Mối quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng

Chia sẻ: Nguyen Phuonganh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:13

0
82
lượt xem
9
download

Mối quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Các kiểu quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng 1. Các kiểu trội hoàn toàn, không hoàn toàn và đồng trội Kể từ sau năm 1900, người ta còn phát hiện thêm một số trường hợp trội khác nhau, bổ sung cho tỷ lệ 3 trội :1 lặn của Mendel. 1.1. Trội hoàn toàn (complete dominance) Đây là trường hợp di truyền trội-lặn Mendel.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Mối quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng

  1. Mối quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng Các kiểu quan hệ giữa các gene allele đối với một tính trạng 1. Các kiểu trội hoàn toàn, không hoàn toàn và đồng trội Kể từ sau năm 1900, người ta còn phát hiện thêm một số trường hợp trội khác nhau, bổ sung cho tỷ lệ 3 trội :1 lặn của Mendel. 1.1. Trội hoàn toàn (complete dominance) Đây là trường hợp di truyền trội-lặn Mendel. Trong hầu hết các trường hợp, allele bình thường (hay kiểu dại) trội hoàn toàn so với các allele đột biến. Điều này có thể lý giải dựa trên cơ sở di truyền sinh hóa ở chỗ, allele trội cho sản phẩm protein hoạt động chức năng bình
  2. thường trong khi allele đột biến không tạo ra được sản phẩm có hoạt tính. Do đó các cá thể đồng hợp về allele lặn không hoàn thành được con đường chuyển hóa có liên quan đến gene này. Ở người, đó là trường hợp của các allele đột biến lặn gây bạch tạng, bệnh phenylxêtôn- niệu (phenylketonuria = PKU)... Tuy nhiên, ở một số trường hợp, allele đột biến trội hơn kiểu dại; nghĩa là allele kiểu dại là lặn. Ví dụ: ở người, kiểu lùn phổ biến do không tạo được sụn là trội, cho nên các thể dị hợp biểu hiện kiểu hình đột biến. 1.2. Trội không hoàn toàn (incomplete dominance) Khi lai giữa hai giống hoa bốn giờ (four-o'clock; Mirabilis jalapa) thuần chủng có hoa màu đỏ và hoa màu trắng, Carl Correns thu được tất cả các cây F1 có hoa màu hồng, kiểu hình trung gian giữa hai bố mẹ. Sau khi cho các cây F1 tự thụ phấn, tỷ lệ kiểu hình ở F2 là 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng. Mặc dù tỷ lệ kiểu hình này có hơi lệch so
  3. với của Mendel, nhưng thực tế nó tương ứng với tỷ lệ kiểu gene 1:2:1 (hình 2.1). Nếu sử dụng quy ước gene A- đỏ là trội không hòan toàn so với a- trắng, ta có sơ đồ lai sau: Ptc Hoa đỏ (AA) × Hoa trắng (aa) F1 Aa (Hoa hồng) F2 Tỷ lệ kiểu gene ¼ AA : ½ Aa : ¼ aa Tỷ lệ kiểu hình ¼ đỏ : ½ hồng : ¼ trắng Hình 2.1 Sự di truyền trung gian đối với màu sắc hoa ở nhiều thực vật. Bởi kiểu hình của thể dị hợp là trung gian giữa hai thể đồng hợp, vì vậy ta có thể lý giải trên phương diện sinh hóa rằng hàm lượng sản phẩm tích lũy do một allele trội kiểm soát là không đủ để thể hiện kiểu hình màu đỏ như trong trường hợp có mặt cả hai allelele trội.
  4. 1.3. Đồng trội (codominance) Đồng trội là hiện tượng cả hai allele khác nhau trong một thể dị hợp cùng biểu hiện ra các sản phẩm có hoạt tính khác nhau trong tế bào. Các allele như thế được gọi là các allele đồng trội. Điển hình là trường hợp nhóm máu AB của hệ nhóm máu ABO (hình 2.2; xem giải thích ở mục 3 bên dưới) và nhóm máu MN của hệ nhóm máu M-N ở người. Hình 2.2 Kiểu hình các nhóm máu A, AB và B. (Ở đây cho thấy sự đồng trội ở nhóm máu AB. Nhóm máu O không có kháng nguyên nào). Hệ nhóm máu M-N (do một locus thuộc nhiễm sắc thể thường kiểm soát) có hai allele LM và LN. Như thế, trong một quần thể sẽ có ba kiểu gene LMLM, LMLN và LNLN (có thể viết gọn là MM, MN và NN) tương ứng với ba kiểu hình hay nhóm máu là M, MN và N. Nếu cho rằng
  5. các phép hôn phối thuận nghịch là tương đương, thì có thể có sáu kiểu hôn phối với các tỷ lệ kiểu gene kỳ vọng ở đời con được cho ở bảng 2.1. Bảng 2.1 Các tỷ lệ kỳ vọng ở đời con đối với hệ nhóm máu M-N Đời con Bố mẹ LMLM LMLN LNLN LMLM × LMLM 1 ─ ─ LMLM × LMLN ½ ½ ─ LMLM × LNLN ─ 1 ─ LMLN × LMLN ¼ ½ ¼
  6. LMLN × LNLN ─ ½ ½ LNLN × LNLN ─ ─ 1 Một ví dụ khác là allele lặn gây bệnh hồng cầu hình liềm. Ở những người dị hợp tử về allele này (HbAHbS), cả hai allele đều được biểu hiện và các tế bào máu của họ chứa cả hemoglobin bình thường và bất thường. 2. Tác động của gene gây chết (lethal) Các allele gây chết là những đột biến có thể trội hoặc lặn làm giảm sức sống hoặc gây chết đối với các cá thể mang nó và do đó, làm biến đổi tỷ lệ 3:1 của Mendel. Nhiều gene có các allele ảnh hưởng lên tỷ lệ chết chứ không gây chết; các allele này được gọi là các allele có hại (deleterious).
  7. Hình 2.3 Biến đổi màu lông ở chuột. Hình 2.4 Mèo Manx không đuôi. Nói chung, các allele gây chết thường là lặn và gây chết ở các thể đồng hợp. Ví dụ, đột biến bạch tạng ở thực vật làm cho cây chết ở giai đoạn non vì không có diệp lục để quang hợp. Bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm ở người (xem mục II) có thể gây chết với tỷ lệ đáng kể ở tuổi trưởng thành khi allele đột biến lặn này ở trạng thái đồng hợp. Tuy nhiên, một số allele gây chết là những đột biến trội. Điển hình là thí nghiệm lai về màu sắc lông ở chuột của Lucien Cuénot năm 1904. Khi lai giữa hai chuột thân vàng (allele vàng là trội; Hình 2.3), ông thu được tỷ lệ xấp xỉ 2 vàng : 1 kiểu dại. Mặt khác, khi lai giữa các chuột vàng với chuột kiểu dại (màu agouti), ông thấy rằng đời con có tỷ lệ xấp xỉ 1:1. Cuénot kết luận rằng
  8. tất cả các chuột vàng đều là những thể dị hợp, còn các thể đồng hợp về allele vàng đều bị chết ở giai đoạn phôi. Bố mẹ Yy (vàng) × Yy (vàng) Đời con ¼ YY : ½ Yy : ¼ yy (chết) 2 vàng : 1 agouti Hiện tượng "không đuôi" ở mèo Manx (được phát hiện đầu tiên ở đảo Manx năm 1935; Hình 2.4) là một tính trạng khác gây ra bởi một allele đột biến trội M; nó có hiệu quả trội ở các thể dị hợp và gây chết ở các thể đồng hợp. Vì vậy khi lai giữa các mèo Manx (Mm × Mm) bao giờ cũng thu được ⅔ mèo Manx không đuôi và ⅓ có đuôi bình thường. 3. Hiện tượng đa allele (multiple allelelism) Trên thực tế, mỗi một gene không chỉ có hai allele mà có thể có nhiều hơn hai allele, gọi là đa allele. Các allele là những trạng thái cấu trúc
  9. khác nhau của cùng một gene phát sinh do đột biến (xem chương 8). Nói chung, nếu một gene trên nhiễm sắc thể thường (autosome) có n allele khác nhau, thì trong quần thể có thể có n(n+1)/2 kiểu gene, trong đó có n kiểu đồng hợp và n(n −1)/2 kiểu dị hợp (xem bảng 2.2). Đây chính là cơ sở của hiện tượng đa hình (polymorphism) quan sát được trong các quần thể tự nhiên. Bảng 2.2 Mối quan hệ số lượng giữa các allele và các kiểu gene Số Số thể Số thể dị Tổng số allele đồng hợp hợp kiểu gene 1 1 0 1 2 2 1 3 3 3 3 6
  10. 4 4 6 10 ... ... ... ... n n n(n −1)/2 n(n+1)/2 Ví dụ: Sự di truyền hệ nhóm máu ABO ở người được kiểm soát bởi một gen autosome có ba allele chính là IA, IB và IO; trong đó IO là lặn, còn các allele IA và IB là đồng trội. Trong một quần thể, nói chung có sáu kiểu gen tương ứng với bốn kiểu hình hay nhóm máu sau đây: Kiểu hình A B AB O Kiểu IBIB, gene IAIA, IAIO BIO IAIB IOIO Bây giờ ta hãy tìm hiểu cơ sở di truyền miễn dịch của hệ nhóm máu ABO này. Sự khác nhau giữa các nhóm máu là do sự có mặt của các loại
  11. kháng nguyên và kháng thể . Các kháng nguyên (antigen) ở đây là những phân tử kết hợp protein-đường bám trên bề mặt của các tế bào hồng cầu và chúng xác định tên nhóm máu tương ứng. Các cá thể mang allele IA và/hoặc allele IB có kháng nguyên tương ứng A và/hoặc B; còn allele IO không tạo được bất kỳ kháng nguyên nào (nên những người đồng hợp về allele lặn này có kiểu hình O, nghĩa là "không" có kháng nguyên A hoặc B nào cả trên bề mặt các tế bào hồng cầu). Các kháng thể (antibody) là những protein do hệ thống miễn dịch tạo ra với một số lượng lớn nhằm đáp ứng với các kháng nguyên đặc thù từ bên ngoài. Cụ thể, trong huyết thanh ở những người mang nhóm máu O thấy có cả hai loại kháng thể kháng-A và kháng-B gọi là α và β; ở những người nhóm máu AB không có bất kỳ loại kháng thể nào; còn ở những người nhóm máu A và B chỉ có một loại kháng thể tương ứng là α và β.
  12. Ý nghĩa lâm sàng của nguyên tắc truyền máu là ở chỗ khi truyền sai nhóm máu sẽ xảy ra phản ứng ngưng kết chết người do phản ứng giữa kháng nguyên bề mặt của hồng cầu người cho (donor), mà lượng huyết thanh là không đáng kể, với kháng thể có trong huyết thanh của người nhận (recipient). Vì thế, những người có cùng nhóm máu thì có thể cho và nhận của nhau. Đặc biệt, nhóm máu O do thiếu cả hai loại kháng nguyên A và B nên có thể truyền cho một người mang bất kỳ nhóm máu nào; ngược lại người mang nhóm máu AB có thể nhận bất kỳ nhóm máu nào. Hiện tượng đa allele tồn tại phổ biến trong các quần thể sinh vật khác nhau. Ví dụ, gene kiểm soát màu mắt đỏ-trắng ở ruồi giấm gồm một chuỗi 12 allele, với tính trội giảm dần từ đỏ kiểu dại cho đến trắng đột biến lặn (w) theo thứ tự từ trái sang phải và trên xuống như sau: AlleleW+ Wsat Wco Ww Wap3 Wch
  13. Màu đỏ dại satsuma coral wine apricot3cherry AlleleWe Wbl Wap Wi Wt w Màu eossinblood apricotivorytinged white Một số gene ở người, chẳng hạn như các gene đối với kháng nguyên bạch cầu người HLA (human leukocyte antigen) xác định các kháng nguyên trên bề mặt của hầu như tất cả các tế bào có thể có nhiều allele. Ví dụ, gene HLA-B có nhiều hơn 30 allele được xác định khác nhau về mặt kháng nguyên trong một số quần thể. Kết quả của sự đa dạng này là, trong một quần thể có rất nhiều kiểu gene ở gene HLA-B (465 kiểu gene khác nhau, với 30 kiểu đồng hợp và 435 kiểu dị hợp), thực sự tạo nên một dãy biến dị kiểu gene rộng.

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản