LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: “NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT “VỠ MỘNG” TRONG TIỂU THUYẾT “ĐỎ VÀ ĐEN” CỦA STENDHAL”

Chia sẻ: conchokon

Thế kỷ XIX là thế kỷ giai cấp tư sản ở nhiều nước phương Tây lần lượt giành thắng lợi và củng cố chính quyền sau các cuộc cách mạng tư sản. Công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa diễn ra đồng thời với sự phát triển của các ngành khoa học. Giai cấp vô sản dần dần lớn mạnh trở thành một lực lượng chính trị đối lập với giai cấp tư sản. Từ giữa thế kỷ XIX, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân phát triển với quy mô lớn. Đây cũng là thời kỳ xuất...

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: “NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT “VỠ MỘNG” TRONG TIỂU THUYẾT “ĐỎ VÀ ĐEN” CỦA STENDHAL”

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP


ĐỀ TÀI: “NGH THU T XÂY D NG NHÂN V T
“V M NG” TRONG TI U THUY T “ VÀ
EN” C A STENDHAL”
HOÀNG KIM PHƯ NG
L P H 7C2
LU N VĂN T T NGHI P
I H C SƯ PH M NG VĂN
NGH THU T XÂY D NG NHÂN V T “V M NG” TRONG TI U
THUY T “ VÀ EN” C A STENDHAL
GVHD: ThS.Phùng Hoài Ng c
M CL C
eçf
A. PH N M U …………………………………………………………1
B. 1. Lý do ch n
tài……………………………………………………………………………….. 1
2. i tư ng và ph m vi nghiên
c u…………………………………………………………… 2
3. Mc ích nghiên
c u…………………………………………………………………………….. 2
4. Nhi m v nghiên
c u…………………………………………………………………………….. 3
5. Phương pháp nghiên cu
………………………………………………………………………. 3
6. óng góp ca tài
……………………………………………………………………………… 3
7. L ch s vn nghiên
c u……………………………………………………………………… 3
8. Kt cu ca
tài…………………………………………………………………………………. 4
B. NI
DUNG……………………………………………………………………………. 6
CHƯƠNG 1: T NG QUAN V CH NGHĨA HI N
TH C………………………. 6
1.1. Ch nghĩa hi n th c Pháp th k
XIX…………………………………………… 6
1.2. Nhân v t, tính cách và in hình v ăn
h c……………………………………….. 7
1.3. Lo i nhân v tv m ng trong văn
h c…………………………………………… 7
1.4. Phương th c, phương ti n và bi n pháp th hi n nhân v t………………. 9
1.5. Ngh thu t xây d ng nhân v t c a ch nghĩa hi n th c – xây d ng nhân v t
in hình trong hoàn c nh in
hình……………………………………………………………………. 10
CHƯƠNG 2: VÀI NÉT V STENDHAL VÀ TI U THUY T VÀ EN…. 12
2.1. Stendhal – nhà văn tiên phong c a ch nghĩa hi n th c……………….. 12
2.1.1. Cu c
i………………………………………………………………………….. 12
2.1.2. Quan i m sáng tác……………………………………………………………
13
2.1.3. S nghi p văn
h c…………………………………………………………….. 14
2.2. Ti u thuy t và en (Le Rouge et le Noir)…………………………….. 15
2.2.1. S ra
i………………………………………………………………………….. 15
2.2.2. Ch
……………………………………………………………………………… 15
2.2.3. Tóm t t tác ph m và en……………………………………………… 16
2.2.4. Ý nghĩa nhan
………………………………………………………………… 16
2.2.5. Giá tr n i dung, ngh thu t……………………………………………….. 17
2.2.6. H th ng nhân v t “v m ng” trong ti u thuy t en c a

Stendhal 17
CHƯƠNG 3: NGH THU T XÂY D NG NHÂN V T V M NG TRONG
VÀ EN C A
TI U THUY T
STENDHAL………………………………………………………… 20
3.1. Ngh thu t xây d ng nhân v t Juyliêng Xôren…………………………….. 20
3.1.1. S xu t hi n gián ti p…………………………………………………………
20
3.1.2. Ngh thu t miêu t ngo i hình nhân v t………………………………. 20
3.1.3. Miêu t nhân v t qua ngôn ng nhân v t………………………………. 22
3.1.4. Miêu t nhân v t qua hành ng…………………………………………. 23
3.1.5. Miêu t nhân v t qua bi u hi n n i tâm………………………………. 26
3.1.6. Juylien Sorrel – tính cách i n hình trong hoàn c nh i n hình 30
3.2. Ngh thu t xây d ng nhân v t bà de Rênal……………………………………
38
3.2.1. Ngo i
hình……………………………………………………………………….. 38
3.2.2. Tính
cách………………………………………………………………………….. 38
3.3. Ngh thu t xây d ng nhân v t Mathilde de La Mole…………………….. 41
3.3.1. Ngo i
hình……………………………………………………………………….. 41
3.3.2. Ngôn
ng …………………………………………………………………………. 41
3.3.3. Tính
cách………………………………………………………………………….. 43
C. KT
LU N………………………………………………………………………………
……………… 44
Tài li u tham
kh o…………………………………………………………………………………
…………… 46


A. M U
==ô==
1. Lý do ch n tài
Th k XIX là th k giai c p tư s n nhi u nư c phương Tây l n lư t giành
th ng l i và c ng c chính quy n sau các cu c cách m ng tư s n. Công nghi p hóa
tư b n ch nghĩa di n ra ng th i v i s phát tri n c a các ngành khoa h c. Giai
c p vô s n d n d n l n m nh tr thành m t l c lư ng chính tr i l p v i giai c p
tư s n. T gi a th k XIX, phong trào u tranh c a giai c p công nhân phát tri n
v i quy mô l n. ây cũng là th i kỳ xu t hi n nh ng lý thuy t khoa h c và tư
tư ng l n c a th i i như ch nghĩa khoa h c c a Marx và Engels, ti n hóa lu n
c a acuyn.
Sau cách m ng tư s n, vào bu i bình minh c a th k XIX là th ng l i c a ch
nghĩa tư b n nư c Pháp. Cu c cách m ng tư s n Pháp b t u t năm 1789 ã
m ra m t th i kỳ phát tri n m i trong l ch s châu Âu. Lênin ã nh n nh: “ i
v i giai c p c a nó, i v i giai c p mà nó ph c v , i v i giai c p tư s n, nó ã
làm c th k XIX, th k ã em văn minh và văn hóa n cho toàn th nhân lo i,
u di n ra dư i nh hư ng c a cu c cách m ng Pháp. t t c các nơi trên th
gi i, th k ó ch còn có vi c em áp d ng th c hi n t ng ph n, hoàn thành cái
mà nh ng nhà cách m ng vĩ i c a giai c p tư s n Pháp t o ra; h ã ph c v
quy n l i c a giai c p tư s n m t cách t phát b ng cách nêu lên nh ng kh u hi u
ng, bác ái”.
t do, bình
Hai trào lưu văn h c ch y u là ch nghĩa lãng m n và ch nghĩa hi n th c phê
phán (réalisme)(1), hình thành h u h t các nư c phương Tây. Trên dòng phát tri n
c a n n văn h c ngh thu t hi n th c th gi i, ch nghĩa hi n th c phê phán th k
XIX ã là bư c phát tri n cao nh t trong th i i tư b n ch nghĩa, và nó ư c xem
như “ti n thân tr c ti p” c a ch nghĩa hi n th c xã h i ch nghĩa. Cho t i ngày
nay, nó ã cung c p cho kho tàng văn h c loài ngư i hàng lo t nh ng tác gia và tác
ph m xu t s c, h t s c phong phú và a d ng, c bi t là v th lo i ti u thuy t.
Ch nghĩa hi n th c phê phán có Anh, Nga và c phương ông sau này,
nhưng tiêu bi u và u tiên là ch nghĩa hi n th c phê phán Pháp – “n n văn h c
Châu Âu” (Macxim Gorki) – hình thành vào kho ng năm 1830. Nó ã
ch o
ph n ánh nh ng bi n ng cách m ng, nh ng tư tư ng l n c a th i i như ch
nghĩa xã h i không tư ng u th k và ch nghĩa xã h i khoa h c n a sau th k ,
cu c s ng xã h i và chính tr c a nhân dân Pháp trong su t chi u dài l ch s .
Balzac và Stendhal, hai i bi u cho hai dòng ti u thuy t phong t c và ti u thuy t
tâm lý, có th ư c coi như nh ng i n hình t p trung c a n n văn h c phê phán c
i n c a phương Tây. Lãnh t Karl Marx cùng v i Engels khi nghiên c u ch
nghĩa tư b n Tây Âu vi t b Tư b n lu n ã dày công c các b ti u
thuy t T n trò i c a Balzac và th t lên: “Ch c n c b T n trò i này khi n
Pháp hơn t t c nh ng cu n sách khác g p l i”.
tôi hi u bi t v ch nghĩa tư b n
Còn Engels thì g i Balzac là “m t b c th y c a ch nghĩa hi n th c”. Tuy nhiên,
Stendal l i ư c coi như ngư i m u cho ch nghĩa hi n th c phê phán, b c th y
l n c a ti u thuy t tâm lý, m t trong nh ng ki n tư ng c a trào lưu ch nghĩa hi n
th c phê phán trong văn h c th gi i. Nói v Stendhal, nhà i văn hào hi n th c
xã h i ch nghĩa Macxim Gorki vi t: “N u có th so sánh tác ph m c a Stendhal
v i nh ng b c thư, có l úng hơn ph i g i nh ng tác ph m ó là nh ng b c thư
cho tương lai”.
(1) Thu t ng ch nghĩa hi n th c (réalisme) do Champfleury ưa ra năm 1857 sau
khi các nhà hi n th c n i ti ng như Stendhal, Balzac ã k t thúc s nghi p c a h .
Năm 1831, ti u thuy t và en ra i, lúc mà Balzac m i b t u vi t nh ng ti u
thuy t hi n th c, là tác ph m l n u tiên c a trào lưu văn h c hi n th c phê phán
nư c Pháp, em l i cho Stendhal cái vinh d làm ngư i khai sáng c a phong trào
cũng như b c th y c a ch nghĩa hi n th c phê phán th gi i. i u này cho th y
vai trò quan tr ng c a tác ph m này trong s nghi p sáng tác Stendhal nói riêng và
kho tàng văn h c châu Âu nói chung. L n u tiên ti u thuy t hi n th c phê phán
b c l rõ cái kh năng mô t chân th c cu c s ng theo quan i m l ch s v i m t
b c tranh khái quát xã h i r ng l n v lên nh ng quan h u tranh ph c t p gi a
nh ng l c lư ng xã h i khác nhau c a th i kỳ Trùng hưng. Và cũng chính xã h i
óã ra nh ng con ngư i v m ng, nh ng con ngư i có tài năng và ngh l c
nhưng không th có ư c m t v trí x ng áng trong xã h i.
M t phương di n góp ph n quan tr ng làm nên thành công c a và en chính là
ngh thu t xây d ng nhân v t. Tác gi ã xây d ng ư c nh ng tính cách i n
hình xu t s c trong hoàn c nh i n hình. N i b t nh t là hình tư ng Julien Sorrel,
m t nhân v t v a có cá tính c áo l i v a mang nh ng nét tiêu bi u nh t c a c
m t l p ngư i r ng rãi trong c m t th i kỳ l ch s nh t nh. Bên c nh ó, nhà
văn còn xây d ng thành công hai nhân v t n chính là bà de Rênal và cô ti u thư
Mathilde de La Mole. Các nhân v t này m i ngư i m i v , nhưng nhìn chung, u
ư c xem là nhân v t v m ng trong tác ph m.
Tuy ki n th c còn h n h p, nhưng v i lòng yêu thích môn h c văn h c phương
Tây nói chung, tác gi Stendhal nói riêng, tôi m nh d ng th c hi n tài tìm hi u
ngh thu t xây nhân v t v m ng trong tác ph m và en c a Stendhal.
Ngư i vi t mu n i sâu khám phá v n này có nh ng hi u bi t úng nv
giá tr c áo c a tác ph m xu t s c này, cũng như kh ng nh tài năng c a
Stendhal. Hy v ng tài có th giúp ngư i c ti p c n tác ph m m t cách d
dàng hơn t góc ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng. Tôi r t mong nh n
ư cs óng góp, ch b o chân thành c a m i ngư i b khuy t và làm sáng t
hơn v n nghiên c u.
2. i tư ng và ph m vi nghiên c u
i tư ng nghiên c u chính là ti u thuy t và en c a Stendhal, oàn Phú T
d ch, b n in l n th 6, NXB Văn h c, Hà N i, 1998.
Trong tác ph m và en có r t nhi u nhân v t. Nhưng do kh năng c a b n thân
và m c c a m t khóa lu n nên ngư i vi t ch t p trung nghiên c u ngh thu t
xây d ng lo i nhân v t v m ng trong ti u thuy t và en c a Stendhal. V n
này v a s c nhưng không kém ph n thú v .
3. M c ích nghiên c u
Nghiên c u ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng trong ti u thuy t và
enc a Stendhal, ngư i vi t hư ng vào nh ng m c tiêu sau:
- V n d ng lý lu n ã tích lũy nhà trư ng i h c vào th c ti n nghiên c u. T
ó, c ng c và kh c sâu ki n th c.
- Tìm ra nh ng nét riêng, c s c trong ngh thu t xây d ng nhân v t v
m ngtrong ti u thuy t và en c a Stendhal.
- Th y ư c s trư ng thành và phát tri n c a ngh thu t xây d ng trong ti u
thuy t hi n th c phê phán, ó là xây d ng ư c nhân v t i n hình trong hoàn
c nh i n hình và góp ph n kh ng nh tài năng c a Stendhal.
- Ph c v cho vi c h c t p, nghiên c u văn h c phương Tây trong nhà trư ng và
công tác gi ng d y sau này.
4. Nhi m v nghiên c u
Nghiên c u tài này, ngư i vi t t p trung gi i quy t các nhi m v sau:
- Tìm hi u h th ng nhân v t v m ng trong tác ph m và en c a Stendhal.
- Tìm hi u nh ng phương ti n và th pháp ngh thu t mà Stendhal s d ng
xây d ng nhân v t v m ng ó.
- Rút ra nh ng c s c c a Stendhal khi xây d ng nhân v t và óng góp c a ông
trong ti n trình phát tri n văn h c hi n th c phương Tây.
5. Phương pháp nghiên c u
Trong quá trình nghiên c u, ngư i vi t s d ng các phương pháp cơ b n sau:
- Phương pháp li t kê, th ng kê d n ch ng: Ngư i vi t ti n hành li t kê, r i th ng
kê, t ng h p nh ng d n ch ng c n thi t cũng như các s li u trong tác ph m d ch
và các tài li u nghiên c u có liên quan d n ch ng phù h p v i n i dung c a
tài.
- Phương pháp so sánh: vn nghiên c u có tính thuy t ph c, so sánh là m t
phương pháp nghiên c u không th thi u trong quá trình nghiên c u. Ngư i vi t
ti n hành so sánh ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng trong tác ph m và
en c a Stendhal v i m t s nhà văn cùng th i, tiêu bi u là Balzac. Qua ó, th y
ư c tài năng và óng góp c a Stendhal trong ti n trình văn h c phương Tây.
- Phương pháp phân tích, t ng h p: Trong quá trình nghiên c u tài, phương
pháp này có vai trò quan tr ng trong vi c tìm hi u, ánh giá cái hay c a tác ph m,
phong cách c áo c a nhà văn.
6. óng góp c a tài
Nh ng tài li u nghiên c u v và en khá nhi u nhưng chưa có công trình nào
chuyên sâu nghiên c u v ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng trong tác ph m
c s c này. Do ó nv i tài này, ngư i vi t mu n bư c u nghiên c u
làm sáng t ngh thu t xây d ng lo i nhân v t v m ng trong tác ph m. T ó có
m t cái nhìn toàn di n v n i dung tư tư ng và phong cách ngh thu t c a
Stendhal.
Trong ph m vi nh t nh, tài hi v ng s cung c p thêm m t tài li u tham kh o
cho nh ng ai yêu thích tác ph m này, ph c v cho vi c h c t p, gi ng d y và
nghiên c u và en nói riêng, văn h c phương Tây nói chung.
7 . L ch s v n nghiên c u
Stendhal lúc còn s ng, ít ư c s quan tâm c a nh ng ngư i cùng th i. Gi i
nghiên c u và phê bình văn h c tư s n l ng thinh ho c h th p giá tr c a ông vì
ông ã i ngư c l i nh ng tiêu chu n văn h c, m h c ư c s ông công nh n
th i b y gi . Ngư i ta c bi t chê bút pháp c a ông khô khan; nh ng nhà phê
bình tinh t như Xvaikơ, Lăngxông cũng phê phán nhà văn “ch ng chú tr ng gì
n bút pháp, vi t như vi t thư thư ng cho b n bè”, ho c “ch ng có ngh thu t gì,
ch là s phân tích ý ni m”, nh t là vì tác ph m c a ông là nh ng b n t cáo mãnh
li t b m t i b i x u xa, gi d i c a xã h i tư s n quý t c ương th i; Tài năng
c a ông ch có r t ít ngư i ương th i bi t n và ti p ón v i m t thái thông
c m, ó là nh ng ngư i xu t s c nh t c a th i i như Goethe, Puskin, Balzac.
Kho ng cu i th k XIX, u th k XX, như Stendhal ã d oán, m i có nhi u
ngư i c sách c a ông. Văn phong c a ông càng ư c hâm m vì s chính xác
“trong sáng như phalê”, vì tính ch t ng, nhi u s c g i. ông o các nhà nghiên
c u th k XX nh n nh “bút pháp Stendhal không bao gi già”, do ng n g n, t
nhiên, không g t giũa nên r t g n v i phong cách hi n i. Có nhóm các nhà ngôn
ng h c Xô Vi t ã phân tích văn phong c a Stendhal b ng cách kh o sát m t s
o n trong tìm ra s lư ng các lo i câu, lo i t ư c s d ng và so
và en
sánh v i văn phong c a Balzac (1).
Các nhà nghiên c u Vi t Nam cũng ã có nhi u công trình nghiên c u v
Stendhal như Ch nghĩa hi n th c phê phán trong văn h c phương Tây ( c
D c, 1981), Văn h c lãng m n và hi n th c phương Tây th k XIX (Lê H ng Sâm
– ng Th H nh, 1981), Các tác gia l n c a văn h c Pháp th k XIX (TS. Thái
Thu Lan, 2002)… H u h t các công trình u ã khai thác sâu n i dung c a tác
ph m và en, khái quát ngh thu t c a Stendhal.
Trên ây là m t s công trình nghiên c u v và en c a Stendhal. R i rác trong
m t s công trình khác cũng có cp n tác ph m và en, nhưng ch lư t qua
vài nét v n i dung tác ph m. Ngư i vi t nh n th y chưa có công trình nào khai
thác c th ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng trong tác ph m và en c a
Stendhal, t ó th y ư c sáng t o c áo c a nhà văn trong vi c xây d ng lo i
nhân v t này.
Vì v y, có th nói, vi c tìm hi u m t cách chuyên sâu ngh thu t xây d ng lo i
nhân v t v m ng trong tác ph m và en c a Stendhal là tương i m i m và
không ph i không khó khăn, ph c t p. Nhưng v i tinh th n h c h i, ngư i vi t s
c g ng k th a và phát huy nh ng thành t u nghiên c u c a nh ng nhà nghiên
c u, phê bình văn h c ti n b i hoàn thành tài m t cách h th ng, rõ ràng.
8. K t c u c a tài:
Lu n văn: Ngh thu t xây d ng nhân v t v m ng trong ti u thuy t và en c a
Stendhal.
A. PH N M U
1. Lý do ch n tài
2. i tư ng và ph m vi nghiên c u
3. M c ích nghiên c u
4. Nhi m v nghiên c u
5. Phương pháp nghiên c u
6. óng góp c a tài
7. L ch s v n nghiên c u
8. K t c u c a tài
B. N I DUNG
CHƯƠNG 1: T NG QUAN V CH NGHĨA HI N TH C
1.1. Ch nghĩa hi n th c Pháp th k XIX
1.2. Nhân v t, tính cách và i n hình văn h c
1.3. Lo i nhân v t v m ng trong văn h c
1.4. Phương th c, phương ti n và bi n pháp th hi n nhân v t
1.5. Ngh thu t xây d ng nhân v t c a ch nghĩa hi n th c – xây d ng nhân v t
i n hình trong hoàn c nh i n hình




(1) Theo th ng kê c a các nhà ngôn ng h c Xô Vi t, s lư ng ng t ư cs
d ng g n ngang s lư ng danh t (trong khi Lão Goriot c a Balzac, s lư ng
danh t u g p ôi s lư ng ng t ), và câu ph c h p ch chi m 20% t ng s câu,
m t t l ít th y các nhà văn. Hugo không th thư ng th c phong cách này, ông
b o r ng m i l n nh c m t câu trong và en ông c m th y “như b nh m t
cái răng”.
CHƯƠNG 2: VÀI NÉT V STENDHAL VÀ TI U THUY T VÀ EN
2.1. Stendhal – nhà văn tiên phong c a ch nghĩa hi n th c
2.1.1. Cu c i
2.1.2. Quan i m sáng tác
2.1.3. S nghi p văn h c
2.2. Ti u thuy t và en (Le Rouge et le Noir)
2.2.1. S ra i
2.2.2. Ch
2.2.3. Tóm t t tác ph m và en
2.2.4. Ý nghĩa nhan
2.2.5. Giá tr n i dung, ngh thu t
2.2.6. H th ng nhân v t v m ng trong ti u thuy t và en c a Stendhal
CHƯƠNG 3: NGH THU T XÂY D NG NHÂN V T V M NG TRONG
TI U THUY T VÀ EN C A STENDHAL
3.1. Ngh thu t xây d ng nhân v t Julien Sorrel
3.1.1. S xu t hi n gián ti p
3.1.2. Ngh thu t miêu t ngo i hình nhân v t
3.1.3. Miêu t nhân v t qua ngôn ng nhân v t
3.1.4. Miêu t nhân v t qua hành ng
3.1.5. Miêu t nhân v t qua bi u hi n n i tâm
3.1.6. Julien Sorrel – tính cách i n hình trong hoàn c nh i n hình
3.2. Ngh thu t xây d ng nhân v t bà de Rênal
3.2.1. Ngo i hình
3.2.2. Tính cách
3.3. Ngh thu t xây d ng nhân v t Mathilde de La Mole
3.3.1. Ngo i hình
3.3.2. Ngôn ng
3.3.3. Tính cách
C. K T LU N


B. N I DUNG
==ô==
CHƯƠNG 1: T NG QUAN V CH NGHĨA HI N TH C
1.1. Ch nghĩa hi n th c Pháp th k XIX
L ch s nư c Pháp u th k XIX, m t m t là quá trình di chuy n c a giai c p tư
s n Pháp t m t l c lư ng ti n b ch ng phong ki n thành m t l c lư ng ph n
ng th ng tay àn áp giai c p công nhân và nhân dân lao ng; m t khác là quá
trình chuy n bi n c a giai c p công nhân Pháp t ch ph thu c giai c p tư s n
trong kh i liên minh c a ng c p th ba ch ng phong ki n n ch tr thành m t
l c lư ng chính tr c l p ch ng giai c p tư s n. Nói m t cách khác, ây là l ch s
hình thành và phát tri n mâu thu n gi a giai c p tư s n và vô s n là hai l c lư ng
cơ b n trong xã h i lúc b y gi .
Gi ây, các nhà văn chân chính hoàn toàn th t v ng v i ch tư b n, quay v
nhìn th ng vào hi n th c, v ch tr n nh ng t i ác c a chúng. ây là nguyên nhân
sâu xa nhưng căn b n, gi i thích quá trình chuy n bi n t ch nghĩa lãng m n sang
ch nghĩa hi n th c Pháp th i kỳ y. G n li n v i trên, khi quay v nhìn th ng
vào hi n th c, các nhà văn chân chính không th không th y n i b t lên v n
mâu thu n và u tranh giai c p là m t n i dung cơ b n c a quan h xã h i. T t
nhiên trong hình thái xã h i trư c kia v n ã như v y, nhưng ch n xã h i tư b n,
mâu thu n và u tranh giai c p m i tr nên sâu s c và gay g t nh t và do ó tr
nên ơn gi n hóa nh t, b c l m t cách rõ ràng công khai, không h che y.
Ch nghĩa hi n th c phê phán hình thành m t cách tiêu bi u và u tiên trong văn
h c Pháp vào kho ng sau nh ng năm 1820 dư i th i Trung hưng, phát tri n m nh
m cho n nh ng năm 60 và có th chia ra làm hai th i kỳ, trư c và sau 1848:
- Cách m ng tháng B y 1830, chính quy n thu c v giai c p i tư s n mà Marx
g i là b n quý t c tài chính. ng ti n th ng tr trong m i lĩnh v c xã h i v i
quy n l c và s c m nh tha hóa c a nó. Cu c cách m ng công nghi p di n ra và
giai c p công nhân trư ng thành ã d n n cu c cách m ng tháng Sáu năm 1848.
Giai o n trư c 1848 là giai o n phát tri n r c r c a văn h c hi n th c v i
nh ng nhà văn ưu tú: Stendhal, Balzac, Mérimée…
- Sau th t b i c a Cách m ng 1848, tâm tr ng bi quan n y sinh trong t ng l p trí
th c, văn ngh sĩ Pháp. ch II th ng tr nư c Pháp phơi bày th c t t m
thư ng, l a l c, x u xa. Nhi u nhà văn b c l thái hoài nghi và căm ghét th c
t i dung t c. Văn h c hi n th c Pháp sau 1848 b c l nh ng d u hi u c a s suy
thoái. Nh ng nhà văn tiêu bi u là Flaubert, Daudet, Maupassant…
Nhìn chung văn h c hi n th c phê phán Pháp th k XIX ã ư c Marx và Engels
ánh giá cao, nh t là v giá tr nh n th c xã h i.
i m khác bi t c a ch nghĩa hi n th c Pháp th k XIX so v i ch nghĩa hi n
th c Tây Âu nói chung là trong ch nghĩa hi n th c Pháp, “s hư h ng c a con
ngư i ư c trình bày như là s b c l tr c ti p b n ch t sinh v t, ư c kh ng nh
như là b n ch t t nhiên c h u c a nó”. S kh ng nh cá nhân chung quy là s
u tranh c a cá nhân v i toàn b xã h i. Trong ch nghĩa hi n th c Pháp, do nh
hư ng c a tinh th n khoa h c, òi h i v tính khách quan trong s quan sát th gi i
xung quanh ư c ưa t i m c t i a, s c thuy t ph c c a tác ph m trư c h t là
tính chân th c c a nh n th c.




1.2. Nhân v t, tính cách và i n hình văn h c
Ð i tư ng chung c a văn h c là cu c i nhưng trong ó con ngư i luôn gi v trí
trung tâm. Nh ng s ki n kinh t , chính tr , xã h i, nh ng b c tranh thiên nhiên,
nh ng l i bình lu n… u góp ph n t o nên s phong phú, a d ng cho tác ph m
nhưng cái quy t nh ch t lư ng tác ph m văn h c chính là vi c xây d ng nhân
v t. Ð c m t tác ph m, cái ng l i sâu s c nh t trong tâm h n ngư i c thư ng
là s ph n, tình c m, c m xúc, suy tư c a nh ng con ngư i ư c nhà văn th hi n.
Nhân v t văn h c là m t hi n tư ng h t s c a d ng. Nh ng nhân v t ư c xây
d ng thành công t xưa n nay bao gi cũng là nh ng sáng t o c áo, không
l p l i. Tuy nhiên, xét v m t n i dung tư tư ng, k t c u, ch t lư ng miêu t …, có
th th y nh ng hi n tư ng l p i l p l i t o thành các lo i nhân v t khác nhau.
Nhân v t là nh ng con ngư i nói chung ư c miêu t trong tác ph m. ây, nhà
văn có th ch m i nêu lên m t vài chi ti t v ngôn ng , c ch , hành ng… cũng
có th miêu t k và m nét.
Tính cách là nhân v t ư c kh c h a v i m t chi u sâu bên trong. Nó như m t
i m quy t mà t ó có th gi i thích ư c m i bi u hi n muôn màu, muôn v
sinh ng bên ngoài c a nhân v t. Trong ý nghĩa r ng nh t, chung nh t, tính cách
là s th hi n các ph m ch t xã h i – l ch s c a con ngư i qua các c i m cá
nhân, g n li n v i ph m ch t tâm sinh lý c a h . Tính cách là m t h t nhân th ng
nh t c a cá tính và cái chung c a xã h i, l ch s nhưng ngư i ta ch g i là tính cách
nh ng ngư i mà s th ng nh t ó bi u hi n m t cách n i b t các ph m ch t l ch s
– xã h i c a nó.
Ði n hình là tính cách ã t n th c s sâu s c, là s th ng nh t gi a cái
chung và cái riêng, cái khái quát và cái cá th … Nói m t cách nghiêm ng t, thu t
ng này ch ư c áp d ng t ch nghĩa hi n th c phê phán tr v sau.
1.3. Lo i nhân v t v m ng trong văn h c
Cách m ng tư s n Pháp 1789 – 1794 ã không thi t l p như d oán c a các nhà
văn hóa Ánh sáng th k XVIII m t xã h i công b ng h p lý t cơ s trên lí trí
toàn năng c a con ngư i. C th , nư c Pháp sau nh ng năm cách m ng oanh li t
1789 – 1794 và sau th i kỳ chi n tranh sôi s c c a Napoléon lôi cu n thanh niên
Pháp i l p chi n công kh p các chi n trư ng châu Âu, ti p theo là th i kỳ hèn
kém, ngu xu n c a ch Trung hưng v i dòng h Bourbon theo chân bè lũ phong
ki n nư c ngoài tr v làm vua nư c Pháp và mưu khôi ph c l i nh ng c
quy n c l i phong ki n ã l i th i. K sau ó, nh ng ngày vinh quang tháng B y
1830, trái v i s mong m i c a nhi u ngư i, l i ưa lên ngôi m t ông vua con
buôn– Louis Philip, m ra th i kỳ th ng tr tham tàn và th i nát c a b n tư s n tài
chính, b n ch ngân hàng. T t c nh ng s ki n l ch s trên ây gây nên trong ám
thanh niên Pháp, trong nhân dân Pháp nói chung, m t m i th t v ng, tâm lí v
m ng sâu s c. Cái tâm lý v m ng ó ã th m nhu n trong nhi u tác ph m văn h c
khác ương th i, k c trào lưu lãng m n ch nghĩa l n trào lưu hi n th c ch
nghĩa.
Ch nghĩa lãng m n và ch nghĩa hi n th c phê phán u xu t phát t thái
chung: ph nh xã h i tư s n ó. Hai ch nghĩa ó ch khác nhau cách ph n ng
và ph nh cái ác c a xã h i ó và cách th hi n s ph n ng.
Ch nghĩa lãng m n chán cái th c t i en t i c a xã h i và không mu n nhìn nó
n a, ph i t quay v nh ng ư c v ng t t p c a tâm h n, ho c h i tư ng nh ng
c nh êm m c a quá kh . Và nh ng nhà văn thơ c a nh ng giai c p chi n b i, b
l ch s lt v phía sau, tuy t v ng bu n n n cũng có thái này, như
Cheteaubriand, LaMarxtin, Vinhi… Còn trong ch nghĩa hi n th c Pháp, s hư
h ng c a con ngư i ư c trình bày như là m t s b c l tr c ti p b n ch t sinh
nh như b n tính t nhiên c h u c a nó ( ng Anh ào, 1997:
v t, ư c kh ng
423), s kh ng nh cá nhân chung quy là s u tranh c a cá nhân v i toàn b xã
h i.
Ánh sáng l nh , t nh t c a tr t t xã h i tư s n không ch s n sinh ra nh ng con
ngư i th a (1), nó còn ra m t h ng ngư i g i là con ngư i v m ng, b t c
chí. V m ng tr thành m t ch ph bi n trong ti u thuy t hi n th c phê phán
phương Tây th k XIX, và cũng n y n ra t cái uy th to l n c a ng ti n khi
mà giai c p i tư s n bư c lên a v th ng tr và n m l y chính quy n: ó là ch
mâu thu n gi a cá nhân và xã h i, hay còn g i là ch v m ng.
Lo i nhân v t v m ng là m t thu t ng ch nh ng cá nhân có tư tư ng, khát
v ng C ng hòa – nh ng thanh niên trí th c thu c các t ng l p gi a và dư i c a
giai c p tư s n, ho c xu t thân t gia ình quý t c b phá s n, tài năng, trí tu
có th a – nhưng ch vì kém ng ti n mà không th ngoi lên ư c m t a v cao
trong xã h i, h c m th y mình sinh ra không g p th i và âm ra bu n n n, b t c
chí, h v m ng.
Bi k ch v m ng càng thêm gay g t m t xã h i nư c Pháp sau th i i Napoléon
là cái th i l p công trên chi n trư ng ã qua r i, h t gi i quý t c ng c ud yl i
n i tư s n lên ngôi. Cái xã h i ó ã ra nh ng Julien Sorrel ( và en),
Fabrice Del Dongo… (Tu vi n thành Parme c a Stendhal), hay Luyxiêng de
Ruybemphê (V m ng c a Balzac). L t t nhiên nh ng ngư i trí th c, nh ng
ngư i v m ng ó, h căm thù, h ã kích b n tư s n hãnh ti n d t nát, b n ti n và
l lăng, h m t sát cái tr t t xã h i ương th i. Nhưng vì căn b n m i căm thù c a
h là căm thù cá nhân, do tham v ng cá nhân không ư c to i nguy n, vì h không
vư t lên trên ư c cái tham v ng cá nhân tư s n, cho nên h không tt i ư c
nh ng hành ng cách m ng và không th tr thành nh ng nhân v t anh hùng tích
c c gương m u. N u h không u hàng b n th ng tr và ngã theo con ư ng xu
th i b i, bán r lương tâm như De Răxtinhăc (Lão Goriot, Mi ng da l a…) hay
sa a, tr y l c, i nt t th m h i như Luyxiêng de Ruybemphê (V m ng,
Vinh và nh c c a gái giang h c a Balzac), thì h cũng s i t i m t cu c i cô
ơn, m m trong tu vi n như Fabrixơ en ôngô hay trong cu c s ng cá nhân v
k như Raphael de Valentin (Mi ng da l a), ho c cao hơn th , n u h có th t
n m t hành ng kh ng khái nào ó, là bư c lên máy chém như Julien Sorrel
( và en c a Stendhal).
Nhưng bi k ch v m ng không ph i ch x y ra i v i ngư i àn ông, mà, trên m t
bình di n khác, nó cũng x y ra c i v i ngư i àn bà, không kém ph n au n,
mà có l còn th m h i hơn. ó là nh ng bà Bôvary c a Flôbe, Jan c a Maupassant
(M t cu c i) hay Anna Karênina c a L. Tônxtôi, h là nh ng ngư i àn bà có trí
tu , có nhan s c, có nhi t tình, lãng m n, nhưng r i l y ph i nh ng ngư i ch ng
quý t c hay tư s n t m thư ng, hèm kém, thi u tình c m, s ng m t cu c i cô
ơn, âm th m, ngư i thì b xô y vào con ư ng ngo i tình mong tìm th y chút
ánh sáng, nhưng r i cũng v m ng n u ph i k t thúc cu c i dư i bánh xe l a hay
b ng m t li u nhân ngôn. Nh ng ngư i àn bà ó, xã h i Vi t Nam trư c cách
m ng không ph i là không có, h qu th t r t áng thương vì h là n n nhân c a
m t ch xã h i i vào con ư ng b t c.
V y, nói chung, có th nh nghĩa v lo i nhân v t v m ng như sau: Trong ti u
thuy t hi n th c, s k t h p gi a quá trình nh n th c xã h i và quá trình t nh n
th c nhân v t chính di n d n n s t nh ng c a nhân v t. Nhân v t nh n ra s
không phù h p gi a bi u tư ng v th gi i nhân v t và th gi i th c t i mà nhân
v t phát hi n trong nh ng năm h c
(1) ó là nh ng t ng l p thanh niên có ti n thu c giai c p quý t c hay tư s n s ng
vô d ng, không ư c v ng, không lao ng, không m c ích, không lý tư ng,
không lý trí, u o i, chán chư ng, lư i bi ng hay phóng ãng, ngu n năng
lư ng khô ki t d n mòn trong tâm h n tr ng r ng, như nh ng gã quý t c h i h p
phòng khách nhà h u tư c de La Mole…
hi cu c i. Nhân v t b v m ng và c m th y s b t l c, s th m h i, s tuy t
v ng c a chính mình, s en t i, s bi át c a cu c s ng, và cũng t ó, cái không
ính chính ho c b xóa b .
tư ng, nh ng bi u tư ng mơ h , sơ lư c v th gi i b
V i hình tư ng con ngư i v m ng, ti u thuy t hi n th c phê phán th k XIX ã
v ch tr n s i b i t t b c c a xã h i quý t c – tư s n, s sa a v phương di n
văn hóa nh ng con ngư i ch ng tìm th y l s ng c a h n a. Tuy nhiên, do h n
ch c a t h i i và h n ch c a b n thân tác gi , không ch ra ư c cho ngư i ta l i
thoát ra kh i c nh tù ng c, không kh ng nh m t cái gì h t, không nhìn ra ư c s
phát tri n tương lai c a xã h i, h không tránh kh i d m chân t i ch .
1.4. Phương th c, phương ti n và bi n pháp th hi n nhân v t
Như ã nói, nhân v t văn h c ch xu t hi n qua s tr n thu t, miêu t b ng ngôn
ng . Các phương th c th hi n nhân v t h t s c a d ng. Văn h c a d ng n âu,
các phương th c, phương ti n th hi n nhân v t a d ng n ó. ây ch nói
nh ng i u chung nh t.
Trư c h t nhân v t ư c miêu t b ng chi ti t. ó là nh ng bi u hi n m i m t c a
con ngư i mà ngư i ta có th căn c bi t v nó.
Văn h c dùng chi ti t mô t chân dung, ngo i hình, c hành ng, tâm tr ng, th
hi n nh ng quá trình n i tâm. Văn h c cũng dùng chi ti t mô t ngo i c nh, môi
trư ng v t xung quanh con ngư i.
Nhân v t còn ư c th hi n qua mâu thu n, xung t, s ki n. Các mâu thu n,
xung t bao gi cũng có tác d ng làm nhân v t b c l cái ph n b n ch t sâu kín
nh t c a nó, ch ng h n s áp b c c a b n cai l và ngư i nhà lý trư ng làm b t lên
cái nét qu t kh i gi u kín bên trong ngư i ph n con m n v n hi n lành, nh n
nh c trong T t èn, s g p g v i Th N b ng làm cho Chí Phèo tr nên hi n
lành, lương thi n.
Nhưng nhân v t thư ng b c l mình nhi u nh t qua hành ng và n i tâm.
Có th miêu t nhân v t m t cách tr c ti p qua ngôn ng tr n thu t c a nhà văn,
nhưng cũng có th miêu t gián ti p qua s c m nh n c a m i ngư i xung quanh
i v i nhân v t. Nhân v t còn ư c th hi n qua các phương ti n k t c u, b ng
các phương ti n ngôn ng , b ng các phương th c miêu t riêng c a th lo i.
S th hi n nhân v t văn h c bao gi cũng nh m khái quát m t n i dung i s ng
xã h i và m t quan ni m c a nhà văn v m t lo i ngư i nào ó trong xã h i. Vì
v y, hình th c th hi n c a nhân v t ph i ư c xem xét trong s phù h p v i n i
dung nhân v t. Phương th c, bi n pháp th hi n i v i nhân v t chính, nhân v t
ph , nhân v t chính di n, nhân v t ph n di n không th gi ng nhau.
i v i nhân v t chính, nói chung nhà văn dùng toàn b c t truy n, s d ng các s
ki n, hành ng tr ng y u, nét bút s c c nh. i v i nhân v t ph , các s ki n, chi
ti t không th làm che m nhân v t chính. i v i nhân v t chính di n, nhà văn
thư ng dùng các bi n pháp kh ng nh, cao, thi v hóa, lãng m n hóa, tô m
các hành ng t t p. i v i nhân v t ph n di n, nhà văn thư ng dùng các bi n
pháp v ch m t, t cáo, châm bi m, m a mai, l b ch hóa.
i v i vi c kh c h a nhân v t tính cách, vi c mô t tâm lý, cá tính óng vai trò
c c lỳ quan tr ng. ây, các nhà văn chú ý t i các chi ti t th hi n i s ng bên
trong, các tr ng thái c m xúc, các quá trình tâm h n c a nhân v t.
Vi c mô t v t, môi trư ng cũng là phương ti n quan tr ng th hi n tâm lý
nhân v t. Như trong t a T n trò i, Balzac vi t: “Con v t có ít c, nó không
có nh ng k thu t và khoa h c; còn con ngư i thì có xu hư ng bi u hi n phong t c
c a nó, tư tư ng c a nó và cu c s ng c a nó trong t t c m i cái mà nó thích ng
v i nh ng nhu c u c a nó…”. Nói c th là Balzac chú tr ng n nh ng c nh v t
chung quanh con ngư i, nó ph n ánh b m t tinh th n c a h mà ng th i cũng
tác ng n tư tư ng tình c m c a h . Hãy xem cái th tr n nh Saumur v i con
ư ng ph v ng v , có nhi u bóng t i, v i ngôi nhà d t cũ k , có nh ng cánh
c ng c p s c và óng anh to tư ng, hao hao gi ng c ng nhà tù, trên c ng l i có
chi c búa gõ c a báo hi u b t c k ra, ngư i vào nào, và c m t l c a ch n
song nh n m t khách l trư c khi cho h vào… Chính trong ngôi nhà ó,
ư ng ph ó và th tr n ó, lão già Grandet ã s ng, giàu có mà keo ki t như qu ,
nó giam l ng ba con ngư i áng thương là bà Grandet, cô Grandet và m Nanông.
C nh và ngư i, ngư i và c nh nh t trí, g n bó v i nhau, ngư i nói lên c nh mà
c nh cũng nói lên ngư i.
i v i nhân v t tính cách, ngôn ng nhân v t cũng là bi n pháp miêu t tâm lý.
Nhà văn không ch khai thác n i dung ý nghĩa c a l i nói mà qua l i nói góp
ph n b c l tính cách nhân v t.
Tóm l i, nhân v t là hình th c văn h c ph n ánh hi n th c. Hình th c y r t a
d ng th hi n các khía c nh vô cùng phong phú c a cu c s ng.
Trên ây là nh ng bi n pháp chung nh t trong vi c xây d ng nhân v t. Ngoài
nh ng bi n pháp trên, nhà văn còn có th kh c h a nhân v t thông qua vi c ánh
giá c a các nhân v t khác trong tác ph m, thông qua vi c mô t dùng, nhà c a,
môi trư ng xã h i, thiên nhiên… mà nhân v t sinh s ng. nh ng tác ph m t s ,
ngôn ng ngư i k chuy n là m t y u t r t quan tr ng trong vi c b c l , miêu t
và ánh giá nhân v t.
Vi c phân bi t các bi n pháp xây d ng nhân v t như trên ch có tính ch t tương
i. Trong th c t , các bi n pháp này nhi u khi không tách r i mà g n bó ch t ch
v i nhau. Vì v y, nhi u khi r t khó ch ra các bi n pháp xây d ng nhân v t dư i
m t hình th c thu n túy và c l p. M t i u cũng c n lưu ý là, n m b t các bi n
pháp trên ây cũng ch là nh m m c ích hi u m t cách y và chính xác v
nhân v t trong tác ph m văn h c.
1.5. Ngh thu t xây d ng nhân v t c a ch nghĩa hi n th c – xây d ng nhân
v t i n hình trong hoàn c nh i n hình
Theo quy lu t chung c a s phát tri n ngh thu t, m t n n ngh thu t m i, ti n b
bao hàm c y u t k th a v i di s n t t p và c y u t ph nh v i nh ng y u
t l i th i trong cu c s ng ngh thu t. Là bư c ư ng phát tri n chính c a văn
h c, ch nghĩa hi n th c th k XIX k th a nh ng truy n th ng ưu tú nh t c a
quá kh . Trong tác ph m t n n móng cho sáng tác m i, Stendhal yêu c u ph i
h c t p Shakespeare, k th a nh ng khía c nh dân ch , ti n b trong tri t h c và
m h c Ánh sáng như kh năng nh n th c c a lý trí, nh hư ng c a i u ki n v t
ch t và môi trư ng xã h i i v i tính cách và hành vi c a con ngư i, “nhân v t
i n hình ph i là m t con ngư i hoàn m , có sinh khí, ch không nên là m t v t
ph m tr u tư ng có tính cách c l p nào ó” ( c Hi u, 2004 : 1535). Ch
nghĩa lãng m n không hi u ư c tính quy nh l ch s , không d a vào quy lu t
khách quan lý gi i th c t , t ó mà khác bi t v nhi u v n như quan h gi a
ngh thu t và hi n th c, phương th c phê phán, v n xây d ng tính cách…
Stendhal ã t ng thú nh n ông vi t và en v i bút pháp khô khan, ôi khi nhát
g ng, chính vì ghê t m th văn phong hoa m c a các nhà lãng m n tiêu c c.
M h c hi n th c chú tr ng tính khách quan c a s th hi n ngh thu t. Khác v i
các ngh sĩ thu c m i trư ng phái thiên v ch quan, các nhà hi n th c thiên v
hi n th c khách quan, sáng t o ngh thu t không t ý ni m, mà t hi n th c. “S
ng cay” là t cu n và en c a Stendhal. ng th i, ch nghĩa
th t, s th t
hi n th c không h h th p vai trò ch quan c a ngh sĩ. Stendhal quan ni m r t rõ
ti u thuy t “như t m gương di chuy n trên ư ng, khi ph n ánh tr i xanh, khi
ph n ánh bùn l y”, nhưng cá nhân ngh sĩ không th , không ư c gi ng t m
gương d ng dưng, lãnh m. Khác h n ch nghĩa t nhiên, ch nghĩa hi n th c c
g ng tái hi n th c t m t cách toàn v n, chân th c, l ch s – c th , và nhìn th y ý
nghĩa, tác d ng xã h i c a ngh thu t trong tính úng n c a s miêu t , trong
tính chân th c y s c thuy t ph c c a hình tư ng ư c sáng t o.
Nh ng i u trên th c hi n ư c nh s phân tích xã h i và ch nghĩa l ch s , ti p
xúc v i nh ng hi n tư ng và nh ng s ki n trong cu c s ng, ngh sĩ hi n th c c
g ng nghiên c u chúng v t t c các m t, quan sát chúng trong nh ng quan h l n
nhau v i nh ng hi n tư ng và s ki n khác, th u hi u chúng trong s v n ng và
phát tri n. Ngay c tình yêu trong tác ph m hi n th c cũng ch u s chi ph i c a
hoàn c nh xã h i, như m i quan h khác.
M t thành t u quan tr ng v thành t u ngh thu t c a ti u thuy t hi n th c phê
phán phương Tây th k XIX là phát huy n cao kh năng c a th lo i ti u
thuy t, nó v a t t i s miêu t r ng rãi phong t c, sinh ho t xã h i, và v lên
nh ng b c tranh khái quát xã h i r ng l n chưa t ng th y như T n trò ic a
Balzac hay Chi n tranh và hòa bình c a Lep Tônxtôi, v a t t i vi c phân tích
sâu s c, tinh vi tâm h n, th gi i bên trong c a con ngư i và th hi n ư c nh ng
tâm lý nhân v t sâu s c chưa t ng th y, như trong ti u thuy t và en c a
Stendhal.
i u quan tr ng b c nh t v m t k thu t mà ti u thuy t hi n th c phê phán
phương Tây th k XIX ã tt im c cao, áng cho chúng ta h c t p, ó là k
thu t xây d ng nhân v t i n hình. Không ph i ng u nhiên mà Engels khi bàn n
ti u thuy t c a Balzac – m t b c th y c a ch nghĩa hi n th c – ã ra cái
nguyên lý cơ b n nh t c a ngh thu t hi n th c ch nghĩa là “ngoài nh ng chi ti t
chân th c, s th hi n chân th c nh ng tính cách i n hình trong nh ng hoàn
c nh i n hình”.
Chi ti t chân th c là th hi n chân th c nhân v t và bi n c , tính cách và hoàn
c nh. Nhân v t i n hình là s k t h p hài hòa gi a tính riêng s c nét và tính chung
có ý nghĩa khái quát cao, là “ngư i l mà quen” (Bêlinxki). ó là s xuyên th m
nhu n nhuy n gi a hai m t cá th hóa và khái quát hóa mc cao.
Hoàn c nh i n hình c a nhân v t là hoàn c nh ư c ph n ánh trong tác ph m,
ph n ánh b n ch t ho c m t vài khía c nh c a b n ch t trong nh ng tình th xã h i,
trong nh ng m i quan h xã h i nh t nh, bao g m nh ng s ki n, tình hu ng
ư c t o ra do s phát tri n c a tính cách. Vì v y, qua hoàn c nh i n hình ta bi t
ư c b i c nh l ch s xã h i c a tác ph m.
Hoàn c nh i n hình và tính cách i n hình g n bó h u cơ v i nhau. Hoàn c nh
i n hình quy nh tính cách i n hình, tính cách ư c lý gi i b i hoàn c nh. Hoàn
c nh giúp nhân v t b c l tính cách. S bi n i và phát tri n tính cách t o ra hoàn
c nh m i. Tuy nhiên, m i nhân v t u có lôgic n i t i, nên nhân v t có ư ng i
riêng theo b n ch t và quy lu t c a tính cách ó, tính cách c a nhân v t luôn luôn
vn ng và phát tri n.




CHƯƠNG 2: VÀI NÉT V STENDHAL VÀ TI U THUY T VÀ EN
2.1. Stendhal – nhà văn tiên phong c a ch nghĩa hi n th c
Stendhal sinh ra trư c cu c cách m ng Pháp,
ông s ng qua th i các cu c chi n Napoléon và
ch t sau khi dành c cu c i mình vi t l i
nh ng gì ông tr i nghi m trong m t k
nguyên h n lo n. K thu t công ngh cao ã
giúp i văn hào, ngư i kh ng l c a văn
chương Pháp, i vào th k 21.
nh: Stefano Bianchetti/Corbis.
2.1.1. Cu c i
Stendhal tên th t là Henri Mari Beyle, sinh ngày 23 – 1 – 1783, t i Grenoble trong
m t gia ình trí th c tư s n. Thân m u ông m t s m gi a th i xuân s c, l im t
ni m thương nh khôn nguôi cho c u bé Henri lên b y. Ông thân sinh là Chérubin
Beyle làm lu t sư Hi ng ngh vi n thành ph Grenoble. Henri c bi t yêu
ông ngo i, m t th y thu c có tư tư ng ti n b , khoáng t; nh hư ng t t n nhà
văn sau này. V n không ch p nh n l i giáo d c th c u c a cha, Henri r t ghét v
gia sư là th y tu Raillance, ông thư ng gi u th y h c c sách c a nh ng tri t gia
Áng sáng th k XVIII như Cabanis, Diderot, d’Holbach… và th a hư ng c a h
nh ng quan i m duy v t v th gi i, thái phê phán i v i gi i tu hành và giai
c p quý t c, lòng tin tư ng vào trí tu , lý trí c a con ngư i.
Là nhà văn chính tr , mang m t ý th c chính tr ti n b ho c ít nh t là có ý th c v
trách nhi m c a ngư i c m bút. Lý tư ng và mơ ư c c a nhân dân v t do, bình
ng, bác ái, lòng thù ghét c a h i v i ch chuyên ch và ch nô l , t t c
nh ng nguy n v ng cao c ó c a th i i cách m ng ã tác ng m nh m n
tu i tr c a Stendhal và là nh ng y u t quy t nh s hình thành th gi i quan c a
nhà văn tương lai. Ông ch ng l i tư tư ng b o th c a b và su t i trung thành
v i lý tư ng cách m ng. Không có nhà văn Pháp th k XIX nào b o v nh ng lý
tư ng ó nhi t thành và can m như Stendhal.
Năm 1796, Henri vào trư ng trung h c l n nh t Grenoble và h c r t gi i: năm
1798 o t gi i nh t v văn chương và năm 1799, gi i nh t v toán.
Vào th i kỳ này, Henri thư ng tuyên b là “ngư i Jacobin yêu nư c và vô th n”,
ch ng l i b o hoàng và ngoan o c a gia ình.
Năm 1799, Henri lên Pari h c trư ng Bách khoa (Ecole polytechique); nhưng
trong nh ng bi n ng c a th i cu c, l i b h c i theo i quân vi n chinh c a
Napoléon Bonaparte n nhi u nư c. Ông lý tư ng hóa Napoléon tuy cũng ã
ph n nào nh n ra b n ch t c a Napoléon sau khi lên ngôi hoàng , và nhìn th y
m i nguy cơ cho tinh th n cách m ng chân chính.
Năm 1814, ch Napoléon s p , tri u i Bourbón ư c khôi ph c, Stendhal
r i nư c Pháp sang cư trú t i Milăng (Italia). Năm 1821, b chính quy n Italia tr c
xu t vì b tình nghi có liên h v i phong trào cách m ng Carbonari. Sau cách m ng
tháng B y 1830, ư c c làm Lãnh s Trieste r i Xivita-Vecchia (1831), m t
lãnh a c a Giáo hoàng. Tranh th th i gian này, Stendhal thư ng n thăm Rôma
và nh ng thành ph khác c a Italia có nhi u di tích ngh thu t.
Tháng 11 – 1841, Stendhal tr v Pari, ông nh lưu l i ây ít lâu. êm 22 – 8 –
1842, ông ch ng may b b nh áp huy t t ng t và ch t trên ư ng ph Pari. Thi
hài ông ư c mai táng nghĩa trang Montmartre v i bia m ư c ghi m t cách
khiêm t n theo di chúc: “A. Beyle, ngư i Milan. ã s ng, ã vi t, ã yêu”.
Ông ư c xem là ngư i m u cho trào lưu ch nghĩa hi n th c phê phán trong
văn h c nư c Pháp.
2.1.2. Quan i m sáng tác
Stendhal ng v phía các nhà văn lãng m n ch ng l i quy ư c ch t h p và l i th i
c a ch nghĩa c i n nhưng th t ra nh ng quan imm h c phát bi u
trongRacine và Sêch-xpia t n n móng cho m t phương pháp ngh thu t m i –
ngh thu t hi n th c ch nghĩa.
Theo Stendhal, m i th i kỳ l ch s nh t nh u có nh ng c i m riêng, không
l p l i và ngh thu t ph i ph n ánh ư c c i m y, và nh n m nh tính quy nh
l ch s c a tư tư ng th m m , tính tương i c a cái p. Trong L ch s h i h a Ý,
ông hóm h nh nh c l i ý Vônte: “trư c m t m t chàng cóc thì không gì p b ng
m t nàng cóc v i c p m t l i l l ”.
Ông cho r ng nhà văn ph i h c t p th c ch t c a Shakespeare, (“Shakespeare
hóa”)(1): “ i u c n b t chư c con ngư i vĩ i y là cách nghiên c u, quan sát th
gi i trong ó ta s ng”, nghĩa là c n lĩnh h i ngh thu t hi n th c, chú tr ng tính
khách quan c a s th hi n ngh thu t, sáng t o ngh thu t không t ý ni m, mà t
hi n th c. “S th t, s th t ng cay” là t cu n và en c a Stendhal, và
hơn n a th k sau, M t cu c i c a Maupassant l y t “S th t hèn m n”.
Stendhal quan ni m r t rõ tính ch t c a ti u thuy t “như m t t m gương i d o trên
m t ư ng cái l n. Nó ph n ánh vào m t ngài khi thì màu xanh th m c a b u tr i,
khi thì ch t bùn nhơ c a nh ng vũng l y trên ư ng cái. Và con ngư i mang t m
gương ó trong cái gùi eo lưng c a y s b ngài bu c t i là ph n o c! T m
gương c a y trình bày bùn nhơ, ngài l i bu c t i t m gương! Hãy bu c t i con
ư ng cái l n trên ó có vũng bùn thì úng hơn, và hơn n a hãy bu c t i viên
ng bùn l y thành vũng” (Stendhal, 1998 : 197).
thanh tra l c b ã cho nư c
(1) Khái ni m ch m t phương th c tư duy ngh thu t i l p v i phương th c Sile
hóa trong v n i n hình hóa văn h c thu c ph m trù ch nghĩa hi n th c, ư c
g i ý t nh ng b c thư c a Marx và Engels g i Latxan (F. Lassalle, 1825-1864),
phê bình phương pháp xây d ng tính cách trong v k ch Franxơ phôn
Xickinghen(Franz von Sickingen) c a tác gi này. Marx và Engels không có trao
i trư c nhưng cùng th ng nh t v i nhau trong vi c ch ra khuy t i m c a
Latxan là ã xây d ng nhân v t như nh ng m u ngư i thu n túy phát ngôn cho
m t tinh th n, tư tư ng c a th i i theo Sile mà không cá th hóa nhân v t th t
tri t theo hư ng Shakespeare.
Theo Marx và Engels, Shakespeare hóa trư c h t là ph i cá tính hóa cho nhân v t
hi n ra th t c th , sinh ng, s c nét. M i nhân v t c a Shakespeare là m t “con
ngư i này”, cho nên, tuy cũng bi u hi n tinh th n th i i nhưng v tính cách và
l i s ng hay ngay c trong ý nghĩ, chúng không bao gi g p l i nhau, trái l i “th
gi i c a Shakespeare là th gi i c a v n tâm h n”.
Shakespeare hóa còn òi h i vi c xây d ng i n hình hóa hoàn c nh c a nhân v t
không nh ng ph i ph n ánh chân th c “nh ng quan h th c t ” ã ành, mà còn
ph i ư c tri n khai trên m t b i c nh r ng l n, phong phú ch t li u hi n th c, c
bi t ph i làm n n b ng s a d ng c a i s ng thư ng.
ng th i, Stendhal còn òi h i ngh thu t ph i là s th hi n n ng nhi t và chính
xác nh ng ni m say m b ng m t hình th c hoàn toàn rõ ràng, trong sáng,
Stendhal phê phán “trang ph c không th t d n n i tho i không th t, câu thơ
Alêchxăng ranh h t s c thu n ti n cho nhà thơ u óc r ng, cũng như b y ph c
ư c i m tô thu n ti n không kém cho tư th lúng túng và phong thái ư c l c a
di n viên t i nghi p b t tài”.
ra cho ngh thu t nh ng yêu c u có khuynh hư ng hi n th c ch nghĩa,
Stendhal ng th i quan ni m ngh thu t ph i g n bó v i chính tr . Cũng vì v y,
ông không g i phương pháp ngh thu t m i do ông xư ng là “romantisme” –
ch nghĩa lãng m n – mà là “romanticisme” xu t phát t thu t ng Ý
“romanticismo” ch ch nghĩa lãng m n m t trào lưu g n li n v i ho t ng cách
m ng c a các nhà yêu nư c tiên ti n. i u ó cho th y s khác bi t gi a “ch
nghĩa lãng m n” c a ông v i ch nghĩa lãng m n Pháp ương th i.
2.1.3. S nghi p văn h c
ương th i, Stendhal không n i ti ng l m. Ông vi t không nhi u và có nh ng b n
th o chưa ư c in ra khi ông còn s ng. V i th , có th phân lo i các tác ph m
c a ông như sau:
- Ti u thuy t: Armance (1827), và en (1831), Lucien Leurwen (1834), Tu vi n
thành Parme (1839).
- Phê bình, nghiên c u văn h c, ngh thu t: L ch s h i h a (1819), V tình
yêu(1822), Racine và Shakespeare (1823), D o chơi trong thành Rome (1829).
- T p văn: Rome, Naples, Florence (1817), Thư t (1855), Nh t ký (1888).
Riêng th lo i nghiên c u, V tình yêu là m t trư c tác phân tích tâm lý sâu s c,
m t t p sách cp n nhi u v n t nh có ý nghĩa th m m và nhân cách
trong tình yêu. Theo tác gi , ngư i ph n , tình yêu ư c xem là m t hi n tư ng
“k t tinh” (Cristallisation), m t tr ng thái “ iên r ” (folie) trong bư c phát tri n t t
y u hòa h p d c v ng (désir) v i sáng t o (imagination créatrice) và sinh l c v i
tâm linh (de la vitalité à la spiritualité).
Nhưng trong s nghi p văn chương c a Stendhal, di s n quan tr ng hơn c mà ông
l i là các pho ti u thuy t, c bi t là tác ph m và en (1831) và Tu vi n
thành Parme (1839). ây là nh ng ki t tác có th ư c xem như nh ng m u m c
trong kho tàng ti u thuy t hi n th c không riêng gì c a nư c Pháp mà c a c th
gi i.




2.2. Ti u thuy t và en (Le Rouge et le Noir)
M ts nh bìa c a ti u thuy t và en c a Stendhal.
2.2.1. S ra i
Vào th i gian Stendhal vi t D o chơi Rôm, ngư i ta ã th y trong gi y t c a
ông có t p d th o mang tên “Julien”. Sau Stendhal ghi l i là “Ý ni m v Julien”
n y ra ông vào m t êm cu i tháng Mư i 1828.
S ki n g i ý cho nhà văn là v án ã ư c ông thu t l i trong D o chơi Rôm v
anh th làm g Lafácgơ gi t ngư i yêu tr ng ph t s ph n b i cũng như s
xúc ph m. Và m t v x y ra t i Grơnôblơ, ăng m c th i s trong Nh t báo tòa
án (La Gazette des Tribunaux) t 28 n 31/ 12/ 1827: M t thanh niên là Antoine
Berthet, con m t th th công theo h c ch ng vi n, sau ó làm gia sư m t gia
ình giàu có ư c bà ch yêu d u. Vì ghen anh ta gi t bà này. Th là b k t án t
hình.
Qua nh n xét c a Stendhal v Lafácgơ th p thoáng v n c a cu n ti u thuy t l n
này “Trong khi các t ng l p trên c a Pari dư ng như m t kh năng c m th mãnh
li t và b n b , thì d c v ng bi u l m t ngh l c kinh kh ng trong t ng l p ti u tư
s n, nh ng thanh niên như Lafácgơ, ư c h c hành t t nhưng vì không có c a
nên bu c ph i làm vi c và ch u túng thi u. Nh ph i làm vi c mà ã thoát kh i
trăm ngàn nghĩa v l t v t trong gi i thư ng lưu, thoát kh i cách nhìn và c m th
c a gi i này, nó làm cu c s ng héo úa i; h v n gi ư c ư c mu n mãnh li t vì
h c m th mãnh li t. Có l t t c các cá nhân này u xu t hi n t t ng l p c a
Lafácgơ. Trư c kia, Napoléon cũng t p h p nh ng tr ng hu ng này: h c v n t t ,
”. Còn v án Berthet ư c nhà
trí tư ng tư ng n ng nhi t và s nghèo nàn t t
văn s d ng nhi u chi ti t c th bên ngoài, cho n c chi ti t n n nhân b thương
mà không ch t.
Nhưng nh vào trí tư ng tư ng, kinh nghi m s ng phong phú và s c sáng t o c a
mình, Stendhal ã d ng nên m t c t truy n v i nh ng nhân v t và tình ti t mang
m t ý nghĩa xã h i r ng l n, cùng v i nh ng phát hi n s c s o có th nói là “táo
b o” v tâm lý con ngư i, trong m t b i c nh l ch s nh t nh – ki t tác và
en– quy n ti u thuy t u tiên c a ông, ư c xu t b n vào năm 1831. Tác ph m
này ã ghi nh n m t tài năng ti u thuy t ki t xu t trên văn àn Pháp.
2.2.2. Ch
v m ng.
Ch mâu thu n gi a cá nhân và xã h i, hay còn g i là ch và
en là m t b n nghiên c u v tâm lý và tri t lý xã h i.
2.2.3. Tóm t t tác ph m và en
Nhân v t trung tâm là Julien Sorrel m t nhân v t “ki u Stendhal”
(Stendhalien) ư c tác gi th hi n qua h u h t các nhân v t trong các tác ph m c a
ông. Julien Sorrel v i v p thanh tú, hơi xanh xao nhưng thông minh s c s o, y
cá tính và có nhi u tham v ng. Anh là m t thanh niên thu c giai c p bình dân, là
con m t ngư i x cây a phương Verrières nư c Pháp. Vì v y, Julien Sorrel
luôn luôn p trong lòng gi c mơ thành t và t kh ng nh cá nhân mình b ng
danh v ng, vinh quang cho dù b ng con ư ng nào.
Vì tham ti n, b Julien ã bu c anh vào làm gia sư cho gia ình th trư ng de
Rênal. T i ây, anh b chinh ph c m t ph n vì v p d u dàng, ài cát c a bà de
Rênal, còn m t ph n khác anh v n là m t con ngư i ng ng p nghé bên cánh
c a c a xã h i thư ng lưu và ang mu n chinh ph c nó. Anh ã b t u cu c
chinh ph c y b ng cách chinh ph c m t ngư i ph n trong hàng ngũ c a nó. Bà
de Rênal là m t ph n a c m, t lâu v n s ng trong s ph c tùng v i ông ch ng
d t nát, thô thi n và nhi u tu i hơn mình. Nên bà ã b tính cách m nh m c ng
v i v quy n rũ c a chàng gia sư tr tu i này chinh ph c. Cu c tình v ng tr m y
thơ m ng x y ra không ư c bao lâu thì có dư lu n bàn tán. Verrières v n luôn
có nh ng tranh ch p ng m ng m v quy n l i và danh v ng gi a nh ng ngư i có
quy n th lúc nào cũng ganh ghét soi mói nhau, nên th trư ng de Rênal r t s tai
ti ng làm t n h i n thanh danh hơn là au kh vì vi c v ngo i tình, Julien Sorrel
bu c ph i ra i b o toàn danh d cho bà de Rênal. Anh ư c m t tu sĩ u,
cho vào h c t i trư ng th n h c, mong sau này có chút ch c s c trong giáo h i
làm phương ti n i lên (trong xã h i trư c Cách m ng tư s n Pháp (1789) ư c
chia thành ba ng c p: quý t c, tu sĩ nhà th Thiên Chúa giáo và tư s n). T i
trư ng th n h c, Julien không th ch u ng n i l i s ng và thi t l p m i quan h
v i nh ng ngư i xung quanh, nên ư ng mư n phương ti n “áo chùng en” c a
anh không th th c hi n ư c.
Anh l i ư c gi i thi u n làm thư ký riêng cho h u tư c de La Môle, m t gia
ình th gia v ng t c c a Pháp. Do thông minh có năng l c và nh t là có cá tính
c bi t, ngo i hình thu hút quy n rũ nên Julien ã t o cho mình m t nét riêng
trong xã h i thư ng lưu y nghi th c nhàm chán c a nh ng con ngư i sáo r ng,
gi d i. Thêm m t l n n a, anh ư c H u tư c tin dùng và yêu thích. Con gái h u
tư c là ti u thư Mathilde, m t cô gái thông minh, kiêu kỳ và có cá tính m nh m
ã d n d n b chinh ph c b i s vư t tr i c a Julien so v i nh ng chàng trong ám
quý t c mà cô ã ti p xúc. Trong m i quan h n a tình yêu, n a tính toán, v a say
mê v a t nh táo này Julien tư ng như mình ã t n m i vinh quang khi bi t
Mathilde có thai. Chính vì i u này, h u tư c bu c lòng ph i thu x p và b ng m i
cách “quý t c hóa” ngư i thư ký c a mình và t o tương lai danh v ng cho anh
b ng s c nhung ph c “ ” c a con ư ng binh nghi p x ng áng trong cu c
hôn nhân v i Mathilde. Do áp l c c a th l c tôn giáo a phương (Verrières),
v n không ưa gì s thành t quá nhanh c a nh ng thanh niên hãnh ti n như
Julien, nên bà de Rênal b m t Linh m c a phương bu c ph i vi t thư t cáo v i
H u tư c v m i quan h gi a Julien v i bà trư c ây. M i s v l , Julien Sorrel
b t n thương n ng, nên ã t ch i m i s ính chính c n thi t c u vãn tương
lai. Anh tr v Verrièresre rình b n bà de Rênal, dù bà không ch t, anh v n b k t
án t hình. Anh t ch i m i s bào ch a c a lu t sư ch ng án khi anh ã nh n
th c ư c r ng mình ã m c t i l n vì dám mơ màng t i vi c ngoi lên kh i thân
ph n thư ng dân. Anh th y r ng mình v n yêu bà de Rênal dù bà ã y anh n
ư ng cùng. Bà de Rênal cũng m t t ng t sau ba hôm Julien Sorrel b x t .
2.2.4. Ý nghĩa nhan
Hơn m t th k nay, ã có bi t bao nhiêu m c ra trong nh ng cu c tranh lu n
v nhan c a cu n ti u thuy t này. Có nhi u cách gi i thích do nh ng quan ni m
và cách c m th tác ph m khác nhau; song, t u trung có ba cách hi u và hai ch
và en, có liên quan n cu c i và s ph n c a nhân v t chính:
- Cái may và cái r i trong cu c i Julien Sorrel, như m t canh b c.
- Hai bi u tư ng tương ph n:
+ là tinh th n cách m ng, c a chi n công và nh ng ư c mơ cháy b ng, tính
hăng hái và tình c m mãnh li t c a Julien Sorrel.
+ en là th l c ph n ng i b i en t i c a b ba tam quy n (quý t c, tư s n,
giáo h i) th ng tr th i Trung hưng, c a nhà ng c, bóng en c a tham v ng và th t
v ng trong Julien Sorrel.
- Hai màu s c tư ng trưng cho hoài bão v s nghi p c a Julien Sorrel, ngư i
thanh niên bình dân trong cu c “săn tìm h nh phúc”:
+ là màu ng ph c k binh th i Napoléon.
+ en là màu áo choàng tu sĩ th i Trung hưng c a các th l c ph n ng. N u ra
i s m hơn, Julien ã là lính trong quân i Napoléon, nhưng dư i vương tri u
Bourbon, anh ph i thành ngư i c a nhà th .
Nh ng s lí gi i d a trên màu s c y ph c và chính tr có cơ s , b i sau này, b n
thân nhà văn ã ghi rõ ý nh t tên cho cu n ti u thuy t Lucien Leurwen cũng
là ch trang ph c c a nhân v t chính, ho c “
và en , nhà c ng hòa
Luyxiêng và Tr ng, nàng de Saxtenlê b o hoàng”.
2.2.5. Giá tr n i dung, ngh thu t
V i con m t s c s o c a m t nhà văn hi n th c, Stendhal ã nhìn nh n ra ư c cái
tình th t t y u c a xã h i Pháp th i Trung hưng mà ông ã mô t h t s c thành
công trong ki t tác và en. Trong văn h c Pháp ã xu t hi n th lo i ti u thuy t
hi n th c mang n i dung phê phán, miêu t chân th c cu c s ng theo quan i m
l ch s , b ng b c tranh khái quát m t th c tr ng xã h i, v i m t dàn nhân v t r ng
l n bao quát m i t ng l p t các tu sĩ n nhà doanh nghi p, các phu nhân và ti u
thư quý t c… ây là nh ng chân dung và tính cách i n hình c a m i giai t ng xã
h i.
N i b t nh t là Julien Sorrel, m t nhân v t thu c ng c p th ba v i tư cách v a
là t i nhân v a là n n nhân c a hoàn c nh xã h i. Cu c i nhân v t này ã ch a
ng t t c n i dung cơ b n và bi át c a m t th c t i s ng, “m t ngư i bình
dân thông minh, khao khát công lý và quy n l c, ngư i công t y viên v a m i
v trí c a k b k t t i” (H. F. Imbert).
Tính cách c a các nhân v t ư c xây d ng th t phong phú, sinh ng.
2.2.6. H th ng nhân v t v m ng trong ti u thuy t “ và en” c a Stendhal
Là nhà tâm lý b c th y, Stendhal quan tâm sâu s c t i nhi t tình, nh ng khát v ng
c a con ngư i. Nhi u tác ph m c a ông t p trung miêu t nh ng khát v ng và
nh ng tình c m khác nhau khi n tâm h n nhân v t xao xuy n.
i m này, ông là ngư i k th a tr c ti p c a các nhà tri t h c Ánh sáng. Theo
h , d c v ng là m t ph m ch t c n thi t cho s phát tri n hài hòa xã h i và con
ngư i. Theo Stendhal, d c v ng là tiêu chu n không ph i ch c a trình tri th c
mà còn là s phát tri n công dân c a con ngư i, và d c v ng chính là kh năng c a
con ngư i v nh ng tình c m l n, nh ng xúc ng t nhiên và sinh ng, nh ng s
nghi p anh hùng và vô tư. Không ph i ng u nhiên trong công trình nghiên c u
mang tính ch t phê phán Racine và Shakespeare, Stendhal tuyên b : …“S thay
th c a nh ng khát v ng trong lòng ngư i – ó là cái tuy t v i nh t mà thơ ca có
th khám phá ra trư c m t m i ngư i…”.
T t nhiên, Stendhal không ph i là ngư i duy nh t say sưa v i nh ng n i xao xuy n
c a lòng ngư i trong s nh ng nhà văn c a th i i c a ông, nh ng nhà văn có c t
cách hi n th c. Nh ng khát v ng c a con ngư i cũng thu hút s chú ý c a Balzac.
Song Balzac ch y u xem xét nh ng khát v ng ó trên bình di n lo i hình xã h i,
coi ó như là m t d u hi u tiêu bi u c a nh ng d ng mà, theo ông, gi ng như t
nhiên, cũng t n t i trong xã h i con ngư i. Balzac miêu t s nung n u tâm can c a
con ngư i trư c h t gc c a s tác ng mà nh ng quan h tư s n ư c phát
tri n và ư c c ng c ã gây ra cho con ngư i. Ông chú ý t i nh ng hình th c
khác nhau c a s thích ng i v i nh ng quan h ó, t i s “c i bi n” c a con
ngư i phù h p v i nh ng quy ch c a tr t t xã h i m i.
Stendhal quan tâm t i nh ng xúc ng c a lòng ngư i, nh ng khát v ng v i tư
cách là s bi u hi n c a s c m nh n i tâm c a con ngư i, là b ng ch ng v tính
c áo tinh th n c a con ngư i. S c áo tinh th n c a cá nhân ư c nhà văn
em i l p v i nh ng quá trình g t nh n bào mòn cái cá tính, cái c thù, v i
nh ng quá trình di n ra trong th c t xã h i bên c nh s hoành tráng c a nh ng
ph n t cá nhân ch nghĩa t phát. L ch s tâm h n c a con ngư i trong nh ng
cu n ti u thuy t c a Stendhal không tách kh i s v n ng c a cu c s ng. Nh ng
s ki n c a s ng thâm nh p vào thiên truy n như m t m t quan tr ng c a cu c
s ng c a các nhân v t. S ng c a nhân v t và hi n th c ó ã thêm d u
vào l a c a nh ng tình c m, nh ng khát v ng c a anh ta, ã khám phá ra m t cách
sâu s c hơn nh ng c tính, năng lư ng c a nh ng tình c m và nh ng khát v ng
ó.
Stendhal không ch nh n m nh n nh ng c i m “ch ng lo i”, ông còn nh n
m nh nh ng c i m cá bi t trong th gi i tinh th n c a các nhân v t c a mình.
Nh ng khát v ng, nh ng ham mu n c a các nhân v t trong ti u thuy t c a
Stendhal bao gi cũng có s c thái c bi t, b n s c c áo. Trong khi d a vào
nh ng quan ni m chung c a mình v con ngư i, v ý nghĩa n i tâm c a nó,
Stendhal ã v lên s phát tri n theo th i gian c a nh ng s hăng say tâm h n
gi ng nhau nhưng ng th i cũng r t khác nhau, c a nh ng cá tính con ngư i khác
nhau. Cái chính mà nhà văn chú ý t i và b t c gi ph i theo dõi m t cách căng
th ng – ó là vi c nhân v t b ám nh b i m t tình c m và khát v ng.
Vn d c v ng chi m m t v trí c bi t trong tác ph m và en. D c v ng v
quy n l c như m t s i dây xuyên su t tác ph m, như m t phương hư ng ph n u
cho hàng lo t nhân v t thu c m i t ng l p trong và en: Julien Sorrel,
Valenod, th trư ng Verrières de Rênal, H u tư c de La Mole và c bi t hơn h t
là linh m c de Frilair, k i di n cho tôn giáo cũng là ngư i thèm khát quy n l c
nc c .
Nhưng ư c xem là nhân v t v m ng trong tác ph m này chính là các nhân v t
Julien Sorrel, bà de Rênal và cô ti u thư Mathilde de La Mole.
Julien Sorrel, m t nhân v t thu c t ng l p th ba, mang tư tư ng anh hùng th k
XVIII – yêu công lý và mu n gây d ng m t s nghi p anh hùng. Anh ta căm ghét
sâu s c xã h i quý t c, tư s n (và nhà th ), nhưng l i mu n có ư c m t v trí xã
h i x ng áng v i tài năng và ngh l c c a mình. Nhưng trong cu c ng gi a
cá nhân và xã h i, ngay lúc g n th c hi n ư c ư c mơ c a mình, thì các th l c
quý t c, tư s n và nhà th luôn luôn ch n bư c ti n c a anh ta, anh ta nh n ra s
“tuy t di t ni m hi v ng c a c m t l p thanh niên” mà anh ta không th nào ch p
nh n ư c. Anh ta b k t án b i tòa án c a nh ng k tư s n ph n n . Juien là nhân
v t v m ng.
Bà de Rênal là n n nhân c a hôn nhân phong ki n, tư s n, c a s tác ng c a
ng ti n, h u qu c a ch tư h u nói chung, c a ch tư s n nói riêng. Bà
s ng bên ngư i ch ng chuyên ch , ch bi t ch y theo d c v ng và ti n b c, không
có tình yêu. Nhưng khi g p Julien, bà m i có tình yêu th t s c a mình. Nhưng các
th l c tôn giáo ã ra s c ngăn c n, phá ho i. Ngư i ph n áng thương cu i cùng
cũng ch t sau ba ngày Julien b x t . Bà là nhân v t v m ng trên con ư ng i
tìm tình yêu chân chính.
Cô ti u thư Mathilde de La Mole là m t cô gái quý t c có y , như cô nói,
“nh ng i u thu n l i nh t mà s ph n dành cho cô là gia th , ti n c a và tu i tr ,
nghĩa là t t c m i th , tr h nh phúc”. Cô chán ng y c nh s ng xã h i chung
quanh, cái xã h i c a chính quy n g m toàn nh ng k kém cõi không tư tư ng,
không ngh l c, không nhi t tình. G p và yêu Julien – m t chàng trai thông minh
và y ngh l c, nhưng cách xa v v trí xã h i. M i tình c a cô và Julien ph i tr i
qua bao nhiêu u tranh tư tư ng sóng gió, khi ti n khi thoái, b i ý th c giai c p
cô ta luôn tr i d y, b i “s h m hĩnh khô khan và kiêu hãnh”. Nhưng khi m i tình
óg nv n b n b h nh phúc, cô ti u thư Mathilde kiêu kỳ ã dám s ng th t v i
trái tim c a mình, thì chính th l c en t i c a xã h i ã b t Julien ph i ch t, vì
mtk t ng l p th ba như anh ã dám chen chân vào xã h i thư ng lưu.
Mathilde là nhân v t v m ng trên ư ng tìm l i chính mình, s ng th t v i trái tim
mình.


CHƯƠNG 3: NGH THU T XÂY D NG NHÂN V T V M NG TRONG
TI U THUY T VÀ EN C A STENDHAL
xây d ng thành công m t nhân v t văn h c, nhà văn ph i có kh năng ng
c m, phát hi n nh ng c i m b n v ng nhân v t. Ði u này òi h i nhà văn
ph i hi u i và hi u ngư i. Nhưng có m t i u không kém ph n quan tr ng là nhà
văn ph i miêu t , kh c h a nhân v t y sao cho có s c thuy t ph c m nh m i
v i ngư i c. Ðây là v n liên quan tr c ti p n nh ng bi n pháp xây d ng
nhân v t trong tác ph m văn h c.
Có nhi u bi n pháp khác nhau trong vi c xây d ng nhân v t. ây ch xét m t s
bi n pháp chung, ch y u nh t: miêu t nhân v t qua ngo i hình, n i tâm, ngôn ng
và hành ng.
3.1. Ngh thu t xây d ng nhân v t Julien Sorrel
3.1.1. S xu t hi n gián ti p
Trong và en, Julien không tr c di n xu t hi n hay qua l i gi i thi u c a tác
gi , mà xu t hi n gián ti p trong cu c trò chuy n c a ông th trư ng de Rênal v i
v : “H n là m t th y tu tr , gi i ti ng La-tinh và s làm cho lũ tr ti n b , vì h n
tính tình cương ngh […]. H n là con cưng c a lão thi u tá quân y có B c ub i
tinh. Cái lão t do phái ó d y ti ng La-tinh cho c u Sorrel, và ã l i cho c u
n. […] Anh chàng Sorrel h c th n
này bao nhiêu là sách mà lão ã em theo
nh vào ch ng vi n…”. Ông th trư ng quy t nh ch n
h c ã ba năm nay, v i ý
Julien làm gia sư cho lũ con ông, cái ó s làm cho ông Valenod – giám c vi n t
b n ph i ganh t : “gã Valenod r t hãnh di n v hai con ng a Normăng p mà h n
m i mua cho xe ng a c a h n. Nhưng h n không có gia sư cho lũ con c a h n”, và
thiên h ph i kính n : “T t c nh ng k buôn v i kia ghen v i tôi l m… th thì tôi
thích cho h trông th y lũ con c a ông de Rênal i d o chơi có gia sư c a chúng
d n d t ”.
V y anh chàng Sorrel ư c nh c n ây là ai mà có th mang l i ni m kiêu
hãnh cho ông th trư ng Verrières? Ngay t u, tác gi ã gây chú ý cho ngư i
c.
Cho n khi k t ư c Julien làm gia sư ư c ông th trư ng và lão Sorrel – cha
Julien – kí k t xong, thì Julien m i b t u xu t hi n trong s thô b o c a ông b ,
khi anh m i mê c sách không nghe lão g i: “M t cái b p r t phũ làm cho quy n
sách Julien ang c m bay vút xu ng su i; m t cái b p th hai cũng phũ như th ,
p vào u, làm cho chàng m t thăng b ng… M c d u b cái b p m nh làm
choáng óc và máu mê m ìa, Julien cũng men l i g n ch ng i chính th c c a
mình, c nh lư i cưa. Anh rưng rưng nư c m t, vì au n th xác ít hơn là vì m t
quy n sách yêu quý” – quy n H i ký Xanhtơ-Hêlen.
Nh ng i u anh có th hình dung v cu c i là nh vào nh ng quy n sách do ông
thi u tá quân y già cho anh: sách Nh ng l i thú t i c a Rutxô, t p k y u c a i-
quân- oàn và quy n H i ký Xanhtơ-Hêlen b sung thêm cho y b kinh
Côrăng c a anh. Anh có th vì ba tác ph m ó mà s n sàng hi sinh tính m ng.
Theo m t câu nói c a ông thi u tá quân y thì anh coi t t c các sách khác trên i
là nói d i, và do nh ng k gian gi o vi t ra ti n thân.
3.1.2. Ngh thu t miêu t ngo i hình nhân v t
Ngo i hình là dáng v bên ngoài c a nhân v t bao g m y ph c, c ch , tác phong,
di n m o… Ðây là y u t quan tr ng góp ph n cá tính hóa nhân v t.
N u như văn h c c thư ng xây d ng ngo i hình nhân v t v i nh ng chi ti t ư c
l , tư ng trưng thì văn h c hi n i thư ng òi h i nh ng chi ti t chân th c và c
th sinh ng. M. Gorki khuyên các nhà văn ph i xây d ng nhân v t c a mình
úng như nh ng con ngư i s ng và ph i tìm th y, nêu lên, nh n m nh nh ng nét
riêng c áo, tiêu bi u trong dáng i u, nét m t, n cư i, khóe m t… c a nhân
v t.
Trong tác ph m, ngo i hình nhân v t ư c nhà văn t p trung miêu t trong m t
o n văn ng n g n, nhưng cũng có th ư c miêu t m t cách r i rác, xen k gi a
các ph n qua nh ng hành ng khác nhau c a nhân v t. Ngo i hình nhân v t có
khi ư c nhà văn miêu t m t cách tr c ti p thông qua ngôn ng ngư i k chuy n,
hay miêu t gián ti p qua cái nhìn c a nhân v t khác trong tác ph m.
Stendhal ch ng l i m i s kéo dài, ông không dung s mô t rư m rà. i m này
bút pháp c a ông khác h n bút pháp c a Victo Hugo cũng như c a Balzac thư ng
thiên v nh ng mô t kéo dài v ngo i hình, ngo i v t. Stendhal, trái l i, mô t r t
ng n, trong toàn b tác ph m, Stendhal ch dành kho ng n a trang miêu t
ngo i hình c a Julien v i nh ng chi ti t c th t khuôn m t n dáng hình: “Anh
ta là m t chàng thanh niên nh nh n, kho ng mư i tám mư i chín tu i, v ngoài
y u t, nét m t không u n, nhưng thanh tú, và mũi m di u. ô i m t t o en
lánh, nh ng lúc yên l ng, bi u hi n s suy nghĩ và lòng n ng nhi t…. Tóc màu h t
d s m, m c r t th p, làm cho anh có m t cái trán bé tí, và nh ng lúc n i gi n, có
m t v m t r t d t n… cái v c c kỳ ưu tư và nư c da xanh l t… khuôn m t xinh
p…”. Trong muôn vàn các lo i tư ng m o, có l không có m t lo i tư ng m o
nào có m t v c bi t rõ r t hơn, “m t thân hình thon th và cân i bi u hi n v
nh nhàng hơn là s c m nh”.
Và n i b t hơn h t là s miêu t c a Stendhal v ôi m t Julien. ôi m t to en,
ôi m t r t d u dàng, “nh ng lúc yên l ng bi u th s suy nghĩ và lòng n ng nhi t”,
hay “ ôi m t anh bi u l ng n l a n ng c a lương tâm và s khinh b nh ng l i
phê phán hão huy n c a thiên h ”. ôi m t cũng gi ng như nh ng di n viên gi i,
ôi khi nó em l i m t ý nghĩa thú v v n không có cái ý nghĩa ó. Nhưng có lúc
nó l i không th che d u n i s gi o quy t c a anh khi ng trư c cha x
Chélan… Có th nói, ôi m t ó ch a ng t t c s khát khao cháy b ng av,
quy n l c và c s căm h n, b t ng sâu s c v i xã h i, th i i.
Stendhal ã s d ng th pháp i l p trong cách xây d ng ngo i hình c a Julien.
So v i ông b và hai anh trai, Julien như chú v t con x u xí, b t t c m i ngư i
trong nhà khinh r , xem là gánh n ng cho gia ình. Julien ã s ng trong gia ình
như th . Trong cái gia ình th x thu c lo i ưa s c ra mà ki m s ng khi n cho
k thi u s c như anh càng b lún xu ng m t cách nh c nhã. Và ta s không ng c
nhiên vì anh coi b và các anh như nh ng k thù, anh ã h c ư c ngay trong gia
ình anh cái thói gi d i, che y m i ý nghĩ và tình c m c a mình không b ăn
òn và ư c yên thân.
ây, còn có s i l p gi a ngo i hình và tính cách nhân v t Julien. Bên trong
chàng thanh niên mư i chín tu i có b ngoài như a tr r t rè, y u u i y l i sôi
s c m t ngh l c l n lao. ó chính là s c m nh c a u óc m n tu , c a tính cách
kiêu hãnh và tâm h n nh y c m. Julien thông minh, dũng c m, có ý chí. Anh may
m n g p ư c ngư i th y u tiên là m t viên thi u tá quân y già trong quân i
Napoléon d y b o anh theo tinh th n cách m ng và lý tư ng anh hùng th k
XVIII l n l n v i s sùng bái cá nhân Napoléon. Con ngư i bé nh cu i b c
thang xã h i y c m th y mình có tài năng, ngh l c, có kh năng vươn t i
nh ng tình c m l n lao, lý tư ng anh hùng. Ngay t ngày thơ u, Julien không có
m t phút nào trong i s ng c a anh mà không t nh r ng Bônapactơ, “m t gã
trung úy vô danh và nghèo xác, ã làm nên s nghi p bá ch hoàn c u nh thanh
gươm c a mình”. Và anh mơ màng khoái trá r ng m t ngày kia, anh s ư c gi i
thi u v i nh ng ngư i àn bà p c a Pari, anh s bi t cách làm cho h ph i chú ý
b ng m t hành ng oanh li t. Ý nghĩ ó an i anh v n i kh c c mà anh cho là
l n l m, và tăng g p b i ni m vui c a anh, khi nào anh ư c vui.
Khi ông thi u tá quân y ch t ã l i cho anh nh ng tác ph m c a Rutxô (là
nh ng sách nói v s vô lý c a tình tr ng b t bình ng trong xã h i) anh càng căm
thù v s b t bình ó, mà anh là n n nhân. M t th y tu t t b ng trong vùng là ông
Chélan thương anh y u u i bèn d y ch Latinh mong làm ngh tôn giáo cho
nh s c s ng. Nh thông minh nên anh chóng gi i ti ng La-tinh và thu c lòng
c b Nói v Giáo hoàng c a ông Mextrơ, tuy “ch ng tin gì b sách này cũng
ch ng tin gì b sách kia”.
Julien quy t dùng tài năng, ngh l c c a mình giành cho ư c m t a v ngay
trong xã h i mà anh r t m c căm thù ó. i l p v i v ngoài y u t là m t quy t
tâm không gì lay chuy n n i: “Thà ch u muôn ngàn cái ch t còn hơn là không t
t i giàu sang!”
3.1.3. Miêu t nhân v t qua ngôn ng nhân v t
Khái ni m ngôn ng nhân v t nh m ch nh ng l i nói c a nhân v t trong tác ph m.
L i nói ó ph n ánh kinh nghi m s ng cá nhân, trình văn hóa, tư tư ng, tâm lí,
th hi u…
ng th i, ng sau m i câu nói c a m i con ngư i u có l ch s riêng c a nó.
Sê rin cho r ng: “T c a mi ng m t ngư i nói ra không h có l y m t câu nào mà
l i không th truy nguyên n cái hoàn c nh ã khi n cho nó xu t hi n… Trong
cu c s ng, không th có nh ng hành ng, nh ng câu nói mà ng sau l i không
có m t l ch s riêng“. Qu là trong cu c s ng không th có nh ng ngư i nói hoàn
toàn gi ng nhau, vì v y nhà văn c n phát hi n nh ng nét riêng c a ngôn ng nhân
vt th hi n trong tác ph m.
Trong các trào lưu văn h c hi n th c, vi c cá th hóa nhân v t qua ngôn ng nhân
v t ư c nhà văn c bi t quan tâm và ư c th c hi n b ng nhi u cách khác nhau.
Ch ng h n, nhà văn có th cho nhân v t l p i l p l i nhi u l n m t s t ho c
m t s câu mà nhân v t thích (câu “Bi t r i, kh l m, nói mãi!” c a c c H ng
trong S c a Vũ Tr ng Ph ng), có th nhân v t s d ng m t s t a
phương, t nư c ngoài, cách phát âm sai… nhưng dù s d ng cách nào, ngôn ng
c a nhân v t cũng ph i có s ch n l c nh m t n s th ng nh t gi a cá th hóa
và khái quát hóa, ng th i cũng ph i phù h p v i hoàn c nh và tính cách c a nhân
v t.
Trong và en, s miêu t ngôn ng nhân v t làm cho nhân v t hi n lên r t s ng
ng. L i nói c a nhân v t chi m t l ít hơn so v i ngôn ng ngư i k chuy n,
nhưng l i có kh năng th hi n sinh ng và khiêu g i cho ngư i c hình dung v
b n ch t, tính cách c a nhân v t.
Tuy ã d t khoát quy t nh là i theo con ư ng th c hi n các mơ ư c c a mình,
nhưng Julien Sorrel, b t cái xã h i ương th i, cái xã h i mà anh r t m c căm ghét
ó, ph i công nh n tài năng và ngh l c c a anh, ch không ph i b ng hai ug i
ti n thân. Chính vì v y mà ngay khi nghe b anh báo tin anh s n nhà ông de
Rênal làm gia sư thì anh ã ph n ng r t m nh: “Tôi không mu n làm th ng ”. Và
h i l i: “Tôi s ăn v i ai?”. Cho r ng ph i cùng ăn v i b n ngư i là i u kinh
t m. Hay khi bà de Rênal, c m ng trư c n i nghèo c a anh chàng gia sư tr tu i,
ã có nhã ý t ng anh vài ng luy may áo lót mình nhưng không mu n cho ông
de Rênal bi t, Julien ã nghiêm ngh mà nói v i bà de Rênal r ng: “Tôi bé m n,
thưa bà, nhưng tôi không th p hèn, i u ó bà chưa nghĩ k . Tôi s không b ng
m t tên y t n u tôi t t vào cái th ph i gi u gi m ông de Rênal b t c iu
ng ti n c a tôi”. Julien là m t ngư i có lòng t tr ng, tuy
gì có liên quan n
ư c mơ giàu sang, nhưng không ch p nh n k khác thương h i, b thí cho mình,
nh ng tên nhà giàu không th làm nh c ngư i khác r i tư ng có th n bù m i
chuy n b ng m t vài trò kh như th ư c! Anh có gan bênh v c ý ki n phát bi u
c a mình. ôi khi không ki m ch ư c s căm ghét i v i b n quý t c, anh tr
l i chúng m t cách th ng th n, không khoan như ng: Mathilde, trong nh ng ngày
bu n b c ã dùng v i anh cái gi ng bà l n, nhưng i u b Julien ánh lui th ng
cánh: “Cô de La Mole có c n ra l nh gì cho viên thư ký c a cha cô không? Y ph i
l ng nghe m nh l nh c a cô, và thi hành kính c n; nhưng ngoài ra, y không có m t
l i nào nói v i cô h t. Y ư c tr lương, không ph i là t bày v i cô nh ng ý
nghĩ c a y”.
Khi ti p xúc v i m i ngư i, l i nói c a Julien vô cùng c n tr ng. Trư c khi nói
i u gì, anh luôn suy nghĩ c n th n. i u này xu t phát t s căm ghét, lòng hoài
nghi c a nhân v t i v i môi trư ng s ng. L i nói ôi lúc gi o quy t nh m che
y m i tham v ng c a mình. M c dù không yêu bà de Rênal, nhưng anh v n nói
v i bà: “Tôi c n ph i i, vì tôi yêu bà mê m, ó là m t i u l i… và i u l i l n
i v i m t th y tu tr !”…
bi t bao
Khi nói chuy n v i ông cha x Chélan, “k v l i l , thì anh nói r t gi i, anh tìm
ư c nh ng l i úng v i kh u khí c a m t anh sinh sùng tín và tr tu i c a
ch ng vi n; nhưng cái gi ng c a anh khi nói nh ng l i ó, như ng n l a che gi u
v ng v nó b ng sáng trong ôi m t anh”. Anh b a l i l r t gi o quy t, tinh ranh
và khôn ngoan.
Stendhal có m t phong cách ngh thu t riêng, qua vi c dùng t ng . Qua kh o sát
các i tho i c a Julien v i các nhân v t khác, ta th y tác gi thư ng cho nhân v t
s d ng lo i t ng là “t cay nghi t” (mot fatal) (TS Thái Thu Lan, 2002 : 136).
ó là lo i t ư c ném úng tâm lý i phương khi n nhân v t chuy n t th b i
sang th ng. Như khi nghe Julien nói: “Thưa ông, tôi bi t ph i i âu khi ra kh i
nhà ông” thì ông de Rênal ph i i ý, không cho Julien thôi vi c vì s Valenod s
chi m c ngư i gia sư gi i, làm mình lép v . Hay khi bà de Rênal quy t nh t m
xa Julien thì nh n ư c câu tr l i c a anh chàng: “Vâng, thưa bà, tôi s xa bà mãi
mãi. Chúc bà h nh phúc, xin vĩnh bi t!” làm cho bà au n không dám quy t nh
n a…
Như v y, ta th y ngôn ng nhân v t không sang tr ng ki u cách như văn chương
lãng m n, mà nó th hi n s t nhiên, gi n d như nh ng l i nói hàng ngày. Qua
ngôn ng nhân v t, ta cũng bi t ư c thái c a nhân v t i v i ngư i i tho i
và tính cách nhân v t: nó v a th hi n s khôn khéo trong giao ti p v a th hi n s
cương tr c, lòng t tr ng c a Julien.
3.1.4. Miêu t nhân v t qua hành ng
Hành ng nhân v t là khái ni m nh m ch các vi c làm c a nhân v t. Ðây là
phương di n c bi t quan tr ng th hi n tính cách nhân v t vì vi c làm c a m i
ngư i là căn c quan tr ng có ý nghĩa quy t nh nói lên tư cách, lí tư ng, ph m
ch t cũng như nh ng c i m thu c v th gi i tinh th n c a ngư i ó. Hơn n a,
trong các tác ph m t s , tính cách nhân v t không ph i ngay t u ã ư c hình
thành tr n v n. Chính hành ng có tác d ng b c l quá trình phát tri n c a tính
cách và thúc y s di n bi n c a h th ng c t truy n… Thông qua các m i quan
h ,s i x gi a các nhân v t trong nh ng tình hu ng khác nhau, ngư i c có
th xác nh ư c nh ng c i m, b n ch t c a nhân v t.
Trong và en, c t truy n ư c s p x p theo tr t t th i gian xuôi chi u, tr ng
tâm c a truy n xoay quanh hành ng và suy nghĩ c a Julien – nhân v t chính c a
tác ph m. Hành ng c a nhân v t chính vì v y cũng i theo tr t t th i gian, có
th chia hành ng nhân v t g n li n v i các kho ng th i gian quan tr ng trong
cu c i Julien: Verrières, làm gia sư nhà ông de Rênal và cu c chinh ph c bà
de Rênal; vào ch ng vi n Bensancon; làm thư ký riêng cho H u tư c de La Mole
Pari và chinh ph c ti u thơ Mathilde; cu i cùng là hành ng b n bà de Rênal,
lên án xã h i trư c tòa và ch p nh n cái ch t.
Hành ng nhân v t g n li n v i các th i i m, kho ng th i gian c th . Stendhal
thư ng s d ng các c m t th i gian như “m y hôm r i”, “t xưa n nay”, “vài
ngày sau”, “ ã bao nhiêu năm r i”… c bi t là trong nh ng phút gây c n u
k ch tính, nhà văn chú ý miêu t chính xác t ng chi ti t c a hành ng: “Sau giây
phút ch i lo âu, chuông ng h i m mư i gi ngay trên u anh. M i ti ng
m c a cái chuông s m nh ó r n vang trong lòng ng c anh… Sau cùng, khi
ti ng i m cu i cùng c a mư i gi còn ngân vang, anh ưa bàn tay ra và c m l y
bàn tay bà de Rênal…anh si t ch t bàn tay ó v i m t s c m nh run b n b t,
ngư i ta c g ng l n cu i cùng rút tay ra, nhưng sau chót bàn tay ó n m yên
l i trong tay anh…”. Hay “Anh s p vi t m t b c thư ph n l nh cho Fukê thì
chuông i m mư i m t gi . Anh v n lách cách khóa c a bu ng anh, ra i u anh
óng c a ng i yên trong bu ng ây. R i anh rón rén i quan sát m i s vi c trong
kh p nhà…Sau cùng, anh nn p m t xó t i trong vư n… Kho ng mư i m t
gi , trăng lên, n mư i hai gi rư i, ánh trăng chi u th ng vào b m t tòa dinh
th trông ra vư n… Anh i l y cái thang lơn mênh mông, ch i năm phút, anh
t cái thang k vào c a s c a Mathilde. Anh thong th leo lên, súng c m tay,
ng c nhiên không th y b t n công…”.
Khi miêu t hành ng nhân v t, nhà văn thư ng k t h p v i nh ng bi u hi n n i
tâm tương ng vì ng sau m i hành ng, bao gi cũng có m t tâm tr ng ho c
mt ng cơ nào ó. Dùng n i tâm lí gi i hành ng, s d ng hành ng làm
sáng t n i tâm là m t hi n tư ng ph bi n trong vi c miêu t nhân v t c a
Stendhal.
Toàn b câu chuy n t p trung ph n ánh hành ng th c hi n khát v ng c a nhân
v t Julien. ây ta s t p trung phân tích m t s hành ng n i b t c a nhân v t
này.
Julien t nh ã say mê ngh võ b n iên ngư i, khi trông th y m t vài ngư i
k binh trung oàn s 6 (lính k mã chi n u, t ch c lúc u chi n u ib
và cư i ng a), m c áo choàng dài màu tr ng, và i mũ có tua en dài, t bên Ý
tr v , và Julien th y bu c ng a c a s có ch n song nhà b , anh ã say mê
ngh võ b n iên ngư i. V sau anh l ng nghe vui sư ng nh ng chuy n c a ông
c thi u tá quân y k v các tr n c u Lô i, Arcôlơ, Rivôli. Anh ý nh n th y
nh ng tia m t b ng b ng n y l a c a ông già r i vào t m huân chương. Anh ao
ư c có th gây d ng m t s nghi p anh hùng như Napoléon.
Nhưng r i cu c s ng, s v n ng mãnh li t, không gì ki m hãm n i c a nó, ã có
tác ng sâu s c t i tư tư ng c a Julien, làm anh quy t nh thay i con ư ng
tương lai c a mình. Khi Julien mư i b n tu i, ngư i ta b t u xây Verrières m t
ngôi nhà th tráng l v i b n cái c t b ng á hoa ã gây ra m i t thù gi a ông
th m phán t p t ng v i ông tr t tr tu i t Bensancon t i. Ông th m phán t p
t ng suýt n a thì m t ch c vì ã dám c gan có chuy n xích mích v i m t v giáo
sĩ. Vi c xây d ng ngôi nhà th và nh ng án quy t c a ông th m phán t p t ng
b ng làm anh b ng sáng: “Khi Bônapactơ n i ti ng, nư c Pháp ang lo s b
ngo i xâm; tài thao lư c khi ó là c n thi t và ư c hâm m . Ngày nay, ngư i ta
th y các giáo sĩ b n mươi tu i có m t nghìn quan lương b ng, nghĩa là ba l n hơn
các trung tư ng c a Napoléon. Nh ng giáo sĩ ó c n có ngư i phò tá. y, ông
th m phán t p t ng kia, u óc t t như th , tu i tác như th , mà i làm phí c danh
giá c a mình vì s m t lòng m t anh tr t tr ba mươi tu i”. Cái ý ki n ó làm
anh như iên cu ng trong m t tu n l , và sau cùng xâm chi m anh v i t t c s c
m nh vô ch c a cái ý ki n u tiên mà m t tâm h n cu ng nhi t ã tư ng là phát
minh ra. Anh thôi không nh c n Napoléon n a và tuyên b ý nh mu n làm
giáo sĩ. Anh cương quy t “Ph i làm giáo sĩ m i ư c”! Anh úc k t thành kh u
hi u hùng dũng: “C m võ khí xông lên!”. Và ngư i ta luôn luôn th y anh, trong
xư ng cưa c a b , mãi mi t c thu c lòng m t quy n kinh b ng ti ng La-tinh mà
ông cha x ã cho anh mư n. Dù ch ng tin o, tin Chúa, dù căm ghét b n th y tu,
anh cũng h c thu c lòng ư c b sách V giáo hoàng c a Jôdep de Mextơrơ
ư c lòng cha x Chélan, vì anh bi t tương lai c a anh tùy thu c vào ông c này.
Th là, che y h t m i ý nghĩ th m kín c a mình, trư c m t ông, Julien ch bi u l
nh ng tình c m ngoan o. Chàng thanh niên có b m t con gái ó, r t xanh xao
và r t d u dàng, l i che d u cái quy t tâm không gì lay chuy n n i là “thà ch u
muôn ngàn cái ch t còn hơn không t t i giàu sang!”.
Th gi i trong ó anh s ng là th gi i c a t i ác và sa a, dù Verrières,
Bensancon hay Pari. Nhìn l i cu c i khi s p lìa b , Julien th t lên kinh t m “Ta
ã yêu s th t… Nó âu?… âu âu cũng là gi o quy t, hay ít ra cũng b p b m,
nh ng k quy n th nh t”. Vì v y,
ngay c nh ng ngư i o c nh t, ngay c
mu n ti n thân trong xã h i thì không gì khác hơn, Julien ph i h c cách thích nghi
v i xã h i ó. Có ý th c r t rõ r ng mình s ng trong môi trư ng thù ch, anh t ra
l nh ph i l nh lùng, c nh giác; c tho i n i tâm cho bi t anh luôn c tìm hi u ý
nghĩa bí n, th c s c a m i s ki n, m i con ngư i mà anh va ch m, luôn t ch
trích rút ra phương châm x s . Mu n th ng ch th ph i hi u th u chúng, trong
khi chúng không oán n i mình, b i v y không ư c tin ai, yêu ai, ph i tàn nh n
và che y. Kh u hi u c a anh là “Hãy c m vũ khí xông lên!”, anh s s d ng vũ
khí c a k thù ch ng l i chúng, l y gi d i u tranh v i b n gi d i. Napoléon là
th n tư ng c a lòng anh tư ng trưng cho th i i anh hùng không tr l i, còn trong
hành ng hi n t i thì Táctuýp là “v th y mà anh h c thu c vai trò”.
Cách nh n th c v th gi i xung quanh và ý th c v thân ph n mình ã hòa nh p
v i nh ng c i ngu n sâu th m nh t c a b n ch t Julien. Nó tr thành m t ng l c
th m kín chi ph i hành ng và ti m th c Julien, ki n anh – g n như ư c tr i phú
b m cho s nh y c m khác thư ng – hi u r ng ph i tính toán, ph i eo m t n m i
s ng n i gi a môi trư ng m i, nó cũng v n là xa l i v i anh. Chính i u này ã
khi n cho hai m i tình c a anh – v i bà de Rênal v i Mathilde La Mole sau này –
u có nh ng lúc, c bi t là lúc u tiên, mang d ng thái c a h n thù. Còn cách
nào khác, b i anh là “m t ngư i có khí phách” nhưng b n th ng tr “ch c n m t
y t ”. Tác gi nói rõ “Cái thông l c a th k XIX là, khi m t ngư i
tâm h n
quy n th và cao sang g p m t con ngư i có khí phách thì y s gi t i, b tù ho c
làm nh c n n i con ngư i kia au n mà ch t m t cách ngu d i. Vô phúc cho
anh nào l i l c khác ngư i”.
Tính cách Julien bi u hi n rõ nh t qua tình yêu v i hai ngư i àn bà.
i v i bà de Rênal, anh có ý nghĩ táo b o r ng anh có b n ph n làm cho kỳ ư c
bà không r t tay v khi anh ng ph i. Ý nghĩ ph i làm m t b n ph n, m t cu c
chi n u c a b n ph n ch ng l i s r t rè nhút nhát c a mình. Và d nh i u gì
thì anh s c g ng h t s c thi hành cho kỳ ư c. n n i, mãi lo n cái vi c
anh s p mưu toan, Julien ch ng còn b ng d nào nh n xét nh ng ngư i xung quanh
mình. Khi bàn tay ó n m yên trong tay anh, tâm h n anh tràn ng p h nh phúc,
ch ng ph i vì anh yêu bà de Rênal, nhưng vì anh ã làm b n ph n c a anh, và
m t b n ph n anh hùng. Tình yêu c a anh v n còn là tham v ng; ó là n i vui
m ng ư c chi m h u m t ngư i àn bà cao sang n th và p n th , mà anh
ch là m t ngư i nghèo kh và b khinh b bi t bao. Khi bà de Rênal y tay anh ra
trong phút ngư ng ng p u tiên ho c b i ghen tuông sau này (v i t m nh
Napoléon mà bà tư ng là nh m t ngư i àn bà!) ý nghĩ u tiên c a anh là “anh
bà de Rênal m t ngư i àn bà giàu có”.
ch nhìn th y
R i khi ph i chi u lòng cô ch Mathilde de La Mole, bư c u anh không th nào
hi u ư c tình c m kỳ quái c a cô, chính vì cái ý th c trên nó thư ng tr c trong
lòng anh.
Nhưng khác xa các nhân v t Rastignac và Lucien Chardon c a Banzac, dùng tình
yêu i v i ph n leo lên b c thang danh v ng, Julien, cũng như nh ng nhân
v t khác c a Sendhal như Fabrice và Lucien Leurwen l i khác. Nhân v t ư c ph
n yêu và h yêu l i say m v i m t m i tình am mê nhi u khi tư ng như không
gi i thích n i. Trong ng c t hình, vào nh ng ngày cu i i anh, Julien ngày càng
tr nên l ng l và bình th n úng v i tính cách c a m t tâm h n cao thư ng. Anh
bt u hi u ư c ý nghĩa c a tình yêu tuy t i, m i tình chân th t và p ca
anh v i bàde Rênal. Anh t ch i vi c ch ng án và ch p nh n b t hình.
Bi t bao gi y m c ngư i ta ã s d ng bàn v hành ng Julien b n bà de
Rênal. Có ngư i cho r ng anh b n vào bà Rênal là “b n vào cái thư kh n ki p kia,
cái t i ác c a m t giai c p tích lũy trong trí nh c a anh ta t lâu” ( ng
mang
Anh ào), hay “b n vào b n ch t th hai c a mình, b n ch t x u xa, gi t o ư c
ph n ánh trong b c thư khôi ph c hình nh úng n v mình. ó chính là s
tr thù c a cái t nhiên v i cái gi t o” ( c D c). Rõ ràng Julien nh m gi t
bà de Rênal vì cái thư kinh kh ng y ph n tr c c ác kia ã vi t t tay bà de
Rênal n gi a lúc Julien ang n m ư c d p duy nh t may m n trong i anh ta
bay vút lên cao, vư t kh i cái thân ph n th p hèn ói kh vô lí, trong lúc anh
tài năng và t m l n c a tâm h n x ng áng v i bư c ti n như v y. Nhưng khi
ra tòa, anh ta còn nh n bà de Rênal là m t tâm h n “ áng kính như m t ngư i m ”
và hành ng gi t ngư i c a anh ta ã “tính toán trư c” làm cho nhi u ngư i th y
s l a ch n cái ch t c a anh g n gi ng như m t v t sát. B i anh b k t án không
ph i b i “nh ng ngư i cùng ng c p”, m t tòa án c a dòng tu Jêzuyt hay c a
Charles X – ông vua mà có lúc bà de Rênal ã nh t i quỳ xin mi n t i cho Julien
– mà b i tòa án c a phái t do có nghĩa là b n c a Valenod. B i vì c b o hoàng,
c Jêzuyt lúc này, cũng u ph i bi t ngã theo chi u gió. i v i anh, cái ch t này
không ch ơn gi n là m t gi i thoát mà là t cáo vi c xét x b t công c a tòa án
th i Trung hưng và kh ng nh ph m cách c a mình. Anh ta c m th y dư ng như
s thành t, s bình ng i v i nh ng k có quy n th , cu c s ng hào nhoáng
bên ngoài c a “nh ng ông ch ” c a t nư c cũng như c a nhi u giá tr khác c a
i s ng không còn áng h p d n n a! “ kh p nơi – Julien suy nghĩ – ch r t thói
o c gi ho c chí ít là trò lang bâm, th m chí ngay c nh ng ngư i c h nh
nh t, nh ng ngư i vĩ i nh t”.
Mô t nh ng tr ng i và b t c trên con ư ng c a nhân v t Julien, làm n i b t
nhân cách c áo, các kh năng c a nhân v t, nhà văn h uy th n n văn hóa tinh
th n c a xã h i c quy n c l i, g b vòng hào quang uy nghi vây quanh xã h i
ó, ó là xã h i Pháp, dư i th i Trung hưng cũng như th i Quân ch tháng B y.
Cái hơi l nh ch t chóc c a ch ph n ng phong ki n và nhà th cũng như s
chi n th ng c a thói danh l i ê ti n và ch nghĩa con buôn c a giai c p tư s n ã
phá ho i, th tiêu m i kh năng xu t hi n tình c m l n, nh ng tính cách anh hùng.
Trong i u ki n ó b t c m t con ngư i nào có ph m ch t, tâm h n, b t c ai
khao khát s nghi p anh hùng dù ch là ch nghĩa anh hùng cá nhân, không th
không i vào con ư ng ch ng i l i cái th c t i tư s n t m thư ng, hèn kém. ó
chính là t n bi k ch c a Julien Sorrel, bi k ch mâu thu n gi a cá nhân và xã h i.
3.1.5. Miêu t nhân v t qua bi u hi n n i tâm
Khái ni m n i tâm nh m ch toàn b nh ng bi u hi n thu c cu c s ng bên trong
c a nhân v t. Ðó là nh ng tâm tr ng, nh ng suy nghĩ, nh ng ph n ng tâm lí…
c a nhân v t trư c nh ng c nh ng , nh ng tình hu ng mà nó g p ph i trong cu c
i.
Vi c th hi n nhân v t qua n i tâm ngày càng có vai trò quan tr ng. Engels ã
kh ng nh: “ c trưng c a cá nhân không nh ng th hi n nh ng s vi c mà cá
cái cách mà cá nhân y làm vi c y n a” (M. Gorki). Văn
nhân y làm, mà còn
h c ngh thu t không ch nh m vào k t qu c a vi c làm, vào nh ng bi u hi n bên
ngoài c a hành ng, mà ch y u là soi r i vào tình c m và ng cơ, vào di n bi n
bên trong, vào các quá trình tâm lý ã ưa n vi c làm y. i tư ng th hi n c a
văn h c không ph i ch là b n thân s vi c, mà c t phát hi n ra con ngư i ng sau
nh ng vi c làm c a h . S vi c v cơ b n có th là gi ng nhau, nhưng bi u hi n
bên ngoài và ng cơ bên trong c a s vi c thì l i có muôn ngàn cách khác nhau,
và làm n i lên nh ng ch khác nhau trong nh ng s vi c v n cùng m t lo i hay
g n gũi v i nhau, ó cũng là nét c trưng c a văn h c.
S bi u hi n h p lí và sâu s c n i tâm góp ph n r t l n t o nên s c s ng c a nhân
v t. Nói như L. Tônxtôi: “M c ích chính c a ngh thu t… là nói lên s th t v
tâm h n con ngư i, nói lên nh ng i u bí n không th di n t b ng ngôn ng
thông thư ng ư c“. Ð làm ư c i u ó, nhà văn ph i hi u sâu s c cu c s ng và
con ngư i, n m b t ư c nh ng bi u hi n và di n bi n dù nh nh t nh t i s ng
bên trong c a nhân v t.
Trong văn h c Vi t Nam, so v i các giai o n trư c, Truy n Ki u c a Nguy n Du
ã t ư c nh ng thành t u r c r . Tác ph m ch ng t Nguy n Du có kh năng
n m b t m t cách tài tình nh ng ý nghĩ, tình c m sâu kín c a nhân v t và di n t
nó m t cách sinh ng.
Trong văn h c phương Tây, c tho i n i tâm xu t hi n trong văn xuôi th i Ph c
hưng, các tác ph m c a các tác gi cu i th k XVIII u th k XX. Nhưng trong
các sáng tác ó c tho i n i tâm ph n nhi u mang tính ch t l i t thú c a nhân v t
v các công vi c, tình c m và suy nghĩ c a mình.
Stendhal ã t ng nghiên c u tâm lý con ngư i sâu s c trong tác ph m nghiên
c uV tình yêu, tr thành b c th y v phân tích tâm lý, ông m u cho m t dòng
ti u thuy t g i là ti u thuy t tâm lý.
Tâm lý nhân v t Julien luôn v n ng và phát tri n. Quá trình nh n th c c a nhân
v t ư c chuy n thành quá trình t nh n th c, i u này giúp nhà văn m r ng, i
sâu vào i s ng tâm lý và n i tâm nhân v t, ã t o m t chi u sâu tâm lý cho tác
ph m. Ngư i ta còn g i tác ph m này là ti u thuy t hư ng tâm, b i s mô t i
s ng n i tâm nhân v t ư c th hi n như m t quá trình tâm lý n i t i, ã tái hi n
ư c “bi n ch ng c a tâm h n“. ây là m t ưu i m c a tác ph m v m t n i
dung cũng như v m t ngh thu t.
Nói n chi u sâu t m lý c a tác ph m, chúng ta nh n m nh vào s chuy n hóa t
quá trình nh n th c sang quá trình t nh n th c c a nhân v t. Nhưng m t khác, l i
ph i th y r ng s t nh n th c nhân v t Julien g n li n v i s nh n th c nh ng
ngư i khác, s hi u bi t c a i s ng xung quanh và i s ng xã h i.
Julien r t m c căm ghét cái xã h i mà anh ta ương s ng. Thái ó chính là k t
qu c a quá trình t nh n th c và quá trình nh n th c s thay i c a cu c s ng
xung quanh và xã h i nói chung. Anh ta ch t chưa tròn hai mươi ba tu i, nhưng
on i ng n ng i y ã tr i qua m t s kinh nghi m xã h i, m t s n tư ng và
m c c m n ng n v s b t c, s nh c do t b t bình ng.
Ngay trong gia ình, anh ã th y mình b h t h i vì thi u s c kh e không làm ư c
gì c . Nhưng anh ta thông minh, dũng c m, t tin và có chí quy t vươn lên. Thì
m i l n anh ti n t i là t c kh c ch m trán v i s coi thư ng c a nh ng k quý t c
qu tình th p kém hơn mình.
n làm gia sư dù anh ta gi i nh t trong cái nhà quý t c v n t ch n khách l n
u ch i Napoléon vì g c t nông dân. Khi lên ng a, anh ng oai v trên hàng
u c n v , thì b n quý t c tài chính ph nh là “sinh ra t phân ng a”. Trong khi
m t tay quý t c oai v ã ngã ng a gi a ư ng trư c m t vua, ch n l i i oai v
c a Ngài thì không ai nói gì.
Làm thư ký cho ông l n de La Mole là k v a lư i bi ng v a ph i nh v vào trí
tu và tháo vát xu t s c c a anh các s quán, mà anh v n v p ph i s ph n n
c a quý t c khi dám t m t l i c u hôn v i ngư i yêu. Khi de La Mole hòa hoãn
b ng vi c c p ch c cho anh ch ng qua vì quá thương a con gái c a ông ta mà
thôi. lá thư bà Rênal vi t dư i ch th c a tên cha x a phương g i cho Julien
có câu: “ ó là m t k gi o, g c t h ng hòng dùng th o n chi m lĩnh tình
leo lên danh l i…”. Bà c c kì ân h n khi l vi t cái thư c
yêu con cái quý t c
ác ó, nên không oán gì Sorrel. Bà ã khi u n i kh p nơi nh t i cho Sorrel
nhưng v n không ư c.
Cái ch t c a Julien tuy b t ng nhưng v n t nhiên vì nó ư c chu n b b i quá
trình t nh n th c c a anh sau t t c nh ng s v p váp, nh ng chuy n r c r i trong
th i gian va ch m v i xã h i ã th c t nh Julien, y th y ư c s b t l c c a chính
mình, l i s ng gi d i c a nh ng ngư i trong gi i áo chùng, s vô d ng c a i
s ng tu sĩ, s phù phi m, hão huy n c a t t c nh ng ý nh và ư c
mu n cao p c a mình. Ngoài ra, vi c lá thư t giác Julien v i h u tư c de La
Mole xu t hi n là m t cái m c quan tr ng y c t truy n lên cao trào. Nhân v t
càng hi u rõ th c t i i s ng y r y nh ng s th i nát, rát rư i và bùn l y n i lên
che kín b m t c a xã h i. Tài năng và nh ng tình c m lành m nh như nh ng ch i
xanh chìm l ng xu ng dư i, nó không kh năng ch i lên m t, xuyên th ng
l p bùn l y. Xã h i th c t i không phù h p v i nh ng sơ lý tư ng mà anh v ra
t th i niên thi u c a mình. Anh c m th y s tuy t v ng c a chính mình.
c i m thi pháp Stendhal là ngh thu t c tho i. ây là m t thi pháp ngh thu t
l ih i b c l quá trình t nh n th c c a các nhân v t. Do ó, i v i ti u thuy t
hi n i, c tho i n i tâm ngày càng có vai trò quan tr ng. V i cách s d ng c
tho i, tác gi làm cho nhân v t tr nên s ng ng l thư ng, kho ng cách gi a tác
gi và nhân v t trung tâm không còn n a, tác gi ã hòa vào th gi i riêng c a
nhân v t và k chuy n b ng chính ngôn ng nhân v t, b ng ti t t u c a tâm h n
nhân v t. Chính i u này ã t o ra m t c trưng quan tr ng c a th lo i ti u
thuy t mà nhà nghiên c u Bakhtin g i là “tính ph c i u” (1) (polyphohie) c a ti u
thuy t.
Trong và en, chính qua c tho i mà ngư i c như th y ư c c tâm h n
ng i u. Stendhal ã t ra không ch th u hi u tâm h n nhân v t c a mình qua
nh ng day d t c a cu c s ng không to i nguy n, mà ông còn gi i áp cho nh ng
ni m tin, nh ng am mê c a chính mình và cho cá tính nhà văn – ki u nhà văn i
tiên phong v khuynh hư ng phân tích tâm lý và tr n thu t lu n xã h i. S phát
tri n c a tâm h n và nhân cách v phía tác gi cũng như v phía nhân v t gi i thích
ư c tính a d ng, phong phú c a c tho i Julien Sorrel.
Khi mô t s phát tri n n i tâm c a Julien, b m t tâm lý c a anh, Stendhal ưa lên
hàng u vi c xác nh nh ng m c ích mà nhân v t c ra trư c mình. Nh ng
m c ích ó mang d u n sâu s c c a th i i, do th i i s n sinh ra. Vi c tt i
m c ích – nh ng m c ích có ý nghĩa quy t nh trong cu c i nhân v t – tr
thành nh ng nhân t cơ b n c a vi c hình thành tính cách anh ta. S ti p xúc và va
ch m v i th c t i thúc y s phát tri n c a di n m o c a n i tâm nhân v t.
Trong c tác ph m, c tho i c a Julien ư c trình bày t i 358 l n (TS Thái Thu
Lan, 2002 : 223). S lư ng c tho i n i tâm ngày càng gia tăng, ph n ánh s phát
tri n ph c t p và a d ng c a tâm lý nhân v t trư c nh ng hoàn c nh ngày càng
gay c n, ph c t p. (T p I: 114 c tho i, t p II: 224 c tho i).
Trong và en , c tho i n i tâm có tính ch t phân tích r t quan tr ng. Nó g n
li n m t thi t v i s t xác nh v xã h i, tinh th n c a cá nhân. Chính vì v y, c
tho i n i tâm c a Julien chi m v trí áng k trong vi c miêu t b n thân anh ta,
cũng như trong vi c khám phá nh ng tính ch t c trưng c a sinh ho t xã h i. Tính
ch t phân tích c a l i l n i tâm




(1) C n phân bi t ph c i u (polyphonisme) v i a thanh (polyphonie), Bakhtin s
d ng c hai thu t ng âm nh c này. Trong âm nh c, ph c i u i l p v i ch
i u(homophonie), c nh c ph c i u l n nh c ch u a thanh (nhi u bè)
iu
nhưng trong nh c ph c i u t t c các bè u bình ng, có giá tr như nhau, còn
trong nh c ch i u thì có bè chính và có bè ph , m. Trong h th ng khái ni m
c a Bakhtin, ph c i u là a thanh mc phát tri n cao nh t…
nhân v t trong và en làm cho l i l ó có m t s c imc amts t
ch nh, duy lý ch t ch , ôi khi y bi tráng. M t bu i chi u tà, ng i bên b n tình
(bà de Rênal), anh kinh su t ca ng i Napoléon, bà de Rênal l p t c chau mày, t v
chán ghét câu nói vô o kia. Julien ã nghĩ : “Bà y hi n h u và d u dàng, và yêu
ta th m thi t, nhưng bà y ã ư c nuôi dư ng phe i ch. Nh t là b n h t t
nhiên ph i s cái t ng l p nh ng ngư i có tâm huy t sau khi ã ư c h p th m t
n n h c v n t t, l i không có ti n bư c vào m t con ư ng công danh.
Nh ng b n quý phái kia, h s tr thành cái gì, n u chúng ta ư c u tranh v i
h b ng vũ khí ngang nhau! Như ta, ch ng h n, mà ư c làm th trư ng Verrières,
có thi n ý, l i chính tr c, cũng như ông de Rênal v căn b n! Ph i bi t là ta s
ánh b c lão tr t , lão Valenod và t t c nh ng trò ăn c p c a chúng! Ph i bi t
là công lý s th ng Verrières! Không ph i là tài năng c a b n h s làm tr ng i
ư c ta âu. H luôn luôn dò d m y mà”.
Nh ng d nh, toan tính trong tâm tư ngay sau ó l i bi n thành hành ng th c
t . Nhà văn k t h p miêu t hành ng v i tâm lý nhân v t làm cho nhân v t hi n
lên sinh ng, rõ nét.
Như khi miêu t n i au kh c a Julien khi Mathilde, vì tính cao nhã, ã t trách
mình n ng n khi cho anh t i bu ng mình, ã t v khô khan và tàn ác trư c m t
anh, anh v a au kh t t cùng nhưng cũng r t lý trí: “anh x n m t thanh gươm
cũ t th i trung c ư c tàng tr trong thư vi n như m t d v t. N i au nc a
anh, mà anh tư ng ã t i t t cùng khi ã trót h i chuy n cô de La Mole, l i v a
m i ư c tăng lên g p trăm l n vì nh ng gi t l x u h mà anh trông th y ròng
ròng trên m t cô. N u có th gi t ư c cô, thì anh s là ngư i sung sư ng nh t i.
Lúc anh v a m i rút gươm, hơi khó khăn, ra kh i cái võ c kính, thì Mathilde,
sung sư ng vì m t c m giác m i l như v y, li n ng o ngh ti n l i anh; nư c m t
cô ã c n h n .
Ch t Julien nghĩ ngay n ông h u tư c de La Mole, ân nhân c a anh. Ch ng l ta
l i gi t con gái c a ông! Anh t nh , b i quá! Anh làm m t ng tác v t thanh
gươm i. Ch n ch c, anh nghĩ, cô s b t cư i khi trông th y cái i u b ca k ch
này; nh ý nghĩ ó, anh l i tr l i hoàn toàn bình tĩnh. Anh ng m nhìn lư i gươm
c m t cách hi u kỳ và như th tìm trên ó xem có v t g nào không, r i anh l i tra
gươm vào v , và h t s c i m t nh l i c nó lên cái inh b ng ng m vàng v n
dùng gác nó…”.
V c u trúc, l i c tho i có th ch là m t câu: “Ôi T qu c, sao còn dã man n
th !” Có khi l i là m t o n r t dài, g n như m t chương trong chương “Có ph i là
ng mưu không?” (Chương XV, t p II). các c tho i này, các t có vai
m tv
trò quan tr ng ch a ng nh ng ý nghĩa tri t lý. Qua nh ng suy lu n nư c ôi, nói
úng hơn là nh ng lý gi i hai gi ng, nhân v t b cu n vào cu c tranh lu n v i
chính mình.
a s các c tho i n i tâm thư ng k t thúc b ng thán t , ph n ánh nh ng n
au, u u t c a nhân v t trong các tình hu ng éo le. Ch ng h n: “T t c danh ti ng
c a ta tiêu ma trong phút ch c, mà thanh danh là t t c tài s n c a ta… ta ch
t ơi!” (Stendhal, 1998 : 140). Các c
s ng vì nó… i kh n n n th t… Tr i
tho i l p i l p l i, ph n chi u tâm tr ng gi ng co và cu c u tranh n i tâm
chi u sâu tâm h n c a nhân v t.
V i nhi u d ng thái c tho i như liêng tư ng, tư ng tư ng, d c m, t v n, tri t
lý, tr tình, t thú…, Stendhal di n t tâm tr ng a d ng, ph c t p c a nhân v t
Julien; song t t c u nh m ý tư ng ph n ánh s gi ng co, toan tính c a nhân v t
trong hoàn c nh v a mu n nh p th , l i v a mu n xu t th c a ý th c ch ng i
v i các th l c i kháng. ó là m t tư li u th t s lí thú và khi ư c soi sáng b i
m t tư tư ng sáng t o l n c a tác gi , chúng t o nên nh ng chi ti t, nh ng tình ti t
có s c truy n c m m nh m . Theo ý nghĩa này c tho i n i tâm trong các tác
ph m c a Stendhal khác bi t cơ b n v i l i l n i tâm các nhân v t c a Tônxtôi,
l i l này ư c xây d ng như là s th hi n dòng tư tư ng t nhiên, không tùy ti n,
s vn ng c a tình c m.
V n i dung c tho i, có th x p x p thành b n v n chính: 1. V trí xã h i c a
ngư i bình dân; 2. Gi c m ng anh hùng; 3. Tình yêu am mê và bi k ch; 4. Ph n
kháng ch ng Tam quy n dư i th i Trung hưng.
Suy nghĩ v v trí xã h i c a mình, Julien ti c r quá kh , nhưng suy nghĩ nhi u v
hi n t i và tương lai. Julien suy nghĩ v s chuy n bi n xã h i mà nư c Pháp ã
tr i qua trư c ó không lâu, anh ta khâm ph c Napoléon. i v i nh ng ngư i dân
ch và nh ng ngư i theo phái t do thì th i i Napoléon ánh d u vi c nh ng con
ngư i t các t ng l p dư i bư c lên vũ ài xã h i, i v i nh ng ngư i b o th thì
ó là s chà p nh ng quy n thiêng liêng c a con ngư i; Không ph i ch có các
quá kh m i ây làm cho nhân v t quan tâm m nh m , tương lai còn làm cho anh
xúc ng nhi u hơn. Anh tràn y linh c m v nh ng chuy n bi n l n lao c a xã
h i, hi v ng trong nh ng i u ki n xã h i m i có th gây d ng cho mình m t s
nghi p x ng áng v i tài năng và trí tu c a mình. T t c ã t o nên màu s c
chung c a cu c s ng ư c ph n ánh trong tác ph m.
Trên cơ s m i liên h c a nhân v t và hi n th c, nhà văn t nhân v t vào cu c
s ng, làm b c l nh ng suy tư và khát v ng c a nhân v t. Qua ph m h nh, cách cư
x c a nhân v t, qua thái c a nhân v t i v i xã h i, ông phê phán xã h i.
Cái xã h i và cái tâm lý trong và en an quy n ch t ch v i nhau, hơn th n a,
không hi m khi s phát hi n nh ng c i m c a th gi i n i tâm nhân v t r i ánh
sáng chói chang lên nh ng hi n tư ng và quá trình xã h i. ây c tho i n i tâm
óng vai trò l n. Stendhal ã góp ph n áng k c a mình vào nh ng hình th c m i
ca c tho i ó.
M t i u áng chú ý là, các thư t trong tác ph m cũng có m t s on c tho i.
Các b c thư s d ng t v ng c i n và lãng m n có giá tr b c l rõ r t tính cách
c a ngư i vi t thư.
T c tho i n i tâm, Julien chuy n sang l i tuyên cáo qua bài di n văn tuy t mĩ
c tòa án. Bài di n văn này có th ư c xem như l i k t lu n anh thép, cái nút
m trong chu i móc xích cu c i r c r i, ng cay c a nhân v t; có tác d ng v ch
tr n th c ch t xã h i tàn b o ương th i: “T i ác c a tôi là như th ó, thưa các
ngài, và nó s b tr ng tr càng nghiêm kh c vì n i, th c t , tôi không ư c phán
x b i nh ng ngư i cùng ng c p v i tôi. Tôi không th y trên các hàng gh h i
th m m t ngư i nhà quê làm nên giàu có nào, mà ch toàn nh ng trư ng gi ph n
n ...” (Stendhal, 1998 : 381 – 382).
3.1.6. Julien Sorrel – tính cách i n hình trong hoàn c nh i n hình
Ănhghen nói: “Theo ý tôi, ch nghĩa hi n th c òi h i, ngoài nh ng chi ti t chân
th c, s th hi n chân th c nh ng tính cách i n hình trong nh ng hoàn c nh i n
hình”.
Nh ng nhân v t khái quát n i b t nh ng tính cách có ý nghĩa ph bi n sâu xa s là
nh ng tính cách i n hình. Tuy nhiên, không ph i nhà văn nào trong tác ph m nào
cũng xây d ng ư c hình tư ng nhân v t i n hình. i n hình là m t khái quát cao
c a sáng t o ngh thu t.
Như trên ã nói, d c v ng là m t v n quan tr ng trong tác ph m và
en. D c v ng quy n l c chi ph i hành vi c a c m t h th ng nhân v t t t t c
các t ng l p trong xã h i, t quý t c Pari H u tư c de La Mole, quý t c t nh l th
trư ng de Rênal, tư s n Valenod, n phó giám m c Frile, ông tr t Maxlông, và
Julien cũng không ngo i l . V cái ích t t i c a d c v ng các nhân v t d c
v ng v cơ b n là gi ng nhau, ó là danh v ng và a v . Nhưng m i nhân v t,
con ư ng t t i m c ích y l i khác nhau. D a vào i u này có th th y
Julien ng v m t phía i l p v i các nhân v t khác. i v i ông Valenod,
quy n l c là công c chi m h u a v và ti n c a. Th trư ng de Rênal cũng có
m c ích như Valenod. S thôi thúc c a d c v ng quy n l c b t ngu n t thói hám
danh sính s h u và ham mu n ư c kh ng nh “cái quy n chuyên ch phi n hà
nh t” mà ông ta may m n có ư c. Riêng h u tư c de La Mole – m t ngư i ã
th a m c danh v ng, a v và ti n c a – nhưng v n khát khao ư c lên hàng công
tư c. Còn Julien mang khát v ng giàu sang mãnh li t: “Thà ch u muôn ngàn cái
t t i giàu sang!”, nhưng giàu sang ph i i ôi v i av,
ch t còn hơn là không
quy n l c “Thà ư c m i ngư i tr ng v ng hơn là giàu có mà không có av
trong xã h i!”. V i s nh y bén thiên b m, anh c m th y s tương ph n gi a s c
m nh, các kh năng tinh th n c a mình v i cái v trí xã h i dành cho anh – m t k
dân en, con trai m t ngư i th x g , a v th p hèn trong xã h i. Nhưng ý mu n
mưu c u danh v ng c a anh g n li n v i tính tích c c có m c ích, tinh th n s n
sàng kh c ph c m i khó khăn c a anh ta. Anh ta mang trong mình lý tư ng anh
hùng, sùng bái Napoléon, mu n xây d ng s nghi p trong nh ng nguy hi m c a
chi n tr n. Ngay t nh ã say mê ngh võ b n iên ngư i. S i thay ghê g m
c a th i cu c ã t o nên s thay i to l n khi Julien quy t nh “ph i làm giáo sĩ
m i ư c”. Trong quá trình nhân v t thâm nh p vào xã h i, s sùng bái Napoléon
v n không h b suy gi m tâm h n n ng nhi t y. Không ít l n anh nh c v
Napoléon, vì hình tư ng Napoléon – v i ý nghĩa tích c c y c a nó – ã ng m
sâu trong tâm h n, tr thành dòng nhi t huy t, góp ph n hình thành và b c l tính
cách nhân v t Julien. Nh ng nguyên t c tích c c trong i s ng c a anh nâng anh
lên cao hơn b n Valenod hèn kém, de Rênal ngu d t…
Stendhal ã v lên m t nhân v t Julien v a là m t con ngư i c th mà cũng v a
tiêu bi u cho m t lo i ngư i nh t nh. Nhân v t Julien là m t nhân v t i n hình.
Anh xu t thân t t ng l p dư i c a xã h i. Là m t ngư i ng h n ng nhi t c a
Napoléon ã b l t , anh ta mong ư c trong nh ng i u ki n l ch s m i giành
ư c cho mình m t v trí xã h i n i b t phù h p v i nh ng kh năng b m sinh c a
anh ta.
Khát v ng c a anh ta chính là m t t t y u trong chu i hi n tư ng l ch s .
Cách m ng tư s n Pháp ã p ch phong ki n, quét s ch tàn dư l c h u c a
th i Trung c , m ư ng cho ch nghĩa tư b n phát tri n Pháp và trên l c a
châu Âu. i m n i b t nh t trong cách m ng tư s n Pháp là qu n chúng nhân dân
ã tham gia m t cách r t tích c c và trong ch ng m c nh t nh, cách m ng ã
e m l i ru n g t cho nông dân, làm th a mãn ph n nào nh ng yêu c u cơ b n c a
qu n chúng nhân dân thành th . Và Napoléon, m t viên sĩ quan xu t thân t t ng
l p quý t c nghèo ã lãnh o cu c chi n tranh ái qu c và tr thành hoàng nư c
Pháp (năm 1804) b ng chính thanh gươm c a mình. Uy tín c a viên tư ng y tài
năng và y tham v ng vang kh p châu Âu. i u này có ý nghĩa tích c c và ti n
b i v i thanh niên Pháp lúc b y gi , ã th c t nh ngh l c trong nhân dân, ng
th i kích thích tham v ng m i cá nhân. C m t th h thanh niên ã xem vinh
quang trên chi n trư ng là con ư ng thành t duy nh t.
Khi dòng h Bourbon quay v , s nghi p quân s tr thành c quy n c a gi i quý
t c. Nhưng ngu n ngh l c ã ư c th c t nh v n sôi s c trong hoàn c nh quan h
xã h i tư s n ti p t c phát tri n. Nh ng ngư i tr tu i thu c t ng l p dư i t kh p
nơi n Pari tìm cách ti n thân. H là nh ng thanh niên “ ư c h c hành t t
nhưng không có mi ng ăn”. Dù cho gi i quý t c bi ng nhác, th l c nhà th ngu
dân và b n tư s n tham tàn c n tr , phá ho i, nhưng v n không d p t t, bóp ngh t
n i trong h lòng t tr ng và ý th c v tính h p lý, công b ng v m t xã h i dân
ch , bình ng theo tinh th n c a i cách m ng Pháp “t do, bình ng, bác ái”.
Nhưng, ch m t ph n r t nh trong s h có th leo lên b c thang danh v ng, còn
ph n l n thì ư ng i c a h là quá trình tan v o m ng. S b t bình căng th ng,
tình th không ch u ng n i c a l p thanh niên này và ni m ho ng s c a giai c p
th ng tr ng trư c h là nh ng nét i n hình c a hoàn c nh l ch s cu i nh ng
năm hai mươi.
Julien chính là ã ng m t th i i m l ch s c bi t như th , i mg pg
c a nh ng l c lư ng xã h i, khi m t giai c p v a trùng hưng l i, nhưng ch ng th
nào ph c hưng l i quá kh trư c 1789, khi m t giai c p v a làm xong cu c cách
m ng c a nó, khi n nh ng ngư i “v n xu t thân trong m t ng c p th p hèn” ã
“dám chen chân vào cái mà s kiêu hãnh c a nh ng k giàu có m nh danh là xã
h i” ( ng Anh ào, 1997 : 514). ó cũng chính là tình th s n sinh tính bi k ch
trong xung t i n hình i v i th i i – xung t gi a cá nhân và xã h i – mà
Julien Sorrel là m t nhân v t i n hình.
Rõ ràng Sorrel chính là i di n cho t ng l p thanh niên k th a ư c cái lý tư ng
c a cách m ng 1789: t do, bình ng, bác ái, nh t là quan i m bình ng c a th
k Ánh sáng t Giăng Gi c Rutxô.
Song, nhân v t s ng không ph i ch b ng nh ng nét chung mà còn ph i b ng
nh ng nét riêng c a chúng. Trong th c t i s ng không có nh ng con ngư i
chung chung mà ch có nh ng con ngư i riêng v i cá tính riêng bi t c a chúng.
Cho nên, v n i n hình g n ch t v i v n cá tính. M i nhân v t m i tính cách,
nói như Engels “là m t i n hình, mà ng th i là m t cá nhân riêng bi t, con
ngư i này”.
Stendhal ã xây d ng nhân v t này là ngư i y tài năng và ngh l c, ý th c r t rõ
v mình. Trí tư ng tư ng mãnh li t nâng Julien lên cao hơn môi trư ng xung
quanh, hơn nh ng gã quý t c, tư s n ch có kh năng mơ ư c m t chuy n thăng
thư ng, m t món l i, m t món mua s m m i. Là m t tính cách phi thư ng, Julien
i l p v i b n de Rênal, Valenod khôn ngoan, th p kém. Anh ã mu n b t ng i
và s ng s c ngư i khi de Rênal, trư c s gi n d c a ngư i gia sư b ý xúc
ph m, au kh xin tăng lương cho anh “k t ngày kia, m ng m t u tháng”. T t
c ni m ph n n c a Julien bi n m t và kinh ng c “Mình kinh con v t này như v y
mà chưa , có l ây là cách t l i l n nh t mà m t tâm h n n hèn có th th c
hi n”.
Julien khác h n nhân v t Charles trong Eugénie Grandet c a Balzac sau này. N u
như th h ó, thanh niên c a ng c p th ba không còn gi ư c lòng t tr ng
c a mình n a. T Charles cho n Rastignac, l p thanh niên ó u l n lư t “b
ng ti n tư b n”. Chàng thanh niên nghèo Luyxiêng
cán i dư i s c tha hóa c a
de Ruybemphê (V m ng) ch y theo tình yêu và danh v ng, la lên: “vàng là th
l c duy nh t b t cái xã h i này ph i quỳ g i”. Nói chung, ng ti n là t n bi k ch
trung tâm c a th i i, nh ng xung t bi th m gi a con ngư i và con ngư i, gi a
cá nhân và xã h i, gi a th c t i và lý tư ng…; thì th h Sorrel, ng ti n ang
b t bên dư i nhân cách. “N u ta mu n h quý tr ng và c chính mình cũng t
quý tr ng n a, thì ta ph i cho h bi t r ng chính là cái nghèo c a ta giao thi p v i
cái giàu c a h , ch t m lòng c a ta cách xa s láo xư c c a h hàng nghìn d m,
và ư c t trên m t t ng quá cao, nh ng bi u th nh nh t c a s kinh mi t hay
s ưu ãi c a h không th nào bén t i ư c”. (Stendhal, 1998 : 162).
Các nhân v t tr tu i không thu c gi i thư ng lưu c a Band c cũng tràn yư c
v ng mu n vươn lên các t ng l p trên c a xã h i, bư c vào gi i c a nh ng k
ư c l a ch n. Nhưng Julien là m t nhân v t có tính cách c áo, v cơ b n khác
xa v i các nhân v t c a Balzac. Không ph i ng u nhiên mà có ngư i nh n xét
r ng: Balzac dù có vi t g n m t trăm truy n, song không có m t Julien trong T n
i.
trò
Trong khi các nhân v t c a Balzac coi vi c bư c vào gi i nh ng k ư c l a ch n
không tách r i vi c làm giàu, ki m ti n, không tách r i s hư ng th vô cu c
s ng, thì Julien, khi ã ư c v trí ngang v i nh ng k có quy n th i, v n hy
v ng r ng anh s có th hi n thân cho m t s nghi p xã h i l n lao, tuy r ng anh
chưa th t hi u rõ chính cái tính ch t c a s nghi p ó.
Nh ng khác bi t quan tr ng gi a h không ch th hi n ó. N u như các nhân v t
tr tu i không có tư c v c a Balzac, như ã nh n xét, ã n m ch c ư c b lu t
ca o lý tư s n, tr thành nh ng k b o v b lu t ó, thì Sorrel, tuy v n ng h n
v môi trư ng c quy n c l i, v n gi ư cs c l p n i tâm c a mình, cách
suy nghĩ c a mình. Anh ánh giá trên tinh th n phê phán m nh m các t ng l p
khác nhau c a nh ng k có quy n hành, anh thư ng c m th y vô cùng khó ch u i
v i chúng, song, anh không cho phép mình ư c nói th ng i u ó ra.
Tuy nhiên, Julien cũng không ph i là Mixirili (Vanina Vanini c a Stendhal). Mơ
ư c c a chàng Cácbônarô cũng nâng anh lên cao hơn xung quanh, ilpvi
nh ng k áp b c nư c Ý và b n giàu có khôn ngoan. Nhưng s gàn d c a Mixirili
xu t phát t lý tư ng anh hùng c a nhà cách m ng chi n u cho t do c a t
qu c. Mơ ư c c a Julien ph c tùng tham v ng cá nhân mãnh li t, nh ng ph m ch t
c a con ngư i chi n sĩ chân chính vì t do v n không có Julien, chúng chưa hình
thành trong anh. Ư c mơ c a anh v m t s nghi p l n lao, có ích cho toàn xã
h i ã không ư c th c hi n. Và i u ó ch ng t trư c h t r ng nh ng băn khoăn
c a nhân v t v s thành t cá nhân ã l n át nh ng khát v ng ho t ng xã h i
c a anh, tuy ôi khi Julien cũng th y r ng ni m vinh quang c a mình không tách
r i t do cho t t c m i ngư i.
Nhưng Stendhal không ch xây d ng tính cách i n hình mà còn có hoàn c nh i n
hình. Con ngư i là do hoàn c nh (1) t o nên. Nó s ng gi a s v t và nh ng con
ngư i tác ng n nó và nó tác ng tr l i.
Nhưng khác v i Balzac, Stendhal không quan tâm y n hoàn c nh t nhiên
xung quanh con ngư i, c th là nh ng v t chung quanh con ngư i (thành th ,
ư ng ph , nhà c a, c…). Nói như th hoàn toàn không có nghĩa là s tác
ng sâu s c c a hoàn c nh s ng t i tính cách c a con ngư i không lôi cu n s
chú ý c a Stendhal. Ông t nhân v t vào hoàn c nh xã h i. Th gi i do Stendhal
mô t không n i b t b i chi u r ng và quy mô s thi v n tiêu bi u cho các b c
tranh v cu c s ng xã h i và riêng tư c a Balzac. Nhưng th gi i ó – và ây là
i u r t quan tr ng – có tính nhi u chi u kỳ l , có tính tương ph n xã h i – tâm lý,
trong th gi i ó, c m xúc v vi n c nh l ch s th hi n rõ r t.
Nhà văn t nhân v t l n lư t vào các môi trư ng, t làm gia sư trong nhà ông de
Rênal, h c ch ng vi n Bensancon, cho n làm thư ký riêng cho h u tư c de La
Mole… nhân v t ư c ti p xúc h u h t v i các t ng l p trong xã h i. Ngay
trong cách nhân v t khám phá cu c s ng, ã ch a ng m t s phán xét nh t nh
v nó, làm hi n lên trư c m t ngư i c b i c nh i n hình c a xã h i ương th i,
thâm nh p sâu s c vào th c ch t c a nh ng xu hư ng l ch s c a th i i.
(1) Trong tác ph m văn h c, ngư i ta thư ng phân bi t hoàn c nh nh và hoàn
c nh l n. Hoàn c nh nh có liên quan n m t sinh ho t c a nhân v t. Sinh ho t
(hi u theo nghĩa c bi t như là m t thu t ng nghiên c u văn h c) ư c t o ra t
nh ng chi ti t i s ng hàng ngày c a nhân v t, bao g m c nh ng cách s ng riêng
tư nh t. V i s phát tri n c a ti u thuy t hi n th c, sinh ho t tr thành i tư ng
miêu t ngày càng có vai trò quan tr ng trong tác ph m. Tuy nhiên, l m d ng s
miêu t sinh ho t s có h i cho giá tr tư tư ng c a tác ph m. B i vì “chi ti t sinh
ho t ch là inh c nh ó mà hành ng g n v i th i i m l ch s ”
(Lêonôv).Hoàn c nh l n hi u theo nghĩa r ng, là hoàn c nh l ch s chung, là tr ng
thái nhân th c a c xã h i, là tình th th i i v i nh ng quy lu t, nh ng xu th
khái quát nh t b t ra t nh ng m i liên h c t y u nh t c a th i i. M c in
hình c a hoàn c nh ư c quy chi u v i quy lu t c a hoàn c nh l n, v i xu th l ch
o, khách quan c a th i i.
s ch
ng th i, nh ng quan h xã h i, nh ng va ch m trong cu c s ng ó cu i cùng s
th hi n nhi u kía c nh, nhi u hình thái c a cu c u tranh giai c p ph c t p trong
xã h i có giai c p. Cho nên hoàn c nh i n hình hay trư ng h p i n hình ch y u
ph i th hi n cu c u tranh giai c p, mà u tranh giai c p th i i Stendhal n i
b t, nh t là u tranh gi a tư s n và quý t c.
Khi t nhân v t vào hoàn c nh xã h i, vào trong nh ng m i quan h xã h i ph c
t p, vào nh ng va ch m c a cu c s ng, cũng s làm n i b t tính cách nhân v t. B i
vì, như Mác ã ch rõ, “con ngư i là t ng hòa nh ng quan h xã h i”.
Không ph i ng u nhiên mà có ngư i cho và en là “Th i s c a năm 1830”
( ng Anh ào, 1997: 512). Stendhal ã bám sát s th t l ch s , nh ng s ki n
chính c a xã h i Pháp th i Trung hưng – dư i tri u i Louis XVIII và Charles X,
sau nh ng năm r c r chi n công r i nh c nhã trong th m b i c a Napoléon –
ư c tác gi miêu t c th , chân th c. Dòng h Bourbon do ư c quân i nư c
ngoài c a Liên minh th n thánh (năm nư c phong ki n: Anh, Ph , Áo, Nga, Tây
Ban Nha) ưa v , khôi ph c l i n n quân ch Pháp trên cái cơ s xã h i chông
chênh mà cu c cách m ng 1789 v a m i d ng nên. Chính quy n tư s n t m th i b
d p, b n quý t c di cư theo gót Louis XVIII tr v . M t s l n ph n t quý t c b o
hoàng c c oan mu n th tiêu các th ch m i, khôi ph c l i nh ng c quy n cũ,
và mưu toan d a vào vi n tr nư c ngoài cũng như câu k t v i l c lư ng tôn giáo
ho t ng chính tr . Chúng thành l p H i thánh, lũng o n và chi ph i c chính
quy n a phương. Tuy v y, l c lư ng quý t c ang trên à suy tàn và xu th xã
h i là i vào con ư ng tư b n ch nghĩa v i vi c giành gi t th trư ng và m
mang công ngh . Trong cu c tranh ch p y gi a hai th l c, xã h i Pháp ã ph i
tr i qua m t th c tr ng y mâu thu n, mang tính k ch gay g t. Và giai c p tư s n,
trong cu c u s c v i t ng l p quý t c, cũng ã s m b c l m t cách tr ng tr n
cái b n ch t bóc l t tàn b o c a nó.
Giai c p quý t c v i hai nhân v t tiêu bi u c a nó là ông de Rênal, i di n cho
t ng l p quý t c t nh nh và ông H u tư c de La Mole, i di n cho t ng l p quý
t c trong xã h i thư ng lưu Pari.
Ông de Rênal thu c dòng dõi Tây Ban Nha, g c gác c kính, ã l p nghi p t lâu
i x Prăngsơ Côngtê. H n v a làm th trư ng th tr n Verrières v a làm ch
m t xư ng làm inh. B ng hai câu, Stendhal ã l t t ư c h t tính cách c a de
Rênal: “Nhưng ch m y ch c, , ngư i du khách c a Pari ã th y khó ch u vì m t
cái v t mãn t ph hòa l n v i m t cái gì tu ng như thi n c n và ngu n. Nghĩa
là ngư i ta c m th y tài trí c a con ngư i ó ch gi i h n ch có ai n y cái gì
thì y òi cho th t úng kỳ h n, còn y n ai thì y tr h t s c ch m ch p lươn
khươn”. Trong khi l y cái vi c là m t nhà công nghi p làm x u h , thì chính h n
l i nh vào ti n lãi v xư ng ch t o inh mà có ư c ngôi nhà xinh p và nh ng
khu vư n r ng l n có tư ng ch n c n th n. H n chính là m t i n hình cho giai
c p quý t c th i Trung hưng, quý t c ang i vào con ư ng tư s n hóa. M t l n,
có con bé nhà quê ã l m phép i xuyên qua m t góc khu vư n qu c a ông de
Rênal, ông t c thì “ném á u i nó i” và “l y nh ng bó cành gai r p cái l i i
l m phép i xuyên qua khu vư n qu ”. Hay ông r t b c mình khi bàde Rênal ã
dám làm m t con ư ng rãi cát, ch y quanh khu vư n qu mà không h i ý ki n
ông, nhưng bàde Rênal ã làm vi c ó b ng ti n c a bà, nên ông cũng ư c ôi
ph n an i! Th là h n h p nh t cái lòng tham lam b n ti n c a m t gã tư s n v i
tính kiêu căng ngu xu n c a m t k quý t c. Tác gi còn v ch ra c bư c ư ng
xu ng d c c a gã quý t c tư s n hóa ó. N u u cu n ti u thuy t, h n xu t hi n
m t cách ư ng b trên gh th trư ng, thì cu i o n trích, tác gi ã hé cho ta
th y cái c nh lu m bi át c a h n sau khi b y ra gh th trư ng, và t hàng ngũ
ng b o hoàng h n ã chuy n thành ng viên t do hoàn thành bư c ư ng tư
s n hóa c a h n v m t chính tr . Giai c p tư s n ã nu t m t giai c p quý t c.
Còn t ng l p quý t c thư ng lưu Pari mà de La Mole là i di n thì có ph n
ngang ng nh hơn trên con ư ng tư b n hóa. Chúng kiêu căng n t t b c, chúng
“không che gi u n i lòng khinh b thành th c c a chúng i v i t t c nh ng cái gì
không xu t phát t nh ng con ngư i ư c bư c lên xe song loan c a nhà vua”.
H u tư c de La Mole mưu mô v n ng làm cho nhà vua và c qu c gia ch p
nh n m t b nào ó, b này s t ơn ông và ưa ông lên hàng công tư c. Ông ta
hàng ngày, ngoài hai vi c nh nh t nhưng khá quan tr ng là chăm sóc cơ nghi p và
chăm sóc thú vui chơi. Song, vi c quan tr ng hơn c i v i h u tư c de La Mole,
mà cũng là c a giai c p quý t c là vi c duy trì ch , duy trì a v th ng tr c a
giai c p. Hơn ai h t, ông th y rõ s ph n giai c p mình. Trong cu c u tranh v i
giai c p tư s n, b n chúng âm mưu câu k t v i th l c ngo i bang khôi ph c c
quy n c l i c a giai c p mình. “Thưa các ngài – ông ta nói trong m t cu c h p
kín – ngai vàng, nhà th , giai c p quý t c có th tiêu ma ngày mai, ch ng nào mà
chúng ta chưa t o nên ư c m i t nh m t l c lư ng v i năm trăm ngư i t n
t y… M i chúng ta ph i hy sinh m t ph n năm l i t c c a mình thành l p cái
i quân nh năm trăm ngư i t n t y m i t nh. B y gi thì các ngài m i có th
trông mong ư c m t s chi m óng c a quân nư c ngoài. Không bao gi ngư i
lính nư c ngoài vào sâu n ijông thôi, n u h n không ch c ch n ư c th y có
năm trăm ngư i lính b n trong m i t nh. Các vua nư c ngoài ch l ng nghe các
ngài khi các ngài báo tin cho h là có hai v n ngư i quý t c s n sàng c m vũ khí
m cho h các c a ngõ c a nư c Pháp. Các ngài s b o công vi c ó n ng
nh c l m, nhưng, thưa các ngài, cái u chúng ta là cái giá ó. Gi a s t do
báo chí và s t n t i c a chúng ta a v quý t c là cu c chi n u s ng mái.
Ho c các ngài s tr thành dân công ngh , nhà nông, ho c các ngài ph i c m
súng…”.
Nhưng c s c là Stendhal ã làm n i b t cái không khí l nh l o, bu n th m, “ch t
ng t v tinh th n” c a giai c p ang tàn l i này. Phòng khách c a chúng, n u b n
trông th y, b n s th y “nó huy hoàng bao nhiêu thì cũng bu n t b y nhiêu”, ó là
“x s c a ngáp dài và lý lu n t ng t”. ó ng tr ba th : kiêu căng, chán
chư ng và l phép hoàn h o. Nh ng ngư i mà ta thư ng g p trong các phòng
khách quý t c là “nh ng k thân danh hèm kém, nh t nh o vô v ”, nh ng ngư i ch
nhà thì “ ã quen lăng nh c ngư i khác gi i bu n”. Qu th c chúng r t kiêu
căng, t ph , nhưng chúng cũng r t l : “Hơi m t chút c a s nóng gi n cũng b
coi là s thô b ”. Nh ng thanh niên n làm tròn ph n s l nghi, “s nh nói
n i u gì làm cho ngư i ta có th nghi ng là mình có m t tư tư ng, ho c nh là
c sách báo c m k nào ó”, nghĩa là “
b phát l là ã ng có ùa c t v Chúa,
v các tu sĩ, v nhà vua, v nh ng ngư i có ch c v , v nh ng ngh sĩ ư c tri u
ình che ch , v t t c nh ng cái gì ã ư c thi t l p; mi n là ng nói t t cho
Bêrănggiê, cho các báo i l p, cho Vonte, cho Rutxô, cho t t c nh ng gì t cho
ng bao gi nói chính tr ”, còn thì ngư i ta có
phép nói th ng m t chút; nh t là
th bàn lu n t do v t t c m i chuy n. Nên h “ u căm l ng sau vài câu thanh
nhã v Rôxini và v th i ti t”. M c dù phong cách tao nhã, l hoàn toàn, m c dù
ý mu n làm vui lòng ngư i khác, nhưng “trên t t c m i v ng trán u c ưc
th y rõ s chán chư ng”.
Stendhal ch ng nh ng ã ph n ánh tài tình con ư ng tư s n hóa c a giai c p quý
t c Pháp, mà ông còn ph n ánh gã tư s n hãnh ti n ch y theo tư c v c a quý t c.
ó là ông Valenod, giám c vi n t b n, i bi u cho lo i tư s n hãnh ti n. Julien
th y h n “có cái gì ê ti n và s c mùi ăn c p”, tính tình trơ tráo và thô b , không
bi t x u h cái gì c , “chuy n gì cũng len vào, luôn luôn xuôi ngư c, vi t lách, nói
năng, quên nh ng n i s nh c, không có m t chút t ph cá nhân nào”. Cu i cùng,
tên tư s n ch y ch t th nào không nh ng ã th tiêu ư c tín nhi m c a ông th
trư ng trong con m t c a quy n l c tăng l , mà còn ư c b t lên hàng nam
tư c, nh p t ch hàng ngũ quý t c. Th t là th i i c a Valenod.
Stendhal ã v ra b c tranh xã h i r ng l n, ph n ánh, trong m c nh t nh,
cu c u tranh giai c p quy t li t gi a giai c p quý t c và giai c p tư s n xâu xé xã
h i ương th i. Gi a tên giám c vi n t b n v i th trư ng Rênal cũng là quý t c
luôn c nh tranh nhau v s oai v b ngoài, v b ng l c ti n tài, v ch c tư c
“ư n ng c ra gi a ư ng mà làm oai v i dân h ng”. Nh ng b a ti c quý t c
r t là nh ng thái o c gi , không bao gi dám nói th t, luôn gi th v i nhau
v chính tr ki m chác lòng tin c a quý t c b trên. Không khí các gia ình quý
t c l nh l o, ngôn ng gi a h là nh ng hoa hòe nông c n, gi o c. Th y c
Chélan c tuy t v i, giám m c Pirard là ngư i t t b ng u b bè lũ Valenod
tranh g t ch vì h là phái Janxênit.
Nhưng trong xã h i ó, còn có m t l c lư ng quan tr ng làm nên b ba tam quy n
chi ph i xã h i b y gi , ó chính là Giáo h i – thành trì thu c vào hàng kiên c
n h t c a ch phong ki n. V i con m t c a m t nhà văn hi n th c duy v t và vô
th n, Stendhal ã căm ph n v ch tr n b m t th t c a b n tu sĩ. Tên phó giám c
ch ng vi n Caxtanet, thù ch v i ông Pirard, là m t k “không coi m t t i ác nào
là en t i quá”, h n khuyên h c trò: “hãy như m t cái g y trong tay giáo hoàng”
thì s ư c “m t ch c v b t kh bãi mi n, chính ph tr m t ph n ba lương b ng
và các tín s tr hai ph n ba kia… Nh ng x o mi n núi, b ng ngo i còn t t
hơn r t nhi u nh ng x o thành ph . Ti n b c không kém, l i chưa k n gà
s ng thi n béo m m, tr ng gà, tr ng v t, bơ tươi và hàng nghìn th thú v l t v t
n a, và ó, ông cha x là ngư i th ch không ai dám ch i cãi, không có b a ăn
ngon nào mà không ư c m i m c, thi t ãi…”.
Và phó giám m c Frile là m t con ngư i qu quy t. H n ng u c m ng lư i
H i thánh Bensancon, có ti ng là “c t lên h xu ng nh ng viên t nh trư ng như
chơi, h n mà g i thông i p v Pari thì các quan tòa, t nh trư ng và cho nc
u ph i run s ”, nhưng l i s d ng mưu k b i, nhơ
tư ng tá trong doanh tr i
nh p h Julien – h c trò cưng c a ông Pirard – t h ng nh t xu ng h ng 198
trong kỳ sát h ch. Ông ta “l y làm sung sư ng ư c làm như th làm nh c k
thù c a ông ta, là ông Pirard theo phái Jăngxênit”. Cái tên phó giám m c ó thi u
chút n a là quỳ xu ng chân cô gái Mathilde, khi h n bi t cô này là b n thân c a bà
cháu gái có uy th c a c Cha n m trong tay quy n phân ph i ch c giám m c
trên toàn nư c Pháp.
Nh ng ngư i như cha x Chélan và linh m c Pirard là nh ng nhà tu sĩ t t b ng,
thành th t th Chúa, không ham ti n tài, a v , nhưng l i b phái Jêduyt tìm cách
b y i, m c d u tu i ã già. Còn l i là c m t b n giáo sĩ gi nhân gi nghĩa, ch y
theo ti n tài, a v , tàn ác, qu quy t không kém gì nh ng b n quý t c và tư s n.
Nơi ào t o ra h chính là ch ng vi n Bensancon, m t “ a ng c tr n gian”.
trư ng h c tôn giáo ó, các sinh coi nhau như k thù, hàng gi hàng phút ph i
gi d i che y m i ý nghĩ, tình c m riêng, vì “s dò la và t cáo gi a b n h c v i
nhau ư c khuy n khích”, còn h c hành gi i giang ng u v các giáo lý, l ch s
giáo h i… l i là “m t t i l i huy hoàng”. ó, ch có “s ph c tùng trái tim là t t
c ”. T t c n n giáo d c c a ch ng vi n óng khung “m t t m lòng kính tr ng
ng ti n khô và l ng”, nghĩa là ti n m t và s th n
mênh mông và vô biên iv i
ph c giáo hoàng, v Chúa th hai trái t. Và i a s sinh ó xu t thân t
nông dân nghèo kh , ch trông th y ngh th y tu cái h nh phúc lâu dài “ ư c ăn
u ng no nê và có m t b áo m v mùa ông”. M t nguyên lý ng tr trong th gi i
tôn giáo là “ý ni m v tôn giáo g n ch t v i ý ni m gi d i và ki m ti n”, “nh ng ý
ni m h i viên H i thánh có th l c là s tàn ác thâm hi m và qu quy t g n bó
khăn khít v i nhau”. Julien lúc b giam trong nhà lao ã nói v i b n là Fukê: “Này,
b n H i thánh Bensancon quý hóa y cái gì chúng cũng làm ti n ư c c ; n u anh
y…”.
khéo thu x p, chúng s bán cho anh cái xác ch t c a tôi
Julien ng trư c hi n th c ó, anh ta c m th y mình là m t k cô c và il p
v i b n quý t c ngu d t de Rênal, b n tư s n Valenod hèn kém, b n th y tu b i,
ê ti n. Trong nh ng chuy n trò gi a b n chúng, anh th y nh ng ý ki n c a chúng
ch ng phù h p gì v i th c t , toàn nh ng chuy n hèn kém, r t cái “tính thô b và
s vô tình h t s c phũ phàng i v i t t c nh ng gì không ph i là chuy n tài l i,
a v ho c huân chương”. i v i anh, chúng là nh ng “ qu quái!” ho c
“Quân ngu xu n!”.
Stendhal ã v ra sáng t vô cùng bư c ư ng suy s p và i b i c a b n quý t c,
và bư c phát tri n c a b n tư s n hãnh ti n. ng th i, ông cũng v ch rõ s chi
ph i c a ng ti n trong m i quan h xã h i. Khi trong nhà lao, Julien au xót
nghĩ v b mình: “N i lo s thi u ti n, cái l i nhìn ngoa ngo t s c ác c a ngư i
i, mà ta g i là tính keo ki t, làm cho ông c c m th y m t m i an i và an toàn
kì di u trong món ti n ba b n trăm luy mà ta có th l i cho ông c . M t ngày
ch nh t sau b a ăn chi u, ông c s phô bày vàng b c c a mình cho t t c nh ng
k ghen ghét mình Verrières xem. V i giá này, con m t c a ông c s nói v i h ,
có ngư i nào trong các ông l i không l y làm vui thích có m t th ng con lên máy
ng ti n ã xóa b nh ng tình c m gia ình, nhưng tình c m xã h i t t
chém?”.
p, ch l i trong con ngư i m i quan h “ti n trao cháo múc”, qua nh ng ph n
phân tích trên chúng ta cũng ã nh n ra ư c i u ó. c bi t, m t trong nh ng
tác ng c a ng ti n, h u qu c a ch tư h u nói chung, c a ch tư s n nói
riêng, i v i tình yêu trai gái, quan h v ch ng. Engels ã t ng phân tích ch
gia ình m t v m t ch ng trong xã h i phong ki n và tư s n, và ã ch ra r ng
“cái ch hôn nhân cá th ch t ch dư i quy n chi ph i c a àn ông” ó, v i
vi c k t hôn ư c ti n hành như “m t vi c có tính toán l i h i, do cha m thu x p”,
ngăn tr tình yêu trai gái phát tri n dư i hình th c tình nghĩa v ch ng và ưa n
cái tình tr ng “v phía ch ng thì t p hôn b a bãi, v phía v thì ngo i tình lu bù”,
th m chí t t p hôn cũng như t ngo i tình tr thành như nh ng “thi t ch xã h i”.
Cái nhìn sâu s c, vào t n cơ c u xã h i như th , nhà văn làm cho nhân v t i n
hình hi n lên trong m t hoàn c nh i n hình – m t trong nh ng y u t cơ b n c a
m t ch nghĩa hi n th c hoàn ch nh. Ông ã c m sâu nhân v t c a ông vào trong
hoàn c nh thì ông cũng t t i cái g i là “s phát tri n t thân” c a tính cách,
nghĩa là tính cách hình thành trong m t hoàn c nh xã h i nh t nh thì cũng t nó
phát tri n m t cách h p lý theo s thay i c a hoàn c nh xã h i, ch không ph i
theo ý mu n ch quan c a nhà văn hay do m t bi n c phi thư ng ho c gi t o
nào. V phương di n này, nhân v t Julien Sorrel là m t nhân v t i n hình hoàn
ch nh. Stendhal cho chúng ta theo dõi t ng bư c phát tri n tính cách c a nhân v t,
t lúc anh ta còn là m t anh thanh niên nghèo Verrières n khi làm thư ký cho
h u tư c de La Mole Pari, r i qua bao nhiêu va ch m… Stendhal ã t Julien
vào các môi trư ng ho t ng r t khác nhau, ràng bu c anh v i bao nhiêu m i
quan h xã h i h t s c ph c t p, mà ông còn dùng nhi u lo i ng kính v i m i góc
khác nhau, qua con m t nhìn c a nhi u nhân v t soi chi u và làm n i b t lên
m i khía c nh ngo t ngoéo nh t, th m kín nh t trong tâm h n và tính cách c a
Julien qua c m t quá trình gi ng co không ơn gi n.
N u như trong m t hoàn c nh thu n l i, Julien có th tr thành m t m t tư ng soái
th i i Napoléon hay m t chi n sĩ Giacôbanh thông minh, dũng c m, nhưng s dĩ
Julien r t cu c ch là m t k ch y theo danh v cá nhân, tính toán, gi o quy t,
chính là vì s ng trong cái xã h i tư s n – quý t c y.




3.2. Ngh thu t xây d ng nhân v t bà de Rênal:
3.2.1. Ngo i hình:
Bà de Rênal có th nói là m t trong nh ng nhân v t chính trong và en . N u
như ngo i hình nhân v t Julien ư c nhà văn chú ý kh c h a, thì ây, ngo i hình
bà de Rénan ch ư c gi i thi u m t cách khái quát qua nh ng i m n i b t nh t:
là “m t ngư i àn bà t m vóc cao, thân hình cân i, ã t ng là hoa khôi c a a
phương… nư c da l ng l y…Bà có v gi n d , và dáng i tr trung, tâm h n ó
chưa h nhi m th duyên dáng, i u b ”. Julien chưa bao gi th y “m t con ngư i
ăn m c sang tr ng như th và nh t là m t ngư i có nư c da l ng l y như th , ăn
nói d u dàng”. Bà p n n i Julien l n u tiên g p m t ph i “kinh ng c vì s c
n ây làm gì, anh cũng quên ph t”,
p c a bà, anh quên t t c , ngay c chuy n
“lúc ó có th th r ng bà ta ch m i hai mươi tu i”. S c p y là “chư ng ng i
ng bư c ư ng s nghi p” c a Julien; làm cho ông
u tiên, suýt n a thì ch n
Valenod say mê, tán t nh, là ngu n g c phát sinh lòng ghen t , thù h n iv i
chàng gia sư tr ư c yêu m n. Và i m n i b t nh t c a bà de Rênal mà tác gi c
ý miêu t chính là “ ôi cánh tay tr ng mu t” mà không ít l n Julien ã t ng “hôn
chi chít lên bàn tay bà nh ng cái hôn n ng cháy”. Nhưng nhìn chung, di n m o c
th c a bà p như th nào thì trong tác ph m không nêu rõ.
3.2.2. Tính cách:
(1)
Không qua nh ng chi ti t, s ki n c th , mà b ng nh ng l i tr tình ngo i ,
Stendhal cũng c p khá k n xu t thân và tính cách c a bà de Rênal. Bà là
ngư i ư c th a k m t gia tài l n c a m t bà cô, và là m t ngư i quy t sùng o
say mê, t nh ã ư c nuôi n ng bên c nh các bà phư c th kính say mê H i
Thánh tâm chúa Jêxu, h căm thù k ch li t nh ng ngư i Pháp nào ghét dòng h
Jêduýt. M t ngư i àn bà c h nh, có n p s ng hoàn toàn n i tâm, tính tình e l ,
không thích s n ào: “Bà de Rênal thu c vào lo i àn bà t nh l , mà ngư i ta r t
có th cho là ngu d i, trong mư i lăm ngày u tiên ư c g p. Bà ch có chút kinh
nghi m gì v i s ng, và ch ng bu n nói năng gì. B m sinh có m t tâm h n u nhã
và kiêu kỳ, cái b n năng h nh phúc t nhiên c a t t c muôn loài làm cho nhi u
khi bà không ý m t tí gì n m i hành ng c a nh ng con ngư i thô b mà s
ã ném bà vào gi a ám h ”.
tình c
V i “v ngoài tuy t i khiêm như ng và hoàn toàn theo ý mu n c a ch ng” làm
cho ông de Rênal r t l y làm hãnh di n. Trong con m t c a các bà v c a nh ng
ngư i có quy n th Verrières, bà là ngư i ngu d i, b i vì, “ch ng có chút th
o n nào v i ch ng”, bà b qua nh ng cơ h i t t p nh t òi ch ng s m cho
mình nh ng cái mũ p c a Pari ho c c a Bensancon. Nhân v t hi n lên là m t
ngư i v a g i c m v a cao quý, v tha t thiên b m, ng th i bi t tho mãn cá
nhân c v v t ch t l n tinh th n.
Bà th y chư ng nh t là ông Valenod luôn luôn c ng và ti ng nói oang oang như
l nh v . Xa lánh các cu c vui, bà thích m t mình tha th n trong khu vư n pc a
mình.
Nhưng tác gi và en l i t p trung phân tích nh ng v n làm nhân v t xao
xuy n, t c là ông t p trung khai thác n i tâm nhân v t, nhân v t hi n lên v i i
s ng n i tâm phong phú và sinh ng không kém gì nhân v t Julien.
t nhân v t bà de Rênal vào các m i quan h (bà de Rênal v i ch ng, v i con và
v i Julien), nhà văn làm n i b t tính cách c a nhân v t này: m t ngư i m thương
yêu con r t m c, m t ngư i ph n có tình c m ngây thơ, trong sáng và khát khao
h nh phúc.
Có th nói, Julien n làm gia sư trong gia ình bà chính là m t cái m c quan tr ng
trong cu c i bà de Rênal. Có th chia cu c i nhân v t này thành hai giai o n:
trư c và sau khi g p Julien. T khi g p Julien, bà m i bi t th nào là tình yêu.
Stendhal ã r t tài tình khi miêu t cu c s ng c a bà trong giai o n sau này như
m t lăng kính nhân v t t ý th c cu c i nhàm chán trư c ây c a mình, c m
nh n s chua xót c a s ph n mình. Qua ó nhà văn th hi n tình c m trân tr ng
xót thương i v i ngư i ph n b t h nh – m t n n nhân c a ch hôn nhân
phong ki n – tư s n, không có tình yêu, mà ch có tính toán ti n b c, av.
Năm mư i sáu tu i k t hôn v i ôngde Rênal – m t nhà quý t c lương h o, trong
i “chưa h c m th y ho c trông th y cái gì có th ph ng ph t gi ng như tình
yêu”. Bao nhiêu năm chung s ng, nhưng chưa h phê phán ch ng và t thú r ng
ông ta làm cho bà bu n chán. Bà yêu thích ông nh t ông de Rênal là khi “ông nói
v i bà v nh ng d ki n c a ông v con cái”. i v i bà, gi a v v i ch ng ch ng
còn có nh ng m i quan h nào êm m h ơ n n a.
Nh ng a con, trư c khi Julien n, là t t c cu c s ng c a bà. Trái tim bà r i
lo n, xót xa khi nghĩ n nh ng a tr xinh p kia, ư c bà chăm sóc c n th n,
s rơi vào tay m t th y tu b n th u và g t g ng, m ng m và òn v t các a con
c a bà. Nh ng cơn au y u l t v t c a chúng, nh ng n i au n, nh ng ni m vui
bé nh c a chúng, chi m t t c c m xúc c a tâm h n bà. M t th ng con c a bà lên
cơn s t làm cho bà au kh tu ng như nó ã ch t m t r i không b ng. Nhưng bà
ch ng thèm nói v i ai. Nh ng năm u c a cu c hôn nhân, do nhu c u th l tâm
tình, bà có ng v i ch ng nh ng lo i phi n mu n ó, thì có chăng l i tâm s ó
“thư ng xuyên ón ti p b ng m t tr n cư i thô b , kèm theo m t câu cách ngôn
dung t c v tính iên cu ng c a àn bà”, như “Các bà àn bà là như th y,
nh ng b máy ph c t p y là lúc nào cũng có m t cái gì x c x ch”, hay “t t c các
u như th c (v i m t ti ng cư i ha h ), nh ng cái b máy ó, lúc nào
àn bà
cũng có cái gì x c x ch ph i vá víu!”. Nh ng lo i bông ùa ó, nh t là khi ùa v
b nh não c a nh ng a con bà, làm cho bà de Rênal au n như ai ngoáy mũi
dao nh n vào trong trái tim bà v y. Bà hình dung r ng t t c m i ngư i àn ông
u cũng như ch ng bà, như ông Valenod và ông qu n trư ng Sarcô de Môgirông.
“Tính thô b , và s vô tình h t s c phũ phàng i v i t t c cái gì không ph i là
chuy n tài l i, a v ho c huân chương, s thù ghét mù quán i v i t t c nh ng
cách l p lu n nào trái ý h ”, bà cho là nh ng cái t nhiên c a nam gi i, cũng như
vi c i giày ng và i m d v y.
S thay i trong tâm h n nhân v t không ph i là m t s áp t theo m t ý có
s n, ch quan c a tác gi , mà ư c tác gi lý gi i trên tinh th n duy lý, khách quan,
t c nhà văn ã i vào “phép bi n ch ng tâm h n” nhân v t.
ã bao năm r i, bà de Rênal v n chưa quen ư c v i nh ng ngư i lý tài mà bà
ph i s ng gi a b n h . c u bé Julien, bà tìm th y nh ng ni m vui d u dàng, l i
r c r thêm hương v c a cái m i m , trong m i tình c m c a cái tâm h n cao
thư ng và kiêu hãnh kia. Bà c m nh n r ng anh hơn ông de Rênal – ch ng bà r t
nhi u, dù là nh ng chuy n thông thư ng nh t, dù ch là “m t con chó kh n kh ,
ch y ngang qua ư ng, b ch t dư i bánh xe ng a phóng nư c ki u c a m t gã
nông dân”. Th y c nh au n y, ch ng bà “cư i ha h ”, trong khi bà th y “ ôi
p en nhánh và cong vành v nh c a Julien nhíu l i”. Tính hào
hàng lông mày
s ng, tâm h n cao thư ng, lòng nhân o, d n d n bà th y “như ch có nơi anh
chàng th y tu tr tu i kia”. Do ó mà c u nhà quê Julien ư c yêu m n. Bà dành
cho riêng mình anh t t c m i thi n c m và c lòng thán ph c mà nh ng c tính
kia kích ng tâm h n cao quý.
Stendhal ã ch ng t là nhà tâm lý b c th y khi phân tích s chuy n bi n tâm lý,
c bi t là mâu thu n n i tâm c a ngư i n b t h nh này. S u tranh gi a b n
ph n và tình yêu.
Ban u, b ng tình c m h t s c ngây thơ và trong sáng, bà thương h i s thi u th n
c a anh chàng gia sư t i nghi p, r i không ng ng quan tâm Julien, mà tuy t i
không h t trách mình m t tí nào. B i bà nghĩ n tình yêu mê m như chúng ta
nghĩ n trò chơi x s : “thua thi t ch c ch n, và h nh phúc mà nh ng k iên r
tìm ki m”.
Khi Julien táo b o hôn lên tay bà, bà r t l y làm chư ng. Khi trong vư n hoa hóng
mát, Julien n m l y tay bà, bà ã v i r t ngay tay v , sau ó còn t thái l nh
nh t v i anh. Nhưng sau ó, khi tư ng tư ng c nh Julien s l y ch h u phòng
Êlida, lòng bà ch t th y au nhói, c bi t là khi giúp Julien l y l i b c nh c a
Napoléon (mà bà tư ng là hình c a m t ngư i ph n ) làm bà au lòng nc c
: “Nh ng cái hôn n ng nàn, như chưa bao gi bà ư c hư ng, làm cho bà b ng
ch c quên ph t r ng có l anh yêu m t ngư i àn bà khác”. Nhưng ch lát sau, i
v i m t bà anh không còn có t i n a. “N i au n xót xa, con c a s ng v c,
b ng tiêu tan, ni m h nh phúc mà chưa bao gi bà h mơ tư ng t i, t t c tình
tr ng ó làm cho lòng bà r n rã tình yêu th m thi t và n i hoan h iên cu ng”.
M t chi ti t làm n i b t tình c m c a bà i v i Julien là “có m t l n, ang ng i
n m tay bà de Rênal trong vư n, mãi mê v i nh ng m i suy nghĩ riêng, anh b t
giác buông rơi bàn tay bà de Rênal. Hành ng ó làm tâm h n ngư i àn bà t i
nghi p kia ho ng lo n; bà th y ó là s bi u th s ph n c a bà. Giá ch c ch n
ư c Julien yêu, có l c h nh c a bà ã tìm ư c s c ch ng l i anh. Nhưng run
s m t anh vĩnh vi n, m i si tình c a bà làm cho bà lo n trí n n i bà l i c m bàn
t a và vai gh ”.
tay Julien, mà trong lúc ãng trí, anh ã
Tác gi thư ng miêu t mâu thu n n i tâm c a nhân v t này b ng hàng lo t câu
h i, câu c m thán: “Hay là ta yêu Julien chăng?”, “L chưa! Ta yêu chăng, ta có
tình yêu chăng? Ta, àn bà có ch ng, ta l i a mang tình ái chăng? Nhưng, ta
chưa h c m th y i v i ch ng cái th iên cu ng u u t nó làm cho ta không th
nào r t tâm trí ra kh i chàng Julien ư c. K ra thì chàng ch là m t a tr thơ
m t ni m kính tr ng ta thôi! N i iên cu ng này r i s tho ng qua i”. Và c bi t
là làm n i b t n i khát khao c a bà: “Chao ôi! Giá mà ta ư c bi t Julien mư i
p!”. “ áng l ta ph i l y m t
năm trư c ây, khi ta còn có th ư c g i là xinh
con ngư i như th này! Tâm h n n ng nhi t bi t bao! Cu c s ng v i anh s vui
sư ng bi t bao!”
Nhân v t, trong th i m t v i hoàn c nh, có tính t ý th c r t cao. Bà c m nh n
s bi n i trong cu c s ng c a mình, nhưng trong lòng không ph i không t
gi ng xé, au kh , t giày vò mình. “T trư c n bây gi bà chưa h ư c s ng.
Bà không th nào khuây nghĩ n ni m h nh phúc ư c th y Julien hôn chi chít lên
bàn tay bà”. Tâm h n bà có lúc “phiêu diêu t i nh ng mi n xa l ”, ư c “n m mùi
m t th h nh phúc m i l ”, nhưng “ch t bà th y hi n lên l i nói kinh kh ng: ngo i
tình. Bà th y mình áng khinh b ”. Chính m i tình chân thành và v tha c a bà
khi n cho Sorrel coi bà là m t tình m áng kính, dù bà ch hơn anh ta b y, tám
tu i.
Bà lo tai ti ng cho gia ình, bà tư ng con mình au vì bà ã b chúa ph t v t i
ngo i tình, nên bà m i ph i ăn năn thú t i. ánh hơi ư c ch này, tên tu sĩ a
phương ã bu t bà vi t thư n De La Mole, ã làm h i cu c i c a Julien. ó
chính là t i ác c a b n tu sĩ mà ngư i àn bà ngoan o kia là n n nhân, như bà
th t ra trong bu i g p g cu i cùng v i Julien trong nhà tù: “Tôn giáo ã khi n tôi
n th !”.
làm cái i u b i
Nhìn chung, bà de Rênal ư c xây d ng theo bút pháp hi n th c, nhân v t không
ch ng ch i n i v i xã h i. Và sau khi Julien b t hình ba ngày, bà ch t trong khi
ôm hôn nh ng a con c a bà. Cái ch t b t ng ó th hi n s chán chư ng, tuy t
v ng c a bà i v i cái xã h i ương th i.


3.3. Ngh thu t xây d ng nhân v t Mathilde de La Mole
3.3.1. Ngo i hình
Nhà văn không tr c ti p miêu t ngo i hình nhân v t Mathilde de La Mole, mà qua
con m t c a nh ng nhân v t trong truy n, nhân v t hi n lên ch b ng nh ng nét n i
b t nh t. Julien th y cô ta có “tóc r t vàng và thân hình r t cân i… m t ôi m t
p. Julien ã làm n i b t ôi m t b ng m t s so sánh: “bà de Rênal cũng có
rt
ôi m t r t p, anh nghĩ b ng, thiên h u khen ng i bà v i m ó; nhưng ôi
m t c a bà ch có gì gi ng v i ôi m t này… ch c ch c l i ng i sáng lên, chính là
ng n l a c a trí thông tu ki t xu t”. Và anh ã tìm ư c m t câu di n t
nh
cái lo i v p c a ôi m t cô de La Mole: “ ôi m t y long lanh”. Không ch ưc
c m nh n t Julien, s c p y còn ư c c m nh n b i nh ng chàng công t tr
tu i, giàu có trong m t cu c khiêu vũ: “Trông kìa, trông cái n cư i duyên dáng
khi cô ta nh y m t mình trong bài i vũ này. Th c tình không chê ư c”, “Trong
cái dáng e l r t quý phái kia th t úng là có trò i u b làm duyên”, “và ôi m t
xanh to kia c p xu ng r t t t , cái lúc hình như s p l chân tình. Qu áng t i,
không gì khéo b ng”, “th trông cô Fuôcmông xinh p bên c nh cô ta, có v
t m thư ng bi t m y”… Ch qua vài nét ch m phá, không c n miêu t chi ti t, s c
p c a cô Mathilde ã hi n lên th t chân th c, sinh ng.
3.3.2. Ngôn ng
M t trong nh ng y u t t o nên phong cách Stendhal là văn phong tinh g n, không
c u kỳ ki u cách như văn lãng m n mà t nhiên, gi n d và mang hơi th c a cu c
s ng. Do ó, cũng như các nhân v t Julien, bàde Rênal, ngôn ng c a cô Mathilde
cũng ã ư c cá th hóa cao . L i nói nhân v t Mathilde gi n d , i th ng vào
c t lõi v n , c bi t góp ph n l t tính tình c a cô. Trong l n nói chuy n v i
ngư i ch em h , Mathilde nói: “ ư c d m t tr n ánh th t ra trò, m t tr n ánh
c a Napoléon, trong ó ngư i ta gi t hàng v n binh lính, cái ó ch ng t lòng can
m. Xông pha nguy hi m, cái ó nâng cao tâm h n lên và c u nó kh i s bu n
chán, nó hay lây l m. Có anh nào trong b n h có ý ki n gì làm m t s gì phi
thư ng? H c h i l y tôi cho ư c, công vi c m i to tát làm sao! Tôi có c a, và
cha tôi s giúp chàng r ti n thân. Chà! Tôi ông c tìm ư c trong b n h m t
anh chàng nào thú v m t tí!”. Rõ ràng, nhân v t b c l th ng th n, không che y
s khinh b c a mình i v i nh ng anh chàng ang vây quanh mình. Ngôn ng
c a cô như ta th y, nhi u khi làm thành v t tì i v i m t các anh b n r t l
v i cô. Nh ng l i l ó không phù h p v i “th hi u” c a xã h i thư ng lưu ương
th i. Ví th , cô không ư c th hi u ương th i ưa chu ng n th , thì b n h có l
“g n như s thú nh n r ng ngôn ng c a cô có m t cái gì hơi m n mà quá iv i
s thanh nhã c a ph n ”.
i âu cũng g p s bu n chán, cu c s ng c a cô trôi qua m t cách l nh l o. Khi
ó, mài s c m t câu châm bi m, i v i cô là m t trò tiêu khi n và là m t s thích
thú th t s . Do mu n có nh ng n n nhân ôi chút thú v hơn ông bà c a cô, hơn
ông h c sĩ và năm sáu viên h thu c khác v n ch u ve vãn cô, nên cô ã gây m i
hy v ng cho h u tư c de Croadơnoa, cho bá tư c de Cayluyx và hai chàng thanh
niên khác con nhà quý hi n b c nh t. i v i cô, h ch là “nh ng i tư ng m i
c a s châm bi m”. Cô ùa c t v anh cô và h u tư c Croadơnoa v n i s g p cái
t xu t: “v y là, thưa các ngài, các ngài s ph i s r t nhi u trong su t i mình,
r i sau ó ngư i ta m i b o các ngài: Không ph i là chó sói, ch là bóng c a nó
thôi”.
ng th i, câu nói c a cô cũng cho th y cô có cái nhìn th t s c s o và t nh táo i
v i th i cu c. Cô nói v i anh cô, n u như cách m ng có tái di n, “khi ó
Croadơnoa và anh ta s óng nh ng vai trò gì?… H s là nh ng con c u dũng
c m, m c ngư i ch c ti t ch ng nói năng gì. N i s duy nh t c a h khi ch t;
v n còn là s m t v tao nhã. Anh chàng Julien c a ta thì s b n v s tên
Jacôbanh nào n b t gi anh, n u anh hơi có m t tý hy v ng tr n thoát. Anh, thì
anh không s m t v tao nhã”.
Ngôn ng Mathilde th hi n s khinh b không che y i v i nh ng ngư i quý
t c và c s kiêu hãnh, khôn ngoan, s c s o trong tính cách c a cô ta.
3.3.3. Tính cách
Nhà văn ã xây d ng Mathilde là m t cô gái thông minh, quy n rũ nhưng kiêu kỳ.
Cô mang nh ng quan i m c a giai c p quý t c, nghĩa là nh o bán ch nghĩa t
do, nhưng cũng ch ng ưa gì cái xã h i chung quanh, mà theo cô, ch toàn nh ng k
kém cõi, không tư tư ng, không ngh l c, không nhi t tình, s ng u o i ngáp dài,
ch y theo nh ng thú vui t m thư ng. Cô nghĩ, “s ph n ã cho ta m i ưu th
ch ng thi u th gì: vinh hi n, giàu có, tr trung! Than ôi! T t c , ch tr h nh
phúc”. Nhân v t này là “ngo i l c a phong t c th i i”. Tuy h ng ngày ph i ti p
xúc v i nh ng ngư i “hoàn toàn l ” cùng ng c p, nhưng h không ai v a ý cô
là “cô bi t cách tr ng ph t b ng m t câu ùa c t r t n o, l a ch n r t khéo, b
ngoài r t h p l , ném ra r t úng lúc, n n i ngư i ta càng nghĩ n thì v t
thương càng m i lúc m t tăng. D n d n nó tr thành au n không ch u n i cho
lòng t ái b xúc ph m. Vì có r t nhi u cái, là i tư ng ao ư c nghiêm tr ng c a
t t c m i ngư i khác trong gia ình, mà cô ch ng coi vào âu, nên lúc nào cô
cũng có cái v th n nhiên iv im th .
Trong m t nh ng chàng trai tr , Mathilde có tính tình kỳ c c, kiêu hãnh n ng o
m n, nhi u khi khinh b ra m t i v i h . Nhưng vì cô thu c dòng dõi cao quý và
r t nhi u ti n c a, c bi t là “nàng em l i cho ngư i ch ng m t v th xã h i vô
p!” nên trong các cu c vui, cô ư c hoan nghênh không th nào hơn, cô
cùng t t
là bà hoàng c a vũ h i, là m c tiêu săn ón c a các chàng trai quý t c.
So v i bàde Rênal, cô có cái t do, kiêu kỳ c a m t cô gái tr chưa b ràng bu c
b i gia ình, nhưng cũng không sung sư ng gì hơn, hôn nhân c a cô cũng ã ư c
nh s n theo cái thông l c a xã h i ó. Nhưng ngư i con gái v i n i vô hy v ng
tìm ư c sinh thú ó ã chú ý n Julien. Mathilde th y “ít ra anh này không n
n i gi ng h t k khác”. Bao k vây quanh, n nh n t cô, còn Julien thì không, i u
này làm cho Mathilde ph i chú ý n anh. S cương ngh , thông minh, chính tr c
c a Julien làm cô n ph c và kính tr ng anh hơn, “anh này không ph i b m sinh
quỳ g i… Anh khinh nh ng ngư i khác, chính vì th mà ta không khinh anh”…
“T t c nh ng ngư i khác u ghét anh, nhưng không ai khinh anh”…
Dư i m t cô, Julien không ph i là lo i ngư i t m thư ng như b n thanh niên quý
t c, hơn n a, l y Julien là m t hành ng khi n cô có th tr nên khác ngư i. Và
t ó mà d n d n n y n m i tình c a cô v i Julien. Nhưng ý th c giai c p luôn
luôn tr i d y và chi ph i hành ng c a Mathilde, cô có khi t ra thân thi t v i anh
chàng nhà quê Julien thì cũng ngay sau ó, cô li n h i h n vì nh ng hành ng
nông n i c a mình. Trong lòng cô gi ng xé, mâu thu n ch n l a gi a danh d gia
ình, s kiêu hãnh c a b n thân v i s thành th c c a trái tim: “M t cô gái nhà gia
th như ta… không th x s như m t k ngu d i ư c”. Có lúc trong tư tư ng cô
có ph n i x v i Julien như m t k dư i, mu n làm cho yêu mình lúc nào là tùy
mình.
Cu i cùng, cô cũng không th cư ng l i ư c tình yêu i v i Julien. Cô thư ng t
nh : “Dám yêu m t k cách xa ta v v trí xã h i ã là cao c và táo b o. xem
anh ta có ti p t c x ng áng v i ta hay không? H ta th y anh hơi có m t chút
y u u i nào là ta b rơi li n”… Th t úng là m t th tình yêu lý trí mà chính
Julien ã nh n th y, “ch ng có gì khác hơn là s h m hĩnh khô khan và kiêu hãnh,
t t c m i bi n d c a lòng t ph ”, khác h n v i “lòng thương yêu ph i chăng và
h n nhiên, kh ái” c a bà de Rênal. y th nhưng, l i chính vì tính kiêu hãnh này
mà Julien cũng âm ra ph i lòng cô, và chàng mu n khu t ph c cái tính kiêu hãnh,
chi m b ng ư c trái tim c a cô.
N u như trư c ây, ý th c giai c p làm cô au kh , nh c nhã vì ã yêu m t anh
thư ký nghèo xác như Julien, nhưng lúc bi t mình có thai v i Julien, cô c m th y
r t h nh phúc, vì th t s ư c làm v Julien, ã n m ư c ch c ch n trái tim
chàng, th m chí nàng mu n thú th t v i cha mình v chuy n này. N u cha nàng
không ch p nh n, nàng s n sàng b c nh giàu sang theo ngư i ch ng nghèo kh .
ây, nhân v t ư c kh c h a như m t nhân v t lãng m n.
V i bút pháp miêu t n i tâm, tác gi kh c h a sinh ng hơn hình nh nhân v t
Mathilde. Nhưng nhìn m t cách bao quát Stendhal t p trung khai thác n i tâm
Mathilde u tranh n i tâm gi a s kiêu hãnh giai c p v i tình yêu. Và chính
nh ng mâu thu n n i tâm thúc y nh ng hành ng trái ngư c nàng. Nh ng
hành ng c a Mathilde có vai trò r t quan tr ng i v i suy nghĩ và hành ng
c a Julien, góp ph n thúc y c t truy n phát tri n.
c bi t là tính cách nhân v t th hi n b c l rõ nh t qua nh ng b c thư, b c thư
g i cho Juliêng, cho h u tư c de La Mole. ó là m t con ngư i tính tình c ng c i,
cương ngh .
Nhưng cu i cùng, bao nhiêu s dày công ch y ch a c a cô và bàde Rênal v n
không làm cho Julien thoát kh i cái ch t. Khi Mathilde dám i di n v i chính
mình, cũng như s n sàng i u v i c xã h i u tranh b o v h nh phúc c a
mình thì cô l i ph i ng ch m v i nh ng th l c en t i trong xã h i ngăn c n,
phá ho i, ngư i con gái này v m ng trên con ư ng i tìm tình yêu chân chính.




C. K T LU N
==ô==
và en là tác ph m hi n th c xu t s c khi tác gi xây d ng tính cách i n hình
Julien Sorrel hình thành và phát tri n trong m t hoàn c nh i n hình là th gi i
xung quanh Juliêng, và hai ngư i ph n có cá tính c áo là bàde Rênal và cô
Mathilde La Mole. Nh ng s ki n chính c a xã h i Pháp th i Trung hưng ư c tác
gi miêu t c th , chân th c. Tính cách c a các nhân v t Julien Sorrel, bà de
Rênal, Mathilde… u ư c xây d ng th t phong phú, sinh ng.
Stendhal ã th hi n úng ch nghĩa Beyle (1) khi xây d ng tính cách nhân v t
Julien Sorrel, ó chính là tinh th n c l p và ý chí kiên cư ng luôn ư c ph n ánh
trong cu c u tranh v i toàn b xã h i. Bi k ch c a Julien chính là bi k ch c a th i
i anh ang s ng, m t con ngư i n i lo n, chi n u vô hy v ng cho ph m cách,
cho quy n s ng có nhân ph m và có tình yêu say m không phân bi t ng c p.
Bi k ch c a anh là bi k ch c a con ngư i kh ng nh cái “tôi” ích th c bu i bình
minh c a m t th i i tư s n. ó là bi k ch c a m t k t v n i lo n c a th k ,
mà Alfred de Musset s nói năm năm sau (1836) trong ti u thuy t t thu t l ng
danh c a ông là L i thú t i c a a con th i i.
Tác gi , suy cho cùng, v n còn nh hư ng c a m h c phong ki n. Ông không
miêu t ngo i hình nhân v t bà de Rênal và cô Mathilde b ng nh ng chi ti t c th ,
mà ch ch m phá vài nét tiêu bi u nh t làm n i b t nhân v t, như nh ng b c ký
h a. Th k XIX ã t n n móng cho s miêu t chi ti t chân th c, cho n th k
XX, ngh thu t miêu t chi ti t m i t n trình iêu luy n, nhân v t hi n lên
ngày càng chân th c, sinh ng.
Các nhân v t gi ng nhau s mâu thu n trong n i tâm. S mâu thu n ó, suy cho
cùng, xu t phát t s thay i lý tư ng th m m c a các nhân v t. Bà de Rênal yêu
thích s , nghiêm ngh , l ch s (ch t quý t c), v i s cao lý trí, ch t trí tu (tư
tư ng ti n b c a phong trào Ánh sáng). Do ó, khi s ng u nhiên t Julien vào
trong cu c s ng bu n t c a ngư i àn bà t nh l này, bà có d p so sánh Julien v i
nh ng con ngư i lý tài hàng ngày mà bà ph i ti p xúc. T ó mà bà yêu anh ta, b i
s cương ngh , thông minh và tâm h n cao quý c a nhân v t này. Còn ti u thư
Mathilde cũng v y, khi t Julien vào s so sánh v i nh ng ngư i trong các phòng
khách quý t c, cô nh n ra Julien s cương tr c, thông minh, anh ta th t khác xa
v i nh ng ngư i mà cô t ng g p. Cô yêu anh n n i dám hi sinh t t c vì anh.
M i nhân v t là m t th gi i riêng, có tính cách c áo và n i tâm c l p, nhưng
có th nói, c ba nhân v t này u là n n nhân c a xã h i dư i th i Trung hưng.
Nh ng ti ng kêu au thương c a c t a vang lên trong gian phòng x án, tr thành
m t h p âm c tho i chung v n i au c a th k , v nh ng ki p s ng th ng kh
c a dám ch ng l i nguyên t c c a th i i h , là ph i “s ng như nh ng ngư i
khác”, theo t p quán c a xã h i ã nh.
V i s k t h p xây d ng ngo i hình, ngôn ng nhân v t, và c bi t, v i bút pháp
c tho i n i tâm, nhà văn ã làm cho nhân v t hi n lên th t s ng ng, h p d n,
góp ph n th hi n thành công n i dung tư tư ng c a tác ph m và en. i u này
cũng ch ng minh m t i u là ngh thu t c tho i không ch là m t phương ti n
bi u t, mà hơn n a còn là m t phương ti n tìm tòi và phân tích tâm lý, giúp nhà
văn th hi n ư c tâm h n con ngư i trong cái b i c nh xã h i ngày càng tr nên
ph c t p và a d ng. M t i m áng chú ý n a là c tho i n i tâm dư i hình th c
nh ng b c thư, ã ư c nhà văn s d ng r t thành công, góp
(1) Stendhal cho r ng, m c ích c a con ngư i là h nh phúc, nhưng ngư i nào c m
th y vui sư ng khi mình h u ích v i a s , ngư i ó g n h nh phúc hơn k v k
“không bao gi c m th y h nh phúc chân chính c a cu c s ng xã h i”. G n li n
v i quan ni m này là ý nghĩ v cái p, ngh l c sôi n i, cư ng ca i s ng
tinh th n, s c m nh c a tình c m n ng nhi t, c tính c a nh ng tâm h n cao
quý, nh y c m.
ph n làm n i b t tính cách c a nhân v t, m t phương th c th hi n nh ng suy nghĩ,
tình c m m t cách khách quan, c th .
Nu c tho i n i tâm là m t phương ti n quan tr ng phân tích tâm lý các nhân
v t là m t ưu i m l n, nhưng khi ông mãi sa à miêu t tâm lý nhân v t, nó tr
thành như c i m c a Stendhal. Vì suy cho cùng, Stendhal là nhà văn ch không
ph i m t nhà tâm lý h c. Ngư i c không tránh kh i m t m i khi ph i theo dõi
su t quá trình nhà văn m x tâm lý nhân v t. Balzac ã kh c ph c ư c như c
i m trên khi ông miêu t hành ng nhân v t k t h p v i miêu t tâm lý và miêu
t sinh ho t, làm cho ngư i c d ti p nh n hơn.
Stendhal là ngư i i di n cu i cùng cho nh ng tư tư ng cách m ng tư s n 1789
th m ư m ch nghĩa duy lý và h c thuy t vô th n c a các tri t gia th k XVIII.
Ngòi bút thiên tài c a ông t ông vào v trí sáng l p ra ti u thuy t hi n th c Pháp.
Song, v i m t lý tư ng th m m m i, ông ã xư ng vi c i sâu vào nh ng tình
c m và tr ng thái tinh th n c a các nhân v t, b sung cho nh ng hình th c c in
v miêu t và t s trong ti u thuy t.
Stendhal ã l i m t t m gương trung thành v th i i ông. Song trư c h t, ó
là b c tranh s ng ng v nh ng am mê nhân lo i ư c th hi n tr c ti p qua s
ph n c a nh ng nhân v t v m ng trong tác ph m, và ư c v nên b i nhà văn
nhân o sâu s c, bi t tôn tr ng và chia s au thương v i nhân v t c a mình. T
tác ph m c a ông toát lên khát v ng chung c a nhân lo i: t t i t do trí tu và
quy n thiêng liêng ư c s ng h nh phúc t n hư ng ni m vui và nh ng rung
ng thánh thi n c a trái tim con ngư i.
Stendhal x ng áng ư c xem là ngư i i tiên phong trong các nhà văn hi n i
bi t khám phá trái tim nhân lo i và b m t th t c a i s ng con ngư i. “Stendhal
i bi u r c r c a thiên tài nư c Pháp” (I.Ehrenbourg- nhà văn Nga).
mãi mãi là


TÀI LI U THAM KH O
1. ng Anh ào, Hoàng Nhân,…. 1997. Văn h c phương Tây. NXB Giáo d c.
2. Anh Thư. 2009. So sánh ngh thu t ti u thuy t hi n th c c a Stendhal và
i
Banzac qua hai tác ph m và en và Lão Goriot, khóa lu n t t nghi p.
h c An Giang.
3. c D c. 1981. Ch nghĩa hi n th c phê phán trong văn h c phương Tây.
NXB Khoa h c xã h i. Hà N i.
4. c Hi u (ch biên). 2004. T i n văn h c (b m i., NXB Th gi i.
5. Hoàng Ng c Hi n. 1997. T p bài gi ng nghiên c u văn h c. NXB Giáo d c.
1. M. B. Khraptrenkô. 1984. Sáng t o ngh thu t, hi n th c, con ngư i. NXB
Khoa h c xã h i. Hà N i.
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản