ®au, sau niÖu kh«ng gän lµ thËn khÝ h− suy.
-VÊn vÒ t− liÖu: v× qu¸ tr×nh diÔn biÕn cña bÖnh sái ®−êng tiÕt niÖu t−¬ng ®èi dµi l¹i hay t¸i
ph¸t, nªn ph¶i hái vÒ qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ ®Õn ®©u, kÕt qu¶ thÕ nµo ®Ó tiªn l−îng bÖnh.
+ThiÕt chÈn:
M¹ch chÈn ho¹t s¸c; h¹ tiªu thÊp nhiÖt, tÕ v« lùc hoÆc trÇm tr× v« lùc lµ tú thËn khÝ
(d−¬ng) h−; m¹ch tÕ s¸c lµ ©m h− ho¶ v−îng.
+ Sóc chÈn: chØ gi¸ trÞ khi sái niÖu qu¶n cã c¬n ®au quÆn thËn, thËn ø n−íc.




http://www.ebook.edu.vn 30
NiÖu l¹c kÕt th¹ch
( Sái niÖu qu¶n )


1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. §Þnh nghÜa.
Sái ë ®−êng tiÕt niÖu lµ bÖnh th−êng gÆp, YHCT m« t¶ trong ph¹m vi “sa l©m”, “th¹ch
l©m”, “huyÕt l©m”. TriÖu chøng chñ yÕu: ®au l−ng hoÆc ®au bông d−íi tõng c¬n, niÖu huyÕt,
rèi lo¹n vÒ tiÓu tiÖn; ®¸i buèt d¾t, bÝ ®¸i...
1.2. Nguyªn nh©n bÖnh lý (nguyªn nh©n g©y bÖnh):
B¶n chÊt bÖnh t−¬ng ®èi phøc t¹p, th−êng cã liªn quan chÆt chÏ gi÷a yÕu tè b¶n t¹ng víi
nguyªn sinh bÖnh vïng tiÕt niÖu; th−êng cã quan hÖ mËt thiÕt gi÷a bÖnh víi yÕu tè toµn th©n
vµ hoµn c¶nh m«i tr−êng.
§«ng y cho r»ng: bÖnh nguyªn chñ yÕu lµ do thÊp nhiÖt ë vïng h¹ tiªu, thÊp nhiÖt uÈn
kÕt l¹i lµ nguyªn nh©n l¾ng ®äng c¸c t¹p chÊt trong n−íc tiÓu. Lóc ®Çu lµ nh÷ng tinh thÓ nhá
bÐ gäi lµ sa l©m, vÒ sau to dÇn gäi lµ th¹ch l©m, sa th¹ch ®äng l¹i ë ®−êng tiÕt niÖu lµm trë ng¹i
khÝ c¬, trë ng¹i sù l−u th«ng cña thÓ dÞch g©y nªn l−ng vµ bông ®au quÆn, bµi niÖu khã kh¨n, khÝ uÊt
hãa ho¶, nhiÖt th−¬ng huyÕt l¹c nªn thÊy ph¸t sèt vµ ®¸i m¸u.
1.3. BiÖn chøng ph−¬ng trÞ.
HiÖn nay cã nhiÒu ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ bÖnh hÖ tiÕt niÖu kÕt th¹ch , nh−ng nãi chung
nguyªn t¾c ®iÒu trÞ lµ:
- Khi míi ph¸t bÖnh kÌm theo cã viªm nhiÔm lµ do thÊp nhiÖt ë d−íi th× ®iÒu trÞ ph¶i lÊy
thanh nhiÖt lîi thÊp lµ chñ, nh−ng ph¶i phèi hîp víi thuèc th«ng l©m bµi th¹ch.
- Tr−êng hîp bÖnh l©u ngµy, sái trë ng¹i ®−êng tiÕt niÖu g©y ø niÖu, ®au t¸i ph¸t, bÓ
thËn ø n−íc th× phÇn nhiÒu thuéc vÒ khÝ uÊt huyÕt ø; ®iÒu trÞ ph¶i lÊy hµnh khÝ hãa ø lµ chñ,
vÉn ph¶i phèi hîp víi thuèc th«ng l©m hãa th¹ch.
- NÕu ®iÒu trÞ l©u kh«ng kÕt qña, chÝnh khÝ bÊt tóc th× thuéc vÒ tú thËn l−ìng h−. Trong
ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ph¶i bæ Ých tú thËn lµ chÝnh, phèi hîp víi thuèc th«ng l©m hãa th¹ch.
+ Chó ý: Thuèc th«ng l©m hãa th¹ch dÔ g©y th−¬ng tæn thËn ©m vµ tú d−¬ng. NÕu dïng
thuèc kÐo dµi ph¶i chó ý bæ thËn ©m, kiÖn tú, ph¶i träng sinh ®Þa ®Ó t− ©m; träng dông méc
th«ng vµ hËu ph¸c ®Ó hµnh khÝ; nÕu thÊy l−ìi kh« Ýt rªu hoÆc kh«ng cã rªu th× ph¶i thay thuèc
hoÆc ngõng thuèc. Th−êng dïng liªn tôc 20 - 25 ngµy, ngõng kho¶ng 5 - 7 ngµy l¹i dïng tiÕp
liÖu tr×nh 2. Gi÷a 2 thêi kú dïng thuèc ph¶i cã chÕ ®é ¨n uèng thÝch hîp (theo dâi pH n−íc
tiÓu) kÕt hîp víi vËn ®éng liÖu ph¸p hç trî cho sái chuyÓn xuèng d−íi. Sau khi ®¸i ra sái hoÆc
sái tan ph¶i h¹n chÕ ¨n chÊt cay, chèng thÊp nhiÖt tÝch tô trë l¹i (chèng t¸i ph¸t). §Ò phßng sái



http://www.ebook.edu.vn 31
t¸i ph¸t b»ng c¸ch mçi th¸ng nªn uèng 1 - 2 lÇn kim tiÒn th¶o, mçi lÇn tõ 1 - 2 l−îng (40 -
80g).
NÕu nh− uèng kho¶ng 2 - 3 th¸ng, c¸c cÆn sái ®i xuèng nh−ng cã mét sè tû lÖ bÓ thËn
tÝch thñy hoÆc viªm nhiÔm khe thËn th× buéc ph¶i ®iÒu trÞ phÉu thuËt lÊy sái.
2 . C¸c thÓ l©m sµng
2.1.ThÓ thÊp nhiÖt.
+ Cã c¬n ®au quÆn l−ng vµ bông (yªu phóc giao thèng):
-§au ®ét ngét khëi ph¸t sau vËn ®éng, ®au lan xuèng bông d−íi vµ sinh dôc (©m nang);
®¸i d¾t, ®¸i buèt, ®¸i sãn hoÆc ®¸i t¾c.
- Th−êng cã ®¸i ra m¸u ®¹i thÓ vµ vi thÓ.
- NhiÒu khi trong n−íc tiÓu cã cÆn l¾ng, cã s¹n sái, lµm cho tiÓu tiÖn khã kh¨n vµ ng¾t
qu·ng.
- ChÊt l−ìi ®á, rªu l−ìi vµng hoÆc vµng dµy mµ nhên; m¹ch th−êng xuyªn s¸c hoÆc
ho¹t s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : thanh nhiÖt lîi thÊp bµi th¹ch.
+ Bµi thuèc: “®¹o xÝch t¸n” gia thªm: ®«ng quÝ tö 16g, kª néi kim 8 - 12g, kim tiÒn th¶o
33g, h¶i kim sa 12 - 20g, sa tiÒn tö 12 - 20g. S¾c n−íc uèng ngµy 1 thang.
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®¸i m¸u th× gia thªm: tiÓu kª th¶o 112g, tÝa ch©u th¶o 12g, ®¹i kÕ12 -20g, tiÓu kÕ
10g.
-NÕu ®au nhiÒu th× gia thªm: « d−îc 20g, diªn hå s¸ch 8g, uÊt kim 8g, tam thÊt 5g.
“§¹o xÝch t¸n” gåm cã: sinh ®Þa 24g, ®¹m tróc diÖp 16g, méc th«ng 8g, cam th¶o 8g;
cã c«ng dông thanh t©m ho¶ lîi niÖu.
2.2.ThÓ ø trÖ.
+§au ngang th¾t l−ng lan lªn trªn, bông d−íi tr−íng vµ ®au ©m Ø kÌm theo ®¸i sãn, ®¸i
r¾t cã khi ®¸i ra m¸u hoÆc m¸u côc, lóc nÆng lóc nhÑ; chÊt l−ìi hång tÝm hoÆc cã ban ®iÓm ø
huyÕt, rªu l−ìi máng; m¹ch huyÒn mµ s¸p.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lý khÝ ®¹o trÖ - hãa ø th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “®µo hång tø vËt thang” gia gi¶m:
§−¬ng qui vÜ 12g Xuyªn khung 6 - 8g
§µo nh©n 12g Hång hoa 8g
ChØ thùc 10 - 16g §¹i phóc b× 12 - 20g
Kim tiÒn th¶o 32g H¶i kim sa ®»ng 32g

http://www.ebook.edu.vn 32
Liªn kiÒu 12 - 20g Kª néi kim 12 – 20g.
§«ng quÝ tö 12g S¾c n−íc uèng ngµy 1 thang.
2.3.ThÓ chÝnh khÝ h−.
+Tinh thÇn mÖt mái, bông tr−íng ®Çy vµ ®au, l−ng ®au, ch©n gèi mái kh«ng muèn b−íc
(v« lùc); tiÓu tiÖn kh«ng th«ng; ®¹i tiÖn n¸t b¹c; rªu l−ìi tr¾ng máng; m¹ch ho·n nh−îc hoÆc
trÇm tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: båi bæ tú thËn.
+ Bµi thuèc: “tø qu©n tö thang” gia gi¶m:
§¼ng s©m 16g B¹ch truËt 12g
Phôc linh 12 - 18g ý dÜ nh©n 18 - 24g
Ba kÝch thiªn 12g Thá ty tö 12g
H¶i kim sa 12 - 20g Kim tiÒn th¶o 32 - 60g.
Chó ý:
- C¶ 3 thÓ trªn ®Òu cã thÓ kÕt hîp víi ®iÖn ch©m ®Ó gi¶m ®au tèng sái, hoÆc cã thÓ kÕt
hîp víi thuèc T©y y lo¹i gi·n c¬ gi¶m ®au.
Tæng c«ng bµi niÖu: sau khi uèng thuèc 30’, vËn ®éng, ch©m gi¶m ®au hoÆc ch©m
th−êng qui, cã thÓ hµo ch©m hoÆc ®iÖn ch©m.
C¸c huyÖt th−êng dïng: thËn du, kinh m«n, tóc tam lý; cã thÓ sö dông ¸ thÞ huyÖt.
NÕu sái ë 1/3 gi÷a th× nªn dïng: tóc tam lý, ¸ thÞ huyÖt.
NÕu sái í 1/3 d−íi s¸t thµnh bµng quang th× nªn dïng: ¸ thÞ huyÖt vµ tam ©m giao hoÆc
tóc tam lý. Ch©m ¸ thÞ huyÖt ph¶i kÕt hîp víi X. quang ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña sái (ë 1/3 trªn,
1/3 gi÷a hay 1/3 d−íi) ®Ó chän huyÖt. Chóng t«i hay sö dông huyÖt duy ®¹o ch©m xuyªn tíi
huyÖt qui lai c¶ hai bªn, ®iÖn ch©m gi¶m ®au cã hiÖu qu¶ cao ( Ng« QuyÕt ChiÕn, 1982)
Trong ph¸p tæng c«ng bµi niÖu cã thÓ kÕt hîp thuèc uèng, vËn ®éng, ch©m hoÆc kÕt hîp
víi atropin 1/4mg x 1 - 2 èng tiªm b¾p thÞt.
Dïng thuèc kÕt hîp víi chó ý chÕ ®é ¨n vµ theo dâi pH n−íc tiÓu. NÕu lµ sái canxiphot
phat hoÆc canxioxalat th× c¸c tinh thÓ triphèt ph¸t can xi th−êng l¾ng ®äng ë m«i tr−êng kiÒm.
Do ®ã bµi thuèc vµ chÕ ®é ¨n ph¶i lµm toan hãa n−íc tiÓu míi ®¹t hiÖu qu¶ cao.
2.4. Thuèc nam nghiÖm ph−¬ng.
+ Kim tiÒn th¶o 30g s¾c chia 2 lÇn uèng trong mét ngµy hoÆc cã thÓ h·m trµ thay n−íc
uèng hµng ngµy .
+ Ngäc mÔ tu 20 - 40g. C¸ch dïng nh− trªn.
+ ChÕ phÈm thuèc viªn hoµn:
Kim tiÒn th¶o 30g §«ng quÝ tö 20g
http://www.ebook.edu.vn 33
Sa tiÒn tö 12g Phôc linh 12g
Tr¹ch t¶ 10g TrÇm h−¬ng 2 - 3g
Ng−u tÊt 12g H¶i kim sa 12g
§Þa long 12g XÝch th−îc 12g
Kª néi kim 8g Hæ ph¸ch 2g
Cam th¶o tiªu 8g Ho¶ tiªu 6g.
TÊt c¶ t¸n thµnh bét mÞn, hoµn thµnh viªn nh− h¹t ®Ëu xanh, dïng bét ho¹t th¹ch lµm
¸o. Mçi ngµy uèng 2 - 3 lÇn, mçi lÇn 10 - 15g, tr−íc khi uèng ph¶i hoµ tan trong n−íc Êm 1
giê.


tiÕt niÖu l¹c c¶m nhiÔm
(Viªm ®−êng tiÕt nÖu)
1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. §Þnh nghÜa.
Viªm ®−êng tiÕt niÖu gåm: viªm nhiÔm bÓ thËn, bµng quang vµ niÖu ®¹o. §«ng y m« t¶
nh÷ng triÖu chøng nµy trong “l©m chøng”. TriÖu chøng chÝnh lµ ®¸i buèt, ®¸i d¾t, ®¸i sãn.
1.2. Nguyªn nh©n.
+ Do thÊp tµ vµ nhiÖt tµ dÉn ®Õn uÈn kÕt ë h¹ tiªu g©y rèi lo¹n chøc n¨ng ®iÒu hßa thËn
vµ bµng quang, rèi lo¹n tiÓu tiÖn (buèt, d¾t, sãn). UÊt kÕt ë h¹ tiªu l©u ngµy g©y ho¸ ho¶ dÉn
®Õn huyÕt l¹c (®¸i m¸u) còng sÏ dÉn ®Õn rèi lo¹n tiÓu tiÖn. BÖnh l©u ngµy ¶nh h−ëng ®Õn tú
thËn l−ìng h− (m¹n tÝnh).
+ Lµ bÖnh th−êng gÆp trªn l©m sµng, kh«ng ®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ dÉn ®Õn m¹n tÝnh, hay
t¸i ph¸t, do ®ã ph¶i ch÷a sím vµ triÖt ®Ó.
2 . C¸c thÓ l©m sµng:
2.1. ThÓ thÊp nhiÖt.
+Th−êng gÆp trong viªm ®−êng tiÕt niÖu cÊp tÝnh vµ m¹n tÝnh cã ®ît tiÕn triÓn cÊp: chñ
yÕu lµ ph¸t sèt, ®¸i d¾t, ®¸i buèt, ®¸i ®au; niÖu ®¹o cã c¶m gi¸c nãng; bông d−íi tr−íng ®Çy
kÌm theo ®au ngang th¾t l−ng; miÖng kh«, thÝch uèng n−íc m¸t, c¶m gi¸c kh¸t; rªu l−ìi vµng
nhên dÝnh, chÊt l−ìi hång; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp.
+ Ph−¬ng thuèc: “®¹o xÝch t¸n” gia gi¶m:
Sinh ®Þa 16 - 40g Méc th«ng 8 - 12g
Cam th¶o 8g Tróc diÖp 8 - 12g

http://www.ebook.edu.vn 34
Hoµng b¸ 12g Ng−u tÊt 16g.
Sa tiÒn th¶o 40g
+ Gia gi¶m:
-Cã sèt cao thªm: kim ng©n hoa 20g, liªn kiÒu 16g, hoµng cÇm 12g, tr− linh 16g, ho¹t
th¹ch 32g.
-§¸i m¸u nhiÒu thªm: ®¹i kÕ, tiÓu kÕ 16g, b¹ch mao c¨n sao 40g.
2.2. ThÓ tú thËn h−.
+Th−êng thÊy trong viªm ®−êng tiÕt niÖu m¹n tÝnh.
TriÖu chøng: s¾c mÆt tr¾ng bãng, ¨n kÐm; bông d−íi tøc ch−íng vµ ®Çy, ®¹i tiÖn láng;
l−ìi vµ m«i nhît; m¹ch h−. NÕu thËn d−¬ng h− th× : ®au l−ng, mÖt mái, ch©n tay l¹nh; rªu l−ìi
tr¾ng tr¬n; m¹ch tÕ nh−îc. NÕu thËn ©m h− sinh néi nhiÖt th× lßng bµn ch©n, lßng bµn tay
nãng Êm h¬n phÝa mu bµn tay; miÖng kh«, l−ng ®au, mái 2 bªn ®ïi, gÇy gß; ®¸i Ýt tiÓu vµng
hoÆc ®¸i ®ôc, ®¸i sãn hoÆc ®¸i ®au; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng máng; m¹ch tÕ s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú bæ thËn, chÝnh t¶ song gi¶i võa phï chÝnh võa khu tµ, phï
chÝnh sÏ cã t¸c dông khu tµ, kh− tµ sÏ n©ng cao kh¶ n¨ng phï chÝnh, c«ng bæ kiªm dïng.
+ Bµi thuèc: hîp ph−¬ng “Tø qu©n tö thang” víi “Bæ trung Ých khÝ thang”.
-NÕu thËn d−¬ng h− th× dïng: “TÕ sinh thËn khÝ hoµn” hîp “Lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn” gia
gi¶m.
-ThËn ©m h− th× dïng “Tri b¸ b¸t vÞ hoµn”.
3 . Thuèc nam nghiÖm ph − ¬ng:
+ C¸c ph−¬ng thuèc thÝch øng víi thÓ thÊp nhiÖt:
- Kim tiÒn th¶o, sa tiÒn tö, nh©n ®«ng ®»ng ®Òu 40g. NÕu viªm nhiÔm nÆng, ®au nhiÒu
th× gia thªm: l−ìng diÖn ch©m 8 - 12g.
- L« c¨n (rÔ sËy) 80g, b¹ch mao c¨n 40g, sa tiÒn th¶o 40g. S¾c uèng ngµy 1 thang.
- Méc th«ng 20 - 30g, kim tiÒn th¶o 40g, l« c¨n 32g. Mçi ngµy 1 thang, s¾c n−íc uèng.
- B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o (cá l−ìi r¾n) 40 - 80g, nhÉn ®«ng ®»ng 40g, diÖp h¹ ch©u 40g,
th− cóc hoa 20g, ®¸o gia th¶o 40g. TÊt c¶ s¾c uèng ngµy 1 thang.
+ Sa tiÒn th¶o, mao c¨n , b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o, ngò chØ mao ®µi mçi vÞ ®Òu 40g. TÊt c¶
s¾c uèng ngµy 1 thang, dïng cho thÓ tú thËn d−¬ng h−.
+ Cã thÓ dïng ch©m cøu, nhÜ ch©m. Dïng c¸c huyÖt chÝnh: quan nguyªn, tam ©m giao
C¸c huyÖt phô: qui lai, th¸i khª, phi d−¬ng. NhÜ ch©m c¸c ®iÓm: giao c¶m, thÇn m«n,
niÖu qu¶n.




http://www.ebook.edu.vn 35
U ph× ®¹i lµnh tÝnh tuyÕn tiÒn liÖt


1.§¹i c−¬ng
1.1.Theo Y häc hiÖn ®¹i:
U ph× ®¹i lµnh tÝnh tuyÕn tiÒn liÖt lµ bÖnh th−êng gÆp ë nam giíi tuæi cao. Theo Isaacs
vµ Coffey (1989), ë tuæi 40 nam giíi cã tû lÖ m¾c bÖnh lµ 25%, tuæi 70 tû lÖ m¾c bÖnh t¨ng
lªn 80%. Theo TrÇn §øc HoÌ (Hµ Néi, 1993):
Nam giíi tuæi trªn 50 cã tû lÖ m¾c bÖnh lµ 30%.
+Nguyªn nh©n sinh bÖnh:
Chñ yÕu l¶ rèi lo¹n c¸c néi tiÕt tè: testosteron, dihydrotestosteron, ostrogen lµ yÕu tè quyÕt
®Þnh. Ngoµi ra U ph× ®¹i lµnh tÝnh tuyÕn tiÒn liÖt cßn liªn quan ®Õn androgen vµ prolactin. U
nÕu kh«ng ®−îc ®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ cã nh÷ng biÕn chøng ¶nh h−ëng ®Õn hÖ tiÕt niÖu: niÖu
®¹o, cæ bµng quang ,bµng quang vµ dÉn ®Õn suy thËn.
+ Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo:
- Rèi lo¹n tiÓu tiÖn.
- XÐt nghiÖm cËn l©m sµng:
• C«ng thøc m¸u, b¹ch cÇu, hång cÇu
• Siªu ©m TTL: qua ®−êng bông, tèt nhÊt lµ qua ®−êng trùc trµng. .Néi soi niÖu
®¹o vµ bµng quang. §o l−u l−îng n−íc tiÓu, chôp UIV…
- Th¨m trùc trµng: TTL to ®Òu, h×nh h¬i trßn, mÊt r·nh gi÷a, ranh giíi râ rÖt, mËt ®é h¬i
ch¾c, ®µn håi, kh«ng cã nh©n ë c¸c thuú..
+ ChÈn ®o¸n ph©n biÖt:
Ung th− TTL, hÑp niÖu ®¹o hoÆc x¬ cøng cæ bµng quang, viªm TTL m·n tÝnh.
+ §iÒu trÞ
- §iÒu trÞ néi khoa.
• Dïng thuèc ®èi kh¸ng α adrenecgic: cã t¸c dông øc chÕ lµm d·n c¬ tr¬n cæ
bµng quang, gi¶i phãng n−íc tiÓu…
• Dïng thuèc néi tiÕt: cyproterone hoÆc flutamide.
Cao th¶o méc tadenan cã t¸c dông chèng viªm, gi¶m xung huyÕt, phï nÒ.
- §iÒu trÞ phÉu thuËt:
• Më réng bµng quang cÇm m¸u trùc tiÕp nh÷ng ®iÓm ch¶y m¸u.

http://www.ebook.edu.vn 36
• Ph−¬ng ph¸p Millin mæ bãc u sau x−¬ng mu.
• Ph−¬ng ph¸p c¾t néi soi qua ®−êng niÖu ®¹o…
§iÒu trÞ néi khoa kÕt hîp víi ®iÒu trÞ phÉu thuËt néi soi cã nhiÒu kÕt qu¶ kh¶ quan. Tuy
nhiªn, bÖnh hay t¸i ph¸t vµ kh«ng ph¶i n¬i nµo còng øng dông, mÆt kh¸c do t¸c dông phô cña
thuèc kh«ng thÓ dïng kÐo dµi ®−îc.
1.2.Theo quan niÖm Y häc cæ truyÒn
Y häc cæ truyÒn kh«ng cã bÖnh danh u ph× ®¹i lµnh tÝnh TTL, nh−ng Y häc cæ truyÒn
ph−¬ng §«ng ®· m« t¶ l©m sµng rÊt sím trong c¸c ph¹m trï “l©m chøng”, “lung bÕ”, “lung
bÕ m«n”.
Nguyªn nh©n bÖnh sinh: ®a sè do tuæi cao, c«ng n¨ng t¹ng phñ mÊt ®iÒu hoµ, khÝ huyÕt ©m
d−¬ng h− tæn, ¶nh h−ëng tíi c«ng n¨ng khÝ ho¸ cña thËn, bµng quang vµ tam tiªu mµ sinh
bÖnh.
2. BiÖn chøng luËn trÞ theo thÓ bÖnh.
+ ThÓ bµng quang h− hµn:
- Thêi kú ®Çu: ®au ©m Ø, ®i tiÓu nhiÒu lÇn, khã ®i, n−íc tiÓu kh«ng thµnh tia, th−êng di niÖu cã
lóc ®¸i sãn, søc bµi tiÕt bµng quang yÕu, l−ng ®au mái, l−ìi nhît, rªu tr¾ng, m¹ch v« lùc.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n thËn cè s¸p.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: thu tuyÒn hoµn, hîp víi thá ty tö hoµn.
• NÕu mÊt ngñ, hay quªn, tinh thÇn hoang mang, t©m khÝ h− nh−îc ph¶i dïng
thªm tang phiªu tiªu t¸n; nÕu di niÖu nÆng thªm phôc bån tö, kim anh tö,
• liÒu l−îng tïy theo c¬ thÓ bÖnh nh©n.
+ ThÓ tú thËn khÝ h− :
- §¸i ®ªm nhiÒu lÇn, bÖnh nÆng vÒ mïa ®«ng xu©n thêi tiÕt gi¸ l¹nh; ®¸i sãn th−êng xuyªn,
mÖt mái v« lùc, s¾c mÆt x¸m kh«ng nhuËn, ¨n kÐm chi thÓ mái mÖt, l−ng gèi ®au mái, bông
d−íi tr−íng ®Çy, ngò canh t¶, l−ìi nhît bÖu cã h»n r¨ng, rªu tr¾ng nhuËn, m¹ch trÇm tÕ.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú Ých thËn, «n d−¬ng cè s¸p.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: thóc ®Ò hoµn: thôc ®Þa, phô tö, thá ty tö, ph¸ cè chØ, Ých trÝ
nh©n, ngò vÞ tö, b¹ch truËt, phôc linh, s¬n d−îc (C¶nh Nh¹c toµn th−).
- Gia gi¶m: nÕu khÝ h− gia thªm ®¼ng s©m, hoµng kú, nÕu chi l¹nh gia thªm can kh−¬ng, quÕ
chi.
+ ThÓ thÊp nhiÖt h¹ tró:
- ThÓ chÊt thiªn vÒ nhiÖt kÕt hîp viªm ®−êng tiÕt niÖu, tiÓu tiÖn buèt d¾t, nãng d¸t niÖu ®¹o,
n−íc tiÓu ®á, ®ôc, ®Çy tr−íng bông d−íi, miÖng kh« dÝnh; kh¸t mµ kh«ng muèn uèng, ®¹i tiÖn
t¸o kÕt hoÆc ph¸t sèt gai rÐt, l−ìi hång rªu nhên hoÆc vµng nhên, m¹ch ho¹t s¸c.

http://www.ebook.edu.vn 37
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt lîi thÊp.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: b¸t chÝnh t¸n gia gi¶m (Th¸i B×nh HuÖ d©n): méc th«ng, sa tiÒn
tö, biÓn xóc, cï m¹ch, ho¹t th¹ch, cam th¶o tiªu, ®Þa hoµng, s¬n chi, ®¨ng t©m.
- NÕu kÌm theo måm l−ìi lë loÐt lµ triÖu chøng cña t©m nhiÖt hoÆc lµ t©m ho¶ thÞnh ph¶i
dïng bµi ®¹o xÝch t¸n gia gi¶m.
+ ThÓ nhiÖt tµ tô phÕ:
- Më ®Çu triÖu chøng bÖnh ®−êng h« hÊp h− chøng, thùc chøng th¸c t¹p, nÕu kh«ng cã
bÖnh ë phÕ th−êng lµ thùc chøng, cã bÖnh phÕ thuéc h− chøng; nÕu nhiÖt tµ ë phÕ l©u ngµy
bÖnh tõ thùc chuyÓn sang h− chøng.
TiÓu tiÖn kh«ng th«ng, häng kh«, phiÒn kh¸t muèn uèng n−íc lu«n, h« hÊp bÊt lîi,
ngùc tøc khÝ xóc hoÆc kh¸i thÊu ®µm suyÔn, l−ìi ®á, rªu vµng, m¹ch s¸c.
-Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khai tuyÕn phÕ khÝ, thanh nhiÖt lîi thuû.
-Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: thanh phÕ Èm gia gi¶m, phôc linh, hoµng cÇm, tang b¹ch
b×, m¹ch ®«ng, sa tiÒn tö, s¬n chi, méc th«ng. NÕu l©u ngµy kh«ng ®ì, nhiÖt lµm tæn th−¬ng
phÕ ©m gia thªm sa s©m, ngäc tróc, b¹ch mao c¨n, nÕu t©m phiÒn ®Çu l−ìi ®á hång thªm
hoµng liªn, tróc diÖp ®Ó thanh t©m t¶ ho¶, ®¹i tiÖn t¸o kÕt gia thªm ®¹i hoµng, h¹nh nh©n ®Ó
tuyªn phÕ th«ng tiÖn.
+ ThÓ can khÝ uÊt trÖ:
- Theo sù biÕn ®æi t×nh chÝ mµ ph¸t bÖnh, hoÆc trong qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ dïng chÊt kÝch dôc tè
kÐo dµi, t¸c dông kh«ng râ tr¸i l¹i thÊy miÖng s¸o ®au tøc, tiÓu tiÖn bÊt lîi, t×nh chÝ uÊt øc "®a
phiÒn thiÖn né", miÖng ®¾ng, häng kh«, ngùc s−ên bÊt th−, bông tr−íng ®Çy, rªu tr¾ng máng,
m¹ch huyÒn.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can gi¶i uÊt, hµnh khÝ lîi thuû.
-Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: trÇm h−¬ng t¸n gia gi¶m (Kim quÜ l−îc):
TrÇm h−¬ng, th¹ch vÜ, ho¹t th¹ch, ®−¬ng qui, quÊt b×, b¹ch th−îc, ®«ng quÝ tö, cam
th¶o, v−¬ng bÊt l−u hµnh (qu¶ xép), nÕu bông tr−íng tøc ®Çy, khÝ trÖ ©m h− cã thÓ dïng sµi
hå s¬ can Èm hîp víi vÞ linh thang, nÕu l©u ngµy kh«ng khái ph¶i uèng "tiÓu kim ®an", nÕu
can uÊt ho¸ ho¶, ®Çu cho¸ng m¾t ®á, l−ìi hång rªu vµng ph¶i thªm long ®ëm th¶o, chi tö, sa
tiÒn tö.
+ NiÖu ®¹o t¾c trë
§−êng niÖu bÞ huyÕt ø ng−ng kÕt, nguyªn khÝ hao h− , vËn tinh v« lùc lµm cho tinh ø
träc trë thuéc vÒ thùc chøng, hoÆc h− chung hiÖp thùc; tiÓu tiÖn ng¾t qu·ng, ®¸i sãn, ®¸i
nhiÒu, cã thÓ bông ch−íng ®Çy, phÇn héi ©m t¨ng c¶m, m«i miÖng tÝm xanh, l−ìi ¸m tÝa ,Ên
®iÓm ø huyÕt, m¹ch sóc.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: hµnh ø t¸n kÕt th«ng lîi thñy ®¹o.


http://www.ebook.edu.vn 38
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: ®¹i thi ®−¬ng hoµn gia gi¶m: ®¹i hoµng, qui vÜ, sinh ®Þa,
s¬n gi¸p, mang tiªu, ®µo nh©n, nhôc quÕ; nÕu khÝ trÖ gia thªm huyÕt phô trôc ø thang, tuyÕn
tiÒn liÖt x¬ ch¾c gia thªm miÕt gi¸p, tam l¨ng, nga truËt; sau khi ®¸i ®au buèt thªm hoµng b¸,
tri mÉu, long ®ëm th¶o, sinh ®Þa, nÕu nh− bÖnh h− l©u ngµy ph¶i thªm hoµng kú, ®¼ng s©m
®Ó bæ khÝ ho¹t huyÕt, nÕu ®¸i ra m¸u ph¶i dïng tam thÊt, bét hæ ph¸ch.
+ ThËn ©m h− hao:
- BÖnh l©u ngµy ©m h− néi nhiÖt, t©n dÞch hao tæn.TriÖu chøng: ®Çu cho¸ng, m¾t hoa,
bÝ tiÓu tiÖn hoµn toµn, häng kh« t©m phiÒn, lßng bµn tay, bµn ch©n nãng, ®¹i tiÖn t¸o kÕt, l−ìi
hång kh«ng rªu, m¹ch trÇm vi s¸c.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ thËn ©m, th«ng ®¹t tiÓu tiÖn.
- Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: tri b¸ ®Þa hoµng hoµn gia gi¶m. Thôc ®Þa, s¬n thï, hoµi
s¬n, tr¹ch t¶, ®an b×, phôc linh, tri mÉu, hoµng b¸ hoÆc lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn hîp tr− linh
thang; nÕu cèt tr−ng triÒu nhiÖt, huyÕt niÖu ®á t−¬i gia thªm b¹ch mao c¨n, tiÓu kÕ, ng−u tÊt
®Ó t¨ng c−êng t¸c dông thanh nhiÖt lîi niÖu. NÕu kÌm theo h¹ tiªu thÊp nhiÖt ph¶i dïng "ho¸
©m tiÔn".
+ NiÖu thÊt cÊm (bÝ ®¸i) trung khÝ h¹ h·m:
-Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: th¨ng thanh gi¸ng träc, ho¸ khÝ hµnh thuû ph¶i dïng "bæ trung
Ých khÝ thang hîp ph−¬ng víi ngò hµnh t¸n": ®¼ng s©m, hoµng kú, ®−¬ng qui, b¹ch
truËt, cam th¶o, sµi hå, th¨ng ma, ®¹i t¸o, sinh kh−¬ng.
+ ThÓ thËn d−¬ng h− :
Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ lµ bæ thËn ©m tiÕp thËn d−¬ng kÕt hîp víi trõ thÊp nhiÖt vµ lîi niÖu
th«ng l©m
3. Tinh hoa l©m sµng.
+Trung Quèc cã nhiÒu ®Ò tµi nghiªn cøu dùa trªn c¸c bµi thuèc cæ truyÒn. “Hoµng kú
cam th¶o thang”, “HËu ph¸c thÊt vËt thang".
+Y häc cæ truyÒn ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu ®iÒu trÞ UP§LTTTL ®¹t hiÖu qu¶
kh¶ quan nh− “: Tú gi¶i ph©n thanh Èm”cña ViÖn y häc Cæ truyÒn Qu©n ®éi (2000); viªn
“Trinh n÷ hoµng cung”cña ViÖn §«ng y trung −¬ng (2005).
+Bµi thuèc cña Bé m«n khoa Y häc cæ truyÒn BÖnh viÖn 103 do PGS.TS Ng« QuyÕt
ChiÕn dùa theo bµi thuèc cæ “TrÇm h−¬ng t¸n” cã gia gi¶m:
- Th¹ch vÜ (Henbapyrohosia Lingua)
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ®¾ng ngät, h¬i hµn vµo hai kinh phÕ vµ bµng quang.
• T¸c dông: lîi tiÓu th«ng l©m, thanh nhiÖt trõ thÊp, ngoµi ra lµm thuèc bæ thËn.
- Kim ng©n hoa (Flos Loniceae)
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ngät, tÝnh hµn kh«ng ®éc, vµo 4 kinh phÕ, vÞ, t©m, tú.
http://www.ebook.edu.vn 39
• T¸c dông: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, s¬ t¸n phong nhiÖt kh¸ng khuÈn tiªu viªm
- Ng−u tÊt (Achyranthes bidentata)
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ chua, ®¾ng, b×nh kh«ng ®éc vµo 2 kinh c¹n vµ thËn
• T¸c dông: ho¹t huyÕt ho¸ ø, lµm gi·n c¬ tr¬n, gi¶m ®au bông, ®au l−ng, lµm th«ng
tiÓu tiÖn.
- Tam thÊt (Radix psudo-ginseng)
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ngät, h¬i ®¾ng, tÝnh «n ®i vµo 2 kinh can vµ vÞ.
• T¸c dông: hµnh ø, cÇm m¸u, tiªu thòng, bæ huyÕt.
-Ng¶i t−îng (cßn gäi lµ cñ b×nh v«i: Radix Stephaniae Rotunda):
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ®¾ng, tÝnh b×nh ®i vµo kinh can vµ t©m.
• T¸c dông: Rotundin cã t¸c dông an thÇn trÊn kinh. Ngoµi ra cßn cã t¸c dông
ho¹t huyÕt ho¸ ø, gi¶m ®au.
- B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o(Henba Ole®enlaniae):
T¸c dông d−îc lý: øc chÕ m¹nh tÕ bµo ung th− limpho, tÕ bµo ung th− b¹ch cÇu h¹t,
®iÒu hoµ miÔn dÞch , t¸c dông chèng viªm t¨ng kh¶ n¨ng thùc bµo cña hÖ thèng m« l−íi vµ tÕ
bµo b¹ch cÇu.
-V−¬ng bÊt l−u hµnh (Fructus Ficipumilale) :
• TÝnh vÞ quy kinh: vÞ ®¾ng, tÝnh b×nh, vµo kinh can, vÞ.
• T¸c dông: ho¹t huyÕt ho¸ ø tiªu thòng th«ng tia s÷a, th«ng tiÓu tiÖn. Ngoµi ra
cßn lµ thuèc bæ thËn ch÷a ®i tinh, liÖt d−¬ng, tho¸t giang.
-Ých trÝ nh©n ( Pructus Alipiniae oxyphyllae):
• TÝnh vÞ quy kinh: ich trÝ nh©n cã tÝnh «n Êm vµo kinh tú, kinh thËn vµ kinh bµng
quang.
• T¸c dông: bæ thËn khÝ Ých thËn tinh, lµm «n Êm tú vÞ, ch÷a ®¸i ®ªm, ®¸i dÇm, di
méng tinh.
- LiÒu thuèc ®−îc dïng thø tù theo tû lÖ nh− sau:
- Th¹ch vÜ 4
- Kim ng©n hoa 3
- B¹ch hoa xµ thiÖn th¶o 4
- Ng−u tÊt 4
- V−¬ng bÊt l−u hµnh 1,.2
- Tam thÊt 1

http://www.ebook.edu.vn 40
- Ng¶i t−îng 0,6
- Ých trÝ nh©n 1


Suy gi¶m chøc n¨ng sinh dôc

1. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo quan ®iÓm YHH§:
Trong vµi thËp kû gÇn ®©y nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi bªn c¹nh viÖc tËp trung nghiªn cøu
t×m tßi c¸c thuèc ®iÒu trÞ , dù phßng viªm gan B, HIV vµ bÖnh AIDS th× rÊt nhiÒu nhµ khoa
häc ®ang s¨n lïng c¸c thuèc th¶o méc ®Ó ®iÒu trÞ vµ dù phßng chøng d−¬ng nuy; bëi nã kh«ng
ph¶i chØ t¨ng c−êng chÊt l−îng cuéc sèng mµ cßn gãp phÇn quan träng lµm gi¶m tû lÖ c¸c
bÖnh nan y.
Nguyªn nh©n g©y ra "d−¬ng nuy" hay rèi lo¹n chøc n¨ng c−¬ng rÊt phøc t¹p vµ ®a d¹ng
th−êng xen kÏ gi÷a chøc n¨ng vµ thùc thÓ. ë tuæi trÎ th−êng do ho¹t ®éng th¸i qu¸; ë ng−êi
cao tuæi th−êng do x¬ m¹ch, rèi lo¹n lipid m¸u, ®¸i th¸o ®−êng vµ th−êng më ®Çu b»ng rèi
lo¹n vi tuÇn hoµn ®éng dÉn ®Õn rèi lo¹n thÇn kinh thùc vËt, rèi lo¹n ph−¬ng thøc tù ®iÒu chØnh
néi tiÕt chuyÓn ho¸ cña tuyÕn yªn, tuyÕn th−îng thËn, tuyÕn gi¸p tr¹ng vµ c¸c èng sinh tinh.
1.2.Quan niÖm Y häc cæ truyÒn :
Y häc cæ truyÒn ViÖt Nam tõ thÕ kû VIII sau C«ng Nguyªn, H¶i Th−îng L·n ¤ng hiÖu
lµ Lª H÷u Tr¸c sau khi tiÕp thu y lý NéiKkinh cña Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng, kÕt hîp víi
tæng kÕt kinh nghiÖm cña ®¹i danh y TuÖ TÜnh, Hoµng §«n Hoµ ®· m« t¶ chøng nuy; chøng
"d−¬ng nuy" rÊt ®éc ®¸o. ¤ng vÝ nh÷ng tr¹ng th¸i suy gi¶m sinh dôc lµ liÖt d−¬ng nh− mÖnh
m«n ho¶ suy; h×nh t−îng mÖnh m«n ho¶ nh− mét c©y ®Ìn kÐo qu©n "nµo ng−êi nh¶y, ng−êi
ch¹y, ng−êi ®i, ng−êi qu×, ng−êi ®øng tÊt c¶ chØ nhê mét ngän löa mµ th«i, nÕu ngän löa ch¸y
to th× chuyÓn ®éng nhanh, ngän löa ch¸y nhá th× chuyÓn ®éng chËm, nÕu ngän löa t¾t th×
mu«n m¸y ®Òu im lÆng". ¤ng cho r»ng mÖnh m«n ho¶ chÝnh lµ t−íng ho¶, nguån gèc ho¸ sinh
cña sinh mÖnh sinh vi b¶n, b¶n thuéc mÖnh m«n. Ng−êi ta cßn mét phÇn d−¬ng khÝ th× ch−a
thÓ chÕt ®−îc hoÆc chØ cßn mét phÇn d−¬ng khÝ th× vÉn ®æi nguy thµnh an, ®æi chÕt lÊy sèng
dÔ dµng nh− trë bµn tay. YHCT ph−¬ng §«ng m« t¶ trong ph¹m trï: "©m nuy gi¶ d−¬ng bÊt
phÊn gi·". VÒ ®iÒu trÞ ng−êi ta ®· ph©n tÝch kü nh÷ng −u nh−îc ®iÓm cña c¸c thuèc tæng hîp
viagra, hËu viagra, tuy nhiªn nh÷ng thuèc nµy cã rÊt nhiÒu t¸c dông phô kh«ng thÓ dïng nhiÒu
lÇn ®−îc, h¬n n÷a cßn nghiªm ngÆt chèng chØ ®Þnh trong tr−êng hîp t¨ng huyÕt ¸p vµ c¸c
bÖnh lý tim m¹ch ... Bëi vËy YHCT Trung Hoa ®· nghiªn cøu nhiÒu bµi thuèc th¶o méc ®iÒu
trÞ chøng d−¬ng nuy cã hiÖu qu¶ rÊt tèt.
VÝ dô: "NhÊt d¹ ®¹i tr−êng phu"; "vÜ ca v−¬ng" (Mü Quèc) vµ hµng tr¨m bµi thuèc ®·
chÕ phÈm ho¸. VÝ dô: kim ®an thÇn lùc cã hiÖu qu¶ ®iÒu chØnh TK thùc vËt kÐo dµi kh¶ n¨ng


http://www.ebook.edu.vn 41
c−¬ng tíi 8 - 12h; tuy nhiªn, kh«ng ph¶i n¬i nµo vµ ®èi t−îng nµo còng ¸p dông ®−îc v× cßn
liªn quan ®Õn nhiÒu nguyªn liÖu quÝ hiÕm vµ thËm chÝ cã thuèc ®éc.
2. BiÖn chøng luËn trÞ theo thÓ bÖnh cña YHCT.
2.1.MÖnh m«n ho¶ suy :
+D−¬ng sù bÊt phÊn; phÊn nhi bÊt kiªn, l−ng gèi ®au mái, tø chi l¹nh, tiÓu tiÖn trong
dµi, ©m nang Èm l¹nh, mÖt mái b¬ phê, l−ìi nhît rªu tr¾ng, m¹ch trÇm nh−îc hoÆc trÇm v«
lùc.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n thËn Ých d−¬ng.

+Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: h÷u qui hoµn (C¶nh Nh¹c toµn th−) thôc ®Þa hoµng 8 l−îng, s¬n
d−îc 4 l−îng, s¬n thï du 3 l−îng, c©u kû tö 4 l−îng, ®ç träng 4 l−îng, thá ty tö 4 l−îng, nhôc quÕ 2
l−îng, ®−¬ng qui 3 l−îng, léc gi¸c giao 4 l−îng, chÕ phô tö 2 - 6 l−îng.

2.2.Kinh khñng tæn th−¬ng thËn:

+D−¬ng sù bÊt phÊn, phÊn nhi bÊt kiªn, t©m h− t©m quÝ dÔ kinh, ®ªm ngñ hay giËt m×nh ®a
méng, giÊc ngñ kh«ng yªn, l−ng gèi ®au mái, chÊt l−ìi nhît, rªu tr¾ng, m¹ch trÇm tÕ nh−îc.

+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: an thÇn ®Þnh chÝ, Ých thËn phÊn d−¬ng.

+-Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: tuyªn tö thang; phôc linh, x−¬ng bå, cam th¶o, b¹ch truËt, sinh
t¸o nh©n, viÔn trÝ, sµi hå, ®−¬ng qui, nh©n s©m, s¬n d−îc, ba kÝch thiªn.

2,3. ThÓ t©m tú bÊt tóc:

+ D−¬ng sù bÊt phÊn, phÊn nhi bÊt kiªn, tinh thÇn mÖt mái, phóc qu¶n ch−íng ®Çy, ¨n kÐm,
tiÖn láng, t©m quÝ ®a méng, ®o¶n khÝ, s¾c mÆt tr¾ng bñng, chÊt l−ìi nhît, l−ìi mÒm; r×a l−ìi cã h»n
r¨ng, rªu l−ìi tr¾ng, m¹ch trÇm tÕ.

+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: d−ìng t©m bæ tú.

+-Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: qui tú thang (trÝch trong tÕ sinh ph−¬ng) : nh©n s©m hoÆc ®¼ng
s©m 12g, hoµng kú 12g, b¹ch truËt 12g, phôc linh 12g, toan t¸o nh©n 12g, nhôc quÕ 8g, méc h−¬ng
2g, chÝch cam th¶o 4g, ®−¬ng qui 8g, viÔn trÝ 4g, sinh kh−¬ng 12g, ®¹i t¸o 3 qu¶.

2.4.Can khÝ uÊt kÕt:

+D−¬ng sù bÊt phÊn, phÊn nhi bÊt kiªn, tinh thÇn uÊt øc, phiÒn muén dÔ c¸u g¾t ngùc s−ên ®Çy
tøc, ¨n kÐm, chÊt l−ìi nhît hång, rªu l−ìi tr¾ng máng, m¹ch trÇm huyÒn.

+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can gi¶i uÊt, th«ng thËn phÊn nuy.


http://www.ebook.edu.vn 42
+Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: sµi hå s¬ can t¸n (C¶nh Nh¹c toµn th−); sµi hå, trÇn b×,
th−îc d−îc, chØ x¸c, chÝch th¶o, xuyªn khung, h−¬ng phô chÕ (sµi hå s¬ can t¸n th× bá trÇn b×).

2..5.Can ®ëm thÊp nhiÖt:

+ D−¬ng sù bÊt phÊn, phÊn nhi bÊt kiªn, ©m nang thÊp nhiÖt, miÖng ®¾ng häng kh«, phiÒn t¸o
hay c¸u g¾t giËn d÷, ngùc s−ên bông d−íi ch−íng ®au, tiÓu tiÖn buèt d¾t, hay cã dÞch tr¾ng nhÇy ra ë
dÞch niÖu ®¹o, ®¹i tiÖn nhiÒu nhÇy, n−íc tiÓu vµng xÉm, chÊt l−ìi ®á, rªu l−ìi vµng dÇy nhên, m¹ch
trÇm huyÒn, ho¹t s¸c.

+- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh lîi thÊp nhiÖt, t− thËn dôc ©m.

+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: long ®ëm th¶o t¶ can thang (Y T«n Kim L·m), long ®ëm th¶o
8g, s¬n chi 16g, hoµng cÇm 16g, sµi hå 12g, ®−¬ng qui 12g, sinh ®Þa 20g, tr¹ch t¶ 12g, sa tiÒn tö 20g,
méc th«ng 12g, cam th¶o 10g.

2.6.Tinh m¹ch ø trë:

+ D−¬ng sù bÊt phÊn, phÊn nhi bÊt kiªn, ©m nang c¨ng ch−íng ®au, tinh nang teo nhá, l−ng
gèi ®au mái, gi¶m mÊt h¼n kh¶ n¨ng sinh dôc, chÊt l−ìi x¸m tÝm, r×a l−ìi cã nhiÒu ban ®iÓm ø huyÕt,
rªu l−ìi tr¾ng, m¹ch trÇm huyÒn, tr× nh−îc.

+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt th«ng m¹ch Ých thËn phÊn d−¬ng.

+-Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: bæ d−¬ng hoµn ngò t¹ng kÕt hîp huyÕt phñ trôc ø thang (Y l©m
c¸i thÕ); sinh hoµng kú 30 - 120g, ®−¬ng qui vÜ 30g, xÝch th−îc 12g, ®Þa long 4g, xuyªn khung 4g, ®µo
nh©n, hång hoa ®Òu 4g.

§−¬ng qui 12g, sinh ®Þa 12g, ®µo nh©n 12g, hång hoa 12g, chØ x¸c 8g, xÝch th−îc 8g, sµi hå
4g, cam th¶o 4g, xuyªn khung 4g, ng−u tÊt 12g.

3.Tinh hoa l©m sµng:

+ Bµi thuèc 1: §an s©m, hoµng kú, ngò vÞ tö, b¹ch th−îc, xuyªn qui, ng−u tÊt, th¶o quyÕt minh,
Ých mÉu th¶o, ng¶i t−îng, phßng kû, huyÒn s©m, kim ng©n hoa, th¹ch vÜ, ®¹i hoµng, nhôc quÕ, ®ç
träng, nhôc thung dung.

ChØ ®Þnh ®iÒu trÞ, bÖnh lý suy gi¶m chøc n¨ng sinh dôc ë nh÷ng ng−êi bÖnh cã huyÕt ¸p t¨ng
®é I hoÆcII ch−a cã biÕn chøng ë c¸c c¬ quan ®Ých; nh÷ng ng−êi bÖnh cã x¬ m¹ch.

+ Bµi thuèc 2: ®¼ng s©m, hoµng kú, ngò vÞ tö, b¹ch th−îc, xuyªn qui, nhôc quÕ, sa nh©n,
ng¶i t−îng, sinh ®Þa, ®ç träng, kim ng©n hoa, tr¹ch t¶, chØ x¸c, cam th¶o, sa tiÒn tö, nhôc
thung dung.
http://www.ebook.edu.vn 43
ChØ ®Þnh ®iÒu trÞ, bÖnh lý suy gi¶m chøc n¨ng sinh dôc ë nh÷ng ng−êi bÖnh cã huyÕt ¸p thÊp
hoÆc HA b×nh th−êng.




http://www.ebook.edu.vn 44
Ch−¬ng V
biÖn chøng luËn trÞ bÖnh
thÇn kinh - tinh thÇn


Viªm n∙o - tñy cÊp (héi chøng n∙o cÊp)
1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. Theo quan niÖm cña Y häc hiÖn ®¹i.
Viªm n·o - tñy cÊp hay cßn gäi lµ héi chøng n·o cÊp lµ bÖnh lý viªm nhiÔm cÊp tÝnh tæ
chøc chÊt tr¾ng cña n·o vµ tñy sèng. BÖnh ®a phÇn ë nam thanh niªn khoÎ m¹nh, ph¸t bÖnh
kh«ng theo mïa mµ lµ quanh n¨m. BiÓu hiÖn l©m sµng chñ yÕu lµ triÖu chøng vÒ t©m thÇn
kinh; héi chøng mµng n·o bÞ kÝch thÝch dÊu hiÖu thÇn kinh khu tró , viªm thÞ thÇn kinh, m¾t
gi¶m hoÆc mÊt thÞ lùc, liÖt nöa th©n ng−êi hoÆc liÖt tø chi. Dùa trªn biÓu hiÖn l©m sµng, ng−êi
ta chia lµm 3 thÓ: thÓ n·o, thÓ tñy sèng vµ thÓ tñy sèng - n·o. Viªm n·o - tñy sèng cÊp tÝnh
th−êng do nh÷ng nguyªn nh©n sau ®©y:
+ Sau nhiÔm trïng, nhiÔm ®éc.
+ Viªm n·o - tuû sèng sau miÔn dÞch.
+ Viªm n·o - tuû sèng ch−a râ nguyªn nh©n.
1.2. Quan niÖm cña Y häc cæ truyÒn
Viªm n·o - tñy sèng cÊp tÝnh thuéc ph¹m trï “Xu©n «n“, “Thö «n“ “DÞch bÖnh“ nuy
chøng.
Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ chÝnh khÝ bÊt tóc, chøc n¨ng ngo¹i vÖ suy gi¶m. BÖnh tµ lµ khÝ
«n nhiÖt, dÞch ®éc thõa c¬ x©m ph¹m vµo c¬ thÓ lµm hao tæn ch©n ©m, ©m h− háa v−îng ®Òu
dÉn ®Õn tæn th−¬ng t©n dÞch, m¾t kh«ng ®−îc nu«i d−ìng nªn m¾t mê hoÆc mÊt thÞ lùc, chi thÓ
vËn ®éng khã hoÆc liÖt (nuy), thËm chÝ ®µm nhiÖt nghÞch lªn ph¹m vµo t©m bµo l¹c hoÆc che
lÊp t©m bµo g©y biÕn chøng nguy kÞch (rÊt nÆng).
2 . ChÈn ®o¸n.
ChÈn ®o¸n c¬n viªm n·o - tñy sèng cÊp tÝnh ph¶i dùa vµo:
- BÖnh sö cã liªn quan ®Õn truyÒn huyÕt thanh , hoÆc sau viªm nhiÔm, nhiÔm trïng.
- Tr−íc khi ph¸t bÖnh 1 - 2 tuÇn, ®a sè cã viªm nhiÔm, nhiÔm ®éc tè cña bÖnh: sëi, thñy
®Ëu, viªm tuyÕn n−íc bät, c¶m cóm.
- L©m sµng: PhÇn nhiÒu khëi bÖnh cÊp tÝnh, ®ét nhiªn ®au ®Çu, n«n möa, thÇn chÝ bÊt
thanh, th−êng cã héi chøng mµng n·o kÌm theo ¶o gi¸c, hoang t−ëng, thÞ lùc gi¶m nÆng hoÆc
mï, thËm chÝ h«n mª vµ co cøng mÊt n·o.
http://www.ebook.edu.vn 9
- ThÓ ®iÓn h×nh: ¸p lùc sä t¨ng cao, dÊu hiÖu kÝch thÝch mµng n·o, phï nÒ gai thÞ
- ThÓ tñy sèng: biÓu hiÖn nh− viªm tñy ngang, liÖt hoµn toµn, mÊt c¶m gi¸c n«ng vµ s©u,
rèi lo¹n c¬ vßng, ph¶n x¹ g©n x−¬ng gi¶m hoÆc mÊt; nh−ng còng cã khi tr−¬ng lùc c¬ t¨ng,
ph¶n x¹ g©n x−¬ng t¨ng (+).
XÐt nghiÖm: DNT trong, t¨ng tÕ bµo ®¬n nh©n, cã khi v−ît qu¸ 10× 107/ml; albumin cã
thÓ t¨ng ®Õn 1g/ml, phÇn nhiÒu lµ γ - globulin vµ IgG.
3 . BiÖn chøng luËn trÞ.
3.1. Tµ ph¹m vÖ khÝ :
+Ph¸t sèt, sî rÐt hoÆc kh«ng, ®au ®Çu, miÖng kh¸t, phiÒn t¸o, cæ cøng, co giËt, ®Çu vµ
r×a l−ìi ®á, rªu l−ìi tr¾ng máng hoÆc vµng máng; m¹ch phï s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ : thanh nhiÖt - gi¶i ®éc thÊu biÓu t¸n tµ.
+ Ph−¬ng thuèc: “Ng©n kiÒu t¸n gia gi¶m”.
Ng©n hoa 30g Liªn kiÒu 15g
Thanh ®¹i diÖp 30g Cam th¶o 6g
B¹c hµ 6g Ng−u bµng tö 10g
B¶n lam c¨n 30g Thiªn hoa phÊn 15g.
+ Gia gi¶m:
-NÕu n«n möa, cã ®µm th× gia thªm: tróc lÞch 10ml, th¹ch x−¬ng bå 12g, uÊt kim 12g,
viÔn trÝ 6g.
-ThÊp tµ nhiÒu th× gia thªm: ho¾c h−¬ng 12g, phong lan 12g.
3.2. KhÝ doanh l−ìng ph¹p:
+§au ®Çu kÞch liÖt; g¸y vµ cæ cøng nhiÒu; phiÒn t¸o lo¹n ng«n, thÇn h«n; ®¹i tiÖn bÝ kÕt,
n«n möa, l−ìi s¸ng ®á, rªu l−ìi vµng kh«; m¹ch tÕ s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: khÝ doanh l−ìng thanh, khai khiÕu tØnh thÇn.
+ Ph−¬ng thuèc: “thanh doanh thang” hîp “tö tuyÕt ®an” gia gi¶m.
Thanh ®¹i diÖp 30g M¹ch ®«ng 10g
Tri mÉu 10g Sinh th¹ch cao 30g
Ng©n hoa 15g §an s©m 10g
Sinh ®¹i hoµng 10g Sinh ®Þa 30g.
Hoµng liªn 6g
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®µm nhiÒu th× gia thªm: tróc nhÞ 10g, ®ëm nam tinh 10g, thiªn tróc hîp 10g.

http://www.ebook.edu.vn 10
-NÕu lo¹n ng«n th× gia thªm: “ an cung ng−u hoµng hoµn” 1 viªn (hãa phôc).
3.3. ThÊp nhiÖt tÈm d©m (thêi kú liÖt mÒm thÓ tñy sèng).
+Kh«ng sèt (nhiÖt gi¶m), ®ét nhiªn tø chi kh«ng cö ®éng, c¶m gi¸c mÊt, c©n m¹ch gi·n
mÒm, ngùc tøc, bông ®Çy, ¨n kÐm, kh«ng muèn ¨n, c¬ phu kh« t¸o, 2 chi d−íi phï nÒ; tiÓu
tiÖn bÊt lîi hoÆc thÊt cÊm; l−ìi ®á rªu vµng nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh lîi thÊp nhiÖt - lîi thñy th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tam diÖu t¸n” gia vÞ.
Th−¬ng truËt 12g Ng−u tÊt 15g
Hoµng b¸ 12g Sinh ý dÜ nh©n 20g
Tú gi¶i 10g §Þa long 10g
Kª huyÕt ®»ng 15g XÝch th−îc 10g
Tr¹ch t¶ 10g Cam th¶o 6g.
Qui 10g
+ Gia gi¶m:
-Chi thÓ tª liÖt th× gia thªm: tôc ®o¹n 15g, ®«ng qua b× 20g, tr− linh 15g.
-TrÝ tuÖ gi¶m th× gia thªm: h¾c chi ma 10g, Ých trÝ nh©n 10g, hoµng tinh 10g, nhôc
thung dung 10g.
-TiÓu tiÖn kh«ng lîi th× gia thªm: sa tiÒn tö 15g, ®«ng qua b× 20g, tr− linh 15g.
-TiÓu tiÖn thÊt cÊm (sãn) th× gia thªm: tang phiªu tiªu 10g, Ých trÝ nh©n 10g; bá c¸c vÞ:
tú gi¶i, tr¹ch t¶.
3.4. Can thËn ©m h− (thÓ tñy sèng kh«ng håi phôc)
+H¹ chi tª b¹i ®«ng thèng v« lùc, thËm chÝ tø chi cö ®éng khã kh¨n, c©n m¹ch co rót,
®Çu cho¸ng tai ï, c¬ phu kh« t¸o, v« h·n hoÆc thiÓu h·n; tiÓu tiÖn bÊt lîi hoÆc tiÓu tiÖn thÊt
cÊm, ®¹i tiÖn bÝ kÕt; l−ìi ®á kh« t¸o, Ýt t©n, rªu l−ìi Ýt; m¹ch tÕ s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ Ých can thËn t− ©m th«ng l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tri b¸ ®Þa hoµng hoµn” gia vÞ.
Tri mÉu 10g Phôc linh 15g
Ký sinh 15g Hoµng b¸ 10g
S¬n d−îc 15g Kû tö 15g
Sinh ®Þa 30g Tr¹ch t¶ 10g
§an b× 10g §ç träng 15g.
Tr− cèt tñy 20g
3.5. PhÕ thËn l−ìng h−:
http://www.ebook.edu.vn 11
+ Tø chi mÒm nhÏo, h« hÊp khã kh¨n, ©m thanh nhá nhÑ, t©m quÝ, ©m thanh gi¶m.
+Ph−¬ng thuèc: “tø vËt thang” gia vÞ.
Thôc ®Þa 15g B¹ch th−îc 10g
§−¬ng qui 12g Xuyªn khung 10g
Nh©n s©m 10g B¾c sa s©m 10g.
Ng−u tÊt 15g
NÕu nhÞ tiÖn thÊt cÊm th× gia thªm: tiªn d−¬ng 10g, sao b¹ch truËt 10g, tôc ®o¹n 10g...
3.6. HuyÕt h− thÊt minh
+ThÞ lùc, thÞ vËt mµng th«, nh·n cÇu c¨ng ®au, ®au ®Çu hoÆc ®au nöa ®Çu, thÞ lùc gi¶m
t¹m thêi, nh·n cÇu can s¸p; ®Çu cho¸ng tai ï; sèng l−ng ®au mái hoÆc h¹ chi liÖt; l−ìi ®á Ýt
rªu; m¹ch tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: d−ìng huyÕt minh môc - t− bæ can.
+ Ph−¬ng thuèc: “ minh môc bæ thËn thang” gia gi¶m.
§−¬ng qui 12g Thôc ®Þa 20g
Nhôc thung dung 12g Kû tö 12g
Cóc hoa 10g Sa uyÓn tö 12g
§ç träng 12g Ng−u tÊt 15g
Xuyªn khung 10g Qui b¶n 12g
Cèc tinh th¶o 12g Xuyªn tôc ®o¹n 15g.
+ Gia gi¶m:
-Sèng l−ng, mái th× gia thªm: léc gi¸c giao 10g, méc qua 10g.
-C©n m¹ch mÒm yÕu th× gia thªm: ®¼ng s©m 30g, hoµng kú 15g.
-C©n m¹ch co cÊp th× gia thªm: b¹ch th−îc 30g, c−¬ng tµm 15g, thiªn ma 10g.
-NÕu bµi niÖu khã kh¨n th× gia thªm: nhôc quÕ 6g, thá ty tö 15g, sa tiÒn tö 10g
4 . C¸c ph − ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh¸c.
+ ThÓ ch©m: th−êng chØ ®Þnh huyÖt: gi¸p tÝch Hoa §µ, hoµn khiªu, thõa phï, d−¬ng l¨ng
tuyÒn, ©m l¨ng tuyÒn, c«n l«n, th¸i khª. Dïng thñ thuËt b×nh bæ b×nh t¶, l−u kim 20 - 30’,
ngµy 1 lÇn, 10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.
+ NhÜ ch©m: chØ ®Þnh nhãm huyÖt: thÇn m«n, th−îng thËn, néi tiÕt, can, tú, vÞ, thËn.
Ngµy 1 lÇn, 10 ngµy lµ 1 liÖu tr×nh.


