LUẬN VĂN: Học thuyết “Tam tũng”, “Tứ đức”và ảnh hưởng của nó đối với người phụ nữ Việt Nam hiện nay - Thực trạng và giải pháp

Chia sẻ: dellvietnam

Học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với phụ nữ Việt Nam là một vấn đề vẫn có ý nghĩa thiết thực trong giai đoạn hiện nay. Vấn đề này đã thu hút được sự tham gia nghiên cứu của nhiều học giả và trên thực tế vẫn còn nhiều vấn đề cần làm sáng tỏ. Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, đánh dấu một bước chuyển mình lớn lao của dân tộc, Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới. Đổi mới là một xu hướng tất yếu của của...

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: LUẬN VĂN: Học thuyết “Tam tũng”, “Tứ đức”và ảnh hưởng của nó đối với người phụ nữ Việt Nam hiện nay - Thực trạng và giải pháp

LUẬN VĂN:



Học thuyết “Tam tũng”, “Tứ đức”và ảnh

hưởng của nó đối với người phụ nữ Việt Nam

hiện nay - Thực trạng và giải pháp
Mở đầu


1. Tính cấp thiết của đề tài
Học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối
với phụ nữ Việt Nam là một vấn đề vẫn có ý nghĩa thiết thực trong giai đoạn hiện nay.
Vấn đề này đã thu hút được sự tham gia nghiên cứu của nhiều học giả và trên thực tế
vẫn còn nhiều vấn đề cần làm sáng tỏ.
Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, đánh dấu một bước chuyển mình lớn lao của
dân tộc, Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới. Đổi mới là một xu hướng tất yếu của của
đất nước, trên thực tế trải qua gần hai mươi năm thực hiện, nó đã tạo ra sự biến đổi mạnh
mẽ trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế. Tuy nhiên, đổi mới không đơn giản chỉ là đổi
mới về kinh tế mà nó kéo theo sự biến đổi toàn diện kể cả con người một cách sâu sắc, từ
đó, tạo điều kiện cho sự phát triển mới về vật chất. Đảng và Nhà nước ta luôn luôn xác
định: Con người là yếu tố quan trọng hàng đầu, trong đó người phụ nữ là lực lượng đông
đảo, nắm vai trò to lớn trong gia đình và ngoài xã hội.
Việt Nam bước sang thời kỳ đổi mới với nhiều thay đổi lớn lao trên mọi lĩnh
vực: Kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá,... đã dẫn đến những thay đổi về yêu cầu,
những đòi hỏi, những tiêu chí đánh giá của xã hội về người phụ nữ. Người phụ nữ
trong thời đại mới phải đẹp toàn diện hơn, tài giỏi hơn, tích cực tham gia các công tác
xã hội, đảm đang việc gia đình.... Và bên cạnh những nét đẹp hiện đại, người phụ nữ
cần phải gìn giữ những nét đẹp truyền thống quý báu của dân tộc
Việt Nam
Học thuyết "Tam tòng", "Tức đức" bên cạnh ảnh hưởng tiêu cực nó còn góp phần
làm nên những nét đẹp tryền thống của người phụ nữ Việt Nam. Trong giai đoạn đất
nước thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, người phụ nữ Việt
Nam cần khắc phục quan niệm “Tam tòng” và tiếp thu vận dụng "Tứ đức" ("công dung -
ngôn -hạnh") như thế nào là một vấn đề có ý nghĩa thiết thực.
Chính vì vậy nghiên cứu vấn đề: Học thuyết “Tam tũng”, “Tứ đức”và ảnh hưởng
của nó đối với người phụ nữ Việt Nam hiện nay - Thực trạng và giải pháp sẽ góp phần vào
mục tiêu xây dựng, phát huy vai trò của người phụ nữ Việt Nam hiện đại.
Đây cũng chính là lý do tác giả chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu cho luận
văn của mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Vấn đề ảnh hưởng của học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức”trong Nho giáo đối với
người phụ nữ Việt Nam ở mức độ ít nhiều trực tiếp hay gián tiếp đã được một số tác giả
Nho học, triết học các nhà bình luận.... nghiên cứu từ rất sớm. Cho đến nay, đã có nhiều
công trình nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau về vấn đề này. Điển hình là “Nho
Giáo” của Trần Trọng Kim với hai tập: Quyển Thượng và Quyển Hạ; “Khổng học đăng”
của Phan Bội Châu; “Chuyên khảo về Nho giáo” của Đặng Thai Mai; “Nho giáo xưa và
nay” của Vũ Khiêu,...
Trong tác phẩm “Nho giáo” của Trần Trọng Kim, ông đã khái quát quá trình lịch
sử hình thành, phát triển của Nho giáo và các quan điểm cơ bản qua các thời kỳ. Ông đã
phân tích khá sâu học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong lịch sử phát triển của Nho giáo:
Nho giáo thời Xuân Thu; Nho giáo thời Lưỡng Hán; Nho giáo thời Tam Quốc; Nho giáo
đời Thanh và đặc biệt là Nho giáo ở Việt Nam.
Về sách, báo, tạp chí như: Báo Phụ nữ, Tạp chí Gia đình, Báo Tiền phong... phạm trù
công - dung - ngôn - hạnh và đạo tam tòng cũng được bàn đến nhưng nghiên cứu dưới góc độ
hẹp, đi vào từng khía cạnh nhỏ.
Như vậy, nhìn chung, những công trình nghiên cứu về đề tài này đã nêu lên nội
dung cơ bản của "Tứ đức" và học thuyết “Tam tòng” nhưng mới chỉ dùng lại ở mức đại
cương, khái quát. Vì vậy, học thuyết này rất cần được nghiên cứu sâu hơn, mang tính hệ
thống hơn nhất là sự ảnh hưởng tích cực, tiêu cực của nó đối với người phụ nữ Việt Nam
hiện nay thì hầu như chưa có công trình nào đề cập đến. Bởi vậy, tôi mạnh dạn đề cập
đến vấn đề hầu như vẫn còn trống vắng này.
3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đề tài chỉ giới hạn ở học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong Nho giáo chứ không
phải toàn bộ Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với người phụ nữ Việt Nam hiện nay.
4. Mục đích của đề tài
Mục đích:
- Nghiên cứu học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong Nho giáo.
- Đánh giá ảnh hưởng tích cực, tiêu cực của học thuyết này đối với người phụ nữ
Việt Nam ngày nay.
- Trên cơ sở đó, đề ra một số giải pháp nhằm khắc phục những mặt hạn chế; tiếp
thu vận dụng sáng tạo giá trị tích cực của học thuyết "Tam tòng", "Tứ đức" góp phần vào
việc xây dựng và phát huy vai trò của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ đổi mới.
Nhiệm vụ:
- Phân tích rõ nội hàm, ngoại diên của phạm trù: Tam tòng, công - dung - ngôn -
hạnh ở Trung Quốc cũng như ở Việt Nam.
- Phân tích ảnh hưởng của học thuyết này đối với phụ nữ Việt Nam xưa (trong chế độ
phong kiến), đặc biệt là đối với phụ nữ Việt Nam hiện nay.
- Đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy những giá trị tốt đẹp và khắc phục
những ảnh hưởng tiêu cực của học thuyết này trong quá trình xây dựng phụ nữ Việt Nam
hiện đại.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của
chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về học thuyết tôn giáo nói chung và về
Nho giáo nói riêng; các tác phẩm kinh điển về Nho học; các văn kiện của Đảng; những
chính sách, chiến lược xây dựng con người mới của Nhà nước...
Luận văn cũng sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như: Phân tích,
tổng hợp, lôgíc, lịch sử, so sánh, thống kê, điều tra...
6. Điểm mới của luận văn
Hệ thống hơn và bắt đầu đi sâu thêm nội hàm, ngoại diên của học thuyết “Tam
tòng”, “Tứ đức”; trên cơ sở đó phân tích, đánh giá mặt tích cực cũng như hạn chế của học
thuyết này.
Phân tích ảnh hưởng của "Tam tòng", "Tứ đức" đối với người phụ nữ Việt Nam
hiện nay.
Đề xuất những giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực hạn chế mặt tiêu cực của học
thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” đối với phụ nữ Việt Nam hiện nay.
7. ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho Hội Phụ nữ Trung ương cũng như
Hội Phụ nữ tỉnh và địa phương khác, cho những người quan tâm, nghiên cứu ảnh hưởng
của các hệ tư tưởng và tôn giáo phương Đông đối với con người Việt Nam hiện nay.
8. Kết cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, 7 tiết.
Chương 1
học thuyết “Tam tòng” “Tứ đức”
Trong Nho giáo


1.1. Vị trí học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” trong Nho giáo
1.1.1. Một vài nét về sự hình thành và phát triển của Nho giáo
Thời kỳ lịch sử Cổ - Trung đại, Trung Quốc là một trong những trung tâm văn
minh lớn của thế giới. Giai đoạn này, Trung Quốc có nhiều phát minh vĩ đại như phát
minh ra chữ viết, giấy, nghề in, thuốc súng, thiên văn học… Cùng với ấn Độ và các dân
tộc phương Đông khác, Trung Quốc còn là quê hương của nhiều trường phái triết học
lớn; là chiếc nôi của nhiều nhà tư tưởng. Trong lịch sử cũng như trong hiện tại việc đánh
giá vai trò của triết học, tôn giáo Trung Quốc đối với sự phát triển của các nước chịu ảnh
hưởng Hán hoá vẫn là một vấn đề được nhiều người quan tâm, bàn luận.
Vào khoảng thế kỷ XVII đến thế kỷ XI (Trước Công nguyên) trên dải hoàng thổ
phì nhiêu của con sông Hoàng Hà phía Bắc Trung Quốc đã xuất hiện một liên minh thị
tộc lớn, một nền nông nghiệp định cư khá phát triển, chữ viết bắt đầu được sử dụng. Nhà
nước với những hình thức phôi thai của nó đã xuất hiện, đó là thời Ân - Thương.
Bước sang thế kỷ XI (Trước Công nguyên) bộ lạc du mục Chu từ phía Tây Bắc
men theo sông Hoàng Hà tiến vào và tiêu diệt nhà Ân, lập nên nhà Chu, mở đầu thời kỳ
"Văn minh dựng nước" Trung Quốc.
Giai đoạn đầu của nhà Chu, sử sách gọi là Tây Chu (tức vào khoảng thế kỷ XI
đến thế kỷ thứ VIII Trước Công nguyên). Căn cứ vào nguồn gốc tài liệu gián tiếp đời sau
ghi chép lại đã cho chúng ta biết tình hình kinh tế, chính trị, xã hội Tây Chu có những đặc
điểm nổi bật: Thời kỳ này đồ sắt đã xuất hiện nhưng chưa phổ biến. Chế độ quốc hữu về
tư liệu sản xuất và sức lao động được nhà Chu thực hiện rất nghiêm ngặt. Về nguyên tắc,
ruộng đất, mọi thành viên trong xã hội đều thuộc quyền quản lý của vua nhà Chu. Nhà
Chu còn thành lập thành thị đại quy mô. Giữa thành thị, nông thôn đã có sự phân biệt.
Thành thị là nơi ở của tầng lớp quý tộc, thị tộc, của kẻ thống trị, còn nông thôn là nơi ở
của người thị tộc bị nô dịch. Như vậy, Nhà Chu đã giữ lại hình thức tổ chức của thị tộc
cũ, hệ quả dẫn đến là trong phân tầng xã hội chỉ có sự phân biệt người quân tử (quý tộc)
và tiểu nhân (kẻ hèn kém) chứ không có sự phân biệt kẻ giàu và người nghèo trên cơ sở
tài sản hoặc kẻ trí, người ngu trên cơ sở tri thức. Điều này tất yếu dẫn đến sự đối kháng,
đấu tranh giai cấp giữa thành thị và nông thôn.
Những đặc điểm khái quát về kinh tế - chính trị - xã hội trên đã làm cơ sở cho
sự hình thành tư tưởng tôn giáo, chính trị, đạo đức thời Tây Chu.
Về tôn giáo: tiếp thu truyền thống tế tổ, tiên vương của người Ân, người Chu còn
thêm tư tưởng kính trời, thờ thượng đế, hợp mệnh trời, người với trời hợp nhất.
Trên cơ sở quan niệm tôn giáo đó, nhà Chu xây dựng một nền văn hoá "học tại
quan phủ" tức văn hoá của riêng tầng lớp quý tộc, học vấn không xuống đến nông thôn.
Tư tưởng chính trị thời Chu đã được tôn giáo hoá một cách toàn diện. Mọi chính
sách của nhà Chu đều được giải thích là "vâng mệnh trời", "thuận theo mệnh trời"... Bên
cạnh đó, tư tưởng "trị dân" cũng là một tư tưởng chính trị quan trọng. Nó mang tính chất
chuyên chính tàn khốc của giai cấp quí tộc thị tộc Chu và luôn được phủ bằng một lớp
sơn tôn giáo "ý trời", "mệnh trời"…
Cơ sở để hình thành những quy tắc đạo đức trong thời kỳ này chính là mối quan
hệ giữa Thiên tử và muôn dân, từ đó sinh ra mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ của
người dân. Vì vậy, tư tưởng đạo đức thời Tây Chu luôn lấy hai chữ Hiếu và Đức làm
nòng cốt. Quan niệm đạo đức này muốn tuyên truyền và củng cố địa vị của giai cấp quí
tộc thị tộc, bảo vệ Nhà nước chuyên chính thị tộc.
Từ thế kỷ thứ VIII (Trước Công nguyên), xã hội Tây Chu bước vào một thời kỳ có nhiều
biến động lớn, toàn diện, kéo dài cho đến thế kỷ thứ III (Trước Công nguyên). Lịch sử gọi thời này
là Đông Chu hay chính là thời Xuân Thu - Chiến Quốc (Năm 770 Trước Công nguyên - 221
Trước Công nguyên).
Về mặt kinh tế, thời Đông Chu, đồ sắt đã được sử dụng phổ biến. Công cụ bằng
sắt tham gia vào sản xuất đem lại sự phát triển mạnh mẽ cho nền kinh tế nông nghiệp và
thương nghiệp. Đây cũng là giai đoạn khởi sắc của nền kinh tế thương nghiệp. Hiện
tượng buôn bán diễn ra rất nhộn nhịp ở các nước như: Hàn, Tề, Tấn, Sở.
Lĩnh vực chính trị: Sự phát triển mạnh trên lĩnh vực kinh tế đã tác động lớn đến
hình thức sở hữu ruộng đất và kết cấu giai tầng của trật tự xã hội cũ. Trong xã hội
xuất hiện một tầng lớp địa chủ mới lên, họ ngày càng giàu có và lấn át quý tộc, thị tộc
cũ. Họ đòi có được quyền bình đẳng với tầng lớp quý tộc Chu. Sự phân biệt sang hèn
dựa trên cơ sở huyết thống của nhà Chu tỏ ra không còn phù hợp nữa mà tình thế đòi
hỏi phải dựa trên cơ sở về giá trị tài sản. Quyền sở hữu tối cao (về đất và dân) của vua
nhà Chu đang bị tầng lớp địa chủ mới lên và có tiền của lấn át và chiếm lĩnh. Nh ư vậy,
địa vị chính trị, ngôi thiên tử của vua nhà Chu đang dần chỉ còn là hình thức. Khi nhà
Chu lên giữ ngôi Thiên tử đã chia thiên hạ ra làm hơn 70 nước chư hầu. Khi nhà Chu
còn thịnh vượng những nước chư hầu này đều được quyền tự chủ và hàng n ăm phải
cống nạp Thiên tử nhà Chu. Khi có chinh phạt ở đâu, phải có mệnh lệnh của Thiên tử
đem quân đi chinh chiến. Nhưng ở giai đoạn Đông Chu, trật tự bị đảo lộn. Nhà Chu
suy nhược sau phải dời đô về phía Đông ở Lạc ấp. Mệnh lệnh của Thiên tử không ai
nghe theo. Các nước chư hầu phân tán ra đến 160 nước lớn nhỏ. Chiến tranh giữa các
quốc gia xảy ra liên miên và càng ngày càng khốc liệt. Nhân dân lầm than. C ương
thường đổ nát. Theo sử sách Trung Quốc còn ghi có tới 36 vụ bề tôi giết vua chúa; 52
vụ bán rẻ đất nước; loạn lạc, khổ đau không sao kể xiết. Đây cũng là thời kỳ vua
không ra vua, cha không ra cha, con không ra con. Nhi ều người chỉ mải mê đường
danh lợi mà không nghĩ đến tình người, lòng nhân ái. Lịch sử gọi thời kỳ này "Bách
gia chư tử" (Trăm nhà, trăm thầy) "Bách gia tranh minh" (Tr ăm nhà đua tiếng).
Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Đông Chu lúc này giống như một bức
tranh vẽ cảnh đất trời trong cơn giông bão với nhiều màu sắc và chính nó là cơ sở để
nhiều khuynh hướng, tư tưởng, học thuyết, triết gia xuất hiện. Dường như tất cả đều có
một mục đích: ổn định đất nước và cứu vớt thiên hạ khỏi khổ đau.
Thời kỳ này, Trung Quốc có nhiều trường phái triết học, tiêu biểu là: Nho gia,
Mặc gia, Đạo gia, Pháp gia, Âm dương gia… Có thể khẳng định: trừ Phật giáo được du
nhập từ ấn Độ, các hệ thống triết học được thành lập thời kỳ này - với những tư tưởng cơ
bản của nó - còn tồn tại và ảnh hưởng sâu đậm trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc. Mỗi
nhà tư tưởng sau này đều tự xếp mình vào một trường phái nào đó để giải thích là phát
triển những quan niệm của bậc tiền bối.
Nho giáo ra đời trong hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội, đạo đức nói trên và nó
trở thành một trong sáu trường phái cơ bản của triết học Trung Quốc thời bấy giờ. Nho giáo ra
đời cách đây 26 thế kỷ, tức vào khoảng thế kỷ thứ VI (Trước Công nguyên) đến thế kỷ thứ V
(Trước Công nguyên).
Người sáng lập ra đạo Nho có tên là Khổng Tử. Khổng Tử sinh năm 551 Trước
Công nguyên mất năm 479 Trước Công nguyên, thọ 73 tuổi; tên thật là Khâu, tự là Trọng
Ni, sinh ở Khúc Phụ, nước Lỗ trong một gia đình quý tộc nhỏ, hoàn cảnh sa sút. Quê
hương nước Lỗ của ông là nơi trụ cột, nơi bảo tồn được nhiều di sản văn hoá cũ của Nhà
Chu. Sử sách còn ghi: Thời nhỏ, Khổng Tử hay chơi trò bày đồ cúng tế, ham học, thích
nghiên cứu thi, thư, lễ, nhạc đời trước. Điều này đã biểu hiện bản tính của Khổng Tử luôn
coi trọng những điều lễ nghĩa.
Năm 19 tuổi, ông thành gia thất rồi nhận chức quan coi kho, sau lại là m quan
coi việc cúng tế. Do chủ trương chính trị không hợp, ông bỏ nước Lỗ đi chu du qua
nước Vệ, Tống… Nhưng đường lối ông cũng không được những nước này tin dùng.
Năm 70 tuổi ông trở về nước Lỗ dạy học và là người đầu tiên mở nền tư học. Học trò
của ông đông đến 3000 người, trong đó có 72 người tài giỏi, nổi tiếng, được thờ cúng
cùng ông.
Khổng Tử là người ôn hoà, nghiêm trang, nhân hậu, ông thông minh, ham học,
hết lòng lo cứu đời.
Trong những năm đầu của lịch sử Trung Quốc, có ba nhà liên tiếp trị vì:
Hạ Vũ: 2205 Trước Công nguyên - 1766 Trước Công nguyên
Nhà Thương - Ân: 1766 Trước Công nguyên - 1027 Trước Công nguyên.
Vào năm 1027 Trước Công nguyên Cơ Phát diệt nhà Ân, sáng lập nhà Chu, trị vì dài
nhất (900 năm, từ 1027 Trước Công nguyên - 221 Trước Công nguyên) rực rỡ nhất trong số ba
nhà (Hạ, Thương, Chu) và có công tạo nên nền văn minh Trung Quốc. Người có công lớn nhất
- được nhân dân tôn là "Ông Thánh" trong thời kỳ này chính là Chu Công. Ông là em ruột của
vua Võ Vương. Võ Vương chết khi con còn nhỏ. Chu Công hết lòng phụ chính, giữ ngôi cho
cháu, dẹp bọn làm phản trong họ muốn cướp ngôi. Khổng Tử phục ông như vua Nghiêu, Vua
Thuấn. Suốt đời Khổng Tử chỉ ao ước lập được sự nghiệp như Chu Công. Nhà Chu châm
chước lễ chế của hai triều đại trước (Hạ, Ân) nên văn vẻ rực rỡ biết bao! Ta theo Chu" (Ngô
Tòng Chu)…Như đã bàn ở phần trên, thời đại Khổng Tử là thời đại nhà Chu suy nhược, chư
hầu lấn át, trật tự lễ pháp bị đảo lộn. Đứng trên lập trường của bộ phận cấp tiến trong giai cấp
quý tộc Chu, ông đem sách thánh hiền đời trước, phát triển, lập thành một học thuyết có hệ
thống; lấy nhân - nghĩa - lễ - trí dạy người, lấy cương thường hạn chế nhân dục, để giữ vững
trật tự xã hội. Khổng Tử chủ trương lập lại pháp chế kỷ cương của Nhà Chu với một nội dung
mới để khắc phục tình trạng xã hội hiện thời.
Khổng Tử là một nhà tư tưởng lớn, có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá Trung
Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam. Tài liệu chủ yếu để nghiên cứu tư tưởng của ông
là cuốn Luận ngữ, ghi lại lời của Khổng Tử và học trò. Bên cạnh đó còn có "Tứ Thư" và
Ngũ Kinh" trong đó có bốn cuốn không phải tác phẩm ông chước tác mà do ông chỉnh lý
lại, ông chỉ viết kinh “Xuân - Thu".
Học thuyết của Khổng Tử được lưu truyền rộng và gây ảnh hưởng tới nhiều dân
tộc á Đông trong đó có Việt Nam. Trong học thuyết Khổng Tử, người phụ nữ ít được bàn
đến nhưng không phải là không có. Điều này thể hiện trong học thuyết "Tam tòng", "Tứ
đức".
1.1.2. Vấn đề người phụ nữ trong Nho giáo
Nho giáo là một học thuyết của xã hội phong kiến, nó đã giữ vai trò thống trị
trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc qua nhiều thế kỷ. Vì vậy những quan điểm đường nối
phương pháp chuẩn mực… mà Nho giáo đề ra phục vụ đắc lực cho chính xã hội sinh ra
nó. Nho giáo bàn đến nhiều vấn đề như quan điểm về thế giới (đạo, thiên lý, thiên
mệnh…) học thuyết về luân lý đạo đức với những nguyên lý căn bản như: nhân, lễ,
dũng... trong đó chữ “Nhân" được đề cập đến với ý nghĩa sâu rộng nhất, nó được coi là
nguyên lý chủ yếu quyết định bản tính con người và những quan hệ giữa con người với
con người trong gia tộc đến ngoài xã hội. Bên cạnh đó, Nho giáo còn bàn về quan điểm
chính trị - xã hội với phạm trù “Nhân trị", "Chính danh", “Thượng hiền”... Vấn đề con
người nói chung cũng được Nho giáo bàn đến. Muốn xây dựng thành công và giữ vị trí
thống trị một xã hội thì phải có con người điều hành, tổ chức xã hội đó. Điều này khiến
cho vấn đề con người được xã hội phong kiến cũng như Nho giáo rất quan tâm. Con
người là vấn đề trung tâm của Nho giáo nhưng không được bàn đến trong tất cả các mặt
của nó mà chú trọng vào khía cạnh luân lý, đạo đức nhằm mục đích xoa dịu mâu thuẫn
giai cấp và ổn định trật tự xã hội. Con người trong Nho giáo được bàn đến dưới những
góc độ: nguồn gốc con người, tính người, số phận con người, mẫu người lý tưởng, đạo
làm người… Trong tất cả các vấn đề nêu trên người phụ nữ ít được bàn đến vai trò của họ
rất mờ nhạt. Một số vấn đề trong Nho giáo đề cập đến người phụ nữ như: Học thuyết luân
lý đạo đức phong kiến; quan niệm về đạo làm vợ, đạo làm con; mối quan hệ với mọi
người trong gia tộc, ngoài xã hội; quan niệm về phạm vi, lĩnh vực, công việc mà họ được
phép tham gia. Nhìn chung người phụ nữ trong Nho giáo được đánh giá là một lực lượng
cơ bản để xây dựng xã hội nhưng họ luôn ở vị trí phụ thuộc vào nam giới. Họ chỉ tồn tại
với tư cách là một yếu tố cần, đủ cho trật tự gia đình, xã hội.
Về số phận của họ cũng như số phận con người nói chung, theo Khổng Tử, con
người có mệnh và họ không thể cưỡng lại mệnh (chữa được bệnh chứ không chữa được
mệnh). Còn Mạnh Tử cho rằng, trời an bài địa vị xã hội của con người. Đổng Trọng Thư
cho rằng, trời và người cảm thông với nhau (“Thiên nhân cảm ứng”), trời là chủ tể của
việc người, người có công thì hưởng, người có tội thì phạt, bắt khổ phải khổ, cho sung
sướng được sung sướng. Giống như:
“Ngẫm ra muôn sự tại trời”
“Bắt phong trần phải phong trần
Cho thanh cao mới được phần thanh cao”
(Kiều)
Quan điểm này được xây dựng trên lập trường của giai cấp thống trị, nó phục vụ
cho mục đích của giai cấp thống trị, nó buộc con người nói chung, đặc biệt là phụ nữ vào
những khuôn phép nhất định của xã hội, nó xoa dịu mâu thuẫn giai cấp, sự bất công trong
xã hội, khiến cho người phụ nữ luôn cam chịu, nhẫn nhục, bằng lòng với số phận của
mình.
Nho giáo không tìm nguyên nhân rối loạn của xã hội ở cơ sở kinh tế mà tìm ở
bản chất con người đặc biệt là ở khía cạnh đạo đức. Mạnh Tử cho rằng bản chất con
người là thiện, là hiểu được các mối quan hệ vua - tôi, cha - con, vợ - chồng, trên -
dưới… và tự ghép được mình vào các mối quan hệ đó một cách phù hợp và theo đúng
chuẩn mực. Cụ thể, trong mối quan hệ vua - tôi, tôi tự thấy mình phải có nghĩa vụ với
vua; trong mối quan hệ vợ - chồng, vợ phải tự thấy khác biệt với chồng; trong mối quan
hệ trên - dưới phải đảm bảo tôn ti, trật tự; trong quan hệ nam - nữ phải gìn giữ phép tắc,
ranh giới. Trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc, quan điểm này giữ vị trí thống trị trong
một thời gian dài, là cơ sở đắc lực cho giai cấp thống trị để giáo dục đạo đức cho mọi
người, mà bộ phận chịu thiệt thòi nhất chính là phụ nữ.
Theo Khổng Tử, con đối với cha phải lấy chữ “hiếu” làm đầu. Cha đối với con
phải lấy “từ ái” làm trọng. Đạo hiếu của con đối với cha mẹ dù rất nhiều mặt nhưng cốt
lõi phải ở “tâm thành kính”. Một hôm Tử Du hỏi về đạo “hiếu”, Khổng Tử nói rằng,
người có hiếu trước hết phải nuôi cha mẹ. Nuôi thì phải kính, chứ không kính thì không
phải hiếu “Đời nay hễ thấy ai nuôi được cha mẹ thì người ta khen là có hiếu. Nhưng loài
thú vật như chó, ngựa, người ta cũng nuôi được vậy. Cho nên, nuôi cha mẹ mà chẳng
kính trọng thì có khác gì nuôi thú vật đâu. (Kim chi hiếu giã; thị vị năng dưỡng, chí ư
khuyển mã, giai năng hữu dưỡng, bất kính hà dĩ biệt hồ) (Luận ngữ, vi chính, VII) [10].
Khi cha mẹ còn, không bao giờ làm điều gì để cho cha mẹ buồn. Bởi vậy, không
nên đi đâu xa mà có đi xa thì phải nói cho cha mẹ biết chỗ đi, để cha mẹ khỏi lo và nhỡ
có việc gì có thể tìm gọi được (Phụ mẫu tại, bất viễn du, du tất hữu phương) (Luận ngữ,
lý nhân, IV) [10].
Sách luận ngữ chép rằng, học trò hỏi đạo “hiếu”. Khổng Tử đáp lại rằng: “vô vi”.
Phàn Trì không hiểu rõ nghĩa hai chữ đó, hỏi lại thầy. Khổng Tử giải thích rõ sống thì lấy lễ
mà thờ, chết thì lấy lễ mà táng, lấy lễ mà tế (Sinh sự chi dĩ lễ, tử táng chi dĩ lễ, tế chi dĩ lễ)
(Luận ngữ, vi chính, II) [10].
Vậy sự vô vi đó là thờ cha mẹ cho đúng lễ. Lễ là hợp nghĩa lý, là vừa phải, chứ
không phải thái quá hay bất cập, miễn là “Xứng gia chi hữu vô” (vừa sức nhà nghèo, nhà
giàu mà làm cho phải lẽ thường) (Lễ ký: Đàn cung thương).
Có chỗ Khổng Tử lại nói rằng: lễ xa xỉ, thì thà rằng kiệm ước còn hơn, tang với nghi
văn quá, thì thà rằng thương buồn còn hơn (Lễ dữ kỳ xa giã, ninh kiệm: tang dữ kỳ dị giã,
ninh thích) - Luận ngữ: Bát dật, III) [10].
Theo Khổng Tử, người phụ nữ phải theo lễ để ngăn cấm đại dục. Khổng Tử, luôn
lấy tình cảm làm trọng, nhưng theo Khổng Tử tình cảm của người thường không có giới
hạn sẽ dẫn đến hư hỏng. Ông chủ trương dùng “Lễ” để ngăn giữ những điều xấu từ khi
chưa hình thành. Cái đại dục của người ta là việc ăn uống, trai, gái, bao giờ cũng có, cái
đại ố của người ta là ở sự chết chóc, nghèo khổ, bao giờ cũng có. Cho nên, dục ố là cái
mối lớn của tâm vậy, người ta dấu kín cái tâm không thể dò xét được… (ẩm thực, nam
nữ, nhân chi đại dục tồn yên, tử vong, bần khổ, nhân chi đại ố tồn yên. Cố dục, ố giã, tâm
chi đại đoan giã, nhân tàng kỳ tâm, bất khả trắc đạc giã, mỹ ác giai tại kỳ tâm, bất kiến kỳ
sắc giã. Dục nhất dĩ cùng chí, xả lễ hà dĩ tại) (Lễ ký, Lễ vận, IX) [10].
Vấn đề người phụ nữ trong Nho giáo không được bàn luận nhiều và không hệ
thống. Có thể nói, trung tâm của vấn đề này chính là phạm trù "Tam tòng", "Tứ đức". Nó
được coi là một chuẩn mực cơ bản để xây dựng người phụ nữ xưa.

1.2 Nội dung học thuyết “Tam tòng”, “ tứ đức”
Nho giáo được chia thành ba giai đoạn chính:
Nho nguyên thuỷ với đại biểu là: Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử; Hán Nho với
đại biểu là Đổng Trong Thư, Dương Hùng, Vương Sung; Tống Nho với đại biểu là Chu
Đôn Di, Trình Hạo, Trình Di, Chu Hy.
Học thuyết của Nho giáo chủ yếu bàn về các mối luân th ường đạo lý trong xã
hội. Phạm trù, “Tam tòng”, “Tứ đức” cũng nằm trong các mối luân thường đạo lý trong
xã hội. Qua mỗi thời đại khác nhau, Nho giáo nói chung, phạm trù "Tam tòng", "Tứ đức"
nói riêng có những sự biến đổi về nội dung và ảnh hưởng của nó đến tư tưởng, hành động
của người phụ nữ.
Vì vậy, trước hết chúng ta tìm hiểu “Tam tòng”, "Tứ đức" là gì?
1.2.1 “Tam tòng”, “Tứ đức” là gì?
“Tam tòng”: Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử, có nghãi là ở nhà theo
cha, xuất gia theo chồng, chồng chết theo con (trai trưởng).
“Tứ đức”: Công, dung, ngôn, hạnh.
Theo Từ điển Hán Việt:
Công: khéo léo
Dung: dáng mạo, gồm có:
+ Dung mạo: chỉ dáng điệu và sắc mặt
+ Dung sắc: chỉ dung mạo và nhan sắc
Ngôn: lời nói
Hạnh: chỉ nết na đức hạnh.
+ Hạnh còn là hạnh kiểm: nết na giữ gìn; hành vi theo mực thước.
Theo tác giả Lê Minh Viết trong tác phẩm "Gia đình và người phụ nữ" (Nhà xuất
bản Lao động, năm 2000), thì:
Công: có nghĩa là công việc, biết cách làm việc một cách có trí tuệ, có tỉ mỉ, có
rèn luyện đến điệu nghệ.
Dung: là dung nhan, dung mạo, nghĩa là dáng dấp thể hiện ra bên ngoài qua
gương mặt, qua dáng hình khi đi đứng, nói cười, ứng xử hoặc khi xử lý tình huống trong
cuộc sống.
Ngôn: vừa mang nghĩa "thuyết" tức là ý nghĩa, trí tuệ, vừa mang nghĩa "thoại"
tức lời ăn tiếng nói.
Hạnh: tức đức hạnh, phẩm giá.
Trong bài "Gia huấn ca" (Dạy con cái ăn ở cho có đức hạnh) có viết về đạo
“Tam tòng”, “Tứ đức” như sau:
Phận con gái ở cùng cha mẹ
Lòng phải chăm học khéo học khôn
Một mai xuất giá hồi môn
Phận bồ liễu giá trong như ngọc
Khéo là khéo bánh trong bánh lọc
Lại ngoan nghề dệt vóc may mền
Khôn là khôn lễ phải đường tin
Lại trọn đạo nâng khăn sửa túi
Không chẳng tưởng mưu lừa chước dối
Khéo chẳng khoe mẽ lịch triều trai
Xưa nay hầu dễ mấy ai
Miệng khôn tay khéo cho trai được nhờ
Phận làm gái nghe lời khéo khuyến
Lắng tai nghe truyện cổ mới nên
Hãy xem xưa những bậc dâu hiền
Kiêm tứ đức Công - Dung - Ngôn - Hạnh
Công là đủ mùi xôi, thức bánh
Nhiệm đặt thay đường chỉ mũi kim
Dung là nét mặt ngọc đoan trang
Không tha thướt không chiều lả lướt
Ngôn là lạy, trình, thưa, vâng, dạ
Hạnh là đường ngày thảo kính tin
Xưa nay mấy kẻ dâu hiền
Công - Dung - Ngôn - Hạnh là tiên phàm trần!

1.2.2. " Tam tòng", “Tứ đức” trong Nho giáo nguyên thuỷ
Khổng Tử - người sáng lập ra học thuyết Nho - nhà tư tưởng mở đường cho
Trung Quốc trong thời kỳ cổ đại. Như đã nói, thời đại của Khổng Tử là "Bá đạo" (đạo
của các nước chư hầu) đang nổi nên lấn át vương đạo (Đạo của Nhà Chu), trật tự, lễ
nghĩa Nhà Chu bị đảo lộn. Trước tình hình đó, Khổng Tử than rằng, vua không phải đạo
vua, tôi không phải đạo tôi, cha không phải đạo cha, con không phải đạo con. Đứng trên
lập trường của bộ phận cấp tiến trong tầng lớp quý tộc cũ, ông chủ trương lập lại kỷ
cương cũ của nhà Chu. Để thực hiện mục đích đó, ông xây dựng nội dung học thuyết:
Nhân - Lễ - Nghĩa - Chính danh - Hiếu đễ. Đây là những phạm trù linh hồn của học
thuyết Khổng Tử.
Để học thuyết của mình trở thành hiện thực, Khổng Tử tập trung xây dựng mẫu
người "Quân tử" với chủ trương "Đức trị". "Quân tử" là mẫu người lý tưởng để người đàn
ông trong xã hội phong kiến xưa phấn đấu và được Khổng Tử bàn đến rất nhiều. Còn về
phụ nữ, Khổng Tử cũng cho rằng họ là một lực lượng đông đảo để xây dựng xã hội, sự
ổn định trật tự của xã hội cũng phần nào phụ thuộc vào họ, nhưng do quan niệm bất bình
đẳng nam nữ nên hầu như ông không chú tâm vào việc xây dựng mẫu người phụ nữ cụ
thể cho xã hội đương thời. Có thể nói, " Tam tòng", “Tứ đức” là học thuyết cơ bản nhất
về phụ nữ của ông. Lý giải vấn đề này có một lôgíc nhất định. Vì người đàn ông được coi
trọng, được xem là trụ cột của gia đình, xã hội, người phụ nữ phải luôn phụ thuộc vào họ,
từ đó người phụ nữ không có vai trò độc lập. Khổng Tử chỉ tập trung vào việc xây dựng
những mẫu người nam giới. Nếu người đàn ông tu dưỡng đức tài trở thành những bậc:
quân tử, đại trượng phu hay thánh nhân thì tất yếu người phụ nữ phải đi vào khuôn phép.
Mặt khác, Khổng Tử luôn xem gia đình là một tế bào xã hội. Trong gia đình thì phụ nữ
lại là nhân tố sắp đặt, lo toan công việc… Trên cơ sở những quan điểm đó, Khổng Tử
đưa ra chuẩn mực về người phụ nữ (được viết trong sách "Quyển thượng" của Trần
Trọng Kim), người phụ nữ trước hết phải hiểu, làm theo “Tam tòng”
Tại gia tòng phụ
Xuất giá tòng phu
Phu tử tòng tử
Có nghĩa là, người phụ nữ khi còn ở nhà thì phải nghe theo cha, lấy chồng phải
theo chồng; chồng chết phải theo con, phải ở vậy "Tòng" con suốt đời, không được đi
bước nữa.
Phạm trù “Tứ đức”: Công - Dung - Ngôn - Hạnh.
Công chỉ sự khéo léo, đảm đang trong công việc gia đình, là nữ công gia chánh;
tề gia nội trợ.
Dung là vẻ đẹp hình thức, thể hiện dáng vẻ tự nhiên kết hợp với trang phục, tạo
nên sự đoan trang, thuỳ mị nói chung.
Ngôn chỉ lời ăn tiếng nói, chỉ sự lựa chọn từ ngữ tế nhị, kín đáo, nữ tính.
Hạnh chữ hạnh kiểm, đức hạnh, là lòng nhân ái, là sự tuân theo lễ nghĩa và hiếu
đễ với cha mẹ, anh em…
Trong bốn đức nêu trên, Khổng Tử nhấn mạnh đức "Hạnh". Theo ông, người
phụ nữ đạt đến đức "Hạnh" điều căn bản là phải có tấm lòng "hiếu" nhưng phải dựa trên
cơ sở "ái", "kính". Người có hiếu trước hết phải nuôi cha mẹ. Nuôi nhưng phải kính,
không kính là bất hiếu. Nuôi cha mẹ cốt ở sự thành kính, dẫu phải uống n ước lã, ăn gạo
xấu mà làm cho cha mẹ vui - đó là hiếu. Trong đạo hiếu, Khổng Tử nhấn mạnh hai điều
"Vô vi", "Vô cải". "Vô vi là cách đối nhân xử thế với cha mẹ trong hoàn cảnh bình
thường thờ cha mẹ không trái lễ. "Vô cải" là cách đối xử với cha mẹ trong hoàn cảnh
biến. Trong cảnh biến thì người con gái cũng không thay đổi cái đạo với cha mẹ. Hai điều
này Khổng tử muốn nhấn mạnh đến sự phục tùng, đến chữ "tòng" của người phụ nữ đối
với cha mẹ. Song, bên cạnh đó, ông lại có quan niệm rất tiến bộ khi cho rằng không phải
phục tùng cha mẹ một cách thụ động không phân biệt phải trái, lấy lễ nghĩa mà thờ cha
mẹ, không phải cha mẹ làm điều gì trái đạo cũng theo. Ông nói: thờ cha mẹ khi cha mẹ
làm điều gì lầm lỗi, con phải tìm cách nhẹ nhàng mà can ngăn, không cha mẹ không nghe
theo ý kiến của con thì lại kính mà không trái lễ, dẫu có phải điều đau đớn cũng không
oán giận (sự phụ mẫu cơ giáo, kiến chi bất tòng, hựu kính bất vi, tạo nhi bất oán).
Tuân Tử cho rằng người làm con hiếu có ba hạng:
“Người con hiếu sở dĩ có ba điều không theo mệnh cha. Theo mệnh thì cha mẹ
nguy, không theo mệnh thì cha mẹ yên, người hiếu tử không theo mệnh là hợp với đạo
trung. Theo mệnh thì cha mẹ nhục, không theo mệnh thì cha mẹ vinh, người hiếu tử
không theo mệnh là hợp với điều nghĩa. Theo mệnh là cầm thú, không theo mệnh thì làm
cho cha mẹ được vẻ vang, người hiếu tử không theo mệnh là kính cha mẹ. Cho nên, điều
đáng theo mà không theo là không phải đạo làm con, chưa nên theo mà đã theo, là không
hợp đạo trung. Biết rõ cái nghĩ đáng theo và không đáng theo mà lại hết sức cung kính,
trung tín, đoan xác, rồi cứ cẩn thận mà làm, thế gọi là đạo hiếu” (Tử - Đạo - XXIX) [10].
Như vậy, đạo “Tòng cha" là phải biết rõ điều phải trái, cái đáng làm và cái không đáng
làm. Nếu không, dẫu đức hạnh có tốt đến thế nào mà người con không biết dùng cho hợp
đạo lý thì cũng thành ra dở.
Còn Mạnh Tử thì cho rằng thông qua ngôn ngữ giao tiếp, qua lời ăn tiếng nói
hàng ngày có thể đánh giá được những hạng người khác nhau trong xã hội. Ông nói: “Nói
ít thì dễ dàng mà rõ rệt, nghị luận có khuôn phép không phóng túng, như kéo thẳng cái
dây - ấy là trí của kẻ sỹ và quân tử”; “ Lời nói thì siểm, việc làm thì trái với lời nói, ấy là trí
của tiểu nhân”; “Thoắng thỉnh, bộp chộp mà không có thống loại; kỳ quặc, viển vông mà
không dùng được; gãy gọn, nhanh nhảu, tinh tường mà không vụ lấy thiết thực, không kể
đến phải trái, không bàn đến điều cong, điều thẳng, chủ ý chỉ kỳ lấy tranh thắng với
người ta, ấy là cái trí của đứa phu dịch vậy” (Tính ác, XXIII).

1.2.3. " Tam tòng", “Tứ đức” trong Hán Nho
Từ thời Mạnh Tử trở đi Nho giáo tồn tại ngang với Lão giáo, Mặc giáo, đến cuối
thời Chiến Quốc, Nho giáo bước vào giai đoạn suy tàn. Đến thời Tây Hán, Hán Nho dần
dần thịnh và chiếm vị trí độc tôn.
Năm 221 TCN nhà Tần tiêu diệt Tề, kết thúc cục diện chiến quốc. Đất nước
Trung Hoa lần đầu tiên được thống nhất. Nhưng sự thống nhất của nhà Tần dựa trên bạo
lực, cơ sở kinh tế xã hội phong kiến còn non yếu, chính trị tàn bạo, văn hoá phản động,
khởi nghĩa của nhân dân nổ ra khắp nơi. Lưu Bang giành được chính quyền lập ra nhà
Hán. Trong bối cảnh đó xuất hiện nhà triết học duy tâm nổi tiếng: Đổng Trọng Thư (180
- 105 Trước Công nguyên). Dưới danh nghĩa tiếp tục tư tưởng của Nho giáo nhưng trên
thực tế Đổng Trọng Thư đã tiếp thu khuyếch trương những yếu tố duy tâm, thần bí trong
học thuyết của Khổng Tử. Học thuyết này được coi là hệ tư tưởng chính thống, là khuôn
mẫu đạo đức xã hội cho các triều đại phong kiến Trung Quốc.
Tư tưởng triết học và chính trị của ông thể hiện mục đích phục vụ vương quyền
của chế độ chuyên chế phong kiến. Đổng Trọng Thư cho rằng, giữa người với người có
ba mối quan hệ cơ bản: vua tôi, cha con, vợ chồng. Ông đề cập đến phạm trù "Tam tòng",
“Tứ đức” nhưng đã tước đi những yếu tố nhân văn, nhân ái, tiến bộ của Khổng Tử, thay
vào đó là quan niệm nghiệt ngã - một quy tắc đạo đức phi nghĩa lý:
"Vua bảo tôi chết, tôi phải chết, nếu không mắc tội bất trung, cha bảo con chết,
con phải chết, nếu không mắc tội bất hiếu".
(Quân xử thần tử, thần bất tử, bất trung.
Phu xử tử vong, tử bất vong, bất hiếu)
Hay chồng nói, vợ tuyệt đối phải nghe theo, dù sai, dù đúng, người phụ nữ trong
gia đình không có quyền tham gia hay phản kháng.
Như vậy, đạo lý làm người đã trở thành quy định khắt khe, bề tôi phải trung với
vua, con phải hiếu với cha mẹ, vợ phải giữ đạo tòng với chồng. Từ đó dẫn đến một lôgíc:
Bề trên là chân lý, là tuyệt đối; bề dưới phải phục tùng, người phụ nữ phải phục tùng một
cách tuyệt đối với cha và chồng.

1.2.4. Mối quan hệ "Tam tòng", "Tứ đức"
"Tam tòng" và "Tứ đức" là hai phạm trù cơ bản, là chuẩn mực đạo đức để xây
dựng mẫu người phụ nữ phong kiến của Nho giáo. Giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ,
không thể tách rời.
Điểm chung giữa hai phạm trù này đều là những quy tắc, lễ nghĩa, chuẩn mực
bắt buộc đối với người phụ nữ. Cả hai đều được giai cấp thống trị phong kiến sử dụng
ngày một triệt để như một công cụ đắc lực để giáo hoá người phụ nữ với mục đích: ổn
định xã hội, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị và của người đàn ông.
Tuy nhiên, giữa chúng cũng có nét khác biệt ở phạm vi, đối tượng đề cập. "Tam
tòng" chỉ mối quan hệ giữa người phụ nữ với nam giới trong gia đình và ngoài xã hội, đó
là: cha, chồng, con trai, đề cao sự phục tùng một chiều, sự chung thuỷ của họ đối với
người đàn ông. Còn “Tứ đức” chú trọng vào sự tự tu dưỡng của chính bản thân phụ nữ. Tu
dưỡng Công - Dung - Ngôn - Hạnh để đạt được "Tam tòng". "Tứ đức" là điều kiện để thực
hiện tốt đạo tòng cha, tòng chồng, tòng con. Ngược lại “Tam tòng” chứng minh cho “Tứ
đức”, cho phẩm hạnh của người phụ nữ.
Trong bản thân phạm trù “Tứ đức” cũng có mối quan hệ với nhau. Đó là mối
quan hệ giữa nội dung và hình thức. Hạnh là nội dung. Công, Dung, Ngôn là hình thức.
Chúng bổ sung cho nhau, thể hiện thông qua nhau. Như vậy, Nho giáo đòi hỏi ở người
phụ nữ vẻ đẹp toàn diện theo một khuôn mẫu nhất định. Sâu xa hơn, là đòi hỏi sự toàn
tâm, toàn ý, sự hy sinh hết mình đối với nam giới.
Khi hiểu được mối quan hệ giữa các phạm trù, chúng ta tránh hiểu chúng một
cách rời rạc hoặc tuyệt đối hoá một phạm trù nào và có thái độ khách quan, biện
chứng khi xem xét sự ảnh hưởng của nó đối với người phụ nữ Việt Nam.
Như vậy, Nho giáo có bước thăng trầm trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, học
thuyết " Tam tòng", “Tứ đức” không nằm ngoài bước thăng trầm đó. Có lúc nó chi phối
vận mệnh người phụ nữ Việt Nam; có lúc lại mờ nhạt; có mặt tích cực, có điều hạn chế.
Nó đi vào đời sống tư tưởng của nhân dân Việt Nam, đã ăn sâu bén rễ từ rất lâu. Vậy sự
ảnh hưởng của nó như thế nào đối với phụ nữ Việt Nam ?

1.3. Học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” ở Việt Nam
1.3.1. Vài nét về sự du nhập của Nho giáo vào Việt Nam
Vị trí của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam là một vấn đề có ý nghĩa
phương pháp luận quan trọng đối với việc nghiên cứu truyền thống tư tưởng của dân tộc
cũng như sự ảnh hưởng của nó đối với người dân Việt Nam.
Đạo Nho được truyền bá vào Việt Nam không bằng con đường giao lưu văn hoá;
cũng không bằng con đường tìm đến của người bản xứ mà bằng con đường xâm lược của
phong kiến phương Bắc vào thế kỷ thứ II Sau Công nguyên (tức vào thời Tây Hán). Sự
kiện này được đánh dấu bằng việc thái thú Giao Chỉ - Tích Quang lấy nghĩa dạy dân;
Thái Thú Cửu Chân - Nhâm Diên lấy lễ dạy dân. Hai Thái thú đó dựng nhà dạy dân bằng
lễ nghĩa, văn phong Nho giáo của đất Lĩnh Nam bắt đầu từ đó. Nho học thời kỳ đầu có lẽ
là Nho Khổng Mạnh và Hán nho. Cùng với Đạo Lão, Đạo Phật, Đạo Nho cũng là công cụ
của giai cấp phong kiến tiến hành đồng hoá, thống trị lâu dài dân tộc Việt Nam. Sự áp đặt
đó mâu thuẫn gay gắt với thế giới quan chất phát, với truyền thống cộng đồng và ý thức
độc lập tự chủ của người Việt Nam. Vì vậy, bên cạnh việc chống áp bức của bọn xâm
lược, người Việt còn phải chịu sự thống trị về mặt tư tưởng. Nhìn tổng thể thời Bắc thuộc
(1117 năm) phong kiến phương Bắc ra sức truyền bá đạo Nho nhưng kết quả thu được
không nhiều. Nho ít đi vào xã hội bản xứ, xã hội lúc bấy giờ chưa phải là miếng đất để
đạo Nho ăn sâu bén rễ. Nho giáo gắn liền với kẻ thù xâm lược, hơn nữa rất khó học vì
phải biết chữ Hán, còn Phật giáo thì bình dị, đứng về phía quần chúng đau khổ nên các
triều đại đầu tiên của Việt Nam độc lập, Nho thật xa lạ, Phật giáo thì được tin dùng.
Nhưng tình hình đó thay đổi khi người Việt giành được chính quyền, dân tộc
Việt Nam bước vào thời kỳ xây dựng lại đất nước. Xây dựng kinh tế phải gắn liền với
việc xây dựng về văn hoá - tư tưởng và phòng thủ đất nước. Một vấn đề đặt ra đối với
chính quyền mới: tiếp tục giữ đạo Nho cùng đạo Phật, đạo Lão hay xây dựng một học
thuyết hoàn toàn mới. Nhưng một điều có tính quy luật là xây dựng một học thuyết mới
phải dựa trên những tiền đề tư tưởng của thời đại, mà tiền đề lúc đó đã có trong lịch sử tư
tưởng Việt Nam. Hơn nữa, Nho giáo lại là quan điểm, công cụ của giai cấp thống trị
phong kiến, phục vụ đắc lực cho mục đích duy trì trật tự xã hội, củng cố địa vị của giai
cấp thống trị, vì vậy chính quyền người Việt đương thời tiếp tục truyền bá đạo Nho.
Triều Lý (1010 - 1225) cùng với việc tôn sùng đạo Phật đã lập văn miếu thờ
Khổng Tử (1070); tổ chức thi tam giáo (1074) để chọn hiền tài; lập Quốc Tử Giám -
trường đại học đầu tiên của Việt Nam.
Thời Trần bắt đầu từ năm 1267, nho sĩ được nắm quyền binh. Đó là bước ngoặt
lớn đối với nho sĩ nước ta. Cuối Trần, xu thế Tống Nho đã thể hiện khá rõ ở Chu Văn An,
Trương Hán Siêu, Trần Nguyên Đán.
Thời Lê là thời kỳ đạo trị nước yên dân của Nho giáo có tính xuyên suốt, chi
phối mọi hoạt động chính trị, xã hội. Người đương thời đặc biệt quan tâm đến các khái
niệm đạo đức như "Trung, hiếu", "lễ nghĩa", … Những quan điểm đó vừa thuấm nhuần
chủ nghĩa yêu nước, vừa mang sắc thái đạo Nho - đây là nét đặc sắc trong tư tưởng dân
tộc Việt Nam. Điều này cũng gây ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, số phận những người
phụ nữ Việt Nam.
Thời Lê - đặc biệt thời Lê Thánh Tông (1260 - 1497) Đạo Nho đạt đến điểm cực
thịnh. Điều đó thể hiện ở tổ chức nhà nước, pháp luật, các chính sách về giáo dục, khoa
cử… Nho giáo từ chỗ mới bắt đầu chiếm ưu thế hơn so với Phật giáo ở thời kỳ trước, giai
đoạn này nó đã giữ vị trí độc tôn, chi phối toàn bộ tư tưởng xã hội, chấm dứt thời kỳ Tam
giáo. Từ đó, Nho giáo thâm nhập vào xã hội Việt Nam ngày càng sâu đậm, trên nhiều
lĩnh vực: tư tưởng, văn hoá, phong tục tập quán…Nho giáo thời này là Tống nho vì Tứ
thư (Luận ngữ, Mạnh tử, Trung dung, là thuộc đời Tống) Ngũ kinh (Dịch, Thi, Thư, Lễ,
Xuân Thu) sang Việt Nam và được dùng vào thi cử. Trong số những nhà tư tưởng yêu
nước của nửa đầu thế kỷ XV thì Nguyễn Trãi là người xuất sắc nhất. Tư tưởng về con người của
ông được bộc lộ một cách sâu sắc trong tư tưởng nhân nghĩa - đạo làm người. Ông là người
thấu đạt những nguyên tắc đạo đức của Nho giáo.
Chữ học ngày xưa quên hết dạng
Chẳng quên có một chữ cương thường.
(Nguyễn Trãi)
Sang thế kỷ XVI - XVII, một thế kỷ mà xã hội Việt Nam có nhiều diễn biến phức
tạp. Quan niệm về nhân sinh quan thời kỳ này không giống nh ư các giai đoạn trước. Nho
giáo ở Việt Nam không chỉ bàn đến vấn đề đạo đức mà bàn nhiều đến mối quan giữa hệ
linh hồn với thể xác, thế giới con người với thế giới khác… Các luận điểm đó về cơ bản
xuất phát từ quan niệm của Nho giáo về số phận con người, nhưng nội dung thì vượt xa
hơn tính khuôn mẫu của nó.
Vào thế kỷ XVIII - thế kỷ đánh dấu nhiều sự kiện nổi bật, đặc biệt là những biến
động về chính trị, tư tưởng. Thời kỳ này Nho giáo được đề cao nhưng không tách rời
Phật giáo, Đạo giáo, giữa chúng có sự nhất thể hoá. Hiện tượng "Tam giáo đồng nguyên"
trên cái nền tư tưởng chi phối của Nho giáo đang là xu hướng lớn thời bấy giờ và nó tác
động mạnh mẽ, sâu sắc tới các bình diện tư tưởng. Về đánh giá con người thế kỷ XVIII
thì Nho giáo vẫn là cơ sở nền tảng cho các chuẩn mực đạo đức đối với con người Việt
Nam, phụ nữ Việt Nam. Các vấn đề "Trung, Hiếu, Nhân, Nghĩa"…vẫn đứng hàng đầu và
là các yếu tố quan trọng nhất trong ý thức đạo đức của cá nhân và xã hội. Các nhà tư
tưởng đương thời thậm chí đã nâng những vấn đề có tính chất luân lý, đạo đức lên bình
diện chính trị, xã hội. Họ chủ trương theo đường lối "Đức trị", lấy nhân nghĩa, đạo đức
làm cơ sở cho việc duy trì, ổn định của quốc gia đất nước. Đại biểu tư tưởng của thế kỷ
này là Lê Quý Đôn. Đường lối trị nước theo ông phải là kết hợp giữ "Đức trị" và "Pháp
trị". Đây là khuynh hướng tư tưởng tiến bộ, có nhiều điểm mới mẻ. Khuynh hướng này
đã vượt ra khỏi giới hạn tác động chủ yếu của Nho giáo.
Thế kỷ XIX, nhà Nguyễn lật đổ chính quyền Tây Sơn giành quyền thống trị, lập
triều Nguyễn. Đây cũng là thời kỳ chiến tranh liên miên, kinh tế trì trệ, đời sống nhân dân
cực khổ. Để duy trì bộ máy thống trị phong kiến, nhà Nguyễn đã sử dụng Nho giáo như
một công cụ đắc lực. Nhà Nguyễn chủ trương độc tôn Nho giáo, nhưng lại gặp trở ngại
và sự thâm nhập ngày càng mạnh mẽ của Thiên chúa giáo. Vì vậy, hiện tượng phê phán
Nho giáo đã xuất hiện trong thời kỳ này. Năm 1858 - Việt Nam rơi vào tay thực dân
Pháp, Nho học thời kỳ này là phương tiện thể hiện lòng yêu nước, hướng nội của các nhà
nho như: Nguyễn Đình Chiểu, Phan Đình Phùng…Thơ văn của các ông sục sôi một tinh
thần chiến đấu cứu nước. Nhưng sự kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước và Nho học để thực
hiện giải phóng dân tộc trong lúc này không thể đi đến thành công. Nho học đã đi hết một
chặng đường dài lịch sử nước ta, từ thời Bà Trưng, Bà Triệu, Đinh, Lê, Trần…Trên
chặng đường đó, Nho giáo đã gây ảnh hưởng rất sâu đậm đến tư tưởng dân tộc Việt Nam.
Sự ảnh hưởng đó cũng thăng trầm, có lúc nó giữ vị trí độc tôn, đóng vai trò thúc đẩy, có
lúc nó bất lực, kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội và con người Việt Nam, đặc biệt là
phụ nữ. Dù thúc đẩy hay kìm hãm thì nó đều góp phần làm nên truyền thống tư tưởng
văn hoá dân tộc Việt Nam; góp phần xây dựng người phụ nữ Việt Nam. Điều đáng chú ý
là ở Việt Nam trong suốt thời kỳ phong kiến mặc dù Nho giáo chiếm vị trí quan trọng
trong đời sống tinh thần, tư tưởng, nhưng chưa bao giờ Nho giáo là rập khuôn, thuần tuý
như trên quê hương đã sản sinh ra nó, mà nó mang màu sắc Việt Nam đậm nét.
Ngày nay, chúng ta lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền
tảng cho sự nghiệp xây dựng đất nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội. Nho học không còn giữ
vị trí chi phối nhưng ảnh hưởng của nó trong tư tưởng của quần chúng, trong những
phong tục tập quán, trong nếp nghĩ, cách làm của người dân Việt vẫn tồn tại. Cụ thể là
vẫn còn ảnh hưởng của quan niệm trọng nam, khinh nữ, của thuyết “Tam tòng”, “Tứ
đức” đối với người phụ nữ.
Xuất phát từ những cơ sở trên, nghiên cứu ảnh hưởng của phạm trù 'Tam tòng",
“Tứ đức” đối với người phụ nữ Việt Nam ngày nay chúng ta sẽ có cái nhìn tổng thể, thái
độ khách quan để đánh giá về giá trị cũng như hạn chế của nó.
1.3.2. Điều kiện để học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” du nhập và tồn tại ở Việt
Nam
Nhìn về sự phát triển của dân tộc, chúng ta thấy mỗi thời kỳ lịch sử đều có một
cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội làm nền tảng cho sự vận động và phát triển của tư tưởng.
Nhìn xuyên suốt các triều đại phong kiến cho đến trước Cách mạng Tháng Tám, xã hội
Việt Nam có những đặc điểm cơ bản khiến Nho giáo tồn tại.
Trong tác phẩm "Sự thống trị của Anh ở ấn Độ", Mác đã chỉ ra điểm đặc trưng
của xã hội ấn Độ và phương Đông là xã hội nông nghiệp với công xã nông thôn, chế độ
đem lại cho mỗi làng xã một cuộc sống biệt lập. Công xã này tổ chức theo lối gia đình tự
cung, tự cấp, bị trói buộc bởi những quy tắc cổ truyền, từ đó làm hạn chế con người trong
những khuôn khổ chật hẹp. Xã hội truyền thống đó mang tính chất thụ động, quân bình ít
thay đổi, nó kéo dài từ những thời kỳ hết sức xa xưa cho đến thế kỷ XIX. Chính xã hội
"bất động”, hay "tĩnh" và sự lưu giữ những quy tắc cổ truyền, những quan niệm, những
hủ tục ở Việt Nam là mảnh đất cho Nho giáo tồn tại.
ở Việt Nam trước kia, ngay cả thời kỳ hưng thịnh nhất thì nền kinh tế phong kiến
chưa bao giờ vượt qua khỏi khuôn khổ của một nền sản xuất nhỏ, kinh tế lạc hậu, trình độ
phát triển của xã hội còn thấp, khoa học tự nhiên chưa phát triển, sự tiếp thu tôn giáo còn
hạn hẹp, chỉ thông qua quân xâm lược và một số chính sách ngoại nhập. Chính vì thế sự
tiếp nhận đạo Nho mới chủ yếu trên một số mặt, khía cạnh, quan điểm và không có hệ
thống.
Một vấn đề nổi bật nhất trong lịch sử Việt Nam là một nước liên tục phải đối phó
với quân xâm lược, bởi vậy việc giành độc lập, bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ thường trực
hàng đầu. Điều đó được thể hiện qua những cuộc khởi nghĩa chống giặc ngoại xâm của
dân tộc như: khởi nghĩa Hai Bà Trưng vào những năm 40 - 43; khởi nghĩa Bà Triệu vào
năm 248; khởi nghĩa Lý Bí vào năm 542 chống nhà Lương; khởi nghĩa Lý Tự Tiên (687);
khởi nghĩa Mai Thúc Loan (722); khởi nghĩa Phùng Hưng, Khúc Thừa Dụ chống giặc
Đường; kh ởi nghĩa của D ương Đ ình Ngh ệ (931 - 9 38) ch ống quân Nam Hán; khởi
nghĩa Lê Hoàn (981) hai lần chống quân Tống; b a l ần khởi nghĩa chống quân Nguyên
- M ông của Nhà Trần (1257 - 1 287); 30 năm chống giặc Minh của Lê Lợi (1400 -
1407); phong trào Tây Sơn (1771 - 1784) chống giặc Xiêm, Mãn Thanh. Vì vậy, vấn đề
độc lập dân tộc, chủ quyền đất nước luôn được đặt lên hàng đầu. Chính điều đó làm cho
tư tưởng yêu nước thương nòi ở người Việt Nam sớm hình thành và mang tính đặc thù.
Con người Việt Nam ít quan tâm đến vấn đề "bản chất con người", "mối quan hệ giữa
linh hồn và thể xác"… mà quan tâm nhiều đến số phận con người, luân lý đạo đức, đạo
làm người, cách đối nhân, xử thế, về vị trí vai trò của các cá nhân trong gia đình, xã hội.
Mặt khác, sự tồn tại lâu dài và bền vững của chế độ phong kiến Việt Nam cũng là
một nguyên nhân khiến cho Nho giáo tồn tại và ảnh hưởng sâu sắc đến người phụ nữ. Vì
Nho giáo được xây dựng trên lập trường của giai cấp quý tộc, thị tộc với mục đích xây
dựng những con người phục vụ cho giai cấp phong kiến. Giai cấp phong kiến Việt Nam đã
sử dụng Nho giáo như một công cụ đắc lực nhất bảo vệ quyền lợi của mình.
Ngoài những nguyên nhân khách quan trên, một nguyên nhân khiến Nho giáo còn ảnh
hưởng đến xã hội, phụ nữ Việt Nam ngày nay nằm ở chính bản thân Nho giáo. Song song với
những yếu tố hạn chế, tiêu cực thậm chí phản động, ngu dân thì Nho giáo vẫn có những nét
thâm thuý, những giá trị tích cực của nó. Vì vậy, nó đi vào lòng người dân Việt Nam và để lại
dấu ấn trong tư tưởng, phong tục tập quán… rất sâu sắc.
Lịch sử cho chúng ta thấy, nhiều khi tồn tại xã hội đã mất đi nhưng ý thức xã
hội do nó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng. Điều này được thể hiện rõ nét trong những quan
niệm truyền thống, tập quán, tâm lý… Lênin cho rằng sức mạnh của tập quán được tạo
ra qua nhiều thế kỷ có một sức mạnh ghê gớm. Việt Nam đã đánh đổ chế độ phong
kiến, đánh đuổi giặc ngoại xâm, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Từ n ăm 1986 thực hiện
đổi mới cho đến nay, xã hội có nhiều biến động lớn lao, nhưng ảnh hưởng của Nho
giáo nói chung và “Tam tòng”, “Tứ đức” nói riêng vẫn là điều khiến chúng ta trăn trở.
1.3.3. Nội dung học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” ở Việt Nam
Bắt đầu một giai đoạn mới của lịch sử, người ta phải xây dựng lại cả cơ sở hạ
tầng và kiến trúc thượng tầng. Trong công cuộc đó, vấn đề xây dựng con người là vấn đề
quan trọng hàng đầu. Với Việt Nam, sau một nghìn năm đô hộ của phong kiến phương
Bắc, đã bắt tay vào xây dựng đất nước độc lập, tự chủ. Để giữ vững vị trí thống trị của
mình, vấn đề đầu tiên mà giai cấp phong kiến Việt Nam đặt ra là xây dựng con người
phục vụ cho chế độ phong kiến Việt Nam độc lập. Để thực hiện điều này, giai cấp phong
kiến Việt Nam đã sử dụng Nho giáo làm hệ tư tưởng thống trị của xã hội, làm học thuyết
để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị, làm công cụ giáo huấn dân sinh, lấy thuyết
“Tam tòng”, “Tứ đức” làm chuẩn mực cho phụ nữ noi theo. Đây là điều kiện cơ bản nhất
cho sự tồn tại của Nho giáo nói chung, học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” nói riêng. Tuy
nhiên, điều kiện này lại chịu sự tác động của những yếu tố mang tính đặc thù. “Tam
tòng”, “Tứ đức” được tiếp nhận, vận dụng một cách sáng tạo chứ không phải bê nguyên
xi nội dung như trong Nho giáo của Trung Quốc.
Nho giáo vào Việt Nam và đã mang một màu sắc riêng của dân tộc. Theo giáo
sư Trần Văn Đoàn, Nho Việt đã tinh giản Nho giáo Trung Quốc thành một loại hình ý
thức đặc thù. Nho Việt chỉ lấy một phần có giá trị thực dụng để bảo vệ Tổ quốc khỏi ách
ngoại xâm, hoặc gắn kết với quyền lực của kẻ thống trị. Theo giáo sư Phan Đại Doãn các
sĩ phu Việt Nam thường "Giản yếu", "lược luận", phần lớn tiếp nhận những luân lý đạo
đức cơ bản của Nho giáo để áp dụng vào công cuộc xây dựng gia đình và cộng đồng.
Theo phó giáo sư Nguyễn Hùng Hậu, về đại thể, chủ yếu Nho Việt đi vào những vấn đề
cấp bách thiết thực do đời sống xã hội đặt ra. Khuynh hướng chủ đạo này có cái hay là
lược bỏ những phần rối rắm, phức tạp; nhưng vì thế nó cũng lược bỏ những chỗ thâm sâu
vi tế; làm mất tính hệ thống, thiếu cơ sở lý luận, tính nhất quán, thiếu sự chặt chẽ, lôgíc.
Điều này nói lên tính thực tế của người Việt Nam.
Mặt khác, nhân dân Việt Nam có truyền thống tôn trọng phụ nữ. Trong buổi bình
minh của lịch sử dân tộc nào cũng trải qua thời kỳ mẫu hệ và chế độ mẫu quyền, trong đó,
phụ nữ làm chủ gia đình, dòng họ, phụ nữ có vai trò lớn lao trong đời sống kinh tế, trong sinh
hoạt xã hội cũng như tinh thần. Mỗi người dân Việt Nam đều ghi nhớ một huyền thoại tổ
tiên, đó là: mẹ Âu Cơ, cha Lạc Long Quân là những người khai sáng ra lịch sử dân tộc. Mẹ
đã đẻ ra 100 trứng, nở thành 100 chàng trai tuấn tú.
Mẹ đem lên ở Tản Viên
Sửa sang giềng mối, giữ gìn quy mô
Bao nhiêu đồi núi đống gò
Luỹ thành bày đặt, cõi bờ chia phôi.
(Thiên Nam Ngữ Lục) [33, tr.9].
Còn thời vua Hùng, nàng Tiên Dung đã chủ động làm bạn trăm năm của Chử
Đồng Tử sau cuộc gặp tình cờ trên bãi Màn Trò (Khoái Châu - Hải Hưng hiện nay).
Trong dân gian, sử cũ có ghi: Trước Công nguyên, tháng 8, mùa thu, dân Lạc
Việt mở hội vui, trai gái cùng nhau gặp gỡ hát giao duyên" ưng ý nhau thì lấy, cha mẹ
không ngăn cấm" (Hán thư) [33, tr.11].
Trong truyền thuyết "Trầu cau" kể về nhà họ Lưu có người con gái, thấy hai anh
em Tân, Lang đem lòng yêu mến muốn kết làm vợ chồng. Nàng bày ra cách thử (so đũa
để trên mâm) xem ai là anh, ai là em, rồi xin với cha mẹ làm vợ người anh.
Như vậy, sử, truyện…đều có những chi tiết phản ánh vai trò chủ động của người
phụ nữ trong hôn nhân thời cổ.
Thời kỳ chuyển từ mẫu hệ sang phụ hệ, suốt thời kỳ phong kiến và mãi về sau
này, xã hội Việt Nam đã thừa hưởng và bảo lưu truyền thống tốt đẹp: "Tôn trọng vai trò
của người phụ nữ". Truyền thống này đã trở thành đạo lý khiến cho giai cấp phong kiến
Việt Nam không thể không công nhận luật pháp nhà Lê có một số điều khoản liên quan
đến phụ nữ mà các triều đại phong kiến Trung Hoa không có. Sau khi Lê Lợi lên ngôi,
năm 1429 ông ban hành phép quân điền (lấy ruộng công của làng xã định kỳ phân phối
cho mọi thành viên trong làng xã), từ thê thiếp của các quan viên đến các bà góa, vợ con
của những người phạm tội, đều được chia ruộng công… Đến luật Hồng Đức năm 1483 đã
quy định con gái được hưởng quyền chia tài sản sở hữu của gia đình bình đẳng như con
trai; khi đi lấy chồng, phần tài sản này vẫn là của riêng người vợ, không bị nhập vào tài
sản của nhà chồng. Điều đó cho phép người vợ có quyền tự do nhất định trong gia đình
nhà chồng. Gia đình nào không có con trai thừa tự thì người con gái được hưởng thừa kế
ruộng, hương hoả. Về lĩnh vực hôn nhân thì trong một số trường hợp phụ nữ được quyền
ưu tiên: Con gái đã đính hôn chưa làm lễ cưới, nếu chẳng may người con trai bị phạm tội,
bị tàn tật, bị phá sản, người phụ nữ có quyền từ hôn bằng cách trả lại đồ sính lễ; ngược
lại, người con gái bị tàn tật, bị phạm tội thì người con trai không có quyền từ hôn.
Như vậy, truyền thống tôn trọng phụ nữ của dân tộc Việt Nam không chỉ là đạo
lý mà còn được Nhà nước phong kiến hợp pháp hoá. Điều này khiến cho nội dung của
học thuyết "Tam tòng", "Tứ đức" không còn quá khắt khe hay ép buộc mà khiến cho
người phụ nữ tự nguyện hành động theo "Tam tòng", "Tứ đức".
Tuy nhiên, đồng hành với truyền thống tốt đẹp trên là những quan niệm lạc hậu,
cổ hủ mà giai cấp phong kiến Việt Nam muốn duy trì để phục vụ cho mục đích của mình.
Những quan niệm, phong tục này có ảnh hưởng không nhỏ đến sự tồn tại của học thuyết
“Tam tòng”, “Tứ đức” trong xã hội Việt Nam. Ví dụ như: tư tưởng "Trai năm thế bảy
thiếp, gái chính chuyên chỉ có một chồng", "Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô" (một trai
cho là có, mười gái vẫn bằng không), "Phụ nhân nan hoá" (đàn bà khó dạy), "nam tôn, nữ
ti" (đàn ông là trọng, đàn bà thấp kém), "nam ngoại, nữ nội" (việc đàn ông là xã hội, đàn
bà lo việc nhà)… Những quan niệm này không phải do vốn có của mình mà do ảnh
hưởng của Nho giáo. Xã hội phong kiến Việt Nam còn công nhận những tệ nạn xã hội
như: Tảo hôn, cưỡng hôn, đa thê, thủ tiết … Trong luật của nhà Lê còn quy định trong
bảy lý do cho phép người chồng bỏ vợ đó là vợ phạm vào tội "lắm lời". Những quan
niệm, phong tục đó được xã hội phong kiến duy trì suốt trong quá trình tồn tại và nó thấm
vào trong tư tưởng của người dân Việt Nam, không chỉ đối với phụ nữ mà còn đối với cả
giới mày râu.
Tất cả những điều nêu trên là điều kiện khiến cho học thuyết “Tam tòng”, “Tứ
đức” mang những nội dung mới, rất Việt Nam. "Tam tòng", "Tứ đức" trong Nho giáo vào
Việt nam và thăng trầm theo lịch sử của dân tộc. Nó không chỉ là hình thức, lý luận mà
nó ăn sâu bén rễ vào đời sống, vào tư tưởng của người dân đất Việt.
Chương 2
Thực trạng ảnh hưởng của học thuyết
“Tam tòng”, “Tứ đức” đối với người phụ nữ
việt nam ngày nay


2.1. Thực trạng ảnh hưởng của “Tam tòng” đối với người phụ nữ Việt Nam
ngày nay
Giai đoạn từ phong kiến Việt Nam độc lập đến 1945.
Từ khi bước lên vũ đài lịch sử, giai cấp phong kiến Việt Nam rất coi trọng vấn đề
gia đình và xây dựng gia đình người Việt như thế nào. Bởi trong xã hội phong kiến Việt
Nam với nền sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp, mỗi gia đình là một đơn vị sản xuất khép
kín … nên trách nhiệm của gia đình đối với việc truyền thụ kinh nghiệm, giáo dục, văn
hoá là rất lớn. Nguyên tắc tôn ti trật tự được giai cấp phong kiến sử dụng triệt để trong
việc phân định các mối quan hệ. Đẳng cấp trong gia đình có liên quan chặt chẽ đến đẳng
cấp ngoài xã hội.
Giai cấp phong kiến Việt Nam chủ trương duy trì đạo “Tam tòng” trong xã hội:
"Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử".
Trong Nho giáo nguyên thuỷ của Trung Hoa chỉ nói đến mối quan hệ cha - con.
Cha đặt đâu con ngồi đó. Nhưng ở Việt Nam lại được đề cập dưới góc độ: cha mẹ - con
cái: "cha mẹ đặt đâu, con ngồi đó". ở vị trí người con (đặc biệt là con gái) phải luôn nghe
theo sự dạy bảo, ý kiến, những quyết định… của cha mẹ. Trong quan hệ vợ - chồng,
người chồng có quyền lớn hơn người vợ trong mọi lĩnh vực; giữa những người con với
nhau thì con trai có quyền, có lợi hơn người con gái: "con gái là con người ta", "con gái
cái bòn". Những người nam giới có quyền lớn hơn chưa hẳn do họ có tài năng, đức độ
cao hơn mà cái quyền đó là do địa vị làm chồng, làm cha, làm người đàn ông đem lại.
Điều này phục vụ đắc lực cho mục đích của giai cấp lãnh đạo xã hội phong kiến: đảm bảo
tôn ti, trật tự thuận theo một chiều từ trên xuống, từ trong gia đình ra ngoài xã hội.
"Tại gia tòng phụ": Người con gái chưa lấy chồng thì phải nghe, theo, tuân phục
cha mẹ. Đạo tòng được xã hội phong kiến vận dụng với xu hướng tiêu cực đó là tòng một
chiều, thụ động; cha mẹ bảo sao, con nghe vậy, dù đúng, dù sai. Nếu thấy cha mẹ sai mà
cãi lại hoặc làm trái lời là bất hiếu. Trong hiện thực cuộc sống, có nhiều người cha không
giữ đúng đạo làm cha, sa vào các tệ nạn xã hội, huỷ hoại bản thân, đạo đức kém cỏi, bất
tài… nhưng với thân phận là con gái - người con không có quyền tham gia, góp ý hay
khuyên bảo. Trong hôn nhân, người phụ nữ hoàn toàn không có quyền tự do tìm hạnh
phúc của mình. Hôn nhân của họ được thực hiện theo nguyên tắc "cha mẹ đặt đâu, con
ngồi đó". Chính đạo "tòng" trong Nho giáo đã dẫn đến nhiều cuộc hôn nhân ngang trái
trong xã hội như nạn tảo hôn, ép duyên làm cay đắng, ngậm ngùi bao kiếp người.
Thân em mười sáu tuổi đầu
Cha mẹ ép gả làm dâu nhà người
Nói ra sợ chị em cười
Năm ba chuyện thảm, chín, mười chuyện cay!
Hay cảnh làm lẽ mọn gắn liền với áp bức giai cấp:
Lấy chồng làm lẽ khổ thay
Đi cấy, đi cày chị chẳng kể công!
Đến tối chị giữ lấy chồng
Chị cho manh chiếu nằm không nhà ngoài
Đến sáng chị gọi: "bớ Hai"!
Trở dậy nấu cám, thái khoai, đâm bèo
Bởi chưng bác mẹ tôi nghèo
Cho nên tôi phải đâm bèo, thái khoai.
Như vậy, quan niệm "Tại gia tòng phụ" chính là c ơ sở đảm bảo quyền tối cao
của người cha, nó hình thành cách t ư duy, lối sống, tính cách gia trưởng cho người
đàn ông trong gia đình. Ngược lại, điều đó dẫn đến thái độ cam chịu của người phụ
nữ. Trong gia đình có nhiều mối quan hệ khác nhau, song tất cả phải tuân theo sự điều
hành của người đàn ông. Nguyên tắc này đảm bảo quyền lực cao tập trung trong tay
người đàn ông trong gia đình. Mở rộng ra: quyền lực tập trung trong tay vua chúa,
thần dân phải "tòng" vua, phải dốc hết lòng phụng sự vua chúa phong kiến. Theo Nho
giáo đạo trị nước được bền vững cốt ở sự trên- dưới thân yêu nhau. “Thượng chi thân
hạ giã, như thủ tức chí ư phúc tâm; hạ chi thân thượng giã, như ấu tử chi ư từ mẫu hỷ.
Thượng hạ tương thân như thử cố lệnh tắc tòng, thi tắc hành. Dân hoài kỳ đức, cận dã
duyệt phục, viễn giã lai phụ, chính chi tri giã" (trên thân d ưới như chân tay đối với lòng
ruột, dưới thân trên như con nhỏ đối với mẹ từ. Trên dưới thân nhau như thế, cho nên
trên có lệnh thì dưới theo, trên thi thố điều gì, thì dưới phụng hành. Dân mến đức người
trên, kẻ gần thì vui lòng mà phục tùng, kẻ xa thì đến quy phục, thế là chính trị hay rất
mực) (Khổng Tử Gia ngữ, Vương ngôn giải III) [10, tr.169]. Gia đình trật tự dẫn đến
xã hội trật tự, xã hội trật tự điều đó có nghĩa là giai cấp phong kiến đạt được mục đích
cao nhất của mình: Quyền lợi thống trị được đảm bảo. Điều này đã chứng minh cách
thức quản lý xã hội của giai cấp phong kiến: gia đình là đơn vị điều hành căn bản của
quốc gia.
Như vậy, người phụ nữ trong xã hội phong kiến, ngoài việc bị áp bức về dân tộc, còn
chịu áp bức về giai cấp, về giới. Họ là nô lệ của những người bị nô lệ; là nạn nhân của những hủ
tục lạc hậu, đạo đức phản động.
"Xuất giá tòng phu".
Theo trật tự lôgíc của đạo “Tam tòng”, người phụ nữ khi đi lấy chồng tất yếu
phải "tòng" chồng…. Nhân gian có câu "nhân vô thập toàn" (không ai hoàn thiện ), người
đàn ông dù tài giỏi đến đâu cũng có những hạn chế nhất định. Nhưng theo quan điểm này
thì người chồng dù tốt đẹp hay xấu xa, dù hay dù dở thì người vợ vẫn phải "tâm phục,
khẩu phục", phải nghe, phải theo vô điều kiện. Cuộc sống phụ thuộc vào người khác đã
biến người phụ nữ thành kẻ cam chịu, buông xuôi với số phận của mình. Họ không có
quyền và không dám tự khẳng định mình trong hôn nhân, trong hạnh phúc hay khổ đau;
họ phó thác cuộc đời mình cho sự may rủi. Ai may mắn thì lấy được người chồng tốt. Ai
rủi ro thì lấy phải người chồng không xứng làm chồng.
Thân em như hạt mưa sa
Hạt rơi xuống giếng, hạt ra ngoài đồng
(ca dao)
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai ?
(ca dao)
Theo đạo “Tam tòng”, người vợ trong gia đình giống như một thứ công cụ để sai
bảo, một kiểu nô dịch, họ không có cuộc sống cho mình, không có chính kiến của mình,
họ phải hi sinh bản thân cho người khác không phải vì họ kém cả về tài năng, đức độ mà
chỉ vì họ ở địa vị người phụ nữ ! Luật nhà Trần lại quy định: Người đàn bà ngoại tình xử
cho về ở với chồng làm đầy tớ và chồng được tự ý đem cầm, đợ hoặc gạ bán (An Nam
chí lược). Chồng phạm tội trộm cắp lấy một đền mười, không trả được thì bắt vợ xung
làm nô tỳ. Vào năm 1920, có trận đói lớn, nhiều người chồng đã bán vợ với giá một
người một quan tiền. Kết quả của quan niệm trọng nam khinh nữ nêu trên là rất nhiều gia
đình bất hạnh. Đạo “Tam tòng” thực sự là sợi dây oan nghiệt trói chặt cuộc đời người phụ
nữ. Đứng trước thực trạng đó của xã hội, nhiều người phụ nữ đã ý thức được tài năng,
phẩm giá của mình; mặt khác, họ cũng nhận ra thế lực kìm hãm cuộc đời mình, họ than
rằng:
Em như cây quế hồng hoa
Trồng nơi đất xấu không ra được chồi.
(ca dao)
Thân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ba chìm với nước non
Rắn, nát mặc đầu tay kẻ nặn
Mà em vẫn giữ tấm lòng son
(Hồ Xuân Hương)
"Phu tử tòng tử"
Trong cuộc sống không kể hết những r ủi ro, mất mát mà người phụ nữ thời
phong kiến phải gánh chịu. Nhưng có lẽ sự mất mát lớn nhất đối với cuộc đời của
người phụ nữ đó là sự ra đi vĩnh viễn của người chồng. Trong trường hợp này, đạo
Nho cho rằng "phu tử tòng tử". Chồng chết, người vợ không được đi bước nữa, phải ở
vậy nuôi con. Theo luật nhà Lê (thời Nho độc tôn): người mẹ đã tái giá thì mất luôn cả
quyền làm mẹ với con chồng trước. Ruộng nương tài sản phải trả cho con chồng
trước.
Ai cũng biết tình thương yêu, sự nuôi nấng, dạy bảo con cái là thiên chức, là sứ
mệnh, là bổn phận và cả nguyện vọng của người mẹ. Nhưng Nho giáo đã biến những
điều thiêng liêng đó trở thành công cụ trói chặt người phụ nữ để thực hiện mục đích giai
cấp: giữ gìn trật tự xã hội, củng cố vị trí, quyền lợi của mình, giai cấp phong kiến đã nâng
chữ "tòng tử" thành một nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức để đánh giá phẩm chất của
người phụ nữ. Trong thực tế đã có nhiều tấm bảng vàng trinh tiết của vua quan được trao
cho những người vợ đã suốt đời thờ chồng nuôi con. Dư luận xã hội đối với những người
phụ nữ đó là kính trọng, là ngưỡng mộ và điều này đã hình thành nên thói quen tâm lý rất
lớn đối với người dân Việt Nam. Nhưng có ai hiểu trong lòng họ là sự hi sinh lớn lao
những khát vọng hạnh phúc riêng tư, những cay đắng, ngậm ngùi …. họ là biểu tượng rõ
nhất của sự cam chịu, là nạn nhân của bất công, của bất bình đẳng trong xã hội cũ.
Không phải ngẫu nhiên mà giai cấp phong kiến Việt Nam xếp phụ nữ và người
nghèo hèn vào một hạng. Chế độ áp bức phụ nữ gắn liền với xã hội có áp bức giai cấp.
Do đó, chế độ phục tùng được phong kiến ra sức củng cố bằng pháp luật, đạo lý, dư luận
xã hội phong kiến cùng nhau thắt chặt cái thòng lọng gia trưởng, phụ quyền đối với
người phụ nữ - những người bị áp bức nhất trong những người bị áp bức. Tuyệt đối hoá
chữ "Tòng" không nằm ngoài những mục đích trên.
1945 đến nay
Xã hội Việt Nam ngày nay được xây dựng lên sau Cách mạng Tháng 8 năm
1945, đánh đổ chế độ thực dân xâm lược và chế độ phong kiến đã tồn tại hàng nghìn
năm, tiến lên chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, về chế độ xã hội hiện nay là không còn cơ sở để
phục hồi chế độ xã hội cũ, trong đó Nho học làm nền tảng tư tưởng. Tuy nhiên, sự ảnh
hưởng Nho giáo nói chung và "Tam tòng", "Tứ đức" nói tiêng vẫn còn tồn tại và có thể
phát huy tác dụng trong việc giáo hoá người phụ nữ trong thời kỳ mới.
Sau Cách mạng Tháng Tám và sự sụp đổ của thành trì phong kiến, người phụ nữ
được giải phóng. 1945 đến 1975 đất nước vẫn chìm trong chiến tranh. Đạo “Tam tòng”
đối với người phụ nữ trong thời chiến đã mang những nội dung mới, nổi bật là tấm lòng
chung thuỷ chờ đợi của họ. Nhiều người phụ nữ chờ chồng một năm, hai năm… mười
năm… và cả cuộc đời. Sự gặp gỡ và hạnh phúc của người phụ nữ có khi chỉ tính bằng
giờ. Có hàng triệu, triệu người phụ nữ đã hy sinh tất cả tuổi trẻ, tình yêu, hạnh phúc
những khát vọng của bản thân… cho sự bình yên của Tổ quốc. Những người phụ nữ yếu
đuối, cam chịu, an phận xưa, nay họ trở thành những thanh niên xung phong gan dạ; mỗi
phụ nữ là một chiến sĩ, mỗi làng xóm của họ là một pháo đài. Giai đoạn mới của lịch sử
dân tộc đã thay đổi mục đích sống của người phụ nữ, đạo “Tam tòng” không bó hẹp trong
lĩnh vực gia đình, không còn mang tính chất ép buộc mà có nội dung rộng lớn, cao cả và
tự nguyện: Tòng chồng, tòng con vì đất nước.
Con người là sản phẩm của hoàn cảnh. Hoàn cảnh biến đổi dẫn đến vai trò, vị trí,
mục tiêu của con người cũng có biến đổi theo. Những mốc son của lịch sử dân tộc Việt
Nam từ 1945 đến nay có ảnh hưởng lớn lao đến thân phận ngươì phụ nữ phải kể đến:
Ngày 30 tháng 4 năm 1975 đất nước hoàn toàn giải phóng, năm 1986 đất nước bước vào
thời kỳ đổi mới, cho đến nay đã trải qua gần 20 năm, đem lại sự phát triển nhanh trên
nhiều lĩnh vực.
Đất nước giành được độc lập, đặc biệt sau đổi mới, người phụ nữ Việt Nam đã
thực sự có quyền bình đẳng. Quyền bình đẳng của phụ nữ được pháp luật công nhận,
quan trọng hơn quyền bình đẳng đi vào cuộc sống, cách suy nghĩ, nhìn nhận của xã hội
của những người đàn ông. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, phái nữ dù có cố
gắng đến đâu nhưng chỉ có một mình, không có sự góp sức của nam giới thì không thể
thực hiện được quyền bình đẳng. Người phụ nữ trong thời đại mới đã khẳng định được
bản thân mình trong nhiều lĩnh vực cuộc sống: nghề nghiệp, tài năng, đạo đức, sắc đẹp…
xã hội và gia đình tạo điều kiện để họ thực hiện, phát huy tài năng, khát vọng, mơ ước cá
nhân. Vì vậy, sự phụ thuộc, cam chịu của đạo “Tam tòng”… của người phụ nữ chỉ còn là
dư âm của chế hộ xã hội cũ. Nhưng như thế không đồng nghĩa với việc phụ nữ có quyền
bình đẳng là phủ nhận tất cả những chuẩn mực đạo đức tốt đẹp mà "Tam tòng", "Tứ đức"
xây dựng. Cơ sở đánh giá một dân tộc, điều làm nên bản sắc riêng của một dân tộc chính
là bề dày văn hoá truyền thống của dân tộc đó trong suốt chiều dài lịch sử. Nếu dân tộc
nào phủ định sạch trơn tư tưởng, văn hoá quá khứ và xây dựng nó trên cơ sở ngoại lai thì
dân tộc đó đã tước bỏ chính mình. Điều đó yêu cầu chúng ta phải đánh giá khách quan
những hạn chế, giá trị tích cực của học thuyết "Tam tòng", "Tứ đức ", góp phần vào việc
xây dựng người phụ nữ trong thời đại mới. Vấn đề đặt ra là phải vận dụng như thế nào
với xu thế phát triển của thời đại.
Không thể phủ nhận giá trị của đạo “Tam tòng”, nó hình thành trật tự gia đình
và thái độ tôn trọng, kính nể nhau giữa các thành viên trong gia đình, gia tộc. Mở rộng
ra là mối quan hệ trong họ hàng làng xóm và đất nước. Gia đình là một tế bào của xã
hội. Tế bào khoẻ mạnh thì c ơ thể xã hội cũng khoẻ mạnh, có sức " đề kháng" cao với
các tệ nạn xã hội. Một gia đình nền nếp sẽ cung ứng cho xã hội những công d ân có
nếp sống lành mạnh và ngược lại. Trong trường hợp này, khi mỗi gia đình ổn định,
các thành viên trong gia đình thống nhất đư ợc các mối quan hệ về quyền, lợi ích thì
tất yếu nó là cơ sở cho sự ổn định, phồn vinh của xã hội. Hiện nay, vị trí độc quyền
của người đàn ông không còn tồn tại nhưng dù ở thời đại nào thì họ vẫn đóng một vai
trò vô cùng quan trọng đối với gia đình, xã hội. Trong gia đình, người cha là trụ cột về
kinh tế, tình cảm... ảnh hưởng của người cha đối với con cái là rất lớn. Họ là nhân tố
tạo nên sự êm ấm, hoà thuận, hạnh phúc trong gia đình.
Ngày nay, bên cạnh mặt tích cực thì những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị
trường, của văn hoá ngoại lai…. đã thâm nhập vào từng cá nhân, gia đình người Việt
Nam. Điều đó khiến người phụ nữ đã có những quan niệm về lối sống, đạo đức, mục tiêu
phấn đấu khác, ít nhiều làm mai một văn hoá truyền thống. Người phụ nữ đang ngày càng
có nhiều điều kiện để khẳng định mình nên nhiều người có xu hướng bất phục tùng ý
kiến của cha mẹ, của người lớn tuổi trong gia đình. Quan hệ giữa cha và con gái cũng
không nằm ngoài sự ảnh hưởng này. Cha ông ta đã tổng kết: "Cá không ăn muối cá ươn,
con không nghe mẹ trăm đường con hư". Các gia đình trẻ ngày càng muốn độc lập và
không muốn sống chung cùng bố mẹ. Theo họ, có một không gian riêng biệt để sinh hoạt
sẽ tự do và thoải mái hơn, họ cũng không muốn phụ thuộc cha mẹ về kinh tế mà muốn có
một sự độc lập tương đối. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một cuộc điều tra cho thấy
phương án lựa chọn sau kết hôn thể hiện khá rõ điều này.
Bảng 2.1: Phương án lựa chọn sau kết hôn
Đơn vị tính: %

500 thanh niên
Phương án 300 gia đình trẻ
độc thân

ở chung với cha mẹ và kinh
14,94 8,2
tế chung

ở chung nhưng kinh tế độc
6,9 5,0
lập
ở chung nhưng chu cấp toàn
bộ hay một phần theo khả 51,72 80,8
năng

Hoàn cảnh tách biệt về chỗ ở
26,44 6,0
và kinh tế

Nguồn: Tạp chí Khoa học về phụ nữ, số 2, 1991, tr.6.
Không ít người phụ nữ hiện đại cho rằng: ngày nay có quyền bình đẳng nam nữ,
có quy định rõ ràng về quyền của con cái, quyền của cha của mẹ trong pháp luật, như vậy
sự phục tùng giữa cha mẹ và con là không cần thiết. Họ đã không thấy một điều: Cha mẹ
dạy con không chỉ bằng pháp luật, con cái cũng không thể chỉ theo pháp luật đơn thuần
mà trưởng thành. Cha mẹ sinh thành ra con cái, họ nuôi nấng, dạy dỗ con không chỉ bằng
pháp luật mà còn bằng cả trái tim, kinh nghiệm sống có khi phải đánh đổi cả cuộc đời của
họ mới có được. Vì vậy, những điều răn dạy của cha mẹ đối với con, nhất là đối với con
gái vô cùng quan trọng, là những hành trang đầu tiên, quý báu trong cuộc sống đầy biến
động như ngày nay. Tuy nhiên, trong gia đình Việt Nam hiện có một hiện thực: con cái
trình độ cao hơn cha mẹ, hay mâu thuẫn giữa nếp nghĩ truyền thống của cha mẹ với sự
hiện đại của con cái. Để giữ đúng đạo làm con trước hết ý kiến đóng góp của người sinh
thành cần được tôn trọng, sau đó mới phân tích đúng sai và đưa ra sự lựa chọn thích hợp.
Chúng ta biết không phải bất cứ điều gì của cuộc đời đều có trong sách vở. Không phải
con cái cứ có trình độ cao, bằng cấp nhiều là có thể giải quyết được mọi điều. Có những
kinh nghiệm cha mẹ truyền đạt không có trong sách vở mà là kết quả của sự trải nghiệm.
Như vậy, đạo "tòng" cha mẹ nhìn dưới góc độ tích cực vẫn có yếu tố cần thiết cho cuộc
sống hiện đại. Điều này lại càng quan trọng đối với người phụ nữ vì họ phải lưu giữ, kế
thừa giá trị đạo đức của dân tộc.
Mặt khác, ảnh hưởng tiêu cực của "Tam tòng" rất sâu đậm trong xã hội nên trong
thời đại mới vẫn có những người đàn ông gia trưởng, độc quyền, ích kỷ. Có nhiều người
"cha không ra cha", không giữ trọn đạo làm cha, ép buộc con làm những điều sai trái.
Trong trường hợp này người con không thể nghe theo, không thể buông xuôi mà phải đấu
tranh với tư cách con cái. Đấu tranh với những sai lầm của cha mẹ cũng là một nội dung
mới của đạo "Tòng" trong thời đại mới.
Tóm lại, trong gia đình hiện đại, sở thích khả năng cá nhân của người phụ nữ
được phát huy tối đa nhưng không vì thế mà người con gái sống tự do theo tất cả những ý
muốn của mình mà phải luôn rèn luyện nhân phẩm dưới sự giáo dục của cha mẹ, nhà
trường, xã hội để trở thành người phụ nữ với phẩm chất đặc trưng, được xã hội thừa nhận
trở thành người phụ nữ với phẩm chất đặc trưng, được xã hội thừa nhận.
Xã hội phong kiến coi trọng người đàn ông. Người vợ trong cuộc đời họ chỉ là
người "nâng khăn sửa túi", đàn ông có quyền "trai năm thê bảy thiếp. Gái chính chuyên
chỉ có một chồng"... Xã hội hiện đại đã phê phán, lên án những quan niệm lạc hậu đó.
Vậy đạo "tòng phu" còn tồn tại không? Ngày nay theo nghĩa đen, người phụ nữ lấy chồng
vẫn phải theo chồng. ở một số trường hợp nhất định người chồng có thể "theo" vợ. Người
vợ không còn phải phục tùng chồng một cách tuyệt đối. Hạnh phúc và sự thịnh vượng của
gia đình đòi hỏi những phẩm chất tốt, những chuẩn mực đạo đức được xây dựng từ cả hai vợ
chồng. Chữ " tòng " được cả hai cùng thực hiện trên cơ sở bình đẳng giới: Vợ nghe chồng,
chồng nghe vợ.
Thuận vợ, thuận chồng, tát bể đông cũng cạn.
(ca dao)
Hay
Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan, vợ húp, gật đầu, khen ngon !
(ca dao)
Để đạt điều đó, vợ - chồng không chỉ yêu thương đơn thuần, mà phải thực sự
hiểu nhau, tôn trọng nhau, sẵn sàng chia sẻ niềm vui nỗi buồn trong cuộc sống. Trong xã
hội truyền thống, nhiều cuộc hôn nhân là những cuộc trao đổi, "mua bán", được thực hiện
trên khía cạnh quyền lợi của đôi bên gia đình, dòng tộc, quốc gia. Thực tế gần đây cho
thấy, quyền lợi cộng đồng không còn là tiêu chí đầu tiên để áp đặt con cái nữa. Nam - nữ
hiện đại tự chọn lấy bạn đời xuất phát từ tình yêu, sự đồng điệu giữa hai tâm hồn. ý thức
tự quyết định của họ ngày một cao khi được hỏi về tác nhân tham gia vào hôn nhân:
Bảng 2.2: Tác nhân trước hôn nhân
Tác nhân Tỷ lệ %
ý kiến của cha mẹ 25,6
Sự tác động của bạn bè 9,85
Tùy thuộc vào số phận 8,84
Tự bản thân quyết định 55,71
Nguồn: Lê Đức Quý, Người phụ nữ trong văn hóa gia đình đô thị, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2003, tr.102.
Bên cạnh những yêu cầu về mặt tình cảm, thì trong cuộc sống thời kinh tế thị
trường, người ta còn đòi hỏi những điều kiện khác trước khi quyết định hôn nhân. Một
trong những điều kiện được lớp trẻ quan tâm nhất là điều kiện kinh tế. "Đối tác" phải có một
nghề, một việc làm ổn định, có thu nhập ổn định, có một nơi ở hoặc điều kiện để có thể an
cư. Như vậy, nội dung cơ bản của mối quan hệ vợ - chồng ngày nay là: Vợ - chồng cùng
xây dựng kinh tế, tổ chức cuộc sống gia đình, nuôi dạy con cái thành người có ích cho xã
hội.
Người phụ nữ đã được giải phóng khỏi những hủ tục, kìm hãm con người.
Nhưng trên thực tế, trong yếu tố tâm lý, ý thức xã hội điều này vẫn chưa hoàn toàn bị bác
bỏ trong cuộc sống vẫn có những phụ nữ khi chồng chết đi, chấp nhận khi sống cảnh goá
bụa vì họ đứng giữa một bên là đạo lý truyền đời, một bên là khát vọng hạnh phúc.
Nguyên tắc "tòng tử" không còn bó hẹp trong phạm vi "không tái giá". Điều chủ yếu
trong quan niệm về vai trò của người mẹ hiện đại là: chăm con khoẻ, dạy con ngoan trở
thành người tốt. Pháp luật, dư luận xã hội tạo điều kiện cho người mẹ tái giá khi chồng
không còn, khi hạnh phúc tan vỡ nhưng như thế không có nghĩa là họ không còn trách
nhiệm với con cái. Tái giá vẫn thực hiện đạo của người mẹ! quan tâm, chăm sóc, dạy bảo
con... Vấn đề xã hội hiện đại lên án không phải là sự tái giá mà là sự thiếu trách nhiệm
của người mẹ đối với con. Dưới sự tác động tiêu cực của cơ chế thị trường, đã có nhiều
người phụ nữ vì mải chạy theo danh vọng, tiền bạc, ái tình... mà không làm trọn đạo làm
mẹ. Hậu quả của sự vô trách nhiệm đó là đem lại cho xã hội những thành viên hư hỏng,
chúng nhanh chóng bị cám dỗ bởi các tệ nạn xã hội. Khoa học kỹ thuật phát triển mạnh,
xã hội ngày càng hiện đại hơn, con người đã có thể thực hiện nhiều ước mơ mà những thế
kỷ trước tưởng như hoang đường. Nhưng dù khoa học, xã hội tiến tới đâu chăng nữa
cũng không có một cái gì có thể thay thế được vai trò, trái tim của người mẹ đối với con.
Bên cạnh nghĩa vụ công dân, phụ nữ hiện đại vẫn đấu tranh làm tròn trách nhiệm
đối với gia đình. Nghị quyết 04/NQ - TW của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam xác
định: " Phụ nữ vừa là người lao động, người công dân, vừa là người mẹ, là người thầy
đầu tiên của con người ". Người thầy đầu tiên ở sự truyền nối, tạo dựng nền văn hoá để
hình thành tâm hồn, tư duy, nhân cách cho con người.
Như vậy, đạo "tam tòng" cùng Nho giáo đã tồn tại trong suốt chiều dài lịch sử
Việt Nam từ thời Bắc Thuộc. Đến nay, nhìn chung nó chỉ còn là dư âm của xã hội cũ,
những tác động tiêu cực của nó đã bị pháp luật dư luận xã hội và chính bản thân phụ nữ
bác bỏ. Với quan điểm kế thừa, những giá trị còn lại của "tam tòng" vẫn còn ý nghĩa sâu
sắc đối với việc xây dựng người phụ nữ Việt Nam hiện đại.

2.2. thực trạng ảnh hưởng của “Tứ đức” đối với người phụ nữ việt nam
ngày nay
2.2.1. "Công"
"Công" theo quan niệm của chế độ phong kiến là nữ công gia chánh, tề gia nội
trợ, may vá thêu thùa, dạy bảo con cái theo những nguyên tắc của chế độ phong kiến.
Vá may giữ nếp đàn bà
Mũi kim nhỏ nhặt mới là nữ công
(Gia Huấn Ca)
Như vậy, theo "Tứ đức" của Nho giáo, đức "Công" giới hạn về nội dung và về
phạm vi công việc mà người phụ nữ được quyền tham gia đó là gia đình. Một người vợ
mẫu mực trong xã hội phong kiến phải là người phụ nữ hiền thục, chăm chỉ, lo toan
việc nhà. Công việc ngoài xã hội không thuộc quyền, trách nhiệm của họ mà thuộc về
người nam giới. Mục đích của chế độ phong kiến khi sử dụng "Tứ đức" làm chuẩn
mực cho phụ nữ là muốn tạo ra những con người an phận, cam chịu để giữ gìn trật tự
xã hội. Người phụ nữ với những đặc điểm về hình thể, tính cách, tâm hồn… rất phù
hợp với công việc gia đình. Nhưng khi xã h ội phong kiến chỉ lấy đó làm chuẩn mực
để đánh giá toàn diện về người phụ nữ thì thật bất công. Tuy nhiên, đó là quan niệm,
còn trong thực tiễn cuộc sống sinh hoạt, đấu tranh của người dân Việt Nam thì phạm
trù " Công " không còn nguyên ngh ĩa mà đ ược biến tấu một cách linh hoạt, phù hợp
với đời thường. Nội dung của chữ " Công " không bị bó hẹp, đơn thuần mà mở rộng
trong lĩnh vực xã hội, trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm.
Trong đời sống vật chất của gia đình người Việt truyền thống phụ nữ đóng góp
rất nhiều sức lực từ công việc đồng áng, chợ búa đến hàng loạt công việc không tên khác:
Vì chồng nên phải gắng công
Nào ai xương sắt da đồng chi đây
(ca dao)
Họ hy sinh bản thân, tuổi xuân của mình:
Một ngày hai bữa cơm đèn
Còn đâu má phấn răng đen hỡi chàng.
(ca dao)
Họ là những người tạo tiền của cho chồng "của chồng, công vợ". Họ là người
gìn giữ, xây dựng, bảo vệ đời sống vật chất của gia đình "chồng như giỏ, vợ như hom"
hay "tay hòm chìa khoá" …
Trong đời sống tinh thần, trong hôn nhân: Quan hệ vợ chồng là tiền đề nảy sinh
các quan hệ gia đình và đảm bảo sự tồn tại hay tan vỡ của nó. Theo Nho giáo Trung
Quốc, quan hệ hôn nhân được sắp đặt theo một trật tự nhất định, yếu tố trước quyết định
yếu tố sau: "Phu - Phụ" (chồng - vợ). Nhưng theo tập quán Tiếng Việt, trật tự đó bị đảo
lộn thành: "phụ - phu" (vợ - chồng). Trong thực tế của cuộc sống cũng cho thấy vai trò
của người vợ trong hôn nhân và đời sống tinh thần là hết sức quan trọng. Người vợ là
người bạn đời, người chia sẻ trách nhiệm, nghĩa vụ, niềm hạnh phúc, sự khổ đau với
chồng, là người nâng đỡ, là chỗ dựa tình cảm, là nguồn động viên khích lệ chồng:
Chồng em áo rách em thương
Chồng người áo gấm xông hương mặc người.
(ca dao)
Sự thành đạt của chồng trong học hành, thi cử đều có sự đóng góp lớn lao của
vợ.
Một quan là sáu mươi đồng
Chắt chiu tháng tháng cho chồng đi thi
(ca dao)
Hay khích lệ:
Anh về mau học chữ Nhu
Chín trăng em đợi, mười thu em chờ
(ca dao)
Để bảo vệ sự yên ấm trong gia đình, người vợ nhẫn nhục"
"Trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên chỉ có một chồng" chịu đựng khuôn
phép nhà chồng.
Lấy chồng theo thói nhà chồng
Thôi đừng theo thói cha ông nhà mình
(ca dao)
"Cơn chẳng lành, canh chẳng ngọt"
Hay nín nhịn:
Người vợ còn biết làm đẹp, làm sang cho chồng thông qua đạo " "hiếu khách";
"trọng khách". Để giữ gìn quan hệ của chồng, người vợ niềm nở, chu đáo:
Làm cơm đãi khách ở nhà
Là cơm dành để chồng ta ăn đường.
(ca dao)
Như vậy, người vợ cùng chồng thực hiện tất cả các chức năng của gia đình: Kinh
tế, xã hội, giao tiếp, ứng xử… Bên cạnh đó, còn có công việc người phụ nữ phải gánh vác
một mình "mang nặng đẻ đau" đó là chức năng duy trì nòi giống.
Phụ nữ Việt Nam còn có truyền thống vẻ vang trong đấu tranh chống giặc ngoại
xâm; tham gia vào lĩnh vực chính trị. ý thức về tự do của họ đã được nuôi dưỡng và lưu
truyền ngay từ những ngày đầu dựng nước: Phụ nữ không thể giành được tự do khi dân
tộc còn bị áp bức, nô lệ. Tự do của phụ nữ Việt Nam đã gắn liền với tự do dân tộc. Vận
mệnh của dân tộc gắn liền với số phận của phụ nữ. Và chỉ trong tự do dân tộc phụ nữ
Việt Nam mới được phát triển và bộc lộ hết tài mưu lược, sức sáng tạo đức độ và vị trí đích
thực của mình. Tham gia vào cuộc đấu tranh chống quân xâm lược từ thời Bắc thuộc đã xuất
hiện biết bao phụ nữ ưu tú mà tên tuổi của họ đã trở thành niềm tự hào của dân tộc, của giới
phụ nữ. Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của hai nữ anh hùng đầu tiên trong lịch sử dân tộc đã
cùng ba sáu nữ tướng đứng lên chống quân Nam Hán vào năm 34 (Trước Công nguyên):
Trưng Trắc, Trưng Nhị. Tinh thần chống giặc của các bà được tập trung trong lời thề trên
sông Cửa Hát.
Một, xin rửa sạch mối thù
Hai, xin đem lại nghiệp xưa Vua Hùng…
Bà Triệu đánh giặc Đông Ngô năm 248 "Tôi chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp
luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển khơi, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang sơn cởi
ách lô lệ, chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp người ta"; hay nữ tướng anh dũng của
đội quân Tây Sơn - Bùi Thị Xuân. Sang thế kỷ XIX, chống lại triều đại phong kiến nhà
Nguyễn, Bà Ba Cai Vàng chỉ huy cuộc nổi dậy đánh chiếm thị trấn Lạng Giang, Văn
Giang, Bắc Ninh:
Khen cho trí lự đàn bà,
Bắc Ninh tài tướng vợ ba Cai Vàng.
(Vè bà Ba Cai Vàng)
Và bà Đinh Phu Nhân, mười năm hoạt động trong phong trào Duy Tân, bà nổi
tiếng với bài thơ tuyệt mệnh được viết bằng máu trên tường nhà ngục thực dân: "Tôi ước
mong sau khi chết được làm người thần. Người thần này sẽ có một ngàn cánh tay và thế
là có một nghìn ngọn giáo để chống giặc".
Bên cạnh các vị tướng lĩnh là phụ nữ, lịch sử còn ghi lại tên tuổi các vị chấp chấp chính
tài ba. Nguyên Phi ỷ Lan, Thái Hậu Dương Vân Nga… những vị nữ thần, nữ tổ của các nghề,
nay vẫn được nhân dân thờ phụng tại các ngôi đình, các ngôi chùa như chùa Bà Dâu, bà Đậu, Bà
Nành… Vào năm 1069, Lý Thánh Tông cùng Lý Thường Kiệt cất quân đi đánh giặc ở phương
xa. ỷ Lan thay vua cầm quyền trị nước. Sử cũ chép rằng: Bà nguyên phi ỷ Lan trị nước rất giỏi,
khiến cho dân tâm hòa hợp, cõi nước thanh bình. Dân gian sùng Phật, tôn bà là Quan Âm nữ. Lý
Thanh Tông đánh giặc lâu không thắng, quay trở về đến Châu Cư Liên (Tiên Lữ - Hải Hưng)
vua hỏi thăm nhân dân, thấy nhân dân hết lời ca ngợi tài trị nước của ỷ Lan. Vua thở than "người
ta là đàn bà, còn giỏi như vậy. Ta là đàn ông, lại tầm thường thế này sao?" và ông lại quay đi
đánh giặc, lần này thắng lớn. Hai lần chống quân xâm lược Tống (1075-1077) vua Lý Nhân
Tông còn bé (lên 10). Lý Thường Thường Kiệt điều binh khiển tướng ngoài chiến trường. ỷ Lan
cùng Lý Đạo Thành dốc sức lo việc triều đình, hậu phương. Riêng việc đó cũng chứng tỏ tài
năng hoạt động chính trị của phụ nữ Việt Nam xưa. Chế độ phong kiến đã cố tình gạt phụ nữ ra
khỏi đời sống chính trị, nhưng một khi được cầm quyền trị nước, họ cũng quản lý nhà nước khéo
léo, giỏi giang không kém gì nam giới.
Chẳng những giỏi giang việc chính trị, chăm sóc kinh tế, đời sống xã hội của nhân dân,
ỷ Lan còn ham học hỏi nên hiểu biết nhiều.
Như vậy chữ "Công" xét theo góc độ là quan niệm, quan điểm giáo hoá mà Nho
giáo và xã hội phong kiến đưa ra là phiến diện, khuôn sáo, có nhiều hạn chế. Điều đó
xuất phát từ sự đánh giá không công bằng về vai trò, vị trí của người phụ nữ trong gia
đình và xã hội. Những quan niệm này có ảnh hưởng sâu sắc đến thân phận người phụ nữ,
khiến cho chức năng của phụ nữ đối với xã hội rất mờ nhạt. Xã hội cũng như gia đình chỉ
cần phụ nữ ở vị trí hậu cần cho chồng, cho con - một lực lượng chủ chốt của xã hội. Tuy
nhiên, trong thực tế cuộc sống đã có nhiều người phụ nữ dũng cảm, tài năng vươn lên,
bứt phá khỏi sự chi phối của những quan niệm, hủ tục lạc hậu, họ đã khẳng định được vai
trò của mình không chỉ trong gia đình mà còn ngoài xã hội và trong công việc đại sự của
quốc gia…
Từ 1945 đến 1975 là giai đoạn có nhiều biến động lớn lao của lịch sử dân tộc, cuộc
sống của người phụ nữ cũng vì thế mà có nhiều đổi thay.
Cách mạng Tháng Tám thành công, tiếp đến là hai cuộc kháng chiến trường kỳ
đã cuốn hút hàng triệu triệu phụ nữ đảm nhiệm những hoạt động xã hội. Từ những phụ
nữ phong kiến với tư duy, thói quen, nếp sống, quan niệm… phong kiến thấm vào máu
thịt của họ, nhưng đứng trước cách mạng dân tộc nhiệm vụ của tổ quốc, họ đã đảm nhận
rất nhiều nhiệm vụ xã hội. Chuẩn mực xây dựng người phụ nữ trong giai đoạn này chủ
yếu vẫn là: Trung hậu, đảm đang. Trung với nước, với nhà, với chồng con đi xa, với nhân
dân, đồng bào. Những người chồng, người con đi chiến đấu, người phụ nữ một mình ở lại
hậu phương gánh trên vai trách nhiệm và công việc của người chồng, người mẹ, người
con. Ví dụ: "Người con Nam Định": "Anh đi, việc nhà em đảm, việc nước, việc làng em
lo; Anh đi, bát cơm chia năm, sẻ bảy...", đã ngợi ca về người phụ nữ lo toan toàn bộ công
việc trong gia đình: làm kinh tế, duy trì niềm tin, tình yêu thương giữa các thành viên,
thắt chặt tình nghĩa xóm làng, truyền thụ văn hoá dân tộc… Họ còn dũng cảm cầm súng
chiến đấu "giặc đến nhà đàn bà cũng đánh" hay "con cái nai quần cũng đánh!"
Như vậy, trong thời kỳ này, chuẩn mực "Công" theo quan niệm cũ không còn
ảnh hưởng nặng nề đối với phụ nữ. Điểm nổi bật là, sự phân biệt lĩnh vực hoạt động công
việc của người phụ nữ không còn, nước và nhà hoà làm một. Nghĩa vụ đối với đất nước
cũng là tình nghĩa sâu nặng đối với chồng, với con đang chiến đấu ngoài mặt trận. Đó là
đạo lý truyền thống của người phụ nữ Việt nam, là nét đẹp của người phụ nữ trong quá
trình phát triển lịch sử dân tộc và phát triển giới nữ. Đạo lý đó cho đến bây giờ vẫn là nền
tảng để xây dựng con người, nhất là với người phụ nữ - người mẹ.
Đời sống, xã hội có những bước phát triển mạnh, điều đó ảnh hưởng trực tiếp
đến mỗi con người, mỗi gia đình. Hiện nay ở nước ta kiểu gia đình hạt nhân vẫn chiếm tỷ
lệ cao; văn hoá, đời sống tâm lý truyền thống vẫn còn níu kéo, bảo vệ cho các gia đình
cổ truyền. Nhưng trong tương lai, s ự nghiệp CNH, HĐH thành công, cùng với xu thế
toàn cầu hoá, hiện đại hoá lối sống nhân loại… sự thay đổi lớn về kinh tế, sản xuất ít
nhiều sẽ làm đảo lộn đời sống gia đình. Do vậy, trách nhiệm của người phụ nữ hiện
đại lại càng lớn lao. Họ không chỉ duy trì đơn thuần sự tồn tại của gia đình mà còn
phải sắp xếp khoa học công việc xã hội và công việc gia đình. Họ không thể chú trọng
cái này, lãng quên cái kia, cả hai đều yêu cầu sự toàn tâm toàn ý của họ.
Quan niệm về nội dung, tính chất công việc của người phụ nữ trong thời đại mới
được nhìn nhận ở hai phương diện:
1. Bằng năng lực của mình tham gia vào công việc xã hội để tạo ra của cải vật
chất cho gia đình.
2. Đảm đang công việc gia đình, tổ chức đời sống vật chất và tinh thần một cách
hợp lý.
Nền văn minh công nghiệp ra đời cùng với sự phát triển của ngành công
nghiệp, công nghệ kỹ thuật, những đô thị lớn… đã tạo điều kiện cho phụ nữ tham gia
trực tiếp vào lao động sản xuất, các ngành dịch vụ xã hội và một số công việc có thu
nhập. Đã có nhiều phụ nữ thành đạt quản lý các doanh nghiệp lớn, làm kinh tế t ư
nhân… Nhiều gia đình trở thành những đơn vị kinh tế có khả năng thích ứng cao với
cách làm ăn mới tạo ra những hiệu quả kinh tế thiết thực. Cũng có nhiều phụ nữ ngoài
giờ lao động ở cơ quan còn tham gia làm thêm để tăng thu nhập … Như vậy, phụ nữ
trong thế kỷ mới đã tích cực tham gia vào hoạt động sản xuất và các hoạt động xã hội
khác. Có nhiều phụ nữ rất năng động, linh hoạt trở thành người kiếm ra nhiều tiền,
làm kinh tế chính trong gia đình. Do có địa vị trong lĩnh vực kinh tế, phần lớn phụ nữ
ngày nay đã ý thức được vị trí vai trò của mình và họ rất tự tin, có bản lĩnh trong
nhiều lĩnh vực.
Theo số liệu của Sở Lao động Thương binh và Xã hội thành phố Hồ Chí Minh
(sách đã dẫn số liệu thống kê năm 2003) có 1.392.524 lao động nữ chiếm 48% so với
tổng số lao động của thành phố. Trong đó có 835.047 chị đang có việc làm ổn định chiếm
60%. Có việc làm tức là có thu nhập, như vậy từ chuẩn mực "tề gia nội trợ", "nữ công gia
chánh"; từ địa vị ăn theo, phụ thuộc, người phụ nữ đã và đang thực sự trở thành lực lượng
lao động chính có những đóng góp lớn cho kinh tế gia đình và xã hội. Theo kết quả điều
tra của phường Thịnh Liệt - thành phố Hà Nội về mức đóng góp của nam và nữ đối với
gia đình có sự chênh lệch không đáng kể.
Bảng 2.3: Vai trò kinh tế giữa nam - nữ trong gia đình
Đơn vị tính: %
Ước tính đóng góp của bản thân Nam Nữ
Người làm chủ yếu 10,3 9,8
Người đóng góp hơn 1/2 21,3 13,0
Người đóng góp 1/2 đến 1/3 32,3 35,6
Dưới 1/3 17,1 21,9
Không đáng kể 18,9 19,7
Tổng 48,66 51,34

Nguồn: Lê Đức Quý, Người phụ nữ trong văn hóa gia đình đô thị, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2003, tr.171.
Sự đóng góp của người phụ nữ vào kinh tế gia đình là yếu tố quan trọng để nâng
cao mức sống cho các thành viên trong gia đình, về các điều kiện sinh hoạt vật chất và
tinh thần như: nhà cửa, tiện nghi, chi phí cho con cái, các dịch vụ y tế, các quan hệ xã
hội, quan hệ gia tộc … hiện nay. Để tạo lập được vai trò vị trí trong xã hội, người phụ nữ
phải đầu tư rất nhiều công sức, thời gian cho việc học tập, nâng cao trình độ, chuyên
môn, nghiệp vụ… Sự biến động đến chóng mặt của nền kinh tế thị trường trong quá trình
hội nhập kinh tế hiện nay, sự thay đổi liên tục của công nghệ sản xuất, của khoa học kỹ
thuật, đòi hỏi người phụ nữ phải nhạy bén, tầm nhìn không chỉ giới hạn trong công việc
gia đình mà phải vươn ra những vấn đề trong nước, quốc tế… Mặt khác, họ phải luôn
trau dồi để có một tiềm lực văn hoá lớn (tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm) nghệ thuật kinh
doanh… Phạm vi công việc được mở rộng, đòi hỏi của công việc ngày một cao, vì vậy,
người phụ nữ hiện đại không chỉ cần mẫn, khéo léo hay có sức mạnh cơ bắp là đủ mà cần
phải phấn đấu về mặt trí tuệ, tài năng. Cuộc sống hiện đại vô cùng phức tạp, thị trường
kinh tế biến hoá thất thường… có nhiều rủi ro không thể lường trước; người phụ nữ ngày
nay cũng cần phải có một nghị lực phi thường, một tinh thần lạc quan để đối mặt với
những thất bại đó.
Hiện nay, gia đình và xã hội đang ngày càng tạo nhiều điều kiện thuận lợi để phụ
nữ tích cực tham gia xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, các hoạt động chống tiêu
cực, ngăn chặn mặt trái của nền kinh tế thị trường, các tai tệ nạn xã hội…. Và phát huy
truyền thống tốt đẹp của dân tộc như: "Nước nhà là một", "Bầu ơi thương lấy bí cùng",
Đây là một chuẩn mực rất mới và rất cần thiết để ngăn ngừa những mặt trái của văn hoá,
xã hội, đạo lý do sự phát triển nhanh chóng về mặt kinh tế. Chuẩn mực này còn là
ngưỡng an toàn bảo vệ hạnh phúc gia đình của mỗi người phụ nữ vì xã hội an toàn chính
là cơ sở, là cái nôi nuôi dưỡng mỗi con người phát triển..
Phụ nữ hiện đại tham gia vào công việc trong xã hội với rất nhiều ngành nghề
trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong đó, nữ công nhân viên chức nhà nước là lực lượng
nòng cốt. Họ có mặt trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, văn hoá, xã hội, chiếm tới 47% lao
động của xã hội trong khu vực nhà nước; 51,5% trong các doanh nghiệp ngoài quốc
doanh. Các ngành lao động nữ chiếm số đông như: giáo dục, y tế, thương mại, công
nghiệp nhẹ… (60%->70%) ở một số lĩnh vực đang phát triển mạnh như: Du lịch, Ngân
hàng, Bưu điện… lao động nữ chiếm khoảng 50% (Trích dự án điều tra về gia đình và vai
trò phụ nữ trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa (Đỗ Thị Bình). Trong các hoạt
động mới, tính chất công việc phức tạp, yêu cầu cao như: Nghiên cứu khoa học, ngoại
giao, quản lý nhà nước… tỷ lệ nữ đang có chiều hướng tăng, chiếm khoảng 30%. Phụ nữ
là nông dân ở Việt Nam chiếm tới 70% lao động nữ trong cả nước, họ là lực lượng có vai
trò đặc biệt quan trọng trong sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn trong thời kỳ
đổi mới [18, tr.54]. Đa số họ đã có ý thức chủ động tiếp nhận, thích nghi với việc ứng
dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ mới trong sản xuất và thực hiện sự chuyển dịch cơ
cấu kinh tế nông thôn. Những năm gần đây một số nữ nông dân đã trở thành nhà doanh
nghiệp trong khu vực sản xuất nông nghiệp ở nông thôn. Họ là người đi đầu trong phong
trào nữ nông dân thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và xây dựng đời
sống nông thôn mới… Đội ngũ trí thức trong lao động nữ tuy số lượng chưa lớn nhưng
lại đóng một vai trò rất quan trọng và đang phát triển nhanh về số lượng.
Những công việc phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt vật chất, nhu cầu sinh hoạt tinh
thần trong gia đình là những việc "nội trợ", "nữ công gia chánh", là những việc chỉ do
phụ nữ đảm nhiệm. Ngày nay, không ít người đàn ông (thậm chí có cả phụ nữ chấp nhận
và cho điều đó là hợp lý, hợp lẽ) vẫn giữ quan nguyên quan điểm này. Thậm chí có người
cho rằng đó chỉ là những việc vặt trong gia đình. Nhưng thực chất, nó lại đóng một vai
trò rất thiếu yếu là tiêu tốn rất nhiều thời gian, sức lực của người phụ nữ. Trong nền văn
minh ngày nay, người phụ nữ được giảm nhẹ công việc gia đình bởi một số lý do cơ bản:
1. Sự xuất hiện những đồ gia dụng, tiện nghi hiện đại.
2. Nhiều người chồng đã có ý thức chia sẻ công việc nhà cùng vợ.
3. Một số gia đình đã thuê người giúp việc
4. Dịch vụ xã hội phục vụ cho đời sống phát triển.
Những chuyển biến tích cực trong gia đình dẫn đến chức năng của gia đình được
chuyển dần một phần cho xã hội, một phần được người chồng chia sẻ, nhưng nhìn chung,
người phụ nữ vẫn đóng vai trò chính. Theo nguồn của "Trung tâm nghiên cứu khoa học
về gia đình và phụ nữ" phụ nữ trong công việc nấu ăn chiếm 74,3%; mua thực phẩm
80,9%; giặt quần áo 56,9%; chăm sóc con cái 31,3%. Xin tham khảo thêm bảng thống kê
dưới đây:

Bảng 2.4: Người đóng góp nhiều công sức nhất cho gia đình theo vùng điều tra
Đơn vị tính: %
Vùng điều tra Trung du
Thành phố Đồng bằng Chung
Người đóng góp miền núi
Vợ 65,1 65,8 62,1 64,5

Chồng 30,2 30,6 31,4 30,8
Con gái 0,3 1,6 1,3 1,3

Con trai 1,7 1,6 4,0 2,4

Bà 1,0 0,1 0,2 0,3

Ông 0 0,1 0 0,1

Nguồn: Lê Đức Quý, Người phụ nữ trong văn hóa gia đình đô thị, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2003.
Chữ "công" ngày nay còn thể hiện: Người phụ nữ có chức năng quản lý tài chính
của gia đình và sử dụng nó một cách hợp lý, khoa học. Tham khảo bảng người quản lý tài
chính gia đình theo vùng điều tra.
Bảng 2.5: Bảng tham khảo người quản lý tài chính gia đình
theo vùng điều tra
Đơn vị tính: %
Vùng điều tra Trung du
Thành phố Đồng bằng Chung
Người quản lý miền núi
Vợ 66,2 55,3 68,5 61,5
Chồng 3,7 9,6 10,3 8,6
Cả 2 27,1 30,5 18,7 26,3
Của ai tự quản 2,0 2,0 1,3 1,8

Nguồn: Lê Đức Quý, Người phụ nữ trong văn hóa gia đình đô thị, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2003.
Chức năng "tay hòm chìa khoá" của phụ nữ ngày nay không đơn thuần như một
người thủ quỹ thực hiện sự quản lý tài chính mà đòi hỏi sử dụng như thế nào cho hợp lý.
Cụ thể: phải tính toán, tổ chức, thực hiện vấn đề chi tiêu trong gia đình một cách hợp lý,
khoa học, hiệu quả.
Việc mua sắm chi tiêu trong gia đình là một bài toán khó mà người phụ nữ vừa
phải tỉ mỉ, cẩn thận nhưng cũng phải nhạy bén, tinh tường trước sự "đỏng đảnh" của thị
trường.
Người phụ nữ biết lo chu toàn mọi việc không chỉ là mua sắm vật dụng phù hợp,
tiện lợi để phục vụ cho tiêu dùng, sinh hoạt hàng ngày mà còn phải biết tiết kiệm để luôn
có một khoản nhất định phòng khi có chuyện bất thường trong cuộc sống. Đảm bảo cuộc
sống vật chất phù hợp với điều kiện kinh tế gia đình là sự đóng góp hữu hình của người
phụ nữ vào đời sống vật chất của gia đình một cách có văn hoá. Là người nội trợ, đảm
nhận phần lớn công việc bếp núc - người phụ nữ có công lớn đối với gia đình. Không chỉ
đơn giản là "cơm chín, nước sôi" yêu cầu của gia đình hiện đại với người phụ nữ phải có
sự hiểu biết, cân nhắc ngay trong một bữa ăn sao cho đủ chất, ngon miệng, phù hợp với
thu nhập.
Hiện nay trong cuộc sống hiện đại, với nhịp sống hối hả của cơ chế thị trường,
nguy cơ thương mại hoá trên các lĩnh vực đời sống xã hội đang hàng ngày, hàng giờ tác
động vào các gia đình, phần nào làm mai một nền nếp văn hoá truyền thống. Tình trạng
tiệc tùng, "cơm bụi", "cơm công nghiệp", "cơm hộp" đã bị lạm dụng quá mức, đang có xu
hướng thay thế dần cho những bữa ăn sum họp của gia đình. "Đàn ông vắng nhà, đàn bà
quạnh bếp" sự thường xuyên vắng nhà vì công việc xã hội, thiếu sự chăm sóc nhau giữa
các thành viên… là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng ly thân, ly
hôn ở nhiều gia đình.
Như vậy, xã hội càng hiện đại thì yêu cầu về công việc đối với người phụ nữ
càng cao, phạm vi càng được mở rộng, tính chất càng phức tạp. Vấn để nổi bật hiện nay
là người phụ nữ phải đảm bảo được công việc của gia đình và ngoài xã hội. Vừa tổ chức
bảo vệ, nuôi dưỡng được hạnh phúc gia đình, chăm lo cho mọi thành viên; vừa đảm bảo
tốt nghĩa vụ, trách nhiệm của một công dân trong xã hội. Đó là khối lượng công việc lớn
lao đặt trên vai người phụ nữ hiện đại. Tuy nhiên, thực hiện những điều đó, không ai làm
giỏi hơn phụ nữ. Đây chính là sự đóng góp công sức vô bờ bến của phụ nữ hiện đại đối
với sự phát triển của nước nhà trong giai đoạn hiện nay, là sự cố gắng gìn giữ nét đẹp của
chữ "công" truyền thống; là sự hoà nhập, vươn lên với tầm c của thời đại mới.
2.2.2 "Dung"
Phạm trù "Dung" theo quan niệm của Nho giáo được hiểu là vẻ đẹp hình thức,
thể hiện qua dáng vẻ tự nhiên kết hợp với trang phục, trang điểm tạo nên sự đoan trang
nói chung.
Chuẩn mực về vẻ đẹp xưa với người phụ nữ là vẻ đẹp thuỳ mị, kín đáo, duyên
dáng … Ngay trong quan niệm về hình thức cũng đã thể hiện vị trí khiêm nhường của
phụ nữ trong gia đình, ngoài xã hội. Có nhiều câu ca, ca ngợi về vẻ đẹp của phái nữ.
Những người thắt đáy lưng ong
Vừa khéo chiều chồng, vừa khéo nuôi con.
(ca dao)
Hay:
Nhà anh chín ruộng mười trâu
Có thêm ao cá bắc cầu rửa chân
Có rửa thì rửa chân tay
Chớ rửa lông mày, chết cá ao anh
(ca dao)
Hay nét dung nhan điển hình được nguyễn Du khắc hoạ trong "truyện Kiều" về
nàng Kiều:
Hoa cười, ngọc thốt đoan trang
Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.
Vẻ đẹp hình thức theo quan niệm cũ người phụ nữ còn phải ra chiều e lệ, khép
nép, liễu yếu đào tơ. Đi đứng, nói năng ra thưa vào gửi; không được nói to, đi mạnh,
không được nói trước khi chưa ai hỏi, không được cãi lại chồng. Dù trong lòng người vợ
có giận dữ hay đau khổ đến mấy vẫn phải nén chặt để gương mặt và mọi cử chỉ luôn nhẹ
nhàng, tươi tắn như hoa. Ngay cả khi chồng quát, chửi mắng, thậm chí đánh thì vẫn phải
cúi đầu nhịn nhục.
Chồng giận thì vợ làm lành
Miệng cười hớn hở … rằng anh giận gì?
(ca dao)
Đàn bà đẹp nhưng cũng phải là cái đẹp đem lại điều tốt lành cho người chồng,
con "vượng phu, ích tử". Nhưng dù thế cũng chỉ là vật người ta có thể mua, bán được mà
thôi.
Đàn bà thắt đáy lưng ong
Gót chân thon nhỏ đáng trăm quan tiền.
(ca dao)
Quan niệm về dung nhan của người phụ nữ không tách rời vẻ đẹp đức hạnh. Vẻ
đẹp hình thức luôn gắn với vẻ đẹp tâm hồn, tính cách, ứng xử. Nho giáo luôn chú trọng
việc xây dựng một vẻ đẹp hoàn thiện đối với người phụ nữ. Tuy nhiên, sự hoàn thiện đó
nằm trong khuôn khổ, những chuẩn mực của xã hội phong kiến. Quan niệm của Nho giáo
về đức "dung" đã góp phần làm nên vẻ đẹp truyền thống của phụ nữ Việt nam, khiến nó
có sắc màu rất riêng, rất á Đông. Những giá trị tích cực của nó vẫn còn vị trí trong xã hội
ngày nay. Xã hội mới có nhiều biến đổi trên nhiều lĩnh vực, quan niệm về cái đẹp có
thêm nhiều tiêu chuẩn mới, nhưng chuẩn mực về cái đẹp thuỳ mị, duyên dáng, nữ tính
vẫn có sức hút mạnh đối với con người hiện đại.
Đất nước đổi mới, kinh tế phát triển, đó là điều kiện cơ bản khiến nội hàm của
phạm trù "Dung" có nhiều biến đổi sâu sắc.
Làm đẹp là nhu cầu của tất cả mọi người. Mỗi thời đại có quan điểm khác nhau
về nó, nhưng thời nào cũng vậy, cái đẹp của người phụ nữ gắn chặt với vai trò, vị trí của
họ. Ngày nay, người phụ nữ đã có chỗ đứng vững vàng trong gia đình, xã hội, họ giỏi
việc nước, đảm việc nhà, mạnh mẽ, tháo vát, năng động trong nhiều lĩnh vực … Trên cơ
sở đó, dẫn tới nhu cầu làm đẹp của phụ nữ và yêu cầu về vẻ đẹp người phụ nữ của xã hội
rất cao, không mang tính chất đơn giản, thuần tuý. Bản thân người phụ nữ cũng không
ngừng phấn đấu để có vẻ đẹp toàn diện về hình thức từ trang phục, trang điểm đến cử chỉ,
điệu bộ … Và về phía xã hội cũng tạo điều kiện cho họ làm đẹp. Những năm gần đây rất
nhiều trung tâm chăm sóc vẻ đẹp cho phụ nữ được thành lập; vẻ đẹp như cái cây, phải
được chăm sóc thì mới tốt tươi, bền lâu được.
Tuy nhiên, vấn đề đáng lưu tâm ở đây là phụ nữ làm đẹp như thế nào cho phù
hợp với điều kiện kinh tế gia đình, với hình thức bản thân, với thời gian công việc và
chuẩn mực của xã hội mới. Phụ nữ ngày nay ý thức rõ một điều "không có phụ nữ
xấu, chỉ có phụ nữ không biết làm đẹp". Đa số phụ nữ Việt Nam hiện đại đã chú ý đến
việc chăm sóc hình thức của mình. Họ đã chú trọng việc đầu tư cho sắc đẹp như: đi
may sắm, mua hàng hiệu; đi thẩm mỹ viện; đi tập thể dục thể hình; dùng trang sức;
phương tiện đắt tiền… nhiều người phụ nữ có điều kiện đã chi phí rất nhiều kinh phí
vào dịch vụ này với mong muốn là bản thân ngày một đẹp hơn.
Đề cao vẻ đẹp hình thức là một điều quan trọng trong cuộc sống hiện đại, nhưng tuyệt
đối hoá, chạy theo nó một cách mù quáng thì lại là sai lầm. Thời nào cũng vậy cái đẹp hình
thức luôn phải đi đôi với cái đẹp nội dung. Giống như bông hoa luôn đi liền với hương sắc của
nó. Cái đẹp hình thức đứng một mình, không tạo ra được giá trị hoàn thiện, giống như:
Có đỏ mà không có thơm
Như hoa dâm bụt nên cơm cháo gì ?
Cái đẹp nội dung đứng một mình thật chìm lắng. Trước đây nhân dân ta có câu
truyền miệng:
Cái nết đánh chết cái đẹp
Hay:
Tốt gỗ hơn tốt nước sơn

Với người phụ nữ Việt Nam hiện nay cái nết "không đánh chết" cái đẹp. Cái nết,
cái đẹp cùng tồn tại trong một con người. Cái nết cùng cái đẹp thì cái đẹp mới thực sự
đẹp hơn. Vì vậy, nội hàm của cái đẹp hiện đại được mở rộng, bao gồm cả nét đẹp trí tuệ,
tài năng, học vấn, kinh nghiệm, đạo đức, tác phong... Mở rộng hơn nữa, người phụ nữ
ngày nay không chỉ biết làm đẹp cho bản thân mà còn biết làm đẹp cho ngôi nhà của
mình, cho chồng, cho con. Để góp phần vào việc xây dựng cảnh quan văn hoá gia đình,
người phụ nữ đóng vai trò rất quan trọng trong việc bài trí, sắp xếp các vật dụng trong
nhà một cách khoa học, thẩm mỹ, đảm bảo sức khoẻ, sự an toàn cho các thành viên. Đây
là nội dung mới trong quan niệm về chữ "dung" hiện đại, nó được bắt nguồn từ văn hoá
truyền thống xưa: người phụ nữ có bổn phận phải giữ gìn nhà cửa gọn gàng, sạch sẽ. Gia
đình là nơi trở về sau mỗi ngày lao động mệt nhọc, là nơi riêng tư. thiêng liêng thân thiết
đối với mỗi người. Với sự sắp đặt khéo léo, thẩm mỹ của người vợ, chỉ bằng những chi
tiết nhỏ như: một chậu cảnh, một chiếc đèn mầu, một giỏ hoa… sẽ tạo nên một cảm giác
dễ chịu, khiến cho tâm hồn con người thư thái. Căn nhà sạch sẽ, gọn gàng, tiện dụng…
điều đó cũng làm nên nét đẹp riêng của người phụ nữ và công sức không nhỏ của họ.
K ết quả khảo sát chuẩn m ực: tác phong, thói quen, phong cách sống.
Với bốn chuẩn mực thuộc tác phong, thói quen
Với bốn chuẩn mực thuộc phong cách sống, quan hệ, giao tiếp
1. Năng động, linh hoạt 90,0 %
2. Nhanh nhẹn, khẩn trương 82,5 %
3. Trật tự, gọn gàng 86,6 %
4. Nhã nhặn, tế nhị 87,6 %
5. Thanh cao, lịch lãm 76,6 %
6. Duyên dáng 70,5 %
7. Giữ gìn vẻ đẹp trong cuộc sống bản thân 88,9 %
8. Nghiên túc tôn trọng người khác 94,1 %
[18, tr.127]
Kết quả này cho thấy tính kế thừa và phát triển chuẩn mực "Dung" trong quan
niệm truyền thống: nét đẹp thanh lịch, duyên dáng xưa vẫn được gìn giữ cho tới ngày
nay.
Sự thanh tao, lịch lãm của người phụ nữ, được thể ngay ở dáng vẻ bên ngoài;
nhưng thực chất nó đã phản ánh của một nền văn hoá tri thức đã đ ược chắt lọc, truyền
nối. Nét đẹp thanh lịch được đánh giá trong nếp sống hàng ngày của gia đình, trong cơ
quan, ngoài xã hội đặc biệt là những nơi công cộng. Tuy nhiên, đất nước đang thực
hiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vì vậy, thanh lịch đòi hỏi phải đi đôi với
thói quen tác phong công nghi ệp thì người phụ nữ mới đáp ứng được yêu cầu của thời
đại.
Hiện nay, nhiều phụ nữ Việt Nam, đặc biệt ở các thành phố lớn, đang chạy theo
các trào lưu ăn mặc, phong cách, trang điểm… của các nước Tây Âu một cách thái quá.
Hiện tượng cho ta thấy nó đi ngược lại, thậm chí phủ nhận hoàn toàn văn hoá truyền
thống cha ông. Quan điểm kế thừa không yêu cầu người phụ nữ hiện đại phải "bê nguyên
xi" trang phục truyền thống của dân tộc, cũng không cho phép ta phủ định sạch trơn nó.
Phủ định nét đẹp truyền thống, chạy theo văn hoá ngoại lai là phủ định chính mình, người
phụ trở nên kệch cỡm giữa đời thường. Đáng ngại là xu hướng này không có chiều hướng
giảm mà còn có nguy cơ tăng ở độ tuổi thanh thiếu niên.
2.2.3. "Ngôn"
"Gia Huấn Ca" từng viết:
Khi nói năng phải kỹ kiêng khem
Dịu dàng tiếng thuận lời mềm
Cứ lời chồng dạy mới nên cửa nhà
T heo quan ni ệm x ưa, đ ức "Ngôn" đ ư ợc chú trọng về ngôn từ nhã nhặn, kín
đ áo, âm thanh c ủa lời nói thật nhỏ nhẹ, dễ nghe. Một ng ư ời p h ụ nữ đ ư ợc đ ánh giá
t ốt khi nói với bề trên phải bỏ nón, cúi đ ầu, mắt nhìn xuống đ ất, không đ ư ợc nhìn
n gang, nhìn nghiêng, nhìn lên hay đ ảo qua lại.
Trong phạm trù "Ngôn", sự gắn kết giữa "Tòng" và "Đức" được biểu hiện rõ nét:
một người phụ nữ chuẩn mực phải biết lắng nghe lời chồng dạy bảo, làm theo lời chồng;
trong mọi trạng thái tình cảm đều phải nói năng thuỳ mị, nết na.
Quan niệm về ngôn từ giao tiếp trong xã hội phong kiến luôn có những khuôn
mẫu khắt khe: Thưa, bẩm, lạy, trình, vâng dạ…
Ngôn là lạy trình thưa vâng dạ
(Gia huấn ca)
Lời nói đẹp còn phải gắn liền với cử chỉ phù hợp. Nói năng nhẹ nhàng, cử chỉ
đúng phép tắc, thể hiện sự đoan trang của một người phụ nữ. Khi đàn ông bàn chính sự,
người phụ nữ có sự phục vụ nhưng không
được phép tham gia, không nói chen vào, không nói leo theo. Đàn bà mau mồm bàn vào
mọi việc trong nhà sẽ bị chê trách là "nhà có gà mái gáy" ý ám chỉ điều độc. "Ngôn" còn
đòi hỏi người phụ nữ phải biết lúc nào được nói, lúc nào phải câm lặng. Trong mối quan
hệ với chồng, người vợ có ý hay, ý đúng cũng phải biết cách nói - tức nói khéo léo thậm
chí "lái" đi cho người chồng nghe không bị chạnh lòng, giận dữ. Phép tắc, chuẩn mực
trong ngôn từ giao tiếp luôn là điều cần thiết đối với tất cả mọi người bởi nó là phương
tiện thể hiện nét đẹp văn hoá của con người. Nhưng nhìn chung, quan niệm "ngôn" trong
xã hội phong kiến phần lớn rơi vào khuôn sáo, khắt khe. Vì những khuôn mẫu có sẵn mà
nhiều hoàn cảnh giao tiếp giữa con người với người đã không dám nói thật lòng mình. ẩn
sâu trong quan niệm về “ngôn” của Nho học là sự phân biệt về giới, về đẳng cấp…
Ngày nay, do yêu cầu của sự phát triển nhanh, mạnh của xã hội, của thế giới; cụ
thể của chính công việc mà giới nữ đảm nhận, không thể lúc nào, ở đâu họ cũng khép
nép, thưa bẩm như xưa. Ngôn từ đang dần được trí tuệ hoá, khoa học hoá. Nó mang đặc
điểm ngắn gọn, xúc tích, chuyển tải hàm lượng thông tin lớn. Đây là một yêu cầu nhưng
đồng thời cũng là ưu thế của thời đại công nghiệp. Mặt khác, chúng ta cần phải nhìn
thẳng vào phần hạn chế của ngôn ngữ hiện đại. Ngôn ngữ thị trường, ngôn ngữ chợ búa,
tiếng "lóng" được sử dụng thường xuyên ở một bộ phận chị em. Nhiều em nhỏ ăn nói
thiếu lễ phép, văng tục, chửi thề… Hiện nay, dưới ảnh hưởng của cơn lốc nhạc Tây với
cường độ mạnh; những câu từ có nội dung thiếu trong sáng, phản động; sự xuất hiện của
những bài ca sướt mướt yêu đương; sự vắng bóng của những tác phẩm truyền thống, của
những làn điệu dân ca… một bộ phận lớn lớp trẻ đã bị cuốn theo. Nhiều nữ sinh còn nhỏ
tuổi nhưng đã thuộc rất nhiều những bài hát nêu trên. Tục ngữ có câu "Học ăn, học nói,
học gói, học nữ". Từ tình trạng trên thì nguyên tắc xưa: lời nói của phụ nữ phải lễ phép,
tôn kính, có trật tự trên dưới… vẫn là một nguyên tắc cần cho sự phấn đấu của phụ nữ
trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, phép tắc ngày nay phải gắn liền với trí tuệ, sự am hiểu,
lịch sự chứ không phải thái độ tự ti của phụ nữ trong giao tiếp xưa.
Phụ nữ thời nay "nói nh ư thế nào". Trả lời được câu hỏi lý thú này là cả một
bí quyết dẫn đến sự thành công trong xã hội, hạnh phúc của gia đình:
ếch chết tại miệng
(Tục ngữ)
Hay:
Biết thì thưa thốt
Không biết thì dựa cột mà nghe
(Ca dao)
Hay:
Người khôn ăn nói nửa chừng
Để cho người dại nửa mừng nửa lo…
(Ca dao)
Tóm lại:
Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
(Ca dao)
Rèn rũa vấn đề ngôn ngữ cho các thành viên trong gia đình là điều vô cùng
quan trọng, đặc biệt là đối với phụ nữ. Có được một phụ nữ thanh lịch là có cả một thế
hệ. Hơn ai hết, con cái sẽ có ảnh hưởng trực tiếp từ ngôn ngữ, tình cảm của người mẹ.
Ngày nay, thời gian luôn hạn hẹp, trí tuệ và sức lực thì luôn được huy động tối đa
cho công việc, tiện nghi sinh hoạt ngày một cao… dẫn đến sự quan tâm, gần gũi của
người mẹ với con cái đang có xu hướng ít đi. Những lời ru của mẹ, của bà có phần hiếm
hoi, thay bằng nhạc cổ điển, nhạc không lời hoặc những đĩa phim truyện nước ngoài,
những đồ chơi đắt tiền… Bất kỳ ai trong thời thơ ấu được lớn lên trong tiếng ru ngọt
ngào của bà, của mẹ, của chị… sẽ mãi mãi có những ký ức tuyệt vời. Những lời ru được
chắt chiu từ cuộc sống, lao động bình dị bao giờ cũng thấm đẫm nghĩa tình, đạo lý gia
tộc, quê hương, đất nước.
2.2.4. "Hạnh"
Trong tư tưởng triết học Nho gia, khả n ăng con người được đánh giá bằng
luân lý, đạo đức. Nghĩa là nhấn mạnh bản tính đẳng cấp, coi nhẹ bản tính tự nhiên của
con người. Để tìm căn cứ lý luận từ thế giới quan, người ta đem luân thường đạo lý
của con người gán cho trời đất và vạn vật; biến đất trời thành hoá thân của đạo đức;
lấy đạo trời chứng minh cho đạo của con người trong trần thế. Đạo đức trở thành
chuẩn mực để đánh giá con người trên mọi lĩnh vực. Chính vì lẽ đó, khi giai cấp
phong kiến Việt Nam sử dụng “Tứ đức” của Nho giáo làm công cụ giáo hoá đối với
người phụ nữ đã đặt đức hạnh vào vị trí quan trọng bậc nhất trong bốn đức. Giá trị của
người phụ nữ cao hay thấp là do đức hạnh quyết định chủ yếu "Tốt gỗ hơn tốt nước
sơn"; "Cái nết đánh chết cái đẹp"… "Hạnh" trong “Tứ đức” chỉ hạnh kiểm, đạo đức,
lòng nhân hậu; là sự phấn đấu theo những chuẩn mực của xã hội phong kiến đề ra.
Đức hạnh của người phụ nữ được thể hiện thông qua các mối quan hệ xã hội và gia
đình: quan hệ vợ/chồng; quan hệ con cái/cha mẹ; quan hệ thần dân/vua quan và ngược
lại.
Vẻ đẹp hình thức là cái đầu tiên tạo hoá ban tặng cho người phụ nữ nhưng cũng
là cái đầu tiên tạo hoá lấy đi. Nét đẹp hình thức có lúc sẽ tàn phai - chỉ có tấm lòng, đức
hạnh là bền lâu hơn cả. Đạo đức ở đây là cái gốc đích thực, cái cốt lõi của nhân cách.
Cũng có trường hợp vẻ ngoài đạo đức của người này có thể đánh lừa được người khác,
nhưng "chiếc áo thì không thể làm nên thầy tu" thực sự.
Trên cơ sở đó, Nho giáo chủ trương xây dựng mẫu người phụ nữ có đạo đức,
nhân cách đích thực, theo quan niệm xã hội phong kiến. Giáo dục gia đình trong xã hội
cũ chú trọng việc răn dạy người phụ nữ phải hiền thục, đức độ; không tán thành phương
cách đối kháng mạnh mẽ, chủ trương cách xử lý uyển chuyển, nhường nhịn, "chịu" đối
với người đàn ông. Người phụ nữ đức hạnh không chỉ biết chu toàn mọi việc trong đình
mà còn phải biết đối nhân xử thế sao cho nhân hậu, không làm mất lòng người, giữ gìn
danh tiếng cho chồng, cho con, cho gia đình, gia tộc nhà chồng. Vì vậy bảo vệ thể diện
chồng trước bè bạn, gia đình họ hàng trở thành một tiêu chí quan trọng để đánh giá đức
hạnh: "giàu vì bạn, sang vì vợ". Mặt khác, chữ "hạnh" còn đòi hỏi người phụ nữ phải biết
chịu thương chịu khó, gánh vác mọi việc của gia đình, thuỷ chung vô điều kiện với
chồng. Dù chồng là người có vũ phu, chơi bời, năm thê bảy thiếp thì người vợ vẫn phải
cam chịu, chung thuỷ. Ngược lại, nếu người vợ "theo giai" thì làng xã bắt vạ bố mẹ, bản
thân có thể bị gọt gáy bôi vôi, rong đi khắp chốn để bêu riếu. Đàn bà phải giữ tròn bổn
phận thờ chồng, nuôi con, suốt đời giữ gìn đức hạnh… đó là một số điều kiện cơ bản để
đạt đến đức hạnh theo quan niệm xưa. Như vậy, đức "hạnh" chính là sợi dây thắt chặt
mối quan hệ giữa “Tam tòng” và “Tứ đức”. Làm trọn đạo "tòng" để trọn đạo "hạnh".
"Hạnh" là trung tâm, là mục đích để phụ nữ Việt Nam xưa vươn tới.
Ngày nay, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội đã thay đổi, phẩm hạnh của người
phụ nữ về cơ bản vẫn được đánh giá dựa vào các tiêu chí:
Vai trò làm vợ
Vai trò làm mẹ
Vai trò làm con (con dâu)
Tuy nhiên, ở một cấp độ cao hơn.
Vai trò làm vợ
Người phụ nữ trong xã hội hiện đại có một vai trò vô cùng to lớn điều này có cội
nguồn từ truyền thống dân tộc: tôn trọng phụ nữ. Người vợ là người bạn đời của chồng.
Là người cùng chồng thực hiện tất cả các chức năng của gia đình: Chức năng sinh sản,
chức năng làm kinh tế, chức năng giao tiếp… Với thiên chức của người phụ nữ, khi làm
vợ, họ luôn là người tinh tế, nhạy cảm, nhẫn nại, vun đắp tình yêu vợ/chồng. Người đàn
ông luôn coi trọng sự nghiệp. Sự nghiệp, công việc của người đàn ông trong thời kỳ kinh
tế thị trường có rất nhiều biến động, sự may rủi khó lường, những thất bại nghiệt ngã có
thể đến với họ bất cứ lúc nào. Hơn ai hết, người vợ luôn là chỗ dựa tinh thần của người
đàn ông không chỉ trong niềm vui mà cả trong thất bại, đau khổ, vấp ngã trước cuộc đời.
Để ngọn lửa hạnh phúc gia đình không lụi tàn, người phụ nữ ngày nay luôn phải phấn
đấu làm trọn trách nhiệm của mình với chồng: Đáp ứng nhu cầu tâm sinh lý, thoả mãn
nhu cầu tinh thần, chăm lo đời sống vật chất của chồng. Sự đồng cảm hoà thuận giữa hai
người là sự gắn kết bền chặt nhất cho mối quan hệ hôn nhân. Đây cũng là nét đẹp truyền
thống trong quan niệm về đạo vợ chồng xưa mà phụ nữ hiện đại cần phát huy… Đằng
sau sự thành đạt, vinh quang của chồng trên mọi lĩnh vực, kinh tế, chính trị, xã hội… là
công sức của người vợ. Làm đẹp, học hỏi nâng cao kiến thức, cư xử có văn hoá… tất cả
đều thể hiện đức hạnh của họ trong khi thực hiện chức năng làm vợ. Người phụ nữ gánh
vác trách nhiệm với mọi thành viên trong gia đình với "một tấm lòng thật rộng lớn mà ta
có suy nghĩ cho sâu mới hiểu được" (Xuân Diệu).
Từ sự phân tích trên, chúng ta thấy vai trò làm vợ của người phụ nữ trong giai
đoạn hiện đại rất quan trọng. Nhìn chung, nó vẫn dựa trên nền tảng quan niệm truyền
thống với một mức độ cao hơn.
Vai trò làm mẹ
Làm mẹ là thiên chức cao cả của người phụ nữ trong bất cứ thời đại nào. Song,
trong xã hội cổ truyền Việt Nam, thiên chức đó khiến người phụ nữ phải chịu đựng, hy
sinh quá nhiều. Ngày nay, một phần trách nhiệm lớn đó đã được san sẻ cho các thành
viên trong gia đình và cho xã hội. Mặt khác, yêu cầu ngày một cao của xã hội hiện đại lại
khiến cho nhiệm vụ này mang tính chất phức tạp hơn, đòi hỏi người phụ nữ phải phấn
đấu không ngừng để hoàn thiện nhân cách của mình. Một người mẹ hiểu biết, có văn hoá,
không chỉ có tri thức khoa học mà còn có phẩm chất đạo đức tốt đẹp, điều đó được thể
hiện thông qua lối sống nêu gương. Cha mẹ là tấm gương cho con học tập, phấn đấu dù ở
thời điểm nào của lịch sử thì hình mẫu người mẹ luôn phải là biểu tượng của sự trong
sáng, vị tha, dịu hiền, điều này có ý nghĩa giáo dục đạo đức cho con rất lớn. Cha mẹ là
tấm gương nhân cách, đạo đức của họ có tốt thì mới thực hiện tốt chức năng làm cha mẹ
đối với con cái. Vai trò làm người mẹ hiện đại không chỉ đơn thuần là việc thực hiện
chức năng sinh con "mang nặng, đẻ đau" hay giới tính của con mà chủ yếu đánh giá về
việc nuôi dạy con như thế nào. Đây có lẽ là tiêu chuẩn cơ bản nhất để khẳng định phẩm
hạnh người mẹ trong thời kỳ hiện đại.
Gia đình chịu sự chi phối của xã hội. Xã hội chịu sự tác động của nhân tố gia
đình. Môi trường xã hội không tốt sẽ ảnh hưởng đến nhân cách của các thành viên trong
gia đình. Muốn có xã hội tốt đòi hỏi phải có sự giáo dục hiệu quả bắt đầu từ gia đình mà
ở đó người mẹ đóng vai trò đặc biệt. Theo nhà xã hội học Nguyễn Thị Oanh nhận định:
“Nếp nhà chính là môi trường giáo dục tốt nhất cho trẻ” (Báo Đại Đoàn Kết - Tháng
9/2005). Ngay từ giây phút đầu tiên hình thành trong bụng mẹ, bào thai đã có sự gắn kết
chặt chẽ, đã sống bằng sự nuôi dưỡng của người mẹ. Khi mới chào đời, đứa trẻ có quan hệ
đầu tiên với xã hội chính là quan hệ với người mẹ. Mẹ là mẫu hình đầu tiên và suốt cuộc
đời đứa trẻ tiếp nhận, noi theo. Mẹ còn là người thầy đầu tiên dạy con làm người, trực tiếp
trao truyền văn hoá cho con "Chở con đi bao bến bờ lạ" (Xuân Quỳnh).
Người mẹ giáo dục nhân cách cho con, biết kính trên nhường dưới, kính trọng
ông bà, cha mẹ, người thân... Người mẹ giúp con rèn luyện ý thức say mê học tập, lao
động, định hướng tương lai cho con.
Tóm lại, người mẹ là nền tảng nhân cách, tâm hồn của con. Với tầm quan trọng
đó, việc xây dựng những phẩm hạnh tốt đẹp cho người phụ nữ trong xã hội mới là điều
vô cùng cần thiết:
ở sao có đức có nhân
Mới mong đời trị được ăn lộc trời.
(Ca dao)
Sự biến đổi từng ngày của con về thể chất lẫn tâm lý không ai hiểu rõ hơn người
mẹ. Họ không chỉ nuôi nấng con mà còn là người dạy dỗ, người thầy, người bạn đồng
hành của con. Họ là người bảo vệ, là chiếc rào chắn, ngăn cản những tệ nạn xã hội lôi
cuốn con mình. Người mẹ còn cùng con vui chơi, tâm tình để nắm bắt những diễn biến
phức tạp trong tình cảm, nhận thức, hành động của chúng giữa môi trường sống phức tạp.
Điều này có ý nghĩa rất lớn vì người mẹ tạo cho con cái cảm giác yêu thương, tin tưởng,
vững vàng, khiến cho con tự tin hơn trong cuộc sống. Đó không đơn thuần là trách nhiệm
của người mẹ còn là tình cảm máu thịt thiêng liêng; là nghệ thuật dưỡng dục của người
phụ nữ.
Mặt khác, người mẹ còn là người gieo vào tâm hồn con một tình yêu rộng lớn
đối với quê hương, Tổ quốc; trách nhiệm, nghĩa vụ với gia đình, làng xóm; nền văn hoá
dân tộc Việt Nam…"Mẹ thương con có hay chăng, thương từ khi thai nghén trong lòng,
chín tháng qua chín năm, gian khó biết khôn lường…Mai sau con đi trên con đường mới,
tương lai con đẹp lắm, mẹ hát ru hời ơi hời ru" (Ru con).
Hay:
"Con ơi! nghe lời mẹ này
Muốn khôn thì phải theo thầy mới nên
Làm trai thù báo nghĩa đền,
Cho yên việc nước kẻo phiền mẹ cha
Làm trai yêu nước quê ta
Nước kia hết giặc thì nhà mới yên"
Ca dao)
Tuy nhiên, trong điều kiện hiện đại, nhiều bậc cha mẹ quá bận rộn với những lo
toan vất vả hay quá chạy theo lợi ích kinh tế… thời gian dành cho con bị suy giảm. Nhiều
bậc phụ huynh đã chi phí một khoản tiền bạc lớn để cho con vào những trường danh tiếng
nhưng lại hoàn toàn phó thác cho nhà trường và xã hội. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, 843
ông bố, bà mẹ được hỏi đã trở lời: 15% trong số họ dành thời gian cho con cái, một ngày
từ 5-10 phút; 18% dành 15 phút để hỏi han đến việc học hành của con; 24% thú thực là
do quá bận rộn việc làm ăn không ngó ngàng gì đến việc học hành của con [19, tr.145].
Có những người mẹ làm những việc phi đạo đức, vi phạm pháp luật, sống buông
thả… Họ không thể là tấm gương cho con cái thậm chí còn ảnh hưởng tiêu cực rất lớn
đến chúng. Kết quả của những trường hợp này là con cái của họ trở thành hư hỏng, là nạn
nhân của các tai tệ nạn xã hội. Theo báo cáo của Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao, chỉ tính
riêng năm 2001-2002 đã khởi tố 6.821 vụ với 8.552 bị can về tội buôn bán, vận chuyển ma
tuý. Trong số đó có hơn năm nghìn đường dây ma tuý bị phát giác, các vụ chiếm đoạt tài sản
XHCN về có tội phạm là phụ nữ với nhiều mức phạt lên đến chung thân, tử hình (Tạp chí
Công tác tư tưởng số 2-2001). Tình hình nghiêm trọng đó dẫn đến sự băng hoại về đạo
đức, tàn phá nền văn hoá truyền thống, phá vỡ trật tự yên bình trong các gia đình. Vì vậy,
yêu cầu cấp bách hiện nay là tăng trưởng kinh tế đi liền với duy trì kỷ cương xã hội, nền
nếp gia đình. Đứng trước những hiện tượng gây nhức nhối cho xã hội, người đầu tiên
phải thấy được trách nhiệm của mình là những người mẹ; và đứng trước yêu cầu trên của
xã hội thì người đầu tiên thực hiện cũng là họ.
Qua ứng xử giao tiếp hàng ngày, qua quá trình dạy dỗ nuôi dưỡng con cái thì đó
cũng là quá trình người mẹ tự nhìn nhận và hoàn thiện bản thân, tu dưỡng đạo đức, trau
dồi kiến thức, phấn đấu không ngừng vì con. Đây chính là quan niệm được phát triển lên
từ chuẩn mực "đức hạnh" trong văn hoá cổ truyền của dân tộc. Nguyễn Trãi đã từng viết
"Mạc nhi chủng phúc lưu tâm địa" (trồng vườn phúc ở trong lòng để lại cho con) hay
"Con thờ đức mẹ", "Phúc đức tại mẫu".
Cây xanh thì lá cũng xanh
Cha mẹ hiền lành để phúc cho con.
(Ca dao)
Như vậy, người mẹ chính là nền tảng tâm hồn, nhân cách của con. Để thực hiện
được thiên chức cao cả đó, người mẹ phải không ngừng phấn đấu xây dựng những phẩm
chất tốt đẹp.
Đức hạnh của người phụ nữ trong thời kỳ mới còn thể hiện ở cách ứng xử trong
gia đình và ngoài xã hội. Với gia đình không chỉ đóng vai trò làm trung tâm gắn kết giữa
các thành viên trong gia đình, người phụ nữ còn là người điều tiết mối quan hệ với họ
hàng, thân tộc đôi bên. Đây là mối quan hệ rất tế nhị sâu sắc, giúp cho mỗi gia đình lớn
được hoà thuận, hạnh phúc. Đây cũng là nét đẹp mang tính truyền thống của gia đình
người Việt từ xưa đến nay. Xưa kia việc lựa chọn con dâu (nhất là dâu trưởng) rất công
phu, kỹ càng "lựa được con dâu sâu con mắt". Ngày nay, tiêu chuẩn cho người làm dâu
hiền thảo không còn quá khắt khe. Tuy vậy, vai trò của người con dâu trong gia đình vẫn
rất quan trọng "dâu dữ mất họ" (tức nàng dâu không có đức hạnh) vẫn còn là tư duy phổ
biến ở làng quê nông thôn. Không chỉ con dâu trong xã hội cũ mới cần chuẩn mực hiếu
thảo, điều này càng cần được phát huy trong xã hội mới khi các mối liên hệ giữa con
người với con người đang bị vật chất hoá. Trong thực tế, đã có nhiều người phụ nữ vừa
đảm nhiệm tốt công việc xã hội, vừa làm tròn trách nhiệm đối với gia đình: Hiếu thảo với
cha mẹ, chăm sóc khi họ đau yếu; gìn giữ truyền thống của gia đình, dòng tộc… Làm
được điều đó, những người phụ nữ hiện đại đã và đang phát huy nét đẹp trong “Tứ đức”
của Nho giáo. Theo kết quả điều tra của Viện Nghiên cứu thanh niên đối với các gia
đình trẻ, có 43% cho rằng: Ch ăm sóc cha mẹ già yếu là một giá trị tiêu biểu cho phẩm
hạnh của người phụ nữ hiện đại.
Người phụ nữ ngày nay còn có trách nhiệm với các quan hệ khác trong xã hội.
Đó là cách ứng xử trong cơ quan, nơi làm việc, trong khu phố, ngoài làng xã một cách có
văn hoá, có tình người. Bên cạnh đó, người phụ nữ hiện đại cần phải biết đồng cảm với
mọi người xung quanh ta. Phát huy đức hạnh cao đẹp của người phụ nữ xưa, người phụ
nữ nay thuỷ chung với Đảng, Nhà nước, Tổ quốc, nhân dân… tham gia tích cực vào các
hoạt động chống tiêu cực, tham nhũng; ngăn chặn các tệ nạn xã hội; tham gia xây dựng
môi trường sống trong lành, xanh, đẹp; đoàn kết, nhân hậu, mở rộng vòng tay mang tính
quốc tế; sống, làm việc theo hiến pháp, pháp luật; hưởng ứng những cuộc vận động mà
các tổ chức trong và ngoài nước khởi xướng: "Lá lành đùm lá rách, lá rách ít đùm lá rách
nhiều"; "mái ấm", "trợ giúp các vùng thiên tai"…
Đây là những nội dung mới được xây dựng trên cơ sở văn hoá truyền thống
nhằm xây dựng, hoàn thiện phẩm hạnh, đạo đức của người phụ nữ, đáp ứng yêu cầu của
gia đình và xã hội hiện đại.
Chương 3
một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy ảnh hưởng tíchcực và hạnchế ảnh hưởng tiêucực
của học thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức” đối với người phụ nữ
việt nam hiện nay


3.1. phương hướng xây dựng người phụ nữ việt nam hiện nay
Những chuẩn mực cơ bản để xây dựng người phụ nữ Việt Nam hiện đại:
Đạo của Khổng Tử không phải đạo thủ cựu, nó luôn biến đổi. Sự học của Khổng
Tử cũng chú trọng ở đạo biến thông của trời đất. Khổng Tử nói rằng: "Dịch: cùng tắc
biến, biến tắc thông, thông tắc cửu". Dịch là: "cùng thì biến, biến thì thông, thông từ lâu"
[10, tr.178]. Nghĩa là cứ theo đạo Dịch, "tức là theo đạo trời", việc gì đến chỗ bế tắc thì
phải biến, mà không biến thì thành ra cùng, cho nên phải biến để cho thông, có thông mới
được lâu. Ví như nước lên nhiều, thì phải cho chảy, nếu không chảy được thì phải ứ mà
đã ứ là vỡ. Vậy nên phải cho chảy, mà có chảy mới thông. Bởi lẽ nó, Khổng Tử dạy
người ta phải biết theo thời mà biến đổi luôn. Song phải biến đổi từ từ theo lẽ tự nhiên
làm cho người ta biến mà không biết, hóa mà không hay, thì sự biến hóa mới thật là thần
diệu và mới được êm ái, vững bền. Vậy muốn tiến hóa cho phải đạo là phải biết theo thời:
đến thưòi nào phải theo thời ấy. Như vậy, đạo của Khổng Tử là đạo tùy thời, theo thiên lý
mà lưu hành, tất phải biến đổi luôn để cho ngày càng mới [10, tr.179].
Con người tạo nên sự phát triển của xã hội đồng thời xã hội đòi hỏi con người
luôn luôn phải đổi mới. Xã hội phong kiến đã lấy "Tam tòng", "Tứ đức " làm chuẩn mực
để xây dựng mẫu người phụ nữ phong kiến. Ngày nay, chuẩn mực đó chỉ còn là dư âm
sâu lắng. Đất nước đang trong thời kỳ đổi mới, thực hiện kinh tế thị trường và sự nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa; vậy người phụ nữ phải vươn tới các mục tiêu gì để vừa
theo kịp thời đại, vừa phát huy những nét đẹp truyền thống của phụ nữ Việt Nam đã được
tạo dựng trong suốt quá trình phát triển của lịch sử?
Thời đại đã đặt ra những chuẩn mực mới đối với người phụ nữ. Vươn tới những
chuẩn mực này chính là quá trình khai thác những mặt tích cực của "Tam tòng - Tứ đức”
kết hợp yếu tố thời đại cho sự phát triển của bản thân, của giới; đẩy lùi những tiêu cực
của xã hội. Vì vậy, chuẩn mực về người phụ nữ hiện đại được xây dựng trên nền tảng của
truyền thống và hiện đại. Bởi, dù ở thời đại nào thì người phụ nữ Việt Nam vẫn mang
những nét đặc thù của dân tộc Việt.
Trung hậu, đảm đang vẫn là nền tảng của nhân cách phụ nữ Việt Nam hôm nay.
Trung hậu, đảm đang là đạo lý làm người bao gồm cả ý nghĩa tâm linh. Chính từ yếu tố
này mà phụ nữ Việt Nam đã lao động sáng tạo, phát triển; tham gia tích cực vào các hoạt
động từ thiện, hoạt động cứu trợ nạn nhân xã hội, chống các tệ nạn xã hội. Trong giáo
dục, giá trị đạo đức được quan tâm hàng đầu. Sau đó là trình độ văn hóa và nghề nghiệp
chuyên môn, giá trị đạo đức qua điều tra hai phường Thịnh Liệt, Kim Liên, Hà Nội, có
tới 93,9% số ý kiến đã trả lời mong muốn con cái hiếu thảo; con cái nghề nghiệp 73,6%;
con cái có trình độ văn hóa 72,8%. Đặc biệt có tới 95% cho rằng, giáo dục đạo đức là
quan trọng nhất [19, tr.125]. Các tác động tiêu cực của cơ chế thị trường đang làm nhân
cách không ít phụ nữ bị tha hoá dẫn đến hành vi trái pháp luật, trái đạo lý. Khác với thời
kỳ bao cấp, lao động trong thời đại công nghiệp, mỗi sản phẩm làm ra đều đạt đều đạt
tiêu chuẩn cạnh tranh với thị trường. Có nhiều người bằng sự ranh mãnh, gian lận đã luồn
lách thu lợi nhuận lớn. Nhưng điều đó không thể bền lâu. Vấn đề phải đảm bảo chữ tín
trên cơ sở trí tuệ, tài năng, đạo đức, mà đạo đức trung hậu là cơ bản.
Chuẩn mực học vấn, kiến thức: Thể hiện ở học vấn, trình độ ngoại ngữ, tin học,
kiến thức văn hóa chung. Người phụ nữ hiện đại cần phấn đấu có một trình độ học vấn
nhất định để có khả năng nắm bắt thông tin mới cho công việc. Người phụ nữ phải tự
mình nâng cao nghiệp vụ hoặc tham gia vào công tác đào tạo lại… Việc học tập là suốt
cuộc đời. Phụ nữ ngày nay rất coi trọng học tập, sự nghiệp:
Người phụ nữ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần có trình độ học
vấn như thế nào? Qua kết quả khảo sát cho thấy, tỷ lệ coi trình độ học vấn phổ thông
trung học là chuẩn mực chỉ còn là thiểu số (chiếm 23,3%). Phần đông phụ nữ đã coi trình
độ từ đại học trở lên là chuẩn mực học vấn của người phụ nữ (70,4%); thậm chí trong đó
có 25,8% còn khẳng định chuẩn mực học vấn phải trên đại học [18, tr.122]. Điều đó thể
hiện mức độ tự yêu cầu cao về chuẩn mực học vấn cũng như niềm khao khát được đào
tạo, học tập của người phụ nữ. Nếu đặt chuẩn mực này trong bối cảnh của nền giáo dục
Việt Nam đang xúc tiến công tác xóa mù chữ và phổ cập bậc giáo dục tiểu học, thì rõ
ràng đây là một đòi hỏi rất cao của người phụ nữ để đáp ứng những yêu cầu nhiệm vụ của
thời đại.
Chuẩn mực về ý thức pháp luật: Lao động trong xã hội xã hội chủ nghĩa đòi hỏi
cao về kỷ luật, thói quen, cách tư duy. Thời gian được sử dụng một cách khoa học, chất
lượng, giờ nào việc đó. Một giờ, một phút trong kinh doanh của kinh tế thị trường đều
đáng giá bằng vàng. Rèn luyện ý thức pháp luật trong cuộc sống cũng như công việc đối
với phụ nữ hiện đại là điều cần thiết.
Chuẩn mực về nghề nghiệp: Để khẳng định vị trí của mình trong gia đình, ngoài
xã hội, phụ nữ hiện đại cần phải phấn đấu có việc làm ổn định, tức có nghề và tinh thông
trong nghề.
Để đáp ứng được yêu cầu xã hội, người phụ nữ phải được đào tạo cơ bản về
nghề, tích cực tham gia các khoá đào tạo lại định kỳ, nâng cao tay nghề, có sáng tạo
không ngừng trong công việc… Trước đây người vợ thường lo việc nhà là chính, nên
những tiêu chuẩn như: nết na, thùy mị, biết lo toan nội chợ là chuẩn mực hàng đầu.
Những tiêu chuẩn này ngày nay vẫn rất cần nhưng yêu cầu đã khác xa nhau. Ví dụ:
"dung" được xếp sau những tiêu chí khác: chỉ có 37,5% nam giới trả lời cần chọn vợ có
nhan sắc, xinh đẹp, trong khi số đông cần chọn vợ có nghề nghiệp ổn định (tức là có khả
năng đóng góp tài chính cho gia đình) tới 95%; khoẻ mạnh, thủy chung chiếm 91%.
Tương ứng như thế nữ chọn chồng đẹp trai chỉ có 21%; nghề nghiệp ổn định 70% [19,
tr.124]. Như vậy, tiêu chuẩn nghề nghiệp có khả năng kinh tế được đánh giá rất quan trọng
trong hôn nhân - là điều kiện cơ bản để xây dựng một gia đình hạnh phúc.
Xuất phát từ quan niệm này, mà trong xã hội hiện đại đang có xu hướng muốn
cho con cái tìm những ngành nghề có thu nhập cao, dù phải học tập, lao động với cường
độ căng thẳng. Thực tế là những ngành nghề đó vừa đảm bảo cho cá nhân có cuộc sống
độc lập, tự chủ, vừa giúp đỡ được gia đình và người thân. Một cuộc điều tra xã hội học
được công bố trên Internet cho thấy, một số ngành nghề rất vất vả, lại đòi hỏi sự cố gắng
không ngừng của người lao động; lại rất dễ gặp rủi ro nhưng nhanh làm giàu là: 1) Doanh
nhân; 2) Lập trình viên phần mềm; 3) Công nghệ sinh học; 4) Phóng viên báo chí đang
được giới trẻ yêu thích và chấp nhận thử thách [19, tr.124].
Chuẩn mực tác phong, thói quen, lối sống thanh lịch thuộc phạm trù tâm hồn,
phong cách hiện đại. Phụ nữ ngày nay phấn đấu trở thành người năng động, linh hoạt, sắc
sảo nhưng vẫn đảm bảo yếu tố duyên dáng, lịch lãm, tế nhị và luôn tôn trọng mọi người.
Chuẩn mực này hướng tới sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại cho người
phụ nữ Việt Nam hôm nay.
Một trong những chuẩn mực không thể thiếu đối với người phụ nữ ở bất kỳ giai
đoạn lịch sử nào đó là: ý thức xây dựng gia đình tiên tiến, hạnh phúc. Để thực hiện
được điều này người phụ nữ cần tự hoàn thiện rất nhiều đức tính quý như chung thuỷ,
thật thà, nhường nhịn, tôn trọng cùng nhau chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, quan tâm đáp ứng
những nhu cầu chính đáng của nhau …
Chuẩn mực trong mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình: Nâng cao ý
thức nuôi dưỡng tình cảm giữa mọi người, cùng nhau bàn bạc, quyết định việc lớn, biết
sử dụng kinh tế có hiệu quả để nâng cao chất lượng sống cho gia đình, biết sắp đặt không
gian gia đình sạch sẽ, gọn gàng, thẩm mỹ… Cá nhân được quan tâm, cộng đồng gia đình
được coi trọng. Từ không khí bình đẳng, thấu hiểu, cảm thông với nhau dẫn đến sự phân
công, sắp xếp công việc trong nhà được hợp lý, khoa học. Mọi người cùng có trách
nhiệm san sẻ mọi công việc gia đình. Mọi người cùng tham gia đóng góp kinh tế gia đình
và cùng nhau hưởng thụ thành quả lao động một cách có ý thức, có văn hóa.
Chuẩn mực gắn với mối quan hệ giữa gia đình và cộng đồng: Người phụ nữ
được đánh giá là có nếp sống văn hoá khi họ chủ động đoàn kết, hoà thuận với cộng
đồng, cụ thể là với hàng xóm, làng xã, phố ph ường. Tích cực tham gia những hoạt động
của địa phương.Tham gia phòng chống những hiện tượng tiêu cực trong xã hội để bảo vệ
hạnh phúc gia đình và mọi người.
Để thực hiện được tất cả những chuẩn mực cơ bản nêu trên phải có một chuẩn
mực, điều kiện đối với phụ nữ là: rèn luyện để có một thể lực tốt. Đây là chuẩn mực
thường ít được quan tâm đúng mức, ngoại trừ một số phụ nữ ở nội thành có điều kiện
thường xuyên luyện tập thể hình, chơi thể thao... còn phần đông phụ nữ, nhất là công
nhân, nông dân chưa có những điều kiện cần thiết để phát triển thể lực, thậm chí còn phải
chịu nhiều ảnh hưởng bất lợi từ nghề nghiệp, từ cuộc sống hàng ngày đến thể lực. Bước
vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, người phụ nữ không những phải có thể lực tốt,
thể hình đẹp vì lý do thẩm mỹ, vì hạnh phúc gia đình mà còn vì đó là nguồn nhân lực
đảm bảo trực tiếp cho vấn đề: năng suất, chất lượng, hiệu quả. Kết quả khảo sát cho thấy,
61,5% phụ nữ được phỏng vấn, cho rằng vấn đề sức khỏe đang là một trong những mục
tiêu quan trọng phải phấn đấu. Ngoài ra, ý kiến yêu cầu người phụ nữ hiện đại phải biết ít
nhất một môn thể thao (42,8%), yêu cầu phải có thời gian thư giãn, phục hồi sức khỏe
phát triển thể lực, hàng ngày, hàng tuần (55%) [18, tr.126].
Lao động trong thời đại công nghiệp luôn căng thẳng, tập trung cao độ, hơn nữa
người phụ nữ phải thực hiện cùng lúc 2 chức năng gia đình và xã hội … đòi hỏi họ phải
có một sức lực bền bỉ. Có sức khoẻ mới làm được kinh tế, có kinh tế mới xác định được
vị trí, vai trò trong xã hội. Người phụ nữ phải khoẻ thì mới đẹp, đẹp về hình thức, về trí
tuệ, tâm hồn, một tâm hồn lớn phải được nuôi dưỡng trong một cơ thể khoẻ mạnh thì mới
đơm hoa kết trái được.
Từ xưa đến nay, lịch sử dân tộc đã trải qua nhiều bước thăng trầm nhưng có một
điều mà cả gia đình và xã hội đều cho là đương nhiên: đó là sự chấp nhận hy sinh quên
mình của phụ nữ với con, với chồng, với gia đình, với Tổ quốc… Ngày nay, cùng với sự
phát triển kinh tế, chính trị xã hội, Đảng và Nhà nước Việt nam XHCN đặc biệt quan tâm
đến vấn đề này và xác định rõ: Chăm sóc sự tiến bộ của phụ nữ phải được coi là quốc
sách, là trách nhiệm của toàn xã hội, của mọi gia đình, mọi người. Tuy nhiên bản thân
phụ nữ phải cố gắng hết mình vì sự nghiệp giải phóng mình, vì sự phát triển của bản
thân, của xã hội là điều không thể thiếu. Để xây dựng thành công những chuẩn mực cao
đẹp (nêu trên) đối với phụ nữ hiện đại, chúng ta cần một số giải pháp cụ thể:

3.2. ảnh hưởng của “Tam tòng”, “Tứ đức” đối với người phụ nữ Việt Nam
ngày nay. Một số giải pháp cơ bản
* Phát huy bình đẳng giới.
Thay đổi cục diện bình đẳng nam nữ trong gia đình sẽ góp phần không nhỏ cho
sự bình đẳng chung, góp phần làm thay đổi sản xuất kinh tế gia đình, từ đó sẽ tạo ra sự
chuyển biến tích cực chung cho toàn xã hội. Như vậy, vấn đề bình đẳng giới không chỉ
cần thiết cho phụ nữ hiện đại mà là một vấn đề mang ý nghĩa chiến lược của Việt Nam.
Ngày nay, phụ nữ trong gia đình, nhất là ở nông thôn, vùng sâu miền núi, hải
đảo... vẫn còn chịu nhiều thiệt thòi từ sự bất bình đẳng. Trong tư duy, nếp nghĩ, thói quen
của nhiều người đàn ông quan niệm bất bình đẳng vẫn tồn tại và được truyền nối một
cách có ý thức hoặc vô thức. Đấu tranh để xoá bỏ tư tưởng này là một cuộc đấu tranh lâu
dài, cần lực lượng đông đảo của toàn xã hội trong đó đóng vai trò đặc biệt là đàn ông.
Trước hết, phái nam phải thay đổi cách nhìn nhận, đánh giá về phụ nữ và có những hành
động tôn trọng họ. Về phía bản thân người phụ nữ: Bằng sự nỗ lực của bản thân, luôn
khẳng định được vị ví, vai trò của mình; có ý thức cao về việc tự chăm sóc, tự vươn lên
những chuẩn mực của thời đại mới, hoàn thành tốt, chức năng gia đình, xã hội; gìn giữ,
phát huy nét đẹp văn hoá truyền thống của dân tộc.
Về phía xã hội: Nhà nước, các hoạt động của đoàn thể đã đưa bình đẳng giới vào
các chương trình hoạt động trợ giúp phụ nữ tạo nên dư luận xã hội. Phụ nữ được bình
đẳng trong học tập nâng cao trình độ; bình đẳng trong lao động; trong nghỉ ngơi, phục hồi
sức khoẻ và tâm hồn; bình đẳng trong mọi quyết sách của Nhà nước. Có như vậy, trí lực,
sức lực của người phụ nữ mới có điều kiện phát triển để cống hiến cao nhất cho gia đình
và xã hội. Cần phải nhắc lại chức năng của phụ nữ và không ai thay thế được họ là sinh ra
thế hệ nối tiếp, là người tạo nền tảng tâm hồn, tư duy, nhân cách cho trẻ, là người thầy
đầu tiên và suốt cả cuộc đời của con người. Đứa trẻ ngay những ngày đầu tiên trong phôi
thai đã tiếp nhận được dấu ấn ban đầu của người mẹ cho sự phát triển bộ não và sự rung
động của trái tim. Cái ban đầu ấy vô cùng quan trọng. Vậy sự bình đẳng giới với phụ nữ
để họ được phát triển cao chẳng phải là "đầu tư cho tương lai", "đầu tư cơ bản", "đầu tư
chiều sâu" đó sao?
Thực trạng trong xã hội Việt Nam còn nhiều hiện tượng bất bình đẳng. Điều đó
không chỉ có trong gia đình mà còn ngoài xã hội, ở các tổ chức, đoàn thể, ở các chế độ
chính sách… Ví như: cho đến nay, việc đi chợ, nấu cơm, giặt giũ, dọn dẹp nhà cửa…
chiếm phần lớn thời gian, sức lực của phụ nữ nhưng chưa được xếp vào danh mục lao
động. Vì vậy, lao động trong gia đình chưa được tính công mặc dù họ rất vất vả. Dẫn đến
kết quả là: số giờ lao động cho gia đình + xã hội của vợ lớn hơn chồng nhiều nhưng định
giá mức thu nhập lại rất thấp. Tất nhiên, trong giai đoạn hiện nay chúng ta không đòi hỏi
gia đình phải trả lương cho phụ nữ về lao động gia đình; nhưng điều chúng ta cần ở đây
là mọi người phải cùng có ý thức chia sẽ, đỡ đần, giúp đỡ và phải trân trọng giá trị vô
hình ấy của phụ nữ hiện đại. Về phía Nhà nước phải có kế hoạch đưa chương trình bù
đắp cho phụ nữ bởi lao động gia đình là loại lao động tái sản xuất sức lao động của con
người. Nếu không hình thức lao động này, người lao động sẽ kiệt quệ dần cả về tinh thần
lẫn thể chất. Xã hội vì thế cũng không thể phát triển.
Trong điều tra "Tranh chấp hôn nhân gia đình và thủ tục giải quyết vấn đề
này ở Việt Nam" của Phạm Thanh Vân (Viện Gia đình và giới - Viện Khoa học Xã
hội Việt Nam), tháng 9-2005 cho rằng: Điều nổi bật nhất liên quan đến vấn đề giới
qua điều tra này là "đa số phụ nữ đứng đơn trong các vụ tranh chấp hôn nhân và gia
đình" (chiếm 90%). Điều đó cho thấy việc họ bị ngược đãi, dồn ép trong gia đình tới
mức không còn sự lựa chọn nào khác. Theo số liệu của Tòa án nhân dân thành phố Hà
Nội, trong 23.788 vụ ly hôn thì có tới 30% vụ là do ng ười phụ nữ bị đánh đập ngược
đãi không chịu nổi phải đứng đơn xin ly hôn [19, tr.127]. Hơn n ữa, nó còn cho thấy
địa vị của người phụ nữ trong gia đình đã được cải thiện, đặc biệt về kinh tế nên họ đã
nhìn nhận bảo vệ hạnh phúc của mình một cách tự tin và chủ động hơn, không cam
chịu. Bên cạnh đó lại có một thực tế: khi có sự kiện tụng về vấn đề hôn nhân và gia
đình thì cần phải Tòa án nhân dân can thiệp. Nhưng hiện nay cả nước đã có gần 200
nghìn tổ hòa giải cơ sở và những người có uy tín ở cộng đồng tham gia giải quyết
bằng phong tục, luật tục. Điều này có ảnh hưởng sâu sắc đến bình đẳng giới vì khi xảy
ra bạo lực giữa vợ và chồng, sự giải quyết của tổ hòa giải một cách kịp thời sẽ ngăn
chặn được bạo lực, tránh hậu quả nặng nề cho phụ nữ; nhà của tổ viên tổ hòa giải đôi
khi trở thành nơi chị em là nạn nhân của bạo lực đến lánh nạn. Tuy nhiên, không phải
lúc nào tổ hòa giải ở cơ sở cũng mang lại lợi ích cho người phụ nữ mà phần nhiều là
động viên họ phải kiềm chế, nhẫn nại, chịu đựng, phải hy sinh bản thân... Có tình
trạng này vì những người làm công tác hòa giải ở địa phương hầu như chưa được đào
tạo nâng cao nhận thức về giới, khi giải quyết tranh chấp không trên cơ chế chính thức
mà bằng những quan niệm, những phong tục, tập quán mang tính chất lạc hậu, phân
biệt đối xử nam - nữ; trái với luật hôn nhân và gia đình. Nếu chỉ dựa trên luật tục mà
xét xử các vụ kiện tụng trong hôn nhân thì đối với xã hội nói chung và
các dân tộc thiểu số nói riêng, người phụ nữ phải gánh chịu nhiều bất công nhất.
Tuy nhiên, cũng có nhiều trường hợp đem áp dụng máy móc sự bình đẳng, hậu
quả dẫn đến sự đổ vỡ: có người vợ ngoại tình, có người phụ nữ kiêu căng, khinh thường
bạn đời.
Nhà kia lỗi phép con khinh bố
Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng
(Tú Xương)
Đặc biệt là ở những gia đình mới nổi, gia đình hãnh tiến đã quá thần bí sức mạnh
vật chất. Vợ chồng, cha con, anh em lấy đồng tiền ra làm thước đo giá trị khi xử sự với
nhau; xuống cấp về đạo đức, đánh mất chính mình và những tình cảm thiêng liêng, phá
hoại nền tảng gia đình. Trong Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, có một chương về
quan hệ giữa các thành viên trong gia đình (chương V). Điều này chứng tỏ Nhà nước ta
cũng rất quan tâm đến vấn đề này, vì trong thực tế cuộc sống hiện đại đã có nhiều hiện
tượng tiêu cực phát sinh cần phải được điều chỉnh bằng luật pháp.
Vì vậy, bình đẳng giới theo xu hướng phát triển của thời đại nhưng cũng luôn
phải đảm bảo yếu tố truyền thống, và yếu tố văn hoá truyền thống có nhiều nét đẹp nhất
là “Tứ đức” xưa.
* Đổi mới chính sách xã hội đối với phụ nữ và gia đình
Đặc biệt quan tâm đ ến chính sách xã hội đối với phụ nữ và gia đ ình trong
t h ời đi ểm này là một b ước đ i đúng hướng; bởi việc h ỗ trợ cho phụ nữ phát triển đ ã
không còn ch ỉ là việc đ ể cho giới nữ hoặc của Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam mà
l à vi ệc của Đ ảng và Nhà n ước.
Việc hỗ trợ phụ nữ phát triển phải được thực hiện trên mọi lĩnh vực hoạt động
của xã hội như: kinh tế, chính trị, văn hoá, trong đó kinh tế đóng vai trò quyết định gắn
liền với vấn đề kinh tế là giải quyết việc làm cho phụ nữ.
Con người hôm nay phải chạy đua trong nền kinh tế thị trường, luôn phải đối
mặt với đồng tiền, rất cần có nền móng nhân bản vững chắc. Sự nhạy cả m của tâm hồn,
sự sắc sảo của tư duy, sự trong sáng của đạo đức và phong cách, đó là những giá trị chỉ
con người mới cần có và bắt buộc phải có. Những giá trị đó con người được thừa hưởng
trước tiên từ nguồn gốc của gia đình mình và trong gia đình, người mẹ là người truyền
thụ đầu tiên, tạo ảnh hưởng sâu lắng nhất đối với thế hệ tương lai. Vì thế đổi mới chính
sách xã hội đối với gia đình và phụ nữ, thực chất là nhằm thúc đẩy xã hội phát triển theo
định hướng. Chính sách Nhà nước trước hết quan tâm đến số đông là lao động nữ; chính
sách quan tâm số ít lao động trí óc và lao động tài năng; chính sách quan tâm đến những
người lao động nghệ thuật là nữ…
Ví dụ đối với phụ nữ trí thức, phụ nữ lao động tài năng, chính sách cần lưu tâm
đến độ tuổi lao động, sự xuất hiện độ chín tài năng của họ không đồng đều. Phụ nữ khi ở
độ tuổi không còn bận con nhỏ - đây là độ tuổi có một tốc độ phát triển kỳ diệu.
Tuy nhiên, độ tuổi và tài năng của người phụ nữ ở mỗi ngành nghề có những nét
đặc thù. Trong lao động nghệ thuật, có những loại hình nghệ thuật tuổi nghề không vượt quá
35 - 40 tuổi khi cơ thể và vẻ đẹp đã bước vào giai đoạn lão hoá. Nhưng về trí tuệ của họ thì
lại bước vào độ chín. Hoặc ở những ngành nghiên cứu, nữ trí thức đầu ngành phải có chính
sách phù hợp về độ tuổi lao động, nếu không xã hội sẽ đánh rơi nhiều vốn quý mà phải trải
qua hơn 55 năm trở nên mới tạo dựng được. Trí tuệ là sản phẩm rất đặc thù, mang dấu ấn cá
nhân, không ai có thể thay thế ai được.
Có một thực tế về hàng loạt những chính sách phụ nữ đã được thi hành như:
"Giảm biên chế", "nghỉ 41", "về một cục", "mất sức lao động"… tại các cơ quan, xí
nghiệp, công ty đã đẩy hàng loạt phụ nữ ra khỏi guồng máy sản xuất với lý do: năng suất
lao động thấp hiệu quả làm việc kém hoặc khi duyệt đơn xin việc làm, tâm lý của người
có thẩm quyền không muốn nhận lao động nữ vì một số lý do cơ bản: sức khoẻ yếu,
không năng động, hay vi phạm thời gian lao động, mất thời gian cho việc mang thai, đẻ,
nuôi con nhỏ… Chính vì sự tự nguyện gánh vác phần lớn việc gia đình cho phái nam nên
họ thường không có nhiều thời gian cho bản thân để tái tạo sức khoẻ, sắc đẹp, học vấn…
Số phụ nữ phấn đấu cho học tập ở đâu cũng thấp hơn đàn ông, hưởng thụ văn hoá nghệ
thuật đàn ông cũng luôn chiếm phần lớn; ở vùng dân tộc thiểu số thì điều này lại càng
trầm trọng. Ví như ở dân tộc Hà Nhì: Trong khi đàn bà phải bổ củi, đàn ông uống rượu,
vui chơi, người phụ nữ nào bổ được nhiều củi, chất xung quanh nhà cao bao nhiêu thì
được nhiều người con trai đến hỏi bấy nhiêu vì họ lấy đó là thước đo sự đảm đang, khoẻ
mạnh của phụ nữ. Khi hoạch định chính sách chúng ta cần xem xét kỹ thực tế này.
Nhưng có lẽ, trước hết là trong các cơ quan Nhà nước, ở những cương vị có thẩm quyền,
cần phải có nhiều phụ nữ tham gia. Bởi chính họ là những người hiểu nhất, nhạy cảm
nhất với những hiện tượng bất bình đẳng giới. Vì vậy, trước khi đề xuất những chính sách
cụ thể trên nhiều lĩnh vực trong xã hội đối với phụ nữ, phải có ngay chính sách sử dụng
cán bộ nữ đầu ngành, xác định vai trò của họ một cách công bằng, đặt vào những cơ quan
quyền lực ngang với nam giới. Đây không phải là xã hội "ưu tiên" hay "cho" phụ nữ mà
xã hội đang rất cần họ.
* Đấu tranh nhằm xoá bỏ những quan niệm, phong tục, tập quán, lạc hậu.
Tâm lý con trai

Bảng 3.1: Nguyện vọng phải có con trai - theo trình độ học vấn

Đơn vị tính: %

Học vấn
Mù chữ Cấp I Cấp II Cấp III Đại học
Nguyện vọng
Nhất thiết phải có 61,5 61,0 51,5 37,2 33,3
Không nhất thiết phải có 38,5 39 48,5 62,8 66,7

Nguồn: Kết quả của dự án điều tra cơ bản về gia đình Việt Nam và vai trò của
người phụ nữ trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (của Đỗ Thị Bình -
Lê Ngọc Văn - Nguyễn Linh Khiếu).

Qua bảng điều tra cho thấy tâm lý mong muốn có con trai hơn con gái còn phổ
biến ở Việt Nam. Việc chưa có con trai vẫn là gánh nặng tâm lý đối với các cặp vợ
chồng. Vai trò của người con trai vẫn được đánh giá cao, chủ yếu, trong việc thờ cúng tổ
tiên, nối dõi tông đường, chăm sóc phụng dưỡng mẹ già. Đối với các gia đình trẻ hiện
nay, quan niệm phải có con trai không quá nặng nề. Nhưng đối với thế hệ từ 50 đến 60
tuổi trở lên vẫn coi việc có con trai là hệ trọng.
Con gái là con người ta
Con dâu mới thực mẹ cha đem về.
(ca dao)
Tâm lý ngại sinh con ở một số phụ nữ.
Tỷ lệ sinh ở Việt Nam đang ngày càng được hạ thấp do chiến lược phát triển
kinh tế của quốc gia, của các tỉnh, của thành phố và do sự tự ý thức xuất phát từ phía gia
đình. Quan niệm "trời sinh voi, trời sinh cỏ", "nhiều con, nhiều của", "con đàn cháu
đống" đã trở thành lạc hậu dẫn đến một xu hướng khác: Ngại sinh con, ngại trực tiếp nuôi
dưỡng, chăm sóc con bằng dòng sữa của mình, hoặc không muốn có gia đình… là hiện
tượng đã và đang xuất hiệu ở nhiều thành phố lớn. Từ đó nảy sinh ra những hiện tượng
đẻ thuê, nuôi thuê, mua bán trẻ sơ sinh. Hiện tượng bán con đã diễn ra khá nhiều ở Thành
phố Hồ Chí Minh, Chính phủ phải yêu cầu UBND thành phố kiểm tra, ngăn chặn kịp thời
vấn nạn này (Văn bản số 4076/VPCP - TTBC ngày 5/9/2001). Phóng sự trên báo Lao
động số 86/2001 ngày 25/4/2001 đã đánh giá việc đẻ thuê của phụ nữ là một nghề.
Những người phụ nữ này đã mặc nhiên biến mình thành "cỗ máy đẻ" để lấy khoản tiền
lớn sau mỗi lần vượt cạn… Tình trạng này nếu để lan rộng sẽ làm thoái hoá đạo đức, mất
tính nhân văn, nhân bản của xã hội. Thực tế nhức nhối này đã ảnh hưởng rất lớn đến thiên
chức của người mẹ, người vợ trong gia đình, huỷ hoại nét đẹp truyền thống trong “Tứ
đức” xưa. Có những gia đình đã được thiết lập, họ có khả năng sinh con nhưng lại chủ
động lối sống không có con. Họ muốn có cuộc sống "không vướng bận", tập trung thời
gian và vật chất cho sự thành công của công việc hoặc thỏa mãn nhu cầu "tự do" của
mình.
Sự biến động về loại hình gia đình trong thời kỳ hiện đại
Cùng với sự biến động về kinh tế, chính trị, xã hội là sự biến động về loại hình gia
đình. Bên cạnh những loại hình trong xã hội truyền thống như: gia đình hạt nhân, gia đình
mở rộng, gia đình khiếm khuyết, hiện nay xuất hiện nhiều loại hình mới: gia đình không con;
gia đình độc thân; gia đình kết bạn; đặc biệt là gia đình thể nghiệm. Gia đình thể nghiệm là
gia đình của những người yêu nhau, hợp nhau, sống chung với nhau trước khi kết hôn hoặc
không kết hôn. Đây là loại "mốt" ở phương Tây nhằm khắc phục tình trạng ly hôn của những
người yêu vội, cưới vội chưa có sự hiểu biết kỹ về nhau. Song nó cũng bị lợi dụng để thỏa
mãn nhu cầu tình dục "tự do" của một số lớp trẻ hiện nay ở Việt Nam.
Từ thực trạng đó, bản thân phụ nữ phải đi đầu trong phong trào xoá bỏ những
quan niệm cũ. Mặt khác, họ phải biết vượt lên những cám dỗ vật chất đời thường gìn giữ
phẩm hạnh tốt đẹp. Về phía xã hội, mọi người cùng tạo điều kiện, cùng đồng lòng nhất trí,
quyết tâm... đẩy lùi những quan niệm trên, tất yếu những quan niệm đó sẽ không thể tồn tại.
Phát huy những mặt tích cực của người phụ nữ truyền thống
Người phụ nữ ngày nay "đến hiện đại từ truyền thống" thì bên cạnh việc loại bỏ những
yếu tố bảo thủ, lạc hậu, không hợp thời, cần phải chọn lựa một hệ giá trị văn hóa mới trên cơ sở kế
thừa giá trị truyền thống của dân tộc.
ở xã hội truyền thống, sự thiêng liêng của gia đình luôn gắn với mối quan hệ chặt
chẽ, trật tự giữa các thành viên. Trong xã hội hiện đại, khi hiện tượng dễ dàng xây dựng gia
đình, dễ dàng giải thể gia đình, dễ dàng chối bỏ gia đình; không gắn gia đình với hôn nhân,
không gắn tình dục với tình yêu... ngày càng tăng thì điều đó lại càng quan trọng. Người phụ
nữ đóng vai trò lớn trong việc giải quyết các mối quan hệ gia đình, thái độ điều hòa của mọi
người trong nhà. Cha, mẹ, con thuận hòa, tôn trọng, hiểu biết, quan tâm, có trách nhiệm với
nhau. Vợ lấy sự thành công của chồng làm hạnh phúc của mình và ngược lại. Xã hội hiện đại
đang biến đổi, cái cũ, cái mới đan xen, hơn lúc nào hết người phụ nữ phải phấn đấu cho mình
một đạo đức trong sáng, một lối sống lành mạnh, một tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu. Có như
vậy họ mới trở thành tấm gương sáng cho con trong cuộc sống đầy gian khó và thử thách.
Hiện nay, các loại hình gia đình "gia đình ghép" (các cặp vợ chồng tái hôn), "gia đình mở
rộng" (gia đình có ba đến bốn thế hệ cùng sinh sống) vẫn tồn tại, trong những gia đình này
tiềm ẩn nhiều nguy cơ tan vỡ. Người phụ nữ trong hoàn cảnh đó họ phải luôn có một tấm
lòng bao dung, độ lượng, tính nhẫn nại, nhường nhịn thì mới giải quyết được các mối quan
hệ và sự thiếu hụt tình cảm của các thành viên. Bên cạnh đó, giá trị văn hóa truyền thống
"chung thủy", "trinh tiết" vẫn là một giá trị được người hiện đại lựa chọn. Tuy nhiên, quan
niệm hiện nay không lấy yếu tố đó làm thước đo phẩm giá hay giá trị hàng đầu đánh giá về
người phụ nữ nhưng vẫn xem nó là một yếu tố quan trọng để gìn giữ hạnh phúc vợ chồng,
duy trì mái ấm gia đình. Người phụ nữ ngày nay dù thành đạt, dù ở cương vị nào ngoài xã
hội thì với vai trò người vợ, người mẹ họ vẫn phải phấn đấu, chăm lo, thu vén chu đáo cho
cuộc sống gia đình, từ việc tề gia nội trợ, nữ công gia chánh đến việc đối nhân xử thế với cha
mẹ, họ hàng, gia tộc, làng xóm. Về hình thức, dù họ có xinh đẹp đến đâu thì phái nam vẫn
cần ở họ nét đẹp dịu dàng, kín đáo, thùy mị; cần lời ăn tiếng nói nhẹ nhàng, thanh lịch, văn
hóa... Những tiêu chuẩn này thể hiện sự nữ tính rất cao. Những giá trị của người phụ nữ
truyền thống đã được tích luỹ qua nhiều thế hệ, nó là tinh hoa văn hóa của dân tộc Việt. Phát
huy những mặt tích cực của người phụ nữ truyền thống, phát huy những cái hay, những nét
đẹp của "Tam tòng", "Tứ đức" một cách phù hợp, sáng tạo sẽ giúp người phụ nữ Việt Nam
hiện đại đi đến thành công ngoài xã hội, củng cố được sự bền vững của gia đình, đem lại
hạnh phúc cho mình, cho mọi người.
kết luận


Đạo Nho là một đạo chủ yếu bàn về chính trị, luân lý, đạo đức. Nho học vào
Việt Nam và đ ã đ i h ết một chặng đường dài lịch sử dân tộc ta. Trên chặng đ ường ấy,
có lúc nó gi ữ vai trò thúc đ ẩy, có lúc nó kìm hãm sự phát triển kinh tế, v ăn hoá,
chính tr ị của con người Việt Nam. Nh ưng dù thúc đẩy hay kìm hãm, nó đ ều góp
phần là m nên truyền thống t ư tưởng, văn hoá dân tộc; góp phần vào b ước tiến của xã
hội, con người Việt Nam; xây dựng n ước Việt Nam ngàn năm văn hiến, trong đó,
ảnh hưởng lớn nhất đến người phụ nữ Việt Nam chính là học thuyết “Tam tòng”,
“Tứ đ ức”.
Giai cấp phong kiến Việt Nam đã tiếp thu, vận dụng phạm trù “Tam tòng” làm
công cụ để giáo hoá về tâm lý, đạo đức nhằm xây dựng mẫu người phụ nữ tiêu biểu cho
xã hội cũ. “Tam tòng”, “Tứ đức” là một trong những chuẩn mực cơ bản nhất đối với
người phụ nữ xưa, nó là thước đo giá trị, tài năng, đức hạnh của người đàn bà. Và quan
trọng hơn cả là sự ăn sâu bén rễ của nó vào tư tưởng, tâm hồn, nhân cách, lối sống, thói
quen của mọi người trong xã hội, là điều bản thân họ đặt vào tâm vào lòng để tự răn dạy
và hoàn thiện. Yêu thương hết mực, hy sinh hết mình, tần tảo một nắng hai sương, cam
chịu, nhẫn nại… là những đức tính mãi dệt nên cuộc đời người phụ nữ Việt Nam ở xã hội
phong kiến; dệt nên chân dung đậm nét của họ trong giai đoạn dài của lịch sử dân tộc.
Tìm hiểu đạo xưa của cha ông là chuyện cần thiết để học và phát huy những cái
hay, cái đẹp của đường lối giáo dục xưa; cách duy trì đạo lý của dân tộc. Thực tế lịch sử
đã chứng minh, đất nước có nền Nho học thì phép tắc, trật tự được củng cố; người phụ nữ
có đạo nho thì thuỳ mị, nết na, đức hạnh; người với người có lòng nhân ái… Tuy nhiên,
mặt trái của thuyết “Tam tòng”, “Tứ đức”, của Nho giáo đã gieo cho con người đầu óc
địa vị, tư tưởng gia trưởng, đẳng cấp vua/tôi, cha/con, vợ/chồng. Quyền lực của vua là
tuyệt đối trong quốc gia, quyền lực của cha là tuyệt đối trong gia đình. Người phụ nữ bị
phụ thuộc vào người đàn ông. Họ bị cột chặt vào lĩnh vực gia đình mà không có điều kiện
phát huy tài năng, thực hiện khao khát chính đáng, rất người của mình. Hồ Xuân Hương -
nữ thi sĩ anh tài, sắc sảo đã từng phải thốt lên:
Ví đây đổi phận làm trai được
Thì sự anh hùng há bấy nhiêu.
Lịch sử sang trang. Người phụ nữ hiện đại ở thế kỷ XXI đã có quyền bình đẳng
thực sự, có điều kiện xã hội - gia đình để phát huy tài năng của mình. Nhưng cũng là thời
điểm khắc nghiệt của kinh tế thị trường, "vàng thau lẫn lộn", đạo đức phẩm hạnh của
người phụ nữ đang bị thử thách gay gắt. Đây thực sự là cuộc đấu tranh phức tạp giữa
những điều tốt đẹp và những cái xấu xa. Có rất nhiều người phụ nữ thành đạt trên các
bình diện của cuộc sống, song cũng không ít phụ nữ sa vào các tệ nạn xã hội, huỷ hoại
nhân cách, bán rẻ lương tâm, cuộc sống của mình. Thực tiễn cuộc sống mới, quy luật mới
đòi hỏi người phụ nữ, người vợ, người mẹ ngày nay phải có những nhận thức, hành động
mới cho phù hợp. Tổ chức cuộc sống gia đình có văn hoá về mọi mặt: vật chất, tinh
thần… là điều không đơn giản. Điều này đòi hỏi họ phải có những đức tính quý báu
mang tính truyền thống và trình độ, kiến thức, điều kiện, chuẩn mực hiện đại. Hơn cả là
sự nỗ lực hết mình, tự chiến thắng bản thân vì những điều tốt đẹp cho xã hội, vì hạnh
phúc của gia đình. Vậy phụ nữ Việt Nam vận dụng phát huy mặt tích cực của “Tam
tòng”, "Tứ đức” như thế nào để xây dựng chuẩn mực hiện đại.
Một người con gái hiện đại đức hạnh trước hết, phải là người hiếu thảo, kính
trọng, chăm sóc cha mẹ, nghe theo lời răn dạy của mẹ cha nhưng vẫn giữ được chính kiến
đúng đắn của mình.
Một người vợ tốt ngày nay phải là người giỏi việc nước, đảm việc nhà, cùng
chồng dựng xây gia đình văn minh hạnh phúc. Sự nghiệp là chân dung của người đàn
ông. Vì vậy, người phụ nữ vừa là người vợ, vừa là người bạn thuỷ chung, đồng hành
cùng chồng trên mọi lĩnh vực. Người vợ phải luôn biết "Hâm nóng dạ dày và sưởi ấm trái
tim người đàn ông"; "Lúc ở nhà mẹ cũng là cô giáo" với người con…
Tóm lại, người phụ nữ Việt Nam ngày nay vận dụng một cách sáng tạo những
yếu tố tích cực của “Tam tòng”, “Tứ đức” sẽ góp phần giúp họ vươn tới vẻ đẹp hoàn
thiện, phù hợp với thời đại, xứng đáng với 8 chữ vàng Bác Hồ kính yêu đã tặng "Anh
hùng - Bất khuất - Trung hậu - Đảm đang".
Với những đức tính truyền thống tốt đẹp, với những chức năng thiên bẩm, với
những chuẩn mực hiện đại, người phụ nữ có công rất lớn cho gia đình và xã hội ngày
nay. Trong bất kỳ chức năng nào của gia đình: kinh tế, tình cảm, lối sống… chúng ta đều
thấy vai trò của họ. Sẽ không có một gia đình bình đẳng, ấm no, kỷ cương, hạnh phúc,
tiến bộ theo đúng nghĩa của nó nếu không có công sức đóng góp của người phụ nữ. Trên
cơ sở đó, chúng ta thấy, người phụ nữ xứng đáng là trung tâm của gia đình, là nơi neo
đậu, gìn giữ hạnh phúc, truyền thống văn hoá của dân tộc, là niềm tin, là người bạn đồng
hành cho mọi thành viên của gia đình vượt qua sóng gió cuộc đời. Nói như nhà văn Mare
Twain "Dù đặt người phụ nữ vào vị thế nào đi nữa họ cũng vẫn làm đẹp cho xã hội, họ là
kho báu của cuộc đời".
Danh mục Tài liệu tham khảo


Đào Duy Anh (1994), Từ điển Hán Việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
1.
2. Các tạp chí: "Tuổi trẻ", "Phụ nữ", "Thanh niên", "Văn hoá"...
Phan Bội Châu, Khổng Học Đăng, toàn tập.
3.
Đảng Cộng sản Việt Nam (1993), Văn kiện Hội nghị lần 4 Ban Chấp hành Trung ương
4.
khóa VII.
Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
5.
Nội.
Quang Đạm (1994), Nho giáo xưa và nay, Nxb Văn học, Hà Nội.
6.
Nguyễn Hùng Hậu (2001), Triết lý trong văn hoá phương Đông, Nxb Sư phạm.
7.
Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục (1990), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
8.
Trần Đình Hựu (1994), Đến hiện đại từ truyền thống, Chương trình Khoa học công
9.
nghệ cấp Nhà nước KX - 07, Hà Nội.
10. Trần Trọng Kim (1971), Nho Giáo - Quyển thượng - Quyển hạ, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.
Vũ Khiêm (1991), Nho giáo xưa và nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
11.
12. Hải Ngoại Lư (1959), Bàn về tư tưởng cổ đại Trung Quốc, Nxb Sự thật, Hà Nội.
13. "Lối sống mới trong thanh thiếu niên và vai trò của gia đình" (1990), Báo Nhân
dân, (13).
14. "Ly hôn - những hậu quả lâu dài đối với con cái" (1990), Báo Nhân dân, (16).
15. Đặng Thai Mai, Chuyên khảo về Nho giáo.
16. Hồ Chí Minh (1993), Về đạo đức, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
17. Đỗ Duy Minh (1993), Nho học truyền thống hiện đại Trung Quốc Quảng Bá Điệu,
Nxb Bắc Kinh.
18. Lê Minh (2000), Gia đình và người phụ nữ , Nxb Lao động, Hà Nội.
19. Lê Thị Quý (2003), Người phụ nữ trong gia đình đô thị, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
20. "Sáng tạo và những điều kiện chủ yếu để kích thích sự sáng tạo của con người Việt
Nam hiện nay" (2002), Tạp chí Thông tin khoa học xã hội, (9), tr.53-54.
21. Vũ Minh Tâm (1996), Tư tưởng triết học về con người, Nxb Giáo dục.
2 2. Tạp chí Văn hoá nghệ thuật (1984), (4).
23. Tập thể tác giả (1995), Văn hoá và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
24. Lê Sĩ Thắng (1994), Nho giáo tại Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
25. Nguyễn Tài Thư (1994), Nho học và Nho học ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà
Nội.
26. Nguyễn Tài Thư (1993), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
2 7. " T ứ đ ức với ngư ời phụ nữ ngày nay", B áo Đ ại học Quốc gia.
28. Tứ thư Ngũ kinh.
29. "Vài khía cạnh phương pháp luận của vấn đề giáo dục thẩm mỹ với sự hình thành
con người mới" (1990), Tạp chí Triết hcọ, (3).
30. Văn hoá dân tộc trong quá trình mở cửa ở nước ta hiện nay (1994), Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
31. "Về xây dựng môi trường văn hóa vì sự phát triển nhân cách và phẩm giá con người"
(2004), Thông tin Công tác tư tưởng lý luận, (4), tr.20.
32. Nguyễn Khắc Viện (1993), Bàn về đạo Nho, Nxb Văn hóa, Hà Nội.
33. Trần Quốc Vượng (2001), Truyền thống phụ nữ Việt Nam, Nxb Văn hoá, Hà Nội.

Top Download Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao Học

Xem thêm »

Tài Liệu Thạc Sĩ - Tiến Sĩ - Cao học Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »

Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản