luận văn tốt nghiệp Đề tài: “Tìm hiểu hình tượng nhân vật “con người dưới đáy” trong một số truyện ngắn hiện thực tiêu biểu của Macxim Gorki”

Chia sẻ: ruavanguom

Văn học Nga mặc dù phát triển chậm (so với văn học châu Á, châu Âu) nhưng sự phát triển đột biến của nó ở thế kỷ XIX đã làm cho mọi người phải kinh ngạc và cảm phục. Văn học Nga thế kỉ XIX không chỉ gây được tiếng vang mạnh mẽ bởi các các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng thế giới như Puskin, Lermontov, Gogol, Gonsarov, Dostoievski, Turgeniev, Niecrasov, Tolstoi, Sekhov…mà nó còn đem đến sự kinh ngạc cho mọi người bởi các nhà phê bình và mỹ học dân chủ...

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: luận văn tốt nghiệp Đề tài: “Tìm hiểu hình tượng nhân vật “con người dưới đáy” trong một số truyện ngắn hiện thực tiêu biểu của Macxim Gorki”

----- -----



ÁN T T NGHI P

tài: “Tìm hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i
dư i áy” trong m t s truy n ng n hi n th c tiêu
bi u c a Macxim Gorki”




GVHD: Ths Phùng Hoài Ng c
NGUY N THUÝ LOAN, L P H3C2
M CL C



Tìm hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” trong m t s
truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a Macxim Gorki
Trang


Ph n m u


1. Lí do ch n tài……………………………………………………1
2. M c ích nghiên c u……………………………………………….2
3 . L ch s v n …………………………………………………………2
4. i tư ng và ph m vi nghiên c u…………………………………..4
5. óng góp c a tài………………………………………………..5
6. Phương pháp nghiên c u……………………………………….….6
7. Dàn ý c a khoá lu n…………… ……….6
PH N N I DUNG


Chương 1: B c tranh văn h c Nga th k XIX và nhà văn Macxim Gorki
1. B c tranh văn h c Nga th k XIX – quá trình
phát tri n t “con ngư i th a” n “con ngư i dư i áy”…………………..8
1.1. Puskin, ngư i kh i xư ng n n văn h c hi n th c Nga
v i hình tư ng nhân v t “con ngư i th a”…………… ……………9
1.2. Liev Tolstoi – ngư i k th a xu t s c ch nghĩa hi n th c c a
Puskin…………………………………………….15
1.3. Anton Sekhov và nhân v t “con ngư i bé nh ”………………25
2. Nhà văn Macxim Gorki………………………………………………………29
2.1. Vài nét v cu c i và sáng tác……………………………………29
2.1.1. Vài nét v cu c i……………………………………………..29
2.1.2. Sáng tác……………………………………………………33
2.2. Gi i thi u truy n ng n c a Macxim Gorki………………….35
2.2.1. Truy n ng n hi n th c………………………………….35
2.2.2. Truy n ng n lãng m n………………………………….42
2.3. Sơ lư c v nh ng hình tư ng nhân v t ch y u
trong truy n ng n c a Macxim Gorki………………………….45
Chương 2: Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy”
1. S sa o , t i l i trong nh ng c nh i cùng kh t i tăm……………..46
2. Nh ng ph m ch t t t p c a nhân v t “con ngư i dư i áy” ………….51
2.1. Lòng khát khao v cu c s ng m i, t t p…………………………51
2.2. C g ng gi nhân ph m c a mình……………………………….53
3. Nh ng th hi n ph m c a ý th c u tranh……………………………….57
3.1. Ý th c t do………………………………………………………….58
3.2. Ý th c ph n kháng………………………………………………….58
4. Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” và s sáng t o
ngh thu t c áo ca nhà văn Macxim
Gorki……………………………………66
4.1. So v i các nhà văn Tây Âu…………………………………..…66
4.1.1. Charles Dickens (1812-1870)…………………………………66
4.1.2. Honore De Balzac……………………………………………..67
4.2. So v i các nhà văn Nga………………………………………….69
Ph n k t lu n




M U


1. 1. Lý do ch n tài


Văn h c Nga m c dù phát tri n ch m (so v i văn h c châu Á, châu Âu) nhưng s
phát tri n t bi n c a nó th k XIX ã làm cho m i ngư i ph i kinh ng c và
c m ph c. Văn h c Nga th k XIX không ch gây ư c ti ng vang m nh m b i
các các nhà văn, nhà thơ n i ti ng th gi i như Puskin, Lermontov, Gogol,
Gonsarov, Dostoievski, Turgeniev, Niecrasov, Tolstoi, Sekhov…mà nó
còn em n s kinh ng c cho m i ngư i b i các nhà phê bình và m h c dân
ch l i l c như Gersen, Bielinski, Sernưsevski, Dobroliubov…
Cu i th k XIX u th k XX n n văn h c Nga d ơng như ã hoàn thành s
m nh l ch s c a nó. Và m t làn gió m i th i vào văn àn Nga mang n m t ti ng
nói m i gây xôn xao dư lu n. ó là hàng lo t sáng tác u tay c a nhà văn tr
Macxim Gorki. Nh ng truy n ng n u tay c a ông có th chia làm hai nhóm:
nhóm truy n ng n hi n th c và nhóm truy n ng n lãng m n. tài này chúng
tôi s i vào tìm hi u nhóm truy n ng n hi n th c, c th ó là nh ng truy n
ng n: Lão Arkhip và bé Lionka, K phá bĩnh, Hai mươi sáu anh chàng và m t
cô gái, Ngư i b n ư ng c a tôi, Tsencasơ, V ch ng Orlôp, Emelian
Pilai… vi t nên nh ng truy n này, Gorki ã l y ngay ch t li u t cu c i mình
và nh ng ngư i b n ng hành trong cu c s ng cùng kh c a mình. Hơn n a, ông
cũng ã k th a m t cách sáng t o nh ng tinh hoa c a văn h c trư c ó. Ngoài ra
ông cũng áp ng nh ng yêu c u c a th i i mà sáng tác nên nh ng truy n ó.
Trong nh ng tác ph m trên, Gorki ã cp n s sa o và t i l i c a nh ng con
ngư i cùng kh , “con ngư i dư i áy”. Nhưng m c ích chính c a ông là i sâu
khám phá s chuy n bi n ý th c c a nh ng con ngư i này trư c c nh nư c Nga
“n a th c n a ng ”. ó là nh ng bi u hi n c a ý th c u tranh cách m ng c a
qu n chúng ang chuy n mình ch n g l i ch tư b n – phong ki n Nga hoàng.
Gorki vi t: “Ư c mơ – vi c ó chưa có nghĩa là s ng. C n nh ng chi n công,
nh ng chi n công! C n nh ng l i vang lên như ti ng chuông náo ng, lay chuy n
y băng lên phía trư c...” [ 3, 514 ]. Ông mu n “ á tung” t t c trái
t t c , thúc
t và ngay c chính mình cho t t c m i v t “xoay như m t cơn gió l c m ng
vui trong i u múa c a nh ng con ngư i yêu nhau say m, nh ng con ngư i ang
yêu cu c s ng này, cu c s ng m u cho m t cu c s ng khác y tươi p, ph n
kh i và ngay th t…”
T nh ng i u nêu trên, chúng tôi c m nh n r ng tìm hi u hình tư ng nhân v t
“con ngư i dư i áy” trong m t s truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a Macxim
Gorki là m t v n r t thú v .
Chúng tôi mu n i sâu khám phá có nh ng hi u bi t úng n v các giá tr c
áo trong nh ng tác ph m c a Gorki. t ó, chúng tôi có cách ánh giá giá tr
c a tác ph m m t cách toàn di n, có cơ s và cũng ánh giá ư c tài năng c a nhà
văn Macxim Gorki. Hy v ng r ng tài này s giúp cho b n c ph n nào ti p c n
nh ng tác ph m hi n th c tiêu bi u c a Macxim Gorki d dàng hơn và tr n v n
hơn.
1. 2. M c ích nghiên c u
tài “tìm hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” trong
Nghiên c u
m t s truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a Macxim Gorki” chúng tôi hư ng
vào nh ng m c tiêu sau:
- Hi u ư c bút pháp ngh thu t mà Gorki s d ng trong vi c xây d ng hình tư ng
nhân v t “con ngư i dư i áy”.
- Khám phá ư c tài năng văn chương c a Gorki trong vi c xây d ng hình tư ng
nhân v t “con ngư i dư i áy” th y ư c nét sáng t o trong văn chương c a
ông.
- Ph c v cho vi c h c t p, nghiên c u văn h c Nga trong nhà trư ng.
3 . L ch s v n
Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” dù chưa có công trình nào i sâu
nghiên c u m t cách y và có h th ng, nhưng do ây là m t phương di n liên
quan n m i y u t n i dung cũng như hình th c c a các tác ph m nên có th t
nh ng nghiên c u trư c ây v các truy n c a Macxim Gorki mà ch n l a nh ng
ki n gi i liên quan tr c ti p ho c gián ti p n vi c nghiên c u tài ã ch n. Sau
ây chúng tôi h th ng l i m t s ý ki n tiêu bi u:
3.1. Nh ng công trình nghiên c u Nga
Ngay t khi ra i, truy n ng n c a Gorki ã làm xôn xao dư lu n. Nh ng tác
ph m c a ông ơc nhi u c gi ón nh n như m t hi n tư ng kì l , m t tính
hi u m i trong b u tr i m m c a văn h c Nga h i y. Năm 1892, t báo Kapkaz
Tiflit ăng truy n Makar Tsudar và sau ó các báo l n lư t ăng
xu t b n
nh ng truy n:Emelian Pilai, Lão Arkhip và bé Lionka, Tsencasơ… n khi hai
t p bút kí và truy n ng n (g m hai mươi tác ph m) c a ông ra m t c gi thì các
nhà phê bình ph i th a nh n ông là m t tài năng c áo. Nh hai t p sách này mà
tên tu i Gorki l ng l y kh p nư c Nga. N u như năm 1897 trên báo chí ch có 10
bài phê bình nói v các tác ph m c a ông thì năm 1899 ã có 45 bài, năm 1900 có
160 bài và năm 1901 con s y lên n g n 300. Tên tu i c a Gorki ã nhanh
chóng vang xa và ư c t ngang hàng v i nh ng tên tu i chói l i c a n n văn h c
hi n th c Nga như: Liev Tolstoi, oxtoiepxki, Sekhov.
Nhà văn n i ti ng lúc b y gi là Kôsôlenkô, ngư i th y văn h c u tiên c a
Gorki, sau khi c nh ng truy n ng n c a Gorki ã nh n xét: “Truy n c a anh l
lùng th nào y! ây là ch nghĩa lãng m n mà ch nghĩa lãng m n thì ã ch t t
lâu r i! Anh là nhà văn hi n th c ch không ph i lãng m n, anh là nhà văn hi n
c truy n Tsencasơ, ông khen ng i: “Anh bi t xây
th c!”. Nhưng r i sau khi
d ng tính cách nhân v t c a anh, nó nói năng hành ng là do chính nó, tôi ã nói
anh là nhà văn hi n th c mà!”. Suy nghĩ thêm m t lát, ông nói ti p: “nhưng ng
th i anh cũng là nhà văn lãng m n“.
Henry Bacbusse, nhà văn l n c a nư c Pháp kh ng nh: “ nh hư ng c a Macxim
Gorki i v i các nhân v t tr , ho sĩ và ngh sĩ chúng ta th t l n lao. Macxim
Gorki là ng n u c vĩ i, ngư i m nh ng con ư ng văn h c m i cho toàn th
i theo” [ 6, 42 ].
gi i và nh ng nhà hành ng văn h c s
Vi c nghiên c u các tác ph m u tay c a Gorki ngày càng ư c nhi u ngư i chú
ý. Các bài vi t ã i n ch th ng nh t và kh ng nh nh ng thành t u c a các tác
ph m này các m t:
+ Ngh thu t xây d ng nhân v t c áo: Ông hư ng n các hình tư ng nhân v t
có nhân cách l n, b n lĩnh l n, giàu tính lãng m n, anh hùng (truy n lãng m n), và
kh c ho sinh ng th gi i nhân v t c a nh ng ngư i phiêu d t, du th du th c,
hành kh t, tr m c p (truy n hi n th c).
+ Phương pháp sáng tác m i m – v a hi n th c v a lãng m n: Gorki, ngư i th t
s óng vai trò khép l i n n văn h c hi n th c Nga th k XIX và m ra m t n n
văn h c Nga m i v i phương pháp sáng tác hi n th c xã h i ch nghĩa.
+ Ngh thu t s d ng ngôn ng : Ngôn ng giàu tính tri t lí dân gian pha l n tính
tri th c. Ngôn ng c a các nhân v t không ch là phương ti n giao ti p t b c l
tính cách mà còn b c l b n ch t xã h i – giai c p c a h . Có th nh n nh r ng:
n Gorki thì qu n chúng nhân dân có ti ng nói th t s c a mình.
Do trình có h n, l i không ư c tr c ti p ti p xúc v i b n g c nên vi c trích d n
tài li u chúng tôi không có i u ki n trích d n y .
3.2. Nh ng công trình nghiên c u Vi t Nam
Vi tNam, tác ph m c a M.Gorki cũng ư c nhi u ngư i quan tâm, i sâu tìm
hi u. Nhi u công trình nghiên c u v truy n (g m truy n ng n và ti u thuy t) c a
Gorki ã hoàn thành. Do không có i u ki n c toàn b t t c các bài nghiên
c u kh ng nh giá tr ngh thu t trong truy n c a M.Gorki, chúng tôi ch xin nêu
m t s công trình c th ó là:
+ L ch s văn h c Nga – H ng Chung, Nguy n H i Hà…,Nxb
GD, 1997
+ L ch s văn h c Nga th k XIX – Nguy n H i Hà, Xuân Hà, Nguy n
Ng c nh, Nxb GD
+ L ch s văn h c Xô vi t – Melich Nubarov (d ch), Nxb GD, 1978
+ L ch s văn h c Xô vi t – Hoàng Ng c Hi n, Nguy n Kim ính, Huy Liên, t p
1,2, Nxb H & THCN, 1982
+ Văn h c Xô vi t nh ng năm g n ây – Hoàng Ng c Hi n (so n), Nxb GD,
1989
+ Giáo trình văn h c Nga – Phùng Hoài Ng c ( i h c An Giang, năm 2003 –
Lưu hành n i b )
ây là nh ng công trình nghiên c u v n n văn h c Nga th k XIX và XX. Trư c
nay, chúng tôi chưa th y công trình nào chuyên i sâu nghiên c u phương di n
hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy”.
V i tinh th n h c t p không ng ng, chúng tôi s k th a ti p thu nh ng ý ki n b
ích t các bài nghiên c u c a nh ng ngư i i trư c i sâu tìm hi u hình tư ng
nhân v t “con ngư i dư i áy” trong m t s truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a
M.Gorki m t cách c th , có h th ng theo m t quan i m m i.
4. i tư ng nghiên c u và ph m vi nghiên c u
4.1. i tư ng nghiên c u chính là hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy”
trong m t s truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a M.Gorki.
4.2. Trong ph m vi nghiên c u c a tài này, chúng tôi không có i u ki n tìm
hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” trong toàn b truy n ng n hi n
th c c a M.Gorki, mà chúng tôi ch i vào tìm hi u hình tư ng nhân v t “con
ngư i dư i áy” trong b y truy n ng n c a M.Gorki, ó là: Lão Arkhip và bé
Lionka, K phá bĩnh,Hai mươi sáu anh chàng và m t cô gái, Ngư i b n
ư ng c a tôi, Tsencasơ,V ch ng Orlôp, Emelian Pilai. ây là nh ng truy n
ng n tiêu bi u, quen thu c Vi tNam và là nh ng truy n th hi n t p trung nh t
phong cách sáng tác c a Gorki.
5. óng góp c a tài
Sáng tác c a Gorki ã ư c nhi u c gi quan tâm, ón nh n, c bi t là nh ng
truy n ng n hi n th c c a ông. S lư ng tài li u nghiên c u v nh ng tác ph m
c a Gorki cũng khá nhi u và ph bi n. Song tài li u nghiên c u v b y truy n ng n
hi n th c Lão Arkhip và bé Lionka, K phá bĩnh, Hai mươi sáu anh chàng và
m t cô gái, Ngư i b n ư ng c a tôi, Tsencasơ, V ch ng Orlôp, Emelian
Pilai, thì r t ít. Do ó, nv i tài ã ch n chúng tôi mong mu n óng góp m t
ti ng nói riêng và b ích trong vi c tìm hi u m t s truy n ng n hi n th c giai
on u c a Gorki.
Qua vi c nghiên c u tài này, chúng tôi có d p hi u thêm s c áo c a văn h c
Nga, th y ư c màu s c riêng c a n n văn h c mà th gi i t ng ph i thán ph c
này. ng th i, chúng tôi còn hi u ư c m i liên h kh ng khít gi a các n n văn
h c c a các nư c trên th gi i, trong ó có m i quan h gi a hai n n văn h c Nga
– Vi t. T ó chúng tôi có i u ki n h c h i ư c nh ng tinh hoa văn hoá tiên ti n
c a nhân lo i, có d p vun p cho mình nh ng tri th c m i, ti n b có nh ng
sáng t o óng góp h u ích cho n n văn h c nư c nhà. Góp ph n n n văn h c
nư c nhà phát tri n a d ng và phong phú hơn.
Cái tên Macxim Gorki r t quen thu c i v i m i ngư i Vi tNam. Nhi u nhà văn
nư c ta cũng ã h c t p ít nhi u ông, m t trong s ó là nhà văn Nguyên H ng.
M c dù nh ng tác ph m c a Gorki r t n i ti ng và ư c d ch ra nhi u th ti ng
trên th gi i, song b y truy n ng n trên c a ông v n còn xa l v i ít nhi u c gi .
Trong ó có h c sinh ph thông. Chúng tôi hi v ng r ng tài này s giúp cho b n
c d dàng làm quen, tìm hi u truy n ng n hi n th c c a M.Gorki. Giúp b n c
th y ư c ngh thu t c áo m i l , tr trung và y l c quan c a nhà văn tr
M.Gorki. T ó giúp con ngư i bi t ư c nh ng cái hay, cái p, cái tinh tuý c a
văn h c Nga và trân tr ng nh ng nét p ó. Th y ư c nh ng khám phá ngh
thu t, nh ng quan i m m h c c a Gorki th t b ích i v i chúng ta trong công
cu c xây d ng m t n n văn hoá có n i dung xã h i ch nghĩa và tính ch t dân t c,
trong cu c u tranh v i k thù trên m t tr n tư tư ng văn hoá. ng th i, nó còn
b i b cho con ngư i tinh th n l c quan cách m ng, l p trư ng vô s n v ng vàng,
bi t kh ng nh mình trong công cu c xây d ng, i m i và phát tri n t nư c
hôm nay.
6. Phương pháp nghiên c u
6.1. Phương pháp h th ng
Nghiên c u tài này, chúng tôi ã ch n b y truy n ng n hi n th c khác nhau
trong tuy n t p truy n ng n c a Gorki. Do ó, vi c nghiên c u ư c thu n l i,
chúng tôi ã ch n phương pháp h th ng. Phương pháp này giúp chúng tôi hi u
bao quát các tác ph m m t cách d dàng th y ư c s g n k t c a chúng, ng
th i cũng th y ư c m i liên h gi a các nhân v t.
6.2. Phương pháp li t kê
Chúng tôi ti n hành li t kê, ghi l i nh ng d n ch ng c n thi t trong các b n d ch và
nhi u tài li u khác có liên quan d n ch ng phù h p v i t ng m c c a khoá
lu n.
6.3 Phương pháp phân tích t ng h p
Chúng tôi ti n hành phân tích các d n ch ng nh m làm n i b t các lu n i m c n
tri n khai. Sau ó thâu tóm, khái quát chúng l i.
6.4 Phương pháp so sánh
Trong quá trình nghiên c u, chúng tôi có so sánh m t s v n ca tài v i các
vn trong m t s tác ph m c a các nhà văn Tây Âu và Nga.
7. Dàn ý c a khoá lu n
tài: Tìm hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” trong m t s truy n
ng n hi n th c tiêu bi u c a M.Gorki.
PH N M U
1. Lý do ch n tài

2. M c ích nghiên c u

3 . L ch s v n

4. i tư ng và ph m vi nghiên c u

5. óng góp c a khóa lu n

6. Phương pháp nghiên c u
7. Dàn ý c a khóa lu n

PH N N I DUNG
Chương 1: B c tranh văn h c Nga th k XIX và nhà văn M.Gorki
1. B c tranh văn h c Nga th k XIX – quá trình phát tri n t “con ngư i th a” n
“con ngư i dư i áy”
1.1. Puskin, ngư i kh i xư ng n n văn h c hi n th c Nga v i hình tư ng nhân v t
“con ngư i th a”
1.2. Liev Tolstoi – ngư i k th a xu t s c ch nghĩa hi n th c c a Puskin
1.3. Anton Sekhov và nhân v t “con ngư i bé nh ”
2. Nhà văn Macxim Gorki
2.1. Vài nét v cu c i và sang tác
2.1.1. Cu c i
2.1.2. Sáng tác
2.2. Truy n ng n c a Macxim Gorki
2.2.1. Truy n ng n hi n th c
2.2.2. Truy n ng n lãng m n
2.3. Sơ lư c v nh ng hình tư ng nhân v t ch y u trong truy n ng n c a Macxim
Gorki
Chương 2: Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy”
1. S sa a, t i l i trong nh ng c nh i cùng kh t i tăm
2. Nh ng th hi n ph m ch t t t p c a nhân v t “con ngư i dư i áy”
2.1. Lòng khát khao v c c s ng m i, t t p
2.2. C g ng gi nhân ph m c a mình
3. Nh ng th hi n c a ý th c u tranh
3.1. Ý th c t do
3.2. Ý th c ph n kháng
4. Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” và s sang t o ngh thu t c áo
c a M.Gorki
4.1. So v i các nhà văn Tây Âu
4.1.1. Charles Dickens
4.1.2. Honore De Balzac
4.2. So v i các nhà văn Nga
PH N K T LU N


PH N N I DUNG
CHƯƠNG 1 B C TRANH VĂN H C NGA TH K XIX
VÀ NHÀ VĂN MACXIM GORKI


1. B C TRANH VĂN H C NGA TH K XIX – QUÁ TRÌNH PHÁT
TRI N T “CON NGƯ I TH A” N “CON NGƯ I DƯ I ÁY”:
Văn h c hi n th c Nga th k XIX là m t trong nh ng n n văn h c phong phú và
tiên ti n c a nhân lo i, là n n văn h c t ư c nh ng thành t u r c r trong l ch
s phát tri n ngh thu t c a th gi i cho t i bây gi . Văn h c hi n th c Nga ra i
trong cu c u tranh lâu dài, gay g t c a nhân dân Nga ch ng l i ch nông nô
chuyên ch tàn b o và ph n ng c a Nga hoàng.
Văn h c hi n th c Nga v i nh ng thành t u l n c bi t sau th k XIX ã khi n
các nhà nghiên c u phuơng Tây ph i g i nó là “m t phép l ”. Macxim Gorki g i
ó là “hi n tư ng kì di u” c a văn h c Châu Âu. Th gi i ng c nhiên trư c v p
và s c m nh vươn lên cu c s ng mau chóng c a n n văn h c này v i s óng góp
c a nhi u thiên tài chói l i. Lênin nh n xét “t m quan tr ng th gi i mà hi n nay
văn h c Nga giành ư c chính là do văn h c Nga mang trong mình nh ng tư
tư ng tiên ti n c a th i i: Tư tư ng dân ch và xã h i ch nghĩa, tinh th n nhân
o cao c và lòng nhi t thành”.
Nhân dân Nga t hào v văn àn l n lao c a mình bao g m các nhà văn, nhà thơ
n i ti ng th gi i như Puskin, Lermontov, Gogol, Gonsarov, Dostoievski,
Turgeniev, Sekhov, Tolstoi,…và các nhà phê bình, m h c dân ch l i l c như
Gersen, Bielinski, Sernưsevski, Dobroliubov…
Văn h c Nga th k này chuy n ti p nhanh chóng t ch nghĩa lãng m n sang ch
nghĩa hi n th c, nó ph n ánh rõ nét và k p th i nh ng bi n ng xã h i và theo k p
xu hư ng tư tu ng chính tr trong nư c.
Trong ph n nghiên c u này chúng tôi ch i m qua 04 tác gia tiêu bi u c a b c
tranh văn h c Nga th k XIX, ó là: Puskin, Liev Tolistoi, Sekhov và Macxim
Gorki.
1.1. PUSKIN, NGƯ I KH I XƯ NG N N VĂN H C HI N TH C
NGA V I HÌNH TƯ NG NHÂN V T “CON NGƯ I TH A”
Puskin là ngư i “kh i u c a m i kh i u”, ngư i “ ã t nh ng n n móng
không gì lay chuy n n i cho t t c nh ng gì sau này s k t c mình trong ngh
thu t Nga” (M. Gorki) [7, 1468 ]. M t trong nh ng óng góp quan tr ng nh t c a
Puskin trong n n văn h c: ông là ngư i m u cho n n văn h c hi n th c Nga và
cũng là ngư i u tiên xây d ng hình tư ng nhân v t “con ngu i th a”.
“Con ngư i th a” là con ngư i không có h i cũng không có ích cho xã h i, vô
thư ng vô ph t. Con ngư i này xét v ph m ch t a v thì không ph i quý t c sa
a cũng không thu c quý t c ưu tú, ti n b mà là ngu i ang vươn lên thoát kh i
s sa a và có kh năng tr thành ngu i ưu tú, ti n b cách m ng.
TI U THUY T “EVGENI ONEGIN”
Ti u thuy t thơ này là m t trong nh ng ki t tác b c nh t c a văn h c Nga và th
gi i, kh i công t năm 1823, hoàn thành năm 1831. V i tác ph m này, Puskin ã
m ra con ư ng m i cho n n văn h c Nga: ch nghĩa hi n th c Nga v i phương
pháp sáng tác hi n th c, i sâu vào th c t i, l y cu c s ng và th i i làm i
tư ng khám phá, sáng t o. ây là ki u m u u tiên vư t qua ch nghĩa c i n,
ch nghĩa tình c m và ch nghĩa lãng m n nu c Nga. V i ti u thuy t thơ này, l n
u tiên trong văn h c Nga xu t hi n hình tư ng nhân v t “con ngư i th a”.
Puskin là cái m c k t thúc dòng văn h c lãng m n Nga và là ngư i m u cho
dòng văn h c hi n th c Nga.
Evgheni Onegin là m t thanh niên quý t c, tr tu i, thông minh, s c s o có h c
th c, m t ki u m u c a xã h i thư ng lưu. Nhưng chàng l i là m t ngu i y mâu
thu n. Nh ng mâu thu n này làm cho hình nh chàng tr nên sinh ng xa l v i
ch nghĩa c i n trư c kia v n ng tr trong các ti u thuy t Nga. Evgheni Onegin
không ph i là nhân v t tích c c cũng không ph i là nhân v t ph n di n. Ngay c
b n thân tác gi cũng khó xác nh thái i v i anh ta. M t m t Puskin phê
phán nh ng thi u sót c a anh ta, m t khác tác gi cũng ưa thích nh ng nét tính
cách c bi t c a anh.
Nét cơ b n mâu thu n trong tính cách c a Onegin là do a v xã h i và n n giáo
d c mà anh nh n ư c qui nh. Anh là ngư i thu c giai c p quý t c v i y
nh ng ph m ch t, l i s ng o c c a giai c p này. Anh l i ư c hư ng m t gia
tài to l n c a chú và cha. Vì th anh không c n làm vi c ki m s ng.
Peterburg, anh s ng m t cu c i tr ng r ng, vô công r i ngh . Anh ã tiêu phí
nhi u năm tháng trong cu c s ng sa hoa, phù phi m nên anh luôn c m th y bu n
chán không lúc nào nguôi. Khi v nông thôn, anh th qu n lí tr i p, thay i ch
t p d ch b ng a tô nh nhưng vi c làm ó không lâu, vì m c ích làm c a anh
ch là cho h t bu n chán mà thôi. Vì v y anh v n c m th y không h t chán n n.
a v xã h i ã th , còn n n giáo d c mà anh ti p thu là m t n n giáo d c què
qu t. M anh m t s m. Cha anh ch ng chú ý gì n vi c giáo d c anh mà giao anh
cho nh ng gia sư ngo i qu c d t nát d y d . Do s ng trong nh ng i u ki n trên,
Onegin tr thành m t con ngư i ích k , ch bi t n b n thân, không b n tâm n
ngư i khác. Nhi u khi anh còn vô trách nhi m và gây au kh ngay c iv i
nh ng ngư i thân như Lenski, Tachyana và anh càng không quan tâm n ngư i
dân.
Onegin sinh trư ng trong m t gia ình quí t c, “th gi i c a thói nô l khúm núm
và thói hám danh ti ti n”. Cái th gi i y làm cho anh bu n chán, hoài nghi, l nh
lùng và ích k . Nhưng anh không ph i là k ích k t mãn mà là k “ích k bình
thư ng”. Th t v y, trong tâm h n anh v n có nh ng m m móng t t p.
Onegin không b ng lòng v i chung quanh và không b ng lòng v i chính mình,
không th a mãn “v i cu c s ng này anh l nh nh t d ng dưng”. Anh không làm
quan theo u i danh v ng như các quí t c khác. Anh cũng không yên tâm thanh
th n hư ng nh ng quy n l i c a giai c p quí t c dành cho mình. Anh không t n
tâm t n l c ph c v nhà nư c c a giai c p ó. Nhưng anh l i không có can mt
b cái xã h i y. Anh có th i âu và làm gì anh chưa bi t và cũng không mu n
bi t, kh c ph c căn b nh lư i nhác ư? Làm vi c nghiêm túc ư? C ng hi n i mình
cho s nghi p cao c ư? T t c nh ng cái ó còn quá xa l i v i anh.
Nhưng lúc nào anh cũng c m th y au bu n và chán n n. Tâm tr ng ó làm cho
anh ng cao hơn b n quí t c a ch nông thôn và gi i quí t c thư ng lưu
kinh ô Nga. anh luôn có s vươn lên thoát kh i con ngư i sa a, nhưng anh
l i chưa v i t i t m cao c a nh ng ngư i ti n chi n, nh ng ngư i Tháng Ch p.
Chính nh ng ngư i anh hùng này ã hi n dâng c cu c i mình cho s nghi p
gi i phóng nhân dân. Onegin chưa giác ng ư c như h . Anh không làm cách
m ng, không dám vư t qua tính ích k c a giai c p mình th y ư c n i kh c a
nhân dân dư i s áp b c b c l t n ng n c a a ch quí t c. Anh không dám i
theo nh ng ngư i Tháng Ch p u tranh ch ng l i Nga hoàng, xóa b ch
nông nô chuyên ch . N i bu n chán c a anh là “n i bu n chán c a ngư i Nga”. ó
là n i bu n v s nghi p cách m ng, gi i phóng t nư c. Nhưng anh chưa ph i là
con ngư i ưu tú ti n b c a th i i.
Ki u ngư i như Onegin vào th i kì phong trào cách m ng m i b t u thì còn
ôi nét tích c c. Nhưng vào th i kì cách m ng ã thành cao trào thì anh hoàn
toàn là m t con ngư i th a th i, th m chí còn có l i cho giai c p th ng tr hơn là
cho nhân dân.
Tính cách c a Onegin có s bi n i. T vi c vô tình gi t ch t Lenski n vi c i
du l ch dài ngày, hi u rõ cu c s ng n ng n kh au c a nhân dân Nga, ã khi n
Onegin nghiêm túc hơn, có ngh l c hơn, và có kh năng xúc c m m nh hơn. Cu i
cùng là vi c Tachyana khư c t anh và anh hi u rõ lòng nàng. Tác ph m khép l i
ó. Li u chàng có ngh l c và ni m tin i tìm ý nghĩa cu c s ng trong phong
trào u tranh Tháng ch p hay không? Onegin bu c ph i suy nghĩ. Anh không th
bàng quan và ích k mãi như th . R t có th anh s thay i nh n th c và i theo
con ư ng c a nh ng thanh niên tiên ti n. Nhưng ó ch là nh ng phán oán
tương lai, còn th c t i trong tác ph m thì anh chưa ph i là nhà Tháng ch p. S c l c
c a b n ch t phong phú c a anh v n không có ch s d ng. Tóm l i Onegin là
“con ngư i th a”, là i n hình c a m t l p thanh niên th i b y gi – nh ng k
s ng nh vào s c lao ng c a nông dân, thông minh, có lòng thương ngư i và
không ư c giáo d c y . Onegin là con ngư i không có lí tư ng, là s n ph m
c a xã h i Nga nh ng năm 20 và c n a u th k XIX.
Ti u thuy t Evgheni Onegin ư c Biêlinski xem là “b bách khoa toàn thư c a
cu c s ng Nga”. Vì ây là tác ph m u tiên ph n ánh cu c s ng “ úng như nó t n
t i”, chân th c, a d ng có tính ch t “bách khoa”. Cu c s ng t nh và quê v i
nh ng vũ h i, y n ti c, cư i h i, ma chay…và nhi u m t phong phú trong i s ng
v t ch t và tinh th n c a nư c Nga nh ng năm 1819 – 1825, th i i m quan tr ng
sau chi n tranh v qu c và trư c cu c kh i nghĩa Tháng Ch p.
Trong tác ph m, Puskin ã phê phán s t m thư ng ti ti n c a quí t c Nga. Và ông
nêu lên tình tr ng mâu thu n, kh ng ho ng c a giai c p này khi nh ng a con
cưng c a nó như Onegin l i bu n chán. Ông phê phán cu c s ng v i nh ng l thói
quen thu c và mu n thay i nó khi nh ng k t m thư ng l i s ng h nh phúc còn
nh ng ngư i như Onegin, Tachyana thì l i au kh . Hơn n a trong tác ph m,
Puskin ã sáng t o ư c nh ng tính cách i n hình trong hoàn c nh i n hình.
i u ki n s ng, a v xã h i, môi trư ng giáo d c khác nhau s hình thành nh ng
tính cách khác nhau như Onegin, Tachyana, Lenski.
V i ti u thuy t Evgheni Onegin, Puskin ã xây d ng thành công hình tư ng nhân
v t “con ngư i th a” u tiên, con ngư i tr tu i, có năng l c mà l i b t c, vô
d ng gi a cu c i. Và hình tư ng này l i ư c ông ti p t c kh c h a trong cu n
ti u thuy t l ch s “Ngư i con gái viên i úy”.
TI U THUY T “NGƯ I CON GÁI VIÊN I ÚY”
Puskin ã d a vào s ki n l ch s : cu c kh i nghĩa nông dân cu i th k XVIII
(1773 – 1775) và lãnh t Pugatsov ã t ng làm rung chuy n nư c Nga xây d ng
nên tác ph m dài 14 chương này. Thông qua tác ph m, Puskin mu n “h i” quá kh
tìm “l i gi i áp” cho hi n t i và tương lai.
Grinhop là ngư i k chuy n ng th i là nhân v t chính c a tác ph m. ây là m t
thi u niên quí t c “chân chính” ư c giáo d c trong môi trư ng quí t c. Vi c hình
thành cá tính c a anh ta do nh hư ng c a a v xã h i và nh ng n n giáo d c
khác nhau. Gi ng như Onegin, Grinhop cũng ư c các gia sư ngư i Pháp d t nát
d y d . Anh là m t ngư i nh d , vô tư, mơ ư c cu c s ng vui tươi c a sĩ quan c n
v nơi kinh thành. Grinhop có i u ki n th c hi n ư c mơ c a mình, vì b
anh là m t trung tá v hưu, m t a ch có uy quy n, tr ng danh d và nguyên
t c. Nhưng ông l i quan ni m r ng “con ngư i ph i ư c th thách nơi chi n
trư ng”, ông khuyên con trai nên hi u nh ng v n danh d theo quan i m c a
quí t c. Ông cho r ng ph c v trong quân i là nghĩa v cao c c a quí t c ch
không ph i là m t vi c mưu c u danh v ng. Do ó, ông ã ưa Grinhop n ph c
v biên gi i xa xôi ch không g i anh n kinh ô. B c a Grinhop óng vai trò
quan tr ng trong vi c hình thành cá tính c a anh. Grinhop ã ti p thu c m t t t và
m t x u c a cha. Nh ng ngày s ng hòa bình n Belogor, anh th c hi n úng l i
d n c a cha : “không h i thêm công vi c cũng ng t ch i nhi m v ”.
Ngoài nh ng nh hư ng x u, Grinhop còn ch u nh ng nh hư ng khác t t hơn.
Nh ng nh hư ng t t này d n d n ư c tôi luy n và c ng c trong “trư ng i
kh c nghi t”. Và tính cách c a anh ngày càng phát tri n qua nh ng bi n c d d i,
kinh hoàng trong i anh. B t u t bài h c v lòng i lính v i chàng Durin
ph Orenbua. ây Grinhop ăn chơi sa a, ánh b c thua g n h t ti n. R i n
vi c i ra biên gi i, ây là s s p t c a ngư i cha ch anh không h t nguy n gì
c . Vi c i này không ph i là lí tư ng c a anh. Anh xem nó như là chuy n du l ch,
i cho bi t ó bi t ây. Và su t th i gian n Belogor anh ch bi t yêu ương và
say m v i tình yêu c a Masa thôi. Cũng vì tình yêu mà anh ã quy t uv i
Svarbin.
Tính cách c a Grinhop phát tri n toàn di n khi quân kh i nghĩa n chi m n và
anh ti p xúc v i Pugatsov. Quan h gi a anh và Pugatsov b t u t cu c g p g
trong cơn bão tuy t, ngư i Côdăc này ã c u anh và b ng t m lòng thương ngư i
anh ã t ng chi c áo da th cho ngư i này. Lúc ch m trán v i quân kh i nghĩa, anh
t ra dũng c m, trung thành v i l i th có tính ch t quí t c c a mình. Trong m i
hoàn c nh anh v n là ngư i tr ng danh d , dũng c m, có tình yêu sâu s c, chân
th t, và anh v n là a con c a giai c p quí t c v i nh ng nh ki n c a nó.
Tuy nhiên nguyên t c tr ng danh d th i tr c a anh th c t ã b phá b m c dù
anh v n gi nguyên quan ni m là ch ng Pugatsov n cùng. Khi s p b treo c , anh
nh toan hô nh ng l i như i úy Ivancozomic. Nhưng lúc Pugatsov tha ch t cho
anh và b o anh hôn tay h n thì anh t ch i và nói r ng: “tôi ã tuyên th v i Nga
hoàng”. Xét kĩ ra thì ây là th i th vì danh d cá nhân ch không ph i là m t s
trung thành tuy t i, s n sàng ch t b o v Nga hoàng. L i nói này th hi n anh
là m t con ngư i có tinh th n chi n u kém và lòng trung thành i v i Nga
hoàng r t y u. Vi c anh xin em binh i chi m n cũng không ph i là vi c ph c
thù l p chi n công mà th c ch t ó là b o v tình yêu c a anh v i Masa.
Grinhop cũng nh n th y r ng Pugatsov và nh ng ngư i theo ông ta không ph i ch
có nh ng nét k cư p mà còn có cái gì ó nghiêm túc hơn, khác hơn và có trách
nhi m hơn. Anh nh n th y ư c Pugatsov là m t con ngư i hào hi p, m t lãnh t
ư c ông dân chúng ng h , m t con ngư i có cách cư x công minh “ ã nói gi t
là gi t, nói tha là tha”, m t con ngư i có tinh th n tr ng nghĩa và bênh v c k y u
u i dù ó là Masa, con gái k thù. Hơn n a, chính Pugatsov cũng là ngư i ã c u
m ng anh nhi u l n.
Th i gian ti p xúc v i gi i sĩ quan quí t c n Belogor, Grinhop nh n ra r ng
b n chúng toàn là nh ng tên sa a, m t i quân kém s c chi n u, thi u t
ch c, kĩ lu t và ch huy.
Pugatsov ã có nh hư ng m nh m n s thay i tính cách c a Grinhop. Anh
g n như ngày càng nh n th c ư c con ư ng cách m ng. T quan i m lúc u là
ch ng Pugatsov n cùng, không ch u theo Pugatsov nhưng n lúc Putgatsov b
treo c thì tính cách c a anh ã thay i hoàn toàn. Anh ã tìm n nơi t hình
Pugatsov và anh k “Pugatsov nh n ra tôi và g t u chào t m bi t”. Nhưng ta xét
kĩ ra, Pugatsov là ân nhân ã c u m ng c a anh, hơn n a ông ang trên giá treo
c trong khi anh thì ang ng chen trong ám ông thì làm sao mà Pugatsov l i
d dàng nh n ra anh và v y tay chào. Ngư i v y tay chào ó ta có th oán ra
chính là anh, m t k mang ơn ph i ch ng tìm n chào vĩnh bi t v ân nhân c a
mình. Lúc này, tính cách c a anh ã phát tri n hơn, anh ã có c m tình v i
Pugatsov, cũng t c là bư c u có c m tình v i cách m ng.
Cơn bão tuy t m t mù là hình nh tư ng trưng cho ư ng i c a anh. Anh ã m t
phương hư ng trong cơn bão tuy t cũng chính là m t phương hư ng trong cu c
i c a mình. Và Pugatsov là ngư i ã d n anh ra kh i nơi mù m t ó. Ngư i ân
nhân c u anh thoát kh i nơi ó cũng là ngư i c u anh ra kh i nh ng l m l c, ng
nh n. Ngư i d n ư ng cho anh trong cơn bão tuy t cũng là “ngư i d n ư ng”
cho tinh th n c a anh.
M c dù tính cách c a anh có s phát tri n, ý th c cách m ng ang l p lóe và anh
ã có c m tình v i ngư i Tháng Ch p – Pugatsov – nhưng trong tác ph m anh v n
là “con ngư i th a”, là hình m u ki u Onegin. Anh không trung thành v i Nga
hoàng cũng không theo quân kh i nghĩa. Trong th i i b y gi anh v n là k vô
d ng, không có ích cho cách m ng cũng không có h i gì cho nhân dân. Quá trình
nh n th c c a anh ã có s thay i. Và sau này khi tác ph m khép l i, có th b ng
con ư ng nào ó anh s thoát kh i “con ngư i th a” và tr thành ngư i tri th c
cách m ng. So v i Evgheni Onegin thì Grinhop ã có m t bư c ti n c th hơn.
Ti u thuy t Ngư i con gái viên i úy ư c xem là “b bách khoa toàn thư c a
cu c s ng Nga” th hai sau ti u thuy t Evgheni Onegin. Puskin ã cp nv n
nóng b ng c a xã h i Nga giai o n này – v n nông dân kh i nghĩa. Thành
t u r c r này có ư c là do Puskin ã t ng k t ư c nh ng suy nghĩ, tìm tòi trong
nhi u năm qua nh ng tác ph m vi t v tài l ch s . L n u tiên trong l ch s văn
h c Nga, ngòi bút c a nhà văn hi n th c Puskin l i miêu t sinh ng c th cu c
kh i nghĩa nông dân hùng vĩ n như v y: ông o các dân t c và các t ng l p
tham gia, thanh th l n và a bàn r ng kh p nư c Nga. Ông ã c t nghĩa sâu
nguyên nhân “t c nư c v b ” c a qu n chúng. Ông miêu t cu c kh i nghĩa như
là bài h c kinh nghi m cho l n sau.
V i hình tư ng nhân v t “con ngư i th a” xu t hi n u tiên trong văn h c Nga
u th k XIX, Puskin ã có nh ng óng góp r t l n cho n n văn h c hi n th c
c a nư c Nga nói riêng và th gi i nói chung. Ông ã hoàn thành tuy t di u công
vi c “kh i u c a m i kh i u”. Ông ã ưa văn h c Nga phát tri n m t trình
cao. Hình tư ng nhân v t “con ngư i th a” c a ông ư c văn h c th gi i công
nh n là không thua kém nhân v t “v m ng” c a Honore De Balzac,
Stendhale…trong văn h c Pháp. Puskin x ng áng v i v trí n i b t trong văn h c
Nga và th gi i. Ông ã t n n móng v ng ch c, chu n b cho s phát tri n r c r
sau này c a các nhà văn như Liev Tolstoi, Sekhov, Macxim Gorki…
1.2. LIEV TOLSTOI – NGƯ I K TH A XU T S C CH NGHĨA HI N
TH C C A PUSKIN
Puskin là ngư i ã có công t n n móng xây d ng n n văn h c hi n th c Nga th
k XIX. Và khi “m t tr i thi ca Nga ã l n” thì các giai o n sau, nhi u nhà văn
nhà thơ ã ưa n n văn h c hi n th c Nga vươn n th i kì toàn th ng mà nh cao
là Liev Tolstoi.
Liev Tolstoi (1828 – 1910) là m t trong nh ng i bi u l n nh t và xu t s c nh t
c a văn h c Nga và th gi i. G n 60 năm ho t ng ngh thu t không m t m i,
ông ã l i m t di s n văn h c s và quí báu, áng chú ý nh t là b ba ti u
thuy t l n: Chi n tranh và hòa bình, Anna Karenina và Ph c sinh. Trong ba b
ti u thuy t này, Liev Tolstoi ã có s k th a sáng t o các nhà văn l p trư c c
bi t là Puskin v i hình m u nhân v t “con ngư i th a”. Nhưng nhân v t “con
ngư i th a” c a Tolstoi r t sinh ng và a d ng, nó mang dáng d p r t riêng c a
nhà văn. ây là s k th a m t cách tài tình và sáng t o c a Tolstoi. Ông l i ti p
t c xây d ng nhân v t ti p bư c cu c hành trình l ch s c a nhân v t “con
ngư i th a” mà Puskin ã kh i u thành công. Và Liev Tolstoi ã ưa nhân v t
c a mình n i m th ng l i c a ch ng ư ng l ch s th nh t – cách m ng Tháng
Ch p.
TI U THUY T “CHI N TRANH VÀ HÒA BÌNH”
Ti u thuy t Chi n tranh và hòa bình ư c L.Toltoi vi t t năm 1863 – 1869.
Cu n ti u thuy t ã làm tên tu i c a L.Toltoi r ng r kh p nư c Nga và th gi i.
M i ngư i g i ông là “con sư t c a văn h c Nga”. Cu n ti u thuy t là m t b c
tranh hi n th c v t nhi u m t cu c s ng c a nư c Nga nh ng năm u th k
XIX, c bi t là s c m nh c a qu n chúng nhân dân trong cu c chi n năm 1812.
Tác ph m còn là m t cu n s thi biên niên ghi l i cu c i c a nhi u ngư i quí t c
ti n b , bu i thi u th i c a m t s ngư i Tháng Ch p tương lai, và ghi l i s phát
sinh và phát tri n tư tư ng cách m ng c a h do phong trào yêu nư c năm 1812
thúc y.
L.Toltoi c bi t chú ý miêu t l p thanh niên quí t c, nh ng ngư i ưu tú c a th i
i trên ư ng i tìm chân lí cu c s ng. Hai nhân v t chính trong tác ph m là Pier
và Andrey. C hai ngư i u có nhi u i m chung. H i u khinh ghét xã h i
thư ng lưu, b t bình v i th c t i x u xa chung quanh. H cũng không b ng lòng
v i b n thân mà luôn luôn băn khoăn i tìm l s ng chân chính, i tìm s m ng
th t s c a con ngư i. Trong con ngư i h luôn di n ra s u tranh gi ng co
quy t li t gi a h tư tư ng quí t c và lí tư ng tiên ti n c a th i i. H ch u nh
hư ng khá sâu s c c a nhi u nhà khai sáng Pháp. Nhưng h ch th t s hi u ư c
chân lí c a cu c s ng khi ti p xúc v i nhân dân. H ngày càng nh n th c ư c vai
trò c a nh ng con ngư i bình thư ng, nh ng ngư i lính, nh ng ngư i nông dân
Nga.
Bá tư c tr Pier Bezukhov i du h c nư c ngoài v . Anh là ngư i nh y c m
chân th c. Anh ôm p lí tư ng v bình ng, t do xã h i. Cu c i anh trãi qua
nhi u vi c như chia gia tài, cư i Elen và sau m t th i gian ti p xúc v i gia ình
Kuraghin, “m t nòi gi ng ê ti n và vô lương tâm” i n âu là “gieo r c tr y l c
và c ác” n ó. Sau khi k t thúc cu c u súng v i ôlôkhôp, Pier nh n ra r ng
ó là m t hành ng “th t ngu xu n…ngu xu n”. Tr i qua nh ng s vi c trên, Pier
ã th y ư c b n ch t ê ti n và hèn h c a b n quí t c và anh kiên quy t thoát
kh i cu c hôn nhân gi d i v i Elen. ây cũng là quy t nh o n tuy t v i cái xã
h i quí t c i tr y, ích k và gi d i.
Pier luôn băn khoăn i tìm l s ng chân chính. Lúc u anh còn xa r i nhân dân,
m c dù anh có lo c i thi n i s ng cho h nhưng vi c ó còn h i h t. Anh chưa
hi u h t n i kh c c c a nhân dân. Anh cũng t ng m mình vào h i Tam i m vì
tư ng ó là nơi truy n bá lí tư ng c a mình. Nhưng anh cũng ã nh n th y ư c
b n ch t c a b n khoác áo tôn giáo che y nh ng mánh khóe t m thư ng. Và
anh quy t tâm o n tuy t v i h i Tam i m. Anh l i rơi vào nh ng suy tư ng n ng
n và chán chư ng.
Cu c chi n tranh ái qu c năm 1812 ã th c t nh Pier và hé m l s ng chân chính
mà anh luôn băn khoăn i tìm. Anh ã t n m t th y ư c tinh th n chi n u anh
dũng và gan d c a ngư i lính Nga Bôrôdinô. Anh ã phát hi n ra v pc a
nhân dân trong cu c chi n. Anh khâm ph c h , nh ng con ngư i bình thư ng mà
trư c ây anh t ng r i xa. Anh ao ư c ư c em h t s c mình xâm nh p vào i
s ng c a h và anh mu n th m nhu n nh ng cái gì ã làm cho h tr thành nh ng
con ngư i như th . Anh ã t ng l m tư ng Napoleon là vĩ nhân. Nhưng trong cu c
chi n này anh ã hi u ra m i chuy n. Anh ã hi u ư c cách m ng và th m chí
“vươn cao hơn cách m ng”. Anh ã gan d d t dao i gi t Napoleon. Nh ng ngày
b giam, ti p xúc v i Platon Carataev anh ã th y ư c h nh phúc không trong
nh ng suy tư ng mông lung xa th c t mà ngay trong s th a mãn nh ng nhu
c u sơ ng h ng ngày, trong vi c t do l a ch n công vi c. Th c ti n năm 1812
ã giúp anh thay i cách s ng. Anh không còn nh ng tư tư ng tiêu c c, suy nghĩ
miên man v m t ng thư ng có m t kh p nơi gi ng như Carataev mà anh
c m th y yêu m n t nư c c a nh ng ngư i dân bình thư ng. Nơi nào Vinlacxki
(m t trong nh ng ngư i c m u h i Tam i m) ch th y có s ch t l ng thì Pier
l i th y có m t sinh l c phi thư ng, cái sinh l c ã ư c duy trì trên m nh t y
tuy t ph . Khi g p l i Natasa, anh nói s n sàng s ng l i cu c s ng ã qua trong
nh ng ngày kháng chi n. Anh yêu cu c s ng ó và c m th y còn s ng là còn h nh
phúc. Cu c tình mu n màng c a anh và Natasa cũng là m t t t y u trong cu c i
i c a anh.
Pier ti p t c tìm tòi con ư ng ch ng s áp b c c a Nga hoàng sau khi cu c chi n
năm 1812 k t thúc. Năm 1820 anh là thành viên c a h i kín. Qua l i c a Nicolai
nói v i anh “n u anh ch ng l i Nga hoàng thì tôi là ngư i u tiên gi t anh”, ta có
th oán ra r ng Pier ang chu n b cho m t cu c kh i nghĩa. Và ngày 14 Tháng
Ch p năm 1825 i n ra cu c kh i nghĩa l t Alexandre I t i Peterburg ch c
ch n có anh tham gia. M c dù cu c kh i nghĩa ã th t b i vì chưa ư c s ng h
c a nhân dân nhưng Pier ã hoàn toàn thoát kh i “con ngư i th a”, anh ã v i t i
t m cao c a nh ng c a ngư i Tháng Ch p.
Andrey Bonconski già d n hơn Pier. Andrey ã s m nh n th y b n ch t x u xa
c a xã h i thư ng lưu. Chàng tâm s v i Pier “nh ng phòng khách, nh ng chuy n
kháo v t, nh ng bu i khiêu vũ, thói hư vinh, cu c s ng r ng tu ch, ó là cái vòng
l n qu n mà tôi không tài nào thoát ra ư c”. Chàng cũng t ng t nhi u hi v ng
vào vi c c i t o pháp quy n, sùng bái Napoleon. Và khi lao vào cu c chi n không
m c ích chi n trư ng Au-xtec-lit nư c Áo thì gi c m ng Tu-lông c a chàng tan
v vì chàng nh n th y r ng Napoleon ch là m t tên tàn b o, ê hèn và “nh bé”.
Vi c g p l i Pier và Natasa ã giúp Andrey th c t nh tình yêu cu c s ng sau m t
th i gian kh ng ho ng tinh th n b i cái ch t c a v và s tan v c a “gi c m ng
Tu-lông”. Lòng chàng như cây s i c n c i ã âm ch i n y l c, dù hơi mu n.
Andrey là m t con ngư i y mâu thu n. ó là s gi ng xé gi a h tư tư ng quí
t c h p hòi ích k và nh ng lí tư ng v tha i v i nông nô. Cu c chi n năm 1812
n ra ã giúp anh tìm ư c l s ng chân chính th t s . Lí tư ng c a anh bây gi là
x thân vì t qu c, vì nhân dân Nga. B t ch p m i gian kh hi sinh, Andrey chi n
u dũng c m và tr thành b n c a Kutuzov – v tư ng ch huy cu c chi n uc a
nư c Nga. Cũng như Kutuzov và m i ngư i lính Nga, Andrey luôn tin tư ng vào
s th ng l i c a quân Nga.
Trư c lúc t thương, Andrey sa vào tư tư ng th n bí, c i lương “hãy thương yêu
ng lo i, thương yêu nh ng k thù c a mình”. N u như i theo tư tư ng y màu
s c tôn giáo và ph n ng này thì anh v n là “con ngư i th a”. Nhưng d a vào l i
c a con trai anh và con ư ng mà Pier ã i thì ta có th th y ư c anh s i theo
con ư ng khác. Andrey s v n i ti p con ư ng cách m ng. V i ph m ch t, tư
cách a v c a Andrey cho phép ta có th suy oán r ng: n u anh không ch t anh
s là ngư i chi n th ng dũng c m, ư c thăng ch c tư ng lãnh và d n d n s thay
th Kutuzov, anh s th c hi n ư c gi c m ng c a mình và s tr thành m t chính
khách nư c Nga. B n anh, Pier v n tin r ng: N u Andrey còn s ng, anh y s i
úng con ư ng danh d – chi n u ch ng cư ng quy n, áp b c Nga.
Cu c chi n năm 1812 ã giúp cho Andrey và Pier vươn lên thoát kh i “con ngư i
th a”, l y l i ni m tin, xác nh úng n con ư ng m i c a mình và tìm ư c l
s ng chân chính trong i s ng nhân dân. Trư c ó Grinhop có c g ng vươn lên
thoát kh i s sa a, c g ng b o v tình yêu và có c m tình v i Pugatsov
nhưng anh ta chưa xác nh ư c rõ ràng con ư ng chân chính cách m ng, anh ta
chưa th t s hành ng và chưa ph i là ngư i Tháng Ch p. Còn Andrey và Pier ã
ti n xa hơn. H ã th c s hành ng và tìm ư c ch ng x ng áng trong lòng
dân t c. Ph i chăng chính Onegin và Grinhop ã trư ng thành v m t tư tư ng và
tr thành Andrey và Pier? Ph i chăng ó là s k th a r t tài tình và sáng t o c a
L.Toltoi?
Tác ph m vĩ i này ư c c th gi i ánh giá như m t nh cao hàng u chưa
t ng có lúc b y gi . nh hư ng c a nó tràn kh p th gi i văn h c v tư tư ng, v
ngh thu t và v tư duy. M c dù trong tác ph mTolstoi có b c l nh ng tư tư ng
mâu thu n gi a b o l c và tình thương, nhưng ó ch là ph n nh so v i nh ng
óng góp c a ông.
TI U THUYÊT “ANNA KARENINA”
Sau tài chi n tranh, L.Tolstoi i vào nh ng t n bi k ch c a xã h i. Cu n ti u
thuy t Anna Karenina ư c ông vi t t năm 1873 – 1877. Tác ph m ánh us
phát tri n tư tư ng và sáng tác c a ông. Thông qua nh ng câu chuy n riêng tư
trong tác ph m, Tolstoi mu n cp n nh ng v n l n lao trong xã h i. Cu n
ti u thuy t ã miêu t khá y c th i i mà trong ó “ t t c ãb o l n và
ch m i ang ư c s p x p” (l i c a Levin – m t nhân v t trong tác ph m). Theo
Lênin thì “cái ã b o l n là ch nông nô chuyên ch , th i nát và cái ang
ư c s p x p chính là ch nghĩa tư b n ang n y sinh” [1, 291].
Anna Karenina là nhân v t bi k ch “n i lo n”. ó là ngư i àn bà giàu s c s ng,
thông minh, tính cách thành th c và ghét m i s gi d i. Bi k ch c a nàng b t u
t khi nàng l y Karenin – m t ngư i hơn nàng 20 tu i, k ch quan tâm duy nh t
vi c thăng quan ti n ch c và hơn n a h n là ngư i mà nàng không yêu. Nàng xem
vi c l y ch ng c a mình là “m t sai l m ghê g m” [ 3, 407 ]. Hơn 8 năm l y nhau
nhưng Karenin ch xem nàng như m t th công c ngo i giao. Vì th Anna luôn
khao khát m t tình yêu chân chính. Hai ti ng yêu ương i v i nàng có m t ý
nghĩa t bi t. Ngay t bu i u g p Vronski nàng ã nói “tình yêu…tôi không ưa
ch ó chính b i nó ch a ch t quá nhi u ý nghĩa i v i tôi”.
S ng bên c nh ngư i ch ng không yêu, Anna em h t tình yêu vào a con trai và
khi g p Vronski thì tình c m y cũng không thua gì. Nàng nói v i ônly “em yêu
hai ngư i như nhau mà c hai em u yêu hơn chính b n thân mình”. Nhưng cái xã
h i en t i v i nh ng pháp lu t, tôn giáo và nh ki n ích k ã không cho nàng
ư c ch n c hai. Nàng ph i ch u s gi ng xé gi a tình yêu và tình m u t .
Nàng yêu Vronski, m t thanh niên i n hình c a xã h i thư ng lưu v i y
cách suy nghĩ quen thu c c a xã h i này: lòng háo danh, l i ăn chơi phóng ãng,
b mt o c t m thư ng. Vronski yêu nàng nhưng khi va ch m vào th gi i
thư ng lưu thì chàng l i thi u b n lĩnh. Khác v i anh, Anna ã “n i lo n”, tình yêu
c a nàng cũng chính là s thách th c xã h i ó. Nhưng cái xã h i o c gi d i
y ã è b p s ch ng i c a nàng. Anna là n n nhân c a cái xã h i ó vì t i ã
dám vùng d y ch ng l i nó. Nàng là m t ph n áng thương, m t ngư i ch khát
khao ư c s ng và ư c yêu, m t tình yêu chân chính nhưng cũng b xã h i khư c
t và chà p tàn nh n.
M c dù yêu nàng nhưng Vronski chưa kh năng vư t ra nh ng t p t c c a xã
hi u tranh b o v tình yêu n cùng. Nhưng xét cho cùng thì anh cũng không
ph i là m t quí t c t m thư ng có tâm h n tr ng r ng. B t g p hình nh c a mình
qua m t công tư c t nư c ngoài n, anh t nh th t là “m t khúc th t ngu ng c!
có th nào mình l i như h n ư c”.
Cũng gi ng như Anna, Vronski r t ghét s gi d i. Chàng th y khó ch u v c nh
m p m c a m i tình trái pháp lu t gi a mình và Anna, chàng mu n s m ch m d t
tình tr ng ó. Nhưng chính m i tình v i Anna ã làm cho Vronski ngày càng cao
thư ng hơn. Chàng dám ch ng l i lòng háo danh ã ng tr trong tâm h n mình t
lâu, dù chưa di t h n nó nhưng Vronski cũng can m nói v i b n r ng “không nên
ch s ng vì tham v ng”. Cái ch t c a Anna không ch là l i lên án xã h i thư ng
lưu tàn nh n, gian trá và l a o mà nó còn tác ng mãnh li t n c m xúc c a
Vronski. Chàng au kh và t nh “ph i, n u coi như m t công c thì tôi còn có
th có ích ôi chút. Nhưng xét kĩ v m t con ngư i thì tôi ch là m t ng hoang
tàn”.
M c dù chàng có nh ng nh n th c ti n b hơn gi i thư ng lưu lúc ó nhưng
Vronski v n là “con ngư i th a”. Cu i tác ph m chàng quy t nh t b ng c và
i làm công tác xã h i. Vi c làm này dư ng như hé m cho anh m t con ư ng lí
tư ng gi i quy t tư tư ng c a mình, làm i u gì ó m i m và có ích cho i.
Nhưng con ư ng ó còn r t mơ h .
Bên c nh tuy n Anna, Tolstoi còn xây d ng tuy n c a Levin. Levin là nhân v t
mang tính lí tư ng c a nhà văn. Qua nhân v t này tác gi mu n th nêu lên m t
cách gi i quy t v n gai góc c a xã h i – quan h gi a a ch v i nông nô và
vn s ph n nư c Nga. Levin là i n hình c a nh ng ngư i quí t c ti n b
nh ng năm 70.
a ch nhưng Levin l i là ngư i s ng n i tâm không tham gia vào
Là m t quí t c
th gi i thư ng lưu. Anh xem hôn nhân là m t v n nghiêm ch nh, chung thân
i s . Nhưng Levin không t h nh phúc cá nhân lên trên h t mà anh luôn suy
nghĩ nhi u v cách c i t o tình tr ng en t i c a nư c Nga, s ng m t cu c i
có ý nghĩa.
Anh th ưa ra m t bi n pháp c i t o tình tr ng en t i c a xã h i. Anh ph n
i b n quí t c t do ch nghĩa mưu toan nh p nguyên xi tr t t tư s n Tây Âu vào
nư c Nga. Anh cũng ph n i ý ki n cho giáo d c là òn b y xã h i c a Xvi-at-
xki. Theo ý anh “trư c h t ph i ch y ch a c nh nghèo nàn ã”. Trong cu c b u c
i bi u quí t c anh cũng không quan tâm n vi c tranh ch p gi a phái cũ và phái
m i. Anh nh n th y Kô-dơ-nư-sep bi t nói nh ng i u r t hay v nhân dân và công
ích nhưng ông ta l i ít hi u nhân dân và có m t trái tim g n bó th t s v i công ích.
Hơn n a, anh th y mình ang s ng trong th i i mà “t t c u ãb o l n và
ch m i ang ư c s p x p”. Xã h i hi n t i ã th nhưng anh không ch p nh n cái
tr t t tư s n m i ang hình thành nư c Nga. Anh mu n tìm cho nư c Nga m t
con ư ng khác – s g n gũi và quan tâm th t s c a i n ch i v i quy n l i
c a nông dân.
Vì th anh ã tìm cách hòa mình vào môi trư ng s ng c a nh ng ngư i lao ng.
Anh làm trang tr i, ra ng c t c , cu c t cùng nông nô. Anh lo dung hòa gi a
quy n l i c a mình và quy n l i c a nông nô. Anh mu n làm m t cu c cách m ng
không máu b ng gi i pháp hòa h p “thay vào c nh nghèo nàn, kh p nơi s là
giàu có và sung túc. Thay vào lòng thù h n s là s hòa h p v m i liên h quy n
l i”. ây là m t quan ni m có tính ch t o tư ng vì anh không th y ư c nguyên
nhân sâu xa c a m i b t công xã h i là ch tư h u ru ng t. Quan ni m c a
anh cũng gi ng như quan ni m c a hai nhân v t B o và H c trong tác ph m “Gia
ình” c a Khái Hưng. B o và H c u là nh ng thanh niên trí th c, không ham
công danh mà h t nguy n v nông thôn th c hi n lí tư ng cao p c a mình:
c i cách i s ng c a ngư i dân. H óng vai nh ng ông bà ch n in y lòng
t thi n, giúp nông dân nâng cao dân trí, l p khu ngh mát, d t v i may áo cho h ,
di n thuy t cho h nghe v v sinh, v cách nuôi con… T t c u là nh ng bi n
pháp lý tư ng, xa r i th c t . Ngay trong b n thân Levin cũng có nhi u mâu thu n.
Anh không mu n t b quy n chi m h u ru ng t c a mình mà l i mu n xóa b
b t công xã h i. Chính anh trai Nicolai Levin c a anh cũng phê phán cái ch
trương c i t o xã h i n a v i vá víu c a anh: “chú ch mu n t ra r ng ít nh t chú
cũng b c l t nông dân m t cách có suy nghĩ”.
Levin b t c. Anh bi quan chuy n nh ng v n xã h i thành v n o c, h
th p lí trí nêu cao c tin. Anh tư ng r ng cái o tư ng c a vi c “s ng cho linh
h n mình và không quên chúa” s gi i quy t nh ng băn khoăn suy nghĩ c a anh
nhưng cu i cùng anh cũng th t b i. Nhìn chung Levin cũng là nhân v t y bi k ch.
M c dù kiên trì th c hi n “chân lí nông dân”, có nh ng o tư ng c i t o xã h i
nhưng Levin v n là ngư i có tư tư ng ti n b . So v i Andrey và Pier thì anh ã
vư t xa hơn. Andrey và Pier tr i qua m t th i gian dài m i phát hi n ra chân lí
nhân dân. Còn i v i Levin, chân lí ó ã ư c kh ng nh ngay t u, có i u
là anh chưa th y ư c nguyên nhân ch y u c a tình tr ng b t công trong xã h i.
Và khi s p tìm ra ư c g c r c a v n thì anh ã d ng l i. Cái l n lao Levin là
anh không b ng lòng v i th c t i en t i c a ch nông nô chuyên ch và anh
luôn thi t tha tìm cách gi i quy t tình tr ng ó dù cách gi i quy t c a anh không
thành công. Tóm l i Levin là nhân v t ưu tú ti n b i n hình trong văn h c Nga
th i b y gi .
Levin là hình nh t thu t c a nhà văn Tolstoi. Vi t tác ph m này, Tolstoi mu n
nêu lên t n bi k ch c a nư c Nga ang chuy n mình, các nhân v t c a ông u
nh n nháo trong b u không khí căng th ng và y k ch tính ó. ng th i qua tác
ph m, Tolstoi mu n t ra v n v n m nh c a nư c Nga và s ph n c a nhân
dân. Nhưng ông chưa sc gi i quy t v n ó m t cách úng n. Ông ã
nêu lên v n và cu c s ng ang chuy n mình y s tìm ra câu tr l i.
Câu chuy n c a Anna và Levin nhìn b ngoài ta th y chúng không có liên h gì,
nhưng th t ra chúng l i có m i liên h bên trong r t khăng khít và nh t quán. Hai
câu chuy n là hai con ư ng mà tác gi ã ưa ra. M t con ư ng y bi k ch c a
Anna lên án cái xã h i thư ng lưu th i nát. Con ư ng th hai tác gi mu n th
ưa ra cách gi i quy t xã h i ó, gi i quy t v n s ph n nư c Nga.
n Tolstoi thì ch nghĩa hi n th c ã t n sâu s c. Ông ã xây d ng nhân
v t v i nh ng suy nghĩ và hành ng phù h p v i s phát tri n c a logich cu c
s ng. Có ngư i trách ông quá tàn nh n v i Anna. Ông tr l i “…các nam n nhân
v t c a tôi ôi khi chơi tôi nh ng òn mà có l tôi không mong ư c: H làm cái
c n ph i làm trong cu c s ng th c t và như ph i x y ra trong cu c s ng th c t
ch không ph i như tôi mu n”[1, 304]. Trư ng h p này cũng gi ng Balzac khi xây
d ng nhân v t Eugenie Grandet trong tác ph m cùng tên. Ban u Balzac mu n
xây d ng nhân v t này theo hư ng lãng m n nhưng cu i cùng ông ph i th t lên
r ng “có th tư ng tư ng n i ư c không? Cô ta ch t m t r i”. ó m i úng là bút
pháp hi n th c.
Ti u thuy t Anna Karenina là m t thành công m i c a Tolstoi. Tác ph m là m t
trong nh ng ki t tác c a n n văn h c Nga và th gi i. Nhà văn Dostoievski h t l i
ca ng i tác ph m này và cho ó là “s hoàn h o c a m t tác ph m ngh thu t mà
trong y không có chút gì gi ng tác ph m Châu Âu và trong th i i chúng ta
không gì có th sánh k p”[3, 415].
TI U THUY T “PH C SINH”
ây là tác ph m vĩ i cu i i c a nhà văn và nó cũng là b n cáo tr ng gay g t
i v i ch chuyên ch Nga hoàng, c bi t là nhà tù và tòa án. Tác gi i th ng
vào cơ c u b máy thi t ch c a nư c Nga ương th i – nơi t p trung cao nh t m i
quy n l c c a xã h i – thông qua câu chuy n c a Nekhliudov và Maxlova. Tác
ph m còn là b n t ng k t con ư ng phát tri n tư tư ng ngh thu t c a Tolstoi,
t ng k t con ư ng tìm tòi lí tư ng c a nhi u nhân v t ưu tú t Pier, Andrey n
Levin và cu i cùng là Nekhliudov.
Do s ng trong xã h i thư ng lưu tr y l c bên c nh ám sĩ quan Nga hoàng hư
h ng, nên Nekhliudov tr thành con ngư i sa a, ích k . Chàng quy n rũ và
cư ng dâm Maxlova sau ó v t l i 100 rúp và b i n trú phương xa. Dù có hơi
h i h n v hành ng ó nhưng chàng l i t an i mình “m i ngư i u như v y.
i là th !…B mình cũng th ”[ 3, 422 ]. R i chàng quên h n chuy n ó i không
bi t là sau v ó, Maxlova ã b hai bà cô c a chàng t ng kh ra ngoài cu c i
gió b i lúc b ng mang d ch a. Su t b y năm tr i au kh nàng nghi n rư u,
nghi n thu c và và b nh t t. n năm 27 tu i nàng b ưa ra quan tòa v t i u
c m t gã phú thương. ây, nàng g p l i Nekhliudov ang ng i trên gh th m
phán. Nekhliudov nh n ra ngư i tình th xưa và ý nghĩ u tiên c a chàng là che
gi u t i l i. Nhưng sau ó chàng th y mình là k ã y Maxlova vào con ư ng
t i l i. Chàng h i h n và c m th y x u h .
Nekhliudov quy t tâm chu c t i. Chàng tìm m i cách c u Maxlova ra kh i
c nh tù t i. Nhưng quá trình ti p xúc v i tòa án các c p, v i b n quan l i th ô,
b n giám ng c, chàng ã nh n ra ư c b m t ghê t m c a b n chúng. Tòa án
t nh thì toàn là m t lũ x u xa. Công vi c duy nh t c a b n chúng khi tòa án là ch
lo nh ng b n b u riêng tư. Viên chánh án thì lo phiên tòa kéo dài s l m t gi h n
nhân tình. Viên d th m th nh t thì lo b c t cơm sáng vì m i cãi nhau v i v .
Viên d th m th hai thì nhăn nhó vì au d dày…Cơ quan xét x c p trên thì
cũng không khác gì c p dư i. T t c u là m t lũ sa a ã khoác lên mình chi c
áo quan tòa và c m cán cân công lí. B n chúng không bi t gì n công lí, l i ích và
phúc l i c a nhân dân. B n chúng ch bi t có m t i u là ti n. Vì ti n chúng s n
sàng k t t i Maxlova và ày i Xiberi khi chưa tìm ra ch ng c ph m t i c a nàng.
Tòa án ã th còn nhà tù thì b n giám ng c cũng r t tàn ác, m t h t tính ngư i.
Tên giám ng c Krixmut ch nghĩ n cách bí m t giam gi các ph m nhân và i
x v i h sao cho trong 10 năm s tiêu di t ư c m t n a và khi n h lo n óc hay
ch t vì b nh lao n u h không t sát. Trư c nh ng hành ng ghê t m và tàn b o
c a b n chúng, Nekhliudov nghĩ dù ph i tr giá n m y i n a chàng cũng s b
gãy nh ng i u man trá này. Chàng s làm úng s th t, s em l i chính nghĩa
cho Maxlova và s cư i maxlova chu c l i l i xưa. Chàng quy t ph c sinh theo
con ư ng khác con ư ng t i l i c a mình.
Hơn n a khi nhìn th y c nh ói kh , ch t d n ch t mòn c a nhân dân bên c nh s
sa hoa, sung sư ng c a b n quí t c, Nekhliudov ngày càng nh n th y g c r c a
m i s b t công trong xã h i là do s i kháng giai c p giàu – nghèo, do b n a
ch ã t ư c o t ru n g t, ngu n sinh s ng duy nh t c a nhân dân. i m này,
Nekhliudov ã ti n b hơn Levin.
Chàng kh ng nh không mu n có nh ng b t công, nh ng tình tr ng t i l i thì c n
ra s c tiêu di t nh ng i u ki n t o nên s b t h nh ó. Và gi ng như Levin,
Nekhliudov cũng ưa ra gi i pháp làm cu c cách m ng hòa bình, không dùng b o
lc ch ng l i i u ác và tu thi n b n thân “s ng l i” v m t o c. ó l à l
s ng cu i cùng mà Nekhliudov tìm th y và cũng là quan ni m c a nhà văn Tolstoi.
Nekhliudov chưa ý th c ư c r ng ph i dùng b o l c cách m ng m i có th xóa b
nh ng b t công trong xã h i. Cu i cùng chàng tìm h nh phúc t i cao c a mình
trong vương qu c c a chúa gi a tr n th . Nekhliudov v n là “con ngư i th a”, anh
ta chưa có nh ng nh n th c úng n như các nhà cách m ng ti n b . ó cũng là
h n ch áng ti c c a Tolstoi. Lênin vi t: “Tolstoi làm cho ngư i ta ph i bu n
cư i khi ông mu n làm nhà tiên tri tìm ra nh ng phương thu c m i c uv t
nhân lo i” [ 1, 314 ].
Còn nhân v t Maxlova thì “ph c sinh” theo con ư ng khác. Tr i qua bao n i
ni m cay ng c ng v i nh ng nh hư ng c a nh ng b n tù t t b ng – nh ng nhà
cách m ng b ày – nàng ã “s ng l i” m t cách nhanh chóng và v ng vàng. Trên
m nh t lưu ày, nàng ã k t hôn v i nhà dân túy Xi-môn-xôn và xây d ng m t
cu c s ng m i b ng s c lao ng c a mình. Nàng b h n các thói hư t t x u cũ,
s n sàng giúp các tù nhân và nhìn th ng vào tương lai m t cách t tin, kh ng
nh v trí c a mình trong xã h i.
M c dù có nh ng h n ch là ưa ra “thuy t vi c nh ” (s ph n con ngư i là do c
chúa tr i quy t nh, kêu g i con ngư i hãy yêu thương, hãy làm vi c t t thì xã h i
s ti n b ) ch ng l i “thuy t vi c l n” ( u tranh cách m ng) nhưng ó ch là
nh ng h n ch nh trong tư tư ng so v i nh ng óng góp c a Tolstoi. Tolstoi ã
báo hi u s suy tàn c a ch Nga hoàng và ông ã chu n b s n sàng tư tư ng
cho cách m ng. Các tác ph m c a ông cho ta nh n th y ư c m t i u là ch có
cách m ng m i có th gi i phóng ư c tình tr ng en t i c a nư c Nga lúc b y
gi .
Các nhà văn t Puskin n Tolstoi, th h sau n i ti p th h trư c ã hoàn thành
ch ng th nh t c a cu c hành trình l ch s nhân v t “con ngư i th a”. N u như các
nhân v t c a Puskin chưa vươn t i t m cao c a nh ng ngư i Tháng Ch p thì n
Tolstoi, các nhân v t c a ông (Pier, Andrey) ã v i t i nh cao c a nh ng ngư i
Tháng Ch p. Bư c th ng l i u tiên này ã t o à quan tr ng cho s th ng l i
ch ng ư ng ti p theo c a các nhân v t “con ngư i th a” mà i m k t thúc là nhà
văn A.Tolstoi. n A.Tolstoi thì các nhân v t “con ngư i th a” ã vươn nt m
cao c a cách m ng vô s n.
n L.Tolstoi thì nhân v t thu c t ng l p bình dân ã xu t hi n nhi u. ó là s n
ph m c a cu c cách m ng Tháng Ch p. Maxlova là nhân v t thu c t ng l p th p
(ngư i h u) u tiên xu t hi n v i vai trò là nhân v t chính trong tác ph m. ây là
bư c ti n c a L.Tolstoi. Ông không ch là ngư i kh c h a sinh ng b c chân
dung “con ngư i th a” mà còn là ngư i có công óng góp vào n n văn h c giai
o n này m u hình “con ngư i bé nh ”- Maxlova. Và n nhà văn Sekhov thì
hình m u “con ngư i bé nh ” ư c miêu t rõ nét và hoàn ch nh.
1.3. ANTON SEKHOV VÀ NHÂN V T “CON NGƯ I BÉ NH ”
Anton Pavloich Sekhov, i bi u xu t s c cu i cùng c a ch nghĩa hi n th c phê
phán Nga, nhà cách tân thiên tài v truy n ng n và k ch nói. n ông thì văn h c
hi n th c Nga cơ b n ã t n s hoàn m .
V truy n ng n, ông không là ngư i “n phát súng” u tiên hình thành th lo i
này mà ông là ngư i có công nh hình cho nó có m t dáng d p c th . Sekhov ã
kh ng nh ư c tài năng c a mình ngay t nh ng sáng tác u tiên, b ng s ti p
thu truy n th ng m t cách sáng t o và em l i nhi u óng góp áp ng nh ng yêu
c u m i c a th i i. Tác ph m c a ông lên án nghiêm kh c ch xã h i b t
công, thói cư ng b o và s sa o c a giai c p ch p chính, s b t l c c a gi i trí
th c. Ông cũng bi u l lòng thông c m sâu s c, trân tr ng nh ng ngư i nghèo kh ,
th hi n tình yêu th m thi t và ni m tin vô b b n vào nhân dân lao ng Nga.
Sekhov ã có công óng góp m t lo i nhân v t m i, nhân v t “con ngư i bé nh ”.
Nhân v t “con ngư i bé nh ” bao g m các nhân v t ti u tư s n, tư s n, ti u tư s n
trí th c, quí t c suy tàn, nh ng ngư i y t . S dĩ g i h là nhân v t “con ngư i
bé nh ” vì các nhân v t này không áp ng yêu c u th i i, không có t m vóc và
b n lĩnh. Nh ng nhân v t này v n dĩ không h “bé nh ” nhưng do s è n ng áp
ch c a ch Nga hoàng nên h tr nên “bé nh ”.
Nh ng nhân v t “con ngư i bé nh ” này ta cũng g p trong các tác ph m c a
Puskin, Liev Tolstoi, Dostoievski, nhưng n v i Sekhov thì nhân v t này xu t
hi n v i m t v r t khác. Dostoievski có miêu t nhân v t ti u tư s n nhưng nh ng
tính cách nhân v t c a ông v n khác hơn so v i nhân v t c a Sekhov. Nhân v t c a
Dostoievski là nh ng ti u tư s n rơi vào s b t c trong cu c s ng h tr nên s ng
sa o r i n “v m ng” và t i ác (gi ng nhân v t “v m ng” c a Balzac). Còn
nhân v t c a Sekhov là nh ng “con ngư i bé nh ” v i nh ng bi k ch tinh th n r t
riêng và là nh ng nhân v t có tính i n hình r t cao.
Khi miêu t nh ng nhân v t này, Sekhov không chú ý miêu t i s ng, tình c m
c a h mà ông ch chú ý t nh ng nguyên nhân làm cho h tr thành “bé nh ”. i
v i nh ng nhân v t này, Sekhov v a phê phán v a xót thương cho nh ng ki p
ngư i s ng mà không dám mơ ư c, hi v ng, u tranh.
TRUY N NG N “NGƯ I TRONG BAO” VÀ “PHÒNG S 6”
Sekhov là nhà văn chuyên vi t truy n ng n, truy n v a. S xu t hi n truy n ng n
c a ông ã làm thay i quan ni m c a m i ngư i v th lo i này. Sekhov ã nâng
truy n ng n t m t th lo i “hèn m n” lên ngang t m v i th lo i “cao quí” như
thơ, trư ng ca, ti u thuy t…N i dung truy n ng n c a ông r t phong phú, a d ng,
có dung lư ng ph n ánh l n và sâu s c. Trong truy n ng n c a mình, Sekhov ã
phát hi n ra nh ng cái b t bình thư ng mà b y lâu nay ngư i i b qua như
“Ngư i trong bao”, “phòng s 6″ – nhà tù…Nh ng s i, tình i u ư c phơi
bày trong tác ph m c a ông. Có th nói Sekhov là nh cao c a ch nghĩa hi n th c
phê phán Nga. Các tác ph m c a ông không ch th hi n m t ngòi bút châm bi m
s c s o mà nó còn lóe lên nh ng tia sáng m i. Nh ng tia sáng này ư c th hi n
c bi t là hai tác ph m Ngư i trong bao và Phòng
trong nhi u tác ph m c a ông
s 6.
Qua truy n Ngư i trong bao, tác gi ã nh m phê phán m t lo i ngư i thu c
thành ph n trí th c ti u tư s n. ó là ngư i th y d y ti ng Hi L p Bêlicôp. Anh ta
t mình ngăn cách v i cu c i. Là m t ngư i trí th c ti u tư s n nhưng anh ta
không làm úng ch c trách c a mình. Anh t chui vào trong cái “v ” tr n tránh
cu c i. Anh không dám i di n v i cu c s ng y nh ng bi n ng kh ng
nh mình, u tranh cho l ph i mà anh là lo i ngư i c u an, b ng lòng v i
th c t i, tho mãn v i cái g i là “h nh phúc” c a b n thân.
M u hình này ta cũng g p trong truy n ng n Phòng s 6. ó là bác sĩ Ra-ghin. Vì
không có ngh l c và ý chí ch ng l i i u ác nên Ra-ghin ã buông xuôi
m c cho nh ng k c ác hoành hành. Ra-ghin tr nên nh n nh c và ch u ng.
Ông ta t tho mãn v i cái g i là “h nh phúc” h ng ngày c a mình – ngày ngày
u ng i c sách và nh m rư u v i dưa chu t. Nhưng sau khi b tên y sĩ Khô-bô-
tôp dùng th o n hèn h t ng ông vào phòng s 6 (phòng giam nh ng b nh nhân
tâm th n) thì ông m i th y ư c cái th c t y nh ng b t công mà hơn 20 năm
tr i ông không bi t và cũng không mu n bi t. Ra-ghin nh n th y r ng ph i p tan
ch nhà tù – phòng s 6 – và nh ng tên cai ng c Ni-ki-ta. Nhưng s c ông ã
ki t và ngày hôm sau ông ã ch t.
Qua tác ph m, Sekhov phê phán lo i ngư i bàng quan, vô trách nhi m, nh ng k
che y s hèn nhát và bi n h cho thái “không dùng b o l c ch n g l i i u
ác”. ng th i ông cũng ã v ch ra tương lai t i tăm thê th m c a nh ng k ch
bi t nh n nh c mà không dám u tranh cho chính nghĩa.
Truy n ng n c a Sekhov ã hé lên m t tia sáng m i y hi v ng. Bên c nh ti ng
cư i phê phán, tác ph m c a ông còn giúp con ngư i có th nh n th c l i mình và
th gi i xung quanh thoát kh i nh ng cái “bao”, t b tâm lí nô l và s tho
mãn h m hĩnh, giúp cho con ngư i th c t nh và khi th c t nh r i thì m i uy quy n
u tr nên vô nghĩa. Năm 1892, m t nhân v t trong truy n Phòng s 6 ã nói
“bu i bình minh c a cu c s ng m i s r ng lên, chân lí s toàn th ng và trên ph ,
ta s m h i tưng b ng!” thì n năm 1898, m t nhân v t khác trong truy n
ng nNgư i trong bao ã nói n t do: “Ôi t do! T do! Ch m i hình dung n
nó, ch m i hi v ng mênh mông ư c t do ngư i ta cũng ã th y tâm h n m c
cánh” [ 3, 451 ]. Nh ng ư c mơ, nh ng khát v ng ó c l n d n lên và con ngư i
không th bàng quan nh n nh c và an ph n mãi. Con ngư i ph i ng lên i tìm
m t con ư ng m i quy t li t hơn m i có th làm thay i làm thay i ư c th c
tr ng en t i lúc b y gi . i u này ông ã ch ng l i “thuy t vi c nh ” c a Liev
Tolstoi. Tác ph m c a Sekhov, nói như Gorki “th m nhu n m t s hi u bi t sâu
s c v cu c s ng, m t s vô tư và m t ni m thông c m sáng su t i v i con
ngư i” [ 3, 461 ].
Trong c nh hoàng hôn m m c a nư c Nga cu i th k XIX “m t con ngư i r t
Nga” (l i c a Tolstoi), thông minh trong s ch như pha lê, m t nhà ngh thu t kì tài
là Anton Pavloich Sekhov ã dũng c m ng lên trên ám ngư i xám x t b t l c,
nhàn nhã kia và ném vào m t chính quy n chuyên ch nh ng l i ph n kháng căm
h n và v ng lòng tin vào tương lai tươi sáng c a nư c Nga.
Cùng v i Tolstoi, Sekhov ã tt i nh cao c a ch nghĩa hi n th c phê phán
Nga. Tolstoi ã g i ông là “m t ngh sĩ vô song…m t ngh sĩ c a cu c s ng
Nga…m t Puskin trong văn xuôi và k ch” [ 1, 353 ].
B c tranh văn h c nga th k XIX v i i bi u cu i cùng là Anton Sekhov v th c
ch t ã hoàn thành nhi m v l ch s v vang c a mình. Và m t khuynh hư ng văn
h c m i m , non tr ã hình thành mà ng n c u là nhà văn tr M. Gorki, ông là
ngư i có vai trò như m t g ch n i gi a hai th k XIX và XX. V i nh ng sáng t o
ngh thu t c a mình, M.Gorki ngày càng t ra có kh năng áp ng nh ng nhu c u
to l n và tích c c c a cu c s ng y bi n ng d d i. M t trong nh ng thành
công n i b t c a Gorki là ông ã xây d ng th t sinh ng nh ng hình tư ng nhân
v t “con ngư i dư i áy”, góp ph n hoàn ch nh b c tranh văn h c Nga th k XIX
v i s có m t y các nhân v t t Nga hoàng, quý t c, tư s n, ti u tư s n n
nh ng s ph n dư i áy xã h i và ông cũng m ra m t con ư ng m i cho văn h c
Nga th k XX – n n văn h c vô s n cách m ng. M. Gorki là ngư i k t thúc ch
nghĩa hi n th c Nga và là ngư i t n n móng u tiên khai sinh ra n n văn h c
hi n th c xã h i ch nghĩa Nga.
Nhìn chung l i, b c tranh văn h c Nga th k XIX v cơ b n ã hoàn ch nh. Các
nhà văn Nga, m i ngư i góp vào m t lo i nhân v t cho b c tranh thêm sinh
ng. Puskin ã góp vào lo i nhân v t “con ngư i th a” mà văn h c trư c ó chưa
h có. Liev Tolstoi ã k th a và phát tri n theo m t nét m i hình tư ng nhân v t
“con ngư i th a” c a Puskin. n Sekhov, ông là ngư i i m nét bút cu i cùng
hoàn thành b c tranh văn h c Nga v i hình tư ng nhân v t “con ngư i bé nh ”.
Nhìn b ngoài, ta th y n n văn h c Nga n Sekhov ã hoàn thành s m nh l ch s
c a nó v i s xu t hi n y các nhân v t t “con ngư i th a” n “con ngư i bé
nh ”. Nhưng xét kĩ ra ta th y nó còn thi u m t nét gì ó cho b c chân dung văn
h c th t hoàn ch nh. Và nhà văn M. Gorki ã k p th i i m nét bút b sung vào
b c tranh ó b ng các nhân v t m i trong nh ng truy n ng n c a mình. Tuy th
k XIX các nhân v t c a Gorki ch óng vai trò là các nhân v t ph nhưng nh ng
nhân v t này s là nh ng ng n gió u tiên góp ph n th i bùng lên cơn bão táp d
d i và óng vai trò chính trong n n văn h c th k XX.
2. NHÀ VĂN M.GORKI
2.1. Vài nét v cu c i và sáng tác
2.1.1. Cu c i
M.Gorki là “ngư i i di n l n nh t c a c a n n ngh thu t vô s n”(Lê nin).
M.Gorki tên th t là Alexei Macximovich Peskov, sinh ngày 28.3.1868 t i thành
ph Nigiơni Novogod (nay là thành ph Gorki).
B c a Aliôsa là m t th m c gi i, gan d , sôi n i, nhưng không may ông m t s m
khi chú bé Aliôsa m i 3 tu i. Vài năm sau m c a Aliôsa cũng lìa i. Aliôsa tr i
qua m t th i thơ u y nư c m t và roi òn trong căn nhà c a ông ngo i Vaxili
Kasirin. Căn nhà là m t môi trư ng ti u th dân l c h u, h l u. Ông ngo i là m t
ngư i keo ki t, nóng tính. Nhưng bà ngo i Aculina Ivanôpna l i r t m c nhân ái
hi n t , lư ng. Qua nh ng truy n c tích và truy n thuy t dân gian, bà ã s m
khơi d y trong tâm h n thơ d i c a Aliôsa ni m yêu quí nh ng gì là chính nghĩa, là
anh hùng, cao thư ng và n i căm ghét nh ng gì là phi nghĩa, th p hèn. Chính
ngư i àn bà ôn h u ó ã s m nuôi dư ng tâm h n sáng t o c a nhà văn vĩ i
tương lai b ng ngu n s a lành m nh c a nh ng sáng tác dân gian.
Ch ng bao lâu, cái xư ng nh bé c a ông ngo i b phá s n. Aliôsa m i hơn 10 tu i
u ã b ông ngo i ném ra ngoài i, và c u ph i t l c ki m s ng r t v t v và
gian kh . C u i , b i rác, b y chim, v tư ng thánh, ph b p trên tàu th y, khuân
vác…
Aliôsa r t s m say mê văn h c. Trong th i niên thi u y cay ng, c u tìm n
văn h c ngh thu t v i tinh th n sôi n i, nhi t tình như tìm n m t ni m vui l n,
s c m nh l n. GorKi c nh ng tác ph m c a Puskin, Lermentov, Gôgôn,
Shakespeare, HuyGô, Balzac…Chính nh ng cu n sách c a các thiên tài ngh thu t
ó, như sau này ông ã nói: “r a s ch tâm h n mình”, giúp mình “vư t cao hơn cái
m l y r a th i” c a cu c s ng tư h u, trư ng gi ương th i.
S ng trong môi trư ng lao ng v t v , Aliôsa ã không ng ng h c t p. C u tìm
n nh ng cu n sách t t và c say mê. C u luôn khao khát tr thành m t ngư i
h u ích nhưng i u này không ph i d . V i khát v ng cháy b ng là ư c h c t p
m t cách y , có h th ng, năm 16 tu i (1884) Aliôsa nKazan thi vào i
h c và hi v ng ó không th th c hi n ư c.
Trong cu c s ng, mu n có m t m u bánh mì và manh áo m c anh ph i lao ng
n ng nh c, êm n thì vào ng trong các nhà tr t i tàn giành cho nh ng ngư i du
th du th c (khi y Kazancó 2 v n ngư i du th du th c trong t ng s 12 v n dân
c a thành ph ). Chính ây, Pêskôp ã tr i qua nh ng “trư ng i h c c a cu c
s ng, c a th c ti n lao ng, c a th c ti n u tranh xã h i”.
Kazan, Alêchxây có d p h c cu n Tư b n c a Mac, và anh g p g nh ng nhà
ho t ng cách m ng thu c phái dân túy. Alêchxây có quan h m t thi t v i
Phê ôxêep – m t trong nh ng ngư i u tiên xây d ng nhóm Macxit cách m ng
Nga. Alêchxây có c m tình v i nh ng ngư i th , nh ng thanh niên s n xu t có tư
tư ng cách m ng nhưng anh còn quá xa l v i h . Ngày 12.12.1887, trong m t tâm
tr ng cô ơn bu n chán, anh ã t sát b ng súng l c nhưng ư c c u s ng.
Hè năm 1888 Pêskôp i cùng Rômat, m t nhà cách m ng dân túy, v làng
Kraxnôvi ôvô tuyên truy n cách m ng trong nông dân. G p s ch ng tr quy t
li t c a b n nhà giàu, Rômat ã ph i r i i nơi khác, còn Pêskôp thì v mi n bi n
Kaxpi làm ngh ánh cá. M t th i gian sau anh l i băng qua vùng ng c n
Xaritxưn (nay là Vongagat) làm ngh cân hàng các ga xe l a.
u tháng 4.1891, Pêskôp b t u m t cu c hành trình dài v n d m tìm hi u
nư c Nga. Kh i hành t thành ph quê hương, anh i xuôi v mi nNam, V a i
v a lao ng ki m s ng (làm phu khuân vác b n c ng, làm mư n cho phú
nông, làm mu i H c H i).
Tháng 11.1891, Pêskôp t i Tiflit ( bây gi là Tbilixi, th ô nư c c ng hòa Xô vi t
Gruzia). Lúc u anh làm th quay búa, sau làm nhân viên k toán xư ng s a
ch a u máy xe l a.
Hè năm 1892, anh làm vi c cùng nh ng ngư i b n n ói trên công trư ng xây
d ng tuy n ư ng xe ô tô Xukhumi-Nôvôrôttxixk. Cu c hành trình qua nh ng n o
ư ng c a nư c Nga nghèo nàn và au kh ã l i cho Pêskôp nhi u n tư ng
phong phú mà sau này anh s dùng làm ch t li u sáng tác văn h c.
Ngày 30.8.1896, Pêskôp k t hôn v i Êkatêria Paplôpna Vônjina. u năm 1897 vì
b b nh lao n ng, ông ư c qu văn h c cho vay ti n v dư ng b nh Krưm
(H c H i).
Mùa xuân năm 1897, ông cùng v v s ng làng Manuilôpka thu c t nh Pôntava.
ây, ông ti p t c sáng tác văn h c, làm o di n và di n viên m t r p hát do
chính ông t ch c ra cho nông dân. Tháng 10.1897 ông v s ng Tvêri (nay là
thành ph Kalinin). u 1898, ông l i tr v Nijơni novogod. Vì b nghi ng có liên
quan n ho t ng cách m ng nên ông b b t và giam nhà tù Tiflit t ngày 11
n ngày 29.5.1898. Sau ó ông ư c th dư i s “giám sát c bi t” c a c nh sát.
Nijơni, ông tích c c tham gia ho t ng văn hóa xã h i và có quan h v i t
ch c ng công nhân xã h i – dân ch ( ng c ng s n) a phương.
c gi thư ng xuyên c a t báo Tia l a c a Lênin và ã ng h t báo này
Ông là
500 rúp. Do vi t truy n ơn t cáo chính quy n bi u tình àn áp cu c bi u tình
ngày 4.3.1901 c a sinh viên nên ông b b t giam 1 tháng r i b qu n thúc t i nhà
riêng. Tháng 9.1901 chính quy n Nga hoàng quy t nh tr c xu t ông ra kh i
thành ph quê hương. Qu n chúng căm ph n bi u tình. Trong bài B t u nh ng
cu c bi u tình ( ăng trên báo Tia l a ngày 7.12.1901) Lênin ã hoan nghênh
nh ng cu c bi u tình ph n i vi c tr c xu t Gorki và coi ó là vi c trư ng thành ý
th c c a qu n chúng.
truy n ng n Bài ca chim báo bão (t p chí i s ng,
Khi M.Gorki công b
4.1901), ông ư c m nh danh là “chim báo bão”, “s gi c a bão táp cáh m ng”.
Năm 1902, Nicôlai h y b k t qu vi c vi n hàn lâm khoa h c b u Gorki làm vi n
sĩ danh d . ph n i vi c ó, Sekhov và Kôrôlenkô ã quy t nh ra kh i vi n
hàn lâm. S ki n này làm cho danh ti ng Gorki thêm l ng l y. Nhi u bu i di n
k ch c a Gorki ã làm n ra nhũng cu c bi u tình ch ng l i chính quy n. Ch trong
m t th i gian ng n, v k ch Dư i áy ư c trình di n r t nhi u nhà hát Nga và
ng h t báo Tia l a 5000 rúp.
châu Âu. Ông h a t tháng 10.1902 h ng năm s
Năm 1905 Gorki vi t truy n ơn ph n i Nga hoàng x súng b n vào oàn bi u
tình tay không làm hàng ngàn ngư i ch t và b thương trên qu ng trư ng cung i n
và ông b b t. Ng i trong tù ông v n ti p t c sáng tác, sau 1 tháng giam gi , chính
quy n Nga hoàng bu c ph i tha ông v i s ti n t c c 1 v n rúp và gi y cam oan
r ng ông không ư c ra kh i Peterburg. Hè năm 1905 ông gia nh p ng
Bônsêvich và ngày 7.12.1905 l n u tiên ông ư c g p g Lênin, th i gian này
ông v n ti p t c vi t bài cho báo chí ng. Khi ây n ra cu c kh i nghĩa vũ
trang, ông ã giúp công nhân chi n u. Kh i nghĩa th t b i, ông có nguy cơ b
b t. Năm 1906 ng c ông i nư c ngoài tuyên truy n và quyên góp ti n cho
cách m ng. Ông i qua Ph n Lan, Th y i n, an M ch, c, Th y Sĩ, Pháp, Mĩ.
Báo chí ph n ng Mĩ la ó m ĩ òi ông ph i r i kh i Mĩ, nhưng ông v n l it i
mùa thu năm y, và vi t nhi u tác ph m t cáo ch tư b n.
Tháng 5.1907 ông ư c m i sangLondon(Anh) d i h i l n th V c a ng
công nhân xã h i – dân ch Nga v i tư cách là i bi u d thính. ây ông g p l i
Lênin và m i quan h c a hai ngư i thêm thân thi t. Lênin ánh giá cao sáng tác
c a Gorki, coi ó là “nh ng tác ph m ngh thu t vĩ i” và ông là “nhà ngh sĩ vĩ
i”. Tháng 12.1913 l i d ng vi c ân xá c a nga hoàng nhân d p k ni m 300 năm
tr vì c a dòng h Rômanôp, Gorki v nư c.
i chi n th gi i th nh t bùng n , l c lư ng cách m ng b kh ng b ác li t.
Gorki kiên quy t ch ng l i tư tư ng Sôvanh mà gi i c m quy n Nga ra s c tuyên
truy n, y các dân t c vào lò l a chi n tranh. Gorki ng ra sáng l p nhà xu t
b n Cánh bu m và t p chí Biên niên nh m t p h p, oàn k t tri th c ti n b dân
ch .
Nh ng tháng trư c và sau Cách m ng tháng Mư i, Gorki t ra dao ng, lo s
cách m ng không th ng l i. Nhưng Lênin ã th ng th ng phê bình sai l m c a ông.
Sau khi nh n sai l m c a mình, Gorki ã công khai phê bình trên báo chí và thư t
g i b n bè cùng rút kinh nghi m chung. Sau Cách m ng tháng Mư i, Gorki
m nhi m nhi u công tác văn hóa xã h i: Giám c nhà xu t b n Văn h c th
gi i, t ng biên t p t p chí khoa h c và nh ng ho t ng khoa h c…Do làm vi c
quá s c, s c kh e y u nên ông b lao ph i n ng.
Theo ch th c a Lênin, năm 1921 Gorki ra nư c ngoài ch a b nh. Ông sang c,
Ti p Kh c, và năm 1924 tr v Ý. Tuy s ng nư c ngoài ch a b nh nhưng ông
v n không ng ng sáng tác.
Năm 1928 ông v nư c. Năm 1931 nhân dân Liên Xô trân tr ng k ni m 40 năm
lao ng ngh thu t c a Gorki. Nhân d p này ông ư c t ng thư ng huân chương
Lênin, thành ph quê hương ông i tên là Gorki. Nhà hát ngh thu t Matxkva,
mt i l trung tâm th ô, m t công viên l n c a thành ph ư c mang tên ông.
Vi n văn h c mang tên Gorki ư c thành l p. Th c hi n nhi m v ng giao phó,
Gorki d c h t s c mình vào vi c chu n b i h i nhà văn Liên xô l n th nh t. Và
ông ư c b u làm ch t ch u tiên c a H i nhà văn Xô vi t.
Bư c vào nh ng năm 30, Khi th y xu t hi n nguy cơ bùng n chi n tranh qu c,
Gorki ã k p th i lên ti ng t cáo ch nghĩa phát xít, kêu g i l c lư ng dân ch ,
ti n b u tranh ngăn ch n. Cùng v i nhi u nhà văn ti n b nư c ngoài, Gorki ã
góp ph n quan tr ng vào vi c tri u t p h i ngh qu c t ch ng chi n tranh
Amxtec am và Pari. Tuy b n nhi u vi c nh ng năm cu i i, nhưng ngòi bút ngh
thu t c a ông v n r t sung s c. Ông ã xu t sáng ki n và tr c ti p ch o xây
d ng b sách Cu c i c a nh ng danh nhân, T sách c a nhà thơ, tham gia
ch trì nh ng b sách l n L ch s cu c n i chi n, L ch s nhà máy và công
xư ng.
Ngày 1.6.1936 Gorki b c m l nh, b nh tình l i thêm tr m tr ng, n ngày
18.6.1936 Gorki vĩnh vi n ra i gi a cơn giông bão. Di hài ông ư c t chân
thành Kremli, phía sau lăng Lênin, trên Qu ng trư ng Matxkva.
M.Gorki qua i sau hơn 40 năm lao ng sáng tác không m t m i. Ông ã li
m t s nghi p văn h c vô cùng to l n cho nhân lo i.
2.1.2. Sáng tác
Giai o n 1892-1904
M.Gorki là “ngôi sao m i xu t hi n ã t a sáng trên b u tr i văn h c Nga v i tư
u tay c a ông là Bài ca
cách là nhà văn m u dòng văn h c vô s n”. Tác ph m
cây s i già, m t bài thơ dài vi t b ng l i văn xuôi “có nh p i u”. ây là m t bài
thơ d , ch ng có giá tr gì l m.
Truy n ng n
Ngày 12.9.1892 M.Gorki ã bư c lên văn àn v i tư cách là nhà văn c a qu n
u tiên là Markar Tsudra (1892) ư c ăng trên
chúng lao kh . Truy n ng n
báo Kafkaz thành ph Tiflit, v i bút danh Macxim Gorki (Macxim ti ng Nga
nghĩa là cay ng) và nhà văn gi bút danh này su t i. Truy n ng n này ã m
i như Truy n thuy t v
u cho hàng lo t các truy n ng n ti p theo ra
Marco (1892),Cô gái và th n ch t (1892), Bài ca con chim ưng (1895), Bài ca
chim báo bão(1901), Bà lão Izecghin, V ch ng
Orlôp (1897), Tsenkasơ (1895)…Gorki ã nhanh chóng tr thành m t tên tu i
ư c nhi u c gi c m m n, ư c nhi u gi i phê bình, nghiên c u chú ý. Năm
1898 l n u tiên tác ph m c a Gorki ư c t p h p và in thành sách Petesburg
Bút kí và truy n ng n.
vi u
Ti u thuy t
u tiên Fôma Gor êep trên t p chí i
Năm 1899 Gorki cho in ti u thuy t
s ng.Năm 1901 Gorki cho xu t b n ti u thuy t Ba ngư i, tác ph m có ti ng vang
l n trong gi i thanh niên cách m ng, ánh d u m t bư c phát tri n m i tài năng
ngh thu t và tìm tòi cách tân sáng t o c a Gorki.
K ch
Năm1901-1904 ba v k ch xu t s c c a Gorki liên ti p xu t hi n như B n ti u th
dân (1901), Dư i áy (1902), Nh ng ngư i i ngh mát (1904).
Sáng tác trong giai o n u c a GorKi phong phú và a d ng v n i dung tư
tư ng cũng như v hình th c ngh thu t. Nó th hi n s tìm tòi căng th ng, s
ph n u thư ng xuyên liên t c c a nhà văn nh m sáng t o ra nh ng tác ph m m i
ngày m t t t hơn, ph c v có hi u qu hơn cho cu c u tranh c a giai c p vô s n
vì t do dân ch và xã h i ch nghĩa. Sáng tác c a ông góp ph n chu n b cho “cơn
bão táp” cách m ng mà m u là cách m ng Nga l n th nh t (1905-1907).
Giai o n 1905-1916
Truy n ng n
Tác ph m Nh ng m u chuy n nư c Ý (1912-1916) g m 27 truy n ng n, bút kí
và truy n thuy t ư c t p h p thành. T p truy n Trên nư c Nga (1912-1916) g m
29 truy n ng n.
Ti u thuy t
Ti u thuy t Ngư i m (1906), ti u thuy t Th i thơ u, ti u thuy t Ki m s ng (t p
1,2 b t truy n c a GorKi).
K ch
Nh ng a con c a m t tr i (1905), B n dã man (1905), Nh ng k kì
qu c(1910), Nh ng k cu i cùng (1908), Gia ình nhà Zưk p (1913), Nh ng
k thù(1906), Vatxajêlêznôva (b n th nh t, 1910).
Văn châm bi m
Hình nh xã h i phương Tây y mâu thu n và b t công ã ư c Gorki kh c ho
b ng ngòi bút châm bi m s c s o trong 2 t p kí: Nh ng cu c ph ng v n c a
tôivà Mĩ.
Nh ng sáng tác c a Gorki giai o n này không ch là t m gương ph n chi u cách
m ng vô s n nga mà còn là b bách khoa toàn thư v cu c s ng Nga th i Kì gi a
hai cu c cách m ng.
Giai o n 1917-1936
Ti u thuy t
truy n Th i thơ u (1912-1913), Ki m s ng (1915, in 1916), Nh ng
B ba t
trư ng i h c c a tôi (1923) ư c hoàn thành. Ti u thuy t S nghi p gia ình
Artamônôp (1915-1916) và ti u thuy t s thi Cu c i Klim Xamghin (1925-
1936).
Bút kí
Năm 1928 Gorki v nư c i thăm nhi u nhà máy công trư ng và vi t 2 t p kí v
th c t i xã h i Xô Vi t: Trên n o ư ng liên bang Xô vi t và Truy n k v
nh ng ngư i anh hùng.
Trong giai o n này, Gorki vi t nhi u tác ph m thu c nhi u th lo i khác nhau,
nhưng c bi t ông giành nhi u th i gi và công s c hoàn thi n th lo i ti u
thuy t s thi cho phù h p v i ch t li u cu c s ng và c m quan m i c a mình.
2.2. Gi i thi u truy n ng n c a M.Gorki
Trong l ch s văn h c Nga – Xô Vi t, văn hào M.Gorki có m t v trí c bi t. Ông
là ngư i khai sinh, là b c th y c a văn h c Nga – Xô Vi t. V i toàn b tác ph m
c a ông, văn h c Nga tr thành ng n c u c a văn h c th gi i ương i trong
công cu c th c t nh và u tranh gi i phóng nhân lo i c n lao kh i ách áp b c
th ng tr c a ch nghĩa tư b n. Ông cũng là ngư i t o ra nh ng bư c ngo t m i
trong ti n trình văn h c th gi i hi n i. Bút pháp c a Gorki r t c áo, c bi t
là trong các truy n ng n, có tác ph m lãng m n, r t lãng m n; có tác ph m hi n
th c, r t hi n th c; có tác ph m có c 2 y u t v a lãng m n v a hi n th c.
2.2.1. Truy n ng n lãng m n
Vi t nh ng tác ph m lãng m n, Gorki ã k th a truy n th ng lãng m n ti n b
c a các nhà văn n i ti ng như Puskin, Lermentov…Ngay t nh Gorki cũng r t
say mê các nhân v t lãng m n, sôi n i chan ch a khát v ng t do trong sáng tác
c a Sile, Bairơn. Nhưng quan tr ng hơn h t là ông ã ti p thu sâu s c s c s ng
mãnh li t, b t khu t, luôn vươn d y m nh m c a nhân dân, bi u hi n trong nh ng
truy n thuy t, c tích…
Hơn n a trong nh ng năm 90 giai c p vô s n Nga ã b t u bư c lên vũ ài chính
tr nhưng ây ch m i là “bu i bình minh c a phong trào”. Lúc này ”nh ng cán b
u tiên c a giai c p chi n u tương lai m i b t u hình thành và nh ng kh i óc
ang b xâm chi m v i nh ng tư tư ng u tranh còn l m , t n m n”. Gorki
mu n th i vào nh ng con ngư i héo hon, tàn t , t m thư ng, dung t c xung quanh
mình b ng nh ng l i văn hùng tráng, ch p cánh cho tâm h n “khích l con
y vào c nh sa o ” (truy nNgư i
ngư i ã b cu c s ng dơ b n làm nh c chí và
c gi , 1894). T ó c m h ng ch o n i b t trong các tác ph m lãng m n c a
ông là ca ng i t do, ca ng i chi n công, ca ng i nh ng con ngư i tràn y ý chí
b t khu t, chi n u và chi n th ng, ca ng i cu c s ng anh hùng, thi v hoá ý chí
sáng t o c a con ngư i.
Truy n ng n Makar Tsudra (1892) là khúc ca bi tráng v ý chí t do b t khu t
c a con ngư i. S xung t gi a tình yêu và t do c a ôi trai tài gái s c Lôikô
Zôbar và Radda ã d n n cái ch t y bi k ch lãng m n c a ôi trai gái x
Xưgan. H yêu nhau tha thi t nhưng h còn yêu t do hơn. H ch t m t cách b t
khu t và kiêu hãnh v i ý th c r ng không th ti p nh n h nh phúc c a tình yêu mà
ph i i b ng s ph c tùng nô l . Cái ch t c a h là s l a ch n t do. T do i
v i h cao hơn tình yêu và tình yêu ch làm n n cho vi c khác ó là t do. T do
ã ư c ánh ir t t, máu ã ph i t do ư c chi n th ng. ây là c m
h ng r t m i m . Ti ng nói c a th i i lúc này là nh ng b n hùng ca ch không
ph i là tình ca. Cái ch t c a h là s ch ng minh cho hành ng cao p: t c ng
ng lên trên h nh phúc nh bé c a mình.
Truy n Nàng tiên nh bé và chàng chăn c u (1892, v sau tác gi cho in bài thơ
Truy n thuy t v Marco) nói v m i tình c a chàng
rút trong t p này v i nhan
chăn c u và nàng tiên nh bé trong r ng r m. Chàng là con ngư i luôn g n li n v i
th o nguyên l ng gió, bao la, chan hoà ánh n ng c a “Th o nguyên thân yêu! b n
b tít t p; C m c tràn lan ng i ng i tr ng b c; Giá t do xoè r ng cánh tung bay;
Cùng th o nguyên âu y m vui chơi…”. Chàng sung sư ng khi th y nh ng tia ch p
xé rách b u tr i n ng trĩu, báo hi u cơn bão táp s p n. Chàng reo lên “ch ng có
gì m nh m và p hơn bão táp!” Cái ch t lãng m n “th o nguyên” ó c a chàng
hoàn toàn i l p v i cu c s ng “r ng r m”c a nàng tiên nh bé. Cái lãng m n ã
thi v hoá cu c s ng tư tư ng ng t ng t tăm t i trong r ng r m. Và nàng tiên nh
bé ã ch t sau khi em lòng yêu chàng chăn c u tr tu i b i vì nàng ch quen s ng
trong th gi i yên tĩnh, ch t h p, ã không ch u n i không khí u tranh và t do
ca ng c bao la.
Truy n Bà lão Izecghin (1894) là tác ph m lãng m n xu t s c nh t trong sáng tác
th i kì u c a Gorki. Truy n nói lên m c ích, ý nghĩa cu c i c a con ngư i
thông qua vi c gi i thi u nh ng quan ni m s ng và l i s ng khác nhau. Truy n
g m 3 ph n: Truy n thuy t Lara, h i c c a Izecghin, v tu i tr c a bà cách
kho ng 50 năm, và truy n thuy t v anKô. Ba ph n này không ph i là s l p
ghép, r i r c nhau mà hoà quy n vào nhau t o nên m t chân lí ngh thu t p ,
y s c thuy t ph c. Ph n u truy n nói v m t thanh niên kiêu ng o, ích k , tàn
b o tên là Lara ( Lara ti ng Nga nghĩa là b ru ng b , b xua u i) – con trai chim
i bàng và m t cô gái b con ác i u b t lên núi – Lara có s c m nh phi thư ng.
ó là s c m nh c a ch nghĩa cá nhân, tách r i nhân dân và ch ng l i xã h i. Lara
gây nhi u t i ác và nó b tr ng ph t là ph i s ng cu c i cô ơn, lang thang,
không có cu c s ng và cũng không có cái ch t. Trong cu c i con ngư i không
có gì kh hơn là b tách kh i c ng ng.
Ngư c l i v i Lara là ankô (ph n th ba), m t con ngư i v tha cao p. Trong
gi phút nguy k ch c a b l c anh ã dám x thân vì nghĩa l n, giương cao trái tim
nóng h i c a mình làm “bó u c c a tình yêu vĩ i i v i con ngư i”, ưa c t p
th m ư ng xuyên qua r ng r m dày c bóng t i m m, n ng n c hơi bùn v a
th i, vư t ra v i th o nguyên thanh bình t do và ng i ng i ánh sáng. Anh dám
băng lên trư c nguy n làm ngư i chi n sĩ ti n phong vì anh có ni m tin mãnh li t
r ng cái r ng ng t ng t kia nh t nh ph i có ch t n cùng, k t thúc.
Cu c i bà lão Izecghin có nh ng i m chung v i hai nhân v t c a truy n thuy t:
bà v a g n gũi v i nhân dân lao ng ( ankô) l i v a s ng cho ni m vui h nh
phúc b n thân (Lara). Bà phê phán nh ng k lư i bi ng, hèn nhát. Bà ca ng i
nh ng ngư i anh hùng bi t l p chi n công. Bà ã l y c i mình và i kh p nơi
tuyên truy n lí tư ng anh hùng c a mình.
Ba ph n c a truy n v i ba cu c i khác nhau c a các nhân v t có th t và truy n
thuy t h p thành m t ch nh th ngh thu t, và d y cho con ngư i nh ng bài h c b
ích v l s ng. ng th i tác ph m cùng t p trung th hi n m t ch : bi u dương
ngư i anh hùng xu t thân t nhân dân, chi n u vì t do h nh phúc c a nhân dân.
Truy n ng n Bài ca con chim ưng (1895) là m t b n tuyên ngôn cách m ng sinh
ng. Hình nh chim ưng dũng c m, coi h nh phúc chân chính là cu c u tranh
sinh t v i k thù vì t do. Qua l i chim ưng “Ta ã s ng th t vinh quang! Ta ã
u dũng c m!..Ta ã trông th y b u tr i!”,
bi t th nào là h nh phúc!…Ta chi n
ngư i c t võ trang cho mình m t nhân sinh quan cách m ng: H nh phúc là
trong chi n u, vinh quang là trong chi n giành t do và ánh sáng. Nh ng l i c a
sóng bi n cu i bài ca chính là l i c a nhân dân ca ng i, kh ng nh vai trò và giá
tr b t t c a nh ng ngư i ưu tú nh t, ã hi sinh trong chi n u: “ni m cu ng
nhi t c a nh ng ngư i dũng c m, ó là trí anh minh c a cu c i! ôi chim ưng
dũng c m! Ngư i ã máu trong chi n u v i k thù, nhưng r i ây nh ng gi t
máu nóng h i c a ngưòi như nh ng tia l a, s làm bùng lên trong bóng êm c a
cu c i và bao trái tim qu c m s r c cháy vì khát v ng cu ng nhi t vươn t i t
do và ánh sáng”. Hình nh chim ưng anh hùng i l p v i hình nh r n nư c hèn
nhát, c u an v k không dám ư c mơ, hoài bão l n nhưng l i t c là thông minh,
sáng su t. “Bài ca chim ưng” là l i kêu g i hào hùng thúc gi c con ngư i hư ng
vào cu c chi n u, ch ng l i chính quy n chuyên ch và ch nghĩa tư b n Nga
trong th i kì cách m ng ang ti n l i g n.
Cao trào cách m ng Nga u th k XX ã ch p cánh cho c m h ng lãng m n c a
Gorki bay cao hơn trong truy n Bài ca chim báo bão (1901). Hình nh chim báo
bão v i nh ng so sánh táo b o “t a h như m t ánh ch p en, như m t mũi tên
ch c th ng các t ng mây..”, v i nh ng ti ng thét ch a ng lòng căm thù, khát
v ng chi n u, h nh phúc và ni m tin c a ngư i chi n sĩ trên n n c a m t cơn bão
bi n ang sôi s c, là tư ng trưng cho ngh l c và l c lư ng cách m ng vĩ ic a
giai c p công nhân Nga. i l p v i chim báo bão là nh ng loài chim n n,
nhút nhát, ch ưa chu ng cu c s ng phong lưu an nhàn, s hãi m i s bi n ng.
Hình nh chúng ám ch l p ti u th dân t m thư ng, dung t c ang s hãi cách
m ng. Chim báo bão bay lư n ngang tàng và t do. Nó cư i nh o mây en, nó n c
n vui m ng và reo hò kêu g i bão táp “d d i hơn n a, bão táp háy n i lên!”.Bài
ca chim bão bão th hi n bư c kh i hoàn c a phong trào cách m ng Nga và tâm
tr ng vui m ng c a hàng tri u qu n chúng ang ng lên làm ch cu c i. Tác
ph m dài kho ng m t trang gi y, ngay khi nó m i ra i ã ư c ngư i ta chép tay
ho c in t i hàng tri u b n, ph bi n r ng rãi kh p nơi, nh m c vũ mãnh li t khí
th cách m ng c a nư c Nga. Trong bài báo mang tên “Trư c cơn bão táp” Lênin
ã trích d n l i kêu g i c a chim báo bão “D d i hơn n a, bão táp hãy n i lên!”.
Văn h c không ch miêu t cu c s ng mà qua cu c s ng ó khích l lòng dũng
c m và ý chí chi n u c a con ngư i nh m giành l y tương lai t t p cho h .
Truy n V con chim y n nói d i và con gõ ki n yêu chân lí (1893). Chim y n ã
kêu g i m i loài chim hãy tin tư ng vào b n thân “ ã n lúc các b n ph i tin
tư ng vào mình “và nó khích l lòng t hào, ý chí chi n u c a m i loài chim
có m t tương lai tràn y ánh sáng và t do “chúng ta không ư c m t m i, chúng
ta ph i luôn luôn u tranh và chi n th ng t t c t ra x ng áng v i giá tr c a
mình có quy n nói r ng: t t c quá kh , hi n t i và tương lai chính là c a chúng
ta “và “con ư ng chúng ta ph i i… tôi tin ch c r ng… y có m t x s x ng
áng làm ph n thư ng cho nh ng khó khăn nh c nh n mà chúng ta ph i ch u ng
d c ư ng! y, ánh sáng vĩnh vi n không bao gi t t, y nh ng i u kì
di u mà chúng ta chưa t ng bi t…Hãy n y– n nư c c a h nh phúc! Nơi
chi n th ng vĩ i ang ch ón chúng ta, nơi chúng ta s là ngư i ang làm ra
pháp lu t c a th gi i và là chúa t c a th gi i, nơi chúng ta s là chúa t c a v n
v t…Hãy t i y! – t i cái ti n lên kì di u y!”.
Truy n Cô gái và th n ch t (1892) ca ng i ni m tin th ng l i c a con ngư i i
v i v n m nh. Truy n d ng lên m t hình tư ng cao p c a ngư i thanh n tràn
y s c s ng, mãi mãi tươi xanh v i th i gian. Trong cu c giao tranh v i th n ch t
cô ã chi n th ng. Ý chí kh ng nh quy n ư c s ng, ư c hư ng h nh phúc c a
mình vang lên trong nh ng l i ca r c l a: “h n ta tràn y s c m nh thiêng liêng;
Ánh sáng thiêng liêng r i h n ta cháy l a; Trư c s m nh b o quy n; ch ng cúi
u khi p s ”. Tình yêu mãnh li t v i ý chí b o toàn s s ng c a cô ã y lui
ư c th n ch t và ã tr nên b t t “Kh p nơi nơi – ngày tang l cũng như ngày
thành hôn; Không phút giây m t m i l ng ng ng; Ni m vui tình yêu và h nh phúc
trong cu c s ng”. S c s ng b t khu t là s c s ng chi n th ng! Bao ni m tin yêu
vào sinh l c tươi xanh c a cu c s ng, kh năng u tranh c a con ngư i chan
ch a trong b n trư ng ca.
Gi a lúc trong th c t ãbt u n i lên khuynh hư ng phát tri n t cách m ng
dân ch tư s n sang cách m ng xã h i ch nghĩa do Lênin và ng Bônsêvich ch
trương, Gorki b ng ngh thu t ã phát bi u v s c n thi t ph i oàn k t t t c
nh ng ngư i lao ng trong m t t ch c chính tr ch t ch ti n hành m t cách
ng chí (1906).
có hi u qu cu c u tranh vì t do trong truy n ng th i, qua
tác ph m Gorki còn ca ng i s oàn k t nh t trí c a giai c p vô s n Nga trong cu c
cách m ng 1905, nh t là trong cu c t ng bãi công c a công nhân toàn nư c Nga
tháng 10.1905.
Trong tác ph m Ngư i c gi (1895) Gorki òi h i văn h c ph i “nói n nh ng
quay cu ng trong u óc con ngư i, n s c n thi t h i sinh c a trí tu ”, ph i lên
ti ng “kêu g i làm cho cu c i th ng l i”, ph i cho con ngư i nh ng bài h c
dũng c m nh ng dòng ch sôi n i ch p cánh cho tâm h n” khích l con ngư i
ã b cu c s ng dơ b n làm nh c chí và y vào c nh sa a”
Trong truy n Nh ng m u chuy n nư c Ý (1906-1913), Gorki ã dùng ch t li u Ý
miêu t nh ng th i i m – khi mà con ngư i do nhi u nguyên nhân ã bi u hi n
m t cách kì di u t a như trong truy n c tích – nh ng tình c m và tư tư ng s là
c i m i n hình c a t p th loài ngư i trong xã h i tương lai. ó là tinh th n
oàn k t gi a giai c p vô s n và nhân dân lao ng, là s c m nh, lòng nhân o là
ni m tin vào th ng l i, là oàn k t dân t c, oàn k t qu c t . ó là ca ng i nh ng
ph m ch t t t p c a ngư i lao ng, cu c s ng y ch t thơ và v pc am t
dân t c có n n văn hóa lâu i…Gorki mu n nêu lên s i l p nh ng khía c nh
c a th c t Ý v i cu c s ng bình l ng Nga, nh m c vũ tinh th n c a nhân dân
Nga trong cu c u tranh cánh m ng. Cũng chính vì th mà l i c a tác ph m
ông ã l y câu nói c a An erxen “Không có truy n c tích nào hay hơn là nh ng
chuy n do chính cu c s ng t o ra”.
Không nh ng vi t v nh ng ngư i anh hùng, kiêu hãnh, phi thư ng…Gorki còn
vi t v nh ng ngư i lao ng bình thư ng th hi n rõ nét nh ng y u t lành m nh,
giàu s c sáng t o ang ti m tàng trong nhân dân Nga. Trong truy n M t con
ngư i ra i (1912) tác gi ã miêu t s ra i c a m t con ngư i như m t s
ki n thiêng liêng. Nó em l i ni m vui l n cho ngư i m và cho c thiên nhiên
hùng vĩ tuy t p. Ngư i m thì “ ôi m t không áy c a ch tươi rói lên m t cách
kì l , cháy b ng lên m t ng n l a xanh bi c”, trư c m t ngư i m là m t con
ư ng dài, ch tin r ng trên con ư ng ó “em bé kháu kh nh con tôi kia s l n d n
lên áp vào vú m nó mà l n mãi trong t do”. Còn tác gi thì khi “ngư i công dân
m i c a nư c Nga “ y ra i thì khuyên “ hãy làm m ĩ lên chú bé t nh Oren! Hãy
l n ti ng mà ch ng t s có m t c a mình, b ng không thì m i ngư i s l n t i v n
c chú mình” và sóng bi n cũng “ph b t lên…vui v ” ón chào con ngư i m i.
M i au n c a ngư i m lúc sinh n , m i lo l ng cho s ph n tương lai c a a
con u b chìm sâu trư c ni m vui sư ng c a s sáng t o thiêng liêng, c a ni m
tin vào s c m nh con ngư i “r i t nhiên, ch kh kêu lên m t ti ng, im b t r i la
m m t ra, ôi m t p vô cùng, ôi m t th n thánh c a ngư i s n ph . Xanh bi c,
ôi m t y nhìn lên b u tr i xanh bi c, trong ôi m t b ng lên và hòa tan m t n
cư i hoan h bi t ơn, nh c cánh tay n ng trĩu, ngư i m làm d u thánh cho mình và
cho con”. M c dù trong hi n th c en t i c a nư c Nga nh ng năm ói kém nhưng
con ngư i ã ra i, b t ch p t t c và nh t nh s ph n kháng l i m i s thù ch,
kh ng nh a v c a mình trên trái t.
Qua hình nh ngư i th m c Ôxip trong truy n Băng chuy n (1912) Gorki không
nh ng cho c gi th y ư c nh ng kh năng to l n ang n náo trong tính cách
ân t c Nga mà ông còn mu n tvn v s c n thi t ph i gi i phóng con
ngư i ra kh i nh ng xi ng xích n ng n c a lao ng nô l “
Miêu t tính cách dân t c Nga trong hoàn c nh “nghèo nàn cay c c” c a xã h i
Nga trư c cách m ng, Gorki t ra v n ch nghĩa nhân o, v lí tư ng và hi n
th c, v ư c mơ và th c t , v thái c n thi t ph i có c a con ngư i trư c n i
ng lo i qua truy n ng n Lenka ( Xtraxli – Mor axti, 1917).
au kh c a
Cu c i cơ c c và tăm t i không th d p t t ư c nh ng tia sáng ư c mơ trong
tâm h n con ngư i. Gi a c nh i s u th m v n không thi u nh ng con ngư i i
tìm i tìm h nh phúc. Nhưng khi ánh bình minh c a chân lí còn chưa r i t i thì bao
nhiêu o m ng, ư c mơ ã tan bi n. Cô gái Tachyana trong truy n Ngư i àn
bà(1912) ch mu n xây d ng m t h nh phúc nho nho nh trong cu c s ng ơn
gi n, bình yên. Th mà ư c mơ nh bé này ch cũng không th th c hi n ư c.
Tachyana cô ơn và au kh gi a nh ng con ngư i. Nhưng ch thương xót cho
mình thì ít mà thương xót cho s c ngư i, cho tu i tr b hoài phí, cho cái ki p
ngư i th ng kh thì nhi u. Vì lòng thương ngư i ch ã phung phí ch t nh a s ng
c a mình, ã ph m t i và ã b ày i Xibiri.
Truy n M i tình u k v cu c tình c a tác gi v i “ngư i ph n u tiên u
tiên“, O.IukaminXkaia, Nigiơni Novogod t năm 1889 – 1892. Trong nh ng
n ăm b t c y i v i Gorki hình nh ngư i ph n này mang nhi u tính ch t lí
tư ng và th n tư ng i v i ông. Ông cho r ng “ chính ngư i àn bà này không
nh ng giúp tôi c m bi t ư c h t cái b n ngã th t c a mình, mà nàng còn có th
làm m t i u gì th n di u và sau ó tôi s l p t c thoát ra kh i giam c m c a
nh ng n tư ng en t i c a cu c s ng, s vĩnh vi n v t b m t cái gì ó ra kh i
tâm h n và tâm h n tôi s b ng lên m t ng n l a c a m t s c m nh l n lao, c a
m t ni m vui vĩ i”. Nhưng sau khi chung s ng v i ngư i ph n u tiên này,
ông i n k t lu n là không th ti p t c chung s ng v i ngư i ph n y ưc
n a. B i vì nàng cũng ang l n qu n trong s tìm tòi “cái thú v ” trong nh ng con
ngư i bình thư ng, ang i ch m t cái gì t t p trong cu c s ng. ôi khi nàng
m i “nhen nhóm ư c trong ôi m t n c a m t con ngư i t nh t m t cách
vô hi v ng cái tia sáng nh y bén c a m t ý nghĩ s c s o, nh ng i u này thư ng
th y hơn là nàng nhen nhóm lên cái d c v ng lì l m mu n chi m h u nàng”. Và
ương nhiên con ngư i ó không th làm ư c m t i u gì th n di u và cũng
không th ưa tác gi thoát kh i c nh i b t c.
Ch v s hình thành tính cách con ngư i là m t trong nh ng ch quan tr ng
trong sáng tác c a M.Gorki. Truy n Sách (1915), truy n Tôi ã h c t p như th
nào (1918) không ch nói n vi c hình thành tính cách c a tác gi th i thơ u,
th i niên thi u, th i thanh niên mà còn góp ph n gi i quy t v n tính cách dân
t c Nga nói chung. i v i Gorki, sách v là ngư i b n tri k , là ngư i thân yêu
trong c nh cô ơn, trong cu c s ng a ng c chán chư ng, ơn i u mà th nh
tho ng ngư i ta l i khu y ng lên b ng nh ng trò man r . Sách là cái chìa khóa
m c a cho ông vào m t th gi i m i ”nơi mà m i cái u h p lí hơn”, nhưng sách
cũng không làm cho ông tr n tránh cu c i th c, xa lánh m i ngư i mà ngư c l i,
nó còn cho ông lòng tin vào, kích thích thái c a ông i v i cu c s ng, khát
v ng mu n c i t o hi n th c, và làm cho con ngư i t t p hơn. Vì “m i cu n sách
là m t b c thang nh mà khi bư c lên tôi tách kh i con thú vươn t i g n con
ngư i”. Và ông kêu g i “hãy yêu sách, nó là ngu n hi u bi t, ch có hi u bi t m i
là con ư ng s ng, ch có nó m i có th làm cho chúng ta tr thành nh ng ngư i
kiên ngh , chính tr c, khôn ngoan có kh năng thành th t yêu m n con ngư i, tôn
tr ng lao ng c a con ngư i và thành tâm khâm ph c nh ng thành qu tuy t v i
do công trình lao ng vĩ i liên t c c a con ngư i t o nên” (Tôi dã h c t p như
th nào).
Truy n ng n Sách (1915), và truy n Tôi ã h c t p như th nào (1918) còn th
h i n m t ch m i m – giai c p vô s n ph i h c t p, nâng mình lên ngang t m
trí tu nhân lo i thì m i có th m trách s m nh l ch s c a dân t c và nhân lo i.
Có th nói nh ng tác ph m lãng m n c a Gorki là nh ng b n tuyên ngôn kh ng
nh lòng tin yêu vào cu c s ng và con ngư i, v m i quan h gi a cá nhân và t p
th . Gorki ã k th a truy n th ng lãng m n ti n b c a văn h c quá kh và ã xây
d ng nên nh ng tác ph m th hi n nh ng c m h ng r t m i m , ph n ánh nh ng
khát v ng c a nhân dân khi phong trào cách m ng vô s n ang dâng d y. C m
h ng lãng m n trong truy n ng n c a Gorki tràn y tính l c quan cách m ng tươi
tr , m nh m .
2.2.2. Truy n ng n hi n th c
Ngay th i kì u, Gorki không nh ng là cây bút lãng m n có s c rung c m m nh
m mà ông còn là cây bút hi n th c l i l c. Trong nh ng năm tháng t l c lao
ng ki m s ng trư c m t Aliôsa bày ra m t c nh “h n n hoang dã, s sôi s c
c a nh ng mâu thu n nhi u vô s và không sao hòa hoãn ư c, nh có l n có, c
cái kh i mâu thu n ó t o thành m t t n bi hài k ch quái g trong ó lòng tham c a
con ngư i óng vai trò chính”. Chính nh ng mâu thu n ó ã l i trong tâm trí
nhà văn nh ng n tư ng day d t như “m t c c trong h ng ” không vi t, không
kh c h a chúng b ng ngôn t thì không ch u n i. ó chính là ng cơ giúp Gorki
vi t hàng lo t truy n ng n hi n th c sinh ng, c áo.
Khi vi t v tài i s ng, tư tư ng tình c m c a nhân dân Nga, b n lĩnh c a
Gorki ư c th hi n rõ ràng và ư c kh ng nh ngay t u. Ch chính trong
các tác ph m này là cu c s ng c a nh ng ngư i cùng kh , c bi t là nh ng ngư i
du th du th c. h có nh ng ph m ch t t t p nhưng không ít h n ch mà nhà
văn ã phê phán không thương ti c. Ông chú ý t i th gi i n i tâm phong phú a
d ng c a nh ng ngư i cùng kh , nh t là nh ng m m móng c a ý th c xã h i m i
n y sinh, s ph n kháng t phát, âm th m ngày càng m nh, ni m mơ ư c v m t
cu c s ng t t p hơn ang âm cháy trong lòng nh ng con ngư i “dư i áy” xã
h i này.
Truy n ng n Emelian Pilai (1893) cho ta th y tr t t xã h i b t công ã y
Emelian t i ch cùng ư ng, anh không th tìm ư c vi c làm. Anh c m th y r ng
ch có m t l i thoát duy nh t là i gi t ngư i cư p c a giành l y m t ch ng
cho mình trong cu c i. Nhưng khi g p c nh au kh c a m t cô gái áng
thương, anh ã kh c ph c ư c nh ng ý nghĩ t i l i nh t th i ó và th hi n b n
ch t t t p, cao thư ng v n có c a ngư i lao ng. Truy n ã t cáo b n th ng tr
dã man, tàn nh n ã tư c o t m i quy n hành c a ngư i lao ng, k c quy n t i
thi u ng th i cũng là phương ti n duy nh t sinh s ng c a h – quy n ư c lao
ng.
Truy n Làm mu i (1893) Gorki l i ưa ra m t v n khác. ó là s áp b c bóc
l t, lao ng kh sai, ã làm cho con ngư i ph n n . Nhưng vì không bi t trút s
b c t c c a mình vào âu nên gi a nh ng con ngư i này ã n y sinh tính tàn nh n
c ác v i nhau. Truy n ng n Lão Arkhip và bé Lionka (1893) nói lên s