Viªm n∙o - mµng n∙o l−u hµnh tÝnh

http://www.ebook.edu.vn 12
(viªm mµng n∙o do nhiÔm khuÈn mµng n∙o cÇu)


1 . §¹i c − ¬ng:
1.1 Theo Y häc hiÖn ®¹i:
+NhiÔm khuÈn do mµng n·o cÇu lµ mét bÖnh l©y theo ®−êng h« hÊp. BÖnh dÔ bét ph¸t
thµnh dÞch vµ theo mïa. HiÖn nay, bÖnh ®ang ®−îc quan t©m v× cã xu h−íng t¨ng ë nhiÒu
n−íc. Y häc ®· t×m ra nhiÒu thuèc ®Æc hiÖu vµ c¸c lo¹i vacxin phßng chèng dÞch bÖnh cã hiÖu
qu¶.
+Kh¶ n¨ng kh¸ng thuèc cña mµng n·o cÇu rÊt m¹nh, ngoµi kh¶ n¨ng kh¸ng l¹i hÇu hÕt
c¸c thuèc kh¸ng sinh th«ng th−êng, mµng n·o cÇu cßn tiÕt ra men tiªu kh¸ng thÓ, t¸ch kh¸ng
thÓ IgA. G©y tæn th−¬ng thµnh huyÕt qu¶n, xuÊt huyÕt ho¹i tö, rèi lo¹n ®«ng m¸u, gi¶m tiÓu
cÇu, gi¶m b¹ch cÇu ®a nh©n, gi¶m bæ thÓ C3. Nh÷ng biÓu hiÖn nµy dÉn tíi nhiÓm khuÈn huyÕt
cã sèc. Mµng n·o cÇu qua ®−êng m¸u vµ hµng rµo m¸u - n·o x©m nhËp vµo mµng n·o g©y
viªm c¶ 3 líp mµng n·o, ph¶n øng viªm xung huyÕt, phï nÒ, xuÊt tiÕt x©m lÊn tÕ bµo ®a nh©n.
Tõ mµng nu«i vµ mµng nhÖn, vi khuÈn lan vµo mµng trong cña n·o thÊt, råi tíi nÒn n·o, vßm
n·o, tiÓu n·o vµ c¶ dÞch tñy sèng. DÞch rØ do viªm kÕt thµnh mñ ®Æc, c¸c tæ chøc kÕ cËn x¬
ho¸; g©y bÝt c¸c lç Monro, Luschka h¹n chÕ l−u th«ng dÞch n·o tñy g©y t¨ng ¸p lùc sä n·o,
g©y viªm vµ chÌn Ðp c¸c d©y thÇn kinh sä n·o. T×nh tr¹ng viªm c¸c néi m¹c ®éng m¹ch g©y
rèi lo¹n vi tuÇn hoµn ë nhiÒu c¬ quan t¹ng phñ do mµng n·o cÇu cïng víi ®éc tè cña nã, c¸c
men vµ phøc hîp kh¸ng nguyªn + kh¸ng thÓ + bæ thÓ t¸c ®éng vµo thµnh m¹ch.
+Mµng n·o cÇu cã thÓ g©y tr¹ng th¸i mang khuÈn Èn hoÆc mét trong nh÷ng thÓ bÖnh
sau:
- ThÓ nhÑ: viªm mòi häng.
- ThÓ nÆng: viªm mµng n·o.
- ThÓ rÊt nÆng viªm mµng n·o – n·o , nhiÔm khuÈn huyÕt.
- ThÓ nguy kÞch: nhiÔm khuÊn huyÕt kÞch ph¸t cã sèc.
1.2. Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n:
ChÈn ®o¸n thÓ nÆng vµ rÊt nÆng th−êng dùa trªn ®iÒu kiÖn chung lµ:
+ Khëi ph¸t cã thÓ ®ét ngét, cã thÓ sau vµi ngµy cã triÖu chøng nhiÔm vi rót ®−êng h«
hÊp trªn råi ph¸t triÓn nÆng nhanh chãng: sèt cao vät, nhøc ®Çu nÆng, n«n khan, cøng g¸y,
Kernig d−¬ng tÝnh, th−êng n»m thu ®Çu gèi, t¨ng c¶m gi¸c da, sî ¸nh s¸ng vµ tiÕng ®éng, cã
bÖnh nh©n ngñ ly b×. NÕu ®ét nhiªn sèt cao vät, rÐt run, ®au c¬ khíp, l¸ch to, m¹ch nhanh, thë
nhanh, cã ban xuÊt huyÕt (ban xuÊt huyÕt cµng nhiÒu cµng nÆng) th−êng gÆp ë nhiÔm khuÈn
huyÕt kÞch ph¸t cã sèc.
+ ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh dùa vµo: ph©n lËp ®−îc mµng n·o cÇu trong m¸u, nhuém soi hoÆc
ph©n lËp ®−îc mµng n·o cÇu tõ nèt ban xuÊt huyÕt.
http://www.ebook.edu.vn 13
+ DÞch n·o tñy cã cã ¸p lùc cao, nhiÒu b¹ch cÇu ®a nh©n (tõ 100 – 4000/mm3), cã tÕ
bµo mñ protein tõ 50 –200mg% hoÆc cao h¬n; ®−êng (gluoza) thÊp d−íi 35mg% (th−êng chØ
cã vÕt kho¶ng 10mg%). NÕu kh«ng cã ®iÒu kiÖn ph©n lËp vi khuÈn, ng−êi ta cã thÓ øng dông
c¸c kü thuËt : ng−ng kÕt hång cÇu thô ®éng, kh¸ng thÓ huúnh quang, ®iÖn di miÔn dÞch ®èi
l−u, ELISA...
1.3. Theo quan niÖm Y häc cæ truyÒn.
Viªm n·o mµng n·o lµ mét bÖnh truyÒn nhiÔm cÊp tÝnh theo ®−êng h« hÊp, th−êng ®−îc
Trung y m« t¶ trong ph¹m trï: “bÖnh «n dÞch, bÖnh «n”. TriÖu chøng ®Æc tr−ng lµ: ph¸t sèt,
®au ®Çu, n«n möa, cøng g¸y, h«n mª. BÖnh cã thÓ gÆp ë mäi løa tuæi nh−ng tuæi nhi ®ång hay
gÆp h¬n, th−êng ph¸t bÖnh vµo mïa ®«ng - xu©n; cao ®iÓm tõ th¸ng 2 – 4 hµng n¨m. Ng−êi
x−a th−êng luËn trÞ chøng bÖnh nµy trong ph¹m trï “xu©n «n”, “phong «n”.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ:
2.1 Nguyªn nh©n bÖnh lý:
BÖnh th−êng do vÖ khÝ kh«ng kiªn cè, tµ khÝ «n dÞch x©m nhËp vµo mòi miÖng. Y häc
cæ truyÒn chia qu¸ tr×nh diÔn biÕn bÖnh 3 thêi kú, tuy nhiªn trªn thùc tÕ l©m sµng giíi h¹n
gi÷a c¸c thêi kú kh«ng râ rµng.
+ Thêi kú khëi ph¸t: sî l¹nh ph¸t sèt, miÖng kh«, häng ®au, ®au ®Çu, triÖu chøng ®ã lµ
do chÝnh khÝ tµ khÝ giao tranh ë phÇn vÖ khÝ . NÕu søc ®Ò kh¸ng tèt th× bÖnh tµ dõng ë phÇn vÖ,
kh«ng chuyÓn vµo trong.
+ NÕu nh− søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gi¶m sót, bÖnh tµ chuyÓn vµo lý (khÝ, doanh,
huyÕt); trªn l©m sµng th−êng cã biÓu hiÖn vÖ khÝ ®ång bÖnh, khÝ doanh (huyÕt) l−ìng ph¹m,
g©y nªn chøng lý thùc nhiÖt do chÝnh thÞnh vµ tµ thùc. Thêi kú nµy t−¬ng øng thêi kú toµn
ph¸t.
+NÕu tµ ®éc ho¸ ho¶, ho¶ nhiÖt th−îng xung: sÏ thÊy sèt cao ®au ®Çu d÷ déi, cøng g¸y.
NÕu tµ ®éc ph¹m vÞ sÏ thÊy n«n khan hoÆc n«n möa. §éc thÞnh th−¬ng doanh huyÕt g©y ra
nhiÔu t©m phiÒn t¸o, ban chÈn toµn th©n. NhiÖt nhËp t©m bµo ph¸t sinh ra thÇn h«n, lo¹n ng«n,
l−ìi kh«ng linh ho¹t.
+NÕu d−¬ng khÝ h− suy, tµ ®éc néi Èn th× s¾c mÆt tr¾ng bÖnh , chi l¹nh sî l¹nh, m¹ch vi
muèn tuyÖt. Sèt cao kÐo dµi dÉn ®Õn can phong néi ®éng: ®au ®Çu, n«n möa, cøng g¸y nÆng
dÇn, tay ch©n gi¸ l¹nh; co giËt, h«n mª, rèi lo¹n nhÞp thë . Thêi kú nµy t−¬ng øng víi thêi kú
viªm n·o - mµng n·o.
3 . BiÖn chøng ph − ¬ng trÞ:
Mét bÖnh cÊp tÝnh diÔn biÕn phøc t¹p mau lÑ, trong biÖn chøng ph¶i ph©n biÖt nÆng hay
nhÑ ®Ó cã ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ sím vµ tÝch cùc.
3.1. ThÓ vÖ khÝ ®ång bÖnh (thÓ th«ng th−êng):


http://www.ebook.edu.vn 14
+ §au häng, ®au ®Çu, n«n mö,a cøng g¸y, Kernig d−¬ng tÝnh, thÇn chÝ ch−a lÉn hoÆc
phiÒn t¸o, s¾c mÆt hång nhît hoÆc hång tÝa, ban ®iÓm xuÊt huyÕt; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi
tr¾ng máng hoÆc vµng; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, gi¶i biÓu.
+ Ph−¬ng thuèc: “ng©n kiÒu thang” gia vÞ:
C¸t c¨n 20g Ho¾c h−¬ng 04g
Kim ng©n 20g Cam th¶o 06g
Liªn kiÒu 20g Th− cóc hoa 12g
§¹i thanh diÖp 20g B¹c hµ 06g.
B¶n lam c¨n 30g
S¾c uèng mçi ngµy mét thang, chia 2 – 3 lÇn uèng .
NÕu cã sèt cao phiÒn t¸o th× thªm sinh th¹ch cao 35g.
3.2 ThÓ khÝ doanh (huyÕt) l−ìng ph¹m:
+ Sèt cao liªn tôc, ®Çu ®au, n«n möa nhiÒu; t©m phiÒn t¸o, thÇn hçn lo¹n ng«n, ban
chÈn mäc nhiÒu râ, s¾c mÆt x¸m x¹m hoÆc hång tÝa; m«i l−ìi hång kh«, rªu l−ìi vµng kh«;
m¹ch hång ®¹i hoÆc ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh doanh gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc: “thanh doanh thang” gia gi¶m:
Sinh ®Þa 16g HuyÒn s©m 16g
§¹m tróc diÖp 12g Liªn kiÒu 20g
Tª gi¸c 06g §¹i thanh diÖp 33g
B¶n lam c¨n 30g C©u ®»ng 20g
§Þa long kh« 20g Sinh th¹ch cao 30g.
S¾c uèng ngµy mét , chia tõ 2- 3 lÇn uèng.
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®¹i tiÖn bÕ th× gia thªm: ®¹i hoµng 12g; bông ch−íng th× thªm chØ thùc 12g; ®µm
nhiÒu th× thªm: triÕt bèi mÉu 04g, tróc lÞch 20g ~ 33g.
-NÕu sèt cao h«n mª gia thªm “ng−u hoµng hoµn”: ng−êi lín mét viªn; trÎ nhá 3 –5 tuæi
1/2 viªn, tõ 1 -2 tuæi 1/4 viªn. HoÆc dïng “ tö tuyÕt ®an” ng−êi lín uèng 2g- 4g/24h, trÎ em
0,5g - 1g mçi lÇn; ngµy uèng 2 lÇn. Khi kh¸m thÊy chØ v¨n b×nh th−êng th× ngõng thuèc.
• “An cung ng−u hoµng”(«n bÖnh ®iÒu biÕn) gåm:
Ng−u hoµng 33g UÊt kim 33g
Tª gi¸c 33g Hoµng liªn 33g
http://www.ebook.edu.vn 15
Chu sa 33g Thuû phÊn (long n·o) 10g
Ch©n ch©u 20g S¬n chi tö 33g
Hïng hoµng 33g Hoµng cÇm 33g.
X¹ h−¬ng 10g
TÊt c¶ t¸n thµnh bét mÞn trén mËt ong lµm hoµn.
C«ng dông bµi thuèc: khai khiÕu chÊn kinh thanh nhiÖt gi¶i ®éc.
• “Tö tuyÕt ®an”: (hßa tÔ côc ph−¬ng):
Ho¹t th¹ch 1 phiÕn (30g) Th¹chcao 1 phiÕn(30g)
Hµn thuû thanh 1 phiÕn (30g) Tõ thanh 2 phiÕn (60g)
(cho vµo s¾c tr−íc).
C¸c vÞ thuèc cho vµo s¾c sau:
Linh d−¬ng gi¸c 150g Thanh méc h−¬ng 150g
Tª gi¸c 150g TrÇm h−¬ng 150g
§inh h−¬ng 33g Th¨ng ma 330g
HuyÒn s©m 330g ChÝch th¶o 150g.
8 vÞ thuèc nµy trén víi 4 vÞ thuèc trªn; tr−ng ®Òu vµ chÕ thµnh cao láng, trén thªm
t¸ d−îc lµm thµnh viªn gäi lµ “cao ®au”.
3.3 ThÓ néi bÕ ngo¹i tho¸t:
+ BÖnh nguy cÊp, nÆng lªn trong mét thêi gian ng¾n, s¾c mÆt vµng bÖch, ban chÈn t¨ng
nhanh tõng ®¸m m¶ng, m«i tÝm t¸i khã thë, tay ch©n l¹nh, v· må h«i, m¹ch tÕ hoÆc vi, thë
yÕu, tôt huyÕt ¸p, cã thÓ vong d−¬ng.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: cøu tho¸t khai bÕ.
+Ph−¬ng huyÖt th−êng dïng : nÕu cã triÖu chøng “vong d−¬ng” ph¶i ch©m ngay c¸c
huyÖt: dòng tuyÒn, tóc tam lý hoÆc dïng nhÜ ch©m c¸c huyÖt: d−íi vá, tuyÕn th−îng thËn, néi
tiÕt
-NÕu diÔn biÕn nÆng ph¶i cho uèng thªm: quÕ l©m s©m 12g (d¹ng bét hoµ cïng víi chÕ
phÈm thuèc “ChÝ ngäc ®an” hoÆc “T« hîp h−¬ng hoµn” liÒu l−îng theo h−íng dÉn cña bµi
thuèc).
-NÕu tø chi h¬i Êm, thë gÊp, miÖng kh¸t lµ khÝ - ©m l−ìng th−¬ng th× ph¶i dïng thªm
“sinh m¹ch t¸n” uèng nhiÒu lÇn ®Ó Ých khÝ sinh t©n.
-NÕu nh− bÖnh nÆng ph¶i kÕt hîp víi Y häc hiÖn ®¹i, tÝch cùc ®iÒu trÞ cÊp cøu ®Õn khi
b×nh th−êng th× tiÕp tôc ®iÒu trÞ theo biÖn chøng Y häc cæ truyÒn.
3.4 ThÓ nhiÖt thÞnh phong ®éng ( viªm n·o mµng n·o):

http://www.ebook.edu.vn 16
+ BÖnh nh©n ®ét nhiªn sèt cao, ®au ®Çu d÷ déi, n«n möa liªn tôc; ch©n tay co giËt, h«n
mª, g¸y cæ cøng; ®µm viªm tô thÞnh; h« hÊp khã kh¨n; chÊt l−ìi hång s¸ng, rªu l−ìi nhên;
m¹ch huyÒn ho¹t mµ s¸c.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, l−¬ng doanh tøc phong.
+ Ph−¬ng thuèc: “Thanh «n bµi ®éc Èm” gia gi¶m:
Sinh th¹ch cao 33g Tri mÉu 12g
Sinh ®Þa 15g HuyÒn s©m 12g
Chi tö 12g Liªn kiÒu 12g
C©u ®»ng 12g §¹i thanh diÖp 33g
B¶n lam c¨n 33g Tª gi¸c 12g
(Tª gi¸c cã thÓ thay b»ng thuû ng−u gi¸c 60g).
+ Gia gi¶m:
NÕu bÖnh nh©n h«n mª th× dïng “an cung ng−u hoµng hoµn”, “tö tuyÕt ®an” hoÆc “chÝ
ngäc ®an”. NÕu ®o¶n khÝ, khã thë khß khÌ, ®êm ®Æc khã kh¹c th× dïng thªm c¸t l©m s©m 12g,
s¾c n−íc uèng, kÕt hîp víi: long n·o 10g hoÆc x¹ h−¬ng 20g.
NÕu cã phï n·o, cøng g¸y nhiÒu th× gia thªm c¸c vÞ thuèc sau:
Ng−u tÊt 20g B¹ch mao c¨n 33g
Sa tiÒn th¶o 24g §¹i xÝch th¹ch 24g
Liªn kiÒu 12g §¹i thanh ®iÖp 30g.
H¹nh nh©n 12g
S¾c n−íc uèng. NÕu nÆng th× mçi ngµy uèng 2 thang, ®Õn khi tho¸t khái h«n mª th×
dïng quay l¹i c¸c ph−¬ng thuèc trªn).
3.5. Thuèc nghiÖm ph−¬ng:
3.5.1. Theo tµi liÖu cña Häc viÖn Trung y tØnh Hå B¾c:
+ Ng−êi ta dïng ph−¬ng thuèc “phôc ph−¬ng liªn kiÒu”®−îc chÕ d−íi d¹ng tiªm vµ
d¹ng truyÒn.
+ Thµnh phÇn cña bµi thuèc:
Kim ng©n hoa 7500g B¶n lam c¨n 5000g
Qu¸n chóng 5000g Hoµng liªn 5000g
Sinh th¹ch cao 5000g Hoµng cÇm 5000g
C©u ®»ng 5000g Tri mÉu 2500g
Long ®ëm th¶o 5000g Cam th¶o 1500g.


http://www.ebook.edu.vn 17
Bµi thuèc ®−îc bµo chÕ thµnh d¹ng thuèc tiªm hoÆc truyÒn tÜnh m¹ch ®−îc chØ ®Þnh
®iÒu trÞ theo chØ dÉn ®¶m b¶o nguyªn t¾c v« trïng, an toµn, hiÖu qu¶.
+ C«ng dông: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, l−¬ng huyÕt ho¸ ban, trÊn kinh tøc phong. Bµi thuèc cã t¸c
dông øc chÕ vi khuÈn song cÇu vµ viªm mµng n·o râ rÖt. Ph¹m vi sö dông réng r·i, rÊt Ýt t¸c dông phô.
§èi víi thÓ viªm n·o th«ng th−êng, chØ cÇn dïng 1 ph−¬ng trªn còng cã kÕt qu¶ tèt. §èi víi thÓ viªm
n·o nÆng th× ph¶i phèi hîp víi T©y y ®Ó ®iÒu trÞ.
ThÓ nhÑ mçi ngµy 4 lÇn tiªm b¾p, mçi lÇn 6 – 9ml vµ sau ®ã th× gi¶m liÒu.
3.5.2. Theo tµi liÖu cña Häc viÖn Hµ Nam vµ Häc viÖn Trung y Hµ Nam:
+Dung dÞch thanh nhiÖt gi¶i ®éc ®−îc tæ chøc nh− sau:
Sinh th¹ch cao 15600g Tri mÉu 1250g
HuyÒn s©m 2500g M¹ch m«n ®«ng 1250g
Long ®ëm th¶o 1550g Hoµng cÇm 1550g
Liªn kiÒu 1550g S¬n chi tö 1550g
B¶n lam c¨n 1550g Tö hoa ®Þa ®inh 1550g
Kim ng©n hoa 31225g Sinh ®Þa hoµng 1875g.
+Bµi thuèc nµy ®−îc bµo chÕ thµnh d¹ng thuèc tiªm, truyÒn tÜnh m¹ch; ®−îc chØ ®Þnh
®iÒu trÞ cho c¸c thÓ nhÑ.
1 - 6 tuæi mçi lÇn dïng 2 - 4ml; 7 - 12 tuæi mçi lÇn dïng 4 - 6ml ; 12 tuæi trë lªn mçi
lÇn dïng 6 - 8ml , cø 6h tiªm b¾t thÞt mét lÇn.
Mçi ®ît ®iÒu trÞ 3- 5 ngµy.
3.5.3. Kinh nghiÖm Y gia:
V« ho¹n tö c¨n 33g Th− cóc hoa 33g
Thanh ®¹i diÖp 33g Th−¬ng nhÜ th¶o 20g
Ch¸m h¹ch liªn 20g Sinh th¹ch cao 36 – 60g.
S¾c n−íc uèng, mçi ngµy uèng tõ 1- 2 thang, dïng ®èi víi thÓ nhÑ.
ThÓ nÆng th× gia thªm c¸c vÞ: bå c«ng anh, b¹ch mao c¨n, b¶n lam c¨n mçi thø ®Òu 33g;
®¸o gia th¶o, cÈu can lai mçi thø 32g; kim ng©n hoa diÖp, th− cóc hoa diÖp, ®¹m tróc diÖp
mçi thø ®Òu 20g. S¾c n−íc uèng mçi ngµy 2 thang chia lµm 4 lÇn dïng cho thÓ nhÑ.
3.5.4 Ch©m cøu :
+ NÕu sèt cao ch©m cøu c¸c huyÖt: ®¹i chuú, khóc tr×, hîp cèc.
+ NÕu n«n möa ch©m c¸c huyÖt: néi quan, tóc tam lý.
+ PhiÒn t¸o, co giËt th× ch©m c¸c huyÖt: néi quan, ®¹i truú, thÇn m«n, thËp tuyªn.
+ NÕu kh«ng tØnh th× tiªm “dung dÞch ®Þa long”.

http://www.ebook.edu.vn 18
+ NÕu bông tr−íng th× ch©m c¸c huyÖt: quan nguyªn, khÝ h¶i, tóc tam lý.
+ NÕu bÝ ®¸i th× ch©m c¸c huyÖt: trung cùc, khóc cèt, phôc l−u, thñy tuyÒn, tam ©m
giao.
+ §æ m¸u cam, ch¶y m¸u ®−êng tiªu ho¸ th× dïng “bét ®iÒn thÊt”, “bét b¹ch th−îc V©n
Nam”, vµ c¸c thuèc nam ®Ó chØ huyÕt cÇm m¸u.
+ NÕu suy tuÇn hoµn th× ch©m c¸c huyÖt: dòng tuyÒn, tóc tam lý; cã thÓ dïng nhÜ ch©m
c¸c huyÖt: d−íi vá, tuyÕn th−îng thËn, néi ph©n tiÕt. Lóc ®Çu th× kÝch thÝch m¹nh; sau khi
huyÕt ¸p t¨ng lªn råi th× kÝch thÝch nhÑ, kÐo dµi vµ gi·n c¸ch; sau khi huyÕt ¸p æn ®Þnh th× rót
kim. NÕu bÖnh diÔn biÕn nÆng th× phèi hîp ch©m th©n thÓ víi nhÜ ch©m; khi cÇn thiÕt th× phèi
hîp cøu b¸ch héi.
+ NÕu bÖnh nh©n suy h« hÊp cÇn ch©m nh©n trung hoÆc cøu ®¶n trung.




