Nguồn gốc các điệu xòe

Chia sẻ: Nguyenthuy Van | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:4

0
86
lượt xem
10
download

Nguồn gốc các điệu xòe

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nguồn gốc các điệu xòe Du khách trong và ngoài nước đã từng đến Tây Bắc, đặc biệt là Mường Lò, Yên Bái, đều không khỏi trầm trồ thán phục trước những điệu xoè như có lửa của người Thái, dân dã mà không kém phần hiện đại. Các cô gái Thái trẻ trung, tươi thắm như những bông hoa rừng uyển chuyển trong những điệu dân vũ. Mường Lò còn nổi tiếng với sáu điệu xoè cổ, được các nghệ nhân coi là gốc, là khởi nguồn của các điệu xoè khác....

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nguồn gốc các điệu xòe

  1. Nguồn gốc các điệu xòe? Trần Vân Hạc Du khách trong và ngoài nước đã từng đến Tây Bắc, đặc biệt là Mường Lò, Yên Bái, đều không khỏi trầm trồ thán phục trước những điệu xoè như có lửa của người Thái, dân dã mà không kém phần hiện đại. Các cô gái Thái trẻ trung, tươi thắm như những bông hoa rừng uyển chuyển trong những điệu dân vũ. Mường Lò còn nổi tiếng với sáu điệu xoè cổ, được các nghệ nhân coi là gốc, là khởi nguồn của các điệu xoè khác. Mường Lò là cái nôi của người Thái Đen Tây Bắc, bởi vậy nói sáu điệu xoè cổ là gốc, để từ đó phát triển thành các điệu xoè thì không chỉ dựa trên các suy luận lịch sử mà cái chính là sáu điệu xoè này thể hiện đầy đủ nhất các thế chân, thế tay và các hình cơ bản của nghệ thuật dân vũ Thái. Người có công sưu tầm truyền dạy sáu điệu xoè cổ là ông Lò Văn Biến ở bản Cang Nà, phường Trung Tâm, thị xã Nghĩa Lộ. Ông nguyên là giáo viên tiểu học, được đào tạo ở Khu học xá Tây Bắc, thông thạo chữ Thái cổ và văn hoá Thái, say mê sưu tầm nghiên cứu. Năm 1995, khi tái lập thị xã Nghĩa Lộ, ông Biến được ngành văn hoá tín nhiệm mời sưu tầm, khôi phục các điệu xòe Thái. Đúng sở nguyện, ông không quản nắng mưa, lặn lội tìm đến các nghệ nhân từng nổi danh trong đội xoè từ thời Pháp thuộc như bà Lò Thị Pành – sinh năm 1918 ở bản Cang Nà, bà Pành từng là đội trưởng đội xoè. Rồi bà Hoàng Thị Sương ở bản Pắc Kết, bà Lò Thị Mầng ở bản Tông Co… các bà vui lắm, nói với ông: - “Mí cốc chắng mí pai, mí sai chắng mí chứa”, (có nghĩa là có gốc mới có ngọn, có dây mới có cành). Không học các điệu xoè cổ thì không xoè đúng và đẹp các điệu xoè khác đâu. Ngày trước các bà, các mẹ cũng dạy chúng tôi sáu điệu xoè cổ trước đấy. Điều thú vị là sáu điệu xoè cổ mang các hình thế cơ bản, nhưng không gò bó cứng nhắc, mà ẩn chứa nội sinh và sự biến hoá vô cùng tinh tế: Điệu xoè vòng (Xé vóng): Đây là điệu xoè cổ nhất, bởi sự đơn giản trong bước vũ. Quanh đống lửa mọi người không phân biệt độ tuổi và giới tính, nắm tay nhau tiến lùi theo nhịp trống 2/4. Khi tiến tay vung ngang tầm vai, khi lùi tay buông thẳng, nhẹ nhàng dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ. Xoè vòng không cần luyện tập, không giới hạn số người tham gia và có thể xếp thành nhiều vòng tròn đồng tâm. Điệu xoè thể hiện sự gắn kết bền vững của cộng đồng, chuyên chở khát vọng một
  2. cuộc sống ấm no, hạnh phúc trong sự vận động không ngừng của đất trời, vạn vật. Từ điệu xoè vòng, dần dần phát triển thành các điệu xoè cổ khác ẩn chứa những ý nghĩa nhân sinh lớn lao: Điệu vòng tròn vỗ tay (ỏm lọm tốp mứ): Các vũ công bước theo vòng tròn từ trái qua phải rồi ngược lại, nhảy co từng chân và đồng thời vỗ tay theo nhịp trống, tạo nên không khí vui tươi, rộn rã, thể hiện niềm vui của cộng đồng sau mùa vụ bội thu, săn bắt thú rừng, mừng nhà mới, đám cưới, hội xuân… Điệu bổ bốn (phá xí): Người tham gia xếp thành hai hàng từ hai bên, quay mặt vào nhau, tay trong tay, tiến vào tạo thành vòng tròn. Từ vòng tròn trung tâm toả ra thành bốn vòng tròn nhỏ xung quanh như bông hoa ban năm cánh. Các vòng tròn nhỏ lúc biến thể thành các hình vuông, lúc tạo thành các hình thoi hoặc hình bình hành, các vũ công vừa biến đổi tạo hình, vừa nhún bước theo nhịp trống, tay đan chạm vào nhau trong bước tiến. Điệu xoè diễn tả tình đoàn kết gắn bó keo sơn. Cuộc sống dẫu muôn vàn khó khăn gian khổ, lúc thắng lợi, lúc chưa thành, thậm chí anh em ly tán, nhưng tình người không bao giờ thay đổi. Lòng người luôn hướng về cội, tin vào sức mình, vươn lên chiến đấu và chiến thắng. Điệu xoè còn mang bóng dáng quan niệm về vũ trụ, triết lý âm dương ngũ hành một cách tinh tế và sâu sắc. Điệu tiến lùi (đổn hôn): Các vũ công từ hai bên tiến ra xen kẽ nhau tạo thành vòng tròn, tiến lên rồi lùi lại so le chéo nhau dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ, hai tay xoè ngang thắt lưng. Điệu xoè thể hiện tình đoàn kết keo sơn, dẫu hoàn cảnh và cuộc sống như thế nào, vẫn còn mãi tình người cao đẹp. Điệu nâng khăn mời rượu (Khắm khăn mơi lảu): Hai hàng thiếu nữ, khăn piêu vắt trên hai cánh tay, mỗi tay nhẹ nâng chén rượu thơm tiến vào dịu dàng nhún chân mời rồi lướt sang hai bên, thể hiện tấm lòng chân tình, hiếu khách của người Thái Tây Bắc. Điệu tung khăn (nhôm khăn): Vòng xoè tiến lùi theo nhịp trống, dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ, hai tay các vũ công cầm hai đầu khăn piêu tung lên theo nhịp chân. Vòng xoè như bông hoa bừng nở, lóng lánh sắc mầu diễn tả niềm vui trong sáng khi có niềm vui, hạnh phúc. Khăn thổ cẩm rực rỡ như muôn sắc mầu của
  3. cuộc sống, thành quả lao động sáng tạo của con người. Từ các điệu xoè cổ ấy, dần dần các nghệ nhân sáng tạo nên nhiều điệu xoè khác mô phỏng cuộc sống muôn mầu: Lấy nước, hái bông, múa quạt, dệt vải, bẫy thú…. Ngắm các điệu xoè Thái Tây Bắc mà như thấy được cuộc sống chiến đấu, lao động, tư tưởng tình cảm cùng những quan niệm về vũ trụ, đất trời, lửa nước, những ý nghĩa nhân sinh cao đẹp ẩn chứa trong từng bước vũ. Nếu các điệu xòe vòng, hấp dẫn bởi sự sôi nổi, mạnh mẽ, lôi cuốn mọi đối tượng tham gia, không cần luyện tập, thì các bài xòe điệu lại làm say lòng người bởi sự tinh tế, thướt tha, uyển chuyển. Điều thú vị là khi xoè, các nữ vũ công bao giờ cũng dùng khăn piêu làm đạo cụ, khi vắt trên vai, khi nâng trên tay, khi tung lên như ánh cầu vồng làm tăng độ duyên dáng và truyền cảm của các điệu xoè. Tuỳ từng vùng, nhạc cụ làm nền có khác nhau. Nếu như ở Quỳnh Nhai (Sơn La) các điệu xoè uyển chuyển trong tiếng đàn tính, thì ở Mường Lò (Yên Bái) các điệu xoè sôi nổi, bay bướm, trong nhịp trống, chiêng, khèn, pí… Cái chung nhất là xoè không thể thiếu trong đời sống văn hoá của người Thái Tây Bắc: “Không xoè không tốt lúa, không xoè thóc cạn bồ, không xoè trai gái không thành đôi” (Dân ca Thái). Có thể nói xoè góp phần nuôi dưỡng và chắp cánh tâm hồn những người Thái Tây Bắc. Qua mỗi bước xoè con người gần gũi chan hoà với nhau hơn, tin yêu vào cuộc sống, thêm yêu quê hương đất nước. Từ cuối năm 1968, nhóm nghiên cứu của Khu tự trị Tây Bắc đã sưu tầm được 36 điệu xoè cổ truyền của người Thái. Song tiếc thay việc phổ cập còn có những hạn chế, các điệu xoè ngày nay ở nơi này hay nơi khác đã ít nhiều mất đi nét dịu dàng, thướt tha, uyển chuyển đặc trưng của xoè Thái. Nhiều khi trong các lễ hội, các nhà tổ chức dùng tăng âm, loa đài công suất lớn với nền nhạc hiện đại tạo nên sự phản cảm không nhỏ. Ngay tại Mường Lò, ông Lò Văn Biến cũng đã từng trăn trở: - Đội văn nghệ của bẩy xã phường của thị xã Nghĩa Lộ mới chỉ biết xoè đúng và đủ hai điệu xoè cổ là xoè vòng và vòng tròn vỗ tay. Ông ao ước được tạo điều kiện để truyền dạy hết các hình thế của bốn điệu xoè còn lại, trong khi ông còn đủ sức khỏe, bởi năm nay ông đã 76 tuổi rồi, chưa bao giờ ông thấm thía lời của cha ông như lúc này: “Cốc cồ lộn bấu hên, vên tai bấu hụ”, có nghĩa là không ai nhìn thấy gáy của mình, không ai biết trước được ngày chết. Còn với các tiết mục cải biên, đôi khi do chưa hiểu thấu đáo văn hoá Thái nên đã làm xa rời với truyền thống văn hóa. Tháng 4 năm 2007, khi đi dự trại viết văn ở một tỉnh phía bắc, người viết bài này được xem một tiết mục được gọi là “xoè mà
  4. giật mình: Trên sân khấu, các nữ vũ công trong tư thế quỳ rạp mình quay mông về phía khán giả… Trong hệ thống dân vũ cổ truyền của người Thái Tây Bắc không có một động tác nào thô đến như vậy(!)… Ngày nay xoè Thái Tây Bắc ngày càng được nhiều người biết đến như tinh hoa của một nền văn hoá. Nhưng để xoè Thái Tây Bắc mãi mãi giữ được bản sắc dân tộc đòi hỏi sự nỗ lực của nhiều lực lượng mà trước hết là ngành văn hoá. Để rồi các điệu xoè hoa còn mãi với thời gian, nồng say, mời gọi tìm tòi, khám phá, một vùng đất, một vùng người.
Đồng bộ tài khoản