xung t trong ý th c c a nh ng ngư i nghèo kh . Trong tâm h n c a c u bé
Lionka ã b ng d y nh ng ph m ch t t t p, nhưng nó còn quá y u u i và non
n t. Nó chưa s c ch ng l i nh ng thành ki n l c h u c a xã h i cũ mà lão
Arkhip ã ti p thu và c g ng th c hi n trong i s ng c a mình. S xung tó
ãd n n cái ch t y bi th m c a hai ông cháu ăn mày b n cùng và b t l c.
Kônôvalôp (truy n cùng tên vi t năm 1896) là m t thanh niên nư ng bánh mì, l c
lư ng, p trai, làm vi c “khéo léo như m t ngh sĩ ”, có t m lòng thương ngư i,
có m t th gi i tâm h n phong phú và nh y c m trư c cái p. Anh ã nghĩ nhi u
n n i au kh c a mình và c a ngư i i, v m c ích và ý nghĩa c a cu c i.
Kônôvalôp không th y ư c nguyên nhân n i au kh c a mình và c a nhi u
ngư i khác. Anh ã lí gi i nó m t cách sai l m. Anh cho r ng s dĩ mình s ng cu c
i t nh t và bu n chán là b i vì mình là ngư i th a trên trái t, mình không tìm
th y i m t a cho mình trong cu c i. Và anh ã i vào con ư ng nghi n ng p,
du ãng r i cu i cùng t t .
Còn cô gái Manva xinh p, y kiêu hãnh, kho m nh trong truy n cùng tên
(1897) ã r i b làng quê ng t ng t i ra vùng b bi n tìm m t cu c s ng t do.
Nhưng sau m t h i vùng v y, cu i cùng cô ch th y b t c và tuy t v ng.
Truy nHai mươi sáu anh chàng và m t cô gái (1899) nói n c nh lao ng kh
sai c a 26 anh th làm bánh mì ã t d ng lên m t th n tư ng v con ngư i p,
trong s ch gi a c nh i b n th u, t i tăm. Nhưng r i cái o nh y cũng ã b th c
t phũ phàng làm cho tan v .
Nhân v t ngư i k chuy n trong tác ph m Ngư i b n ư ng c a tôi (1894) trong
th i gian này ã d ng cao hơn nh ng ngư i xung quanh. Nhưng tư tư ng c a anh
o qu n chúng còn r t xa nhau. Và trong truy n ng n Câu
và ý th c c a ông
chuy n m t ngày thu (1895) nhân v t này ã tr i qua nh ng tình hu ng éo le do
s b t l c c a b n thân trư c hoàn c nh. Anh ta ch còn bi t than thân trách ph n.
Truy n Tsencase (1894) là tác ph m l n c a Gorki vi t v nh ng ngư i du th du
th c. Nhân v t chính là Tsencase, m t k c p khét ti ng b n tàu. Xu t thân là
nông dân, Tsencase ã t ng là m t chàng lính c n v p trai, nhưng 11 năm tr i i
du ãng ã làm y quên h t nh ng gì thu c v quá kh . Bây gi y là m t k c p, y
c n ti n ư c tiêu xài tho i mái và s ng m t cu c i t do. Y khinh nh ng k
tư h u tham lam, nh ng k nô l c a ng ti n. i l p v i Tsencase là Gvarila, gã
nông dân tr tu i i lang thang tìm cách ki m ti n sinh s ng và v quê xây d ng
m t cơ ngơi. Vì ti n Gavrila s n sàng ph m t i ác. Gã nh gi t ch t Tsencase, k
ã giúp gã ki m ăn, o t l y s ti n 500 rup. Cu c xung t gi a Tsencase và
Gavrila cu i truy n càng làm n i b t lên lòng hào hi p, ph m ch t cao pc a
TsenKasơ, m t con ngư i ã b v t ra ngoài rìa cu c i bên c nh s ê ti n, hèn
h , lòng tham lam c a k i di n cho tư tư ng tư s n – Gavrila.
Tác ph m hi n th c tiêu bi u nh t trong sáng tác th i kì u c a Gorki
là truy nV ch ng Orlôp (1897). Tác ph m nói v cu c s ng t i tăm, nghèo nàn
ơn i u và không m c ích c a hai v ch ng ngư i th óng giày. Do bu n chán,
Orlôp thư ng xuyên u ng rư u và ánh v . Anh t ng nghĩ n s m nh nhưng có
l n anh ã cư ng l i nó. ó là lúc anh quy t nh cùng v xin vào làm b nh vi n
và anh mơ ư c l p chi n công th m l ng nhưng v vang. Anh ư c mơ “gi i phóng
nư c Nga kh i n n d ch t ”. Nhưng cu c s ng t m thư ng h ng ngày ã ch t t
bao ư c mơ c a anh. Anh b t c và không có l i thoát. Cu i cùng anh tr l i v i
rư u chè và ánh v và anh ã r i b b nh vi n i du ãng. Cu i tác ph m là
cu c g p g gi a Orlôp và tác gi trong m t quán rư u r ti n và anh ã k cho tác
gi nghe câu chuy n áng bu n trên. S ph n kháng c a Orlôp trong phút ch c ã
x p ngay. Anh không b ng lòng v i th c t i t i tăm nhưng anh l i không làm ư c
cái gì l n lao ( ch a b nh d ch – c i t o xã h i). ó chính là t n bi k ch c a anh và
c a t t c ngư i du th du th c.
Nhân v t tích c c trong các tác ph m hi n th c th i kì này là tác gi – ngư i k
chuy n. Nhưng ây ch là m t ngư i nghèo kh chưa ph i là m t công nhân có
trình giác ng cao. M m m ng ý th c giai c p có th th y anh th x p ch
Gvôz iep ( truy n K phá bĩnh, 1897). Nhưng s ph n kháng c a Gvôz iep cũng
ch là m t hành ng ơn c, t phát, không có t ch c. Gvôz iep chưa ph i là
ngư i anh hùng lí tư ng c a Gorki.
Trong các truy n ng n hi n th c c a Gorki nh ng năm 90, m c dù ông chưa xây
d ng ư c hình nh hoàn ch nh v ngư i công nhân cách m ng nhưng ông ã miêu
t ư c s ph n kháng ngày càng m nh m c a qu n chúng. Hơn n a, Gorki cũng
là nhà văn u tiên ưa vào trong sáng tác c a mình m t khí th chi n u m i,
tinh th n dũng c m l p chi n công, anh hùng m i và hơi th c a phong trào qu n
chúng ang b t u sôi s c khi cơn bão táp cách m ng s p n ra.
S phân chia các tác ph m c a Gorki thành nh ng truy n ng n hi n th c và truy n
ng n lãng m n như trên ch mang tính tương i. Nó không có m t ranh gi i c th
rõ ràng nào c mà chúng tôi ch y u d a vào c m h ng ch o trong tác ph m.
Ch t lãng m n và hi n th c ây luôn có s xâm nh p và chuy n hóa l n nhau.
Trong tác ph m lãng m n có y u t hi n th c và trong tác ph m hi n th c có y u
t lãng m n, ch có i u là nó m hay nh t mà thôi.
2.3. Sơ lư c v nh ng hình tư ng nhân v t ch y u trong truy n ng n c a
Macxim Gorki
B ng nh ng truy n ng n u tay c a mình, Gorki ã hé m m t tia n ng m i vào
dòng văn h c Nga th k XIX v i m t c m h ng m i l cùng v i s xu t hi n c a
nhi u nhân v t m i. Các nhân v t này ư c Gorki miêu t r t sinh ng và phong
phú. T ngư i anh hùng Lôikô cùng cô gái Radda ch bi t t do là t t c , t chàng
ankô v i trái tim cháy r c soi ư ng cho c ng ng vư t qua bóng t i và m
ly n v i th o nguyên bao la tràn y ánh sáng m t tr i, t chú chim báo bão
ngang tàng bay lư n trên b u tr i lúc mưa bão d d i n nh ng ki p s ng mòn
m i, th p hèn trong xã h i như Chú bé ăn mày Lionka, anh th óng giày Orlôp,
gã lưu manh (h o hán) Tsencasơ, hai mươi sáu anh th làm bánh mì là nh ng
ngư i th t do nhưng ph i s ng, lao ng như nh ng tên t i ph m kh sai…t t c
nh ng nhân v t này u mang m t dáng v riêng, m t c trưng riêng. Nhưng xét
kĩ ra thì các nhân v t c a Gorki t u chung l i có th x p thành hai lo i: nhân v t
“con ngư i m i” (truy n ng n lãng m n) – m m m ng c a ngư i anh hùng m i –
và nhân v t “con ngư i dư i áy” (truy n ng n hi n th c). Trong ph n nghiên c u
này chúng tôi s i sâu tìm hi u vào lo i nhân v t th hai – hình tư ng nhân v t
“con ngư i dư i áy” trong nh ng truy n ng n hi n th c tiêu bi u c a M. Gorki.
Chương 2: HÌNH TƯ NG NHÂN V T “CON NGƯ I DƯ I ÁY”


1. S SA O , T I L I TRONG NH NG C NH I CÙNG KH TI
TĂM
Nh ng năm 90, ch nghĩa tư b n phát tri n m nh m Nga. Nông thôn ngày càng
thu h p, thay vào ó là các thành ph ngày càng ư c m r ng. Dù b y gi nư c
Nga ô th r t phát tri n nhưng i s ng c a nhân dân Nga r t cùng c c và kh n
kh .
nư c Nga n a cu i th k XIX, h ng năm có n n ói nh , ba năm m t l n có n n
ói trung bình, năm năm m t l n có n n ói l n và mư i năm m t l n có n n ói
kh ng khi p. N n ói năm 1891 – 1892 lan tràn kh p 30 t nh, làm cho hàng tri u
ngư i ch t. Nh ng ngư i còn s ng thì ph i lênh ênh trôi n i kh p nơi tìm vi c
làm mà s ng. Trong nh ng năm 90, s ngư i i lang thang tìm cách sinh s ng
lên n năm tri u ngư i. Gorki r t quan tâm chú ý n cu c s ng c a nh ng ngư i
du th du th c này. i v i h , ông r t ng c m và thương yêu. B i vì b n thân
ông cũng là ngư i chung h i chung thuy n v i h nên ông th t s hi u ư c cu c
s ng kh n cùng c a h , nh ng “con ngư i dư i áy” xã h i.
S ng trong cái xã h i mà theo Lênin, b n quan l i ã “giăng m t m ng nh n ch ng
ch t và con ngư i giãy gi a như ru i trong cái m ng nh n y” [3, 424] thì i
s ng c a ngư i dân ngày càng ngh t th . Hơn n a lúc b y gi n n ói – h u qu
c a phong trào vô s n hoá nông thôn – là m t n i ám nh r t áng s i v i nhân
dân. Không có vi c làm, h ph i lăn l n v i sóng gió cu c i xin vi c, nhưng
kh n i “trên trái t này l i không công vi c cho ngư i ta làm và con ngư i
ph i t n bao nhiêu công s c m i tìm ư c vi c” [ 8, 71 ]. Chính vì th mà EmiLian
Pilai và ngư i b n ư ng c a anh ta không tìm ra ư c m t vi c làm ngay trên
thành ph c ng l n c a nư c Nga – Ô exxa.
Emelian Pilai (truy n Emelian Pilai) và ngư i b n ư ng c a anh ta ph i trôi d t
muôn phương trong lúc không có gì trong b ng su t m y ngày li n. Cu i cùng h
quy t nh i làm mu i, “ y là vi c kh sai…ch ng ai làm ư c lâu. Bao nhiêu
y mà chu n…không ch u n i” [ 8, 71 ], và ti n lương thì v i giá
ngư i ph i b
l t da x o th t 60 cô – pêch m i ngày.
Trư c tình c nh kh n kh , Emelian Pilai nhìn l i cu c i ã qua c a mình và th y
r ng không có gì là t t p c . Anh nh n ra r ng mình ã hơn 47 tu i u mà còn
t hơn m t con chó “không có cái mà n m, không có mi ng xương mà g m” [ 8,
62 ]. Con ngư i kh n cùng y ã b d n vào chân tư ng và anh ã ph n ng l i
m t cách tiêu c c.
T ng làm ch y hàng cho m t ông ch g , th nhưng Emelian Pilai ã d n d n tr
nên sa o . Anh sinh ra u ng rư u và ã ng n m t c a ông ch h t 60 rúp. Th r i
anh b ưa vào tù. Sau khi ra tù, không xin ư c vi c làm hơn n a n n ói l i m p
mé dư i chân, Emelian Pilai nghĩ r ng ch còn m t l i thoát duy nh t là i gi t
ngư i cư p c a, anh s n lòng “mua h nh phúc c a mình b ng tính m ng c a k
khác” [ 8, 58 ]. Theo l i lão Paven Pêtrôp – m t tên có cách làm ăn m p m , m
quán rư u và chuyên tàng tr l y tr m, bao các th du côn và che gi u
nh ng vi c c a chúng – thì anh quy t nh ph c kích gi t ch t Ôbaimôp – m t lão
lái buôn – cư p ti n. Th nhưng s vi c không thành.
Qua cu c i kh n kh và t i l i c a Emelian Pilai, Gorki ã phơi bày ra ánh sáng
b n ch t ê ti n x u xa c a b n th ng tr dã man, nh ng k tàn nh n ã bóc l t con
ngư i n t n xương tu , cư p h t m i quy n s ng c a con ngư i dù ó là quy n
ư c lao ng.
Không ch Emelian Pilai, Tsencasơ ( tác ph m Tsencasơ) t ng là m t nông dân
hi n lành, l n lên i lính và là m t chàng lính c n v kho m nh, p trai, khéo léo.
Nhưng s ng gi a cái xã h i ng t ng t lúc b y gi , anh ã tr nên sa o . Su t
mư i m t năm tr i i du ãng, Tsencasơ tr thành “m t tay nghi n rư u khét ti ng
m” [ 8, 168 ]. Cu c s ng c a anh trên b n tàu
và là m t tên ăn c p khéo léo, can
như “m t con sói già b săn u i“, nhưng v i b n tính “ngang tàng và táo t n” nên
anh c ngang nhiên l y c p ó s ng. B i vì y c n ti n và “y s chơi b i thoã
thích khi trong túi y có nh ng t gi y b c” [ 8, 172 ].
Tsencasơ chính là s n ph m c a cái xã h i y r y nh ng ung nh t và b t công.
Cái xã h i ã làm cho con ngư i b tha hoá và nó s n sàng h t c h ra bên l cu c
s ng m t cách tàn nh n. S ng trong cái xã h i này, Tsencasơ ch là m t con ngư i
mà n u b gi t ch t thì không ai vì h n mà làm m ĩ lên, b i vì “h n là con ngư i
t! Ai hơi âu mà bênh v c h n” [ 8, 208 ]. Tsencasơ ý th c ư c
th a trên trái
i u chua chát y và anh v n c ngang nhiên s ng trong cái xã h i ó. Cu c s ng
c a anh ó như ám mây en ch p ch n trong m t b n lính oan mà lúc nào
chúng cũng mu n dùng nh ng b o l c c a tù dày xoá tan nó i.
Mùa thu năm 1892, nư c Nga b kh ng ho ng kinh t . Hàng tri u ngư i dân Nga
trên nh ng n o ư ng c a nư c Nga mênh mông ph i ch u ói kh và trôi d t b n
phương. Hai ông cháu c a Lionka (truy n Lão Arkhip và bé Lionka) trên ư ng
xin ăn ki m s ng ã nói r ng, nư c Nga ói l m “c gián cũng ch t ói” hu ng
chi là ngư i. ch ng l i cái ói, lão Arkhip ành i ăn c p và cu i cùng hai ông
cháu ph i nh n cái ch t y bi th m.
Trong truy n Ngư i b n ư ng c a tôi, ta l i b t g p hình nh nh ng ngư i dân
ói lũ lư t kéo nhau i thành t ng oàn tìm vi c. C b n trăm con ngư i
Fêô ôxia u mơ ư c có ư c vi c làm như tác gi và ngư i b n ư ng c a anh ta.
“Nhưng r i h cũng ành s m vai trò nh ng k ng xem ngư i ta xây p…kh p
nơi – c trong thành ph l n các vùng xung quanh – t ng toán dân ói m t mày
xám ng t, chán n n, i lang thang vơ v n và nh ng k du ãng vùng Azôp và Tavri
s c s o như b y chó sói” [ 8, 228 ].
Không có vi c làm, “ngư i b n ư ng” c a tác gi ã quy t nh i ăn xin. Nhưng
không ph i i ăn xin là có ư c mi ng ăn, là ư c s ng, vì “b n ăn xin các ngư i
nhi u quá“, h kéo nhau thành t ng “b n” v i v h c hác, th m h i, ch hi v ng
ki m ư c m t chút gì áp ng cho cái d dày r ng tu ch, dù ó là m t m u bánh
mì.
Không ch ch u c nh ói kh , lang thang mà i n âu nh ng ngư i này ub
c nh sát xua u i n ó. Khi tác gi và ngư i b n ư ng c a anh ta n Kecsơ thì
“t t c nh ng k vô d ng – b n chân u i ra kh i Kecsơ” [ 8, 230 ]. H
t– ãb
bu c ph i n p ng dư i chân c u ván ghép b c t b n kè lên tránh sa vào tay
c nh sát.
Ngư i th t nghi p ã th còn ngư i có vi c làm thì cũng ch ng hơn gì. Hai mươi
sáu anh th làm bánh mì (truy n Hai mươi sáu anh chàng và m t cô gái) v n là
nh ng ngư i lao ng t do nhưng h ch ng khác gì nh ng tên tù kh sai dư i s
bóc l t tàn nh n c a các ông ch tư s n.
Hai mươi sáu anh th làm vi c như hai mươi sáu ngư i tù, “hai mươi sáu cái máy
s ng b nh t trong h m nhà m ư t“. H k , ó h “nhào b t t sáng n t i làm
bánh s a và bánh mì khô…ông ch rào s t bên ngoài c a s chúng tôi không
th em nh ng m u bánh mì c a ông ta cho nh ng ngư i ăn xin và nh ng ngư i
b n c a chúng tôi ang ói vì không có công ăn vi c làm…bu i trưa ông ta cho
chúng tôi ăn lòng th i thay cho th t” [ 8, 484 ]. H s ng trong c nh ng t ng t t i
tăm, m th p và h ch bi t c ng tay, ngón tay như cái máy. H chán n n, h
bu n và h “mư n l i ngư i khác hát lên n i au xót âm th m c a mình, hát lên
n i bu n c a nh ng con ngư i s ng thi u ánh m t tr i, n i bu n c a nh ng k nô
l … Hai mươi sáu con ngư i trong căn h m c a toà nhà á l n, s ng c c kh n
u xây h n trên vai” [ 8, 487 ].
n i có c m giác như c ba t ng c a toà nhà này
Xã h i th t b t công v i h . Ông ch c a h là “m t tên bi n l n, m t k l a b p,
quân b t lương và thích hành h ngư i khác” [ 8, 487 ] và h ph i ch u ng trong
s tàn ác ó. Hơn n a, i n âu h cũng b c nh sát xua u i n ó. Vào nh ng
ngày l nh ng ngư i th khác thì qu n áo b nh bao i n vư n hoa thành ph d o
chơi, còn hai mươi sáu anh th thì “qu n áo rách rư i, b n th u, chân qu n gi hay
n vư n hoa thành ph “. Tuy
i dép b n b ng v cây, c nh sát không cho h
s ng trong c nh t i tăm b n th u, nhưng h v n c th p lên cho mình nh ng tia hi
v ng. Và h g i ni m hi v ng c a mình vào Tania nhưng cu i cùng h ãv
m ng. H vây quanh ch i m ng Tania th m t . Nhưng r i cu c s ng t i tăm, c c
kh v n vây quanh h . H ch bi t “l ng l ng tr vào cái h m á m th p“, và
“v n như trư c kia m t tr i không bao gi nhìn vào c a s (h ) và Tania không
n n a” [ 8, 504 ].
bao gi
Dư ng như s ph n c a nh ng “con ngư i dư i áy” này ch ư c an bài trong
cu c s ng t i tăm ng t ng t, thi u ánh sáng m t tr i, n u như h không ph i lang
thang phiêu d t ho c ăn xin. Cu c s ng c a hai v ch ng anh th giày Orlôp (
truy n V ch ng Orlôp) trong căn h m nhà “t i tăm, m th p, to ra mùi m c,
mùi nư c sôi và mùi da th i” [ 8, 404 ] ã khi n cho Grigori Orlôp luôn c m th y
nhàm chán, b t r t, su t ngày anh ch bi t u ng rư u và ánh v :
“Trong tâm h n anh, t t c u l n x n và n ng trĩu, và anh ành buông mình theo
nh ng c m giác n ng n trong lòng mà không hi u rõ ra sao n a, ch bi t r ng
n a chai vôtka là li u thu c duy nh t có th làm anh nh lòng“ [ 8, 407 ].
Nhưng vòng quay c a nh p s ng v n c quay và anh cũng b cu n hút vào vòng
xoáy ó, anh l i cũng làm vi c, cũng s ng trong căn “phòng m ư t t nh t. Cu c
s ng nh n nh p âu ó bên trên, còn ây nó ch l t t i nh ng âm thanh
vang v ng, mơ h , t ng c m không màu s c qu n l n v i b i rơi xu ng cái h c a
v ch ng Orlôp” [ 8, 411 ]. H làm vi c, h chán n n và h hát lên nh ng l i bu n
t cho cu c s ng en t i c a mình:
” Ôi, cu c ơ-ơi…cu c i chó ch t c a ta ơi…
Ngươi ch là m t chu i bu n! Ôi chu i bu n áng nguy n áng r a
Chu i bu n áng nguy n áng r a c a ta, ôi!…“
[ 8, 413 ]
Là v ch ng v i nhau nhưng h nói chuy n v i nhau không b ng nh ng l i âu
y m thi t tha mà b ng nh ng l i thô l , t c t n và c a. “H yêu nhau, nhưng
s ng bu n t , h không có nh ng c m xúc và h ng thú có th tho mãn nhu c u t
nhiên c a con ngư i là xúc ng, suy nghĩ, và nói chung là s ng. Giá v ch ng
Orlôp có m t m c ích s ng dù ch là m c ích góp nh t t ng xu, thì ch c ch n h
s ng s tho i mái hơn. Nhưng h không có c m c ích như th ” [ 8, 414 ].
Cu c i i v i h như cái h t i tăm, ch t ch i và ng t ng t, ã chôn s ng h .
i u ó ã khi n Orlôp c m th y t c t i mà th t lên r ng: “H i ơi, cu c s ng!
Ngươi là ch n tù ày tuy t di u“[ 8, 420 ]. V anh có ý nh thay i ch cho
cu c s ng có gì ó m i m hơn nhưng dù anh có thay i ch thì v n th thôi,
v n là s ng trong cái “h ” t i tăm, ng t ng t, không có gì t t p hơn lên vì “cu c
i là cái h “.
“H c s ng như th h t ngày này sang ngày khác. Mà th t ra h là nh ng con
ngư i không n n i t i t l m, h s ng và ch i m t cái gì x y n phá tan tành
n kh n kh c a h ” [ 8, 422 ].
cu c s ng l lăng
Gorki có s ti p thu truy n th ng là miêu t nh ng bi k ch c a con ngư i nhưng
ông có nét khác so v i các nhà văn dân ch Nga nh ng năm 60. ó là ông i sâu
miêu t nh ng bi k ch c a nh ng ngư i cùng kh nhưng ông không coi vi c miêu
t t m bi k ch ó là m c ích chính c a mình, mà ông i sâu vào th gi i n i tâm,
tìm hi u nh ng ph m ch t t t p, khám phá nh ng kh năng ti m tàng, nh ng
khát v ng hư ng t i m t cu c cách m ng l n lao trong nh ng con ngư i kh n
cùng này. ây cũng là m t trong nh ng c i m quan tr ng mà chúng tôi mu n
trình bày.
2. NH NG TH HI N PH M CH T T T P C A NHÂN V T “CON
NGƯ I DƯ I ÁY”
2.1. Lòng khát khao v cu c s ng m i, t t p
C tư ng r ng s ng gi a ch n bùn nhơ en t i thì nh ng “con ngư i dư i áy” s
b vùi l p i bao mơ ư c khát v ng c a mình. Nhưng trong sâu th m tâm h n h
v n p bao ư c mơ v m t cu c s ng t t p, công b ng và nhân o.
Tsencase (tác ph m Tsencase) ngoài cái v c a m t tên cư p khét ti ng, ghê t n,
trong tâm h n anh v n có nh ng gi phút thơ m ng giao c m v i thiên nhiên.
Anh yêu m n ng m nhìn bi n tươi p, và ng m nhìn không bi t chán. i di n
v i bi n, anh quên i bao ý nghĩ t i l i:
“Y, m t k c p, y yêu bi n. Cái b n tính nóng n y sôi n i, thèm khát c m giác c a
y không bao gi bi t chán khi ng m nghía kho ng r ng en t i, bao la, t do và
dũng mãnh này…Ng i cu i thuy n y b tay lái r nư c và bình tĩnh nhìn v phía
trư c, lòng tràn ng p ni m mong mu n ư c i lâu và xa trên làn nư c ph ng
l ng, m n mư t như nhung này” [ 8, 183 ].
N u như Gavrila c m th y ng p th trư c cái yên l ng và v p t i t ăm c a b i n
thì i v i Tsencase, bi n như là th nư c thánh thiêng liêng c a chúa tr i, nó có
th r a s ch m i t i l i c a y:
“ ngoài khơi, trong lòng y bao gi cũng d y lên m t tình c m r ng l n m áp,
tình c m y choán h t tâm h n y, t y r a h t nh ng cái nhơ nh p mà i s ng
h ng ngày ã in sâu vào tâm h n. Y quí tr ng tình c m y và thích th y mình tr
nên t t p hơn nơi ây, gi a kho ng tr i nư c bao la, nơi mà m i ý nghĩ v
cu c s ng bao gi cũng b t gay g t và b n thân cu c s ng bao gi cũng m t giá
tr . êm êm, ti ng th nh nhàng trong gi c ng c a bi n bay b ng trên m t nư c
bao la. Cái âm thanh mênh mông y truy n s bình tĩnh vào tâm h n con ngư i,
d u dàng thu n hoá nh ng d c v ng c ác iên cu ng, khơi lên trong lòng ngư i
bao mơ ư c mãnh li t” [ 8, 184].
Su t 11 năm tr i s ng cu c i m t tên du ãng nhưng trong tâm trí c a
Tsencase nh ng kí c t t p xa xăm không bao gi m t i và cái dĩ vãng t t p
c a cu c i xa xưa luôn hi n v trư c m t y: “Y ã k p th y y lúc tr thơ, làng quê
y, m y – ngư i thi u ph má , mũm m m, có ôi m t sáng hi n h u – và b y –
ngư i àn ông cao l n s , có b râu c m hung và khuôn m t nghiêm kh c. Y
th y mình là chú r và th y v y, cô Anfixa m t en có bím tóc dài, ngư i y à,
d u hi n, vui tính, và y l i th y mình là chàng lính c n v p trai…Y th y c cái
c nh làng xóm ón ti p y khi y h t h n tòng ngũ tr v . Y th y b y hãnh di n như
th nào trư c c làng v th ng “Grigori c a mình“. Nh ng kí c y “ ã làm s ng
l i nh ng hòn á c a dĩ vãng và nh nh ng gi t m t vào chén thu c c mà h i
xưa ngư i ta ã u ng…Tsencase c m th y mình ư c t m trong lu ng không khí
thân thu c âu y m, làm cho lòng y d u l i. Lu ng không khí thân yêu y ưa n
tai y c nh ng l i âu y m c a m , c nh ng l i l trang nghiêm c a ông b nông
dân giàu nhi t huy t, vô s âm thanh ã b quên lãng và nhi u mùi thơm n ng
ư mc a t m v a m i tan băng, m i cày và v a ư c bao ph m t l p lúa thu
như t m l a màu ng c bích” [ 8, 199 ]. Càng th h n trong nh ng kí c h nh
óng
phúc bao nhiêu, thì khi nhìn l i hi n t i, Tsencase càng ý th c ư c nh ng n i b t
h nh, cô c c a mình b y nhiêu: “Y c m th y y là k cô c, b v t ra và vĩnh vi n
b g t ra kh i cái cu c s ng ã s n sinh ra dòng máu hi n ang ch y trong m ch
y” [ 8, 199 ]. i u ó càng làm cho ta quí m n hơn con ngư i có dáng v d t n
này.
Dù s ng, lao ng trong không khí ng t ng t, m th p, ch t ch i nhưng hai mươi
sáu anh th ( truy n Hai mươi sáu anh chàng và m t cô gái) v n tràn y mơ ư c
v m t ánh sáng t t p, xa xăm. H nh m nghi n m t và c t cao ư c mơ c a mình
b ng ti ng hát “và có l anh hình dung nh ng làn sóng âm thanh m à bao la y
là con ư ng d n v m t nơi xa xăm r c r ánh m t tr i – ó là con ư ng r ng
[ 8, 487 ]. Ngoài nh ng bài
l n và anh th y mình ang i trên con ư ng ó”
hát, h còn có m t cái gì t t pn a t m mát nh ng tâm h n kh n kh và khô
c n c a mình, và có l i v i h “nó thay cho m t tr i“. ó là m i bu i sáng h
ư c nhìn th y Tania – m t khuôn m t nh , xinh x n h ng hào có c p m t xanh và
vui v – n l y bánh s a. Trư c m t cô, h t cho mình là “nh ng k b n th u, t i
tăm x u xí“. i v i h , Tania như ngôi sao băng thoáng hi n r i bi n m t nhưng
ó là ngu n s ng h ng ngày không th thi u i v i h . H t d ng cho mình m t
hình tư ng t t p v Tania. H cho r ng nh ng ngư i àn bà mà h bi t u là
nh ng k ch áng nghe nh ng l i trơ tr n thô l nhưng i v i Tania thì h không
bao gi dám nói nh ng l i như th . H “nói v i cô b ng nh ng l i c bi t –
nh ng l i …ch dành riêng cho cô. Trong lúc chuy n trò v i cô, gi ng nói (h ) d u
dàng hơn, nh ng l i bông ùa cũng nh nhàng hơn” [ 8, 488 ]. V i h – “nh ng
n” – thì cô như m t thiên th n s ng gi a ch n bùn l y mà h
con bò c n
ph i tôn sùng. Vi c giao bánh cho cô ư c h xem như là m t th nghi l thiêng
liêng, “vi c ó tr thành m t l cúng h ng ngày hi n dâng th n tư ng” [ 8, 490
]. H c m th y sung sư ng và hãnh di n khi ư c giúp cô m i vi c và không
dám òi h i cô m t i u gì. H xem cô là ngu n hi v ng, ngu n ánh sáng duy
nh t s chi u sáng vào cu c s ng t i tăm, ng t ng t c a h . H nói: “Chúng tôi
mà yêu” [ 8, 490 ].
ph i yêu Tania, b i vì chúng tôi ch ng còn ai
Nhìn th y bao cô th khác ch t mê ch t m t vì anh lính p trai kho m nh, m i
vào làm thì trong lòng hai mươi sáu anh chàng này l i không m t chút m i may
nghi ng gì v Tania. H luôn tin tư ng vào s v ng vàng c a cô. H nói: “Tania
ng v ng! Không d gì lung l c n i cô ta âu“ [ 8, 499 ].
y à? Cô y s
Ni m tin ó ã t o cho h s can m h quy t nh thách v i tên lính. Cu c
thách di n ra và h luôn tin r ng Tania s chi n th ng. Càng ngày h càng căng
th ng, s t ru t, nóng lòng, ch i k t qu cu c th thách t m lòng trong s ch c a
v th n nh bé c a mình. i v i h , Tania là i m t a duy nh t h bám vào và
vươn lên cu c s ng bình thư ng. H chưa g c ngã vì còn hình nh c a cô. Nhưng
cu i cùng h ã th t v ng, chi c c u hi v ng duy nh t c a h ã b ch t t, th n
tư ng thiêng liêng mà h tôn th ãs p , Tania ã b tên lính chinh ph c. Hai
mươi sáu anh chàng xoay quanh ch i m ng cô b ng nh ng l i c a, không
kiêng n . H cho r ng cô ã bóc l t h t c a h t t c , trong khi “h ã phung phí
t t c nh ng gì t t d p nh t vì cô, m c dù cái t t p y ch là nh ng m u v n c a
nh ng k hành kh t” [ 8, 503-504 ]. Cu i cùng h nh n ra r ng ó không ph i l i
Tania.
Cũng như hai mươi sáu anh chàng, cu c s ng trong t ng h m m ư t, b n th u và
t i tăm, không bao gìơ d p t t ư c bao ư c mơ cao p c a anh th óng giày
Grigori Orlôp (truy n V ch ng Orlôp). Anh luôn khao khát “thèm mu n cu c
s ng nh nhõm, vô tư” khác v i cu c s ng n ng n , ch t ch i và tù ng mà anh
ang s ng. V i ý th c vươn lên, Orlôp không ch p nh n cái vòng l n qu n c a
mình là “s ng, khâu, và ch t“. Và s xu t hi n c a anh sinh viên y t như làn gió
mát th i vào tâm h n ang chán n n c a anh. ó là m t năng l c t giác t nh p
vào cu c s ng t i tăm c a anh, và hé m trong anh bao hi v ng trong cu c s ng.
Khi tr thành ngư i h lí y t , Orlôp mu n bi u hi n nh ng m t t t p nh t c a
mình, mu n tr thành ngư i anh hùng: “Trong lòng anh b ng dâng lên m t khao
khát mu n làm m t i u gì m i ngư i ph i chú ý n anh, ph i kinh ng c v
anh. ó là lòng hi u danh c áo c a m t sinh v t b ng nh n ra mình là m t con
ngư i và vì chưa tin h n vào s th t ó, m t s th t m i m i v i mình, h n
mu n làm m t i u gì kh ng nh i u ó cho mình và cho ngư i khác: ó là
lòng hi u danh ã n d n bi n thành khát v ng mu n l p nên m t công tr ng
không v l i” [ 8, 454 ]. Ư c mơ ó lúc nào cũng cháy b ng trong lòng Orlôp,
“lòng anh ang thèm khát kho ng không r ng rãi… anh có th phát huy h t s c
m nh c a mình…anh c m th y anh mang trong mình m t s c m nh l n lao vô
cùng t n!” và anh ã nghĩ n ư c mơ l p chi n công th m l ng nhưng v vang, ó
là vi c “gi i phóng nư c Nga kh i b nh d ch t “. Chi n công ó s giúp anh thoát
kh i cái “h ” không th y ánh sáng, không th y m t tr i, không bi t m i ngư i.
Nhưng khi ã ngoi lên ư c thì anh l i th y lo s , c m th y cu c s ng trư c kia
ch ng có gì tươi p, còn cu c s ng bây gi cũng không v a ý chút nào dù anh
không u ng rư u và không ánh v . Cu c s ng kh c kh ăn không no trư c kia
c a v ch ng anh bây gi ư c thay b ng cu c s ng tr c phú mà cái giá c a nó là
“n i lòng day d t“, và n i lòng ó không th dung hoà ư c v i cu c s ng h ng
ngày. Anh mu n vươn lên thoát kh i cu c s ng t m thư ng nhưng cu c s ng
b nh vi n v n là m t s t m thư ng. N u như trư c kia anh t ng ngư ng m bác sĩ
Vasenkô và nh ng sinh viên y t ây vì h làm nh ng vi c cao c là c u ngư i,
thì sau cái ch t c a c u bé Xenka, anh ã nghi ng t t c , nghi ng m i c g ng
c a con ngư i, n i chán chư ng l i tràn ng p h n anh và anh quay v v i cu c
s ng rư u chè cùng thói quen ánh v trư c kia. Cu i cùng anh ã r i kh i b nh
vi n và tr thành m t k du th du th c. Nhưng ư c mơ v hành ng anh hùng
v n cháy b ng không nguôi trong lòng anh. Orlôp nói: “Như th là tôi ã ư c ưa
lên cao r i l i b qu p xu ng…tôi v n chưa làm nên công tr ng gì. Nhưng gi ây
tôi v n mu n ư c hơn ngư i v m t m t nào ó…Nghi n nát trái t ra thành tro
b i hay t t p bè ng! Ho c i khái làm m t vi c gì vư t lên trên t t c m i
ngư i và nh nư c b t xu ng u h …và nói v i h : “Lũ dòi b kia! Các ngươi
s ng làm gì? Các ngươi s ng th nào? Các ngươi ch là o c gi , có th
thôi!” [ 8, 482 - 483 ]. Nhưng: “Cu c s ng sao mà bu n t và ch t ch i“, Orlôp
th y mình ã b t c, không có l i thoát, không có cách nào th c hi n ư c ư c
mơ. Anh nói: “Tôi sinh ra v i n i lòng day d t…và s tôi là cái s lang thang. Tôi
ã i kh p b n phương ch ng th y âu là ngu n an i” [ 8, 483 ]
2.2. C g ng gi nhân ph m c a mình
Nh ng nhân v t c a Gorki dù có rơi vào s sa o t i l i nhưng trong tâm h n h
v n còn sót l i nh ng nhân tính quí báu.
Emelian Pilai (truy n Emelian Pilai) trong lúc cùng ư ng ã nghĩ n vi c gi t
ngư i cư p c a. anh nghĩ r ng ch lão lái buôn xe ng a i ngang qua là “ch m t
v ! Th là có ti n” [ 8, 66 ]. Nhưng i không ai có th oán trư c ư c tương
lai, anh nghĩ th này mà chuy n x y ra th khác. Không ph i lão Obaimôp i
qua mà là m t cô gái tr ang au kh tuy t v ng i qua. Và Emilian ã “d ng
bư c” khi nhìn th y ” hai vai cô ta rung lên t ng t và nh ng gi t nư c m t to c
l n lư t nh xu ng“. Nh ng gi t nư c m t y ã làm anh xúc ng, ã v c d y cái
lương tâm ang ng trên b v c t i l i c a anh. i bên c nh cô gái, anh th y
mình lúng túng và anh ã nói nh ng gì anh không bi t n a. Anh c m th y cái t t
p nh t su t 47 năm tr i trong i mình là ư c cô gái y, m t cô ti u thư ư c
nuông chi u sung sư ng, hôn lên trán mình – k ói nghèo, dân i chân t phiêu
d t.
T nh ng ý nghĩ ban u có ti n, bây gi Emelian Pilai tr nên cao thư ng hơn,
bi t t tr ng và “ch ng còn b ng d n ti n b c n a“ [ 8, 69 ].
âu mà nghĩ
Anh ã can m t ch i s ti n mà cô gái ưa cho anh: “Thôi cô , cám ơn cô, Tôi
không c n ti n âu” [ 8, 69 ]. Th là t ý nghĩ gi t ngư i ban u, Emelian ã
chuy n sang c u s ng m t linh h n au kh , áng thương ang tuy t v ng và
mu n tr m mình t t . Hành ng ó cũng chính là s vươn lên cao thư ng c a
Emelian Pilai.
Còn Tsencase ( truy n Tsencase) thì có dáng v b ngoài d t n c a m t tên cư p:
“Y có cái v hao hao gi ng con di u hâu th o nguyên, thân hình g y gò d tư ng
và dáng i rình mò nh p nhàng” [ 8, 168]. Nhưng th c ra b n ch t c a tên ăn cư p,
k du ãng, con ngư i b v t ra kh i t t c nh ng gì thân thi t ru t th t này l i là
ngư i có tâm h n p và cao thư ng. Anh khinh b Gavrila – k hèn nhát, tham
lam ti ti n và c ác n m c ánh m t c lòng t tr ng c a mình. Khi phát hi n ra
vi c “làm ăn” cùng Tsencase là i ăn c p, Gavrila cho r ng ó là vi c áng nguy n
r a. Gã s s t, lo l ng, “gã khóc thút thít, s t s t, ng ngo y trên gh nhưng v n
chèo m nh v i v tuy t v ng” [ 8,186 ]. n lúc Tsencase l y tr m hàng xong, trên
ư ng v anh h i gã ” có mu n ư c t 200 rup không?” thì gã tr l i: “Tôi ch ng
c n gì c . Tôi ch mong ư c lên b ” [ 8, 194]. Nhưng su t o n ư ng v , trong
u tên tham s ng s ch t này lúc nào cũng mưu tính nhi u th on ly ưc
s ti n mà Tsencase l y c p ư c. Gã nghĩ: “Ta s phang cho h n m t nhát
chèo…ti n thì ta chi m l y, còn h n thì cho xu ng bi n” [ 8, 208 ]. Th t b i hơn
n a là ch vì s ti n ó mà Gavrila s n sàng quỳ xu ng, g c u vào g i và ngh n
ngào van xin Tsencase: “Anh ơi!…Anh cho tôi s ti n y! Vì chúa xin anh hãy cho
tôi!” [ 8, 206 ]. Hành ng c a Gavrila ã y gã t giai c p tư s n xu ng “con
ngư i dư i áy”. Gã tr thành tên nô l khúm núm c a ng ti n, tên tham lam,
th p kém và m t t ch . Còn Tsencase, m t tên cư p, không vì ti n mà ánh m t
nhân cách c a mình. Trư c hành ng van v hèn h c a Gavrila, Tsenkasơ “thò
tay vào túi, l y ra nh ng t gi y b c, ném vào m t gã…ném ti n xong, y c m th y
mình là anh hùng” [ 8, 207]. Cho dù Gavrila ã có hành ng b t lương iv i
anh nhưng Tsencase v n s n sàng tha th cho h n. i u ó càng làm cho Tsencase
vươn lên, cao thư ng hơn.
Tuy là m t tên lưu manh nhưng Tsencase v n là con ngư i bi t t tr ng. Anh c m
th y mình b t n thương khi ngư i khác xúc ph m n thân ph n nghèo kh và
danh d c a mình. Nhi u l n Gavrila cho anh là con ngư i m ám thì “Tsencase
c m th y như b b ng trong ng c và y h gi ng, th t lên v i v căm t c l nh
lùng…Y nh y xu ng t, tay trái kéo ria mép, tay ph i n m l i thành t ng n m
m r n ch c, gân gu c, m t long lên sòng s c” [ 8, 177 ]. Tsencase r t au n
khi b k khác d m vào lòng t ái c a mình, và nh ng lúc y ” y c m th y au rát
trong ng c. C m giác y làm y t c gi n và bao gi cũng xu t hi n khi lòng t ái
c a y … b k khác làm t n thương, c bi t khi k ó là k mà y coi là không áng
n” [ 8, 197-198 ]. Càng t c iên lên khi ngư i ta ch xem mình là con
mxa
ngư i th a trên trái t: “Tsencase ng th ng, thân hình khô ét, d t n, nhe răng
ra coi n c ác, cư i khanh khách, ti ng cư i y v châm ch c và ria mép y
nh y lên m t cách nóng n y trên khuôn m t góc c nh, dài ho t. C i chưa bao
n th và chưa bao gi y hung t n như th ” [ 8, 208 ].
gi y b xúc ph m au n
Chi ti t “ria mép” c a Tsencase ( ư c nh c l i 8 l n) bi u hi n cho khí phách
ngang tàng y kiêu hãnh c a y. Khi y c chí thì ” ria mép y rung rinh khoái trá
m l a” [ 8, 202 ]. Khi y làm xong vi c thì “m t y
và m t r c lên như , ria mép
xo n v nh lên m t cách ngang tàng” [ 8, 202 ]. B ria mép i v i y là ni m kiêu
hãnh. Vì th dù b thương n ng, i l o o nhưng y v n ” tay trái ly u còn
tay ph i kh vu t nhánh ria mép nâu“ [ 8, 212 ].
Trong truy n Ngư i b n ư ng c a tôi, ta th y dù s ng trong c nh nghèo kh ,
nhưng tình ngư i c a nh ng k s ng “dư i áy” xã h i không bao gi c n. H s n
sàng c u giúp tên công tư c Sakrô, khi h n lang thang trôi d t và ói rách. Chính
h n cũng nh n th y r ng:”B n chân t là nh ng ngư i r t t t“ [ 8, 252 ].
Trong tâm h n nh ng “con ngư i dư i áy”, nghèo kh và t i l i, là nh ng ph m
ch t r t áng trân tr ng. H tr nên c ác, t i l i khi xã h i d n h vào chân
tư ng. Và cu c s ng t i tăm, ng t ng t trong xã h i ã mang l i cho h nh ng ý
nghĩ c ác. H c m th y b t r t, ch t ch i và t m thư ng trong xã h i này. H
au n, qu n qu i mu n tìm l i thoát cho mình nhưng h b t l c và b t c. Tuy
nhiên m i s vùng v y c a h ã ch ng t m t i u là : Trong ý th c c a qu n
chúng b áp b c ang l n d n lên s ph n kháng kiên quy t nh m ch ng l i tr t t
xã h i b t công, th i nát c a b n phong ki n – tư b n Nga hoàng, ang bóp ngh t
quy n s ng c a con ngư i. ó là s vươn d y, s “tái sinh” c a nh ng “con ngư i
dư i áy” khơi ngu n cho nh ng tư tư ng ph n kháng, u tranh sau này.
3. NH NG TH HI N C A Ý TH C U TRANH
Vào cu i th k XIX u th k XX, trung tâm phong trào cách m ng th gi i d n
v nư c Nga. Ch Nga hoàng ngày càng tàn b o c ng v i ách áp b c b c l t
n ng n c a nh ng ông ch tư s n và nh ng tàn tích l c h u c a ch nông nô ã
làm cho i s ng ngư i dân ngày càng ngh t th , cùng qu n, t i tăm. Văn h c Nga
giai o n này luôn sát cánh ph n ánh nh ng bi n ng trong xã h i. Năm 1909,
Gorki cho r ng: “N n văn h c Nga mãi mãi cho n ngày nay v n luôn luôn gi
ư c m i quan h m t thi t v i các phong trào cách m ng“ [ 3, 248 ]. B n thân
ông v i tư cách là m t nhà văn, m t chi n sĩ c ng s n, ã gi ư c m i liên h ó.
V n ra i trong m t gia ình lao ng và thu nh ã s ng trong môi trư ng ti u
th dân y r y nh ng x u xa, h l u, Gorki ã s m có tư tư ng ph n kháng, ch ng
i l i hi n th c xã h i b t công. Trong tác ph m u tiên c a i c m bút – ” Bài
ca cây s i già”- Gorki ã tuyên b : “tôi mà không tho thu n”
n v i cu c i
[ 3, 513 ]. Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” mà ông ã xây d ng trong
nh ng truy n ng n c a mình là m t b ng ch ng c th cho l i tuyên b ó.
Các nhân v t c a ông không ch u buông xuôi ch p nh n s ph n au kh c a mình
mà h luôn suy nghĩ v ngu n g c c a s nghèo kh ã trùm lên cu c ih .H
luôn c m th y chán n n, b c b i khi s ng trong cái xã h i y r y nh ng b t công.
H mu n làm m t vi c gì ó thay i cu c i h . Trong uh ãdndn
hình thành nh ng ý nghĩ v t do, và ây cũng là bư c chu n b cho nh ng ý th c
ph n kháng u tiên.
3.1. Ý th c t do
i v i các nhân v t c a mình, Gorki ã th i vào h n h nh ng ý nghĩ ban uv
t do. M t tên cư p ngang tàng như Tsencase (truy n cùng tên) cũng bi t tri t lí
h t s c ơn gi n v t do. Anh nói v i Gavrila v nh ng suy nghĩ c a mình:
“Ngư i anh em , cái chính trong i s ng nông dân là t do! Anh là ch b n thân
anh: Anh có nhà c a anh, túp nhà t i tàn, nhưng là nhà c a anh. Anh có tc a
anh, dù là mi ng t con con i n a, nhưng là t c a anh! Anh là ông vua trên
m nh t c a anh!…Anh có b m t c a anh…Anh có th òi h i m i ngư i ph i
tôn tr ng anh...” [ 8, 197 ].
Còn “K phá bĩnh” – Gvôz iep (truy n K phá bĩnh) cũng có nh ng ý nghĩ riêng
v t do. Anh thích i trên con ư ng thoai tho i bên b sông vì ây anh “c m
th y mình cũng gi ng như m i ngư i, cũng ư c t do hít th làn không khí
tho ng mùi lá cây, cũng ư c i l i m t cách tho i mái và ung dung, ư c làm m t
ng v i m i ngư i” [ 8,
b ph n trong m t cái gì to l n và c m th y mình bình
389 ].
ó là nh ng ý nghĩ h t s c ơn gi n v t do nhưng nh ng ý nghĩ này s t o thành
nh ng ng n gió u tiên khêu lên nh ng tia l a ph n kháng.
3.2. Ý th c ph n kháng
Khi miêu t nh ng nhân v t “con ngư i dư i áy”, Gorki không nh m nói v s sa
o , lưu manh c a h . Mà m c ích c a ông là cho ta th y ư c s c m nh to l n
trong t ng l p “dư i áy” xã h i, “h là t ng l p áng kính nhưng ch ng ư c ai
kính tr ng” [ 3, 216 ]. Ngay t nh ng năm u tiên bư c vào con ư ng ho t ng
văn hoá, Gorki ã kh ng nh ư c m c ích và nhi m v c a ngh thu t, và sau
ó không lâu, nh t là khi ti p c n v i ch nghĩa Mác, v i ng ki u m i c a Lênin
thì ông ã ra ư c nh ng lu n i m n i ti ng: Th i i anh hùng b t ucn
n cái anh hùng; Ngh thu t ph i ph n ánh “cơn ph n n c a nhân dân trong cu c
u tranh gi i phóng”. T t c nh ng lu n i m n i ti ng ó i u ư c ch ng minh
trong các sáng tác c a ông.
Emelian Pilai ( truy n Emelian Pilai) luôn suy nghĩ v ngu n g c s au kh c a
mình. Tuy không bi t ư c nguyên nhân do âu mà hàng tri u dân Nga l p ch t
ói, l p i lang thang trôi d t, nhưng anh không ch p nh n cách gi i thích ơn gi n
là do m t mùa. Anh nói v i ngư i b n ư ng c a mình: ” C u ơi, t thu cha sinh
m t ã ói r i, mà có lu t nào b t như th không? y â-â-ây! H n nói
ph ng? t i sao? M t mùa à? H n m t mùa trong cái u này trư c này, sau m i
m t mùa ngoài ng! T i sao các nư c khác không m t mùa? T i vì ngư i ta
sinh ra có cái u không ph i mà gãi tai gãi gáy; nư c ngư i ta bi t nghĩ –
y!” [ 8, 57 ]. ó chính là m m móng c a s ph n kháng có ý th c ang hình
th
thành trong qu n chúng. S ph n kháng y còn b c l nhi u khía c nh khác
nhau.
Tsencase (truy n Tsencase) tr thành m t tên cư p ngang tàng và th n nhiên ăn
cp s ng trên b n c ng cũng là m t hành ng ph n kháng. Anh bình th n,
gi u c t trư c m t tên lính oan khi h n hăm he cho anh vào còng vì t i “xoáy hai
ki n v i“. Lúc tên lính ch i m ng th m t thì anh l i t ra như không có chuy n gì,
th m chí còn b n c t, ra v vui h n lên và th n nhiên “kh huýt sáo qua k răng và
th c hai tay vào túi qu n, v a i v a ném sang hai bên nh ng ti ng cư i và nh ng
câu bông ùa, châm ch c” [ 8, 171 ]. Hành ng ngang tàng và li u lĩnh c a
Tsencase cũng chính là m t bi u hi n c a s ch ng i.
Tsencase s m nh n ra r ng s ph n c a nh ng ki p s ng th p hèn như anh ã b
tư c m t quy n làm ngư i khi s ng trong cái xã h i en t i này. Anh chua chát
nói: “s không ai tr ng ph t ngư i nào gi t ch t nh ng ngư i như t âu. Khi
ng khác” [ 8, 211 ]. ây chính là m t bi u hi n c a ý
nh n ra, h còn cám ơn là
th c nhân quy n trong qu n chúng.
Còn bé Lionka ( truy n Lão Arkhip và bé Lionka) thì b t u s ph n kháng c a
mình b ng cách ch ng l i nh ng thói x u, t i l i c a ông nó, ngư i thân thi t duy
nh t và cùng giai c p v i nó.
S ph n kháng c a bé Lionka di n ra r t quy t li t. Trong lòng nó luôn tràn ng p
nh ng mơ ư c v cu c s ng bình thư ng, lương thi n. Nó không bao gi ch p
nh n b t c m t s l a l c, gi d i hay nh c m con ngư i nào c . Ý th c cao p
c a nó không ph i m i n y sinh mà ã n y sinh trong su t quãng ư ng i ăn xin
c a hai ông cháu: “Bao gi cũng v y, h nghe ti ng ông nó xin là nó có m t c m
giác bu n bu n khó ch u th nào y” [ 8, 114 ]. Khi bi t ơc s th t ông nó chính
là k c p thì ý th c ph n kháng c a nó càng d d i hơn. Trong lòng nó b ng có
cái gì bùng lên, nó ch i m ng, x v hành ng x u xa c a ông nó: “Ông i ăn c p!
– Lionka thét lên và b ng ng ph t d y, ngư i run b n b t – lão già ăn c p!…ôi
giào! – r i n m bàn tay nh bé khô khan l i, nó lay lay qu m trư c mũi ông lão
ã im b t và l i buông mình rơi ph ch xu ng t, r i nói ti p qua k răng: – i ăn
c p qua tr con…Chao ôi th t là gi i giang! Già i r i mà cũng th …xu ng a