http://www.ebook.edu.vn 19
BiÖn chøng “®iªn ®¶o”
(bÖnh t©m thÇn)


1 . §¹i c − ¬ng:
1.1. Kh¸i niÖm.
§iªn ®¶o lµ thÓ bÖnh tinh thÇn bÊt th−êng do kÝch ®éng thÇn kinh tinh thÇn qu¸ møc, −u
t− sÇu n·o qu¸ ®é dÉn ®Õn ©m - d−¬ng b×nh hµnh thÊt ®iÒu, t©m thÇn kh«ng tù chñ. BiÓu hiÖn ë
2 tr¹ng th¸i kh¸c nhau:
+ §µm khÝ uÊt kÕt ë t©m tú, gäi lµ ®iªn
+ T©m can ®µm th−îng nghÞch, gäi lµ ®¶o.
Hai lo¹i bÖnh trªn cã thÓ chuyÓn ho¸ lÉn nhau. Trung y m« t¶ 2 ph¹m trï ®iªn vµ ®¶o gÇn
gièng nh− 2 thÓ bÖnh t©m thÇn cña YHH§: tr¹ng th¸i h−ng c¶m, tr¹ng th¸i trÇm c¶m.
1.2.ChÈn ®o¸n dùa vµo:
+ Ph¸t bÖnh ®a phÇn lµ tuæi thanh niªn.
+ Do rèi lo¹n chøc n¨ng vá ®¹i n·o vµ gian n·o.
+ Nguyªn nh©n nãi chung: ng−êi ta cho r»ng do di truyÒn, do tè chÊt ®Æc thï hoÆc do
biÕn ®æi t©m lý nh©n c¸ch ph©n liÖt. Mét sè t¸c gi¶ cho r»ng: bÖnh g©y ra cã liªn quan ®Õn sù
mÊt ®iÒu hßa cña hÖ thèng néi tiÕt.
+ Nguyªn nh©n bÖnh lý: chñ yÕu do tinh thÇn c¨ng th¼ng kÝch thÝch qu¸ ®é (−u t−, suy
nghÜ, lo l¾ng qu¸ møc) lµm cho tinh thÇn bÞ tæn th−¬ng dÉn ®Õn thÇn minh thÊt th−êng, t©m tú
®µm khÝ uÊt kÕt gäi lµ ®iªn; khÝ uÊt né thµnh háa; ho¶ kÕt hîp víi ®µm dÉn ®Õn t©m - can -
®µm - ho¶ th−îng long sinh ra ®¶o. MÆt kh¸c, do bÖnh viªm n·o (bÖnh truyÒn nhiÔm cÊp tÝnh)
lµm rèi lo¹n sù c©n b»ng ©m - d−¬ng, khÝ c¬ kh«ng l−u th«ng, t©n dÞch ng−ng tô l¹i thµnh
®µm, ®µm nghÞch lªn che lÊp thanh khiÕu vµ còng dÉn ®Õn thÇn minh thÊt th−êng.
2 . L©m sµng vµ thÓ bÖnh:
2.1. §iªn:
+ §a phÇn thuéc thùc chøng, bÖnh lý chñ yÕu lµ khÝ uÊt ®µm ho¶ nªn nguyªn t¾c ®iÒu trÞ
chøng ®iªn lµ “lý khÝ hãa ®µm lµ chñ”; cßn nguyªn t¾c ®iÒu trÞ chøng ®¶o lµ thanh háa gi¸ng
®µm lµ chñ.
+ Chøng ®iªn: tinh thÇn uÊt øc, da xanh, niªm m¹c nhît, nãi c−êi lung tung, ®¸nh
ng−êi, chöi bËy hß hÐt, ®i l¹i ®Òu kh«ng cã môc ®Ých, kh«ng hiÓu viÖc m×nh lµm, xÐ quÇn ¸o,
ph¸ ph¸ch hoÆc u uÊt ®Çn ®én; cã khi thê ¬ l·nh ®¹m, rèi lo¹n t− duy hay quªn, kh«ng ®Þnh
h−íng ®−îc kh«ng gian vµ thêi gian; hoÆc hµnh ®éng chËm ch¹p, khæ n·o bi quan tiªu cùc.



http://www.ebook.edu.vn 9
NhiÒu tr−êng hîp cã hoang t−ëng ¶o gi¸c, bøc h¹i; còng cã khi kho¸c l¸c, khoe khoang cho
m×nh lµ nhÊt hay ng−îc l¹i tù chØ chÝch m×nh vµ cßn nhiÒu c¶m gi¸c kh¸c th−êng kh¸c...
BÖnh l©u ngµy dÉn ®Õn tr¹ng th¸i t¨ng tr−¬ng lùc cøng ®ê (kh«ng céng h−ëng c¶m xóc,
cù tuyÖt ¨n uèng vµ mÊt trÝ).
Rªu l−ìi máng, nhên; m¹ch huyÒn ho¹t.
+Ph−¬ng ph¸p ch÷a: lý khÝ hãa ®µm khai khiÕu an thÇn.
+ Bµi thuèc: “thuËn khÝ ®¹o ®µm thang” gia vÞ:
Tróc lÞch 8g TrÇn b× 6g
Phôc linh 12g X−¬ng bå 6g
B¸n h¹ 8g TrÇn ®ëm tinh 6g
H−¬ng phô 12g UÊt kim 8g.
ViÔn trÝ 6g


+ Gia gi¶m:
NÕu nh− bÖnh l©u ngµy, t©m tú khÝ - huyÕt hao tæn, t©m quÝ, ®a méng th× bá trÇn ®ëm
tinh, h−¬ng phô vµ gia thªm: ®¼ng s©m 12g, ®−¬ng qui 12g, ®an s©m 12g, t¸o nh©n chÕ 12g,
long sØ 20g.
2.2. ThÓ cuång (®¶o):
+BÖnh nh©n th−êng cã tr¹ng th¸i h−ng phÊn kÝch ®éng, thao cuång, tôt quÇn ¸o hoÆc ca
h¸t vui mõng kh«ng ¨n næi hoÆc c−êi khãc v« chøng cí; cã khi ®¸nh ng−êi; th−êng xuÊt hiÖn
sau nhiÒu ®ªm kh«ng ngñ hoÆc rÊt Ýt ngñ th× triÖu chøng sÏ nÆng lªn.
-Tr¹ng th¸i ®iªn th−êng thiªn vÒ trÇm lÆng l·nh ®¹m, thê ¬, ngñ dµi, hay cã tr¹ng th¸i ®Çn
ng−êi ra thÉn thê, tù nãi l¶m nh¶m 1 m×nh, ®i l¹i chËm ch¹p, t¨ng tr−¬ng lùc, co cøng.
-ThÓ hçn hîp th−êng cã nhiÒu hoang t−ëng, ¶o gi¸c, ¶o thÝnh, ¶o thÞ, hay bÞ ¸m thÞ ph¸t
minh kho¸c lo¸c vµ tù kû ¸m thÞ.
-YHCT cho r»ng: “®iªn lµ chøng ®a tÜnh thuéc ©m, ®¶o lµ chøng ®a ®éng thuéc d−¬ng”,
hay cè h÷u träng ©m gi¶ ®iªn, träng d−¬ng gi¶ ®¶o chi chøng.
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh ho¶ trõ ®µm trÊn t©m.
+ Bµi thuèc: “sinh thÊt l¹c Èm” gia gi¶m:
TrÇn ®ëm tinh 12g Thiªn tróc hoµng 12g
Sinh cao th¹ch 20g Hoµng cÇm 12g
Hoµng liªn 8g Long ®ëm th¶o 6g
Sinh th¹ch quyÕt minh 32g Sinh thiÕt l¹c 32g.

http://www.ebook.edu.vn 10
+ Gia gi¶m:
-NÕu ®¹i tiÖn t¸o, bông tr−íng th× gia thªm: ®¹i hoµng 12g, mang tiªu 12g chiªu víi
n−íc s«i; nÕu kh«ng ®ì th× bá sinh th¹ch cao, sinh thiÕt l¹c vµ gia thªm c¸c vÞ: sinh ®Þa 16g,
®¹i m¹ch ®«ng 12g, huyÒn s©m 12g, ®¨ng t©m 2g.
-NÕu nÆng ph¶i cho uèng thªm: “b¹ch kim hoµn” ngµy uèng 2 lÇn mçi lÇn 4 - 6g. NÕu
mçi hoµn lµ 2g mçi lÇn uèng 2- viªn .
3. NghiÖm ph−¬ng:
B¹ch long tu phÊn (bét rÔ c©y b¸t gi¸c phong lµ lo¹i hùc vËt l©u n¨m) mçi lÇn uèng 2 -
3g; ngµy uèng 2 - 3 lÇn; ®iÒu trÞ t©m thÇn ph©n liÖt.
4. Ch©m cøu trÞ liÖu:
+Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ chung lµ: thanh t©m th«ng khiÕu; dung ®µm gi¸ng träc.
-NÕu lµ chøng cuång th× ph¶i: tiÒm d−¬ng tiÕt háa.
-NÕu lµ chøng ®iªn th× ph¶i: lý khÝ khai uÊt.
-NÕu thÓ hçn hîp th× ph¶i: lý khÝ khai uÊt víi tiÒm d−¬ng tiÕt ho¶.
-Nhãm huyÖt th−êng dïng:
§Þnh thÇn, huyÖt c−u vÜ ch©m xuyªn huyÖt th−îng qu¶n, huyÖt gi¶n sö ch©m xuyªn
huyÖt chi c©u. C¸c huyÖt: ®¹i chïy, phong tr×, phong long ®Òu ch©m th¼ng th−êng dïng thñ
thuËt ch©m t¶:.¸ m«n, b¸ch héi, tø thÇn th«ng, Ên ®−êng, kiªn lý, néi quan, th«ng lý, tam ©m
giao. HuyÖt phèi hîp th−êng chän c¸c huyÖt: an miªn, thÇn ®−êng, can du, hîp cèc, d−¬ng
l¨ng tuyÒn, l·i c©u, th¸i xung.
+ ¸p dông riªng cho “chøng ®¶o”th× ph¶i dïng mét nhãm huyÖt: lao cung, thiÕu
th−¬ng, hîp cèc , th¸i xung, an miªn.
+ ¸p dông riªng cho “chøng ®iªn” th× ph¶i dïng thªm c¸c huyÖt: ®¹i chung, d−¬ng l¨ng
tuyÒn, l·i c©u, thÇn m«n.
+ NÕu ¶o thÝnh th× ch©m thªm c¸c huyÖt: thÝnh cung, Õ phong.
+ NÕu ¶o thÞ th× ch©m thªm c¸c huyÖt : t×nh minh, ¸ m«n, ®¹i chuú, ®Þnh thÇn.
+ NhÜ ch©m phèi hîp.
Th−êng ®−îc chØ ®Þnh c¸c huyÖt trªn loa tai : giao c¶m, thÇn m«n, t©m , can, d−íi vá,
néi ph©n tiÕt. Mçi lÇn ch©m , chän 1 - 2 huyÖt trªn loa tai phèi hîp víi ®iÖn ch©m c¸c huyÖt ë
chi thÓ : ®Þnh thÇn, b¸ch héi. Mçi ngµy ch©m 2 - 4 lÇn, mçi lÇn ch©m 1 nhãm, 7- 10 ngµy lµ
mét liÖu tr×nh.
+ Thñy ch©m liÖu ph¸p th−êng ®−îc chØ ®Þnh phèi hîp ®èi víi c¸c tr−êng hîp bÖnh
nh©n gÇy yÕu . Nhãm huyÖt th−êng dïng : t©m du, cù khuyÕt, c¸ch du, gi¶n sö, tóc tam lý,
thÇn m«n. Ngµy 1 lÇn, mçi lÇn chän 1 - 2 huyÖt . Ph−¬ng ph¸p nµy th−êng ¸p dông ®iÒu trÞ
cho chøng cuång( thÓ trÇm c¶m).
http://www.ebook.edu.vn 11
ThiÓu n¨ng tuÇn hoµn n∙o
1. §¹i c−¬ng.
1.1. Theo Y häc hiÖn ®¹i:
+ ThiÓu n¨ng tuÇn hoµn n·o (TNTHN) lµ bÖnh lý th−êng gÆp vµ khã ch÷a khái, biÓu
hiÖn l©m sµng ®a d¹ng, nh−ng cã cïng mét c¬ chÕ bÖnh sinh lµ thiÕu m¸u nu«i n·o (D−¬ng
V¨n H¹ng, 1992; Ph¹m Khuª, 1993). BÖnh phæ biÕn ë ng−êi cao tuæi ®Æc biÖt lµ ë ®èi t−îng
lao ®éng trÝ ãc . Nguyªn nh©n th−êng do v÷a x¬ ®éng m¹ch lµm hÑp dÇn ®éng m¹ch nu«i n·o.
BÖnh tiÕn triÓn nÆng dÇn cao thÓ g©y thiÕu m¸u n·o côc bé t¹m thêi, vµ nhòn n·o.
§a sè bÖnh nh©n tr−íc giai ®o¹n thiÕu m¸u n·o t¹m thêi ®· cã biÓu hiÖn TNTHN. Do ®ã, viÖc
chÈn ®o¸n sím, ®iÒu trÞ kÞp thêi cã ý nghÜa rÊt quan träng. HiÖn nay, chñ yÕu lµ ®iÒu trÞ néi khoa kÕt
hîp víi luyÖn tËp, ¨n uèng hîp lý vµ h¹n chÕ nguy c¬ lµm bÖnh nÆng thªm.
+ ChÈn ®o¸n thiÓu n¨ng tuÇn hoµn n·o :
- VÒ mÆt khu tró cã thÓ chia ra TNTHN hÖ ®éng m¹ch c¶nh, TNTHN hÖ ®éng m¹ch ®èt
sèng th©n nÒn, TNTHN ë toµn thÓ hÖ tuÇn hoµn n·o.
- TriÖu chøng l©m sµng phong phó, xuÊt hiÖn sím vµ lu«n gi÷ vÞ trÝ hµng ®Çu. Nh÷ng
biÓu hiÖn, gióp ng−êi ta nghÜ ngay ®Õn TNTHN: ®au ®Çu, chãng mÆt, rèi lo¹n c¶m gi¸c.
- BiÓu hiÖn thÇn kinh thùc thÓ. Nh÷ng triÖu chøng tiªu biÓu:
Rèi lo¹n vÒ giÊc ngñ. Rèi lo¹n vÒ sù chó ý.
Rèi lo¹n vÒ tri gi¸c. Rèi lo¹n vÒ trÝ nhí.
Rèi lo¹n vÒ xóc c¶m. Rèi lo¹n vÒ nh©n c¸ch tÝnh t×nh.
- Héi chøng gi¶ suy nh−îc thÇn kinh th−êng gÆp ë ng−êi cã TNTHN víi biÓu hiÖn:
nhøc ®Çu, chãng mÆt, ï tai, gi¶m trÝ nhí.
• TNTHN hÖ ®éng m¹ch ®èt sèng - th©n nÒn:
BÖnh c¶nh l©m sµng ®−îc Schott m« t¶ mét c¸ch ®Çy ®ñ tõ n¨m 1965. C¸c triÖu chøng
l©m sµng rÊt nhiÒu vµ ®a d¹ng, lóc th× biÓu hiÖn thÇn kinh rÊt phong phó, ®iÓn h×nh nh−ng hÕt
nhanh, lóc th× rÊt nghÌo nµn, chØ ®¬n ®éc mét triÖu chøng. Næi bËt nhÊt lµ tam chøng: ®au ®Çu
phÝa sau: vïng g¸y, chÈm; chãng mÆt, mÖt mái toµn th©n.
C¬n sôp ®æ (drop - attak) x¶y ra khi quay ngöa ®Çu ®ét ngét. TriÖu chøng nµy rÊt ®Æc
hiÖu cña TNTHN ®èt sèng - th©n nÒn do thiÕu m¸u t¹m thêi ë th©n n·o hoÆc thÓ l−íi, nh−ng
th−êng hiÕm gÆp.
Trªn thùc tÕ TNTHN hÖ ®éng m¹ch ®èt sèng - th©n nÒn gÆp tíi 30% trong rèi lo¹n tuÇn
hoµn n·o nãi chung nh−ng chiÕm tíi 70% trong thÓ rèi lo¹n tuÇn hoµn n·o t¹m thêi vµ th−êng
gÆp ë løa tuæi 40 - 60. BÖnh do nh÷ng nguyªn nh©n kh¸c nhau, nh−ng hay gÆp h¬n c¶ lµ bÖnh lý ®èt
sèng cæ, v÷a x¬ ®éng m¹ch hoÆc kÕt hîp c¶ hai nguyªn nh©n trªn.
http://www.ebook.edu.vn 12
1.2. ChÈn ®o¸n x¸c ®Þnh TNTHN dùa vµo:
+ ChÈn ®o¸n TNTHN lµ vÊn ®Ò quan träng vµ nhiÒu khã kh¨n bëi v×:
- Nã liªn quan ®Õn viÖc ®Ò phßng tai biÕn m¹ch m¸u n·o rÊt nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng
vµ t−¬ng lai cña ngêi bÖnh, ®ång thêi liªn quan ®Õn viÖc ®iÒu trÞ ®Ó b¶o vÖ c¬ quan hÖ träng
bËc nhÊt cña con ng−êi.
- N·o n»m trong hép sä, kh«ng thÓ th¨m kh¸m trùc tiÕp ®−îc mµ ph¶i dïng nhiÒu
ph−¬ng ph¸p th¨m dß gi¸n tiÕp.
+ L©m sµng TNTHN: (Denny Brown, 1951; Corday, 1953; Millikan, Sieekact, 1955).
- Theo c¸c t¸c gi¶: tÊt c¶ c¸c lo¹i thiÕu m¸u n·o côc bé, cÊp tÝnh còng nh− m·n tÝnh, kh«ng cã
tæn th−¬ng thÇn kinh khu tró ®Òu cã thÓ gäi lµ TNTHN.S
+ C¸c ph−¬ng ph¸p cËn l©m sµng gióp cho chÈn ®o¸n TNTHN gåm cã: ghi l−u huyÕt
n·o, ®iÖn n·o ®å, ®o nhiÖt ®é da, siªu ©m Doppler, chôp céng h−ëng tõ, chôp XQ sä n·o vµ
cét sèng cæ, lµm c¸c xÐt nghiÖm sinh ho¸, huyÕt häc... gãp phÇn x¸c ®Þnh, t×nh tr¹ng v÷a x¬
®éng m¹ch vµ c¸c nguyªn nh©n dÉn ®Õn TNTHN.
- L−u huyÕt n·o ®å (Rheo encephalo graphy - REG):
-W. Holzer vµ K. Polzer (1945-1946) lµ nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn sö dông ph−¬ng ph¸p ghi l−u
huyÕt n·o vµo môc ®Ých l©m sµng; V.G. Shershnev (1965) ®· nghiªn cøu s©u h¬n vµ ®Æt nÒn mãng
cho ph−¬ng ph¸p ghi l−u huyÕt n·o, chØ ra nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cña ph−¬ng ph¸p nµy, trong
nghiªn cøu vµ chÈn ®o¸n c¸c lo¹i bÖnh lý m¹ch m¸u n·o.
- B¶ng tiªu chuÈn LS chÈn ®o¸n TNTHN cña Khajiev
2. Theo quan niÖm Y häc cæ truyÒn.
Y häc cæ truyÒn kh«ng cã bÖnh danh cña TNTHN, nh−ng nh÷ng biÓu hiÖn l©m sµng cña
bÖnh ®· ®−îc Y häc cæ truyÒn ph−¬ng §«ng m« t¶ trong ph¹m trï “huyÔn vùng” (chãng mÆt)
“®Çu thèng” (®au ®Çu); “thÊt miªn” (mÊt ngñ); “kiÖn vong” (hay quªn). Nguyªn nh©n g©y ra
c¸c chøng nµy th−êng do t©m huyÕt, can huyÕt, tú khÝ vµ thËn khÝ h− kÕt hîp víi ®µm Èm,
huyÕt ø ; ®iÒu trÞ hiÖn nay chóng t«i tËp trung vµo 3 thÓ bÖnh chÝnh :
+ T©m can huyÕt h−: ph¸p ch÷a ph¶i ho¹t can huyÕt, d−ìng t©m huyÕt an t©m thÇn.
- Bµi thuèc: nhÞ trÇn thang hîp ph−¬ng quy tú thang gia gi¶m.
+ Tú thËn khÝ h−: ph¸p ch÷a ph¶i kiÖn tú bæ thËn.
- Bµi thuèc: bæ trung Ých khÝ hîp ph−¬ng b¸t vÞ thang gia gi¶m.
+ §µm Èm huyÕt ø: ph¸p ch÷a ph¶i kiÖn tú bæ thËn, tiªu ®¹o kÕt hîp víi tiªu ®µm; thùc chÊt
ph¶i tËp trung thuèc lµm gi¶m lipÝt m¸u tÝch cùc. NÕu huyÕt ø ph¶i ho¹t huyÕt ho¸ ø; nÕu t©m thËn bÊt
giao ph¶i giao th«ng t©m thËn; dÉn ho¶ quy nguyªn nh»m gi÷ cho HA lu«n æn ®Þnh vµ phßng ®−îc
v÷a x¬ ®éng m¹ch. Néi dung dù phßng bao gåm:


http://www.ebook.edu.vn 13
- Lo¹i trõ yÕu tè nguy h¹i: ®iÒu trÞ bÖnh t¨ng huyÕt ¸p, ®iÒu trÞ t¨ng cholesterol m¸u.
BiÖn ph¸p chung gi÷ g×n søc khoÎ: y häc cæ truyÒn ®· cã nhiÒu kinh nghiÖm chÈn ®o¸n, ®iÒu
trÞ ®Çu thèng, huyÔn vùng, thÊt miªn b»ng sö dông c©y, con thuèc ch©m cøu, bÊm huyÖt, xoa
bãp.
3. L©m sµng chän läc.
Bµi thuèc th−êng dïng t¹i khoa YHCT BÖnh viÖn 103 - Häc viÖn qu©n y.
+B¹ch hoa xµ (Plumbago zeylanica L.), cßn gäi lµ b¹ch tuyÕt hoa, c©y ®u«i c«ng.
- TÝnh vÞ c«ng n¨ng: rÔ, ®¾ng hµn; l¸ cay tª, cã ®éc; trõ phong trõ thÊp, t¸n ø tiªu thòng.
-Chñ trÞ dông ph¸p: phong thÊp cèt thèng, can tú thòng ®¹i, t©m vÞ khÝ thèng.
+ B¹ch th−îc (Plonia lactiflora Pall):
- TÝnh vÞ: ®¾ng, chua, ngät, h¬i hµn; vµo kinh can, tú.
- T¸c dông: d−ìng huyÕt, ®iÒu kinh, b×nh can chØ thèng.
+ Cam th¶o (Radix glycyrrhizae):
- TÝnh vÞ: ngät, b×nh. Vµo 12 ®−êng kinh.
- T¸c dông: bæ tú, vÞ, nhuËn phÕ, thanh nhiÖt, gi¶i ®éc, ®iÒu hoµ c¸c vÞ thuèc.
+ ChØ x¸c (Fructus aurantii):
- TÝnh vÞ: ®¾ng, chua, tÝnh h¬i hµn; vµo kinh tú, vÞ.
- T¸c dông: lý khÝ khoan hung, hµnh trÖ, tiªu tr−íng, ph¸ tan khÝ uÊt, ho¸ ®êm, tiªu thùc.
+ §an s©m (Salvia multiorrhiza Bunge):
- TÝnh vÞ: ®¾ng, h¬i hµn; vµo kinh t©m, can, t©m bµo.
- T¸c dông: an thÇn, t¸n ø kÕt, th«ng ®iÒu c¸c kinh m¹ch, khø huyÕt ø, sinh huyÕt míi.
+ §¼ng s©m (Codonopsis pilosula):
- TÝnh vÞ: ngät, b×nh; vµo kinh tú, phÕ.
- T¸c dông: Ých khÝ, sinh t©n, d−ìng huyÕt.
+ §−¬ng quy (Radix Angelica sinensis Diels):
- TÝnh vÞ: ngät, cay, tÝnh «n; vµo kinh t©m, can, tú.
- T¸c dông: bæ huyÕt, ho¹t huyÕt, nhuËn t¸o, ho¹t tr−êng th«ng kinh.
+ H−¬ng phô (Cyperus rotundus L.):
- TÝnh vÞ: b×nh, h¬i ®¾ng, h¬i ngät, cay; vµo kinh can, tú, tam tiªu.
- T¸c dông: s¬ can, lý khÝ, ®iÒu kinh, chØ thèng
+ Kim ng©n hoa (Lonicera japonica Thund):
- TÝnh vÞ: ngät, l¹nh; vµo kinh phÕ, t©m, vÞ.

http://www.ebook.edu.vn 14
- T¸c dông: thanh nhiÖt gi¶i ®éc, s¬ t¸n phong nhiÖt.
+ Ng¶i t−îng (Radix stephania Rotunda):
- TÝnh vÞ: ®¾ng, h¬i ngät, tÝnh m¸t; vµo kinh t©m, phÕ.
- T¸c dông: d−ìng huyÕt, ®iÒu hoµ nhÞp tim, h« hÊp, an thÇn.
+ Nhôc quÕ (Cinnamomum casia Presl):
- TÝnh vÞ: cay, ngät, ®¾ng; vµo kinh tú, thËn, t©m, can.
- T¸c dông: bæ ho¶ trî d−¬ng, t¸n hµn, chØ thèng, «n kinh th«ng m¹ch.
+ Ngò vÞ tö (Schilandra chinensis Baill).
- TÝnh vÞ: chua, ngät, Êm; vµo kinh phÕ, t©m, thËn.
- T¸c dông: liÔm phÕ, t− thËn, sinh t©n, liÔm h·n, s¸p tinh, chØ t¶, an thÇn.
+ S¬n tra th¸n (Crataegus pinnatifida Bge. var. major N.E.Br):
- TÝnh vÞ: chua, ngät, h¬i Êm; vµo kinh tú, vÞ, can.
- T¸c dông: tiªu thùc ho¶, tiªu ®¹o
+ Th¹ch quyÕt minh (Haliotis diversicolor Reeve):
- TÝnh vÞ: mÆn hµn; vµo kinh can.
- T¸c dông: b×nh can tiÒm d−¬ng, thanh can minh môc, ¸ tÝch, hµnh khÝ t¸n ø.
+ Tr¹ch t¶ (Alisma orientalis Juzep):
- TÝnh vÞ: ngät, ®¹m, hµn; vµo kinh thËn, bµng quang.
- T¸c dông: lîi thuû thÈm thÊp, tiÕt nhiÖt.
+ Thiªn niªn kiÖn (Homalomena aromatica):
- TÝnh vÞ: ®¾ng, cay, h¬i ngät, tÝnh «n; vµo kinh can, thËn.
- T¸c dông: khö phong thÊp, m¹nh g©n cèt.
4. Ch©m cøu ®iÒu trÞ theo ph¸c ®å.
+ §au ®¸m rèi thÇn kinh cæ n«ng:
- Nhãm huyÖt chÝnh: phong tr×, an miªn II.
- Nhãm huyÖt phô: d−¬ng l¨ng tuyÒn, xuÊt cèc, huyÒn chung, ®¹i tr÷.
Ch©m t¶: kim dµi ch©m xuyªn tiÕp cËn víi thÇn kinh vµ c¬. Cã thÓ kÕt hîp dïng cao sao
vµng xoa bÊm vµo c¸c huyÖt trªn, ch©m, xoa bÊm ®Òu 2 lÇn trong ngµy; liÖu tr×nh 5 – 7 ngµy.
+ §au ®¸m rèi thÇn kinh cæ s©u:
- HuyÖt chÝnh: ch©m t¶: ®Çu duy xuyªn th¸i d−¬ng, d−¬ng b¹ch
- Nhãm huyÖt phô: hîp cèc, th¸i xung , phong tr×, ®¹i tr÷ xuyªn phong m«n
(ch©m bæ). Nhãm huyÖt phô: D−¬ng l¨ng tuyÒn, huyÒn chung (ch©m bæ).
http://www.ebook.edu.vn 15
LiÖu tr×nh vµ c¸ch ch©m nh− (môc 2.1.).
Cã thÓ dïng cao sao vµng, xoa bÊm ®iÓm kÕt hîp.
+ Ch©m cøu ®iÒu trÞ héi chøng cæ - vai - c¸nh tay:
- Nhãm huyÖt chÝnh: phong tr×, kiªn tØnh, ®¹i tr÷ , xuyªn phong m«n, kiªn trinh.
- Nhãm huyÖt phô: d−¬ng l¨ng tuyÒn, huyÒn chung, can du, tú du.
NÕu bÖnh nÆng ¶nh h−ëng ®Õn vËn ®éng chi trªn ch©m thªm kiªn ngung xuyªn tý nhu,
khóc tr× xuyªn thñ tam lý, ngo¹i quan xuyªn néi quan.
Ch©m ngµy mét lÇn, cã thÓ hµo ch©m hoÆc ®iÖn ch©m; liÖu tr×nh 7 ngµy.




http://www.ebook.edu.vn 16
Ch−¬ng V1
biÖn chøng luËn trÞ thòng l−u

(chuyªn ®Ò miÔn dÞch vμ ung th−).


ung th− vµ ®iÒu trÞ theo YHH§


1 . §¹i c − ¬ng theo YHH§.
1.1. Ung th− :
Ung th− lµ mét nhãm tÕ bµo ph¶n lo¹n ph¸t triÓn v« tæ chøc trë thµnh vËt ngo¹i lai, øc
chÕ vµ ph¸ hñy tÕ bµo b×nh th−êng cña c¬ thÓ. Ngµy nay, nhê nh÷ng thµnh tùu nghiªn cøu
cña miÔn dÞch häc , cña sinh häc ph©n tö vµ kü nghÖ sinh häc, ng−êi ta hy väng sÏ ®iÒu trÞ ung
th− b»ng miÔn dÞch trÞ liÖu.
Sù ph¸t sinh, ph¸t triÓn ung th− th−êng ®i ®«i víi suy gi¶m vµ thiÕu hôt miÔn dÞch. Kh¶
n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ suy sôp cßn cã thÓ do dïng c¸c thuèc øc chÕ miÔn dÞch qu¸ l©u,
hoÆc do ph¶n øng qóa mÉn muén. Sè l−îng tÕ bµo t¨ng sinh nh−ng chøc n¨ng cña tÕ bµo B vµ
T ®Òu bÞ rèi lo¹n ( chñ yÕu lµ tÕ bµo T).
1.2. Kh¸ng nguyªn g©y ung th−:
+ Kh¸ng nguyªn ghÐp (Ludwig - Gross, 1943).
+ Kh¸ng nguyªn bµo thai: do c¸c tÕ bµo ¸c tÝnh tr−ëng thµnh s¶n xuÊt ra (b¶n chÊt lµ
protein do tÕ bµo bµo thai tiÕt ra).
- AFP (α - feto - protein) do gan bµo thai s¶n xuÊt. Trong K gan nguyªn ph¸t, l−îng
AFP rÊt cao (50mg/l ). HiÖn nay, AFP ®−îc nhiÒu n−íc (Trung Quèc - Mü - ViÖt Nam) dïng
®Ó chÈn ®o¸n ®¸nh gi¸ giai ®o¹n vµ tiªn l−îng cña ung th− gan.
+ Kh¸ng nguyªn vi rót.
Ngoµi ra, gÇn ®©y ng−êi ta ph¸t hiÖn 1 sè kh¸ng nguyªn do gen qui ®Þnh, kh¸ng nguyªn
tù ph¸t, kh¸ng nguyªn lµ glycolipid gÆp ë u melanoma, carcinoma bµng quang vµ mét sè
kh¸ng nguyªn lµ nhãm m¸u bÞ biÕn chÊt.
1.3. Kh¸ng thÓ:
+ T−¬ng øng víi kh¸ng nguyªn cã c¸c kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu do limphoT g©y ®éc vµ
limphoB tiÕt ra.
+ C¸c chÊt kh«ng ®Æc hiÖu do limphoK (Killer: diÖt) tiÕt ra nh− tÕ bµo NK (Natural
Killer).



http://www.ebook.edu.vn 9
+ §¹i thùc bµo, limphoT g©y ®éc (TC) xuÊt hiÖn trong miÔn dÞch tÕ bµo. §ång thêi cã sù
hiÖn diÖn cña mét chÊt hßa tan Interleukin2 do limpho c¶m øng tiÕt ra. LimphoT cã hai lo¹i
d−íi nhãm, liªn quan víi nhau:
- Nhãm1: lim pho T gióp ®ì, c¶m øng (gióp tÕ bµo B s¶n xuÊt kh¸ng thÓ vµ c¶m øng tÕ
bµo øc chÕ).
- Nhãm 2: lym pho T øc chÕ, g©y ®éc (øc chÕ tÕ bµo B s¶n xuÊt kh¸ng thÓ vµ trung gian
cho g©y ®éc tÕ bµo).
Nhãm 1/nhãm 2 lµ CD4 /CD8 t¹o thµnh thÕ c©n b»ng vµ ®iÒu hoµ miÔn dÞch.
+ Lim pho B ®−îc gäi lµ miÔn dÞch dÞch thÓ. Trªn thùc nghiÖm cña Ge’rald (973 ) t×m
thÊy 3 tÝp víi c¬ chÕ hñy ho¹i K:
- Ph¸ vì tÕ bµo ®Ých b»ng bæ thÓ lµm tan CDL (complement dependent lysis).
- Kh¸ng thÓ g©y ®éc tÕ bµo.
- BÊt ®éng tÕ bµo.
+ Lympho K cßn gäi lµ tÕ bµo Null, kh¸ng thÓ ®ãng vai trß trung gian gi÷a tÕ bµo K vµ
tÕ bµo ®Ých.
+ TÕ bµo NK tù nhiªn lµ tÕ bµo diÖt tù nhiªn cã trong miÔn dÞch tù nhiªn; nã ph¶n øng
víi nhiÒu lo¹i tÕ bµo K, tiªu diÖt tÕ bµo ®Ých, chÞu ¶nh h−ëng cña Interferon gamma vµ
Prostaglandin E2. NK ®−îc coi nh− c¬ chÕ ®Ò kh¸ng rÊt quan träng.
+ §¹i thùc bµo lµ lo¹i tÕ bµo ®¬n nh©n tõ tñy x−¬ng tr−ëng thµnh tung vµo m¸u, cã ë
nhiÒu tæ chøc c¬ quan kh¸c nhau. §¹i thùc bµo diÖt tÕ bµo ®Ých b»ng c¸ch tiÕt c¸c men tiªu
®¹m (phosphataza a xit, tetaglycoronidaza).
1.4. §iÒu trÞ K b»ng miÔn dÞch trÞ liÖu
Ng−êi ta dïng kh¸ng thÓ ®¬n (cl«n), Interferon, Interleukin2 vµ mét sè limphokin kh¸c.
+ Interferon lµ protein do ®¸p øng miÔn dÞch vi rót tiÕt ra, cã Interferon tù nhiªn vµ t¸i
tæ hîp 3 lo¹i α, β vµ γ nh−ng Interferon α ®−îc ¸p dông nhiÒu h¬n.
+ Interleukin 2 lµ lo¹i limphokin do limpho bµo T tiÕt ra, lµ yÕu tè t¨ng tr−ëng tÕ bµo T
(T - cell growth factor), lo¹i kh¸ng thÓ nµy cã vai trß quan träng lµ:
- C«ng kÝch tÕ bµo ®Ých.
- KÝch thÝch limpho B.
- KÝch thÝch tÕ bµo NK, tÕ bµo diÖt tù nhiªn. C¶ hai lo¹i Interleukin2 tù nhiªn vµ t¸i tæ
hîp ®Òu ®· ®−îc dïng trong ®iÒu trÞ AIDS nh−ng ch−a thÊy hiÖu qña.
2. Theo quan niÖm YHCT.
+ Y häc cæ truyÒn th−êng m« t¶ ung th− trong c¸c ph¹m trï “ nham chøng, nhó th¹ch , th¹ch
th−”. Ng−êi x−a cho r»ng nguyªn nh©n g©y ra bÖnh lý “nham chøng” lµ do sù uÊt kÕt - tÝch tô cña 4

http://www.ebook.edu.vn 10
yÕu tè: khÝ, huyÕt, ®µm vµ thùc. Trong ®ã, khÝ huyÕt uÊt kÕt lµ nguyªn nh©n chñ yÕu. Bèn yÕu tè
trªn cã thÓ phèi hîp cã thÓ xen kÏ hoÆc riªng lÎ. VÝ dô: tö cung nham chñ yÕu lµ liªn quan ®Õn
nguyªn nh©n huyÕt ø; phÕ nham chñ yÕu lµ liªn quan ®Õn khÝ trÖ; h¹ch nham chñ yÕu liªn quan ®Õn
“®µm”; phóc nham chñ yÕu liªn quan ®Õn thùc tÝch - huyÕt ø . V× vËy trªn l©m sµng ®iÒu trÞ nham
chøng th−êng tËp trung ®iÒu trÞ b¶n chÊt cña bÖnh : huyÕt ø th× ho¹t huyÕt tiªu ø, khÝ trÖ th× hµnh khÝ
kiÖn tú , ®µm uÊt th× trõ ®µm gi¶i uÊt , thùc tÝch th× tiªu thùc ®¹o trÖ. NÕu cã béi nhiÔm lµ nhiÖt ®éc th×
ph¶i thªm thuèc thanh nhiÖt gi¶i ®éc . Tuy nhiªn , vÊn ®Ò c¨n b¶n lµ n©ng cao chÝnh khÝ tøc lµ t¨ng
c−êng søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ . Ngoµi ra tïy thuéc vµo tr¹ng th¸i c¬ thÓ cña ng−êi bÖnh mµ kÕt hîp
c¸c thuèc nhuyÔn kiªn - t¸n kÕt.
+ GÇn ®©y c¸c nhµ YHCT Trung Quèc ®Òu cho r»ng: ®iÒu trÞ nham chøng cÇn ph¶i kÕt hîp
gi÷a §«ng y v¬Ý T©y y theo nguyªn t¾c chung nh− sau:
- Ph¶i ®iÒu trÞ sím vµ tÝch cùc .
- Ph¶i kÕt hîp ho¸ häc trÞ liÖu hoÆc phãng x¹ trÞ liÖu hoÆc phÉu thuËt trÞ liÖu.
- Tïy theo t¹ng phñ bÞ bÖnh vµ thêi gian m¾c bÖnh dµi hay ng¾n mµ quyÕt ®Þnh ®iÒu trÞ
phÉu thuËt sím vµ triÖt ®Ó, sau phÉu thuËt th× kÕt hîp dïng thuèc th¶o méc hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ sÏ
tèt h¬n.
phÕ nham
(ung th− phÕ qu¶n)
1 . §¹i c − ¬ng.
+ BÖnh nguyªn ph¸t, bÖnh biÕn t¹i phÕ; biÓu hiÖn triÖu chøng chñ yÕu lµ: néi phÕ kÕt
®éc, ®éc thµnh khèi u l−u, h÷u h×nh, h÷u chøng, kh¸i thÊu, suyÔn tøc, khÝ ®o¶n, kh¸i ®µm trÖ
huyÕt, hung thèng ph¸t sèt; kÌm theo ®au x−¬ng khíp, ngãn tay biÕn d¹ng, b× phu c¬ nhôc c¶i
biÕn hoÆc phiÒn kh¸t ®a niÖu, nam giíi vó to lªn, thêi kú sau gÇy gß; cæ, n¸ch nhiÒu h¹ch
(thµnh ®¸m hoÆc kÕt hßn hoÆc x©m lÊn dÇn vµo c¬ quan hoÆc l−u chuyÓn ®Õn t¹ng phñ kh¸c
®Ó xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng t−¬ng øng.
+ Nguyªn nh©n phÕ nham bÖnh: cã ngo¹i c¶m tµ ®éc, cã néi th−¬ng thÊt t×nh, cã phiªu
phong dÞ th−êng.
+ Chñ bÖnh lµ : khÝ c¬ kh«ng th«ng, ®µm ®éc néi kÕt, ø huyÕt th−¬ng l¹c.
+ VÒ biÖn chøng ph−¬ng trÞ lo¹i trõ nguyªn nh©n sinh bÖnh lµ thø yÕu, chñ yÕu lµ biÖn
chøng vÒ tµ chÝnh h− thùc, tiªu b¶n ho·n cÊp, cøu nguy kÐo dµi ®êi sèng lµ c¬ b¶n.
- PhÕ nham ®ét xuÊt ph¶i phèi hîp T©y y víi Y häc cæ truyÒn ®Ó ®iÒu trÞ trong thêi kú
®Çu; thêi kú gi÷a ph¶i phÉu thuËt phèi hîp víi x¹ trÞ, hãa liÖu, Trung y d−îc biÖn chøng, biÖn
bÖnh, phï chÝnh - trõ tµ, ®iÒu lý diÖt ®éc sÏ n©ng cao hiÖu qña ®iÒu trÞ. Sau khi ®iÒu trÞ b»ng
phãng x¹, hãa chÊt, phÉu thuËt phèi hîp víi Trung y d−îc trÞ sÏ h¹n chÕ phÇn nµo ®−îc di c¨n,
t¸i ph¸t vµ kÐo dµi thªm ®êi sèng cho bÖnh nh©n.


http://www.ebook.edu.vn 11
- PhÕ nham thêi kú sau: dïng c¸c thuèc T©y y kh«ng hiÖu qña; ®iÒu trÞ thuèc Trung y
l¹i thÊy kh«ng Ýt bÖnh nh©n tiÕn triÓn ®ét biÕn tèt, thêi gian sèng thªm t−¬ng ®èi dµi.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. Chøng trÞ −u ®iÓm:
PhÕ nham lµ lo¹i thòng l−u cao ®é ¸c tÝnh, ph¸t triÓn nhanh, biÕn hãa nhanh, tû lÖ tö
vong cao. HiÖn nay, tû lÖ ®iÒu trÞ khái rÊt thÊp, chØ cã kÕt hîp trung - T©y y, kÕt hîp phÉu
thuËt sím víi tia x¹, ho¸ chÊt vµ kÕ theo lµ thuèc th¶o méc th× tû lÖ tö vong sím sÏ ®−îc c¶i
thiÖn, hiÖu qña ®iÒu trÞ sÏ ®−îc n©ng cao. Ph¶i xuÊt ph¸t tõ t×nh h×nh thùc tÕ trªn mçi ng−êi
bÖnh, biÖn chøng luËn trÞ chÆt chÏ, kÕt hîp víi chän c¸c thuèc th¶o méc cã t¸c dông kh¸ng
nham phèi hîp víi thuèc phï chÝnh - trõ tµ, ®iÒu hßa miÔn dÞch th× míi hy väng kÐo dµi ®êi
sèng cho bÖnh nh©n. Tr−íc m¾t, øng dông thuèc th¶o méc trong mét sè ph−¬ng diÖn sau:
+ Thêi kú ®Çu (nguyªn lËp nham) ch−a h×nh thµnh kÕt h¹ch cã thÓ dïng ®¬n thuÇn
thuèc th¶o méc.
+ §èi víi 1 sè bÖnh nh©n trong thêi kú ®Çu kh«ng cã ý nguyÖn, hä kh«ng tiÕp thu
ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ T©y y hoÆc lµ ë thêi kú sau T©y y ®· ®iÒu trÞ mµ kh«ng hiÖu qña, nªn
dïng ®iÒu trÞ ®¬n thuÇn thuèc Trung y (thuèc §«ng y).
+ Phèi hîp phÉu thuËt sím, x¹ trÞ, hãa chÊt trÞ, phï chÝnh ®iÒu lý, gi¶m ®éc ®Ó t¨ng hiÖu
qña sau phÉu thuËt; ®iÒu trÞ cñng cè b»ng hãa d−îc hoÆc x¹ trÞ. Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ tæng hîp
cña Trung - T©y y lµ kÕt hîp gi÷a biÖn chøng víi biÖn bÖnh vËn dông tæng hîp ch©m cøu khÝ
c«ng liÖu ph¸p, n¾m ch¾c quan hÖ gi÷a tµ khÝ vµ chÝnh khÝ ®Ó trõ tµ phï chÝnh. KÕt hîp nghiªn
cøu hiÖn ®¹i c¸c ph−¬ng thuèc truyÒn thèng víi c¸c thuèc th¶o méc cã t¸c dông kh¸ng nham
cã hiÖu qña, ph¶i trÞ phÕ lµ chñ yÕu. Ngoµi ra cßn ph¶i phèi hîp mèi liªn quan phÕ víi c¸c
t¹ng phñ kh¸c theo quan ®iÓm biÖn chøng trÞ luËn trÞ chØnh thÓ.
2.2. Chøng tr¹ng ph−¬ng trÞ:
2.2.1. Sau phÉu thuËt:
+ PhÕ nham thêi kú ®Çu, phÇn phÕ nham ®· ®−îc c¾t bá, bÖnh lý chøng thùc ®· ®−îc
lo¹i trõ b»ng phÉu thuËt, kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i ®iÒu trÞ phãng x¹ hoÆc hãa d−îc (ho¸ chÊt) mµ
cã thÓ chän dïng c¸c thuèc Trung y cã t¸c dông phï chÝnh - trõ tµ ®iÒu hßa miÔn dÞch phèi
hîp víi c¸c thuèc kh¸ng nham th¶o méc.
BiÖn chøng ®Æc tr−ng: thêi kú ®Çu sau phÉu thuËt, ®a sè khÝ h−, ©m h− lµ chñ, sè Ýt cã ø
nhiÖt, sau håi phôc ®a phÇn lµ h− chøng ë møc ®é kh¸c nhau.
+ Ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu:
- Sau phÉu thuËt: Ých khÝ d−ìng ©m, thanh nhiÖt ho¹t huyÕt.
- Khi håi phôc: Ých khÝ d−ìng ©m, hãa ø t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng:


http://www.ebook.edu.vn 12
- Sau phÉu thuËt: sinh m¹ch Èm, sa s©m, m¹ch ®«ng thang, “bæ phÕ a giao thang” gia
gi¶m.
- Khi håi phôc: “Sinh m¹ch Èm” gia vÞ.
2.2.2. PhÕ nham thêi kú tiÕn triÓn:
+ Lµ chØ bÖnh cã triÖu chøng thòng l−u cÊp nham râ rÖt, nh−ng h×nh thÓ cßn mËp, sinh
ho¹t thÓ lùc ho¹t ®éng, ¨n uèng ch−a cã trë ng¹i, tøc lµ “Tµ khÝ thÞnh mµ chÝnh khÝ d−¬ng
xung”, lµ thêi kú chÝnh tµ giao tranh.
+ Ph−¬ng trÞ: gi¶i ®éc t¸n kÕt, hãa ø hµnh khÝ, ho¹t huyÕt, chØ huyÕt, c«ng trôc ®µm Èm
liÔm ngoan khÝ ©m.
+ Ph−¬ng thuèc:
- Hoµng liªn gi¶i ®éc thang, ®¹o ®µm thang, huyÕt phô trôc ø thang.
- §×nh lÞch ®¹i t¸o t¶ phÕ thang, ®¹i h·m hung thang, ng−u hoµng thang.
2.2.3. PhÕ nham thêi kú muén:
+ ChØ khèi u ph¸t triÓn lan réng x©m lÊn nhiÒu, toµn th©n suy sôp, gÇy gß, mÖt mái, v«
lùc, ¨n kÐm, ho¹t ®éng sinh ho¹t khã kh¨n, diÔn biÕn phøc t¹p ®a d¹ng, tµ ®éc néi thÞnh g©y
"chøng h− tµ thùc" râ rÖt. V× vËy, thêi kú nµy chØ cÇn gi¶m nhÑ triÖu chøng, c¶i thiÖn chÊt
l−îng sù sèng, kÐo dµi sù sèng lµ rÊt quÝ.
+ Ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu: Ých khÝ d−ìng ©m - kiÖn tú - bæ thËn - chØ kh¸i - ho¸ ®µm - b×nh
suyÔn - chØ thèng - chØ huyÕt - khai vÞ...
+ Ph−¬ng thuèc: “ B¸t ch©n thang”, “nh©n s©m d−ìng vinh thang”, “bæ phÕ thang”, “
sinh m¹ch Èm”, “®« khÝ hoµn”, “®−¬ng qui bæ huyÕt thang”, “sa s©m m¹ch ®«ng thang”, “qui
tú thang”, “t¶ qui hoµn”, “h÷u qui hoµn”, “®¹i bæ ©m hoµn”, “tam gi¸c phôc m¹ch thang”.
2.2.4. Y häc cæ truyÒn kÕt hîp víi x¹ trÞ:
Ng−êi ta cho r»ng, t¸c dông phô cña x¹ trÞ thuéc “NhiÖt ®éc chi tµ” khi dïng kÐo dµi dÔ
th−¬ng ©m hao khÝ, nªn th−êng phèi hîp c¸c ph−¬ng thuèc: “sinh m¹ch Èm”, “thanh t¸o cøu
phÕ thang”, “d−ìng ©m thanh phÕ thang” vµ “b¸ch hîp cè kim thang”.
2.2.5. Thuèc Y häc cæ truyÒn kÕt hîp víi ®iÒu trÞ hãa chÊt:
+ Trung y cho r»ng, ®iÒu trÞ thuèc hãa chÊt ®a sè thuéc hµn l−¬ng, sè Ýt cã tÝnh «n nhiÖt
(thiªn vÒ «n nhiÖt) nªn sau ®iÒu trÞ th−êng bÞ khÝ - huyÕt l−ìng th−¬ng kÌm theo chøng tr¹ng
h− hµn, thiÓu sè cã chøng h− nhiÖt. Th−êng sau ®ît ®iÒu trÞ hãa chÊt cã ph¶n øng tiªu hãa, tñy
x−¬ng bÞ øc chÕ, chøc n¨ng t©m can thËn bÞ tæn h¹i, c«ng n¨ng miÔn dÞch gi¶m thÊp, mét sè
thuèc hãa chÊt cßn g©y sèt, x¬ hãa phæi, tæn th−¬ng c¸c m¹t ®o¹n thÇn kinh c¶m gi¸c. Khi
phèi hîp víi thuèc Trung th¶o d−îc th−êng kh¾c phôc ®−îc tån t¹i trªn, h¹n chÕ t¸c dông phô
vµ hiÖu qña ®iÒu trÞ ®−îc n©ng cao.



http://www.ebook.edu.vn 13
+ Ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu: Ých khÝ d−ìng huyÕt - kiÖn tú bæ thËn lµ chñ, chèng ph¶n øng
®−êng tiªu hãa ph¶i lÊy hßa vÞ gi¸ng nghÞch - lý khÝ tiªu tr−íng , kÕt hîp kiÖn tú chØ t¶. Chèng
tñy x−¬ng bÞ øc chÕ ph¶i thªm thuèc bæ khÝ huyÕt; chèng chøc n¨ng gan bÞ tæn th−¬ng ph¶i x¬
can - lîi ®ëm; chèng chøc n¨ng t¹ng t©m bÞ tæn h¹i ph¶i d−ìng t©m - an thÇn; m¹t ®o¹n thÇn
kinh tæn th−¬ng ph¶i d−ìng huyÕt - tøc phong; miÔn dÞch bÞ øc chÕ ph¶i lÊy thuèc phï chÝnh lµ
chñ.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Sinh huyÕt thang”, “kiÖn tú bæ thËn ph−¬ng”, “nh©n
s©m d−ìng vinh thang”, “quÊt b× tróc nhù thang”, “qui tú thang”, “kiÖn tú hoµn”, “khai vÞ tiªu
thùc thang”, “h−¬ng sa lôc qu©n tö thang” vµ “s©m linh b¹ch truËt hoµn”.
2.3. Ph−¬ng thuèc kinh nghiÖm ch÷a phÕ nham:
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng:
Ng− tinh th¶o 20g Tr− phôc linh 15g
Sa s©m 5g M¹ch ®«ng 10g
Qua l©u 20g Ng©n hoa 10g
Xuyªn bèi mÉu 10g Tö uyÓn 10g
Tiªn c−íc th¶o 30g §«ng hoa 10g
Th¶o tö s©m 20g Nh©n s©m 6g
B¹ch mao ®»ng 30g B¹ch hoa sµ thiÖt th¶o 20g.
+ Tham kh¶o ph−¬ng thuèc trªn ph¶i chó ý mét sè vÞ thuèc ë ViÖt Nam s½n cã ®Ó trén
thay thÕ:
H¹ kh« th¶o 15g B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 40g
Thæ bèi mÉu 20g Thæ phôc linh 30g
Long quÝ 30g Tiªn c−íc th¶o 20g.


Can nham
(ung th− gan nguyªn ph¸t)
1 .§¹i c − ¬ng:
+ Can nham tÝnh nguyªn ph¸t lµ chØ 1 lo¹i u (thòng l−u) ¸c tÝnh nguyªn ph¸t t¹i t¹ng
can. BÖnh cã thÓ ph¸t ë mäi løa tuæi tõ trÎ 2 th¸ng tuæi ®Õn ng−êi giµ 80 tuæi; tuæi trung b×nh
lµ 43,7; tû lÖ cao nhÊt vµo tuæi 40 - 49; nam nhiÒu h¬n n÷. ë Trung Quèc vµ ViÖt Nam, can
nham chiÕm tû lÖ t−¬ng ®èi cao. Tû lÖ tö vong do bÖnh nµy ®øng vµo hµng thø 3 so víi tö
vong c¸c bÖnh tiªu hãa. Nguyªn nh©n ph¸t bÖnh ch−a râ, ®Æc ®iÓm l©m sµng thêi kú ®Çu
kh«ng ®iÓn h×nh, th−êng lÉn trong triÖu chøng cña bÖnh ®−êng tiªu ho¸. Thêi kú 3 ®ét nhiªn
tiÕn triÓn nhanh, diÔn biÕn nÆng kh«ng qu¸ 6 th¸ng. Thêi kú 4 cã tû lÖ tö vong rÊt cao. VÒ ®iÒu

http://www.ebook.edu.vn 14
trÞ, hiÖn nay cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, ®iÒu trÞ hãa chÊt hiÖu qña ch−a tiªn l−îng ®−îc, thêi kú
gi÷a cã thÓ kÕt hîp ®iÒu trÞ phãng x¹ ®iÒu trÞ can nham b»ng miÔn dÞch liÖu ph¸p ®Õn nay
®−îc coi lµ biÖn ph¸p hç trî.
+ Theo YHCT:
YHCT th−êng m« t¶ can nham trong tæng hîp c¸c chøng: huyÕt thèng, vÞ qu¶n thèng,
tiÕt t¶, hoµng ®¶n, cæ tr−íng, thæ huyÕt, tiÖn huyÕt, h− lao, tÝch tô, néi th−¬ng ph¸t nhiÖt.
B¶n chÊt can nham lµ ®Æc ®iÓm b¶n h− vµ tiªu thùc. §iÒu trÞ chñ yÕu lÊy “C«ng bæ kiªm
thi” hoÆc c«ng tµ lµ chñ hoÆc phï chÝnh lµ chñ. HiÖn nay trªn l©m sµng th−êng kÕt hîp c¶ hai
ph−¬ng ph¸p trªn víi môc ®Ých kÐo dµi thêi gian sèng vµ n©ng cao chÊt l−îng cuéc sèng.
2. ChÈn ®o¸n bÖnh dùa vµo.
+ ChÈn ®o¸n gi¶i phÉu bÖnh lý, tæ chøc häc x¸c ®Þnh lµ can nham nguyªn ph¸t.
+ ChÈn ®o¸n l©m sµng:
TriÖu chøng cña can nham; αFP (+) hoÆc phãng x¹ miÔn dÞch ≥ 500 mg/ml kÐo dµi.
- BiÓu hiÖn l©m sµng cña can nham: phóc thñy (cæ tr−íng) hoÆc lµ t×m thÊy tÕ bµo ung
th− trong dÞch cæ tr−íng .
+ Ph©n nhãm l©m sµng:
- ThÓ ®¬n thuÇn: kiÓm tra l©m sµng vµ hãa nghiÖm gan x¬ kh«ng râ rµng.
- Nhãm x¬ hãa: l©m sµng vµ hãa nghiÖm vÒ x¬ gan kh¸ râ.
- ThÓ viªm th× bÖnh tiÕn triÓn nhanh, ®a sè cã sèt cao hoÆc lµ SGPT t¨ng cao.
+ ChÈn ®o¸n ph©n biÖt dùa vµo:
- αFP d−¬ng tÝnh cßn cÇn ph¶i lo¹i trõ u ¸c cña hoµi thai vµ ung th− tuyÕn sinh dôc, ung
th− tiÒn liÖt tuyÕn, viªm gan m·n tÝnh vµ cÊp tÝnh, x¬ gan, ung th− d¹ dµy, ung th− tôy.
- αFP d−¬ng tÝnh còng ph¶i lo¹i trõ ung th− gan thø ph¸t, x¬ gan, ¸p xe gan, ung th−
kÕt trµng
3 . BiÖn chøng luËn trÞ.
3.1. Chøng trÞ −u ®iÓm :
Trong bÖnh can nham, nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n lµ b¶n h−, tiªu thùc hoÆc tõ h− ®Õn thùc
hoÆc tõ thùc ®Õn h− mµ dÉn ®Õn h− thùc th¸c t¹p. Trªn l©m sµng hoÆc lÊy thùc lµ chñ hoÆc lÊy
h− lµ chñ. NÕu lÊy thùc lµ chñ th× ®a phÇn ph¶i dïng thuèc ho¹t huyÕt hãa ø, thuèc thanh nhiÖt
- gi¶i ®éc, thuèc nhuyÔn kiªn t¸n kÕt kÌm theo ph¸p Ých khÝ d−ìng huyÕt. NÕu lÊy h− lµ chñ
th× trªn l©m sµng ph¶i dïng thuèc bæ khÝ d−ìng huyÕt, thuèc t− bæ can thËn. Ngoµi ra cßn c¨n
cø vµo bÖnh ho·n hay cÊp: nÕu cÊp th× trÞ tiªu lµ chÝnh; nÕu lµ ho·n th× ph¶i trÞ b¶n lµ chÝnh.
3.2. Chøng trÞ ph−¬ng ph¸p:
3.2.1. Can khÝ uÊt kÕt tú thÊt kiÖn vËn (thÓ ®¬n thuÇn):
http://www.ebook.edu.vn 15
+ Vïng gan ch−íng, ®au liªn tôc, ®au t¨ng lªn khi Ên gâ, ¨n kÐm, kh«ng muèn ¨n, vÞ
qu¶n ch−íng ®Çy hoÆc ch−íng ®au, toµn th©n v« lùc, s¾c mÆt vµng bñng, ®¹i tiÖn láng n¸t,
chÊt l−ìi nhît hoÆc bÖu to, r×a l−ìi cã h»n r¨ng, m¹ch h− nh−îc hoÆc tÕ nh−îc hoÆc huyÒn tÕ
v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can lý khÝ - kiÖn tú hãa vÞ.
+ Ph−¬ng thuèc: “Sµi hå s¬ can t¸n” gia gi¶m.
3.2.2. ThÓ huyÕt ø néi trë, can l¹c bÊt th«ng (nhãm x¬ gan):
+ §au nhãi vïng gan, cù ¸n, bÖnh ngµy nhÑ ®ªm nÆng, miÖng kh«, kh«ng muèn ¨n, s¾c
mÆt s¹m ®en, h×nh thÓ gÇy gß, ®a sè cã kú nhiÖt, da c¬ kh«, mãng ch©n mãng tay kh« s¸c, cã
thÓ cã bµn tay son, cã sao m¹ch râ, n«n ra m¸u, Øa ra m¸u, rªu l−ìi x¸m tÝa cã ban ®iÓm ø
huyÕt, m¹ch huyÒn hoÆc lµ tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: ho¹t huyÕt hãa ø - th«ng kinh ho¹t l¹c.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “HuyÕt phô trôc ø thang” gia gi¶m.
3.2.3. ThÓ ø ®éc néi trë, ngoan tô bÊt t¸n (thÓ viªm):
+ Vïng gan ®au kÞch liÖt, ®au mçi ngµy 1 t¨ng hoÆc ®au ch−íng lµ chÝnh, cã lóc sèt
cao, cã lóc kh«ng sèt, bÖnh t×nh tiÕn triÓn t¨ng; th−êng kho¶ng 50% c¸c tr−êng hîp cã vµng
da, vµng m¾t; cã phóc thñy (cæ ch−íng), tiÓu tiÖn vµng ®á; chÊt l−ìi hång, rªu l−ìi vµng hoÆc
vµng nhên; m¹ch ho¹t s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, tiªu ø kh¸ng nham.
+ Ph−¬ng thuèc ®iÒu trÞ: “B¹ch xµ lôc vÞ ph−¬ng” gia gi¶m.
3.2.4. KhÝ ©m song hao, chÝnh bÊt th¾ng tµ (giai ®o¹n cuèi):
+ S¾c mÆt x¸m ®en hoÆc x¸m bÖch, thiÓu khÝ ph¹p lùc, lo¹n ng«n, t− h·n,vïng gan Èn
thèng, khÝ nghÞch Èu thæ, ®¹i tiªn láng n¸t, l«ng tãc kh« cøng, mãng tay vµ mãng ch©n kh«
r¸p, mÊt rªu l−ìi, l−ìi kh«ng cã h»n r¨ng, m¹ch tÕ nh−îc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: Ých khÝ d−ìng ©m - phï chÝnh kh¸ng nham.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Lôc vÞ ®Þa hoµng hoµn” gia gi¶m.




nhò nham
(ung th− vó)
1. Kh¸i niÖm theo YHCT .
Do khÝ - huyÕt bÊt tóc ¶nh h−ëng tíi thËn, thËn sinh cèt tñy, tñy sinh huyÕt, ø ®äng l¹i
thµnh thòng l−u.


http://www.ebook.edu.vn 16
§µm thÊp bÊt hßa. NÕu kh«ng ®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ tô l¹i thµnh nhò nham, còng cã thÓ do
®éc tµ tõ ngoµi x©m ph¹m vµo kÕt hîp gi÷a phôc tµ vµ t©m c¶m mµ ph¸t sinh bÖnh; lµm cho
t¹ng phñ h− hao mµ chñ yÕu lµ can, thËn; liªn quan tíi thÊt t×nh, giËn d÷, phÉn né.
2 . C¸c ThÓ bÖnh.
2 .1. ThÓ can uÊt khÝ trÖ:
+ Hay c¸u g¾t giËn d÷, tinh thÇn u uÊt, ¨n kÐm, î h¬i, ®Çy ch−íng; quanh quÇng vó cã
khèi u r¾n Ên ®au, rªu l−ìi vµng máng, m¹ch huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: th− can - gi¶i uÊt - nhuyÔn kiªn - t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tiªu giao t¸n” gia gi¶m.
- Träng dông: sµi hå tÈm giÊm, h−¬ng phô, uÊt kim, mçi thø 12g; b¹ch th−îc, b¹ch linh,
thanh b×, qua l©u, mçi thø 15g; qui 10g, b¹ch truËt 20g.
- NÕu t¸o bãn nhiÒu th× gia thªm mang tiªu 15 - 16g.
- NghiÖm ph−¬ng: rÔ hÑ 12g, h¹ kh« th¶o 20g.
- NÕu bông ®Çy ch−íng (vÞ hµn) th× thay h¹ kh« th¶o b»ng:
H¶i t¶o 12g C«n bè 12g
§µo nh©n 10g ThÊt diÖp nhÊt chi hoa 10g
Nga truËt 20g.
2.2 Tú h − ® µm thÊp trë trÖ.
+ S¾c mÆt vµng tèi, tinh thÇn mÖt mái, chi gi¸ l¹nh, ngùc tøc, bông tr−íng, ®¹i tiÖn láng
n¸t, rªu l−ìi tr¾ng dÝnh nhít, chÊt l−ìi nhît, m¹ch huyÒn ho¹t.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú - hãa ®µm - t¸n kÕt - gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc: “H−¬ng sa lôc qu©n” gia thªm cá l−ìi r¾n 40g, cèc tinh th¶o 12g.
2.3. ThÓ ®éc ø.
+ T©m phiÒn t¸o tr»n träc, mÆt m¾t ®á, ®au vó d÷ déi, chÊt l−ìi ®á cã nhiÒu ban ®á ø
huyÕt, l−ìi th−êng kh«ng rªu, m¹ch huyÒn s¸c, tiÓu tiÖn vµng ®á. Ph¸p ch÷a lµ ho¹t huyÕt -
hãa ø - thanh nhiÖt - gi¶i ®éc.
+ NÕu bÖnh nh©n hay c¸u g¾t giËn d÷, tinh thÇn u uÊt, ¨n kÐm, î h¬i, ®Çy ch−íng, quanh quÇng
vó cã khèi u r¾n, Ên ®au, rªu l−ìi vµng máng m¹ch huyÒn tÕ lµ can khÝ uÊt kÕt.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: th− can - gi¶i uÊt - nhuyÔn kiªn - t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc: “Tiªu giao t¸n” gia gi¶m.
- Träng dông:
Sµi hå tÈm giÊm 12g Thanh b× 15g
H−¬ng phô 12g Qua l©u 15g

http://www.ebook.edu.vn 17
UÊt kim 12g §−¬ng qui 10g
B¹ch th−îc 15g B¹ch truËt 20g.
B¹ch linh 15g
+ Gia gi¶m:
- NÕu t¸o bãn nhiÒu th× gia thªm mang tiªu 15 - 16g.
- NghiÖm ph−¬ng: rÔ hÑ 12g, h¹ kh« th¶o 20g.
- NÕu bông ®Çy ch−íng (vÞ hµn) thay h¹ kh« th¶o b»ng:
H¶i t¶o 12g H¹ kh« th¶o 20g
C«n bè 12g Nga truËt 20g.
§µo nh©n 10g Long cèt 15g
ThÊt diÖp nhÊt chi hoa 10g MÉu lÖ 15g.
ý dÜ 20g
- Bµi thuèc: “®µo hång tø vËt” gia gi¶m:
§µo nh©n 12g Tö hµ sa 15g
Hång hoa 12g S¬n ®Ëu c¨n 15g
Nhò h−¬ng 12g Kim ng©n hoa 20g
XÝch th−îc 15g Bå c«ng anh 40g.
§an s©m 15g
2.4. KhÝ - huyÕt tæn th − ¬ng.
+ S¾c mÆt tr¾ng bÖch, tinh thÇn mÖt mái ñ rò, tiÒu tôy, bi quan, håi hép, ¨n kh«ng tiªu,
u vó sïi lë loÐt, ®au kÞch liÖt liªn tôc, rªu l−ìi tr¾ng nhît, m¹ch trÇm tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ khÝ - d−ìng huyÕt - gi¶i ®éc.
+ Ph−¬ng thuèc: “®−¬ng qui bæ huyÕt thang” hîp “Ých khÝ ®Þnh vÞ thang”:
§¼ng s©m 12g Xuyªn bèi mÉu 12g
Xuyªn khung 12g Phôc linh 20g
B¹ch th−îc 12g §an s©m 20g
H−¬ng phô 12g Cá l−ìi r¾n 30g
§−¬ng qui 12g Cam th¶o 6g
Sinh ®Þa 12g TrÇn b× 8g.
- NÕu cã sèt béi nhiÔm th× gi¶i ®éc tiªu viªm:
H¹ kh« th¶o 20g Xuyªn bèi mÉu 10g


http://www.ebook.edu.vn 18
H¶i t¶o 20g Bå c«ng anh 12g
S¬n ®Ëu c¨n 20g Xuyªn bèi mÉu 10g
Qua l©u 12g B ¸n h¹ chÕ 8g
B¹ch truËt 15g ý dÜ 16g.
- NÕu t©m ho¶ qu¸ thÞnh - t©n dÞch hao tæn lµm khÝ - huyÕt bÊt tóc, tú - vÞ bÊt hoµ, ®éc
tµ ph¹m t¹ng phñ.Khi ®iÒu trÞ ph¶i dïng:
S©m 12g Long nh·n 12g
Qui 12g B¹ch cËp 12g
Thôc 12g A giao 12g
Kª huyÕt ®»ng 12g Sinh ®Þa 15g
Tö hµ sa 12g Hoµng kú 20g.
Qui b¶n 12g
+ Thuèc nghiÖm ph−¬ng th−êng dïng: a giao, qui b¶n liÒu cao t¸n bét hoÆc ng©m r−îu
uèng liªn tôc kÕt hîp víi thuèc sinh t©n - nhuËn t¸o:
Sinh ®Þa 20g Th¹ch héc 15g
§¼ng s©m 40g L« c¨n 15g
M¹ch m«n 15g Thiªn hoa phÊn 15g.
GÇn ®©y nhiÒu t¸c gi¶ Trung Quèc dïng vÞ thuèc cã tªn lµ “b¹ch hoa xµ thiÖt th¶o”chØ
®Þnh liÒu tõ 20- 30 gam kh« trong c¸c giai ®o¹n ung th− vó, ®Ò nghÞ c©n ®−îc nghiªn cøu thªm
.
B× phu nham
(ung th− da)
1 . §¹i c − ¬ng.
Ung th− da lµ mét bÖnh thòng l−u ¸c tÝnh ë biÓu b×.
BÖnh th−êng dÔ ph¸t hiÖn, cho nªn cã lîi cho dù phßng vµ ®iÒu trÞ sím. Sau ®iÒu trÞ
th−êng kÐo dµi ®êi sèng 5 n¨m trë lªn kho¶ng 90%. GÇn ®©y, ng−êi ta cho r»ng : bÖnh th−êng
khëi ph¸t tõ bÖnh da m·n tÝnh: bÖnh s¾c tè da kh« hoÆc lµ loÐt da l©u liÒn vµ nh÷ng yÕu tè
kÝch thÝch hãa häc, lý häc. §iÒu kiÖn thuËn lîi lµ bÖnh nh©n tiÕp xóc víi:Tia phãng x¹, tia tö
ngo¹i, tia X... YHCT th−êng m« t¶ ung th− da thuéc c¸c ph¹m trï "Th¹ch ®inh, nhò can, th¹ch can".
B× phu nham ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn chñ yÕu lµ do háa ®éc ngo¹i x©m tú trÖ mÊt kiÖn
vËn, thÊp träc néi sinh dÉn ®Õn khÝ trÖ háa uÊt, thÊp träc trë ë c¬ phu l©u ngµy sÏ tæn th−¬ng
khÝ - huyÕt, c¬ phu mÊt nu«i d−ìng mµ dÉn ®Õn bÖnh.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ vÒ thÓ bÖnh.

http://www.ebook.edu.vn 19
Theo biÖn chøng luËn trÞ §«ng y, chñ yÕu lµ vËn dông thuèc ho¹t huyÕt - hãa ø, thuèc
lîi thÊp - gi¶i ®éc, thuèc Ých khÝ - huyÕt; quan träng lµ ph¶i chän dïng c¸c ph−¬ng thuèc ®iÒu
trÞ cã hiÖu qña.
2.1. ThÓ can uÊt huyÕt ø:
+ BiÓu hiÖn l©m sµng lµ da næi côc, r¾n; sau khi vì loÐt th× kh« liÒn miÖng, xung quanh
bê næi cém, s¾c hång x¸m. BÖnh tÝnh cÊp t¸o, bÖnh nh©n dÔ giËn d÷, c¸u g¾t, ngùc s−ên
ch−íng ®au, rªu l−ìi tr¾ng hoÆc lµ vµng máng, chÊt l−ìi cã ®iÓm ban ø huyÕt, m¹ch huyÒn h¬i
ho¹t.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can - lý khÝ - th«ng kinh - ho¹t l¹c - hãa ø - t¸n kÕt.
+ Ph−¬ng thuèc:
Sµi hå 15g HËu ph¸c 10g
Nga truËt 10g Tö th¶o 9g
Xµ mÉu 15g UÊt kim 15g
Ty qua l¹c 10g Tam l¨ng 10g
H−¬ng phô 15g Hång hoa 10g
XÝch th−îc 10g Xuyªn luyÖn tö 15g
B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 30 - 40g
2.2. ThÓ thÊp ®éc:
+ BiÓu hiÖn l©m sµng: tæn th−¬ng da thµnh bê cém lë loÐt nh−ng kh« dÝnh, ng−êi gÇy
gß, v« lùc, ®¹i tiÖn n¸t, hay ch¶y n−íc mòi vµ t¾c mòi, m¹ch ho¹t s¸c, chÊt l−ìi hång x¸m,
l−ìi bÖu, rªu l−ìi dµy nhên.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: gi¶i ®éc lîi thÊp, kh− ø tiªu thòng.
+ Ph−¬ng thuèc:
Thæ phôc linh 30g Khæ s©m 15g
§an b× 15g Ph−îng vü th¶o 30g
§Þa long 15g Thanh ®¹i diÖp 9g
Tö th¶o c¨n 30g C−¬ng tµm 15g
Tr− linh 30g.
2.3. ThÓ tú h−:
+ Hßn khèi r¾n låi trªn mÆt da, tæn th−¬ng da bÞ loÐt trît, chung quanh låi cao, r¾n, x¬
nh− d¹ng hoa, sê cã m¸u. Toµn th©n mÖt mái, ¨n kÐm, v« lùc, gÇy gß, chÊt l−ìi nhît, rªu l−ìi
tr¾ng, m¹ch trÇm ho·n.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: lÊy kiÖn tú lîi thÊp - nhuyÔn kiªn hãa ®µm.

http://www.ebook.edu.vn 20
+ Ph−¬ng thuèc: B¹ch hoa xµ thiÖt th¶o 30g.
B¹ch truËt 10g BiÓn ®Ëu 10g
Tr− linh 10g Thæ phôc linh 30g
H¹ kh« th¶o 10g Th¶o hµ sa 10g
B¹ch c−¬ng tµm 10g Hoµi s¬n d−îc 15g
Qua l©u 10g Sinh ý dÜ nh©n 10g


vÞ nham
(ung th− d¹ dµy)
1 .§¹i c − ¬ng.
VÞ nham lµ mét lo¹i u ¸c tÝnh, ph¸t sinh ë líp tuyÕn th−îng b× cña niªm m¹c d¹ dµy.
§Æc ®iÓm l©m sµng: ë thêi kú ®Çu th−êng lµ triÖu chøng vµ thÓ bÖnh kh«ng râ rµng; ë
thêi kú gi÷a th−êng xuÊt hiÖn ®Çy ®ñ c¸c triÖu chøng, do vÞ trÝ d¹ dµy kh«ng cè ®Þnh, di
chuyÓn nhiÒu cho nªn triÖu chøng l©m sµng còng kh¸c nhau theo vÞ trÝ.
§iÒu trÞ cã nh÷ng khã kh¨n nhÊt ®Þnh. HiÖn nay YHH§ phÇn nhiÒu xö trÝ b»ng phÉu
thuËt th× cã thÓ æn ®Þnh vÒ l©m sµng 90%; ë thêi kú gi÷a sau phÉu thuËt cÇn ph¶i phèi hîp víi
hãa chÊt hoÆc phãng x¹ trÞ liÖu. Tuy nhiªn nh÷ng ph−¬ng ph¸p nµy ®Òu cã chèng chØ ®Þnh vµ
cã t¸c dông phô nhÊt ®Þnh.
Quan ®iÓm YHCT th−êng m« t¶ vÞ nham trong c¸c ph¹m trï “VÞ qu¶n thèng, tÝch tô...”.
B¶n chÊt bÖnh thuéc vÒ b¶n h− tiªu thùc, ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu th−êng ph¶i kÕt hîp chÆt
chÏ gi÷a phï chÝnh víi trõ tµ, nh»m kÐo dµi ®êi sèng vµ n©ng cao chÊt l−îng cuéc sèng cho
ng−êi bÖnh. ViÖc phèi hîp dïng thuèc th¶o méc víi ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ b»ng hãa chÊt ch¼ng
nh÷ng n©ng cao hiÖu qña ®iÒu trÞ mµ cßn gi¶m ®−îc nhiÒu t¸c dông phô do hãa chÊt g©y nªn,
n©ng cao c«ng n¨ng t¹ng phñ, c«ng n¨ng miÔn dÞch cña c¬ thÓ vµ n©ng cao hiÖu qña ®iÒu trÞ.
2 . BiÖn chøng luËn trÞ.
2.1. Nh÷ng ®iÓm chó ý trong biÖn chøng:
§Æc ®iÓm cña bÖnh vÞ nham lµ “ B¶n h− tiªu thùc”. Tïy theo sù ph¸t triÓn cña bÖnh cã
thÓ dÉn h− ®Õn thùc hoÆc nhËn thùc dÉn ®Õn h− hoÆc h− - thùc th¸c t¹p. Trªn l©m sµng kh«ng
®¬n thuÇn ë mét thÓ h− chøng hay thùc chøng. Khi ®iÒu trÞ, nguyªn t¾c c¬ b¶n lµ phï chÝnh -
trõ tµ hç t−¬ng kÕt hîp.
+ Phï chÝnh bao gåm: kiÖn tú hßa vÞ, tu bæ can thËn, bæ Ých khÝ - huyÕt.
+ Trõ tµ bao gåm: thanh nhiÖt - gi¶i ®éc, nhuyÔn kiªn t¸n kÕt, ho¹t huyÕt hãa ø.
CÇn vËn dông linh ho¹t hoÆc bæ h− lµ chñ, phèi hîp thªm 1 sè thuèc trõ tµ; hoÆc trõ tµ lµ
chñ vµ chän dïng thªm mét sè thuèc bæ h−, phï chÝnh hoÆc lµ tiªu b¶n ®ång trÞ.
http://www.ebook.edu.vn 21
2.2. BiÖn chøng vµ ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ :
2.2.1. Can vÞ bÊt hßa:
+ Hay gÆp ë vÞ nham giai ®o¹n I vµ giai ®o¹n II (thêi kú sím). VÞ qu¶n khi ®au, khi
ch−íng ®Çy, khÝ uÊt bÊt th− t¾c ®«ng thèng nÆng thªm, chÊt l−ìi nhît hång, rªu l−ìi b¹c tr¾ng,
m¹ch trÇm huyÒn hoÆc huyÒn tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: s¬ can hßa vÞ, gi¸ng nghÞch chØ thèng.
+ Ph−¬ng thuèc th−êng dïng: “Sµi hå th− can thang” hîp “b×nh vÞ t¸n” gia gi¶m.
2.2.2. Tú vÞ h− hµn:
+ GÆp ë vÞ nham, giai ®o¹n I, II. VÞ qu¶n ®au ©m Ø liªn tôc, thÝch Êm, thiÖn ¸n, ®ãi th×
®au nÆng, h¬i sèt, ¨n kÐm, cã khi n«n ra n−íc trong, gÇy gß v« lùc, nÆng th× tay ch©n l¹nh
hoÆc ®¹i tiÖn n¸t, l−ìi bÖu nhît cã h»n r¨ng, m¹ch h− nh−îc hoÆc tr× ho·n.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n trung kiÖn tú.
+ Ph−¬ng thuèc: “Hoµng kú kiÕn trung thang”.
NÕu nh− hµn nÆng, ®au kÞch liÖt, bông l¹nh, n«n möa cã thÓ dïng “®¹i kiÕn trung thang”
hoÆc “lý trung hoµn”. Sau khi ®au gi¶m cã thÓ dïng “h−¬ng sa lôc qu©n” ®Ó ®iÒu lý.
2.2.3. Néi trë ®éc ø:
Th−êng gÆp ë vÞ nham giai ®o¹n III, IV. VÞ qu¶n ®au chãi, h¹ t©m hßn khèi (bÜ) Ên ®au
hoÆc n«n ra m¸u, ®¹i tiÖn s¾c ®en, da kh« s¸c, chÊt l−ìi x¸m tÝa hoÆc cã ban ®iÓm ø huyÕt,
tÜnh m¹ch d−íi l−ìi c¨ng ®Çy m¸u x¸m tÝa, m¹ch trÇm tÕ hoÆc s¸p.
- Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞÞ: gi¶i ®éc hãa ø.
- Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “thÊt tiÕu t¸n” vµ “®an s©m Èm” gia gi¶m. NÕu chÝnh khÝ
bÊt tóc cã thÓ dïng “ ®iÒu doanh liÔm can Èm” gia gi¶m.
2.2.4. VÞ ©m hao h−:
Th−êng gÆp ë vÞ nham thêi kú muén. VÞ qu¶n ®au, miÖng kh« l−ìi r¸o, sau khi ¨n th×
®au nÆng h¬n, ®¹i tiÖn kh« t¸o, l−ìi ®á Ýt t©n, m¹ch tÕ s¸c.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: d−ìng ©m t− vÞ.
+ Ph−¬ng thuèc: hîp ph−¬ng “nhÊt qu¸n tiÔn” vµ “th−îc d−îc cam th¶o thang” gia
gi¶m.
2.2.5. KhÝ - huyÕt song h−:
+ Th−êng gÆp ë vÞ nham thêi kú muén, tæn th−¬ng ph¹m vi réng (®au lan táa). VÞ qu¶n
®au kÞch liÖt, h×nh thÓ gµy gß, diÖn s¾c v« hoa; m¸, m¾t vµ mÆt h− thòng, toµn th©n v« lùc, t©m
quÝ khÝ ®o¶n, ®Çu cho¸ng, m¾t hoa, ¨n Ýt, kh«ng muèn ¨n, th−îng vÞ hßn khèi, chÊt l−ìi nhît
bÖu, rªu l−ìi tr¾ng máng, m¹ch trÇm tÕ v« lùc hoÆc kÕt h− ®¹i.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: bæ khÝ d−ìng huyÕt.

http://www.ebook.edu.vn 10
+ Ph−¬ng thuèc: “B¸t ch©n thang” hoÆc “thËp toµn ®¹i bæ ” gia gi¶m.
2.3. BiÖn chøng vÒ ph¸p ®iÒu trÞ giai ®o¹n ph¶n vÞ:
2.3.1. Tú vÞ h− hµn:
+ Sau khi ¨n, qu¶n phóc ch−íng ®Çy, buån n«n hoÆc n«n möa; khi n«n th× dÔ chÞu, gÇy
gß v« lùc, diÖn s¾c thiÓu hoa, l−ìi nhît, rªu l−ìi tr¾ng, m¹ch tÕ v« lùc.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: kiÖn tú hßa vÞ, «n d−¬ng t¸n hµn.
+ Ph−¬ng thuèc: ®inh h−¬ng thÊu c¸ch t¸n gia gi¶m.
2.3.2. Tú thËn d−¬ng h−:
+ ¡n vµo lµ n«n, kh«ng ¨n ®−îc, s¾c mÆt x¸m tr¾ng, tø chi l¹nh, l−ìi nhît rªu tr¾ng,
m¹ch trÇm tÕ.
+ Ph−¬ng ph¸p ®iÒu trÞ: «n bæ tú thËn.
+ Ph−¬ng thuèc: “Phô tö lý trung (thang) hoµn” gia thªm: ng« thï du, ®inh h−¬ng, nhôc
quÕ (sau phÉu thuËt K d¹ dµy). NÕu cã triÖu chøng n«n (ph¶n vÞ) còng ®iÒu trÞ nh− trªn. §iÒu
trÞ sau phÉu thuËt K d¹ dµy th−êng chó ý:
KiÖn tú hoµ vÞ: Dïng “lôc qu©n tø thang” gia vÞ, cã thÓ dïng sau hoÆc kÕt hîp víi hãa
trÞ liÖu ®Ó ®iÒu trÞ K d¹ dµy.
- Ých khÝ kiÖn tú d−ìng bæ can thËn, thuèc “b¸t ch©n thang” gia gi¶m.




ung th− Cæ tö cung
(cæ tö cung nham)
1 . §¹i c − ¬ng.
Lµ mét lo¹i thòng l−u ¸c tÝnh ë c¬ quan sinh dôc n÷ giíi. §Æc ®iÓm l©m sµng ,thêi kú
®Çu th−êng triÖu chøng nghÌo nµn, bÖnh nh©n th−êng kh«ng cã c¶m gi¸c g× ®Æc biÖt, chØ khi
thòng nham ph¸t triÓn ®Õn møc ®é nhÊt ®Þnh th× triÖu chøng míi râ, chñ yÕu lµ bµi xuÊt dÞch ë
©m ®¹o, sau kú kinh thÊy ©m ®¹o xuÊt huyÕt.
Thêi kú ®Çu xuÊt huyÕt lµ do tiÕp xóc, hoÆc xuÊt huyÕt kh«ng theo qui t¾c nµo. Khi
l−îng m¸u mÊt nhiÒu, ®au d÷ déi, ©m ®¹o ra m¸u liªn tôc lµ diÔn biÕn nÆng.
HiÖn nay, theo YHH§ ®iÒu trÞ bÖnh nµy chñ yÕu lµ dïng x¹ trÞ hoÆc hãa häc trÞ liÖu, thñ
thuËt trÞ liÖu, hoÆc lµ ®iÒu trÞ tæng hîp. Tuy nhiªn, tÊt c¶ ph−¬ng ph¸p trÞ liÖu trªn ®Òu cã
ph¹m vi thÝch øng nhÊt ®Þnh vµ ®Òu cã ph¶n øng phô cña thuèc, bÖnh nh©n th−êng kh«ng
muèn ¸p dông.
1.1. ChÈn ®o¸n theo YHH§:


http://www.ebook.edu.vn 11
Ung th− cæ tö cung thêi ®Çu khu tró ë líp c¬, quan s¸t m¾t th−êng kh«ng ph©n biÖt
®−îc, cÇn ph¶i kh¸m phô khoa kÕt hîp kiÓm tra xÐt nghiÖm toµn th©n, xÐt nghiÖm tÕ bµo, sinh
thiÕt, kiÓm tra tæ chøc häc, soi ©m ®¹o ®Ó chÈn ®o¸n sím, biÕt ®−îc ph¹m vi cña khèi u.
+ TriÖu chøng chñ yÕu lµ ©m ®¹o ch¶y m¸u, ©m ®¹o xuÊt tiÕt dÞch vµ ®au nhøc buèt,
møc ®é nÆng hay nhÑ liªn quan ®Õn thêi gian sím hay muén.
+ C¸c giai ®o¹n l©m sµng: (Tiªu chuÈn cña Héi nghÞ phô khoa Quèc tÕ, 1985 ®Õn n¨m
1988 b¾t ®Çu sö dông ) chia lµm 5 giai ®o¹n:
- Giai ®o¹n 0: nham nguyªn vÞ tÈm thÊm tiÒn nham.
- Giai ®o¹n I: x¸c ®Þnh sinh thiÕt (tæn th−¬ng ph¸t triÓn ®Õn th©n tö cung).
- Giai ®o¹n II: tæn th−¬ng v−ît qu¸ cæ tö cung lan ®Õn
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản