Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 1

Chia sẻ: Nguyen Minh Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:25

0
90
lượt xem
37
download

Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nuôi bò sữa ở nông hộ. Chương 1. Những hiểu biết cần thiết về Giống và quản lý giống bò sữa. Việt Nam vốn không có giống bò sữa bản địa nào. Chúng ta có nên nuôi thuần chủng những giống bò sữa cao sản có nguồn gốc ôn đới hay không?

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 1

  1. Ch−¬ng 1 Nh÷ng hiÓu biÕt cÇn thiÕt vÒ Gièng vµ qu¶n lý gièng bß s÷a Trong ch¨n nu«i bß s÷a còng nh− c¸c lo¹i gia sóc kh¸c gièng lµ tiÒn ®Ò. §èi víi ch¨n nu«i bß s÷a trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi nh− ë n−íc ta th× con gièng cµng ®Æc biÖt quan träng. ViÖt Nam vèn kh«ng cã gièng bß s÷a b¶n ®Þa nµo. Chóng ta cã nªn nu«i thuÇn chñng nh÷ng gièng bß s÷a cao s¶n cã nguån gèc «n ®íi hay kh«ng? LiÖu chóng ta cã thÓ tù t¹o ra nh÷ng lo¹i bß s÷a phï hîp víi hoµn c¶nh cña ViÖt Nam kh«ng? Con gièng nµo cã thÓ ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nhÊt cho ng−êi n«ng d©n? Nu«i 1 con bß cho 8000kg s÷a/chu kú liÖu cã lîi h¬n nu«i 2 con bß mçi con cho 4000 kg s÷a/chu kú hay kh«ng? Cßn nhiÒu c©u hái n÷a liªn quan ®Õn con gièng vµ qu¶n lý gièng mµ ng−êi ch¨n nu«i bß s÷a muèn ®−îc tr¶ lêi. Ch−¬ng nµy nh»m gióp cho ng−êi ch¨n nu«i biÕt chän con gièng nµo ®Ó nu«i vµ qu¶n lý chóng cho phï hîp víi hoµn c¶nh cña m×nh. 5
  2. I. C¸c gièng bß s÷a phæ biÕn 1. Bß s÷a nhiÖt ®íi Bß Sin (Red Sinhi) Bß Sin lµ mét gièng bß cã nguån gèc tõ vïng Sindhi (Pakistan). Vïng nµy cã nhiÖt ®é rÊt cao vÒ mïa hÌ, ban ngµy cã thÓ lªn tíi 40-50oC. Bß Sin lµ mét gièng bß kiªm dông s÷a-thÞt-lao t¸c, th−êng ®−îc nu«i theo ph−¬ng thøc ch¨n th¶ tù do. Bß Sin H×nh 1-1: Bß Sin (Red Sindhi) Bß cã mµu l«ng ®á c¸nh d¸n hay n©u thÉm. Bß nµy cã th©n h×nh ng¾n, ch©n cao, m×nh lÐp, tai to vµ rò xuèng, cã yÕm vµ nÕp gÊp da d−íi rèn rÊt ph¸t triÓn. §©y lµ mét ®Æc ®iÓm tèt gióp bß nµy thÝch nghi víi ®iÒu kiÖn khÝ hËu nãng nhê t¨ng tû diÖn to¶ nhiÖt. Bß ®ùc cã u vai rÊt cao, ®Çu to, tr¸n gå, réng, sõng ng¾n, cæ ng¾n, v¹m vì, ngùc s©u nh−ng kh«ng në. Bß c¸i cã ®Çu vµ cæ nhá h¬n, phÇn sau ph¸t triÓn h¬n phÇn 6
  3. tr−íc, vó ph¸t triÓn, nóm vó to, dµi, tÜnh m¹ch næi râ. §Æc biÖt, da ë ©m hé cã rÊt nhiÒu nÕp nh¨n. Khi tr−ëng thµnh bß ®ùc cã khèi l−îng 450- 500kg, bß c¸i 350-380kg. S¶n l−îng s÷a trung b×nh kho¶ng 1400-2100kg/chu kú 270-290 ngµy.Tû lÖ mì s÷a 5-5,5%. KÕt qu¶ lai gi÷a bß Sin vµ bß Vµng ViÖt Nam ®· t¹o ra bß Lai Sin hiÖn nay lµ lo¹i bß kiªm dông lao t¸c-thÞt-s÷a. Bß Lai Sin hiÖn nay cã tû lÖ m¸u Sin rÊt kh¸c nhau do kÕt qu¶ t¹p giao kh«ng kiÓm so¸t trong t¸m thËp kû qua. Ngo¹i h×nh, thÓ vãc vµ søc s¶n xuÊt thay ®æi tuú theo tû lÖ m¸u Sin. Bß Lai Sin cã ngo¹i h×nh trung gian gi÷a bß Sin vµ bß Vµng ViÖt Nam. Bß Lai Sin cµng cã nhiÒu tû lÖ m¸u bß Red Sindhi th× kh¶ n¨ng cho thÞt cµng tèt h¬n, søc cµy kÐo khoÎ h¬n vµ kh¶ n¨ng cho s÷a còng cao h¬n. Khèi l−îng tr−ëng thµnh cña bß c¸i kho¶ng 250-320kg, bß ®−c 450- 500kg. Khèi l−îng bª s¬ sinh kho¶ng 18-25kg. N¨ng suÊt s÷a kho¶ng 800-1200kg/chu kú 8 th¸ng. C¸ biÖt cã nh÷ng con cho tíi 2000 kg s÷a/chu kú. Tû lÖ mì s÷a rÊt cao (5,0-6,0%). Bß Lai Sin thÝch nghi tèt víi ®iÒu kiÖn khÝ hËu cña n−íc ta, dÔ nu«i, Ýt bÖnh tËt. §Æc biÖt bß c¸i Lai Sin cã thÓ dïng lµm bß nÒn ®Ó lai t¹o bß thÞt vµ bß s÷a rÊt tèt. 7
  4. Bß Sahiwal Bß Sahiwal lµ gièng bß u cho s÷a cña Pakistan. Bß nµy còng ®−îc nu«i nhiÒu t¹i c¸c vïng Punjab, Biha, Una Pradesh cña Ên §é. H×nh 1-2: Bß Sahiwal Bß cã mµu l«ng ®á vµng hay vµng thÉm. KÕt cÊu ngo¹i h×nh t−¬ng tù nh− bß Red Sindhi nh−ng bÇu vó ph¸t triÓn h¬n. Khi tr−ëng thµnh, bß c¸i cã khèi l−îng 360-380kg, bß ®ùc 470-500kg. S¶n l−îng s÷a kho¶ng 2100-2300kg/ chu kú 9 th¸ng. Tû lÖ mì s÷a 5- 5,5%. Còng gièng nh− bß Red Sindhi, bß Sahiwal ®−îc nhiÒu n−íc nhiÖt ®íi dïng ®Ó c¶i t¹o c¸c gièng bß ®Þa ph−¬ng hoÆc lai víi c¸c gièng bß chuyªn dông s÷a ®Ó t¹o bß s÷a nhiÖt ®íi. 8
  5. Bß lai Sahiwal cã mµu l«ng vµng. Khèi l−îng tr−ëng thµnh cña bß ®ùc kho¶ng 420-470kg, bß c¸i 290-320kg. S¶n l−îng s÷a 1500-1600kg/260-270 ngµy. Tû lÖ mì s÷a 4,5-4,8%. Tãm l¹i, bß Sin vµ bß Sahiwal lµ nh÷ng gièng bß nhiÖt ®íi cã søc s¶n xuÊt s÷a cao h¬n h¼n c¸c lo¹i bß nhiÖt ®íi kh¸c. §©y lµ nh÷ng nguån gen quý cÇn ®−îc khai th¸c ®Ó c¶i tiÕn bß ®Þa ph−¬ng. Nh÷ng gièng bß nµy cã kh¶ n¨ng thÝch nghi tèt víi c¸c ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi nªn con lai cña chóng víi bß ®Þa ph−¬ng còng thÝch nghi tèt. 2. Bß s÷a gèc «n ®íi Bß Hµ Lan (Holstein Friesian) Bß Holstein Friesian (HF) lµ gièng bß chuyªn s÷a næi tiÕng thÕ giíi ®−îc t¹o ra tõ thÕ kû thø XIV ë tØnh Fulixon cña Hµ Lan, lµ n¬i cã khÝ hËu «n hoµ, mïa hÌ kÐo dµi vµ ®ång cá rÊt ph¸t triÓn. Bß HF kh«ng ngõng ®−îc c¶i thiÖn vÒ phÈm chÊt, n¨ng suÊt vµ hiÖn nay ®−îc ph©n bè réng r·i trªn toµn thÕ giíi nhê cã kh¶ n¨ng cho s÷a cao vµ c¶i t¹o c¸c gièng bß kh¸c theo h−íng s÷a rÊt tèt. Còng chÝnh v× vËy mµ c¸c n−íc th−êng dïng bß HF thuÇn ®Ó lai t¹o víi bß ®Þa ph−¬ng t¹o ra gièng bß s÷a lang tr¾ng ®en cña n−íc m×nh vµ mang nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau. 9
  6. H×nh 1-3: Bß s÷a Hµ Lan (HF) Bß HF cã 3 ®¹ng mµu l«ng chÝnh: lang tr¾ng ®en (chiÕm −u thÕ), lang tr¾ng ®á (Ýt), vµ toµn th©n ®en riªng ®Ønh tr¸n vµ chãt ®u«i tr¾ng. C¸c ®iÓm tr¾ng ®Æc tr−ng lµ: ®iÓm tr¾ng ë tr¸n, vai cã vÖt tr¾ng kÐo xuèng bông, 4 ch©n vµ chãt ®u«i tr¾ng. Toµn th©n cã d¹ng h×nh nªm ®Æc tr−ng cña bß s÷a. §Çu con c¸i dµi, nhá, thanh; ®Çu con ®ùc th«. Sõng nhá, ng¾n, chØa vÒ phÝa tr−íc. Tr¸n ph¼ng hoÆc h¬i lâm. Cæ thanh, dµi võa ph¶i, kh«ng cã yÕm. Vai-l−ng-h«ng-m«ng th¼ng hµng. Bèn ch©n th¼ng, ®Ñp, hai ch©n sau do·ng. BÇu vó rÊt ph¸t triÓn; tÜnh m¹ch vó ngo»n ngoÌo, næi râ. TÇm vãc bß HF kh¸ lín: khèi l−îng s¬ sinh kho¶ng 35-45 kg, tr−ëng thµnh 450-750kg/c¸i, 750- 1100kg/®ùc. Bß nµy thµnh thôc sím, cã thÓ phèi gièng 10
  7. lóc 15-20 th¸ng tuæi. Kho¶ng c¸ch løa ®Î kho¶ng 12- 13 th¸ng. N¨ng suÊt s÷a trung b×nh kho¶ng 5000-8000 kg/chu kú (10 th¸ng). Tû lÖ mì s÷a thÊp, b×nh qu©n kho¶ng 3,3-3,6 %. N¨ng suÊt vµ chÊt l−îng s÷a biÕn ®éng nhiÒu tuú theo ®iÒu kiÖn nu«i d−ìng vµ thêi tiÕt khÝ hËu, còng nh− kÕt qu¶ chän läc cña tõng n−íc. Bß HF chÞu nãng vµ chÞu ®ùng kham khæ kÐm, dÔ c¶m nhiÔm bÖnh tËt, ®Æc biÖt lµ c¸c bÖnh ký sinh trïng ®−êng m¸u vµ bÖnh s¶n khoa. Bß HF chØ nu«i thÝch nghi tèt ë nh÷ng n¬i cã khÝ hËu m¸t mÎ, nhiÖt ®é b×nh qu©n d−íi 21oC. Bß Jersey Bß Jersey lµ gièng bß s÷a cña Anh, ®−îc t¹o ra tõ gÇn ba tr¨m n¨m tr−íc trªn ®¶o Jersey lµ n¬i cã khÝ hËu «n hoµ, ®ång cá ph¸t triÓn tèt quanh n¨m thÝch hîp cho ch¨n nu«i bß ch¨n th¶. Nã lµ kÕt qu¶ t¹p giao gi÷a gièng bß Bretagne (Ph¸p) víi bß ®Þa ph−¬ng, vÒ sau cã thªm m¸u bß Normandie (Ph¸p). Tõ n¨m 1970 nã ®· trë thµnh gièng bß s÷a næi tiÕng ThÕ giíi. H×nh 1-4: Bß Jersey 11
  8. Bß Jersey cã mµu vµng s¸ng hoÆc sÉm, cã nh÷ng con cã ®èm tr¾ng ë bông, ch©n vµ ®Çu. Bß cã kÕt cÊu ngo¹i h×nh ®Ñp, ®Æc thï cña bß h−íng s÷a. §Çu nhÑ, mÆt cong, m¾t låi, cæ thµnh dµi vµ cã yÕm kh¸ ph¸t triÓn. Vai cao vµ dµi. Ngùc s©u, x−¬ng s−ên dµi. L−ng dµi, réng. M«ng dµi, réng vµ ph¼ng. Bông to, trßn. Bèn ch©n m¶nh, kho¶ng c¸ch gi÷a hai ch©n réng. §u«i nhá. BÇu vó ph¸t triÓn tèt c¶ vÒ phÝa tr−íc vµ phÝa sau, tÜnh m¹ch vó to vµ dµi. TÇm vãc cña bß Jersey t−¬ng ®èi bÐ: khèi l−îng s¬ sinh 25-30kg, tr−ëng thµnh cña bß c¸i lµ 300- 400kg, cña bß ®ùc 450-550kg. N¨ng suÊt s÷a b×nh qu©n ®¹t 3000-5000kg/chu kú 305 ngµy. §Æc biÖt bß Jersey cã tû mì s÷a rÊt cao (4,5-5,5%), mì s÷a mµu vµng, h¹t to thÝch hîp cho viÖc chÕ biÕn b¬. V× thÕ bß nµy th−êng ®−îc dïng ®Ó lai c¶i t¹o nh÷ng gièng bß s÷a cã tû lÖ mì s÷a thÊp. Bß Jersey thµnh thôc sím, 16-18 th¸ng tuæi cã thÓ phèi gièng lÇn ®Çu, cã kh¶ n¨ng ®Ó 1 n¨m 1 løa. Bß ®ùc gièng ph¸t triÓn tèt cã thÓ lÊy tinh lóc 12 th¸ng tuæi. Do bß Jersey cã tÇm vãc bÐ (nhu cÇu duy tr× thÊp) l¹i cã yÕm (th¶i nhiÖt tèt) nªn cã thÓ cã kh¶ n¨ng chÞu nãng kh¸ tèt. Còng chÝnh v× thÕ mµ nhiÒu n−íc 12
  9. ®· dïng bß Jersey lai víi bß ®Þa ph−¬ng nh»m t¹o ra bß lai h−íng s÷a thÝch nghi víi khÝ hËu nhiÖt ®íi. Tuy nhiªn, còng nh− bß HF, trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi n¨ng suÊt s÷a cña bß Jersey nu«i thuÇn còng bÞ gi¶m sót râ rÖt. 3. Bß lai h−íng s÷a ViÖc lai gi÷a bß nhiÖt ®íi (th−êng lµ bß c¸i) víi bß s÷a gèc «n ®íi (th−êng lµ bß ®ùc) ®· tõng ®−îc thùc hiÖn trªn mét tr¨m n¨m nay ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi kh¸c nhau. N−íc ta còng ®· cho lai phæ biÕn gi÷a bß ®ùc HF víi bß c¸i Lai Sin. Ngoµi ra bß Vµng VN, bß Sin hay Sahiwal còng ®· ®−îc dïng lai víi bß ®ùc HF. Bß lai h−íng s÷a hiÖn nay nµy cã c¸c møc m¸u HF kh¸c nhau tuú theo thÕ hÖ lai: F1 (1/2 HF), F2 (3/4 HF), F3 (7/8 HF) hay F2 (5/8 HF). Hình 1-5: Sơ dồ lai cấp tiến giữa bò Holtein Fríeian (HF) với bò Lai Sin ở Việt Nam 13
  10. Bß lai F1 (1/2 HF) th−êng cã mµu l«ng ®en toµn th©n, trõ ®èm tr¾ng ë tr¸n vµ ®u«i. Mét sè Ýt cã mµu vµng sÉm hay vµng nh¹t (th−êng lµ lóc míi sinh). Bª F1 s¬ sinh cã khèi l−îng kho¶ng 20-25 kg. Bß c¸i tr−ëng thµnh nÆng 350-420kg, bß ®ùc 450-600kg. N¨ng suÊt s÷a b×nh qu©n 2500-3500kg/chu kú. Tû lÖ mì s÷a 3,6-4,2%. Thêi gian chu kú s÷a cã thÓ trªn 300 ngµy. Bß lai F1 chÞu ®ùng t−¬ng ®èi tèt víi ®iÒu kiÖn nãng nªn Ýt bÞ bÖnh tËt. H×nh 1-6: Bß lai F1 (1/2 HF) Bß lai F2 (3/4 HF) th−êng cã mµu l«ng lang tr¾ng ®en hay tr¾ng ®á, ngo¹i h×nh gÇn gièng víi bß HF thuÇn, tuy m«ng vÉn h¬i dèc. Khèi l−îng s¬ sinh 30-35kg, khi tr−ëng thµnh bß c¸i lai F2 tèt cã thÓ ®¹t 400-450kg, bß ®ùc 600-700kg. Trong ®iÒu kiÖn ch¨m sãc nu«i d−ìng tèt, bß lai F2 cho n¨ng suÊt s÷a cao h¬n bß F1, cã thÓ cho 3000-3800kg/chu kú hoÆc cao 14
  11. h¬n. Tû lÖ mì s÷a 3,2-3,8%. Tuy nhiªn, trong ®iÒu kiÖn nãng vµ Èm (trªn 30oC) bß lai F2 tá ra kÐm chÞu ®ùng h¬n bß F1. H×nh 1-7: Bß lai F2 (3/4 HF) Bß lai F3 (7/8 HF) lµ kÕt qu¶ lai t¹o gi÷a bß ®ùc Hµ Lan thuÇn víi bß c¸i lai F2. Do cã tû lÖ m¸u HF cao nªn bß lai F3 chÞu nãng kÐm, dÔ c¶m nhiÔm bÖnh tËt. Do vËy ë nh÷ng vïng nãng Èm vµ nu«i d−ìng kÐm bß nµy khã thÝch nghi. Tuy nhiªn, ë nh÷ng vïng m¸t mÎ vµ ®−îc nu«i d−ìng tèt th× bß nµy cã thÓ cho nhiÒu s÷a nhê cã tiÒm n¨ng cho s÷a cao (nhiÒu m¸u HF). Nh×n chung, thÓ vãc vµ søc s¶n xuÊt cña c¸c lo¹i bß lai nµy kh«ng chØ phô thuéc vµo tû lÖ m¸u bß HF mµ cßn phô thuéc vµo tû lÖ m¸u Sin (tõ bß mÑ). Tû lÖ m¸u Sin hay Sahiwal trong bß c¸i nÒn cµng cao th× 15
  12. tÇm vãc vµ n¨ng suÊt s÷a cña con lai cµng tèt. Tû lÖ m¸u bß HF cµng cao th× tiÒm n¨ng cho s÷a cµng cao, nh−ng kh¶ n¨ng thÝch nghi víi khÝ hËu nhiÖt ®íi cµng kÐm. ii. Mét sè ®iÒu cÇn biÕt trong qu¶n lý gièng bß s÷a 1. ¶nh h−ëng cña di truyÒn vµ ngo¹i c¶nh N¨ng suÊt vµ chÊt l−îng s÷a cña bß chÞu ¶nh h−ëng cña bëi hai yÕu tè cã liªn quan chÆt chÏ víi nhau lµ di truyÒn (do bè mÑ truyÒn l¹i) vµ ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh (khÝ hËu, thøc ¨n, chuång nu«i, vÖ sinh, v¾t s÷a, v.v). Do vËy, chän bß s÷a ph¶i thËn träng nh»m ®¶m b¶o sao cho tiÒm n¨ng di truyÒn cña con gièng phï hîp víi c¸c ®iÒu kiÖn cña m«i tr−êng sèng. §Ó lùa chän con gièng nµo nu«i lÊy s÷a th× kh«ng ph¶i chØ nghÜ ®Õn con gièng “tèt” mµ cÇn ph¶i xem xÐt ®Õn c¸c ®iÒu kiÖn khÝ hËu, thøc ¨n, dÞch bÖnh vµ c¸c yÕu tè kü thuËt kh¸c cã phï hîp víi con gièng ®ã kh«ng. Trong ch¨n nu«i bß s÷a khi quyÕt ®Þnh nu«i lo¹i bß s÷a nµo cÇn chó ý: ë nh÷ng n¬i cã ®iÒu kiÖn khÝ hËu, nu«i d−ìng vµ vÖ sinh thó y tèt th× bß cã nhiÒu m¸u bß s÷a «n ®íi sÏ ph¸t huy ®−îc tiÒm n¨ng cho s÷a tèt h¬n; ng−îc l¹i, khi gÆp ®iÒu kiÖn sèng khã kh¨n th× bß cã nhiÒu m¸u «n ®íi sÏ chÞu ¶nh h−ëng (xÊu) nhiÒu 16
  13. h¬n. ChÝnh v× thÕ mµ bß s÷a thuÇn chñng gèc «n ®íi (nh− bß HF) nªn nu«i ë nh÷ng vïng cao cã khÝ hËu m¸t mÎ vµ ph¶i ®−îc ch¨m sãc nu«i d−ìng tèt. Bß lai cã 50-75% m¸u bß s÷a «n ®íi (HF) cã thÓ nu«i ë nhiÒu vïng trong n−íc. Mét sè n¬i ch¨n nu«i bß s÷a cã tr×nh ®é kh¸ cao còng ®· cho thÊy bß lai F3 (7/8 m¸u HF) cã thÓ cho nhiÒu s÷a h¬n bß F2 (3/4 m¸u HF). Tuy nhiªn, lu«n lu«n nhí r»ng tû lÖ m¸u bß «n ®íi cµng cao th× ®ßi hái c¸c ®iÒu kiÖn ch¨m sãc nu«i d−êng ph¶i cµng tèt míi ph¸t huy ®−îc tiÒm n¨ng cho s÷a cña chóng. Nh÷ng ng−êi míi khëi sù ch¨n nu«i bß s÷a nªn b¾t ®Çu tõ bß F1 vµ F2. 2. C¸c chØ tiªu ®¸nh gi¸ bß s÷a §Ó ch¨n nu«i bß s÷a cã hiÖu qu¶ kinh tÕ cao, cÇn theo dâi mét sè chØ tiªu kinh tÕ kü thuËt vÒ sinh s¶n, n¨ng suÊt vµ chÊt l−îng s÷a. Trªn c¬ së c¸c theo dâi nµy, chóng ta nhËn xÐt, ®¸nh gi¸, t×m ra c¸c nguyªn nh©n ¶nh h−ëng ®Ó thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p nh»m n©ng cao n¨ng suÊt, chÊt l−îng s¶n phÈm vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ cña ch¨n nu«i. Nh÷ng chØ tiªu quan träng bao gåm: a. C¸c chØ tiªu vÒ sinh s¶n + Tuæi ®éng dôc lÇn ®Çu Lµ thêi gian tÝnh tõ lóc bª c¸i ®−îc sinh ra tíi lóc nã cã biÓu hiÖn ®éng dôc ®Çu tiªn (bá ¨n, kªu rèng 17
  14. lªn, nh¶y lªn l−ng con kh¸c, ©m hé tiÕt dÞch nhên). Th«ng th−êng, bª hËu bÞ h−íng s÷a ®−îc nu«i d−ìng tèt cã tuæi ®éng dôc lÇn ®Çu vµo lóc 8-16 th¸ng tuæi. + Tuæi phèi gièng lÇn ®Çu ChØ tiªu nµy chñ yÕu do ng−êi ch¨n nu«i quyÕt ®Þnh. MÆc dï bª hËu bÞ cã tuæi ®éng dôc lÇn ®Çu sím, nh−ng kh«ng nªn phèi gièng cho chóng qu¸ sím v× sÏ ¶nh h−ëng xÊu ®Õn sinh tr−ëng vµ n¨ng suÊt vÒ sau cña bß. ChØ nªn phèi gièng cho bª hËu bÞ khi chóng ®¹t kho¶ng 70% khèi l−îng lóc tr−ëng thµnh. Trong thùc tÕ, nªn phèi gièng lÇn ®Çu cho c¸c bª hËu bÞ ®−îc nu«i d−ìng tèt khi chóng ®¹t kho¶ng 18 th¸ng tuæi. + Tuæi ®Î løa ®Çu Th«ng th−êng, tuæi ®Î løa ®Çu cña bß s÷a F1, F2, F3 vµo kho¶ng 27-28 th¸ng tuæi. Tuæi ®Î løa ®Çu phô thuéc vµo quyÕt ®Þnh phèi gièng lÇn ®Çu cho bª hËu bÞ cña ng−êi ch¨n nu«i, vµo viÖc ph¸t hiÖn ®éng dôc vµ kü thuËt phèi gièng. + Kho¶ng c¸ch gi÷a 2 løa ®Î Lµ kho¶ng thêi gian gi÷a lÇn ®Î tr−íc vµ lÇn ®Î tiÕp sau. Th«ng th−êng chu kú khai th¸c s÷a cña bß s÷a tÝnh lµ 10 th¸ng, 2 th¸ng c¹n s÷a, do vËy kho¶ng c¸ch gi÷a 2 løa ®Î cña bß s÷a lµ 12 th¸ng. Nãi c¸ch kh¸c, bß s÷a lý t−ëng mçi n¨m ®Î 1 løa. Tuy nhiªn, trong thùc tÕ, do nhiÒu nguyªn nh©n, kho¶ng c¸ch løa 18
  15. ®Î th−êng kÐo dµi h¬n. Kh«ng ph¸t hiÖn kÞp thêi kú bß ®éng dôc trë l¹i sau khi ®Î, chËm phèi gièng hoÆc phèi gièng nh−ng kh«ng thô thai lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµm kÐo dµi kho¶ng c¸ch gi÷a 2 løa ®Î. + Thêi gian cã chöa l¹i sau khi ®Î Muèn rót ng¾n kho¶ng c¸ch løa ®Î cÇn ph¶i tu©n thñ vµ ¸p dông nh÷ng quy tr×nh ch¨n nu«i hîp lý ®Ó rót ng¾n giai ®o¹n tõ khi ®Î ®Õn khi phèi gièng cã chöa xuèng, tèt nhÊt lµ cßn kho¶ng 3 th¸ng. Thêi gian nµy phô thuéc vµo thêi gian bß ®éng dôc l¹i sau khi ®Î, kh¶ n¨ng ph¸t hiÖn ®éng hín vµ phèi gièng l¹i, còng nh− kh¶ n¨ng thô thai cña bß. + Thêi gian ®éng dôc trë l¹i sau khi ®Î Trong ®iÒu kiÖn b×nh th−êng, kho¶ng 40-50 ngµy sau khi ®Î th× bß c¸i ®éng dôc trë l¹i. Kho¶ng thêi gian nµy phô thuéc vµo qu¸ tr×nh håi phôc cña buång trøng. Nh÷ng bß c¸i ®−îc nu«i d−ìng kÐm tr−íc vµ sau khi ®Î, hay cho con bó trùc tiÕp th−êng ®éng dôc trë l¹i muén h¬n. + Tû lÖ phèi gièng thô thai Tû lÖ phèi gièng thô thai kh«ng chØ phô thuéc vµo b¶n th©n con vËt, ®Æc biÖt lµ sù håi phôc ®−êng sinh dôc vµ ho¹t ®éng chu kú sau khi ®Î, mµ cßn phô thuéc nhiÒu vµo kü thuËt thô tinh nh©n t¹o. 19
  16. b. C¸c chØ tiªu vÒ søc s¶n xuÊt s÷a + S¶n l−îng s÷a thùc tÕ cña chu kú tiÕt s÷a S¶n l−îng s÷a thùc tÕ cña chu kú tiÕt s÷a lµ tæng l−îng s÷a v¾t ®−îc trong c¶ chu kú tiÕt s÷a cña bß c¸i (tÝnh ra kg) kÓ tõ sau khi ®Î ®Õn khi c¹n s÷a. + S¶n l−îng s÷a 305 ngµy Do thêi gian cña mét chu kú tiÕt s÷a cña c¸c bß c¸i kh¸c nhau nªn ®Ó so s¸nh n¨ng suÊt s÷a trong cïng mét kho¶ng thêi gian ng−êi ta tÝnh s¶n l−îng s÷a trong mét chu kú tiÕt s÷a quy chuÈn 305 ngµy (10 th¸ng). §èi víi c¸c bß s÷a cã thêi gian v¾t s÷a trªn 10 th¸ng th× chØ tÝnh tæng s¶n l−îng s÷a trong 10 th¸ng ®Çu cña chu kú, kh«ng tÝnh l−îng s÷a thu ®−îc sau 10 th¸ng. + Tû lÖ mì s÷a Tû lÖ mì s÷a cµng cao th× chÊt l−îng s÷a cµng tèt. §Ó x¸c ®Þnh tû lÖ mì s÷a, ph¶i lÊy mÉu s÷a ®em vÒ ph©n tÝch t¹i c¸c phßng thÝ nghiÖm. Tû lÖ mì s÷a cña bß phô thuéc vµo c¸c gièng bß: bß lai Sin, bß vµng cã tû lÖ mì s÷a cao, bß Hµ Lan nu«i ë ®iÒu kiÖn n−íc ta cã tû lÖ mì s÷a thÊp, bß F1 cã tû lÖ mì s÷a cao h¬n bß F2, bß F2 cã tû lÖ mì s÷a cao h¬n bß F3. Tû lÖ mì s÷a cßn phô thuéc vµo khÈu phÇn ¨n cña bß. Cho bß ¨n khÈu phÇn cã nhiÒu thøc ¨n th« 20
  17. xanh th× tû lÖ mì s÷a t¨ng lªn, ng−îc l¹i nu«i bß b»ng khÈu phÇn nhiÒu thøc ¨n tinh th× tû lÖ mì s÷a sÏ gi¶m. + S¶n l−îng s÷a tiªu chuÈn (cã 4% mì) Do bß cã tû lÖ mì s÷a kh¸c nhau nªn ®Ó so s¸nh n¨ng suÊt s÷a hoÆc ®Ó tÝnh to¸n khÈu phÇn ¨n mét c¸ch chÝnh x¸c h¬n ta ph¶i quy ®æi vÒ s¶n l−îng s÷a tiªu chuÈn, nghÜa lµ s÷a cã tû lÖ mì 4%. C¸ch quy ®æi nh− sau: Sè kg s÷a tiªu chuÈn (4% mì) = Sè kg s÷a thùc tÕ x (0,4 + % mì s÷a x 0,15) VÝ dô: Bß A cã s¶n l−îng s÷a thùc tÕ lµ 4000 kg, tû lÖ mì s÷a lµ 3,8%, sè kg s÷a tiªu chuÈn sÏ lµ: 4000 x (0,4 + 3,8 x 0,15) = 3880 kg 3. C¸ch chän bß s÷a a. Chän bª hËu bÞ - Nguån gèc vµ phÈm gièng: §Ó chän bª hËu bÞ, tr−íc hÕt ta c¨n cø vµo ®êi bè mÑ, «ng bµ cña bª. Trong ®iÒu kiÖn ch¨n nu«i ë n−íc ta, th«ng th−êng, ng−êi ch¨n nu«i chØ cã thÓ theo dâi, t×m hiÓu biÕt ®−îc con bß nµo lµ bß mÑ cña con bª hËu bÞ, ®«i khi còng cã thÓ biÕt ®−îc con bß nµo lµ bµ ngo¹i cña con bª hËu bÞ. 21
  18. CÇn chän bª hËu bÞ lµ con, ch¸u cña c¸c bß mÑ, bµ ngo¹i cã bÇu vó ph¸t triÓn, n¨ng suÊt s÷a cao, kh«ng m¾c c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm hoÆc bÖnh ®−êng sinh s¶n. NÕu nu«i ë ®ång b»ng, tèt nhÊt nªn chän mÑ cña bª hËu bÞ lµ bß c¸i lai Sin phèi gièng víi bè lµ bß ®ùc HF, nh− vËy bª hËu bÞ lµ F1 (1/2 m¸u HF); hoÆc chän mÑ cña bª hËu bÞ lµ bß c¸i F1 (1/2 m¸u HF) phèi gièng víi bè lµ bß ®ùc HF, nh− vËy bª hËu bÞ lµ F2 (3/4 m¸u HF). NÕu mÑ cña bª hËu bÞ lµ bß c¸i F2 (3/4 m¸u HF) phèi gièng víi bè lµ bß ®ùc HF thuÇn th× bª hËu bÞ sÏ lµ F3 (7/8 m¸u HF). NÕu mÑ cña bª hËu bÞ lµ bß c¸i thuÇn HF phèi gièng víi bè lµ bß ®ùc HF thuÇn th× bª hËu bÞ sÏ lµ bª thuÇn HF. Nh÷ng tr−êng hîp nµy sÏ khã nu«i h¬n, nh− ®· gi¶i thÝch ë trªn. - Ngo¹i h×nh vµ sinh tr−ëng: + Bª cÇn cã ngo¹i h×nh ®Ñp, d¸ng dÊp thanh tó cña bª lÊy s÷a, nhanh nhÑn. + Trong qu¸ tr×nh nu«i d−ìng, bª lín nhanh, kh«ng m¾c bÖnh tËt. b. Chän bß s÷a §Ó chän bß c¸i ®· v¾t s÷a, ngoµi viÖc kiÓm tra nguån gèc vµ phÈm gièng nh− ®èi víi bß hËu bÞ, cÇn chó träng tíi c¸c mÆt sau: 22
  19. - Ngo¹i h×nh: Bß c¸i cã d¸ng h×nh c¸i nªm, phÇn th©n sau ph¸t triÓn h¬n phÇn th©n tr−íc, ®Çu thanh, nhÑ, ®Çu to, mòi to, cæ dµi võa ph¶i, s−ên në, ngùc s©u, h«ng réng. Vai, h«ng vµ l−ng kh«ng vâng vµ réng dÇn vÒ phÝa x−¬ng chËu, m«ng ph¼ng, réng vµ dµi. Bèn ch©n khoÎ, hai ch©n sau do·ng réng. - BÇu vó: cã h×nh b¸t óp, ph¸t triÓn, réng vµ s©u, 4 khoang vó cã thÓ tÝch t−¬ng ®−¬ng nhau. C¸c nóm vó th¼ng ®øng, cã ®é dµi trung b×nh, t¸ch biÖt nhau râ rµng. Kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c nóm vó tr−íc lín h¬n mét chót so víi kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c nóm vó sau. C¸c d©y ch»ng n©ng ®ì bÇu vó v÷ng ch¾c, bÇu vó kh«ng bÞ ch¶y s©u qu¸, tr¸nh cho c¸c nóm vó lª quyÖt trªn mÆt ®Êt vµ bÞ tæn th−¬ng. Trªn bÒ mÆt bÇu vó thÊy cã nhiÒu tÜnh m¹ch vµ c¸c tÜnh m¹ch nµy næi râ. Bªn trong ph¶i chøa nhiÒu m« tuyÕn. Cã thÓ ph©n biÖt dÔ dµng mét bÇu vó nhiÒu m« tuyÕn víi mét bÇu vó nhiÒu m« liªn kÕt b»ng c¸ch quan s¸t bÇu vó sau khi v¾t s÷a. Sau khi v¾t s÷a, mét bÇu vó cã nhiÒu m« tuyÕn th× rçng, mÒm, cßn bÇu vó cã nhiÒu m« liªn kÕt th× cøng, vÉn tiÕp tôc cho h×nh d¹ng cña mét bÇu vó ®Çy s÷a, ngay c¶ sau khi ta ®· v¾t kiÖt. Còng cã thÓ ®¸nh gi¸ m« tuyÕn cña bÇu vó b»ng c¸ch Ên mét hay nhiÒu ngãn tay lªn bÇu vó. NÕu nh− 23
  20. dÊu Ên cña ngãn tay chËm mÊt ®i th× chøng tá bÇu vó cã nhiÒu m« tuyÕn. Trong tr−êng hîp bÇu vó nhiÒu m« liªn kÕt th× dÊu Ên ngãn tay nhanh chãng mÊt ®i hoÆc kh«ng ®Ó l¹i dÊu Ên vµ cã c¶m gi¸c cøng khi Ên ngãn tay. - Sinh s¶n: Bß c¸i m¾n ®Î, sau khi ®Î sím ®éng dôc trë l¹i, dÔ thô thai khi phèi gièng, dÔ ®Î. - N¨ng suÊt, chÊt l−îng s÷a: Bß cã n¨ng suÊt cao, s÷a s¸nh, ®Æc, th¬m. - TÝnh t×nh: HiÒn lµnh, dÔ gÇn. - V¾t s÷a: S÷a xuèng nhanh. 4. Qu¶n lý vµ nh©n gièng bß s÷a Trªn c¬ së c¸c bß c¸i s÷a hiÖn cã, cÇn tiÕn hµnh viÖc tæ chøc nh©n gièng bß s÷a mét c¸ch cã kÕ ho¹ch. a. Lùa chän ®ùc gièng ViÖc lùa chän ®ùc gièng hoÆc tinh dÞch cña ®ùc gièng cho phèi gièng víi bß c¸i cÇn ®¶m b¶o c¸c nguyªn t¾c sau: - Sö dông con ®ùc thuéc gièng nµo (Holstein, Jersey, F1, F2, v.v.) ph¶i c¨n cø vµo môc ®Ých t¹o gièng (tû lÖ m¸u cña ®êi con). §èi víi vïng nãng vµ/hay tr×nh ®é ch¨n nu«i cßn kÐm th× kh«ng nªn t¨ng 24
Đồng bộ tài khoản