n t i này!” [ 8, 127 ]. Cơn ph n n c a nó r t mãnh li t và
ng c r i ông s ph i
d d i nhưng r i nó cũng d u i như tr i cao cũng s yên tĩnh sau cơn giông bão.
“Tr i t i m t. xa xa có tia ch p loé lên, im l ng nhưng v n d d i, r i m t giây sau
l i có ti ng sóng y u t r n rĩ. R i c nh v t l i chìm trong im l ng, m t cõi im l ng
tư ng ch ng như vô t n” [ 8, 129 ]. Và nh ng h t mưa l n b t u rơi xu ng,
Lionka van ông nó ch y vào làng nhưng ông nó kiên quy t không vào: “Tao không
i i!” [ 8,
vào! Mày c vào m t mình i…Tao không mu n mày ng i ây… i i!
129 ]. Nó van ông nó ư c ông tha th cho hành ng c a mình nhưng ông nó
không tha th : “Tao không tha th ! Tao nâng niu mày su t b y năm tr i! Cái gì
cũng vì mày…S ng cũng ch vì mày. Tao có c n gì âu? Tao ch t n nơi r i. Tao
ch t ây, th mà mày b o tao là th ng ăn c p. Vì sao tao ph i ăn c p? Vì mày, b y
nhiêu cũng ch vì mày c …Tao c góp nh t nuôi mày, mày có ti n mà s ng,
cho nên tao ph i ăn c p.Chúa bi t h t. Chúa bi t tao ăn c p. Chúa s ph t tao.
Chúa ch ng tha t i cho con chó già này âu, cái t i ăn c p. Và chúa ã tr ng ph t
tao r i. Chúa ã dùng bàn tay m t th ng bé gi t ch t con!…Như th là úng,
i r i. Chúa công b ng l m! Chúa hãy v t l y h n con…ôi!” [ 8,
l y chúa! áng
129 ].
Cu c xung t c a hai ông cháu di n ra th t căng th ng. Dù trong tâm h n non n t
c a bé Lionka ã loé lên nh ng tia sáng c a s ph n kháng nhưng nó còn quá y u
t, nó chưa sc ch ng l i nh ng t i l i, sa o c a ông nó. Xung tyã
dn n cái ch t y bi th m c a hai ông cháu: “Sáng hôm sau nh ng a tr trong
thôn Cô-dăc…th y lão ăn mày hôm qua ng i dư i g c cây à dương hình như b ai
âm ch t vì bên c nh th y v t m t con dao găm. Nhưng…té ra không ph i như th .
Lão già hãy còn s ng…Lão ã b c m kh u, ch giương ôi m t dàn d a van xin
m i ngư i m t i u gì không rõ và c nh n nhác tìm ai trong ám ông. Nhưng r i
ch ng tìm th y gì và không ư c ai tr l i m t câu nào. n chi u lão t t th .
Ngư i ta chôn lão…dư i g c cây à dương, vì cho r ng em chôn nghĩa a thì
không h p l : trư c h t vì lão là ngư i x khác, th hai vì lão là h ng k c p, th
ba vì lão ch t i mà chưa ư c sám h i“ [ 8, 131]. Và “vài ba hôm sau
ngư i ta l i tìm th y c Lionka n a. Trên m t cái h , ngoài th o nguyên, cách làng
không xa, th y có àn qu lư n vòng, và khi n xem, ngư i ta th y th ng bé n m
s p dư i h , hai tay dang r ng, m t úp vào l p bùn sên s t ng l i dư i áy h
sau tr n mưa” [ 8, 132 ].
S ph n kháng c a Lionka ã cho ta th y c u bé ã vươn lên thoát kh i “ áy bùn”
c a xã h i dù ó ch là m t tia sáng y u t.
Th m sâu trong tâm h n nh ng “con ngư i dư i áy” này là m t kh năng ti m
tàng, m t ý th c u tranh. S ng trong c nh t i tăm ng t ng t, Grigori Orlôp
(truy nV ch ng Orlôp) c m th y mình ngày càng b nh n chìm trong cái “h ”
bu n t và chán ngán này. Nhưng anh không buông xuôi s ph n, ý th c v m t l
s ng có ý nghĩa v n le lói trong anh. Anh bu n au vì c m th y mình “chưa t ng
n nơi r i” [ 8, 438 ]. Tr n d ch như là m t th thách
ư c s ng mà l i s p ch t
i v i anh, ho c là anh s b nó dìm ngh m xu ng ho c là anh s vươn lên u
tranh. Và Orlôp ã ch n con ư ng có ý nghĩa, anh nói: “Tôi không mu n s ng cái
l i y n a – s ng ng i ch d ch t n qu t tôi xu ng – tôi không thích th .
Không th th ư c!…hãy xông lên! S ph n mu n dìm anh xu ng, v y anh hãy
ch ng l i nó, xem ai th ng ai? úng là m t cu c chi n tranh! Không còn cách nào
khác…” Orlôp ã quy t nh xin vào làm nhân viên ph c v tr m y t cùng
v i nh ng ngư i ây ch ng l i n n d ch t ang hoành hành kh p nơi. Anh bi t
ó là vi c lao vào m m thú d nhưng anh s p vào h ng nó b o v s s ng
cho con ngư i. Trong cu c u tranh ó anh th y cu c i mình tr nên có ý
nghĩa, con ngư i mình tr nên m nh m hơn. Dù bi t r ng mình s ngã g c trong
cu c chi n tranh gi a “d ch t và ngư i” nhưng Grigori Orlôp c m th y t hào v
s hi sinh y:
“Gi d như cái b nh d ch t y hoá thành ngư i, thành m t dũng sĩ…thành ngay
Ilia Muroometx i chăng n a, anh cũng s cho ng nhau v i nó! Hãy cùng ta s ng
mái m t phen! Ngư i là m t s c m nh , và ta, Orlôp cũng là m t s c m nh, nào
s c xem ai th ng ai? Anh s bóp ch t nó và chính anh cũng s g c xu ng…M t cây
th p t c m trên m anh ngoài ng và m t cái m chí: “Grigori An êep Orlôp
…Ngư i ã gi i phóng nư c Nga ra kh i n n d ch t “ [ 8, 456 ].
Tr n d ch còn là m t bi u tư ng cho tình tr ng xã h i hư h ng và sa o . Trư c
tình tr ng y, nh ng con ngư i có ý th c như Orlôp không bao gi ch u buông
xuôi m c cho nó suy i. Mà h s vươn cao hơn, s ng lên u tranh, p
cái xã h i ó kh ng nh mình, tìm cho mình m t s s ng có ý nghĩa và
gi i thoát nh ng au kh c a con ngư i. Dù bi t r ng ch p nh n con ư ng u
tranh là ph i ch u hi sinh m t mát, nhưng Orlôp v n tràn y l c quan và t hào v
i u ó.
Bao ý tư ng cao p v n ngút cháy trong lòng anh, anh s n sàng làm vi c v i t t
c s n l c h t mình c a b n thân th c hi n ư c chi n công c a mình. Th
nhưng cu c s ng t m thư ng c l n qu n như m bòng bong ch t n ng trong lòng
khi n anh không th nào vư t ra thoát kh i nó ư c. Sau m t th i gian anh nh n
th y cu c s ng b nh vi n cũng là m t s t m thư ng. Nó không th trút b bao
dây r ang r i b i trong tâm h n anh. Nó cũng không ph i là m t m nh tt t
anh có th gieo vào ó nh ng hoài b o cao p và g t hái nh ng chi n công tr
thành anh hùng. Anh c m nh n ư c s ch t ch i c a cu c s ng và anh ã m a mai
ngư i bác sĩ trong lúc gi n d : “Ông ch a b nh cho ngư i m…còn ngư i kho thì
ch t vì cu c s ng ch t ch i” [ 8, 479 ].
S tù ng c a xã h i tư h u ã è n ng lên vai Orlôp và tâm h n anh như cái lò
xo càng b nén thì nó càng àn h i mãnh li t. Tuy nhiên s c àn h i c a Orlôp
chưa s c m nh phá tan cái m bòng bong kia. Nó ch là m t s ph n kháng
t phát, s u tranh c a m t con ngư i trơ tr i gi a cánh ng xám x t.
miêu t ư c s ph n kháng c a qu n chúng lao ng, giai c p vô s n, Gorki
ã ph i tr i qua m t th i gian m i có th th hi n ư c. tài mà ông cao hơn
h t là tài công nhân vì nó có tính khái quát. Năm 1891 Gorki ã b t u ti p xúc
v i môi trư ng công nhân Tiflit nhưng n năm 1897, l n u tiên trong sáng tác
c a Gorki m i xu t hi n hình nh ngư i công nhân b t u bư c lên con ư ng
u tranh ít nhi u có ý th c. ó là s ph n kháng c a anh th x p ch Gvôz iep
(truy n K phá bĩnh). H n là k tinh ngh ch t thu bé và ư c m nh danh là “k
phá bĩnh” – anh ta t ng ng i tù vì t i b khoá và th h t b câu c a các ông ch tư
h u, “trong m t êm h n b h t khoá c a b y chu ng b câu và bao nhiêu chim
h n th h t, bao chim m i ngư i ta h n u i bay s ch“ [ 8, 384 ]. H n làm như
v y là cho vui thôi ch không nh m th o n h i ngư i nào c . H n l i có trò
“nuôi qu ” trong nhà b ng cách l kim vào chai thu ngân và t vào lò sư i,
khi t thu ngân ch y ra ch y kh p chai, kim va vào thành chai kêu ken két như
ti ng ngư i nghi n răng.
Gvôz iep cũng là m t ngư i th thông minh tinh thông nhi u vi c. Anh ã b t u
nh n th c ư c s b t công trong xã h i, anh ã có ý mu n t cáo chính sách bóc
l t c a b n tư s n và vai trò y t c a nh ng k trí th c làm tay sai cho chúng.
Anh ã t cáo chính sách gi d i c a báo chí tư s n b ng cách thêm vào bài báo
nh ng dòng ch “ng ng n”: “N n l p pháp ch nghĩa c a ta xưa nay i v i báo
chí v n là m t tài tranh lu n sôi n i…Nghĩa là nói th chuy n ng
n” [ 8, 376 ]. Hành ng ngang tàng và trâng tráo h t s c h n nhiên
ng n và ngu
c a anh khi nh n t i “chính tôi” ã làm i u ó, ã khi n cho tên ch bút t c t i,
gi n d và “ ôi môi mím ch t c a ông ta h a h n nhi u chuy n ch ng lành” [ 8,
377 ], còn nh ng ngư i th khác thì l ng thinh “không ai ng là th ph m s thú
n th ” [8,378]. Bao l i quát tháo và tra
nh n m t cách nhanh chóng và i m tĩnh
kh o d n d p c a ông ch bút cũng ch ng ăn thua gì i v i Gvôz iep “và trong
ôi m t ngư i th x p ch ánh lên m t tia l a x c xư c“. Anh ta dõng d c nói:
“ úng th y vào, m t cách có d ng tâm” [ 8, 378 ].
y…tôi ã c ý thêm m y ch
L i nói th n nhiên ó ã làm cho tên ch bút “n i khùng” lên, m t long lên sòng
s c, y căm gi n.
ây là hành ng ph n kháng có ý th c c a ngư i công nhân u tiên trong xư ng
in. Anh ta ã v ch tr n nh ng lí l gi d i mà ông ch bút thuy t lí h ng ngày, như
khuyên răn m i ngư i ph i có lòng nhân ái nhưng th c ch t ó ch là nh ng t báo
“v v n” khi n cho ngư i nghe ph i phát t m. Gvôz iep ã v ch tr n b n ch t
trâng tráo y b ng nh ng l i l anh thép: “Toàn nh ng câu nói b y không bi t x u
h là gì, Mitrypavlits !…B i vì ông vi t báo răn ngư i ta ng bóc l t, th mà
xư ng in c a các ông thì sao? Tu n trư c Kirya Kôp làm vi c su t ba ngày rư i,
ki m ư c băm tám hào ch r i lăn ra m. V anh ta n toà báo lĩnh s ti n y,
thì ông qu n lí b o là còn ti n âu mà lĩnh, ã tr vào s ti n ph t r i mà v n
chưa , ch còn ph i n p thêm ng hai n a. Th không ph i là bóc l t là ăn
cư p à? Sao ông không vi t v nh ng ch y? Còn cái thói c a ông qu n lí
ng m t tí là s a nh ng lên r i làm tình làm t i b n tr con, sao ông không cho
lên báo? Ông cũng không vi t ư c là b i vì chính ông cũng theo chính sách y.
Ông vi t bài nói là trên i này ngư i ta s ng kh l m. Tôi nói cho ông bi t: s dĩ
ông ph i nói nh ng chuy n y ch ng qua là vì ông không bi t làm cái ngh ng ng
gì khác. Có th thôi…Cho nên nh ng chuy n dã man di n ra trư c mũi ông thì ông
ch ng th y gì h t, còn nh ng chuy n dã man âu bên Th -Nhĩ-Kì thì ông k r t
tư ng t n. Th mà nh ng bài báo c a ông không ph i nh ng trò v v n hay sao?
T lâu vì x u h thay cho ông tôi ã mu n chêm vào nh ng bài báo c a ông nh ng
l i chân th t. Mà còn ph i nhi u n a ch , như v a r i ã ăn thua gì!” [ 8, 381-382
].
L i nói công khai y kiêu hãnh và c th ng c a anh th x p ch – k mà ông
ch bút không bao gi nghĩ là có quy n làm vi c ó – như nh ng mũi tên châm
th ng vào tim ông ch bút, khi n ông ta “khi thì tái m t i, khi thì m t lên, môi
n m t n cư i khinh b , lúng túng và b nh t t” [ 8, 382 ]. Tác ph m có giá tr cao
vì nó ã kích tr c ti p vào b máy tuyên truy n báo chí – k phát ngôn c a giai
c p th ng tr .
Không ch t cáo b n ch t gi d i c a gi i báo chí ương th i, Gvôz iep còn v ch
tr n vai trò tay sai c a nh ng k trí th c, như ông ch bút ch ng h n. Anh ta nói
v i ông ch bút: “vi c làm báo mà! Nó ng n m t c a ông n a i ngư i, bao
nhiêu s c kho c a ông u ng n vào y h t. Tôi hi u l m ch ! i v i ông ch
nhi m thì có nghĩa lí gì? Ông ta ch xu t ti n ra làm báo, còn ông thì d c c b u
y r i còn gì” [ 8, 394 ].
máu ra! y như ôi m t c a ông cũng ã nư ng vào
Hơn n a Gvôz iep còn ý th c ư c s b t công gi a con ngư i v i con ngư i
trong cu c s ng. Anh ta th y r ng mình và ông ch bút cũng là nh ng ngư i b ng
vai ph i l a, là “chim cùng m t t “, hơn n a anh còn là ngư i có tình c m, có trí
khôn nhưng t i sao anh luôn s ng trong c nh t i tăm, còn nh ng ngư i như ông
ch bút thì l i ra dáng m t quí t c. Gvôz iep c m th y r ng trư c m t ông ch bút
thì anh ch là m t con s không. Anh ta ý th c ư c s khinh r c a ông ch bút
i v i mình: “ úng là i v i ông tôi ch là m t ch tr ng…có tôi hay là không có
tôi i v i ông cũng th thôi – m c k . Tâm h n c a tôi thì ông có c n gì? Tôi s ng
m t thân m t mình trên th gian này và làm cho t t c nh ng ngư i bi t tôi u
chán ng y lên. B i vì tính tôi nó cay c, và tôi r t thích bày trò này trò khác,
nhưng tôi cũng có tình c m và cũng có trí khôn. Tôi c m th y nh c trong tình c nh
ch nào? Ch ng qua ch vì công vi c c a tôi” [ 8, 397
c a tôi. Tôi thua kém ông
]. Câu h i c a anh ã ư c ông ch bút áp l i: “ ây c n ph i có m t quan i m
khác“. Nhưng Gvôz iep không ch p nh n l i gi i áp ơn gi n và y ch quan
như th : “Quan i m mà làm gì? Con ngư i ph i quan tâm n con ngư i không
ph i b ng m t quan i m mà b ng t m lòng. Quan i m là cái gì? Tôi ang nói
n s b t công c a cu c s ng. Ch nh trên m t quan i m nào ó có th v t tôi
vào s t rác? Th mà tôi th t ã b lo i ra ngoài cu c s ng, tôi không có l i nào
i vào cu c s ng…t i sao l i th ? T i vì tôi không có h c th c ư? Th thì gi d
như các ông – nh ng ngư i có h c th c- không suy lu n trên quan i m này quan
i m n mà suy lu n theo m t cách nào khác thì các ông ph i ng b quên tôi i,
kéo tôi lên v i các ông t cái nơi th p hèn mà tôi ang m c r a trong c nh ngu d t
và trong tâm tr ng ang h n h c c a tôi ch ! Hay là – trên quan i m thì các ông
không ph i làm như v y?” [ 8, 398 ].
Nh ng l i l y nhìn hình th c thì không có gì m i m c vì tình tr ng b t công
trong m i quan h gi a ngư i v i ngư i trong xã h i thì ngư i khác ã nói nhi u
và nói t lâu r i. Nhưng ây nó có cái m i, trư c ây nh ng l i l y u do
nh ng tên i ch , giai c p quí t c nói ra, còn bây gi nó do Gvôz iep, ngư i công
nhân trong xư ng in, con ngư i thu c t ng l p “dư i áy” xã h i, th t ra.
ây chính là m m m ng c a s u tranh giai c p. Nh ng l i l gân gu c c a
Gvôz iep ã khi n ông ch nhi m ph i th t lên r ng: “ ng viên xã h i ph ng?“.
Th c ra qua s ph n kháng c a Gvôz iep ta cũng bi t r ng anh chưa ph i là m t
ng viên c ng s n. S ph n kháng c a anh ch là s ph n kháng t phát. Nó ư c
n y sinh t trong cái hi n th c en t i n ng n . Chính Gvôz iep cũng th a nh n
i u ó: “Ch ng qua vì u t c mà tôi làm như th . Con ngư i ta ôi khi th y u t
n n i l y rư u mà tư i cũng không nguôi… y, vào nh ng lúc như th ngư i ta
hay bày trò chơi khăm m t k nào b t kì: m m t qu vào mõm nh ng ngư i qua
ư ng hay là m t v gì như th …tôi không h i h n – cái gì ã làm r i thì không
v t l i ư c n a, nhưng có l …th m chí tôi hi u r t rõ n a là khác, tôi hi u r ng
” [ 8, 393 ].
v a r i tôi có làm hơi quá, tôi ã thi u m c
Nhưng xét cho cùng s ph n kháng c a Gvôz iep có ý nghĩa xã h i hơn là ý nghĩa
cá nhân. Không ph i là m t ng viên c ng s n nhưng anh chính là i bi u i n
hình cho l p công nhân b t u bư c lên con ư ng u tranh công khai v i b n tư
s n bóc l t và ó chính là ng n l a kh i u cho nh ng tư tư ng c ng s n sau này
ti n lên.
Ngòi bút c a Gorki th t s là vũ khí s c bén ch ng áp b c b t công. Ông ã phát
ngôn cho hàng tri u ngư i dân ói nghèo, th t h c. Ông ã nuôi dư ng l a thiêng
và ng viên các th h tranh u phá tan tình tr ng ph c tùng, ch u ng m t
cách im l ng theo ki u nô l . M c dù chưa xác nh ư c con ư ng u tranh c
th , nhưng ngòi bút c a Gorki ã hun úc cho bao trái tim qu c m h có m t
imt a y l c quan mà ng lên u tranh trong cu c chi n năm 1905. Tuy
cu c u tranh ó ã th t b i nhưng nó chính là m t tr n di n t p y ý nghĩa
chu n b cho cu c cách m ng tháng Mư i th ng l i sau này.
4. HÌNH TƯ NG NHÂN V T “CON NGƯ I DƯ I ÁY” VÀ S SÁNG
T O NGH THU T C ÁO C A MACXIM GORKI
Hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” là m t bư c t phá c a văn h c Nga
cu i th k XIX u XX, là bư c chu n b cho s phát tri n c a n n văn h c m i.
Nó th hi n s sáng t o ngh thu t c a nhà văn tr Macxim Gorki. i u này càng
th hi n rõ hơn khi ta so sánh v i m t s nhà văn khác.
4.1. So v i các nhà văn Tây Âu
4.1.1. Charles Dickens (1812-1870)
Trong nh ng sáng tác u tay c a mình, Dickens ã xây d ng hàng lo t các nhân
v t thu c t ng l p “dư i áy” xã h i. ó là c u bé tr i t b n Olliver Twist (tác
ph m Nh ng cu c phiêu lưu c a Olliver Twist, năm 1837-1839), là cô bé Nen
trong tác ph m C a hàng bán c , nhưng cách xây d ng nhân v t c a Dickens
hoàn toàn khác v i cách xây d ng nhân v t c a Gorki. ó là Dickens ã s d ng
m t l i k t thúc có h u cho các nhân v t c a mình còn Gorki thì không.
Olliver Twist là m t a tr m côi, s ng trong tr i t b n – m t th n a tr i giam
n a bóc l t s c lao ng c a tr em, m t hình th c m dân tiêu bi u c a xã h i tư
b n Anh, Pháp…th l XIX. Olliver Twist b t trúng thăm là ph i xin thêm cháo
trong bu i phát ch n. C u bé nói “tôi xin thêm cháo“. Và câu nói ó ã khi n cho
v giám c – ang thú v bi u di n trò u b p và phát cháo m t bu i tư ng trưng
– ph i kinh hoàng n l c c gi ng. Và “m t trong nh ng tín trung thành c a
chúa” trong bu i phát ch n ã tiên tri r ng “ ó r i s lên giá treo c thôi”
a tr
vì t i xin thêm cháo. Sau ó c u bé ã b h t ra ngoài “m n Luân ôn c a h lưu”
và b lưu manh hoá. C u ta giãy gi a mu n thoát kh i các lưu manh nhưng
không ư c. B n c nh sát tróc nã Olliver như rư t u i m t con thú cùng ư ng,
nhưng l i ch ng che ch cho em thoát kh i b n tư ng cư p, b n anh ch b t em
ph i i ăn c p cung c p cho hang c a chúng. Cu i cùng cô gái lưu manh
Nanxy ã i m ng giúp em tr n thoát.
Còn cô bé Nen dù b ch t y u nhưng ch t trong s thương yêu c a dân làng, trong
s h i h n c a ngư i ông. Dư ng như chưa b ng lòng v i k t thúc ó, Dickens ã
bù l i b ng cách cho m t nhân v t khác c a truy n, m t cô gái t ng làm ngh i
có bi t hi u là “n h u tư c”, do tính tình nh nhõm và t t b ng, cô ã thoát kh i
c nh nghèo, ư c h c hành và l y m t chàng trai vui v , d tính v a hư ng ư c
món k th a nho nh mang l i h nh phúc cho hai ngư i.
Cách k t thúc có h u c a Dickens trong các tác ph m c a ông là nh m áp ng
nhu c u th hi u c gi ương th i và nó có màu s c truy n th ng trong l i k dân
gian. Hơn n a nó phù h p vào cái nhìn lư ng c a Dickens. Ngoài ra ông còn b
ràng bu c b i muôn vàn s i dây li ti vì nư c Anh và n hoàngVictoria ã ngăn tr
khi n ông không th vi t lo i ti u thuy t hoàn toàn bi th m. Ki u k t thúc có h u
này còn th hi n m t s hoà hoãn, m t khát v ng hoà gi i trư c nh ng cu c v t
l n gi a cái thi n và cái ác ngoài i.
Chính vì th mà “chúng ta luôn th y r ng nhân v t c a Dickens thi u m t cái gì
ó” ( l i c a Ran Fôcx ) [ 9, 567 ]. ó là thi u tính hi n th c khách quan, nó mang
hơi th lãng m n có pha màu s c c a tôn giáo. Còn các nhân v t c a Gorki thì
không, Gorki ã xây d ng nhân v t c a mình phù h p v i s phát tri n c a logich
th c t cu c s ng.
Tóm l i, Dickens xây d ng các nhân v t trên không nh m m c ích chính tr tr c
ti p hay kích thích tinh th n dùng b o l c u tranh cách m ng, mà thông qua
nhân v t c a mình, ông mu n cho con ngư i d u b t au kh , tăng thêm ni m tin
yêu cu c i (có pha chút lãng m n). ó chính là m t bi u hi n gi i h n tư
tư ng c a Dickens.
4.1.2. Honore De Balzac
Cùng vi t v nh ng con ngư i sa o trong cu c s ng nhưng cách miêu t , xây
d ng nhân v t c a Balzac và Gorki cũng khác nhau.
Balzac ã vi t nên b “nghìn l m t êm c a Tây Âu”, ông ã em c th gi i lên
trang sách c a mình. Nhưng ch y u là th gi i c a nh ng ngư i thu c t ng l p
trên, giai c p tư s n và quí t c, như: De Rastignac, Lucien Sardon, David
Séchard… Balzac chưa i sâu, kh c ho nh ng hình tư ng nhân v t “con ngư i
dư i áy” như Gorki. M c dù Gorki ã c m th y “choáng ng p” trư c s sáng tác
có th sánh ngang v i c chúa tr i c a Balzac, nhưng Gorki cũng ã tìm cho
mình m t hư ng i riêng. ó là ông ã i sâu và kh c h a th t c s c hình nh
nh ng “con ngư i dư i áy” xã h i, i u mà Balzac chưa bao gi nói n trong
sáng tác c a mình.
Hơn n a, Gorki và Balzac u vi t v con ngư i sa o nhưng m i ngư i có m t
thành công riêng. Nh ng nhân v t c a Balzac hơi mang tính bi quan m c dù gi ng
i u c a ông th t l nh lùng khách quan, ch k v cu c i và con ngư i: “tôi ch
là m t ngư i thư kí trung thành c a th i i còn các nhân v t c a tôi m i là tác
gi ”. Ta th y các nhân v t c a Balzac khi rơi vào cu c s ng sa o thì h không h
có ý th c vươn lên hư ng thi n thoát kh i cu c s ng ó mà h luôn thách th c,
nhưng ó cũng là s u hàng và ch p nh n nó.
De Rastignac (tác ph m Lão Goriot) v n là m t thanh niên có tâm h n trong
sáng, có lương tâm, t ng quan ni m v m t tình yêu chân th t, thanh cao. Nhưng
g c tích quí t c c a anh ta ã lôi cu n anh t quán tr Voke t i nh ng phòng
khách thư ng lưu c a gi i quí t c. Và cái ch t c a lão Goriot ã giúp cho anh nh n
ra b n ch t c a xã h i thư ng lưu. Anh lên án hai cô con gái c a Goriot “d m lên
xác cha mà i vũ h i” nhưng anh l i b cu n hút vào th gi i ó như con thiêu thân
lao vào ánh èn. Khi ng trên nghĩa a Pere Lasezer nhìn xu ng Pari, anh nói:
“Nào, bây gi còn tao v i mày!”. ây v a là l i thách th c v a là s ch p nh n cái
xã h i “ung nh t” ó. Và t i hôm y anh ã n ăn t i nhà Nicingen và yêu phu
nhân Nicingen, ó là m t b ng ch ng xác th c ch ng minh cho s tho thu n c a
anh. Tình yêu ó là m t s gi d i, anh ch d a vào ó làm chi c c u nh m xác
lp a v trong cơ nghi p ngân hàng nhà Nicingen.
Cũng gi ng như Rastignac, Lucien Sardon (tác ph m V M ng) cũng là m t con
ngư i d u hàng. Anh là m t thanh niên p trai, t ng ư c mơ l p nghi p b ng
văn chương và gia nh p vào xã h i thư ng lưu quí t c. Tình yêu c a anh v i bà de
Bargeton ã khi n anh r i b t nh l mà gia nh p vào gi i thư ng lưu kinh ô
Pari – “cái ung nh t ang nung m và b c khói n m trên b sông Seine”. Và o
m ng tình yêu c a chàng tan v khi nó ch m vào th c t . Lucien ã lên l i thách
th c: “Dù th nào, tôi cũng s th ng! Tôi s qua i l này b ng xe b n bánh có
ngư i h u! Tôi s chi m ư c nh ng bà h u tư c Despa!”. L i thách th c y cũng
là m t s ch p nh n qui t c trò chơi c a xã h i thư ng lưu: “Ph i có ti n b ng b t
c giá nào… ng ti n là quy n l c duy nh t b t xã h i ph i quì g i”.
David Séchard (tác ph m V M ng), m t nhân v t có tính cách c áo, mãnh
li t, kiên ngh và b n lĩnh nhưng cu i cùng cũng ch u sa cơ trong vòng xoáy c a xã
h i tư b n. Vi c anh bán phát minh c a mình cho b n tư s n cũng là s u hàng.
Nhưng khác v i Lucien Sardon, anh không bán linh h n cho qu d , không lao vào
nh p cu c v i “t n trò i” iên o, mà anh lui v mi n quê làm m t ông ch
trang tr i. Trư c “cơn l c” d d i c a xã h i thư ng lưu, David Séchard ã t b
ư c mơ làm giàu chân chính b ng nh ng phát minh c a mình. Quy t nh tr v
quê c a anh cũng chính là gi i pháp duy nh t anh c gi ư c s lương thi n
c a mình sau khi ã u hàng trò i nghi t ngã c a xã h i tư b n. David Séchard
là m t con ngư i y bi k ch.
Còn các nhân v t c a Gorki, dù s ng trong c nh t i tăm, sa o nhưng trong lòng
h luôn c m th y ng t ng t, b t r t. H không th th ơ v i nh ng bi n c trong
cu c s ng và không d dàng “tho thu n” v i nó. H mu n vươn lên, mu n làm
m t cái gì ó thay i cu c s ng, kh ng nh mình. M t tên lưu manh như
Tsencasơ (truy n cùng tên) v n là m t con ngư i hào hi p, bi t t tr ng và khinh
b nh ng k tham lam, nh ng k nô l c a ng ti n. M t anh chàng Orlôp
(truy n V ch ng Orlôp) cùng qu n, tăm t i v n không ch u ch t d n ch t mòn
trong i s ng vô v . Trong khi cu c s ng c ng ng ang c n bao nhiêu vi c làm
có ích c a m i ngư i và th là anh hành ng – anh i c u ch a nh ng ngư i m c
b nh d ch dù bi t r ng s b lây b nh mà ch t…Và khi k t thúc các tác ph m,
nh ng ư c mu n, nh ng khát v ng c a h ã ư c nhà văn Gorki h a h n m t
i u gì ó l c quan hơn, tươi sáng hơn trong tương lai. i u ó ã t o nên nh ng
nét c áo riêng gi a Gorki và Balzac.
Gorki có xây d ng các nhân v t gi ng nhân v t c a các nhà văn Tây Âu: con ngư i
sa o , nh ng a tr m côi nghèo kh nhưng ây ch là m t s gi ng nhau vi c
phân lo i nhân v t trên bình di n hình th c. Còn xét v bút pháp, giá tr c a vi c
xây d ng nhân v t thì ta th y Gorki ã th hi n ư c quan ni m ngh thu t riêng
c a mình, ó là quan ni m m i v “con ngư i dư i áy” mà các nhà văn Tây Âu
chưa h nh c n. ó chính là i m khác bi t cơ b n gi a Gorki và các nhà văn
Tây Âu.
4. 2. So v i các nhà văn Nga
Gorki xu t hi n khi n n văn h c Nga (th k XIX) v cơ b n ã áp ng y
nh ng yêu c u cu c s ng. Nhưng s xu t hi n c a Gorki không ph i là m t s l p
l i mà là m t ánh sáng m i. ó là ánh sáng c a m t ngôi sao m i xu t hi n ã
sáng trên b u tr i văn h c Nga v i tư cách là nhà văn m u dòng văn h c vô s n.
Thi hào Puskin là ngư i có công xây d ng hình tư ng nhân v t “con ngư i th a”
xu t thân t t ng l p quí t c như: Onegin (ti u thuy t Evgheni Onegin), Grinhop
(ti u thuy t Ngư i con gái viên i uý). Ông ã ph n ánh tâm tr ng bu n chán c a
ngư i trí th c thư ng lưu Nga trong xã h i tư b n, dư i ch Nga hoàng ng t
ng t. Nhưng ông ch d ng l i tâm tr ng bu n au, chán n n c a h . Dù k t thúc
tác ph m, ông cũng h a h n m t con ư ng cách m ng cho các nhân v t c a mình
nhưng con ư ng y còn r t mơ h . Onegin là ngư i có tâm tr ng chán n n, cu i
tác ph m tâm tr ng c a anh ã có thay i. ó là anh ã b t u nh n th c ư c
m i liên h gi a lí tư ng và tình yêu. Và anh s không bao gi tái ph m nh ng sai
l m c a mình, Nhưng ó ch là nh ng d oán mà ta có th suy ra khi k t thúc tác
ph m. Còn Grinhop có ti n b hơn Onegin. Tính cách c a anh ta cũng có nh ng
bi n i trong quá trình anh ti p xúc v i Pugatsov, m t lãnh t ph n lo n, m t anh
hùng th t b i, sa cơ. T ý nh ban u là ch ng Pugatsov n cùng, d n d n
Grinhop ã có thi n c m v i Pugatsov và anh ã n chào t m bi t khi ông ta b
treo c . Cu i tác ph m, ta cũng d oán ư c r ng anh s i n con ư ng cách
m ng dân ch tư s n Nga.
Liev Tolstoi có s k th a ti n b hình m u nhân v t “con ngư i th a” c a Puskin
như Andrey, Pier (ti u thuy t Chi n tranh và hoà bình), Levin (ti u thuy t Anna
Karenina)…Liev Tolstoi ã ưa các nhân v t c a mình hư ng n cu c cách
m ng dân ch tư s n Nga. Và ông ã cho h th nghi m các gi i pháp c i t o xã
h i. Nhưng ó là nh ng gi i pháp mang tính lí tư ng ch quan c a riêng ông,
nh ng gi i pháp y không áp ng ư c yêu c u c a l ch s . L.Toltsoi cũng là
ngư i u tiên xây d ng hình tư ng ngư i nông dân Nga Karataev và l p ló “con
ngư i bé nh ” – Maxlova ( ti u thuy t Ph c sinh). Trong các tác ph m c a mình,
L.Tolstoi ã miêu t ư c m i liên h gi a chi u cao tư tư ng th m m (s vươn
t i trí tu l ch s và lí tư ng nhân văn th m m th i i), chi u r ng s thi c a
“bi n c nhân dân” (s th c t nh, chuy n ng và vươn mình c a qu n chúng ông
o) và chi u sâu tâm lí c a tính cách nhân v t. Nhưng m i liên h ó còn mc
c m tính, mơ h chưa ph i là nh ng quan i m chính tr – xã h i – tri t h c. Còn
Gorki ã th hi n ư c m i liên h ó m t cách tr c ti p.
Nhà văn Sekhov thì i sâu sáng t o hàng lo t các hình tư ng nhân v t “con ngư i
bé nh ” t n i n hình cao nh t c a văn h c Nga. ng th i, ông cũng góp
ph n hoàn ch nh b c tranh văn h c hi n th c phê phán Nga th k XIX. Nhưng ông
v n chưa xây d ng ư c các nhân v t thu c t ng l p “dư i áy” xã h i.
Nh ng sáng tác c a các nhà văn t Puskin, Liev Tolstoi n Sekhov và M.Gorki là
m t s chuy n ti p, là m t cu c “ch y ti p s c” mà Gorki là v n ng viên ch ng
cu i th k . Ông ã óng góp vào n n văn h c Nga nhi u thành t u xu t s c. D
th y nh t là ông ã xây d ng hàng lo t các nhân v t “con ngư i dư i áy” v i
nh ng nét tính cách a d ng, n i b t hơn bao gi h t. Khó có th tìm th y trong
nh ng truy n ng n c a Sekhov m t c u bé Lionka (truy n Lão Arkhip và bé
Lionka, m t Tsencasơ (truy n cùng tên) hay m t Orlôp (truy n V c h ng
Orlôp)…v i m t khuôn m t tinh th n m i m , có s c lay ng tâm trí c gi n
như v y. Khác v i các nhân v t c a Sekhov, các nhân v t c a Gorki không c m
th y mình bé nh , chán n n, vô v ng trư c cu c s ng ch t h p, t i tăm tù túng.
Trái l i, h c m th y mình có nơi n, có m t cái gì ó không cúi r p mình, có
m t chi u cao không th y mình th p bé, hèn h . Sau này, nhà văn Alexei
Tolstoi s cùng Gorki i t i ích – cách m ng Tháng Mư i.
i sau Gorki là nhà văn Xeraphimovich. Trong các tác ph m c a mình
Xeraphimovich ã d ng lên nh ng nhân v t như: k tàn t t, nh ng ngư i th m
bé nh trên băng giá và trong lòng t…Ông ã i sâu miêu t cu c s ng cùng c c
c a nhân dân lao ng. Nhưng ông mu n thông qua nh ng s ph n bi th m c a h
mà b c l c m h ng phê phán và t cáo xã h i ương th i. Trong nh ng h i kí v
c b n th o truy n Ngư i th m bé
Gorki, Xeraphimovich thu t l i r ng sau khi
nh , Gorki nh n xét: “Anh không nên quên r ng ngư i th m bé nh ó cũng là
nh ng ngư i công nhân! Mà nh ng ngư i công nhân ã làm ra t t c nh ng gì
quanh chúng ta. Trong văn h c c a ta h ch ư c miêu t như nh ng k nghèo
nàn kh n kh …Nhà văn ch t ra thương xót h … ó âu ph i là toàn b s th t“.
úng v y, nh ng nhân v t mà Xeraphimovich miêu t v n chưa thoát kh i “con
ngư i bé nh ” c a văn h c Nga th k XIX. Các nhân v t này chưa bi t con ư ng
u tranh thoát kh i s ph n c a mình. Nhà văn chưa th y ư c giai c p công
nhân không ch b áp b c bóc l t mà h còn là nh ng l c lư ng hùng m nh ang
tr i d y quy t li t d n u c phong trào cách m ng ang sôi s c.
So v i các nhà văn Nga thì Gorki ã có cái nhìn riêng, m t quan i m ngh thu t
riêng v con ngư i. Ông ã phát hi n trong qu n chúng lao ng nh ng h t ng c
quí báu. ó là khí th sôi s c ang âm chuy n mình chu n b cho cu c cách
m ng nh m o n tuy t v i ch Nga hoàng m c nát. Gorki r t trân tr ng nh ng
h t ng c quí báu y và ông ã th hi n lên trang sách c a mình nh ng hình tư ng
nhân v t “con ngư i dư i áy”. Vi c ó ã làm cho tên tu i c a Gorki ư c nhi u
ngư i chú ý.
M t trong nh ng thành công c a Gorki là ông ã l y ngay chính b n thân mình mà
miêu t thành nhân v t “tôi”, c s c trong truy n. Sau cách m ng Tháng Mư i,
Gorki v n ti p t c xây d ng hình tư ng nhân v t này (trong b ba t truy n Th i
thơ u, Ki m s ng, Nh ng trư ng i h c c a tôi) nh m b sung, hoàn ch nh b
chân dung “con ngư i dư i áy” c a th k XIX. Nhân v t “tôi” chính là chi c chìa
khoá ta hi u th u ngu n g c thiên tài c a Gorki, n m ch c m i quan h vô cùng
sâu s c c a ông v i nhân dân, t nư c và cu c s ng. Con ư ng mà nhân v t này
tr i qua tiêu bi u cho con ư ng c a nhi u ngư i s ng trong nư c Nga cũ, mòn
m i trong c nh b n cùng hoá bi th m, trong vi c lao ng c c nh c. Tính cách c a
nhân v t “tôi” cũng là i n hình cho các kh năng phong phú c a tu i tr vươn lên
thư ng g p nguy cơ áp ch , bóp ngh t nhưng v n tràn tr ni m tin, vư t m i tr
ng i trên con ư ng i tìm l s ng. Các c tính c a Aliôsa là: lòng bi t ơn n ng
nhi t i v i bà con và nh ng ngư i trong nhân dân ã có lòng t t i v i mình
ho c nhi u ho c ít, tình thương yêu b n nghèo cùng l a tu i và au kh hơn mình
vì tàn t t, n i khát v ng ch ng l i b n áp b c tàn b o, tinh th n b t khu t, kh c
ph c khó khăn, lòng yêu lao ng. N i b t nh t là tinh th n hi u h c, chí c u ti n,
óc quan sát tinh vi, nhìn th ng vào s vi c phân bi t cái t t cái x u. Aliôsa s ng
không h th ng mà tính cách c a c u d n d n ư c hình thành v ng vàng trong
cu c u tranh ch ng l i nh ng ngu n g c x u xa trong i s ng, trong s khao
khát hư ng t i nh ng gì t t p, công b ng và nhân o. V n m nh cá nhân c a
Gorki tư ng trưng cho giai c p vô s n Nga – giai c p này nhìn b ngoài thì thi u
văn hoá, thô l và thô b o. Nhưng ư c tôi luy n trong nh ng th thách c a chi n
tranh ch n g l i ch Nga hoàng tàn b o thì h tr thành m t l c lư ng tích
c c trong l ch s . Cách xây d ng nhân v t ki u này trong th c t văn h c Nga
trư c ó ã có nhi u nhà văn như: Xantưkôp Sê rin, Liev Tolstoi…cũng ã s
d ng nhưng Gorki ã phát tri n m t cách sáng t o nh ng cái hay c a truy n th ng
và nâng cao giá tr tư tư ng c a tác ph m lên m t m c.
i v i Gorki dù ph i ch u ng nh ng i u kh ng khi p ghê g m n th nào i
chăng n a nhưng ông không bao gi m t lòng tin vào cu c s ng. Chính vì th mà
ông ã nhìn th y trong cu c s ng nh ng m m non t t p c a tương lai và v ch ra
con ư ng c a quá trình phát tri n l ch s sau này. ó chính là m t trong nh ng
nét khác nhau cơ b n c a Gorki v i các tác gi ương th i và trư c ó. ng th i
Gorki ã ra m t trong nh ng v n quan tr ng nh t c a ch nghĩa hi n th c xã
h i ch nghĩa – v n hình thành tính cách c a con ngư i tiêu bi u cho nh ng m i
quan h xã h i m i – mà sau này nhi u nhà văn khác ã k th a.
Có th nói r ng nh ng truy n ng n hi n th c c a Gorki là nh ng tác ph m hi n
th c xã h i ch nghĩa u tiên c s c, làm ti n cho phương pháp sáng tác hi n
th c xã h i ch nghĩa. B i vì Gorki ã kiên quy t v ch tr n b n ch t bóc l t tàn
nh n c a ch nghĩa tư b n và t cáo ch Nga hoàng m c nát theo l p trư ng
quan i m c a ng, ng th i ông cũng kh ng nh tương lai vĩ i c a dân t c
Nga. Xét v ngh thu t miêu t tâm h n con ngư i, c i m tâm lí, ngh thu t th
hi n n i tâm thì tác ph m c a Gorki có th sánh ngang hàng v i nh ng tác ph m
ưu tú c a n n văn h c th gi i. Tuy nhiên trung tâm chú ý c a Gorki là quá trình
phát tri n tư tư ng cách m ng, quá trình con ngư i nh n th c xã h i. ó cũng
chính là cái sáng t o mà Gorki ã góp thêm vào truy n th ng văn h c v vang c a
quá kh . i u ó cũng kh ng nh nh ng óng góp giá tr trong các sáng tác c a
ông i v i s phát tri n c a n n văn h c Xô vi t và th gi i.
Thành công c a Gorki khi xây d ng hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” ã
l i trong m t m i ngư i (k c các nhà văn có tên tu i Nga và Tây Âu) bao
nhiêu s c m ph c và nó ã t o cho ông m t ch ng riêng, v ng ch c trên văn
àn văn h c Nga và th gi i. ng th i ó cũng là nh ng óng góp th t giá tr và
quí báu cho s hình thành và phát tri n r c r c a dòng văn h c vô s n th k
XX. ±
PH N K T LU N


Qua quá trình tìm tòi, nghiên c u chúng tôi th y r ng nh ng truy n ng n hi n th c
c a Gorki (Lão Arkhip và bé Lionka, K phá bĩnh, Hai mươi sáu anh chàng và
m t cô gái, Ngư i b n ư ng c a tôi, Tsencasơ, V ch ng Orlôp, Emelian
Pilai) th t m i l và c áo. Nh ng truy n này không ch lôi cu n ngư i c
n i dung tư tư ng th m m m i m mà nó còn h p d n s i m i quan tr ng v
ngh thu t vi t truy n c a Gorki.
Nh ng truy n ng n trên là b y trong nhi u truy n ng n hay và c s c nh t c a
Gorki. Nó ánh d u m t m c son trong ngh thu t vi t truy n ng n và óng góp
n n t ng cho m t phương pháp sáng tác m i – phương pháp sáng tác hi n th c
xã h i ch nghĩa.
Gorki là “b c tài hoa ngh thu t vô cùng l i l c” (Lênin), là ngư i khai sinh ch
nghĩa hi n th c xã h i ch nghĩa trong văn h c th k XX. M t trong nh ng thành
công t p trung nh t c a ông là vi c xây d ng hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i
áy” v i m t quan i m ngh thu t m i l . Khi xây d ng hình tư ng nhân v t này,
Gorki không nh m m c ích chính là miêu t s nghèo kh , cùng c c c a h , mà
m c ích ch y u c a ông là phát hi n h nh ng ph m ch t t t p, nh ng ý th c
ti m tàng hư ng n m t cu c cách m ng vô s n. úng như ông ã nói; “ngh
thu t ph i ph n ánh cơn ph n n c a nhân dân trong cu c u tranh gi i phóng” và
hư ng h nm t i mt a y l c quan. ây chính là i u mà ông r t quan tâm
khám phá, mô t .
Qua các tác ph m c a mình, Gorki ã miêu t ư c m i liên h bi n ch ng tr c
ti p gi a chi u cao tư tư ng th m m , chi u r ng s thi c a “bi n c nhân dân” và
chi u sâu tâm lí c a tính cách nhân v t. Trong ó chi u cao tư tư ng th m m gi
vai trò ch o. Hơn n a ngh thu t xây d ng nhân v t c a Gorki t n chính
xác, sâu s c và chân th c hơn. Con ngư i và cu c s ng trong tác ph m c a ông
hi n lên m t t m vóc cao l n dư i nh ng màu s c m i m , tươi sáng hơn.
Trong b y truy n ng n trên, ta th y các s vi c, s ki n c a i s ng h ng ngày
không ch ư c soi sáng, th hi n t góc o c sinh ho t mà còn ch y u t
góc chính tr – xã h i – tri t h c. c nh ng truy n c a Gorki ta th y ư c hi n
th c cu c s ng nư c Nga ang âm chuy n mình, và nh ng cơn ph n n c a các
nhân v t là bư c chu n b cho m t cu c cách m ng l n lao lt ch tư b n
– phong ki n Nga hoàng, k ã ày i hàng tri u ngư i dân vào c nh b n cùng.
i vào tìm hi u hình tư ng nhân v t “con ngư i dư i áy” trong m t s truy n
ng n hi n th c c a Gorki chúng tôi mong mu n khám phá tr n v n v pm il ,
c áo c a các tác ph m. Tuy nhiên do không có i u ki n nên chúng tôi không
th i sâu tìm hi u tài này bình di n r ng hơn. Hi v ng r ng n m t lúc nào
ó có i u ki n, chúng tôi s ti p t c nghiên c u tài này hoàn ch nh hơn.
³

TÀI LI U THAM KH O




1. Boris Xukhov (d ch) – S ph n l ch s c a ch nghĩa hi n th c, Nxb Tác ph m
m i)
2. H ng Chung, Nguy n Kim ính, Nguy n H i Hà…- L ch s văn h c Nga,
Nxb GD, 1997
3. Hoàng Ng c Hi n – Văn h c Xô vi t nh ng năm g n ây, Nxb Văn h c, 1989
4. Hoàng Ng c Hi n, Nguy n Kim ính, Huy Liên – L ch s văn h c Xô vi t, t p
1,2, Nxb H & THCN, 1982
5. H Sĩ V nh – Gorki v i văn ngh dân gian, Nxb Văn hóa HN, 1986
6. Lê Sơn – Còn l i v i th i gian (nghiên c u ti u lu n phê bình), Nxb KHXH Hà
N i, 2001
7. Melich Nabarov (d ch) – L ch s văn h c Xô vi t, Nxb GD, 1978
8. M.B.Khrape Henkô – Cá tính sáng t o c a nhà văn và s phát tri n văn h c,
Nxb Tác ph m m i (H i nhà văn Vi t Nam), 1978
9. Nhi u tác gi – L ch s văn h c Nga th k XIX, Nxb GD
10. Nguy n H i Hà, Xuân Hà – Văn h c Xô Vi t, t p 1, Nxb GD, 1897
11. Nhi u tác gi – T i n văn h c b m i, Nxb Văn h c Th gi i, 2003
12. Nhi u tác gi – Văn h c phương Tây, Nxb GD
13. Nguy n Th y ng (d ch) – Nh ng m u chuy n nư c Ý, Nxb H i Nhà văn
14. Phùng Hoài Ng c – Giáo trình văn h c Nga ( i h c An Giang, năm 2003 –
Lưu hành n i b )
15. Tuy n t p truy n ng n M.Gorki, Nxb Văn h c Gi i phóng, 1976
16. Văn h c nư c ngoài, Trư ng Cao ng Sư ph m Ngh An xu t b n, 1994)
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản