Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 5

Chia sẻ: Nguyen Minh Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:28

0
82
lượt xem
21
download

Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 5

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nuôi bò sữa ở nông hộ. Chương 5. kỹ thuật vắt sữa. Tuyến vú bao gồm mô tuyến và mô liên kết, ngoài ra còn có hệ cơ, mạch quản, lâm ba và thần kinh.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nuôi bò sữa ở nông hộ - Chương 5

  1. Ch−¬ng 5 kü thuËt v¾t s÷a I. sinh lý tuyÕn s÷a 1. CÊu t¹o tuyÕn s÷a TuyÕn s÷a (hay cßn gäi lµ tuyÕn vó) lµ c¬ quan s¶n xuÊt s÷a cña bß (h×nh 5-1). TuyÕn vó bao gåm m« tuyÕn vµ m« liªn kÕt, ngoµi ra cßn cã hÖ c¬, m¹ch qu¶n, l©m ba vµ thÇn kinh. H×nh 5-1: CÊu t¹o tuyÕn s÷a cña bß 113
  2. a. M« tuyÕn M« tuyÕn gåm 2 phÇn chÝnh: hÖ thèng tuyÕn bµo vµ hÖ thèng èng dÉn (h×nh 5-2). §ã lµ c¬ quan t¹o s÷a duy nhÊt ë bß. Sù ph¸t triÓn cña tuyÕn cã liªn quan trùc tiÕp ®Õn n¨ng suÊt s÷a. §éng m¹ch TB ph©n tiÕt Xoang Mµng ®¸y èng dÉn s÷a TB c¬ biÓu m« H×nh 5-2: TuyÕn bµo vµ èng dÉn s÷a - TuyÕn bµo TuyÕn bµo (nang tuyÕn, bao tuyÕn) lµ ®¬n vÞ chÕ tiÕt chñ yÕu cña tuyÕn s÷a. TuyÕn bµo cã d¹ng khèi cÇu, mÆt trong ®−îc bao phñ bëi c¸c tÕ bµo biÓu m« tuyÕn (tÕ bµo tiÕt s÷a). H×nh d¹ng tÕ bµo thay ®æi 114
  3. theo chu kú ph©n tiÕt s÷a. Khi ph©n tiÕt m¹nh, trong tÕ bµo tÝch tr÷ nhiÒu dÞch ph©n tiÕt. TÕ bµo cã h−íng h×nh trô cao ®Çu nhá h−íng vµo xoang tuyÕn bµo. TÕ bµo tuyÕn chøa nhiÒu h¹t mì vµ protein cã kÝch th−íc kh¸c nhau. Khi kh«ng ph©n tiÕt tÕ bµo biÓu m« tuyÕn thu hÑp l¹i. ChÝnh gi÷a mçi tuyÕn bµo cã mét xoang, gäi lµ xoang tiÕt. Xoang nµy ¨n th«ng víi èng dÉn s÷a nhá. Trong bÇu vó, tuyÕn bµo hîp l¹i víi nhau thµnh tõng chïm ng−êi ta gäi lµ chïm tuyÕn bµo hoÆc tiÓu thuú. Mçi mét phÇn t− bÇu vó ®−îc tËp hîp bëi nhiÒu chïm tuyÕn bµo vµ biÖt lËp víi nhau bëi líp ng¨n mµng treo gi÷a vµ c¸c m« liªn kÕt kh¸c. - HÖ thèng èng dÉn vµ bÓ s÷a HÖ thèng èng dÉn bao gåm hÖ thèng èng, ph©n nh¸nh theo kiÓu cµnh c©y, b¾t ®Çu lµ c¸c èng dÉn s÷a nhá xuÊt ph¸t tõ c¸c xoang tiÕt cña tuyÕn bµo (nªn cßn gäi lµ c¸c èng dÉn tuyÕn bµo). NhiÒu èng dÉn nhá tËp trung l¹i thµnh mét èng dÉn trung b×nh. NhiÒu èng dÉn trung b×nh tËp trung l¹i thµnh èng dÉn lín. NhiÒu èng dÉn lín ®æ vÒ bÓ s÷a. BÓ s÷a ®−îc ph©n ra lµm 2 phÇn, phÇn trªn gäi lµ bÓ tuyÕn, phÇn d−íi gäi lµ bÓ ®Çu vó. Giíi h¹n gi÷a 2 bÓ lµ nÕp nh¨n niªm m¹c vßng. Cuèi cïng lµ lç ®Çu vó. Cuèi cïng cña nóm vó cã c¬ th¾t ®Çu nóm vó. C¬ 115
  4. nµy ng¨n kh«ng cho s÷a tù ch¶y ra ngoµi vµ chØ më khi cã ph¶n x¹ th¶i s÷a. b. M« liªn kÕt M« liªn kÕt cña tuyÕn s÷a thùc hiÖn chøc n¨ng ®Þnh h×nh, b¶o vÖ c¬ giíi vµ sinh häc. Chóng bao gåm c¸c tæ chøc sau: - Da: Da bao bäc bªn ngoµi, lµ phÇn b¶o vÖ vµ hç trî sù ®Þnh h×nh cña tuyÕn. Da gi÷ cho bÇu vó g¾n chÆt vµo thµnh bông cña bß. - M« liªn kÕt máng: §©y lµ líp m« máng n»m ë phÇn n«ng kh¾p bÒ mÆt da. - M« liªn kÕt dµy: Líp m« nµy n»m s©u bªn trong líp m« liªn kÕt máng, g¾n phÇn da vµ tuyÕn thÓ b»ng sù t¹o thµnh mét líp liªn kÕt ®µn håi. - Mµng treo bªn n«ng: Líp m« liªn kÕt nµy b¾t nguån tõ khung chËu tr¶i réng xuèng phÝa d−íi bao phñ vµ n©ng ®ì phÇn bªn tuyÕn thÓ. - Mµng treo bªn s©u: B¾t ®Çu tõ khung chËu ®i xuèng phÝa d−íi vµ hç trî m« tuyÕn cña bÇu vó. - Mµng treo gi÷a: §ã lµ mµng treo kÐp, b¾t ®Çu tõ ®−êng gi÷a cña thµnh bông chia bÇu vó thµnh nöa tr¸i vµ n÷a ph¶i. Mµng nµy n©ng ®ì phÇn gi÷a cña vó chèng l¹i lùc kÐo xuèng, gi÷ bÇu vó ë vÞ trÝ c©n b»ng nÕu c¸c cÊu tróc phô trî kh¸c bÞ t¸ch rêi. 116
  5. - Tæ chøc liªn kÕt ®Öm: Gi÷a c¸c nang tuyÕn cã c¸c tæ chøc mì. Tæ chøc nµy cã hai chøc n¨ng: + Cã t¸c dông ®Öm nh»m tr¸nh x©y x¸t cho c¸c nang tuyÕn khi bÇu vó c¨ng s÷a vµ cã kÝch thÝch c¬ giíi bªn ngoµi lªn bÇu vó. + Cã t¸c dông gi÷ cho tuÇn hoµn m¸u l−u th«ng trong thêi kú c¨ng s÷a. c. HÖ c¬ tuyÕn vó Xung quanh c¸c nang tuyÕn cã c¬ biÓu m«. Khi c¬ nµy co bãp s÷a ®−îc ®Èy tõ nang tuyÕn vµo hÖ thèng èng dÉn ®Ó ®æ vµo bÓ s÷a. Xung quanh c¸c èng dÉn s÷a lín vµ bÓ s÷a cã hÖ thèng c¬ tr¬n. Xung quanh ®Çu vó cã hÖ c¬ vßng gäi lµ c¬ th¾t ®Çu vó. Khi c¬ biÓu m« co bãp th× c¬ tr¬n d·n vµ c¬ th¾t ®Çu vó co l¹i. Khi c¬ tr¬n co th× c¬ th¾t ®Çu vó d·n vµ s÷a ®−îc ®Èy ra ngoµi thµnh tia. 2. BÇu vó Bß cã 4 vó g¾n liÒn víi nhau t¹o thµnh bÇu vó. Bèn vó nµy t−¬ng ®èi ®éc ®éc lËp víi nhau. §iÒu ®ã cã thÓ thÊy ®−îc tõ bªn ngoµi. Khi quan s¸t bÇu vó tõ phÝa sau ta thÊy mét r·nh chia bÇu vó thµnh hai nöa vµ mçi nöa ®−îc t¹o thµnh tõ hai khoang, gäi lµ khoang tr−íc vµ khoang sau (vó tr−íc vµ vó sau). 117
  6. H×nh 5-3: BÇu vó cña bß (nh×n nghiªng) H×nh 5-4: BÇu vó cña bß (c¾t ®øng) 118
  7. H×nh 5-5: BÇu vó cña bß (c¾t ngang) Gi÷a c¸c khoang vó cã c¸c v¸ch ng¨n b»ng m« liªn kÕt (h×nh 5-4 vµ 5-5). C¸c v¸ch ng¨n ch¹y theo chiÒu däc vµ chiÒu ngang lµm cho c¸c khoang ®éc lËp víi nhau. Nh− vËy, cã thÓ mét khoang vó nµy s¶n sinh ra mét l−îng s÷a lín h¬n c¸c khoang kia, hoÆc mét trong c¸c khoang bÞ nhiÔm khuÈn mµ c¸c khoang kh¸c kh«ng bÞ ¶nh h−ëng m¹nh. 2. Sù ph¸t triÓn cña tuyÕn vó Trong giai ®o¹n ph¸t triÓn bµo thai vµ giai ®o¹n tr−íc khi bª c¸i thµnh thôc tÝnh dôc, m« tuyÕn vó ®−îc cÊu t¹o tõ m« mì, bao quanh c¸c èng dÉn s÷a nguyªn thuû. Khi b¾t ®Çu thµnh thôc tÝnh dôc, c¸c èng dÉn s÷a ph¸t triÓn vµ h×nh thµnh c¸c nang tuyÕn. Cø sau mçi chu kú ®éng dôc, thÓ tÝch bÇu vó l¹i t¨ng lªn mét chót. Trong thêi gian cã chöa, thÓ tÝch bÇu vó t¨ng lªn rÊt m¹nh do sù ph¸t triÓn cña c¸c èng dÉn vµ nang 119
  8. tuyÕn. Tuy nhiªn, ë giai ®o¹n ®Çu mang thai hÖ thèng èng dÉn ph¸t triÓn m¹nh, cßn tuyÕn bµo ph¸t triÓn chËm. Sau ®ã tuyÕn bµo ph¸t triÓn nhanh dÇn theo sù tiÕn triÓn cña thai. Tr−íc khi ®Î 2-3 ngµy tuyÕn s÷a ®· tÝch luü s÷a ®Çu. ë bß, tuyÕn s÷a ®· ph¸t triÓn ®Çy ®ñ trong giai ®o¹n mang thai, kh«ng tiÕp tôc ph¸t triÓn sau khi sinh ®Î. Song trong thùc tÕ s¶n l−îng s÷a t¨ng dÇn vµ ®¹t ®Õn æn ®Þnh, duy tr× n¨ng suÊt cao ë 6-8 tuÇn sau khi ®Î. Sau ®ã n¨ng suÊt s÷a dÇn dÇn gi¶m xuèng. HiÖn t−îng ®ã lµ do dung l−îng ph©n tiÕt cña tuyÕn bµo t¨ng lªn. Sau mét thêi gian duy tr× c−êng ®é ph©n tiÕt cao, tuyÕn s÷a xuÊt hiÖn qu¸ tr×nh tho¸i ho¸. Trong mét chu kú tiÕt s÷a, n¨ng suÊt s÷a cã xu h−íng t¨ng lªn vµ duy tr× ë møc ®é cao ë th¸ng cho s÷a thø 2-3 hoÆc th¸ng thø 4, sau ®ã dÇn dÇn gi¶m xuèng. HiÖn t−îng ®ã lµ do sù gi¶m thÊp sè l−îng tÕ bµo tuyÕn, kÌm theo sù gi¶m thÊp chøc n¨ng cña mçi tuyÕn bµo. HiÖn t−îng sinh lý b×nh th−êng nµy diÔn ra theo sù tiÕn triÓn cña chu kú cho s÷a gäi lµ sù tho¸i ho¸ tuyÕn s÷a. 3. Thµnh phÇn vµ sù t¹o s÷a S÷a ®−îc h×nh thµnh trong tuyÕn s÷a tr−íc khi ®Î vµ tiÕt ra ngay sau khi ®Î gäi lµ s÷a ®Çu. S÷a ®−îc h×nh thµnh vµ tiÕt vÒ sau ®−îc gäi lµ s÷a th−êng. S÷a 120
  9. chøa rÊt nhiÒu chÊt kh¸c nhau, bao gåm protein, mì (b¬), ®−êng, c¸c chÊt kho¸ng, vitamin vµ c¸c ho¹t chÊt sinh häc kh¸c. S÷a ®Çu vµ s÷a th−êng cã thµnh phÇn kh¸c nhau nhiÒu. Thµnh phÇn cña s÷a thay ®æi nhanh chãng trong nh÷ng ngµy ®Çu tiªn sau khi ®Î. NÕu tÝnh theo träng l−îng th× 1 lÝt s÷a th−êng cña bß Holstein Friesian c©n nÆng tõ 1029g ®Õn 1034g, trong ®ã n−íc chiÕm tíi 900-910g. Sù t¹o s÷a kh«ng ph¶i lµ qu¸ tr×nh tÝch luü vËt chÊt gi¶n ®¬n mµ lµ qu¸ tr×nh sinh lý tÝch cùc vµ phøc t¹p diÔn ra trong tÕ bµo tuyÕn vó. S÷a ®−îc tæng hîp tõ c¸c nguyªn liÖu lÊy tõ m¸u. Trong c¸c thµnh phÇn cña s÷a mét sè ®−îc tæng hîp ngay trong tuyÕn bµo, nh−ng mét sè ®−îc vËn chuyÓn nguyªn d¹ng trùc tiÕp tõ m¸u vµo. §Ó s¶n ra 1 lÝt s÷a, b×nh qu©n cã kho¶ng 540 lÝt m¸u ch¶y qua tuyÕn vó. Th«ng th−êng tuyÕn vó chØ chiÕm kho¶ng 2-3% thÓ träng, nh−ng trong mét n¨m nã th¶i chÊt kh« vµo s÷a lín gÊp nhiÒu lÇn so víi l−îng chÊt kh« trong toµn c¬ thÓ. VÝ dô, mét bß s÷a nÆng 400kg (t−¬ng ®−¬ng kho¶ng 80-100kg vËt chÊt kh«) cã s¶n l−îng s÷a 4000kg/chu kú th× l−îng chÊt kh« th¶i qua s÷a lµ 480kg/chu kú (tû lÖ vËt chÊt kh« trong s÷a trung b×nh lµ 12%). Khi s÷a ®−îc h×nh thµnh, nã ®i qua thµnh tÕ bµo vµ tÝch tô l¹i trong xoang tiÕt. S÷a ®−îc h×nh thµnh liªn tôc, nh−ng qu¸ tr×nh t¹o s÷a nhanh h¬n khi bÇu 121
  10. s÷a rçng so víi khi bÇu vó ®· ®Çy. Khi c¸c xoang tiÕt ®Çy s÷a, nã t¹o nªn mét ¸p lùc lªn hÖ thèng mao m¹ch, lµm chËm qu¸ tr×nh l−u th«ng m¸u vµ nh− vËy lµm gi¶m viÖc cung cÊp c¸c chÊt dinh d−ìng cÇn thiÕt cho viÖc t¹o s÷a, viÖc t¹o s÷a chËm l¹i. §iÒu ®ã gi¶i thÝch t¹i sao cÇn ph¶i v¾t s÷a cho bß Ýt nhÊt lµ 2 lÇn mét ngµy vµ víi kho¶ng thêi gian nh− nhau, nÕu kh«ng, qu¸ tr×nh t¹o s÷a bÞ chËm l¹i vµ tæng l−îng s÷a bÞ gi¶m. 5. Ph¶n x¹ th¶i s÷a ViÖc tiÕt vµ th¶i s÷a diÔn ra th«ng qua c¸c tÝn hiÖu ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn (bß nh×n thÊy h×nh ¶nh ng−êi v¾t s÷a, dông cô v¾t s÷a, vÞ trÝ v¾t s÷a vµ ®Õn giê v¾t s÷a...) vµ th«ng qua kÝch thÝch trùc tiÕp lªn bÇu vó (röa lau b»ng n−íc Êm, xoa bãp bÇu vó...). KÝch thÝch sÏ theo d©y thÇn kinh truyÒn vµo tuû sèng, ®Õn hµnh tuû vµ lªn vïng vïng d−íi ®åi. D−íi sù ®iÒu khiÓn cña vïng d−íi ®åi, thuú sau tuyÕn yªn tiÕt vµ ®æ hoc-m«n oxytoxin vµo m¸u. Oxytoxin lµm co c¸c c¬ biÓu m« vµ ®Èy s÷a vµo bÓ chøa. Ho¹t ®éng cña hocm«n nµy kÐo dµi kho¶ng 6 phót, mµ thêi ®iÓm tõ khi tiÕp nhËn thÇn kinh cho ®Õn khi hocm«n tíi bÇu vó, nghÜa lµ b¾t ®Çu t¸c ®éng lªn tuyÕn vó kÐo dµi 60-80 gi©y (hoÆc kho¶ng 1 phót). Nh− vËy, thêi gian v¾t s÷a ®−îc giíi h¹n kho¶ng 5 phót v× khi kh«ng cßn oxytoxin th× kh«ng s÷a kh«ng th¶i tiÕt ®−îc n÷a. 122
  11. Oxytoxin H×nh 5-6 : Ph¶n x¹ th¶i s÷a ë bß V× ph¶n x¹ th¶i s÷a lµ mét lo¹i ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn nªn viÖc duy tr× c¸c tÝn hiÖu khi v¾t s÷a nh− ng−êi v¾t, n¬i v¾t, m¸y v¾t, ©m thanh, v.v sÏ cã t¸c dông tèt ®èi víi viÖc g©y ph¶n x¹ tiÕt s÷a. Ng−îc l¹i, c¸c t¸c nh©n l¹ (kÓ c¶ ®¸nh ®¹p bß) sÏ øc chÕ ph¶n x¹ tiÕt s÷a, lµm gi¶m ®¸ng kÓ n¨ng suÊt s÷a. §Ó v¾t s÷a ®¹t hiÖu qu¶ cao cÇn tu©n thñ mét sè quy ®Þnh sau ®©y: - Ph¶i lu«n lu«n b¶o ®¶m cho bß trong tr¹ng th¸i dÔ chÞu, kh«ng g©y ra nh÷ng biÕn ®éng bÊt th−êng. - KÝch thÝch lªn bÇu vó ph¶i nhÑ nhµng (nªn dïng kh¨n lau thÊm −ít víi n−íc Êm hoÆc xoa bãp nhÑ nhµng lªn bÇu vó), thêi gian kÝch thÝch trong kho¶ng 1 phót. 123
  12. - ViÖc v¾t s÷a cÇn lu«n ®−îc tiÕn hµnh chØ do cïng mét ng−êi, vµo thêi gian nhÊt ®Þnh vµ theo cïng mét tr×nh tù v¾t s÷a (nÕu nh− cã nhiÒu bß). Tèc ®é v¾t s÷a b¶o ®¶m võa ph¶i, kh«ng nªn qu¸ nhanh hay qu¸ chËm. Tèc ®é v¾t ph¶i phï hîp víi tÇn sè co bãp cña c¬ tr¬n bÓ s÷a (th«ng th−êng lµ 80- 120 lÇn/phót) vµ ®¶m b¶o thêi gian v¾t s÷a chØ kÐo dµi 5-6 phót (trong kho¶ng thêi gian ph¶n x¹ th¶i s÷a cßn duy tr×). 6. Chu kú s÷a Kh¸c víi c¸c tuyÕn kh¸c trong c¬ thÓ, chøc n¨ng tiÕt s÷a cña tuyÕn vó kh«ng liªn tôc mµ mang tÝnh giai ®o¹n. Sau khi ®Î tuyÕn s÷a b¾t ®Çu tiÕt vµ tiÕt liªn tôc cho ®Õn khi c¹n s÷a. Giai ®o¹n tiÕt s÷a nh− vËy gäi lµ chu kú tiÕt s÷a. TiÕp sau ®ã, tuyÕn s÷a ngõng ho¹t ®éng trong mét thêi gian ng¾n ®Ó chuÈn bÞ cho chu kú tiÕp theo. Thêi gian ngõng tiÕt s÷a cho ®Õn løa ®Î sau lµ giai ®o¹n c¹n s÷a. Nh÷ng bß c¸i ®−îc nu«i d−ìng tèt trong giai ®o¹n v¾t s÷a th× chu kú tiÕt s÷a kÐo dµi ®Õn 300 ngµy hoÆc h¬n vµ giai ®o¹n c¹n s÷a lµ 45-60 ngµy. Trong mçi mét chu kú cho s÷a, l−îng s÷a thu ®−îc trong mét ngµy ®ªm cã kh¸c nhau. Sù biÕn ®æi n¨ng suÊt s÷a hµng ngµy trong chu kú tiÕt s÷a phô thuéc vµo c¸ thÓ còng nh− ®iÒu kiÖn ch¨m sãc vµ nu«i 124
  13. d−ìng. Nh×n chung, sau khi ®Î l−îng s÷a trong mét ngµy ®ªm t¨ng lªn vµ ®¹t cao nhÊt ë th¸ng thø 2 hoÆc thø 3, sau ®ã dÇn dÇn gi¶m xuèng (h×nh 5-7). ChÝnh x¸c h¬n lµ n¨ng suÊt s÷a ®¹t cùc ®¹i vµo cuèi kho¶ng 1/5 ®Çu tiªn cña chu kú tiÕt s÷a. Khi cã thai l−îng s÷a gi¶m nhanh, ®Æc biÖt tõ th¸ng cã thai thø 5 trë ®i. Bß th−êng cho n¨ng suÊt s÷a lín nhÊt vµo chu kú tiÕt s÷a thø 3. Bß ®Î løa thø nhÊt chØ cho n¨ng suÊt s÷a b»ng kho¶ng 75% n¨ng suÊt s÷a cña bß c¸i tr−ëng thµnh. Løa thø 2 cã n¨ng suÊt s÷a b»ng kho¶ng 85% n¨ng suÊt suÊt s÷a cña chu kú thø 3. N¨ng suÊt s÷a C¹n s÷a Thu nhËn thøc ¨n ThÓ träng bß §Î thêi gian 30 36 × H×nh 5-7: DiÔn biÕn n¨ng suÊt s÷a, l−îng thu nhËn thøc ¨n vµ thÓ träng cña bß trong chu kú v¾t s÷a 125
  14. II. Kü thuËt v¾t s÷a Ng−êi ta cã thÓ tiÕn hµnh v¾t s÷a b»ng m¸y hoÆc v¾t s÷a b»ng tay (v¾t s÷a thñ c«ng). §èi víi ch¨n nu«i n«ng hé ë n−íc ta hiÖn nay, do quy m« ch¨n nu«i cßn nhá vµ do tr×nh ®é vËt t−, kü thuËt cßn thiÕu thèn, nªn chñ yÕu vÉn sö dông ph−¬ng ph¸p v¾t s÷a thñ c«ng. ChÝnh v× thÕ, trong tµi liÖu nµy chóng t«i tr×nh bµy kü vÒ ph−¬ng ph¸p v¾t s÷a thñ c«ng. 1. Sè lÇn v¾t s÷a trong ngµy Sè lÇn v¾t s÷a hµng ngµy phô thuéc tr−íc hÕt vµo n¨ng suÊt s÷a cña bß. NÕu bß cã n¨ng suÊt cao, tèc ®é h×nh thµnh s÷a lín, bÇu vó chãng ®Çy s÷a, khi ®ã nÕu kh«ng v¾t s÷a kÞp thêi, bÇu kh«ng ®−îc gi¶i phãng th× qu¸ tr×nh t¹o s÷a sÏ bÞ øc chÕ. ChÝnh v× thÕ ng−êi ta ®Ò nghÞ sè lÇn v¾t s÷a phô thuéc vµo n¨ng suÊt s÷a hµng ngµy cña bß. Tuy nhiªn, viÖc quyÕt ®Þnh sè lÇn v¾t s÷a trong ngµy còng cÇn ph¶i tÝnh to¸n ®Õn kh¶ n¨ng tæ chøc lao ®éng, bè trÝ quy tr×nh s¶n xuÊt vµ h¹ch to¸n gi¸ thµnh s¶n xuÊt s÷a. Th«ng th−êng, bß ®−îc v¾t s÷a 2 lÇn/ngµy. 2. C¸c c«ng viÖc chuÈn bÞ ®Ó v¾t s÷a a. Dän vÖ sinh chuång tr¹i NÕu tiÕn hµnh v¾t s÷a t¹i chuång nu«i th× tr−íc khi v¾t s÷a b¾t buéc ph¶i dän vÖ sinh chuång cÈn thËn: 126
  15. ®−a ra khái m¸ng phÇn thøc ¨n d− thõa; dän ph©n trªn nÒn chuång vµ déi röa nÒn chuång b»ng n−íc. Trong khi lµm vÖ sinh chuång cÇn tr¸nh g©y tung bôi bÈn (ph¶i vÈy n−íc vµ quÐt nhÑ nhµng). Bôi bÈn chøa nhiÒu vi sinh vËt: 1g bôi cã thÓ mang theo tíi 10.000.000 vi sinh vËt. Còng cã thÓ tiÕn hµnh v¾t s÷a ë mét n¬i kh¸c, nh− phÇn phô cña chuång hay ngoµi s©n ch¼ng h¹n. Nh−ng nªn nhí r»ng bß s÷a lµ gia sóc cã thãi quen, v× vËy cÇn ph¶i tr¸nh thay ®æi ®Þa ®iÓm v¾t s÷a. b. ChuÈn bÞ dông cô v¾t s÷a: Th«ng th−êng cÇn cã c¸c dông cô sau ®©y: + 1 chiÕc x« b»ng nh«m ®Ó v¾t s÷a + 1 b×nh chøa s÷a sau khi v¾t vµ ®Ó vËn chuyÓn + 1 phÔu läc s÷a cïng víi v¶i mµn ®Ó läc + 1 d©y thõng ®Ó buéc ch©n bß khi cÇn + 1 cèc ®ùng thuèc s¸t trïng nóm vó + 1 x« ®ùng n−íc vÖ sinh bÇu vó + v¶i x« vÖ sinh vµ lau kh« vó bß Kh«ng nªn dïng c¸c dông cô v¾t s÷a b»ng chÊt dÎo hoÆc t«n v× dÔ han rØ, lµm vÖ sinh khã kh¨n, ¶nh h−ëng ®Õn chÊt l−îng s÷a. Tèt nhÊt nªn dïng c¸c dông cô v¾t s÷a b»ng nh«m. C¸c dông cô nµy nªn cã ®¸y v¸t trßn, cã vËy míi dÔ lµm vÖ sinh vµ tr¸nh cÆn bÈn b¸m vµo c¸c kÏ 127
  16. quanh ®¸y. X« v¾t s÷a chØ ®−îc sö dông ®Ó v¾t s÷a. Kh«ng bao giê ®−îc dïng vµo viÖc kh¸c. TÊt c¶ c¸c dông cô ®Ó v¾t s÷a vµ vËn chuyÓn s÷a ph¶i ®−îc cä röa cÈn thËn. Tèt nhÊt lµ dïng n−íc nãng vµ xµ phßng ®Ó lµm vÖ sinh c¸c dông cô nµy. Chó ý: kh«ng dïng xµ phßng th¬m ®Ó röa dông cô v× s÷a sÏ bÞ ¸m mïi. Sau khi cä röa, g¸c c¸c dông cô lªn gi¸ gç trong bãng r©m cho rá hÕt n−íc vµ kh« hoµn toµn míi ®em sö dông. c. VÖ sinh ng−êi v¾t s÷a ViÖc v¾t s÷a tèt nhÊt lµ lu«n lu«n do mét ng−êi tiÕn hµnh. Ng−êi v¾t s÷a lµm viÖc ph¶i nhÑ nhµng, b×nh tÜnh, cã hiÓu biÕt vÒ bß s÷a vµ yªu mÕn bß. Ng−êi v¾t s÷a ph¶i lµ ng−êi kh«ng m¾c bÊt kú mét bÖnh truyÒn nhiÔm nµo. Mãng tay th−êng xuyªn ®−îc c¾t ng¾n. Ng−êi v¾t s÷a nªn dïng bé quÇn ¸o lao ®éng vµ lu«n lu«n b¶o ®¶m s¹ch sÏ. Tr−íc khi v¾t s÷a, ng−êi v¾t s÷a ph¶i röa tay víi xµ phßng, kú ch¶i mãng tay vµ sau ®ã lau kh« cÈn thËn b»ng kh¨n lau s¹ch. d. VÖ sinh th©n thÓ bß s÷a vµ bÇu vó Trong tr−êng hîp bß c¸i bÈn qu¸, cÇn t¾m röa tr−íc khi v¾t s÷a: Dïng vßi phun n−íc, phun röa hai bªn s−ên, ch©n sau vµ bông. NÕu bß kh«ng bÈn l¾m th× kh«ng cÇn t¾m nh− nªu trªn mµ chØ cÇn dïng mét kh¨n mÒm nhóng vµo 128
  17. n−íc Êm 40-42oC vµ lau röa bÇu vó, sau ®ã lau kh« nhÑ nhµng (tr−êng hîp v¾t s÷a b»ng m¸y th× chØ cÇn dïng kh¨n lau röa nóm vó). Cã thÓ nhóng kh¨n vµo dung dÞch s¸t trïng nhÑ nh− dung dÞch ièt 1-2%. ViÖc lau röa b»ng n−íc Êm vµ lau kh« bÇu vó nhÑ nhµng sÏ kÝch thÝch tiÕt oxytoxin, mÆt kh¸c tr¸nh g©y th−¬ng tæn lªn da bÇu vó còng nh− nhiÔm bÈn s÷a lóc v¾t. Mét sè bß c¸i cã thãi quen cho v¾t s÷a chØ khi cã mÆt bª con t¹i ®ã, hoÆc ph¶i ®−îc bª con bó thóc lóc ban ®Çu. CÇn ph¶i bá thãi quen nµy b»ng c¸ch v¾t s÷a ngay tõ nh÷ng ngµy ®Çu sau khi ®Î, kh«ng cã sù hiÖn diÖn cña bª vµ cho bª ¨n s÷a trong mét chiÕc x«. CÇn bá thãi quen nµy v×: + Tr¸nh phiÒn phøc lµ ph¶i cã mÆt bª con míi v¾t ®−îc s÷a. + NÕu bß con ®· bó thóc ta kh«ng x¸c ®Þnh ®−îc chÝnh x¸c n¨ng suÊt s÷a cña bß c¸i vµ kh«ng thÓ lªn khÈu phÇn ¨n hîp lý ®−îc. + Bß c¸i cho bª bó s÷a sÏ chËm ®éng dôc trë l¹i. + M«i, miÖng, ®Çu bª con cã thÓ bÈn vµ sÏ lµm bÈn nóm vó, bÇu vó vµ lµm vÊy bÈn s÷a. 129
  18. + Cã thÓ bª con cã r¨ng dµi kh«ng ®Òu vµ khi m¶i mª bó sÏ lµm tæn th−¬ng nóm vó vµ g©y ra viªm vó. f. Xoa bãp bÇu vó Tr−íc khÝ v¾t dïng hai lßng bµn tay xoa bÇu vó tõ trªn xuèng d−íi, tõ ngoµi Ðp vµo trong, xoa hai bªn, xoa ®»ng tr−íc, ®»ng sau råi xoa tõng nóm vó. Mçi tay cÇm hai ®Çu vó n©ng lªn kÐo xuèng nh− ®éng t¸c thóc vó cña bª. §éng t¸c xoa bãp yªu cÇu ph¶i nhanh, trong vßng 1-2 phót ®Ó v¾t s÷a ®−îc kÞp thêi trong thêi gian ph¶n x¹ th¶i s÷a cßn tån t¹i. Khi thÊy bÇu vó vµ nóm vó c¨ng ®á th× ph¶i nhanh chãng v¾t ngay. 4. Thao t¸c v¾t s÷a Sau khi lµm c¸c thao t¸c chuÈn bÞ nh− ®· nªu trªn vµ sau khi röa vµ xoa bãp kÝch thÝch bÇu vó cÇn v¾t mét vµi giät s÷a tõ mçi nóm vó vµo c¸c ca hoÆc t¸ch ®¸y ®en ®Ó kiÓm tra xem s÷a cã v¸ng lîn cîn kh«ng hay s÷a b×nh th−êng. Nh÷ng tia s÷a ®Çu tiªn chøa nhiÒu vi khuÈn vµ ph¶i v¾t bá ®i, kh«ng v¾t lÉn vµo x«. Sau ®ã tiÕn hµnh v¾t s÷a. VÞ trÝ ngåi v¾t cã thÓ lµ bªn tr¸i hay bªn ph¶i bß, tïy theo ng−êi v¾t thuËn tay tr¸i hay tay ph¶i. ViÖc v¾t s÷a cÇn tiÕn hµnh nhanh. Ng−êi v¾t s÷a cÇn sö 130
  19. dông hai tay, nghÜa lµ v¾t c¶ hai nóm vó cïng mét lóc. Ng−êi ta khuyªn lµ nªn v¾t s÷a theo ®−êng chÐo: b¾t ®Çu lµ c¸c nóm vó tr−íc tr¸i-sau ph¶i, vµ sau ®ã v¾t ®Õn c¸c nóm vó tr−íc ph¶i-sau tr¸i (h×nh 5-8). H×nh 5-8: V¾t s÷a chÐo nóm vó Cã hai c¸ch v¾t s÷a b»ng tay: v¾t n¾m vµ v¾t vuèt. Bªn c¹nh ®ã cßn cã c¸ch v¾t kiÖt bÇu vó cuèi mçi lÇn v¾t s÷a. - V¾t n¾m Cã hai c¸ch v¾t n¾m lµ v¾t n¾m cho ngãn tay c¸i ra ngoµi vµ v¾t n¾m cho ngãn tay c¸i vµo trong. + V¾t n¾m cho ngãn tay c¸i ra ngoµi (h×nh 5- 9) chñ yÕu lµ dïng c¶ lßng bµn tay vµ n¨m ngãn tay Ðp s÷a ra. §Çu tiªn dïng ngãn tay tr¸i vµ ngãn tay trá xiÕt chÆt phÇn phÝa trªn (gèc) nóm vó ®Ó s÷a kh«ng ng−îc lªn bÓ bÇu vó. Sau ®ã c¸c ngãn tay lÇn l−ît tõ trªn xuèng d−íi Ðp vµo nóm vó lµm s÷a tia ra. Mçi tay cÇm mét ®Çu vó, cø nh− vËy bãp víi tÇn sè 80-120 131
  20. lÇn/phót. NÕu bãp nhanh qu¸ sÏ chãng mái tay, cßn nÕu bãp chËm qu¸ sÏ kÐo dµi thê× gian v¾t s÷a, cã khi v¾t kh«ng hÕt s÷a khi ph¶n x¹ th¶i s÷a ®· hÕt. H×nh 5-9: Tr×nh tù thao t¸c v¾t n¾m cho ngãn tay c¸i ra ngoµi Ph−¬ng ph¸p v¾t n¾m nµy kh«ng lµm bß bÞ ®au, kh«ng kÐo dµi nóm vó, bß tho¶i m¸i nhÊt, nh−ng lµm ng−êi rÊt bÞ mÖt v× mét lÇn bãp ph¶i dïng søc bãp lín. Nóm vó dµi 6-8cm lµ cã thÓ v¾t b»ng ph−¬ng ph¸p nµy rÊt thuËn lîi. + V¾t n¾m cho ngãn tay c¸i vµo trong (h×nh 5-10) ®−îc c«ng nh©n v¾t s÷a lµnh nghÒ hay ¸p dông 132
Đồng bộ tài khoản