Nuôi bò thịt kinh nghiệm, hiệu quả, kỹ thuật

Chia sẻ: pouring

Trong vòng 10 nam qua, tôc do tang dàn bò tht nc ta d t trên 3% moi nam. Tuy vay bình quân sô gia súc bao gôm c trâu và bò trên dâu ng.i van còn rât thâp, khong 0,1 con/ng.i. Sô l6ng gia súc ít và khôi l6ng gia súc nh8 nên sn l6ng tht trâu bò sn xuât moi nam tính trên dâu ng.i cung rât thâp, ch; d t 2,6kg tht hơi. Trong khi dó Úc 106,4kg, Argentina 76,9kg Canada 46,7kg, Mông Co 32,8kg. NhLng nam gân dây nc ta nhap moi nam hàng chMc ngàn tân tht bò tN úc, Argentina,...

Bạn đang xem 20 trang mẫu tài liệu này, vui lòng download file gốc để xem toàn bộ.

Nội dung Text: Nuôi bò thịt kinh nghiệm, hiệu quả, kỹ thuật

Nuôi bò th t
PGS.TS. INH VĂN C I




NUÔI BÒ TH T
K thu t - Kinh nghi m - Hi u qu




NHÀ XU T B N NÔNG NGHI P
TP. H Chí Minh - 2007




1
inh Văn C i
M CL C



Chương 1 .................................................................................................................... 5
TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI TRÂU, BÒ VI T NAM VÀ TH GI I ......................... 5
1.1. V TRÍ CON BÒ TH T TRONG H TH NG NÔNG NGHI P NƯ C TA ...... 5
1.2. S N XU T VÀ TIÊU TH TH T TRÂU BÒ TRÊN TH GI I........................ 5
1.3. S N XU T VÀ TIÊU TH TH T TRÂU BÒ VI T NAM.............................. 7
1.4. L CH S PHÁT TRI N CHĂN NUÔI BÒ TH T VI T NAM........................ 9
Chương 2 .................................................................................................................. 11
GI NG BÒ TH T VÀ PHÁT TRI N GI NG BÒ TH T VI T NAM .................... 11
2.1. M T S GI NG BÒ TH T ÔN I ............................................................ 11
2.2. M T S GI NG BÒ TH T NHI T I ....................................................... 14
2.3. BÒ VÀNG VI T NAM .................................................................................. 18
2.4. BÒ LAI SIND ............................................................................................... 19
2.5. CHI N LƯ C C I T O BÒ VÀNG VI T NAM ........................................... 20
2.6. M T S K T QU NGHIÊN C U NHÂN THU N VÀ LAI T O BÒ TH T
VI T NAM........................................................................................................... 21
Chương 3 .................................................................................................................. 29
THI T L P TR I BÒ TH T .................................................................................... 29
3.1. XÂY D NG TR I BÒ TH T ......................................................................... 29
3.2. CH N GI NG BÒ TH T NUÔI .............................................................. 35
3.3. GHI CHÉP QU N LÍ ÀN GIA SÚC............................................................ 37
3.4. CH N L C VÀ THAY ÀN......................................................................... 39
Chương 4 .................................................................................................................. 46
QU N LÍ SINH S N .............................................................................................. 46
4.1. SINH LÍ SINH S N C A BÒ C .............................................................. 46
4.2. SINH LÍ SINH S N C A BÒ CÁI ................................................................ 47
4.3. CÁC CH TIÊU ÁNH GIÁ SINH S N BÒ CÁI ....................................... 50
4.4. CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY RA T L SINH S N TH P............................ 56
4.5. GIEO TINH NHÂN T O CHO BÒ................................................................ 58
Chương 5 .................................................................................................................. 61
S N XU T VÀ S D NG TH C ĂN CHO BÒ .................................................... 61
5.1. THI T L P NG C CHĂN TH ............................................................. 61
5.2. L A CH N GI NG C TR NG THÂM CANH .......................................... 66
5.3. PH PH M NÔNG NGHI P ....................................................................... 72
5.4. D TR TH C ĂN..................................................................................... 75
5.5. TH C ĂN TINH VÀ TH C ĂN B SUNG .................................................. 78
Chương 6 .................................................................................................................. 80
TH C ĂN VÀ DINH DƯ NG ................................................................................ 80
6.1. ÁNH GIÁ TH C ĂN.................................................................................. 80
6.2. CH T DINH DƯ NG TRONG TH C ĂN................................................... 84
6.3. NHU C U C A BÒ I V I CÁC CH T DINH DƯ NG........................... 87
6.4. XÁC NH NHU C U DINH DƯ NG ......................................................... 89
6.5. XÂY D NG KH U PH N ĂN CHO BÒ ...................................................... 93
Chương 7 ................................................................................................................ 100
NUÔI DƯ NG BÒ TH T ...................................................................................... 100
7.1. CƠ QUAN TIÊU HÓA VÀ S TIÊU HÓA TH C ĂN BÒ ...................... 100
7.2. NUÔI DƯ NG BÒ TH T ........................................................................... 101
7.3. V BÉO BÒ VÀ BÊ ................................................................................... 108
7.4. M C RĂNG VÀ THAY RĂNG BÒ ......................................................... 111
2
Nuôi bò th t
7.5. TRUI S NG CHO BÊ................................................................................ 112
7.6. NUÔI BÒ TRONG MÔI TRƯ NG NHI T CAO.................................. 112
Chương 8 ................................................................................................................ 115
PHÒNG B NH VÀ CHĂM SÓC S C KH E CHO BÒ ....................................... 115
8.1. NH NG D U HI U CH RA TÌNH TR NG S C KH E C A GIA SÚC... 115
8.2. M T S Y U T B T L I CHO S C KH E CON V T ......................... 116
8.3. MI N D CH VÀ VACCIN PHÒNG B NH................................................... 116
8.4. M T S B NH TRUY N NHI M THƯ NG G P.................................... 118
8.5. KÍ SINH TRÙNG, M T S B NH KÍ SINH TRÙNG VÀ VE..................... 121
8.6. M T S B NH THƯ NG G P KHÁC..................................................... 124
Chương 9 ................................................................................................................ 127
GI T M GIA SÚC VÀ ÁNH GIÁ CH T LƯ NG TH T .................................. 127
9.1. CHU N B GIA SÚC GI T TH T ............................................................... 127
9.2. GI T M GIA SÚC.................................................................................... 127
9.3. ÁNH GIÁ PH M CH T TH T X ............................................................. 128
9.4. CH T LƯ NG TH T ................................................................................. 130
Ph l c .................................................................................................................... 132
B ng 1. Nhu c u dinh dư ng cho cái sinh s n trư ng thành nuôi con ............ 132
B ng 2. Nhu c u dinh dư ng cho bò cái tơ, c tơ ang l n .......................... 132
B ng 3. Thành ph n hóa h c và giá tr dinh dư ng m t s lo i th c ăn cho trâu
bò khu v c thành ph H Chí Minh .................................................................. 134
TÀI LI U THAM KH O CHÍNH………………………………………… 141




3
inh Văn C i
L I NÓI U




T rong vòng 10 năm qua, t c tăng àn bò th t nư c ta t trên 3% m i
năm. Tuy v y bình quân s gia súc bao g m c trâu và bò trên u ngư i
v n còn r t th p, kho ng 0,1 con/ngư i. S lư ng gia súc ít và kh i lư ng
gia súc nh nên s n lư ng th t trâu bò s n xu t m i năm tính trên u ngư i cũng r t
th p, ch t 2,6kg th t hơi. Trong khi ó Úc 106,4kg, Argentina 76,9kg Canada
46,7kg, Mông C 32,8kg. Nh ng năm g n ây nư c ta nh p m i năm hàng ch c
ngàn t n th t bò t úc, Argentina, M và th t trâu t n . Giá th t bò nh p kh u bán
t i các siêu th t 150 ngàn n 350 ngàn /kg. Nhu c u th t bò ch t lư ng cao ngày
càng gia tăng cùng v i t c tăng trư ng n n kinh t và m c thu nh p c a ngư i
dân.
So v i ngành chăn nuôi bò s a thì ngành chăn nuôi bò th t nư c ta phát tri n
ch m hơn. n cu i năm 2006 c nư c có 1.620 trang tr i chăn nuôi bò th t quy mô
t 50 con n trên 500 con. M t s gi ng bò th t thu n nhi t i như Brahman,
Droughtmaster ã ư c nh p vào Vi t Nam nuôi nhân thu n t i nhi u t nh trong c
nư c. Nhi u trang tr i chăn nuôi bò th t ư c u tư chu ng tr i quy mô l n, úng k
thu t, hình thành ng c ch t lư ng cao nuôi bò th t gi ng thu n nhi t i và con
lai v i các gi ng bò th t chuyên d ng nhi t i và ôn i. Chăn nuôi bò th t theo
hư ng s n xu t hàng hóa ang hình thành ngày m t rõ nét.
Cu n sách “Nuôi bò th t” cung c p nh ng cơ s khoa h c và nh ng hư ng d n
k thu t c n thi t chăn nuôi bò th t thành công quy mô trang tr i. Nh ng thông
tin m i nh t v c i m s n xu t c a nh ng gi ng thu n và con lai c a các gi ng bò
th t m i nh p vào Vi t Nam, ang nuôi t i các cơ s trong c nư c. M t s k t qu
nghiên c u v bò th t c a các tác gi trong nư c t trư c n nay và c a chính tác
gi t năm 2003-2006. G i ý l a ch n con gi ng phù h p nuôi. Hư ng d n ch n
t l p tr i, quy ho ch chu ng tr i và ng c . K thu t qu n lí àn gia súc, qu n lí
sinh s n, k thu t s n xu t cây th c ăn xanh và s d ng ph ph m nuôi bò th t, k
thu t nuôi dư ng àn gia súc theo khoa h c t ngu n th c ăn t i ch cũng ư c trình
bày ng n g n nhưng khá y trong cu n sách này.
Chúng tôi chân thành c m ơn Nhà xu t b n Nông nghi p ã gi i thi u cu n
sách t i b n c và hy v ng cu n sách s cung c p cho c gi m t tài li u tham
kh o v i nhi u thông tin b ích v chăn nuôi bò th t theo hư ng s n xu t hàng hóa.
M c dù ã r t c g ng, cu n sách v n không tránh kh i nh ng thi u sót. R t
mong nh n ư c nh ng ý ki n óng góp quý báu c a quý c gi và các b n ng
nghi p.


Thành ph H Chí Minh, tháng 5 năm 2007
Tác gi
PGS.TS. inh Văn C i




4
Nuôi bò th t
Chương 1
TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI TRÂU, BÒ
VI T NAM VÀ TH GI I

1.1. V TRÍ C A CON BÒ TH T TRONG H TH NG NÔNG NGHI P NƯ C TA

V n là m t nư c nông nghi p l c h u v i cây lúa nư c là cây tr ng chính, vì th
v trí con bò trong h th ng nông nghi p c a nư c ta cũng có vai trò r t khiêm t n. Trâu
và bò ư c nuôi trong m i gia ình nông dân v i m c ích trư c h t là ph c v cho
s n xu t nông nghi p như cày ru ng, l y phân bón ru ng, sau ó m i s d ng bò vào
m c ích kéo xe, mà cũng ch m t s ít nơi bi t ch ra xe cho bò kéo. V i m c ích cày
ru ng nên trâu ư c nuôi nhi u vùng trũng, t th t n ng. Bò ư c nuôi nhi u vùng
trung du, ven bi n t cát nh . Nuôi trâu bò v i phương th c ch y u là t n d ng
ngu n th c ăn s n có t bãi c t nhiên và rơm r d tr cho mùa khan hi m th c ăn.
Mùa ông mi n B c và mùa khô mi n Nam là th i gian bò b thi u h t th c ăn
tr m tr ng và ph i s ng trong môi trư ng s ng b t l i như quá l nh, quá nóng, b nh
d ch và thi u nư c. Có nh ng năm trâu bò ngã lên t i trên 20% t ng àn t i m t s
t nh vùng núi phía B c hay Ninh Thu n mi n Trung. Trong cu c s ng t nhiên kh c
nghi t như v y ch nh ng con bò có kh i lư ng nh m i có cơ h i t n t i vì chúng c n
ít dinh dư ng hơn cho duy trì s s ng. Quá trình thích nghi và ch n l c t nhiên này ã
hình thành nên gi ng trâu bò a phương c a ta nh con, d nuôi, sinh ra “cày
ru ng”.
Sau ngày mi n B c ư c hoàn toàn gi i phóng, chính sách ưu tiên phát tri n
nông nghi p c a nhà nư c ã coi trâu bò là tư li u s n xu t (như là máy cày v y).
Nhi u chính sách ã ban hành nh m duy trì và phát tri n àn trâu bò t o ngu n
s c kéo cho nông nghi p. Vi c gi t m trâu bò là ph m pháp, nh ng con trâu bò già
không còn kh năng cày kéo khi ngã mu n gi t th t cũng ph i xin phép chính
quy n a phương. S ki n gi t m chia th t trâu bò già th i ó là ngày vui hi m hoi
nh ng vùng quê nghèo.
T năm 1995, t nư c bư c vào giai o n công nghi p hóa hi n i hóa, trâu
bò cũng ang ư c chuy n d n t m c ích cày kéo sang m c ích s n xu t th t và
s a. M c d u v y, m t nư c ch y u là nông nghi p như nư c ta, v i ngư i nông
dân, con trâu, con bò v n gi m t v trí quan tr ng trong h th ng s n xu t nông
nghi p v i nh ng l i ích như sau:
- Tăng s n ph m th t, s a cho xã h i, do v y mà gi m nh p kh u s a b t, th t
(th t trâu và bò). Tăng thu nh p t bán bê gi ng, bò th t cho ngư i chăn nuôi.
- Gi i quy t s c kéo: Kéo cày, kéo xe cho nhi u vùng chưa có i u ki n cơ khí
hóa.
- Cung c p ngu n phân bón h u cơ cho tr ng tr t.
- T n d ng ư c ngu n th c ăn s n có, t n d ng ư c các ph ph ph m nông
nghi p và công nghi p ch bi n như rơm r , thân cây ngô, hèm bia, v qu d a,
ng n và lá mía… và chuy n chúng thành th t bò.
- Chăn nuôi bò còn góp ph n gi i quy t vi c làm cho lao ng ph hay lao ng
nhàn r i trong gia ình.

1.2. S N XU T VÀ TIÊU TH TH T TRÂU BÒ TRÊN TH GI I
5
inh Văn C i
Gi ng bò nuôi l y th t các nư c khu v c châu á cũng tương t như Vi t Nam.
ó là các gi ng bò a phương nhi t i có u và không có u kiêm d ng cày kéo, th t và
s a. M t s nư c vùng Trung và Nam á có gi ng bò và trâu năng su t cao hơn như bò
Red Sindhi, Sahiwal, Tharparkar, trâu Murrah. Các nư c Asian có các gi ng trâu bò
không khác nhau nhi u v hình d ng và s c s n xu t. Nh ng gi ng bò th t n i ti ng u
có ngu n g c t châu âu như gi ng Charolais, Limousin c a Pháp; Hereford, Shorthorn,
Angus c a Anh. Simmental c a Th y Sĩ, BBB c a B . Sau này các gi ng chuyên th t
khác cho vùng nhi t i và á nhi t i ư c t o ra t bò Brahman (có u) v i các gi ng
bò chuyên th t châu âu (không có u) như Santa Gertrudis, Brangus, Braford, Beefmaster
(M ), Brahmousin, Chabray (Pháp); Droughtmaster (úc). c i m n i b t c a gi ng bò
chuyên d ng th t là to con, con cái trư ng thành n ng t 500-800kg; con c trư ng
thành n ng t 900-1.400kg. T l th t x t t 60-65%, thích nghi v i nuôi chăn th và
v béo.
T ng àn trâu và bò, theo th ng kê c a FAO năm 2007, th gi i có 1.537 tri u con.
T ng dân s 6.453 tri u ngư i, bình quân m i u ngư i có 0,24 con trâu và bò. Châu á
có 618,6 tri u con. Các nư c có àn trâu bò l n nh t là n 283,2 tri u con, Brazil
205,6 tri u con và Trung Qu c 134,8 tri u con. Trong m t s nư c châu á quanh ta, bình
quân s trâu và bò trên m t ngư i dân cao nh t là Lào (0,41 con), Pakistan (0,30 con),
Myanmar (0,29 con), Campuchia (0,25 con). Vi t Nam là m t trong s nh ng nư c có s
trâu bò trên u ngư i th p nh t 0,09 con/ngư i hay 10,7 ngư i m i có m t con trâu và
bò (b ng 1.1). S trâu và bò tính trên u ngư i, cao nh t là úc 1,37con, Argentina 1,29
con, Brazil 1,12 con, cao hơn Vi t Nam trên 100 l n! Trong s các nư c d n ra b ng
1.1, Trung Qu c, Thái Lan, Vi t Nam có t c tăng trư ng t ng àn trâu bò cao trong
10 năm qua (bình quân 2,5% m i năm).
S n lư ng th t bò và trâu c a th gi i năm 2004 t 62,8 tri u t n. Trong ó các
nư c châu á là 15,5 tri u t n, chi m 24,78% s n lư ng th t th gi i. Trong khi s trâu
bò c a châu á chi m 40,25% t ng s trâu bò toàn th gi i. i u này ch ng t năng
su t chăn nuôi trâu bò c a châu á r t th p so v i ph n còn l i c a th gi i. Kh i
lư ng gia súc nh , tăng tr ng th p và sinh s n kém là nguyên nhân chính c a năng
su t chăn nuôi th p.
B ng 1.1: S lư ng trâu bò c a m t s nư c châu á (ngàn con)
Tên nư c Dân s Trâu Bò Trâu và bò Bình quân
(2005, ngàn (2004 ) (2004) (2004) con/ngư i
ngư i)
Lào 5.918 1.125 1.281 2.406 0,41
Philippines 82.809 3.270 2.593 5.863 0,07
Campuchia 14.825 650 3.040 3.690 0,25
Vi t Nam 83.585 2.869 4.907 7.777 0,09
Thái Lan 64.081 1.737 5.296 7.034 0,11
Indonesia 225.313 2.403 11.108 13.511 0,06
Myanmar 50.696 2.650 11.939 14.589 0,29
Pakistan 161.151 25.500 23.800 49.300 0,30
Bangladesh 152.593 850 24.500 25.350 0,17
Trung Qu c 1329.927 22.287 112.536 134.823 0,10
n 1096.917 96,900 185.500 283.200 0,26
Ngu n: (FAO, 2007)
Do s lư ng trâu bò trên u ngư i th p và trâu bò có t m vóc và kh i lư ng nh
nên s n lư ng th t trâu bò s n xu t hàng năm c a các nư c ang phát tri n tính trên
u ngư i cũng còn th p. Năm 2004 t i các nư c ang phát tri n con s này dao ng
t 1,2-27,2kg (FAO, 2007). Vi t Nam, Indonesia, Bangladesh thu c vào nhóm nư c có
s n lư ng th t trâu bò trên u ngư i th p nh t (1,2-2,6kg). Nư c châu á có s n lư ng
6
Nuôi bò th t
th t trâu bò trên u ngư i cao là Mông C (36,7-19,6kg), Brunei (10,8kg), Nam Tri u
Tiên (9,7kg), Libanon (8,8kg) và Lào (7,5kg).
B ng 1.2: S n lư ng th t hơi (trâu và bò) tính trên u ngư i t i m t s nư c
ang phát tri n (kg/năm)
1999 2000 2004
Tên nư c
Bangladesh 1,3 1,3 1,2
Indonesia 1,8 2,0 1,9
Vi t Nam 2,3 2,4 2,6
Lào 7,3 6,3 7,5
Mông C 36,7 32,8 19,6
Trong s các nư c phát tri n thì M là nư c có s n lư ng th t bò l n nh t, g n
12 tri u t n/năm. Tuy nhiên lư ng th t trâu bò s n xu t tính trên u ngư i cao nh t
là úc 106,4kg, Argentina 76,9kg, Canada 46,7kg (b ng 1.3).
B ng 1.3: Nh ng nư c có s n lư ng th t bò trên u ngư i cao nh t
Tên nư c Th t bò hơi (2004, ngàn Kg/ngư i (2004)
t n)
M 11.100 37,0
úc 2.318 106,4
Canada 1.492 46,7
Argentina 3.024 76,9
Brazil 7.778 42,0

Ngoài lư ng th t bò s n xu t trong nư c, các nư c có n n kinh t phát tri n v n
ph i nh p thêm m t lư ng l n th t bò ch t lư ng cao m i năm. Trong nhóm nư c
ang phát tri n c a châu á, nư c nh p kh u nhi u nh t là Korea 240 ngàn t n/năm,
Trung Qu c 164 ngàn t n/năm, Malaysia 114 ngàn t n/năm và Philippines 100 ngàn
t n/năm. Năm 2001, Vi t Nam nh p kho ng 200 t n th t bò, t ó n nay con s này
ti p t c tăng. Trong s các nư c ang phát tri n thì n là nư c xu t kh u th t trâu
bò l n nh t. Năm 2001 n xu t 243,6 ngàn t n, Trung Qu c 82,7 ngàn t n, Mông
C 12,3 ngàn t n. Nư c xu t kh u th t bò l n nh t th gi i là c, Pháp, Hà Lan, B ,
Tây Ban Nha (b ng 1.4).
B ng 1.4: Các nư c xu t kh u th t bò l n nh t th gi i (1.000 USD/năm)
Tên nư c Năm 2000 2002 2004
c 445.471 500.615 687.172
Pháp 467.392 382.467 602.237
Hà Lan 428.182 337.819 525.422
B 201.543 231.429 288.249
Tây Ban Nha 203.686 148.901 244.844
Ireland 195.330 152.545 198.478
áo 103.891 94.456 155.433
Ucraina 165.000 135.481 105.443
úc 86.249 76.314 96.400
an M ch 89.335 68.950 92.511


1.3. S N XU T VÀ TIÊU TH TH T TRÂU BÒ VI T NAM

Năm 2005, nư c ta có g n 3 tri u con trâu và trên 5 tri u con bò. àn trâu t p
trung nhi u vùng ông B c và vùng B c Trung B . Các t nh có àn trâu trên 200

7
inh Văn C i
ngàn con là: Ngh An, Thanh Hóa và L ng Sơn. Nh ng năm g n ây s lư ng àn
trâu có s gi m nh , trong khi ó s lư ng àn bò tăng t 3-4% m i năm.
B ng 1.5: S lư ng àn trâu bò và s n ph m chăn nuôi trâu bò qua các năm
Năm Trâu (ngàn Bò (ngàn Th t hơi (ngàn
con) con) t n)
1990 2.854 3.117 111,9
1995 2.963 3.639 118,0
2000 2.897 4.127 184,6
2005 2.922 5.540 220,2
Ngu n: FAO, 2007
àn bò t p trung nhi u vùng Duyên h i Nam Trung B và B c Trung B . Các
t nh có àn bò nhi u hơn 200 ngàn con là: Gia Lai, Ngh An, Thanh Hóa, Bình nh,
Qu ng Nam và Qu ng Ngãi. Vì s u con tăng ch m nên s n lư ng th t trâu bò
cũng ít có s bi n ng qua các năm, dao ng vào kho ng 120-220 ngàn t n th t hơi
m i năm.
Th t bò trên th trư ng Vi t Nam hi n nay bao g m c th t trâu và th t bò. Trong
207 ngàn t n th t trâu bò năm 2003 có 107,7 ngàn t n th t bò và 99,5 ngàn t n th t trâu.
Trâu bò ưa vào gi t th t g m l ai t bò c tơ, bò c già ã thi n ho c chưa thi n
lo i th i, bò cái tơ và bò cái sinh s n già lo i th i. Bao g m các gi ng t bò Vàng,
bò lai Sind, bò lai th t và bò lai s a. T ngu n cung c p th t bò như trên cho th y ch có
r t ít bò tơ ư c gi t th t trong giai o n t 18-24 tháng tu i t tiêu chu n ch t
lư ng th t cao. Chính vì ch t lư ng không phân nh như v y nên giá th t bò n c ta
cũng ch cao hơn t 2 n 2,5 l n th t n c heo (b ng 1.6). Giá th t bò ngon các nư c
chăn nuôi bò th t tiên ti n r t cao, kho ng 10 USD/kg, khi nh p vào Vi t Nam giá có th
lên t i 15-16 USD/kg. M t lo i th t bò ch t lư ng cao như v y hi n chưa ư c s n xu t
trong nư c. Hàng năm chúng ta ph i nh p m t lư ng l n th t bò ch t lư ng cao
ph c v cho các khách s n nhà hàng cao c p hay ngư i nư c ngoài ang công tác t i
Vi t Nam. M y năm trư c ây m i năm ta nh p t 200-300 t n. Năm 2006 ư c nh p
17.000 t n, ch y u t úc, Argentina và M . Th t bò lo i ngon bán trong siêu th liên t c
tăng, giá cao nh t t 270 ngàn /kg (tháng 12/2006) lên t i 350 ngàn /kg (tháng
3/2007).
B ng 1.6: So sánh giá m t s lo i th t qua các năm ( /kg)
Th t l n Th t bò b p Gà mái ta T giá
Năm mông s n VN /USD
Năm 1990 5.045 5.478 4.834 4.413

Năm 1996 22.333 35.667 25.000 11.066

Năm 2000 27.000 50.000 25.000 14.500

Năm 2006 40.000 80.000 45.000 16.100

Ngu n: C c Th ng kê
M i năm nư c ta gi t th t trên 600 ngàn con bò (năm 2004 là 696 ngàn con) và
trên 450 ngàn con trâu (năm 2004 là 470 ngàn). T ng kh i lư ng th t hơi c trâu và
bò m i năm cũng ch t trên dư i 200 ngàn t n, năm 2005 t 220 ngàn t n, như
v y bình quân u ngư i trong m t năm th t trâu và bò cũng m i t kho ng 2,4-
2,6kg th t hơi. N u t l th t tinh t 40% so v i th t hơi thì trung bình m i ngư i dân
nư c ta ư c hơn 1kg th t tinh m i năm, nghĩa là còn r t th p so v i các nư c trong
khu v c. Nhu c u th t bò trong nư c r t l n, ch riêng thành ph H Chí Minh m i
8
Nuôi bò th t
ngày bình quân tiêu th g n 160 t n th t trâu bò các lo i. Giá th t bò khá n nh, nên
so v i m t s ngành chăn nuôi khác thì chăn nuôi bò bán th t n nh hơn. T t c
nh ng s li u trên cho th y ti m năng th trư ng to l n c a ngành chăn nuôi bò th t
tương lai.

1.4. L CH S PHÁT TRI N CHĂN NUÔI BÒ TH T VI T NAM

Xét góc con gi ng, phương th c và m c ích chăn nuôi, th trư ng s n
ph m, cho n nay Vi t Nam v n chưa có m t n n chăn nuôi bò th t úng nghĩa.
Nghiên c u lai t o bò th t nư c ta có th còn s m hơn so v i nghiên c u lai t o bò
s a, ngành chăn nuôi bò s a nư c ta ã có m t bư c ti n dài so v i ngành chăn
nuôi bò th t.
Nghiên c u lai t o bò th t Vi t Nam b t u cách nay hơn 80 năm. M c áng
ghi nh n nh t là vào nh ng năm 20 c a th k 20 m t gi ng bò Sind (Red Sindhi)
ư c nh p vào nư c ta t Pakistan nuôi t i m t s n i n c a ngư i Pháp, v i
m c ích l y s a và th t ph c v cho t ng l p quý t c ngư i Pháp h i ó ang ô h
Vi t Nam. T các n i n này chúng phát tán ra vùng xung quanh t o ra con lai g i
là lai Sind. Bò có màu s c p vóc dáng to cao, có u y m trông r t ch c ch n. hía
Nam các gi ng bò u khác cũng l n lư t du nh p vào Vi t Nam dư i nhi u hình th c
như bò Ongle, Brahman… Con lai gi a bò Vàng v i các gi ng bò có u trên hơn h n
bò Vàng v các tính tr ng s n xu t chính. T m vóc và hình dáng r t thích h p cho
kéo xe.
Sau ngày th ng nh t t nư c, năm 1980 ta nh p t Pakistan hàng trăm bò Sind
và Sahiwal v nuôi các t nh. Nh ng con c xu t s c thu n ch ng c a gi ng này
sinh ra Vi t Nam ư c ch n l c s n xu t tinh t i Moncada (Ba Vì). Nh ng con
c còn l i ư c nuôi làm c gi ng nh y tr c ti p bò Vàng. n cu i nh ng năm
1980 àn bò lai ã lên n kho ng 10% t ng àn, t p trung chính nh ng vùng ven
ô, ven th , nơi có ngu n th c ăn và ngư i dân có truy n th ng nuôi bò kéo xe lâu i.
T năm 1994-1998 chương trình Sind hóa (u hóa) àn bò Vàng ư c tài tr c a
Ngân hàng Th gi i ã nâng t l bò lai lên 25% t ng àn. Phía B c, các t nh như Hà
Tây, Hà N i có àn bò lai Sind ch t lư ng khá. mi n Trung, m t s t nh có àn bò
lai Zebu ch t lư ng khá như Phú Yên, Bình nh. àn bò lai Sind ch t lư ng cao ã
hình thành và t p trung nhi u Tây Ninh, Long An, Bình Dương, thành ph H Chí
Minh, Hà Tây. ây là ngu n nguyên li u quý giá lai t o bò Vi t Nam theo hư ng
th t và s a.
n năm 1975 chúng ta b t u có nh ng nghiên c u lai t o bò a phương (bò
Vàng và bò lai Zebu) v i bò chuyên d ng th t. T 1975-1978 thí nghi m ti n hành t i
nông trư ng ng Giao (Ninh Bình). T năm 1982-1985 thí nghi m ti n hành t i nông
trư ng Hà Tam (Gia Lai). ã s d ng tinh c a nh ng gi ng bò th t ôn i n i ti ng như
Charolais, Hereford, Limousin, Santa Gertrudis ph i cho àn cái lai Sind. Trong i u
ki n chăn nuôi còn khó khăn nhưng con lai F1 u th hi n kh năng sinh trư ng t t,
thích nghi v i i u ki n nóng m và th c ăn nghèo dinh dư ng.
Cu i nh ng năm 80 n u nh ng năm 90 c a th k trư c chúng ta có h n m t
chương trình c p nhà nư c do Vi n Chăn nuôi ch trì, có s h tr c a d án qu c t
UNDP-VIE 86/008. Tinh c a nhi u gi ng bò chuyên d ng th t ã ư c ưa vào th
nghi m lai t o v i bò cái lai Sind. Các gi ng bò th t ôn i g m có Charolais, Limousin,
Hereford, Simmental, Santa Gertrudis. a bàn lai t o ti n hành ch y u mi n Trung
(Bình nh, Phú Yên, Gia Lai). K t qu cho th y con lai F1 Charolais ư c ưa chu ng
hơn vì l n nhanh, ng ai hình và màu s c p. Con lai F1 Simmental, Santa Gertrudis và
Hereford ít ư c ưa chu ng vì màu lông có m tr ng ho c v n như h , niêm m c m t
9
inh Văn C i
và gương mũi có màu nâu ho c hoe . Nh ng k t qu trên ư c trình bày chi ti t
trong cu n “Nuôi bò th t Vi t Nam, nh ng k t qu nghiên c u bư c u” c a GS. Lê
Vi t Ly, Nhà xu t b n Nông nghi p năm 1995.
T năm 1995 n năm 2000, nhi u ơn v nghiên c u ã quan tâm lai t o bò
th t. M t s gi ng bò kiêm d ng m i cũng ư c lai thăm dò như Tarentaise,
Abondance ( inh Văn C i, Vương Ng c Long, 1997). Chương trình h p tác v i
ACIAR- úc (Vi n Chăn nuôi, 1997-2000) ã nghiên c u s d ng tinh gi ng bò th t
nhi t i c a úc như Red Brahman, Droughtmaster, Red Belmon và Red Bragus ph i
cho bò cái a phương t o con lai F1. T i Madrak (Daklak) con lai F1 lúc 400 ngày
tu i c a gi ng Droughtmaster t 140kg, gi ng Red Belmon 148kg và gi ng Red
Brahman 124kg. T i Vĩnh Tư ng (Vĩnh Phúc) con lai F1 lúc 200 ngày tu i gi ng
Droughtmaster t 147kg, Red Brahman t 134kg, Red Bragus 134kg so v i bò lai
Sind là 106kg. Con lai F1 c a gi ng Red Brahman và Droughtmaster có màu t vàng
nh t n màu cam nh t r t phù h p v i th hi u ngư i chăn nuôi.
T năm 2000 n nay nhà nư c có d án phát tri n bò th t tri n khai trên quy mô
15 t nh c a c nư c. N i dung chính c a d án là ti p t c duy trì vi c Sind hóa àn bò
Vàng. u tư cơ s v t ch t k thu t cho m t s ơn v nghiên c u, s n xu t nuôi bò
th t thu n gi ng nhi t i và s n xu t tinh bò th t.
T năm 2002 n nay liên ti p có hai tài tr ng i m c p B v lai t o bò th t.
N i dung chính là lai t o và ánh giá con lai F1 gi ng th t trong i u ki n chăn nuôi
bán thâm canh t p trung. ánh giá kh năng nhân thu n gi ng bò chuyên th t ôn i
như Brahman và Droughtmaster trong i u ki n chăn nuôi t p trung và chăn nuôi nh
l trong nông h .
u năm 2007 trong H i ngh t ng k t chăn nuôi trang tr i t i Bình Dương cho
bi t, c nư c có 1620 trang tr i bò th t, ch y u là trang tr i nh . Quy mô t ng àn
dư i 100 con chi m 1269 trang tr i, ch có 28 trang t i có quy mô t ng àn t 200
con tr lên (Báo cáo c a C c Chăn nuôi tháng 3-2007). Gi ng bò nuôi th t trong trang
tr i và ngoài dân là bò ta Vàng, bò lai Sind chi m t l trên 60%, ch có m t t l nh
gi ng thu n Brahman, Droughtmaster, còn l i là gi ng Lai Sind và m t s con lai gi a
bò th t v i bò a phương. Không có tr i nào nuôi bò th t thu n gi ng cao s n ôn i
như Charolais, Hereford. So v i các ngành chăn nuôi khác như gia c m, l n, bò s a
thì ngành chăn nuôi bò th t ang trình th p hơn áng k .
có m t n n chăn nuôi bò th t theo úng nghĩa c n ph i có s thay i toàn
di n t con gi ng, phương th c nuôi dư ng, n hình th c t ch c s n xu t h p lí
và g n v i th trư ng tiêu th phù h p.
Trong khi chuy n d n n m t ngành s n xu t th t bò ch t lư ng cao như v y,
quá trình s n xu t th t bò cung c p cho nhu c u n i a như ã hình thành và t n t i
t trư c n nay v n còn gi m t vai trò quan tr ng và c n ư c t ng bư c nâng
cao.
Trong vòng 5 năm tr l i ây, s trang tr i nuôi bò th t tăng nhanh. Nhi u hô nông
dân ã u tư nuôi bò lai Sind sinh s n lai t o bò th t, bán bê gi ng, bò th t. Nhi u
trang tr i ã u tư nuôi bò sinh s n v i quy mô l n cũng v i m c ích bán bê gi ng
và bò th t. Giá bò cái tơ gi ng lai Sind t i th i i m 2005 kho ng 50 ngàn /kg kh i
lư ng s ng. Nhà nư c v i các chương trình Sind hóa bò Vàng, các d án phát tri n
nông thôn v phát tri n chăn nuôi bò sinh s n bò th t trong nh ng năm g n ây là
nh ng d u hi u kh i u c n thi t phát tri n m t ngành chăn nuôi bò th t ch t lư ng
cao trong tương lai.



10
Nuôi bò th t
Chương 2
GI NG BÒ TH T VÀ PHÁT TRI N GI NG
BÒ TH T VI T NAM

Các gi ng bò ang nuôi hi n nay trên th gi i ư c phân thành 2 nhóm chính:
Bò Zebu (Bos indicus) còn g i là bò u và nhóm bò ôn i không có u (Bos taurus).
i di n cho nhóm bò u là gi ng Red Sindhi (g i t t là bò Sind). i di n cho nhóm
bò ôn i không có u là bò Charolais. ã hình thành nhi u gi ng lai gi a bò Bos
indicus và Bos taurus, thí d như Brangus (lai gi a Angus và Brahman); Braford (lai
gi a Hereford và Brahman).
Nhóm bò có u, kích c và hình d ng u khác nhau b i gi ng, tu i và gi i tính.
c i m quan tr ng nh t c a nhóm này là thích nghi t t v i môi trư ng nhi t i
nóng m. Kh năng ch u ư c môi trư ng nhi t cao, nhu c u dinh dư ng th p, có
kh năng tiêu hóa và s d ng th c ăn t t ngay c khi m c nuôi dư ng th p. Kháng
ư c ve và nh ng b nh do ve gây ra. Tuy nhiên nhóm này có i m h n ch là nh
con, ch m l n, năng su t th t và s a u th p hơn so v i bò ôn i. Nh ng gi ng bò
Zebu ư c ưa chu ng nh t là Sahiwal, Red Sindhi (Sind), c 2 gi ng này u có
ngu n g c t Pakistan.

2.1. M T S GI NG BÒ TH T ÔN I

2.1.1. Bò Charolais
ây là m t trong s ít gi ng lâu i và cũng n i ti ng nh t c a Pháp t th k 16-17.
Có ngu n g c t Jurassic và phát tri n m nh vùng Charolles, mi n Trung nư c Pháp.
Bò Charolais có k t c u cơ th cân i, cơ b p n i rõ và chúng n i ti ng th gi i b i l n
nhanh và hi u qu s n xu t th t cao. Chúng có ho c không có s ng. Màu ch y u là
tr ng kem. Tuy nhiên cũng có con màu vàng t i.
c i m n i tr i c a gi ng này là l n nhanh, to con, cơ b p n i rõ vì v y kh i
lư ng th t x cao. Bò có tính tr m, hi n lành và ch u kham kh . Con c n ng 1200-
1.300kg con cái 700-800kg, t l th t x t trên 65%. ây là nguyên li u t t lai
kinh t v i các gi ng bò khác t o ra con lai hư ng th t.
Như c i m c a bò Charolais là ch t lư ng th t chưa cao như bò Angus. Bê sơ
sanh có kh i lư ng l n nên nhi u ca sanh khó, t l nuôi s ng c a bê chưa cao.
Theo UCATRC c a Pháp năm 2004 bò
c gi ng Charolais t kh i lư ng 800-
900kg 500 ngày tu i. Trư ng thành t
1.300-1.450kg, cao vai 147-156cm, dài thân
chéo 204-220cm, vòng ng c 244-270cm.
Toàn nư c Pháp hi n có 3,5 tri u bò gi ng
Charolais. Tinh bò Charolais ư c xu t i
h u kh p các nư c trên th gi i.
Nư c ta ã có nhi u thí nghi m nghiên
c u lai t o gi a tinh bò Charolais v i bò cái
lai Sind. ây là công th c lai ư c ánh giá
là có tri n v ng nh t t o con lai nuôi thâm
canh theo hư ng chuyên th t.
2.1.2. Bò Limousin

11
inh Văn C i
Gi ng bò Limousin có ngu n g c t vùng Limousin và March, mi n Nam trung
tâm nư c Pháp. ây là gi ng bò chuyên th t r t n i ti ng, th t có ch t lư ng cao.
Bò có s c lông màu không có m. Niêm m c mũi màu . S ng và móng
chân màu tr ng, tr ng xám; t m vóc l n, thân hình dài, lưng th ng, u ng n, trán
r ng. Kh i lư ng bò cái bình quân 540- 600kg, bò c bình quân 800- 900kg.
Nuôi th t lúc 12 tháng tu i bê c t 450- 460kg, bê cái 380 -400 kg. T l th t
x bình quân 70%. Bò thích h p v i vùng khí h u ôn i.
Hi n Pháp có kho ng 900 ngàn bò cái sinh s n gi ng Limousin (ư c t ng àn
trên 2 tri u con). Tinh bò Limousin ư c xu t i nhi u nư c trên th gi i.




Bò cái Limousin

Bê lai gi a tinh bò Limousin v i bò cái lai Sind có tr ng lư ng sơ sinh kho ng
20 kg, nuôi chăn th như bò lai Sind tr ng lư ng lúc 12 tháng tu i t 126 -139 kg và
24 tháng tu i t 211- 265kg, cao hơn kho ng 22% so v i bê lai Sind.
Ngoài 2 gi ng Charolais và Limousin v a gi i thi u, Pháp còn gi ng bò th t n i
ti ng khác là Blonde d’Aqutaine, ngo i hình gi ng Charolais, nhưng chân cao, mình
dài và b ng thon hơn. Gi ng này có t ng àn ư c hơn 1 tri u con.


2.1.3. Bò Santa Gertrudis
Bò Santa Gertrudis ư c lai t o t vùng Texas, M t u th k 20. Có 5/8
máu bò Shorthorn và 3/8 máu Brahman. Hi n nay gi ng này ã ph bi n trên
nhi u vùng nhi t i và á nhi t i trên th gi i.
Bò Santa Gertrudis là gi ng bò to
con, thân sâu, lưng th ng, h xương
c ng cáp. Bò có màu t i thu n
nh t, không có m, lông ng n m n và
th ng. u to, r ng và trán hơi l i, tai
to v a ph i và r . Bò c u vai nh
nhưng có y m và bao dương v t xa
sâu xu ng dư i. Bò cái trư ng thành
n ng 550- 650 kg, bò c 800-900kg.
Nuôi th t 18 tháng tu i bê c t 500
kg, bê cái 370 kg. Kh năng s n xu t
th t cao, t l th t x t 61- 62%.
Ưu i m là thích nghi t t v i khí h u nhi t i, kháng b nh, kháng ve t t.


12
Nuôi bò th t
Khuy t i m là hi u qu sinh s n chưa cao, thành th c sinh d c ch m. Ch t
lư ng th t chưa cao như các gi ng bò chuyên th t ôn i khác.
Bê lai gi a gi ng bò Santa Gertrudis và lai Sind có tr ng lư ng sơ sinh kho ng
18 -20 kg. Nuôi chăn th kh i lư ng lúc 12 tháng tu i t 107-168 kg và 24 tháng tu i
t 153 -250 kg. N u ư c b sung th c ăn tinh t i chu ng có th tăng tr ng 400 -500
g/ngày.
2.1.4. Bò Simmental
Bò Simmental ư c xem như gi ng bò có ngu n g c c xưa và phân b r ng
rãi nh t. Gi ng bò này cũng ư c xem như là ngu n g c c a các gi ng bò
Montbeliard, Pie Rouge, Abondance Pháp và Pezzata Rossa Italy. Tên c a gi ng
bò có ngu n g c t a danh c a vùng xu t phát: thung lũng La Simme, Th y Sĩ. S
gi ng c a gi ng bò này ư c thi t l p l n u tiên vào năm 1806 t i vùng Swiss
Canton c a Berne, Th y Sĩ. Hi p h i gi ng bò Simmental ư c thành l p vào năm
1890.
Bò có màu t nâu nh t n m
v i nh ng m tr ng vùng u, ng c,
b ng, b n chân và chóp uôi. Bò có s ng
ho c không có s ng. Bò to l n, v m v , h
th ng cơ phát tri n, u ng n, c dày, u vai
r ng, lưng dài th ng, mông dài, n .
Simmental lúc u t o ra theo hư ng kiêm
d ng th t s a, s a t 4.500kg m t chu kì.
Sau này ch n l c theo hư ng chuyên th t.
Tr ng lư ng bò cái bình quân 750kg, bò
c 900- 1.000kg.
Ưu i m c a gi ng này là tăng tr ng nhanh, có kh năng thích nghi v i khí h u
nóng, thành th c sinh d c s m và t l th t x cao. Nuôi th t, lúc 12 tháng tu i bê c
t 400- 420kg, bê cái 300-330kg, 18 tháng tu i bê c t 500- 600 kg, bê cái 400-
450kg. T l th t x bình quân 58- 63%. Tuy v y hi u qu sinh s n và ch t lư ng th t
chưa th t cao.
Nư c ta ã nh p tinh gi ng bò này và lai t o v i bò cái lai Sind. Con lai cho tăng
tr ng khá, nhi u nơi con lai Simmental còn vư t
tr i so v i con lai Charolais. M t s con lai
Simmental có màu lông v n như h nên không
ư c ngư i chăn nuôi ưa chu ng.
2.1.5. Bò Hereford
Bò Hereford ư c lai t o t i h t
Hereford, nư c Anh t th k 18.
Bò có s c lông màu tươi, riêng vùng
m t, c , b ng, khu u chân và chóp uôi có
màu tr ng. Niêm m c mũi có màu hay
s m. Bò có s ng ho c không có s ng, s ng
màu sáng c p xu ng và hư ng v phía trư c.
Gi ng này có m u hình to l n, v m v , u
ng n, c dày, u vai r ng, lưng th ng, mông
dài, n . Tr ng lư ng bò cái trư ng thành 600-
700kg, bò c 800-1.100kg.

13
inh Văn C i
Năm 1839 t i m t h i thi Anh, con bò Hereford o t gi i n ng k l c
1.770kg. Nuôi th t, lúc 18 tháng tu i bê c t 450-500 kg, bê cái 350-420kg. T
l th t x bình quân 58-62%. Bò thích h p v i khí h u ôn i và chăn th .
Bê lai gi a tinh bò Hereford và cái lai Sind có tăng tr ng khá, d nuôi. Tuy
nhiên, con lai cũng có m t tr ng vì v y chưa phù h p v i th hi u ngư i chăn
nuôi.


2.1.6. Bò Angus (Aberdeen Angus)
Bò Angus có ngu n g c t vùng cao nguyên phía B c Scotland. Bò có màu en
và ch có m t màu ng nh t, niêm m c mũi cũng màu en. R t hi m khi th y bò
Angus màu . Bò thư ng không có s ng, gene không s ng là gene tr i. Con lai F1
gi a bò Angus v i gi ng bò khác luôn luôn không có s ng.
Ưu i m n i b t là ch t lư ng th t tuy t
v i, có vân m xen k trong th th t giúp th t
m m và béo. Bò thành th c s n, hi u qu sinh
s n cao.
Khuy t i m c a gi ng này là kh i lư ng
không l n và tăng tr ng ch m. Bò cái trư ng
thành năng 550-650kg, bò c 800-950kg.
Nuôi th t lúc 15 tháng tu i bê c t 450-
460kg, bê cái 350-450kg. T l th t x bình
quân 65 -67%.
Bò thích h p v i vùng khí h u ôn i và
nuôi chăn th .
Ngoài 2 gi ng bò Hereford và Angus,
nư c Anh còn gi ng bò th t n i ti ng khác là Shorthorn. Bò này cho s a khá 2.700-
3.200kg/chu kì và t l th t x 64-67% vì v y chúng ư c coi như bò kiêm d ng th t
s a.

2.2. M T S GI NG BÒ TH T NHI T I

2.2.1. Bò Red Sindhi (bò Sind)
Bò Sind có ngu n g c t t nh Karachi và Hyderabad c a Pakistan. Bò Sind
thu c nhóm có kích c nh . K t c u cơ th v ng ch c, mông tròn, cơ b p n i rõ. Màu
lông n i b t là màu cánh gián, có l n nh ng m ng t i hai bên c , u vai và d c
lưng. ôi khi có nh ng m tr ng nh y m và trán. Có u y m phát tri n. Con
c có bao quy u dài và thõng xu ng, con cái âm h có nhi u n p nhăn.
Kh i lư ng bò c 370-450kg, bò cái
300-350 kg. S n lư ng s a bi n ng t
1.250 n 1.800 kg trong m t chu kỳ v t
s a 240-270 ngày. Có m t s con t trên
5.000 kg/chu kì. T l m s a 4-5%. Kh i
lư ng bê sơ sinh 18-21kg. T l th t x 48-
50%. Bò cái có kho ng cách l a 13-18
tháng. T i n và Pakistan, gi ng Sind
ư c nuôi v i m c ích kiêm d ng, l y s a
và s c kéo.
Gi ng bò Sind ư c nh p vào nư c ta
năm 1923 nuôi Ba Vì. Năm 1987 nh p
14
Nuôi bò th t
thêm 250 con t Pakistan. Bò Sind không ch có ư c nh ng c i m quý c a bò
Vàng mà chúng còn có màu s c và vóc dáng p, kh i lư ng l n, s n lư ng s a cao
và s c kéo hơn h n bò Vàng. Nh nh ng i m n i tr i này nên gi ng bò Sind và con
lai c a chúng v i bò Vàng ã nhanh chóng phát tán ra m i vùng c a t nư c. Nhà
nư c ã có h n m t chương trình Sind hóa àn bò t nhi u năm qua, ch ng t giá tr
c a bò Sind trong ti n trình c i t o àn bò a phương c a ta theo hư ng th t, s a.
2.2.2. Bò Sahiwal
Bò Sahiwal có ngu n g c t t nh Montgomery (nay g i là Sahiwal) c a Pakistan.
Thu c nhóm có kích c trung bình. Cơ th cân i, da m m. So v i bò Sind thì chúng
ng nh t hơn v ngo i hình, dài hơn. Màu t vàng s m n nâu , ôi khi cũng có
nh ng v t tr ng. Mõm và lông mi có màu sáng. Cũng gi ng bò Sind, bò Sahiwal có u
cao, y m thõng, nhưng con c có u cao hơn, con cái có b u vú phát tri n hơn.




Bò cái Sahiwal


Năng su t s a t 1.400kg-2.500kg/chu kì. Nhi u con có năng su t s a trên 4.500kg
trong m t chu kì 270-280 ngày. T l m s a 5-6%. Nuôi dư ng t t, bò cái tơ la
u lúc 30 tháng tu i. Kho ng cách l a 13-18 tháng. Kh i lư ng bê sơ sinh 20-
22kg. Bò c trư ng thành n ng 470-520kg, cao vai 150cm. Bò cái 320-370kg, cao
vai 130cm. T l th t x kho ng 51-55%. T i Pakistan bò Sahiwal nuôi v i m c ích
l y s a và s c kéo. T i Vi n Nghiên c u Karnam, n àn Sahival thu n ư c
nuôi v i m c ích l y s a, năng su t s a bình quân toàn àn t 2.700kg/chu kì 305
ngày.
Bò Sahiwal ư c coi là bò s a nhi t i. Bò cái thư ng ư c dùng làm n n
lai v i bò c hư ng s a t o ra bò lai hư ng s a cho vùng nhi t i, ho c cho lai
vi c ôn i khác cho ra bò lai kiêm d ng th t s a. Nhi u nư c nhi t i thu c
châu á, châu M La Tinh, châu Phi, ã dùng bò c Sind và Sahiwal c i t o àn
bò a phương theo hư ng th t, s a.
Vi t Nam có nh p gi ng này t năm 1987, nuôi thu n nông trư ng D c Mĩ,
Khánh Hòa. Tinh c a gi ng này cùng v i gi ng Sind ư c s n xu t t i Trung tâm
Moncada, Ba Vì, ư c ngư i dân ưa chu ng s d ng t o con lai.



15
inh Văn C i
B ng 2.1: M t s gi ng bò i di n khu v c châu á
Gi ng Lo i Môi trư ng S a (kg) % th t Tu i Kho ng Hư ng
x la u cách L s n xu t
B. tau á nhi t
Vàng ta i 400- 43-44 24-30 13-16 Cày kéo
600
B. ind Nhi t i
Ongole 1.180-1.635 52-55 30-43 16-18 Kéo/s a
khô
B. ind á nhi t i,
Red Sindhi 680- 2.270 48-50 27-43 13-18 S a/kéo
bán khô

B. ind á nhi t i,
Sahiwal 1.135-3.175 51-55 60-63 13-18 S a/kéo
khô
B. ind Bán nhi t
Tharparkar 680-2.270 47-49 42-60 14-18 S a/kéo
i, khô

Ngu n: t ng h p


2.2.3. Bò Brahman
Bò Brahman n i ti ng là gi ng bò th t nhi t i, ư c nuôi r ng rãi các nư c nhi t
i và c n nhi t i. Gi ng Brahman M n i ti ng trên th gi i hi n nay ư c t o
thành t nh ng gi ng bò Guzerat, Nerole, Gyr và Krishna Velley vào cu i th k 19
u th k 20.
Bò Brahman có màu lông thay i, nhưng tr i hơn c là màu tr ng ghi n tr ng xám
(Brahman tr ng) và màu sáng (Brahman ). Ngo i hình ch c kh e, h cơ b p
phát tri n. Chúng có c i m c a gi ng
bò indicus là có u cao, y m thõng, da
m m, th t săn và tai to dài c p xu ng.
c i m s n xu t th t vư t tr i so v i
các gi ng bò có u khác.
Ưu i m n i b t c a gi ng này là năng
su t th t cao hơn h n các gi ng bò có u
khác, thích nghi t t v i khí h u nhi t i
nóng m, có kh năng s d ng th c ăn
thô t t và ch u g m c . Bò cái m n ,
tu i th cao, sanh d và r t ham con.
Bò cái trư ng thành t 450-
500kg, bò c 800-900kg (có nhi u bò c gi ng n ng trên 1.000kg). Kh i lư ng bê
sơ sinh 22-25kg. Bò cái có năng su t
s a th p 600-700kg/chu kì. Bê c
Brahman có kh năng tăng tr ng t t. T
l th t x 52-55%.
Như c i m c a gi ng này là hi u
qu sinh s n chưa cao, bò cái tơ có tu i
ph i gi ng l n u mu n (trên 24
tháng), kho ng cách l a 15-17
tháng/l a. So v i các gi ng bò chuyên
th t ôn i thì vóc dáng còn cao, ch t
lư ng th t cũng chưa cao do th th t còn

16
Nuôi bò th t
thô và mùi v chưa chưa thơm b ng bò th t ôn i.
N u gi ng Sahiwal ư c dùng làm n n cho lai t o bò s a thì gi ng Brahman ư c
s d ng ph bi n lai t o bò th t. Các gi ng bò th t n i ti ng như Santa Gertrudis,
Brangus, Braford, Beefmaster, Droughtmaster… u có máu bò Brahman t 3/8 n 5/8.
Bò cái Brahman cũng có th làm n n lai t o bò s a. Con lai 50% Brahman và
50% HF cho năng su t s a trên 5.000kg trong m t chu kì 305 ngày trong i u ki n
chăm sóc t t t i Trung M .
Gi ng này ã ư c gi i thi u 63 nư c trên th gi i. Các gi ng bò Brahman c a úc,
Cu Ba, Brazil u có ngu n g c t bò Brahman c a M .
2.2.4. Bò Droughtmaster
Gi ng này ư c t o ra vùng B c
Queensland (úc) trên cơ s lai t o gi a bò
c có u (Bos indicus) Brahman M v i
gi ng bò cái không có u (Bos taurus) c a
Anh (ch y u là Shorthorn). Quá trình lai t o
x y ra t nh ng năm 1930, n 1956 gi ng
ư c hình thành và có tên Droughtmaster,
có x p x 50% máu bò châu Âu.
Bò có màu , có ho c không có
s ng. Con c có u r ng v a ph i và cơ
b p n i rõ hơn con cái. Tai t v a n l n,
y m thõng sâu, hàm kh e, l mũi r ng, lông
bóng mư t, ng n, da m m và àn h i. Chân dài v a ph i, m t sâu, u cao v a ph i,
mình dài, mông tròn nhi u th t. Con c trư ng thành và béo m p có th t t i kh i
lư ng 900-1.000kg, con cái 650-700kg.
Bò thích nghi t t vùng nhi t i vì chúng có kh năng th i m hôi qua da.
Tu i thành th c s m. Bò cái tơ cho ph i gi ng l n u lúc 15-18 tháng tu i. Bò
c tơ cho làm vi c lúc g n 2 năm tu i. Bò cái m n , d , ư c chăm sóc nuôi
dư ng t t có th m i năm m t l a. Trong i u ki n nuôi dư ng t t t i úc, bê cai
s a lúc 6,5 tháng t trung bình 260kg con c và 190kg con cái, nuôi t t có th
t kh i lư ng cao hơn.
Bò cũng có kh năng g m c trong i u ki n bãi chăn th thi u c và nư c vào
mùa khô. Kh năng kháng ve cao hơn so v i các gi ng bò ôn i.

B ng 2.2: M t s c i m s n xu t c a các gi ng bò th t M
Gi ng bò Kích Kh Tu i Thích Kh Bi u T M
thư năn n nghi năn hi n l dt
c cơ g g khí g cơ th t
th cho dc hu cho bp x
sa nóng th t
Angus TB TB C TB C TB Th C
Hereford TB Th TB TB C TB Th TB
Red TB TB C TB C TB Th C
Angus
Shorthorn TB TB TB TB C TB Th C
Charolais TB Th Th TB TB RC RC TB
Limousin TB Th Th TB TB RC RC Th
Simmenta RC C TB TB TB C C TB

17
inh Văn C i
l
Brahman C TB RT RC C TB T Th
h B
Brangus C TB TB RC C TB Th TB
Santa C TB Th RC C TB Th Th
Gertrudis
Ngu n: Texas Agricultural Extension Service, 2002
Ghi chú: TB= Trung bình; C= cao, s m; RC= r t cao; Th= th p, ch m; RTh= r t th p, r t ch m.


2.3. BÒ VÀNG VI T NAM

Thư ng g i là bò ta, ôi khi vì nh con còn ư c g i là "bò cóc". Bò Vàng là tên
g i chung m t s nhóm bò vàng L ng Sơn, bò vàng Thanh Hóa, bò vàng Ngh An,
Ninh Thu n, Bình Thu n... c i m chung là không có u, màu vàng ho c vàng nh t,
(sau ây g i t t là bò Vàng).
Bò Vàng có nhi u ưu i m như: thích
nghi lâu i v i khí h u nhi t i nóng m,
ch u ư c kham kh khi th c ăn thi u th n
và phương th c chăn nuôi t n d ng. Bò
Vàng ch ng ch u b nh t t t t, ch ng ch u
ư c ve, mòng và các b nh kí sinh trùng
ư ng máu do ve, mòng, mu i gây ra, hi u
qu sinh s n t t. Bò cái tơ n u ư c chăm
sóc nuôi dư ng t t có th cho ph i gi ng
l n u lúc 20 tháng tu i, bò cái có th
12-13 tháng m t l a, bê con có kh i lư ng
nh nên bò m d sanh, t l nuôi s ng bê
cao, trên 95%.
Bò Vàng có như c i m cơ b n không th áp ng ư c yêu c u chăn nuôi
thâm canh năng su t cao vì sinh trư ng ch m, t m vóc và kh i lư ng nh , s n lư ng
th t và s a r t th p. Bò có chi u cao vai 103-110cm; dài thân chéo 110-120cm; vòng
ng c 130-145cm. T l th t x th p 43-44%. Kh i lư ng bò cái lúc trư ng thành 170-
180kg, bò c 250-260kg. Kh i lư ng th t x (th t xô: b u, chân, da và n i t ng) t
75-80kg/con. Kh i lư ng th t tinh (th t l c: sau khi b xương) t 60-65kg/con. T l
ph n th t có giá tr như thăn, ùi, mông so v i t ng kh i lư ng th t cũng th p. S n
lư ng s a 300-400kg trong m t chu kỳ 6-7 tháng, ch cho con bú. Bê sơ sinh n ng
10-12kg.
B ng 2.3: M t s ch tiêu s n xu t c a bò Vàng Vi t Nam
Ch tiêu VT Bò cái Bò
c
Kh i lư ng sơ sinh kg 11 16
Kh i lư ng 6 tháng kg 63 72
Kh i lư ng 12 tháng kg 85 95
Kh i lư ng 24 tháng kg 140 155
Kh i lư ng trư ng kg 180 250
thành
Cao vai cm 103 112
Dài thân chéo cm 113 120
Tu i ph i gi ng l n u tháng 20
Kho ng cách l a tháng 13

18
Nuôi bò th t
S ngày cho s a/ chu kì ngày 200 -
Năng su t s a/chu kì kg 400 -
T l th t x % 43 44
Kh i lư ng th t x /bò kg 77 110
Kh i lư ng th t tinh/bò kg 57 82
Ngu n: t ng h p
Bò Vàng t p trung nhi u vùng L ng Sơn, Thanh Hóa, Ngh An, Ninh Thu n.
Nh ng năm g n ây ã b pha t p nhi u. Bò Vàng thu n (chưa b pha t p) ch còn
th y nh ng vùng sâu vùng xa, nơi chưa b nh hư ng c a ti n trình Sind hóa di n
ra t m y ch c năm qua. ây là ngu n gen quý c n ư c b o v làm nguyên li u
cho lai t o gi ng trong tương lai.
Bò Vàng là m t l a ch n t t cho phương th c chăn nuôi qu ng canh t n d ng
th c ăn t nhiên, u tư th p, chi phí th p.

2.4. BÒ LAI SIND

Bò lai Sind ngày nay có màu cánh gián, là k t qu lai t o t nhiên gi a m t
s gi ng bò có u (Zebu) màu (như bò Red Sind, Sahiwal, Red Brahman) v i bò
Vàng a phương, t o ra con lai có t l máu lai không xác nh. Nh ng con lai t o ra
t bò c Zebu màu tr ng (Ongole, Brahman tr ng) v i bò Vàng a phương, có màu
xám tr ng, ngư i dân không g i ó là bò lai Sind. Vì v y khi nói n bò lai Sind ta
hi u ó là nhóm bò lai Zebu có màu cánh gián.
Bò lai Sind có nhi u máu Sind thì
l n con hơn, kh năng cho th t nhi u
hơn, s c cày kéo kh e hơn và kh năng
cho s a cũng cao hơn. Do v y, luôn có
xu hư ng tăng máu Sind, nên g i là Sind
hóa. Hi n nay bò lai Sind có h u kh p
các t nh mi n Nam. Thành ph H Chí
Minh, Tây Ninh, ng Nai, Bình Dương,
Hà Tây là nh ng nơi có àn bò lai Sind
ch t lư ng cao.
Bò lai Sind có ngo i hình không
ng nh t, có nhi u c i m pha tr n
c a các gi ng bò có u. M t dài, tai cúp,
có thân cao, mình dài (gi ng Brahman). Trán dô, m t ng n, tai nh , chân th p, mình
tròn, âm h có nhi u n p nhăn (gi ng Sind). B u vú phát tri n, mông n (gi ng
Sahiwal). Nhi u con có máu c a hai ho c c ba gi ng trên. c i m chung là lông
màu vàng s m n cánh gián, y m, r n phát tri n, u vai cao, nh t là con c,
chân cao hơn so v i các gi ng chuyên th t.
Bò c lai Sind trư ng thành n ng 400-450 kg. Bò cái 250-300 kg, bê sơ sinh
n ng 18-20kg. S n lư ng s a bình quân 800-1.000 lít/chu kỳ, cá bi t có nh ng con
trong m t chu kỳ v t s a cho n trên 2.000 lít. Ngày cao nh t có th t 8-10 lít s a.
T l bơ (m ) s a r t cao 5,1-5,5%. T l khá, kho ng cách l a 13 tháng. T l
th t x t g n 50%.
So v i bò Vàng, bò lai Sind có kh i lư ng tăng 30-35%, s n lư ng s a tăng g p
2 l n. Bò lai Sind thích nghi r ng rãi m i mi n t nư c. Trong nh ng năm qua,
chương trình qu c gia Sind hóa àn bò trong c nư c ã nâng t l bò lai Sind lên
trên 30% t ng àn bò c a c nư c.

19
inh Văn C i
2.5. CHI N LƯ C C I T O BÒ VÀNG VI T NAM

2.5.1. Ch n l c nâng c p ph m gi ng bò Vàng a phương
i v i àn bò cái, ch n l c nh ng con c trưng cho nhóm gi ng, ưu tiên ch n
nh ng bò cái m n , khéo nuôi con, t p ăn và ch u g m c khi chăn th . Tri t khai
thác c i m quý này àn bò cái n n. Chăm sóc nuôi dư ng t t bò m sau ch n l c
c i thi n ngo i hình và năng su t.
i v i bò c, tuy n ch n và ch gi l i nh ng bò c gi ng có kh i lư ng vư t
tr i so v i trung bình c a nhóm, có ngo i hình c trưng c a nhóm gi ng. Kiên quy t l ai
b nh ng c gi ng kém ch t lư ng (thi n b t bu c t 12 tháng tu i). Luân chuy n c
gi ng t t gi a các a phương tránh giao ph i c n huy t.
Ch n l c bò cái, bò c và nhân thu n chúng t o ra nh ng con gi ng ng
nh t hơn, ch t lư ng t t hơn ch không ph i thay i c i m di truy n c a con
gi ng.
Tiêu chu n ch n l c bò cái Vàng (tham kh o):
- Ngo i hình: K t c u cơ th v ng ch c, cân i, nhanh nh n, móng tròn khít, i
không ch m khoeo. u thanh, m t nh , m t sáng, da m ng, lông mư t, lưng th ng,
b ng tròn, mông r ng không d c, da àn h i, 4 núm vú phân b u.
- Kh i lư ng cơ th : 18 tháng tu i t 140kg tr lên; l a u (30 tháng tu i) t
170kg tr lên; l a 2 t 185kg tr lên; l a 3 (trư ng thành) t 195kg tr lên. Kho ng
cách l a 13 tháng ho c ng n hơn.
Ch n bò c gi ng (gi ng bò Vàng) ngoài y u t huy t th ng và ngo i hình c
trưng cho nhóm gi ng thì chú ý ch n nh ng bò c t nh ng bò m và bò b t t, có
tăng tr ng nhanh, kh i lư ng vư t tr i so v i con khác cùng tu i. Tính hi n ch u g m c .
2.5.2. Zebu hóa àn bò Vàng a phương
Các gi ng bò chuyên d ng th t có c i m n i b t v s c s n xu t th t. T m
vóc l n, t l th t x cao, nuôi nhanh l n, th t m m. Tuy v y, chúng ta không th nh p
nh ng gi ng này v nuôi thu n v i quy mô r ng l n vì m t s lí do sau:
- Ti n nh p bò gi ng r t cao.
- Bò thu n nh p n i có yêu c u cao v chu ng tr i, chăm sóc nuôi dư ng mà trong
i u ki n chăn nuôi nh nông h khó áp ng ư c.
- Kh năng sinh s n th p.
- Không thích h p v i khí h u nóng m nhi t i và kh năng ch ng ch u kém i
v i kí sinh trùng (ve, ru i, mu i) và b nh do kí sinh trùng gây ra.
M c ích c a chúng ta là có m t gi ng bò t p trung ư c nh ng c i m quý
c a bò Vàng Vi t Nam và kh năng s n xu t cao c a bò ngo i. t ư cm c
ích trên, phương pháp ph bi n nh t, hi u qu nh t là thông qua con ư ng lai t o.
Vì kh i lư ng bò Vàng r t nh (bò cái kho ng 180kg) không th mang thai bò
ngo i ( c gi ng ngo i 800-1.000kg), vì v y mà con ư ng lai t o ph i ư c ti n
hành qua 2 bư c:
Bư c 1: S d ng c Zebu (Sind, Sahiwal, Brahman) c i t o bò Vàng ã
ư c ch n l c t o ra con lai Zebu ch t lư ng cao (hay àn bò n n ã ư c c i
ti n). Con lai Zebu v cơ b n gi ư c nh ng c i m quý c a bò Vàng nhưng kh i
lư ng tăng lên rõ r t (bò cái 270-300kg tùy m c lai máu). V i kh i lư ng như v y
con lai Zebu có kh năng mang thai bò chuyên d ng th t và i u r t quan tr ng
n a là bò m s a nuôi bê lai t bò b hư ng s a ho c hư ng th t.

20
Nuôi bò th t
Bư c 2: Lai t o bò theo hư ng s n xu t th t và s a. Bò lai Zebu bư c 1 chưa
áp ng yêu c u chăn nuôi hàng hóa theo hư ng th t s a, vì v y ta không th d ng
l i bư c 1 mà ti p t c s d ng tinh c a các gi ng bò chuyên th t, chuyên s a
t o ra con lai chuyên d ng th t ho c s a.
2.5.3. C i t o àn bò Vàng và lai t o bò th t ph i d a trên n n th c ăn ã ư c
c i ti n
Khi i u ki n kinh t xã h i c a c nư c ã thay i, i s ng ngư i dân khá d n
lên, ngư i nông dân ã bi t dành t tr ng c nuôi bò, cây th c ăn và ph ph m cây
tr ng nhi u hơn, cũng có nghĩa là con bò có nhi u th c ăn hơn. ây chính là i u ki n
u tiên cho phép nâng cao kh i lư ng àn bò a phương. Th c t cho th y àn bò
lai Sind n i ti ng TP. H Chí Minh, Long An, Tây Ninh hay bò lai th t Phú Yên u hình
thành t nh ng vùng có ngu n th c ăn d i dào và s n c quanh năm. Vì v y, trư c khi
chúng ta mu n lai t o c i ti n ch t lư ng àn bò a phương thì i u trư c tiên c n làm
là c i ti n ngu n th c ăn cho chúng. M i chương trình c i t o gi ng, m i th nghi m
gi ng năng su t cao s th t b i n u chúng ta không b o m ư c i u ki n nuôi
dư ng mà trong ó quan tr ng nh t là th c ăn và dinh dư ng.
Ngư i qu n lí thư ng hay nóng v i ch quan mong mu n trong m t th i gian
ng n àn bò a phương ph i ư c lai t o c p ti n v i các gi ng bò Zebu và các
gi ng bò cao s n khác theo hương th t ho c s a. R t nhi u chương trình ã b th t
b i t ý mu n ch quan này.
c i t o àn bò a phương có hi u qu , m i t nh c n xây d ng chương trình
chi ti t và d a trên nh ng căn c khoa h c và th trư ng. N n t ng c i t o gi ng
là c i thi n ngu n th c ăn vì v y chương trình ph i h tr cho ngư i chăn nuôi h t
gi ng và hom gi ng c các lo i. Hư ng d n nông dân k thu t phát tri n cây th c ăn,
chuy n t vư n, t ru ng tr ng cây năng su t th p sang tr ng c thâm canh nuôi
bò. Hư ng d n k thu t s d ng ph ph m nông nghi p, ch bi n rơm r . Có chính
sách thích h p giúp ngư i chăn nuôi thay i d n t p quán chăn nuôi qu ng canh
sang chăn nuôi bán thâm canh (chăn th có ki m soát và b sung th c ăn t i
chu ng). H tr cho vi c hình thành nh ng trang tr i s n xu t gi ng bò s n xu t
và cung c p bò c lai Zebu ch t lư ng cao cho các vùng sâu vùng xa. Trư c m t
t p trung lai t o bò Zebu, nh ng tr i có i u ki n có th th lai t o bò th t ch t lư ng
cao. Không khuy n khích ngư i dân lai t o bò th t ch t lư ng cao khi chưa có iu
ki n thích h p.
Chi n lư c c i ti n gi ng bò Vàng Vi t Nam theo hư ng th t có th tóm t t như
sau :
- Bư c 1: Zebu hóa bò Vàng t o ra con lai Zebu.
- Bư c 2: S d ng tinh bò chuyên d ng th t ph i cho bò cái lai Zebu t o ra
con lai F1 có 3 máu theo hư ng th t.
- Bư c 3: Thăm dò công th c lai có 3/4 ho c 5/8 máu bò chuyên th t.

2.6. M T S K T QU NGHIÊN C U NHÂN THU N VÀ LAI T O BÒ TH T VI T
NAM

2.6.1. Nghiên c u lai t o bò th t
Trong vòng 30 năm qua nư c ta ã s d ng tinh c a h u h t các gi ng bò th t
cao s n n i ti ng ngu n g c ôn i như Hereford, Charolais, Limousin, Simmental,
Santa Gertrudis, bò kiêm d ng Tarentaise, Abondance và các gi ng bò th t có ngu n
g c nhi t i như Brahman, Droughtmaster, Red Belmont và Red Bragus lai t o
21
inh Văn C i
v i bò cái a phương có m c Zebu hóa khác nhau t o ra con lai lai F1 hư ng
th t. T nh ng năm 1975 ã ti n hành thí nghi m lai t o t i Ninh Bình, 1982 t i Gia
Lai. n cu i nh ng năm 80 và u năm 90 m t chương trình c p Nhà nư c v lai
t o bò th t ã tri n khai Vĩnh Phúc và Tây Nguyên. T ó n nay, nhi u nghiên
c u lai t o bò th t ti p t c ti n hành nhi u a phương trong c nư c t nhi u
ngu n kinh phí khác nhau. S li u ban u cho th y có s khác nhau v k t qu do
s khác nhau v ch t lư ng àn bò n n, phương th c nuôi dư ng bò m và con lai.
V sinh trư ng: T t c con lai F1 c a các gi ng chuyên th t ngu n g c ôn i
như Charolais, Limousin, Hereford, Simmental, Santa Gertrudis u có kh i lư ng sơ
sinh, kh i lư ng cai s a cao hơn h n so v i lai Sind. T i B o L c (Lâm ng) tăng
tr ng trong giai o n bú s a c a bê F1 t trên dư i 500 g/ngày so v i 400 g/ngày
c a bê lai Sind. Sau giai o n bú s a v i phương th c chăn th theo m không c p
th c ăn nên t c tăng tr ng c a bê lai F1 các công th c lai u th p (250-300
g/ngày), vì v y 12 tháng tu i ch t 140-170kg. Giai o n t 12-24 tháng tu i tăng
tr ng cũng ch t trên dư i 300 g/ngày.
Nh ng nghiên c u sau này nhi u a phương khác cho th y: bê lai F1
Charolais luôn t tăng trư ng nhanh và k t qu n nh so v i F1 các gi ng khác
trong nhi u thí nghi m trên nhi u a i m khác nhau.
B ng 2.4: Kh i lư ng bê lai th t F1 các công th c lai khác nhau (kg)
Sơ 6 12 18
Con lai Ngu n tài li u
sinh tháng tháng tháng
F1 Charolais 23,12 115,9 173,0 232,0 Ly và ctv, 1995
F1 Limousin 20,5 119,0 139,0 170,0 (ngu n t ng h p)
F1 Hereford 22,6 118,2 145,8 178,9
F1 Simental 21,15 111,5 168,0 250,5
F1 Santa 18,7 106,0 163,0 183,3
Gertrudis
F1 Red Sind 18,5 122,6 156,1
F1 Charolais 27,6 109,0 164,6 C i và ctv 1999
F1 Tarentais 142,5 (t i h dân )
F1 Abondance 139,0
Lai Sind 91 126,5
F1 Charolais 21,3 96,9 159,1 308,8 Quy n và ctv 2001
F1 Hereford 21,1 88,6 149,6 291,6 (t i tr i B n Cát)
F1 Simental 20,2 88,3 145,7 220,2
Lai Sind 19,3 84,8 120,1 205,5
F1 Charolais 148 t và ctv, 1992
F1 Santa 153 (t i tr i An Phú)
Gertrudis
F1 Hereford 144
Ngu n: T ng h p
Nuôi trong i u ki n nông h như bò ta, lúc 12 tháng bê F1 Charolais t 164,6kg
( .V. C i và ctv 1999); 165,7kg (L.X. Cương và ctv 2001); 159,1kg (P.V. Quy n và ctv
2002) và 173,0kg (L.V. Ly, 1995). Lúc 18 tháng tu i F1 Charolais t i tr i An Phú (C Chi)
ch t 148kg (N.Q. t, 1992), t i B o L c 232kg (L.V. Ly, 1995), trong khi t i B n Cát
308,8kg (P.V. Quy n và ctv 2002). Con lai F1 Tarentaise, Abondance nuôi trong dân, lúc
12 tháng tu i u có kh i lư ng cao hơn lai Sind 12-15% (142,5kg; 139kg và 126,5kg
tương ng).
Tăng tr ng trung bình trong giai o n 0-12 tháng tu i t 320g/ngày (C i và ctv,
1999). Con lai F1 c a m t s gi ng bò th t nhi t i t i Madrak (Daklak) lúc 400 ngày
22
Nuôi bò th t
tu i Red Brahman t 124kg, Droughtmaster 140kg, Red Belmon 148kg và Red
Bragus 134kg, t tăng tr ng t 260-320g/ngày (V.C Cương và ctv, 1999).




Bò cái lai F1 Charolais, tr i B n Cát
Thí nghi m chúng tôi ti n hành t i tr i B n Cát (t 2002-2006). Trong i u ki n
chăm sóc và dinh dư ng t t, bê lai F1 Charolais 6 tháng tu i t kh i lư ng 144,1kg,
12 tháng tu i t 244,7kg và 18 tháng tu i t 320,7kg. Con lai F1 Droughtmaster t
tăng tr ng r t khá, 6 tháng tu i 128,5kg, 12 tháng tu i t 214,7kg; 18 tháng tu i t
298,8kg; Con lai F1 Brahman (M ) 6 tháng tu i t 116,9kg; 12 tháng tu i t
193kg và 18 tháng tu i t 269,2kg. Bê lai Sind 6 tháng tu i t t 98,3kg, 12 tháng
tu i t 167,0kg, 18 tháng tu i t 233,4kg cao hơn c F1 Charolais trong các thí
nghi m trư c ây.
Như v y, cung c p dinh dư ng thích h p có ý nghĩa quy t nh iv it c
tăng trư ng c a bê lai.
B ng 2.5: Kh i lư ng bê lai (trung bình c và cái) t i tr i B n Cát (kg)
Tháng F1 F1 Brahman F1 Charolais Lai Sind
tu i Droughtmaster
n n n n
X ± SE X ± SE X ± SE X ± SE
SS 46 18,5 ± 0,6 79 16,9 ± 0,4 17 22,7 ± 0,8 20 13,8 ± 0,5
6 28 128,5 ± 3,5 76 116,9 ± 3,1 15 144,1 ± 3,8 20 98,3 ± 3,0
12 19 214,7± 6,0 59 193,0 ± 5,2 12 244,7 ± 5,5 19 167,0 ± 4,8
18 15 289,8 ± 8,7 33 269,2 ± 9,0 10 320,7 ± 11,0 17 233,4 ± 10,0
24 12 355,8 ±11,8 21 318,1 ± 11,3 8 394,95± 12,1 11 276,5 ± 11,6

Ngu n: inh Văn C i, Ph m Văn Quy n, 2006
N u l y kh i lư ng c a bê lai Sind là 100% thì m c 12 tháng tu i kh i lư ng
bê F1 Charolais là 146,5%, bê F1 Droughtmaster là 128,56% và bê F1 Brahman là
115,5%. m c 24 tháng tu i kh i lư ng c a bê F1 Charolais là 142,84%, bê F1
Droughtmaster là 128,68% và bê F1 Brahman là 115,04%.
V ngo i hình: Con lai F1 Charolais có màu lông tr ng kem thu n nh t, chân
th p, mình tròn, cơ b p n i rõ. Lông trán dài và xoăn. M t tr ng, vi n m t và gương
mũi có màu lang h ng. Tính hi n d nuôi, ư c ngư i dân ưa chu ng. Con lai F1
Simmental, Santa Gertrudis và Hereford màu lông có m tr ng ho c v n như h ,
23
inh Văn C i
niêm m c m t và gương mũi có màu nâu ho c hoe , vì v y ít ư c ưa chu ng.
Nhìn chung ngo i hình con lai F1 gi a bò c chuyên d ng th t ngu n g c ôn i
(Bos taurus) v i bò cái lai Sind thiên v b v i c i m th p chân, tròn mình (m t
c i m ch n l c quan tr ng i v i bò hư ng th t). c i m này cho th y ti m
năng s n xu t th t c a chúng cao hơn so v i con lai F1 b là bò th t nhi t i.
B ng 2.6: Tăng tr ng c a các nhóm bê lai nuôi t i tr i B n Cát (g/ngày)
Giai o n F1 F1 F1 Lai Sind
(tháng tu i) Droughtmaster Brahman Charolais
0-3 637,44 635,33 657,22 532,67
0 - 12 544,94 489,22 616,61 433,78
13 - 24 392,08 347,47 417,31 295,86
0 - 24 468,51 418,35 516,96 364,82
Ngu n: inh Văn C i, Ph m Văn Quy n, 2006

Con lai F1 Droughtmaster x Lai Sind: M t ng n, u tròn, có u vai nh , c và tai
dài v a ph i, chân hơi th p (sơ sinh cao trung bình 59,2cm n ng 20kg), y m và r n
phát tri n, Lông màu vàng m ho c màu cánh gián, vi n m t và mũi có màu nâu
sáng, m t s có vi n m t, gương mũi và móng gu c màu en nh t.




Con lai F1 Brahman (M ) t i tr i B n Cát

Bê lai F1 Brahman x Lai Sind: Có u cao, y m thõng, u dài v a ph i, c dài,
tai to dài và c p xu ng, ng c sâu, lưng ph ng, chân cao. Lông màu nâu ho c màu
cánh gián, m t s con có m tr ng nh phía dư i c và y m. Gương mũi và móng
gu c màu en.
Con lai F1 Tarentaise, Abondance u không có u. Lai Tarentaise ư c ưa
chu ng hơn con lai Abondance vì tăng tr ng nhanh hơn, ngo i hình và màu lông
vàng m và thu n nh t.
T l th t x c a F1 Charolais (56,3%), F1 Hereford (54,7%), F1 Simmental
(48,2%) trong i u ki n chưa v béo và gi t th t lúc 18 tháng tu i cao hơn so v i bò
lai Sind (44,6%) (P.V. Quy n và ctv, 2002). Trong thí nghi m c a chúng tôi, bò c
F1 v béo 3 tháng, t 18-21 tháng tu i v i kh u ph n có 67-71% th c ăn tinh, tăng
tr ng bình quân c a nhóm bò lai Sind t 833 g/ngày, F1 Droughtmaster t 934g,


24
Nuôi bò th t
nhóm bò F1 Brahman t tăng tr ng 1.104 g/ngày và cao nh t là nhóm bò F1
Charolais 1.148 g/ngày.
V sinh s n c a bò cái lai F1 gi ng th t: Cho n nay có r t ít s li u công b v
kh năng sinh s n c a bò cái lai F1 hư ng th t và kh năng tăng tr ng c a bê c lai
v béo, lí do chính là chúng ta chưa i u ki n t ch c thí nghi m và thu th p s
li u trong th i gian dài. S li u k thu t c a tr i B n Cát nhi u năm qua cho th y bò
cái sinh s n F1 hư ng th t gi ng Charolais, Hereford và Simmental có kh i lư ng
l n, trung bình trên 450kg, kh năng sinh s n t t, kho ng cách l a trung bình 14,8
tháng. Bò m có kh năng cho s a cũng khá, bê con hư ng th t (75% máu bò th t)
cho tăng tr ng trên 800 g/ngày trong giai o n bú s a 0-5 tháng tu i.
B ng 2.7: Ph m ch t th t x c a b n nhóm gi ng bò lai
F1 F1 F1
Lai Sind
Droughtmaster Brahman Charolais
Ch tiêu VT
X ± SE
X ± SE X ± SE X ± SE
S bò m kh o sát Con 3 3 3 3
Kh i lư ng s ng kg 379,7 ± 11,6 407,0 ± 11,0 445,6 ± 29,0 284,6 ± 35,0
Kh i lư ng th t x kg 192,6 ± 6,9 199,6 ± 5,8 240,2 ± 15,0 136,3 ± 16,0
T l th t x % 50,7 ± 1,3 49,0 ± 0,9 53,9 ± 1,1 47,9 ± 0,6
Kh i lư ng th t tinh kg 155,3 ± 2,7 162,5 ± 4,4 194,3 ± 13,0 109,4 ± 15,0
T l th t tinh % 40,9 ± 0,9 39,9 ± 1,1 43,6 ± 0,9 38,3 ± 0,5
2
Di n tích th t thăn cm 111,0 ± 4,3 107,1 ± 4,8 127,6 ± 8,4 80,2 ± 13,0
Ngu n: inh Văn C i, Ph m Văn Quy n, 2006

2.6.2. Nghiên c u nhân thu n
gi ng Brahman và
Droughtmaster
Năm 1997 ta có nh p bò
Brahman tr ng t Cu Ba v
nuôi Phùng Thư ng (Ninh
Bình) sau ó chuy n vào An
Nhơn (Bình nh) và tr i An
Phú (C Chi, TP. H Chí Minh).
Năm 2003-2004 m t s t nh
phía Nam và Tuyên Quang có
nh p bò Brahman tr ng t úc
v nuôi. K t qu ban u cho
th y bò d nuôi, thích h p v i
phương th c nuôi t p trung bán
thâm canh cũng như nuôi nh
t i các nông h . Có th nhân
thu n gi ng này v i m c ích
s n xu t th t bò ch t lư ng cao.
T i tr i An Phú (C Chi,
TP. H Chí Minh) bò ư c nuôi
chăn th theo àn có b sung thêm th c ăn t i chu ng. Kh i lư ng trung bình bê cái
Brahman 6 tháng tu i t 128,8kg (n=56), kh i lư ng này th p hơn so kh i lư ng bê cai
s a An Nhơn (137kg). Giai o n sau cai s a, bê An Phú t tăng tr ng cao hơn so
v i bê nuôi nông h An Nhơn, t 223kg lúc 12 tháng tu i (n=19) và 280,2kg lúc 18
25
inh Văn C i
tháng tu i (n=9). Kh i lư ng này tương ương v i kh i lư ng bê cái Brahman nuôi trong
tr i An Nhơn.
T k t qu nuôi dư ng t i An Nhơn (Bình nh) và An Phú (TP. H Chí Minh) cho
th y, trong i u ki n chăm sóc nuôi dư ng t t bê Brahman tr ng có th t tăng trư ng
trên 650g/ngày giai o n t 0-6 tháng tu i, trên 400 g/ngày giai o n 6-12 tháng tu i.
Tăng tr ng bình quân trong su t giai o n t sơ sinh n 18 tháng tu i bê cái t trên
450 g/ngày. Tăng tr ng này tương ương v i con lai F1 50% máu bò chuyên d ng th t
châu Âu.
B ng 2.8: Sinh trư ng c a bê cái gi ng Brahman tr ng nuôi t i An Nhơn (Bình
nh)
Bê c Bê cái Bê cái
Nuôi trong dân nuôi trong dân nuôi trong tr i
Ch tiêu VT
(n=45) (n=31) (n=15)

Sơ sinh 24,6± 0,4 23,6 ± 0,5
±
6 tháng tu i kg 137,9 5,7
144,1±2,1 137,3 ± 3,6
156,7 ± 4,3 ±
9 tháng tu i kg 171,7 5,1
±
12 tháng tu i kg 207,7 4,6
211,4±5,6 177,0 ± 4,9
184,8 ± 6,2 ±
15 tháng tu i kg 246,4 5,6
±
18 tháng tu i kg 268,3± 6,7 228,0 ± 6,7 286,0 5,3
Tăng tr ng 0-6 g/ngày 652 620
T 6-18 tháng g/ngày 340 249 405
T 0-18 tháng g/ngày 443 372 477
Ngu n: inh Văn C i, Hoàng Văn Trư ng, 2006

Theo dõi th h con sinh ra t i Vi t Nam cho th y bò Brahman thành th c sinh
d c ch m, tu i ng d c l n u trung bình 24,3 tháng. Kho ng cách l a c a àn
cái sinh s n nuôi t i tr i An Phú là 482 ngày, tương ương 16 tháng m t l a.
B ng 2.9: M t s ch tiêu sinh s n àn bò cái Brahman sinh t i Bình nh
Ch tiêu VT n X ± SE
Tu i ng d c l n u tháng 20 24,34 ± 1,06
Kh i lư ng ng d c l n u kg 19 271,75 ± 12,14
Tu i ph i gi ng l n u tháng 15 25,17 ± 1,35
Kh i lư ng ph i gi ng l n u kg 15 279,25 ± 16,44
Tu i la u tháng 6 36,29± 1,60
Kh i lư ng bò m la u kg 6 320 ± 16,05
Kho ng cách l a (tr i An Phú) ngày 31 482 ± 22,8

Ngu n: inh Văn C i, Hoàng Văn Trư ng, 2006
Năm 2002-2003, nư c ta có nh p t úc gi ng bò Droughtmaster v nuôi tr i
B n Cát (Bình Dương), tr i An Phú (C Chi), tr i Bình Thành (Hu ) và Nông trư ng
Sông H u (C n Thơ). Do chưa có kinh nghi m qu n lí nên nh ng nơi nuôi nh t và
ph i gi ng nhân t o bò có bi u hi n kém v sinh s n. T i tr i B n Cát, bò có bi u
hi n thích nghi và sinh s n khá.
B ng 2.10: M t s ch tiêu sinh s n c a bò cái Droughtmaster thu n tr i B n Cát
Ch tiêu VT n Trung bình Bi n ng

Tu i ph i gi ng l n u tháng 28 24,1 16,7 - 39,6
26
Nuôi bò th t
Th i gian mang thai ngày 29 284,3 274 - 298
Tu i la u tháng 23 34,8 26,0 - 45,3
Ph i l i sau khi ngày 22 183,8 30,0 - 402,0
T - u thai l i ngày 18 202,9 46,0 - 376,0
Kho ng cách l a ngày 25 474,4 328,0 - 653,0

Tl % năm 77,0
H s ph i u l n/thai 64 1,8 1- 4
Tl u thai l n ph i u % 62,1
Kh i lư ng trư ng thành kg 34 452 365 - 560
Ngu n: inh Văn C i, Ph m Văn Quy n, 2006
T i tr i B n Cát c a Trung tâm Nghiên c u và Hu n luy n Chăn nuôi Gia súc
l n (Bình Dương) kho ng cách l a trung bình 474,4 ngày. T i Nông trư ng Sông
H u và tr i An Phú, C Chi TP. H Chí Minh, kho ng cách l a tương ng là 458,8
ngày (n=26) và 464,2 ngày (n=89). Như v y trong i u ki n chưa ư c chăm sóc và
ch n l c t t, kho ng cách l a c a bò Droughtmaster th h g c trong kho ng 15-
16 tháng tương ng v i t l 75-80% m i năm. T i úc kho ng cách l a ca
gi ng bò này là 11,5-11,8 tháng. Bò cái bi u hi n lên gi ng không rõ r t và th i gian
kéo dài ng d c ng n. c i m này cho th y phát hi n bò lên gi ng và ph i gi ng
nhân t o cho bò g p khó khăn. S d ng c gi ng nh y tr c ti p s c i ti n ch tiêu
sinh s n bò cái.
Kh i lư ng bê Droughtmaster sơ sinh (m la u) t 20kg- 24kg. Kh i
lư ng 6 tháng tu i t 148,3kg và 18 tháng tu i t 338kg. Tăng tr ng trung bình c a
bê (tính chung c và cái) trong giai o n bú s a (0-5 tháng) t 700g và giai o n 0-
12 tháng tu i t 612g. Tính chung tăng tr ng c a bê t sơ sinh n 24 tháng tu i t
552g. Cá bi t có con t
tăng tr ng 1.000 g/ngày
giai o n bú s a n u
ư c cho ăn th c ăn tinh
y . S li u này là r t
kh quan, tuy nhiên so
v i tăng tr ng c a bê
con t i úc thì còn th p.
Theo gi i thi u c a
Hi p hi bò
Droughtmaster úc, bê
Droughtmaster nuôi t i
úc có t c tăng trư ng
r t cao, cai s a lúc 26
tu n tu i (6,5 tháng) bê
c có th t kh i
lư ng 258kg và bê cái là
184kg (tương ng tăng
tr ng 1.100g bê c
và 800g bê cái). Như v y tăng tr ng c a bê thu n t i B n Cát m i b ng 73% so v i
nguyên g c. Hy v ng bò m nh ng l a sinh sau, ch t lư ng bê t t hơn. C i thi n
ch t lư ng th c ăn tinh cho bê con và kéo dài th i gian bú s a m c a bê con lên 6
tháng thì kh i lư ng c a bê thu n lúc cai s a có th t 170kg.
B ng 2.11: Kh i lư ng bê thu n Droughtmaster tr i B n Cát (kg)

27
inh Văn C i
Tháng n Bê c n Bê cái n Trung bình
tu i X ± SE X ± SE X ± SE
SS 23 15 38
23,5 ± 0,9 20,60± 1,3 22,3 ± 0,8
6 18 9 27
152,0 ± 3,5 140,8 ± 7,6 148,3 ± 3,5
12 13 7 20
244,9 ± 7,0 239,40± 6,5 242,9 ± 6,4
18 9 343,70± 10,6 6 15
329,3± 8,2 337,9 ± 7,2
24 5 2 7
437,2 ± 18,3 376,5 ± 14,5 419,9 ± 16,2
Tăng tr ng (g/ngày)
0 - 12 614,9 607,8 612,7
13 - 24 534,2 380,8 491,5
0 - 24 574,6 494,3 552,1
Ngu n: inh Văn C i, Ph m Văn Quy n, 2006




28
Nuôi bò th t

Chương 3
THI T L P TR I BÒ TH T


3.1. XÂY D NG TR I BÒ TH T

3.1.1. Ch n t l p tr i
Quy t nh khu t l p tr i bao gi cũng là quy t nh khó khăn i v i ch tr i,
nh t là nh ng ngư i c m ti n i mua t l p tr i bò. Quy t nh sai khi ch n khu t
không thích h p cho nuôi bò s ph i tr giá t cho su t quá trình s n xu t sau này.
Khi chu ng tr i ã xây nên, ng c ã u tư thi t k r i thì không th ngày m t
ngày hai mà di d i thay i ư c. Vì v y, khi ch n t l p tr i c n ph i xem xét các
y u t chính sau ây:
- Di n tích và v trí khu t: t l p tr i ph i có di n tích ln áp ng
yêu c u quy mô àn theo phương án s n xu t hi n t i và kh năng phát tri n sau
này. Khu t c n li n m nh không b phân c t, không quá d c, d c dư i 15%. Khu
t có d c cao thì khó canh tác và v n chuy n c khi tr ng thâm canh, có th
tr ng c làm bãi chăn th . V trí khu t c n ch n nơi ít ho c không b nh hư ng
b t l i c a thiên tai, có mưa thu n gió hòa. Không b ng p l t, lũ quét, không quá khô
h n kéo dài. Vi c l a ch n t l p tr i ph i tính n kh năng m r ng quy mô sau
này và s n nh c a tr i trong kho ng th i gian dài t 20-40 năm sau.
- Ch t lư ng t: Nuôi bò g n li n v i cây c , vì v y ch n t l p tr i c n
căn c vào th m th c v t và cây tr ng trên t. t t t là t màu m , trên ó th m
c tươi t t, mùa khô hay mùa ông v n còn màu xanh c a th m c . t ph i có t ng
canh tác dày, có kh năng gi nư c. Cây lâu năm m c trên t này s là cây cao,
bóng c . Ngoài quan sát th m c c n tìm hi u thêm thông qua các ch tiêu phân tích
ch t dinh dư ng trong t như mùn, hàm lư ng N, P, K và pH (n u có i u
ki n). t t t s tr ng ư c nhi u lo i c , năng su t c cao khi ch c n bón ít phân,
như v y s gi m chi phí s n xu t c . t chua quá, phèn, m n không phù h p cho cây
c phát tri n thì không nên ch n l p tr i.
- Giao thông thu n ti n: Chăn nuôi bò luôn g n v i ho t ng v n chuy n
th c ăn và s n ph m là bò, bê, s a. Th c ăn cho bò ch y u là th c ăn thô kh i
lư ng l n, c ng k nh. Vi c cung c p th c ăn t nơi khác v tr i ho c t ng c v
chu ng s làm gia tăng chi phí v n chuy n n u giao thông không thu n l i. Tr i bò
làm sát ư ng giao thông chính cũng có nh ng i u b t l i, n u cách tr c giao thông
chính 1-2km là thích h p hơn c .
- Ngu n nư c: Ngu n nư c ng t ngày càng khan hi m, bò có th nh n ăn
1-2 ngày nhưng không th nh n u ng m t ngày. Vì v y nư c i v i tr i bò vô cùng
quan tr ng. C n xem xét c ngu n nư c m t và ngu n nư c ng m. Ngu n nư c m t
như sông, su i, ao h v a có tác d ng cung c p nư c cho bò, cho ng c mùa khô,
còn có tác d ng c i t o khí h u c a tr i. Ngu n nư c ng m v i tr lư ng l n s gi m
chi phí khai thác nư c t gi ng ào (gi ng khoan) và cung c p nư c s ch cho bò.
Nơi có ngu n nư c ng m phong phú thì tư i c thâm canh vào mùa khô t nư c
gi ng ào ti t ki m chi phí hơn bơm nư c t ngu n nư c m t cách xa.
- Ngu n th c ăn: Th c ăn cho bò r t phong phú và a d ng, nhưng không
ph i u có s n m i nơi. Các vùng khác nhau thì ngu n th c ăn cho bò cũng khác

29
inh Văn C i
nhau v ch ng lo i, s lư ng và th i v . Ngu n th c ăn chính c n xem xét là c t
nhiên, các bãi chăn th , các ph ph m nông nghi p như rơm, thân lá cây b p, cây
u, ng n mía, v thơm, khô bã các lo i, r m t... N u ngu n th c ăn này s n có, a
d ng và g n tr i s giúp gi m chi phí th c ăn chăn nuôi sau này vì giá mua và giá
v n chuy n th c ăn v tr i s th p hơn.
- An toàn cho gia súc, tài s n và v sinh môi trư ng: Tr i c n bi t l p v i
khu dân cư an toàn d ch b nh, an toàn v tài s n và m b o v sinh môi trư ng.
- Ngu n i n: Tr i bò c n i n th p sáng, ch y máy, bơm nư c...
Tóm l i, khi l a ch n khu t l p tr i c n xem xét các y u t thu n l i c a quá
trình s n xu t. Gi m th p chi phí u vào như lao ng, giá thuê (mua) t, giá c
các lo i th c ăn tinh, thu c thú y, các ph ph m nông công nghi p cho bò như rơm
r , hèm bia, xác u, xác mì, thân cây b p... nhưng thu n ti n cho bán ra s n ph m
c a tr i như bê gi ng, bò th t v i giá cao.
Tr i nuôi bò th t k t h p v i nuôi bò s a c n chú ý thêm các i u ki n khác như:
- Th trư ng tiêu th s a. Ph i m b o ch c ch n s a làm ra ư c tiêu th d
dàng và giá c ch p nh n ư c.
- H th ng k thu t và d ch v có s n như khuy n nông k thu t, thú y, gieo tinh
nhân t o. Nh ng ho t ng này ư c th c hi n b i nh ng cán b k thu t có tay
ngh cao.
3.1.2. Quy ho ch t ng th tr i
M t tr i bò thông thư ng có 2 phân khu v i 2 ch c năng khác nhau: Phân khu
xây d ng cơ b n g m chu ng tr i, văn phòng, nhà kho, nhà cán b công nhân (g i
là khu trung tâm) và phân khu ng c . N i 2 phân khu này là h th ng ư ng giao
thông n i b . T l s d ng t c a 2 phân khu này thay i tùy thu c vào m c
u tư. Ư c t l t cho xây d ng cơ b n và ư ng n i b , kho ng tr ng là 25%,
di n tích ng c là 75% t ng di n tích tr i.
Quy ho ch chung cho m t tr i nuôi bò
H ng m c xây d ng cơ b n trong phân khu trung tâm c a tr i bò bao g m:
- Chu ng nuôi bò
Các tr i bò c a chúng ta hi n nay chưa ti n t i trình chuyên môn hóa cao,
trong m t tr i luôn t n t i m t cơ c u àn y g m bò cái sinh s n, bò tơ, bê và bò
c. Vì v y khi thi t k chu ng nuôi c n thi t k riêng cho m i lo i bò. Di n tích
chu ng nuôi c n thi t cho m i lo i bò như chu ng cho bò sinh s n, bò tơ, chu ng
cách ly, chu ng bò c gi ng c n căn c vào cơ c u àn và phương th c chăn nuôi.
Thí d tr i A, bê c và cái sinh ra gi l i nuôi n 18 tháng tu i. Bê cái tơ sau 18
tháng ch n l c thay th m t ph n vào àn cái sinh s n, s bê cái còn dư s bán gi ng
cùng v i bê c sau 18 tháng tu i. S gia súc có m t trung bình trong năm là 336,3
con và có cơ c u như sau: bò nuôi con 45,17 con chi m t l 13,43%; bò c n s a
92,92 con chi m t l 27,63 con, như v y t l bò cái sinh s n ư c chi m trên 40%
t ng àn (xem b ng 3.1).
T t l này ta suy ra s u con gia súc m i lo i cho nh ng àn có quy mô
khác nhau. T s u con m i lo i và yêu c u di n tích chu ng nuôi (m2/con) tính
ra di n tích chu ng c n xây d ng cho m i lo i gia súc trong tr i.
- Kho ng cách gi a các dãy chu ng nuôi bò trong m t khu tr i cách xa nhau
m t kho ng ít nh t b ng 2 l n chi u cao c a chu ng chu ng thông thoáng. Tr ng
cây bóng mát vào kho ng tr ng c i t o i u ki n khí h u tr i bò khi th i nóng.
Chu ng cách ly và c gi ng ph i cách xa chu ng nuôi bò cái sinh s n và phía cu i
gió, cu i ngu n nư c th i. Chu ng nuôi bò t v trí cao hơn ng c thoát nư c

30
Nuôi bò th t
mưa, nư c th i. Nư c này gom vào b ch a, kênh d n s d ng tư i ng c r t
thu n ti n.


B ng 3.1: Cơ c u àn bò th t
Lo i bò Có m t thư ng xuyên Chi m t l %
Bò nuôi con 45,17 13,43
Bò tách con 92,92 27,63
Bò cái tơ (>24 tháng) 24,50 7,29
Bò cái tơ (13-24 tháng) 26,77 7,96
Bò cái tơ 6-12 tháng 22,00 6,54
Bê cái theo m (0-5 tháng) 19,93 5,93
Bê c theo m (0-5 tháng) 26,00 7,73
Bê c tơ 6-12 tháng 38,00 11,30
Bê c tơ 13-24 tháng 37,00 11,00
c gi ng 4,00 1,19
T ng c ng (con) 336,3 100,0
- Các công trình h tr chăn nuôi: bao g m nhà kho ch a th c ăn thô như rơm,
c khô; kho th c ăn tinh; nơi ch bi n th c ăn; kho thi t b công c , phân bón,
máy móc. Di n tích xây d ng i v i m i h ng m c công trình này ph thu c vào k
ho ch s n xu t và s d ng th c ăn c a tr i, s lư ng các lo i máy móc, công c
ph c v chăn nuôi và s n xu t c . Kho ch a rơm, c khô thì tính dung tích ch a bao
nhiêu mét kh i. Gi s r ng m t con bò trư ng thành c n d tr 500kg rơm cho mùa
khô, bê t sơ sinh n 18 tháng tu i trung bình c n 250kg, bi t r ng 1m3 rơm khô có
kh i lư ng 300kg, v y nhu c u rơm c n d tr và nhu c u xây d ng kho ch a rơm
cho tr i 200 con như thí d trên là:
Nhu c u rơm: (100 con x 500kg/con) + (100 con x 250kg)= 75.000kg (75 t n)
Yêu c u th tích kho ch a: 75.000kg : 300kg/m3= 250 m3
N u kho rơm ch t cao 3m ta có th suy ra di n tích khu ch a rơm và di n tích
kho c n xây. Theo cách tính trên, nhu c u d tr rơm cho 1 bò tăng lên thì s m2 kho
xây d ng c a tr i cũng tăng lên.
- Nơi làm vi c và nơi c a cán b , công nhân: Văn phòng tr i, nhà công
nhân, b o v , các công trình ph (WC, nhà t m, b p). ây là nh ng công trình thi t
y u ph c v cho cán b và công nhân làm vi c tr c ti p ngoài tr i và có nhu c u ăn
t i tr i. Di n tích xây d ng nhi u hay ít là tùy thu c vào s ngư i có nhu c u. Kinh
nghi m cho th y dù tr i nhà nư c hay tr i tư nhân thì vi c xây nhà c nh cho h
cán b công nhân trong khu v c trung tâm tr i s g p nhi u khó khăn trong qu n lí,
trư c m t cũng như lâu dài.
- Các h ng m c xây d ng khác: như tư ng rào khu trung tâm, c ng vào, ư ng
tr c chính, ư ng ph , ư ng bò i ra ng c chăn th và t ng c v , nơi ch a
phân, ư ng t p k t phân và chuy n phân i, ư ng d n cho bò lên xe khi xu t bán
và bò t xe xu ng khi nh p ngoài vào u ph i tính toán y , chính xác, khoa
h c và th m m .
- H th ng cung c p i n, nư c: Nhu c u i n và nư c là không th thi u i
v i m t tr i chăn nuôi bò. i n không ch giúp th p sáng mà còn ch y máy băm
31
inh Văn C i
c , máy bơm nư c cho bò u ng, r a chu ng, tư i c khi c n... Gi ng khoan l y
nư c dư i lòng t s giúp ch ng nư c c p mùa mưa cũng như mùa n ng và an
toàn v sinh phòng ng a d ch b nh hơn so v i nư c l y t ao h . Trong tr i c n có
satudo, b ch a cung c p nư c ch ng không ch cho bò mà cho sinh ho t c a
nhân viên và ph c v chăn nuôi ngay c khi m t i n nh t th i.
Quy ho ch các h ng m c xây d ng trong tr i ph i m b o tính khoa h c, th m
m , ti n ích và có tính n kh năng m r ng trang tr i sau này. i v i tr i nuôi k t
h p c bò s a thì ph i thi t k thêm nhà v t s a, nơi b o qu n s a.
Quy ho ch cho nh ng tr i l n
T p trung s lư ng gia súc quá l n vào m t khu tr i s g p nhi u khó khăn
trong qu n lí k thu t và t ch c s n xu t. V i phương th c chăn nuôi bán thâm
canh, trang tr i có u gia súc l n thì nên phân ra nhi u khu tr i, m i khu tr i nuôi t
250- 300 con (tùy lo i bò). M i khu tr i cách nhau 300-500m và n m trên tr c giao
thông chính c a tr i.
Tr i có àn gia súc l n thì có th hình thành khu tr i chuyên bi t như khu tr i A
ch nuôi bê con sau cai s a n 12 tháng tu i, khu tr i B nuôi bò cái h u b t 13
tháng tu i n trư c khi sanh bê, khu tr i C nuôi bò c gi ng, bê c sau 12 tháng
tu i nuôi th t và khu tr i D nuôi bò cái sinh s n. Trong m i khu tr i cũng có các dãy
chu ng nuôi khác nhau, m i dãy chu ng là m t nhóm gia súc theo tu i và tính
bi t. Có văn phòng khu tr i, kho ch a th c ăn, h th ng c p nư c như m t tr i c
l p.
V trí t các khu tr i nên phân b u trên toàn khu t c a tr i. i u này có l i
cho công vi c qu n lí toàn tr i cũng như ti t ki m ư c công và chi phí v n chuy n
trong các khâu s n xu t.
3.1.3. Thi t k chu ng nuôi bò
M c ích c a làm chu ng nuôi bò là bò ư c s ng trong môi trư ng t t hơn
so v i s ng ngoài t nhiên, tránh ư c khí h u và th i ti t kh c nghi t như mưa,
n ng, nóng, l nh, gió m nh, con ngư i ti n chăm sóc, qu n lí và nuôi dư ng theo
khoa h c, gi gìn s c kh e cho bò, v sinh s n ph m và v sinh môi trư ng. K t qu
mong i là bò s kh e m nh, ăn nhi u cho năng su t cao, ngư i chăn nuôi thu
ư c l i nhu n cao t àn bò.
Nh ng gi ng bò ư c c i ti n (bò lai) có năng su t cao hơn bò a phương.
Nh ng gi ng bò cao s n chuyên th t có ngu n g c ôn i không thích h p v i môi
trư ng nóng và m cao như nư c ta, vì v y chu ng tr i i v i chúng c bi t có
ý nghĩa quan tr ng. Nh ng k t qu nghiên c u cho th y, nhi t thích h p i v i
bò s a là dư i 220C; bò th t và bê con là dư i 270C. Bò th t có th ch u ư c nhi t
m i trư ng cao hơn so v i bò s a, tuy v y trên 270C là b t l i i v i chúng.
Mi n B c nư c ta mùa hè r t nóng, mùa ông r t l nh, chu ng tr i t t nhiên ph i
th a mãn yêu c u mát v mùa hè, m vào mùa ông. Mi n Nam nhi t bu i trưa t
33-360C vì v y thi t k tr i bò r t c n yêu c u thông thoáng và mát m .
Hi n nay, có nhi u tr i bò th t quy mô khác nhau thi t k chu ng nuôi bò r t
sáng t o trên cơ s nh ng nguyên t c căn b n c a tr i bò th t theo m u trong nư c
và ngoài nư c. S không có m t b n v t t nh t, duy nh t áp d ng cho các tr i khác
nhau, nhưng có m t câu h i chung: Cái gì là quan tr ng khi thi t k chu ng nuôi bò?
- Con bò ph i ư c s ng trong i u ki n tho i mái nh t, an toàn nh t nhưng i
v i ch tr i thì chu ng y ph i kinh t và thích h p nh t.
- R t c n th n khi ch n i m xây chu ng và khi thi t k trên b n v .


32
Nuôi bò th t
- Tham khao nhi u, ch n m u chu ng nuôi nào là phù h p v i tr i mình và m i
s c i ti n m u hình t tr i khác khi thi t k s có l i ích gì và làm thay i chi phí
như th nào.
- Chu ng theo hư ng ông-Tây tránh n ng cho bò. Thông thoáng gi m
h u qu c a stress nhi t nhưng không quá l nh vào mùa ông.
- Giá xây d ng và th i gian s d ng chu ng nuôi là t t nh t, nghĩa là kh u hao
chu ng tr i trên m t ơn v s n ph m ph i th p.
- Tránh gây thương t n cho bò (trơn té do chu ng quá trơn láng ho c inh, s t
hàng rào làm tr y xư c).
di n tích cho bò khi ăn, u ng, n m ngh .
-
- D dàng thu d n phân, thu gom nư c th i, th c ăn dư th a.
- Thu n l i cho vi c cung c p th c ăn, nư c u ng và duy trì v sinh môi trư ng.
Ki u chu ng tr i bò th t thông thư ng là hai dãy có hành lang chăm sóc gi a.
Sân nh t bò n n b ng bê tông d c 1,5-2% thoát nư c xuôi ra ngoài hay vào gi a.
Máng nư c u ng xây bên ngoài sân nh t bò. Thanh ch n ngăn cách gi a chu ng
nh t bò và hành lang chăm sóc là thanh ch n ngang song song ho c thanh xiên 60
so v i m t n n. Máng ăn không xây thành cao mà cho ăn tr c ti p trên hành lang
chăm sóc.
M t s thông s k thu t tham kh o khi thi t k chu ng nuôi
Cho bò trư ng thành
- N u làm chu ng m t dãy xây máng ăn cao ngoài chu ng thì kích thư c máng
ăn r ng 80cm; cao m t ngoài 50cm; cao m t trong 25cm. M i bò có 60-75cm chi u
dài máng ăn. N u nuôi th t do thì 8 bò c n 1 máng u ng.
- Di n tích chu ng và sân t 7-9 m2/con, trung bình 8m2/con. M i bò có 3m2
mái l p còn l i là sân bê tông không c n mái che
- Ô bò n m (cho bò s a nuôi c m c t): r ng 90-95 cm; dài 150-160 cm; cao
thanh ch n: 105-110 cm, dài thanh ch n 1,0-1,05 m.
- N n d c 2,0-2,5%, t i a 4,5%. T t nh t là n n ciment
- Mái cao t i thi u 3m, l p v t li u cách nhi t ch ng nóng.
Cho bê con
- Cũi bê con: kích thư c 1,2m*0,9m*0,9m, sàn cao cách m t n n 30cm (thư ng
dùng cho bê gi ng s a)
- Bê con sau cai s a: di n tích n n và sân t i thi u 4 m2/con.
- Máng ăn th c ăn tinh cho bê ăn t do (cho bê s a và bê th t) r ng 25cm, sâu
15cm, áy máng ăn cao hơn n n 30cm, chi u dài 60 cm/bê.
Cho bê h u b
- Di n tích n n và sân: 6-7 m2/con.
- Máng ăn r ng 60-75cm n u ăn 1 phía, và r ng 90-100cm n u ăn 2 phía.
3.1.4. Quy ho ch ng c
ng c trong tr i ư c phân khu thành ng c tr ng thâm canh thu c t và
ng c tr ng cho chăn th luân phiên.
Cơ c u di n tích t dành cho tr ng c thâm canh so v i ng c chăn th ph
thu c vào phương th c chăn nuôi chăn th là chính hay nh t là chính. Nuôi bò th t theo
33
inh Văn C i
phương th c chăn th ti t ki m ư c r t nhi u chi phí th c ăn và công lao ng.
Phương th c này ch áp d ng ư c cho nh ng tr i có bãi chăn th r ng (dư i tán cây
lưu niên, bãi tr ng t nhiên...). Nh ng tr i ít t, giá thuê t cao thì phương th c nuôi
bán thâm canh là m t l a ch n thích h p. Theo phương th c này bò ư c chăn th có
ki m soát trên ng và ph n l n th c ăn ư c c p t i chu ng. Chúng ta có th d
dàng tính ư c s gia súc trong àn và yêu c u di n tích t tr ng c thâm canh khi
bi t nhu c u c c a bò trong m t ngày êm (tính b ng 10% kh i lư ng cơ th ) và năng
su t th m c .
ng c tr ng thâm canh
Là ng c tr ng các gi ng c năng su t cao, ư c u tư phân bón, nư c tư i
và ch ng thu c t vào giai o n thích h p cho bò ăn tươi hay ư p, làm c khô.
Khu tr ng c thâm canh nên quy ho ch nơi t b ng, thu n ti n chăm sóc,
qu n lí, g n chu ng tr i t n d ng ngu n nư c th i và rút ng n ư ng v n chuy n
c v chu ng.
Năng su t ng c tr ng thâm canh bi n ng r t nhi u, tùy thu c vào ph m
ch t t, gi ng c , m c u tư (phân bón, nư c tư i). Năng su t ch t xanh (tươi)
c a các gi ng c hòa th o tr ng ph bi n hi n nay trung bình là 24 t n/ha cho 1 l a
c t, kho ng cách c t 35-36 ngày m t l a, m t năm thu ư c 10 l a c t. T ng c ng
thu ư c 240 t n/ha/năm ( c nuôi ư c 20 con bò). M t s gi ng c ch u phân
bón, khi phân và nư c tư i có th cho năng su t cao hơn nhi u. N u không ch
ng tư i vào mùa khô thì ư c ch ng thu ư c 6 l a c t/năm, năng su t 125-150
t n/ha/năm ( nuôi 12-13 con bò). M i tr i c n xác nh năng su t th c c a tr i mình
xây d ng k ho ch s n xu t.
3.1.5. Nhân s
Nhân s c n cho 1 tr i bò có th phân ra thành các nhóm v i ch c danh:
- Qu n lí: g m tr i trư ng, k toán, k ho ch
- K thu t: g m k thu t trư ng, bác sĩ thú y, d n tinh viên, k thu t viên.
- Công nhân: g m chăn nuôi, tr ng và thu c t c , cơ khí, lái máy, b o v tr i.
Khi quy mô tr i nh thì k thu t trư ng thư ng kiêm nhi m vai trò BSTY trư ng.
K thu t viên kiêm nhi m công vi c c a thú y viên và d n tinh viên. H ư c biên ch
thành t k thu t do k thu t trư ng ph trách
B ng 3.2: Nhi m v và yêu c u i v i t ng ch c danh
(cho tr i quy mô l n t 250 con bò cái sinh s n tr lên)

Ch c N i dung công vi c ph trách và yêu c u chuyên môn Tiêu chu n
danh tuy n ch n
{1} {2} {3}
- Qu n lí toàn di n tr i v các m t: nhân s , àn gia súc, cơ s v t Gi i qu n lí.
Tr i ch t trong tr i, ng c Có trách nhi m
trư n - Am hi u v các khâu công vi c trong toàn b quá trình s n xu t c a cao.
g tr i có th ra các quy t nh úng n b o m s n xu t có hi u Trình tt
qu nh t là c nhân
- Hi u ư c các bi u m u ghi chép k thu t c a k thu t trư ng, kinh t , t i thi u
BSTY ph c v cho công tác qu n lí tr i. h t l p 12.
- Bi t xây d ng k ho ch mua bán s n ph m, k ho ch s n xu t và Có nghi p v
Tr i d tr th c ăn. v k toán
phó- - Qu n lí tr i v m t tài chính, k toán, hành chánh và tài s n trong (trung c p tr
k tr i. lên).
toán - T ch c h ch toán k toán v ho t ng s n xu t kinh doanh c a Trung th c,

34
Nuôi bò th t
tr i tr i, l p báo cáo k toán th ng kê, phân tích ho t ng s n xu t c n th n.
kinh doanh c a tr i.
- Qu n lí hành chánh nhân s như công văn gi y t , s sách hành
chánh, h sơ lí l ch nhân viên.
{1} {2} {3}
-
K Qu n lí àn gia súc trong tr i và trên s sách Gi i v k thu t
thu t - chăn nuôi.
Xây d ng các báo cáo nh kì (tháng, quý) v cơ c u àn gia súc,
trư n Trình t
tăng gi m àn, thú y, các ch tiêu k thu t khác trên àn gia súc.
g - trung c p chăn
Xây d ng các chu n k thu t v chăm sóc, th c ăn nuôi dư ng,
nuôi thú y tr
ph i gi ng sinh s n cho các i tư ng gia súc.
lên.
- Giám sát vi c th c hi n các chu n k thu t, ánh giá và i u ch nh các
Có trách nhi m
chu n k thu t khi c n.
cao.
- Thu nh n và lưu tr các s li u k thu t.
- Qu n lí chuyên môn i v i các k thu t viên khác.
-
K Hi u và th c hi n úng các yêu c u k thu t do k thu t trư ng Trình ti
thu t ra. thi u t trung
-
viên Nh n bi t tình tr ng s c kh e gia súc, tr giúp thú y khi c n. c p chăn nuôi
- Bi t cân, o, s dàm, trui s ng, ánh s gia súc thú y.
- Bi t ghi chép theo bi u m u và cung c p các s li u sơ c p cho kCó s c kh e
thu t trư ng. t t, t giác và
- N m ư c các ki n th c cơ b n v gi ng, lai t o, nuôi dư ng, s n có trách nhi m
xu t c và ch bi n th c ăn tinh, s n xu t s a s ch. trong công
vi c.
- Qu n lí s c kh e cá th cho toàn b àn gia súc trong tr i.
Bác s Bác s thú y
- Xây d ng và th c hi n k ho ch v sinh chu ng tr i, v sinh gia súc, Có s c kh e
thú y
tiêm phòng nh kì. (t t nh t là nam
- i u tr gia súc b nh. gi i).
- Qu n lí chuyên môn các thú y viên khác (n u có).
- Hi u và th c hi n ư c các yêu c u k thu t do BSTY trư ng
Thú y Trung c p thú y
viên ra. ho c ã qua
- Có kh năng ch ng i u tr m t s b nh thông thư ng x y ra l p hu n luy n
trên bò. thú y cơ b n v
b nh c a bò.
- Bi t gieo tinh nhân t o.
Dn ã qua khóa
- Bi t thú y cơ b n.
tinh hu n luy n d n
- Bi t làm các công vi c như k thu t viên.
viên tinh viên (có
ch ng ch ).
- Nh n bi t ư c các gi ng bò thu n và con lai.
Công Trình t lp
- Hi u bi t v cơ b n i s ng con bò, các ho t ng sinh s n, ti t
nhân 6 tr lên
nuôi s a. ã qua l p t p
- Bi t k thu t chăm sóc nuôi dư ng các lo i bê, bò tơ, bò c n s a, hu n chăn nuôi
bò và
tr ng nuôi con. bò (cã chøng
- Bi t phát hi n bò lên gi ng, th i i m ph i gi ng cho bò.
c ch ).
- Bi t phát hi n bò b nh.
- Bi t ghi chép m t s bi u m u qu n lí àn, qu n lí k thu t thông
thư ng trên àn bò.
- Bi t lái máy cày.
Công Có ch ng ch
- Bi t s a ch a nh i n, nư c.
nhân lái máy kéo,
- Bi t làm các công vi c ơn gi n v hàn, n , m c.
cơ khí siêng năng,
sáng t o
-
Bo m b o an ninh, an toàn cơ quan. Bi t nghi p v .
v


3.2. CH N GI NG BÒ TH T NUÔI
35
inh Văn C i
Nuôi bò thu n gi ng th t
Có th mua ngay àn bò thu n chuyên d ng th t nhi t i như Brahman,
Droughtmaster v nuôi.
Ưu i m: Nhanh chóng có àn bò gi ng n nh và ch t lư ng cao.
Như c i m: Chi phí mua con gi ng cao. òi h i trình chăn nuôi và k thu t
cao.
Nuôi bò thu n nh p n i ch thích h p v i nh ng cơ s có k thu t t t, u tư
l n. Nên nh p bò tơ tu i 12-18 tháng. Nh p c c và cái, t l m t c cho 25 bò
cái.
Nuôi bò cái n n lai Zebu và t o con lai gi ng th t
Theo cách này thì ch n nh ng bò cái có ch t lư ng t t làm n n. S d ng tinh
bò c gi ng th t ph i gi ng cho àn cái n n t o ra con lai nuôi th t. Tuy nhiên, l a
ch n c gi ng nào ưa vào lai c n ph i d a vào i u ki n nuôi dư ng và nhu c u
th trư ng i v i s n ph m m i. N u ch d a vào kh năng áp ng th c ăn cho bò
ta có th phân thành ba m c nuôi dư ng: th p, trung bình và cao, tương ng v i m i
m c là m t hư ng khác nhau cho lai t o.
- M c nuôi dư ng th p là m c áp ng nhu c u c (c tươi, c khô, c ) ch
t dư i 30% so v i nhu c u th c ăn thô c a bò, ph n th c ăn thô còn l i là rơm r
và bò ư c ăn t do. Nh ng h , nh ng tr i tiêu chu n này thì dùng c Zebu
(Red Sinhdi, Brahman, Sahiwal) ph i tr c ti p ho c gieo tinh nhân t o v i bò cái n n
a phương t o con lai Zebu. Con lai t sơ sinh n 12 tháng tu i t tăng tr ng trung
bình 350-400 g/ngày. Bê 12 tháng tu i t có th t 140-160kg.
- M c nuôi dư ng trung bình là m c áp ng nhu c u c (các d ng) t 60-70%
so v i nhu c u th c ăn thô c a bò, có rơm khô, rơm urea cho bò ăn t do.
Trong nuôi dư ng có b sung thêm cám cho bò m nuôi con và cho bê con trư c và
sau cai s a. Nh ng h , nh ng tr i t yêu c u này thì s d ng tinh c a nh ng gi ng
chuyên th t ngu n g c nhi t i như Brahman ho c tr ng (tùy th hi u và giá bán),
Droughtmaster, Red Angus, Santa Gertrudis... ph i cho bò cái n n lai Sind t o con lai
nuôi th t. Con lai t tăng tr ng trung bình 400-450 g/ngày. Bê lai 12 tháng tu i t
160-180kg ho c hơn.
- M c nuôi dư ng cao là m c ch ng th c ăn thô xanh, th c ăn tinh quanh
năm theo yêu c u phát tri n c a con v t (nuôi dư ng theo nhu c u t năng su t t i
a). Nh ng h , nh ng trang tr i t yêu c u này thì s d ng tinh bò chuyên d ng th t
châu Âu (Charolais, Limousin, BBB, Hereford...) ph i cho bò cái n n lai Sind (bò cái ã
ư c c i ti n, kh i lư ng t 250-300kg) t o ra con lai chuyên th t. Con cái lai F1 có
th gi l i làm gi ng, con c và con cái không tiêu chu n gi ng nuôi v béo 3
tháng trư c khi bán th t. Nuôi t t con lai có th t tăng tr ng 600-650 g/ngày. Bê 12
tháng tu i t 240-260kg. 18 tháng tu i con c t kho ng 350kg, v béo 3 tháng t
trên 400kg bán th t.
Bò c lai Sind, lai Brahman p r t ư c các a phương ưa chu ng làm c
gi ng c i t o àn bò a phương vì v y r t d bán và giá cao. F1 Droughtmaster
có nhi u tri n v ng vì d nuôi. Ngo i hình, màu s c c a chúng cũng r t thích h p th
hi u. Bò cái lai Zebu có th làm n n lai t o v i bò chuyên th t (Charolais) ho c
chuyên s a (HF) u ư c. Con lai F1 Charolais có ngo i hình, màu lông và ưu th
s n xu t th t vư t tr i so v i F1 các gi ng khác.
T th c t trên, s l a ch n công th c lai c Charolais v i cái lai Sind thích
h p cho m c ích nuôi thâm canh. Khi không có i u ki n u tư chăn nuôi theo


36
Nuôi bò th t
hư ng s n xu t th t thì công th c lai c Brahman, Droughtmaster v i cái lai Sind t o
ra con lai kiêm d ng, a m c tiêu là thích h p.

3.3. GHI CHÉP QU N LÍ ÀN GIA SÚC

3.3.1. Phân bi t cá th ( ánh s cho bò)
Ngư i qu n lí tr i bò c n ph i có trong tay nh ng s li u v àn gia súc cũng
như các thông tin cơ b n c a m i con bò c th như ngày sinh, ngày l a trư c,
ngày ph i gi ng, ngày cai s a bê con.
i v i nh ng tr i nh i u này không có v n gì vì ngư i qu n lí d dàng
nh chi ti t m i con bò. Tuy nhiên, nh ng tr i l n ngư i qu n lí tr i s r t khó khăn
và không th nh “lí l ch” t ng con. Nh ng tr i có s u con l n, c n nh ng phương
ti n h tr . có ư c nh ng ghi chép chính xác vào các bi u m u qu n lí, c n thi t
l p h th ng ánh s cho bò.
Phương pháp ánh s ph i r ti n và d áp d ng. M t khác, d u hi u c a s ph i
b n và d c ngay t xa ho c b t c tình hu ng nào. Ví d trong khi chăn th , t m
sát trùng và khi bò ang chen l n trong àn ông. Có nhi u cách ánh s cho bò
nhưng nên ch n m t phương pháp thích h p nh t cho tr i c a mình.
óng d u nung: Nung nóng s úc b ng kim lo i dí vào da vùng mông bò
t o ra s . Cách này ch y u s d ng trên bò th t. Ưu i m là d làm, r ti n. Như c
i m là óng d u nung không th áp d ng i v i bê con, ch áp d ng trên gia súc
trư ng thành, s nhìn x u, c hay b nh m l n. N u gia súc có màu en thì r t khó
c. óng d u nung cũng làm gi m giá tr da thú khi bán.
óng d u l nh: Phương pháp này s d ng nitơ l ng âm 190oC thay vì nung
nóng. S ư c ánh hai bên lưng bò ch da có màu t i. S sau này do lông m c t
vùng óng s có màu tr ng nên t o ra s có màu tr ng r t p. i v i bò có màu
tr ng thì s không th nhìn th y. V i phương pháp này da thú không b t n thương
(ch có s c t da b m t). Như c i m là khó th c hi n, t n ti n nitơ. Cách này ch
y u áp d ng cho bò s a, và cũng ch óng s khi bê tơ sau khi ư c ch n gi l i làm
gi ng.
Xâm tai: S ho c ch ư c xâm vào m t trong tai bò b ng kim xâm. Ưu i m
là d làm, áp d ng cho bê con cũng ư c. Như c i m là n u không làm kĩ d u xâm
có chi u hư ng nh t màu i. Khi mu n c d u xâm thì ph i gi thú l i r t b t ti n.
C t tai hình ch V: ây là phương pháp ánh s ơn gi n và r ti n nh t.
Nguyên t c là dùng m t mã s ã ư c quy nh trư c b ng v t c t hình ch V trên
v trí khác nhau c a vành tai. Thí d v t c t sát g c tai là 5, v t c t gi a vành tai là 3,
v tc t u tai là 1. Các s vành dư i tai ph i (phía i di n ta) mang giá tr ngàn,
vành dư i tai trái mang giá tr trăm, hàng trên tai trái mang giá tr ch c và hàng trên
tai ph i s mang giá tr ơn v . B t l i c a phương pháp này là khó c s t kho ng
cách xa. Khi c t hai nhát li n nhau u tai t o s 2, s 7 thì hay b tc t u
tai, d n n c s sai.
S eo tai: Cách này ph bi n cho c bò th t bò s a và các gia súc khác vì nó
ơn gi n. Có nhi u lo i s eo vào tai bò, s kim lo i ho c s nh a, s nh a ph
bi n hơn. M i bò có s tai, có th thêm s uôi ho c s chân. S tai có hi u qu cao
nhưng như c i m là nó d b m t, m c d bay màu, khó c khi ng xa.
S eo c : S ư c làm b ng nh a, m i m nh nh a là m t s sâu chu i v i
nhau trên dây eo b n m ng t o ra s c a bò. Thư ng g p bò s a vì chi phí
cao.
37
inh Văn C i
Ngoài các cách ánh s như trình bày trên, trong th c t ngư i ta còn dùng
m t s bi n pháp nh n d ng h tr khác phòng khi s b m t. Phương pháp ph
bi n là v phác h a ho c ch p hình bò c hai m t (trái và ph i). Ghi vào phi u cá th
c i m nh n d ng, nghĩa là nh ng c i m riêng có c a cá th không b bi n i
theo th i gian.
3.3.2. Các bi u m u ghi chép qu n lí àn gia súc
Như ã nói trên, ngoài vi c ghi chép y các cá th giúp cho vi c qu n lí,
ch tr i cũng c n có nh ng phương ti n h tr giúp cho vi c ra quy t nh nhanh
chóng và chính xác. Các phương ti n thư ng s d ng là:
Phi u sinh s n bò cái
Phi u này ghi l i toàn b di n bi n quá trình sinh s n c a m t bò cái t chu kì lên
gi ng u tiên n khi k t thúc sinh s n. Phi u ư c thi t k cho m t cá th , thu n ti n
cho vi c s lí s li u sau này trên máy tính (chương trình Excel) ánh giá các ch
tiêu sinh s n c a cá th cũng như c a toàn àn. Khi phi u ư c ghi chính xác, ngư i
d n tinh viên có y thông tin quy t nh vi c ph i gi ng, khám thai, d ki n
ngày sinh c a t ng con bò. Ngư i qu n lí có trong tay nhi u thông tin có ích c a m i
cá th bò như ngày d ki n, tình tr ng khó, viêm t cung, ng d c, ph i gi ng,
b nh t t và các thông tin khác ph c v cho công tác qu n lí k thu t và qu n lí s n xu t
(xem m u s 3).
B ng xoay
B ng xoay là m t cách th hi n tr c quan tình tr ng sinh s n c a t ng cá th
bò trong àn. àn ông thì chia ra thành nhi u b ng, m i b ng cho kho ng 30-50 bò
cái. B ng xoay nên treo văn phòng tr i ho c u chu ng bò, nh ng thông tin v
tình tr ng sinh s n ch c n nhìn qua ã bi t.
B ng xoay g m m t ĩa tròn ư c chia làm 12 ph n. M i ph n là m t tháng
trong năm (t tháng 1 n tháng 12), m i tháng ư c chia thành các ngày theo tháng
l ch. Tâm c a ĩa xoay có tr c quay g n vào ph n c nh ngoài ĩa tròn. Phía ngoài
vành c a ĩa, ph n c nh ghi các m c giai o n c a chu kì sinh s n như: Ngày hôm
nay (ngày l ch); Ngày ph i gi ng (ho c nh y tr c ti p); Ngày ki m tra s u thai (70-
80 ngày sau ngày ph i gi ng cu i cùng); Ngày cai s a bê con; Ngày d ki n (chín
tháng 5 ngày sau ngày ph i gi ng u thai); ôi khi còn có ngày ki m tra s u thai
l n hai (90 -100 ngày sau ngày ph i gi ng u thai).
M i ngày ĩa quay theo chi u kim ng h m t ngày cho ngày trên vòng
xoay c a b ng trùng v i ngày l ch t i v trí “Ngày hôm nay”. Tên ho c s c a bò ư c
vi t trên gi y g n vào ĩa xoay.
Ch li c qua b ng xoay ngư i qu n lí s bi t ư c các thông tin m t cách y
. Không cho tr em n g n b ng quay. Không tr em ngh ch ng m v i b ng
xoay.
B ng tr ng ghi hàng ngày
Có th dùng m t chi c b ng tr ng u chu ng bò. Công nhân, nhân viên
thú y, tài x máy kéo, ngư i qu n lí tr ng tr t và nh ng ngư i có quan h v i tr i có
th ghi chép vào b ng này. Sau ó nh ng thông tin s ư c nh p vào s cá th c a
gia súc ho c bi u m u khác c a tr i.
Phi u cá th bò cái (lí l ch)
Phi u này ghi t t c các thông tin cơ b n c a bò cái t lúc sinh ra n khi lo i
th i kh i àn. N u ghi chép y thì toàn b thông tin v h ph , sinh trư ng, sinh
s n, b nh t t và tiêm phòng u có s n trên m t t phi u dù con bò ó có n 10

38
Nuôi bò th t
l a. M i bò có m t lí l ch và ư c c p nh t s li u và c t gi c n th n trong su t cu c
i bò.
Nh ng thông tin ư c ghi vào lí l ch:
S hi u bò (có th kèm theo tên). S hi u b , ông n i, s hi u m , ông ngo i;
Ngày sinh; gi ng, n u gi ng lai thì ghi rõ t l máu lai; Ngu n g c t trong tr i hay
mua nơi khác v ; Kh i lư ng sơ sinh, sinh trư ng qua các m c 3; 6; 9; 12; 18
tháng và kh i lư ng khi sinh bê l a 1 n l a 3. Thành tích sinh s n ư c ghi chính
xác qua các l a. M i l a ghi rõ s l n ph i gi ng, c gi ng, bê con sinh ra c và
cái, kho ng cách l a gi a các l a. B nh t t và i u tr b nh, tiêm phòng và các
thông tin khác như xu t bán, giá bán...
Ngay khi bê ra ho c mua m t bò m i v tr i ph i ư c ghi vào m t lí l ch
m i. M i thông tin m i ph i c p nh t vào phi u k p th i.

3.4. CH N L C VÀ THAY ÀN

M c ích c a ch n l c là gi l i nh ng con bò có m t hay m t s c tính t t và
lo i b nh ng con kém. Các c tính có giá tr kinh t quan tr ng như kh i lư ng cơ
th và kh năng sinh s n c n ư c ưu tiên trong ch n l c cho m c ích nuôi bò sinh
s n và bò th t. i v i bò cái, m c ích chính là sinh s n, vì v y nh ng c tính như
m n , nuôi con nhanh l n là nh ng c tính quý c n ch n l c gi l i làm n n
cho lai t o. T l lo i th i àn cái hàng năm kho ng 15%, d a trên cơ s m t bò cái
trung bình 5 l a trong 6 năm. T l này cao hơn hay th p hơn ph thu c vào m c
ích c a ngư i chăn nuôi và quy mô àn c n duy trì.
Mu n ch n l c ư c chính xác ta c n ph i có thông tin v b m (h ph ) và
chính b n thân con bò ó.
Trong th c t hi n nay các a phương, bò c gi ng không ư c ki m soát
và qu n lí t t v m t gi ng. Bò c không ư c ch n l c, ch t lư ng kém. Vi c giao
ph i t nhiên c a bò c gi ng không ư c ki m soát d n n hi n tư ng ng
huy t và thoái hóa gi ng. Trong qu n th nh (ph m vi làng xã, ho c trang tr i), s
giao ph i c n thân gi a các cá th (b v i con gái, con v i m , anh ch em v i
nhau..) s d n n ng huy t, k t qu là gi m s c s ng, gi m năng su t, gi m thích
nghi và t l th thai th p.
V m t lí thuy t m t con bò cái t khi ư c sinh ra n khi ư c ph i gi ng l n
u, th i gian này kéo dài t 15-18 tháng. Vì v y n u tình tr ng giao ph i t nhiên
không ư c ki m soát thì c m i 2 năm ph i thay bò c gi ng m t l n. tránh
lãng phí c gi ng ta có th chuy n i c gi ng t t v i các vùng cách xa nhau v
a lí tránh hi n tư ng giao ph i ng huy t.
Tiêu chu n ch n bò c gi ng lai Sind (tham kh o):
Ch n bò c gi ng t nh ng bò m có ngo i hình p, l n con. Ch n nh ng con có
kh i lư ng sơ sinh cao, l n nhanh, tính hi n.
Ngo i hình: Phát tri n cân i, nhìn toàn thân toát lên v ch c ch n, linh ho t và
m nh m . Màu cánh gián, ch p nh n m ng t i u vai, hai bên c , m t vài m tr ng
nh c. u to, trán r ng, g c s ng to, c to. Ng c r ng, sâu và n . Lưng dài,
th ng, r ng và ph ng. B ng thon g n. Hai d ch hoàn cân i, to, bao d ch hoàn thõng
xu ng. Mông dài, r ng, không d c. B n chân v ng ch c, móng khít, tròn, i không
ch m khoeo.
Kh i lư ng cơ th : 18 tháng tu i t t 270kg tr lên; 2 năm tu i t 350kg tr
lên; 3 năm tu i t 400kg tr lên; 4 năm tu i t 450kg tr lên.
39
inh Văn C i
BÁO CÁO CƠ C U ÀN GIA SÚC
TR I:….. M us 1
Tên àn gia súc: Tháng năm 200..

Stt Ch tiêu ơn v tính S lư ng Ghi chú
1. Cơ c u àn
Bò v t s a (nuôi con)
Bò c n s a (tách con)
Bò cái tơ (> 18 tháng)
Bò cái tơ (13-18 tháng)
Bê cái tơ (6-12 tháng)
Bê cái tơ (0-5 tháng)
Bò c gi ng (trên 24 tháng )
Bò c h u b (13-24 tháng)
Bê c h u b (6-12 tháng)
Bê c (0-5tháng)
2. Sinh s n

Sót nhau
S y thai
Ch m lên gi ng l i
(>60 ngày sau khi sinh bê)
S li u tinh ph i
S bò ư c ph i gi ng
S bò ph i l p l i
3. Bê con
Bê sinh ra ( c và cái)
Bê ch t trư c 24 gi
Bê ch t sau 24 gi
Bê b nh ( a ch y, viêm ph i)
4. Bán, ch t và lo i th i
Bán gi ng
Bán th t
Lo i th i vì lí do sinh s n
Lo i th i vì già
Lo i th i vì lí do khác
Ch t

M u này báo cáo hàng tháng v cơ c u àn có m t vào cu i tháng (nên ch n m t ngày
c nh t 20-25 hàng tháng báo cáo).

40
Nuôi bò th t
BÁO CÁO BI N NG ÀN
PH I GI NG-TH C ĂN
M us 2
Tên àn:
Tháng Năm 200

1. Sinh bê
Tình
Ngày tr ng
Stt S hi u B M PSS (kg) sinh Ghi chú
sinh




2. Nh p àn (chuy n t àn khác n, mua t ngoài vào)

Ngày Ngày P nh p
S hi u sinh nh p (kg)
Stt B M Ghi chú




3. Gi m àn (ch t, bán lo i, bán gi ng, chuy n qua àn khác…)
Ngày P xu t
S hi u sinh Ngày xu t (kg)
Stt B M Ghi chú




4. Th c ăn (kg/tháng)

Th c Nhu Di n gi i
Stt Lo i TĂ Ch t khô So sánh
cp cu
(%) (TC-NC)
(TC) (NC)




41
inh Văn C i
5. Ph i gi ng
Stt S hi u Ngày La Ln Ngày S hi u Ghi chú
(s tai) sinh (1; ph i ph i c (Tên d n
(ng/th/n) 2…6..) (1…6..) (ng/th/n) gi ng tinh viên)




6. Khám thai

Ngày
Ngày Ln Ngày Ghi chú
Stt S hi u ph i K t qu
sinh khám khám (Tên KTV
cu i
(s tai) (+ hay - )
(ng/th/n) (1; 2..) (ng/th/n) khám thai)
cùng




7. B nh và i u tr
n K t qu
Stt S hi u Tên b nh/ tri u ch ng T ngày
ngày i u tr




Ph trách k thu t
M u này in 2 m t. Dùng báo cáo m i tháng cùng v i m u s 1.




42
Nuôi bò th t
PHI U SINH S N BÒ CÁI
S hi u…. M u s 3.
Gi ng…
Ngày sinh…
B…
Ông n i….

Ph i gi ng
ng Ngày
La Ngày Ngày Ghi chú
dc khám
l n trư c Calving Remark
l n1 L n1 L n2 L n6 thai (+/-)
1 ####### 5/5/04 12/8/04 2/11/04 18/3/05 Bê cái, 20kg
Br 816 (+) S bê 3021
2 18/3/05 15/5/05 6/6/05
Br 817
3


4


5


6


7


8


9

Hư ng d n ghi M u s 3:
-C t ng d c l n 1 ghi ngày phát hi n bò tơ lên gi ng l n u ho c ngày lên
gi ng u sau khi bò r . C t ph i gi ng ghi l n ph i th nh t ho c th 2...
N u s l n gieo tinh ho c ph i gi ng nhi u hơn thì thêm vào c t ph i gi ng l n
th 5 và 6.
- Ghi s l a c a m i con cái sinh s n t l a 1 n l a cu i cùng. M i l a ghi
có 2 dòng. Dòng trên ghi ngày, dòng dư i ghi c ph i (c t ph i gi ng) ho c ghi
chú khác.
- Phi u này ghi chép tình tr ng sinh s n c a m i cá th trong su t cu c i nó.
Cung c p ph h cho bê con. Cung c p s li u ánh giá các ch tiêu sinh s n
c a cá th và toàn àn.




43
inh Văn C i
THEO DÕI PH I GI NG SINH S N

M u s 5.
TR I:
àn :
Năm: 200..

S Ngày tháng
hi u sanh Năm trư c 1
B 2 3 4 10 11 12 Ghi chú
AI 2/4/05
10/01/02 P3245 PD 15/7 (+) Cal 7
1 AI 9
12 02/05/04 H3
25 02/06/03
126
234
256
312
518
623
259




Hư ng d n ghi M u s 5:
- Kí hi u H= ng d c; NI= c nh y tr c ti p; AI= gieo tinh nhân t o; PD= khám thai;
(+) và (-) là k t qu khám thai; Cal= sanh bê
- Phi u có c t thông tin năm trư c và 12 c t cho 12 tháng. M i năm ghi vào 1 b n.
Ngày ph i gi ng, khám thai, ngày sanh bê ghi tr c ti p vào trong ô. Thí d bò s 1
c t tháng 1 ghi Cal 7 nghĩa là bò sinh bê vào ngày 7/1. C t tháng 3 ghi AI 9 nghĩa là
bò ư c ph i gi ng nhân t o vào ngày 9/3. Bò s 12 c t tháng 10 ghi H 3 nghĩa là
bò ng d c vào ngày 3/10.
- Phi u này giúp ngư i qu n lí có thông tin nhanh v tình tr ng sinh s n c a m i cá
th trong àn, t ó xây d ng k ho ch ph i gi ng, khám thai, cai s a bê, tr c
c a àn bò m i tháng.




44
Nuôi bò th t




B ng t ng h p s li u sinh s n àn cái
Tr i bò:
Tên àn bò:
M us 4

Ngày ng Ph i gi ng (ngày) Ngày
S L a Ngày S hi u
La dc
Hi u Sinh L a này Bê, P bê
L n1 L n2 L n3 L n6
trư c l n1
(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11)
Không
101 1 07/3/96 ###### rõ ??? 25/03/98 3002;18kg
2 25/03/98 30/06/98 30/06/98 08/04/99
3 08/04/99 28/04/99 15/06/99 18/03/00
4 18/03/00 02/05/00 02/05/00 09/02/01
5 09/02/01 10/04/01 10/04/01 15/01/02
6 15/01/02 06/02/02 04/04/02 19/01/03
7 19/01/03 19/03/03 08/04/03

102 1 01/12/95 ####### 04/11/97 04/11/97 5/03/98 S y thai
2 5/03/98 08/04/98 08/04/98 17/01/99
3 17/01/99 01/04/99 01/04/99 05/01/00
4 05/01/00 18/04/00 18/04/00 11/05/00 15/02/01
5 15/02/01 13/04/01 13/04/01 15/01/02
6 15/01/02 14/04/02 14/04/02 08/05/02 31/05/02 04/03/03
7 04/03/03 05/05/03 05/05/03 04/02/04
8 04/02/04 01/04/04 01/04/04 07/06/04 09/08/04

103 1 30/3/96 ###### 24/12/97 24/12/97 30/08/98
2 30/08/98 04/12/98 04/12/98 20/02/99 01/04/99 12/03/00
3 12/03/00 18/06/00 18/06/00 16/08/00 19/05/01
4 19/05/01 11/08/01 11/08/01 18/05/02
5 18/05/02 27/07/02 27/07/02 26/04/03
6 26/04/03 10/06/03 10/06/03 15/03/04
7 15/03/04 03/05/04 03/05/04 22/05/04 10/06/04
Hư ng d n ghi M u s 4:
- M i l a ghi vào 1 dòng. Ghi h t s l a c a bò cái này m i sang bò cái khác, l n lư t
cho n h t àn.
- Nên ghi trên b ng tính Excell ti n tính toán sau này trên máy vi tính. Ngày tháng năm
trong b ng ph i nh d ng th ng nh t (ngày/tháng/năm) tránh tình tr ng ngày thành
tháng. S li u ghi chép y s tính ư c các ch tiêu sinh s n c a t ng con và c àn
bò.



45
inh Văn C i
Chương 4
QU N LÍ SINH S N

Kh năng sinh s n c a bò cái ư c xác nh b i s bê chúng sinh ra, i u này
có nh hư ng l n n l i nhu n c a ngư i chăn nuôi. M t bò cái r t t t s mt
năm m t l a. M t àn bò r t t t là àn có ít nh t 90% s bò m t năm m t l a. Có
r t nhi u trư ng h p bò sinh s n m c r t th p, th hi n kho ng cách l a dài
và t l u thai th p. Bò cái sinh s n kém s không có s bê cái t t ch n l c
thay àn, tăng àn, không có bê c nuôi l y th t. C n nh r ng s n ph m quan
tr ng nh t c a chăn nuôi bò cái sinh s n th t là bê con mà chúng sinh ra.
M t trong nh ng nguyên nhân chính gây ra s sinh s n th p bò là do qu n lí
àn kém. Mu n qu n lí sinh s n t t ta c n ph i hi u rõ c u t o ch c năng cơ quan
sinh d c bò và ho t ng sinh s n c a chúng. ph n này, m t s khía c nh c a s
sinh s n s ư c th o lu n, c bi t nh ng khía c nh v qu n lí nh hư ng n sinh
s n trong m t àn bò.

4.1. SINH LÍ SINH S N C A BÒ C

Cơ quan sinh d c con c bao g m: d ch hoàn, ph d ch hoàn (epididymus),
ng d n tinh, các tuy n sinh d c ph và dương v t.
D ch hoàn: Bò có 2 d ch hoàn n m trong bao d ch hoàn. D ch hoàn s n
xu t ra tinh trùng và hormone sinh d c c. Bao d ch hoàn có th nâng lên và h
xu ng gi cho d ch hoàn có nhi t th p hơn nhi t cơ th 3- 4OC, t o thu n
l i cho quá trình s n xu t tinh trùng và duy trì s c s ng c a tinh trùng.
Ph d ch hoàn: Là nơi c t tr tinh trùng trong th i gian i phóng tinh.
Trong ph d ch hoàn, tinh trùng l n lên v kích thư c và hoàn thi n ch c năng.


Cô caáu oáng daãn
nöôùc tieåu


Tuyeán cuû haønh
Thaân tuyeán tieàn
Cô cuû haønh
lieät
Tuyeán tieàn lieät
Goác döông vaät
Tinh nang
Baøng quang
Ñoäng maïch
vaø tónh maïch
OÁng daãn tinh
Cô keùo huùt döông vaät

Ñoaïn cong hình chöõ S

OÁng daãn tinh nhoû
Ñænh dòch hoaøn phuï
Quy ñaàu
Bao quy ñaàu Thaân dòch hoaøn phuï
Dòch hoaøn Bìu dòch hoaøn
Daây dòch hoaøn
phuï




Cơ quan sinh d c bò c

ng d n tinh: Có nhi m v h ng l y tinh trùng và d n tinh trùng v ng ni u.
Dương v t: Ch a ng d n ni u, trên ư ng i c a ng ni u có 2 tuy n: Tuy n
ti n li t (prostate) và tuy n Caopơ (c hành). Các tuy n này ti t ra d ch l ng h n h p
v i tinh trùng thành tinh d ch trư c khi xu t.
46
Nuôi bò th t
Tinh d ch- tinh trùng: Tinh d ch g m tinh trùng ư c t o ra t d ch hoàn và
nh ng ch t ti t t các tuy n sinh d c ph . S lư ng tinh d ch ti t ra bò c trong m t
l n dao ng t 2-12 ml. S lư ng tinh trùng t 500 tri u n 2 t trong 1ml tinh d ch.
Tinh trùng có kh năng v n ng. Có th nhìn th y s v n ng này trên kính hi n vi.
Khi con c thành th c v sinh d c, d ch hoàn s n xu t ra tinh trùng. Bê c nuôi dư ng
t t thì 9 tháng tu i có th ã thành th c v sinh d c, vì v y c n ph i tách bê c ra kh i
àn bò cái trư c l a tu i này tránh tình tr ng bê c ph i gi ng s m.
Ch n bò c gi ng
Hi n nay nhi u vùng sâu vùng xa, k thu t gieo tinh nhân t o chưa ph bi n và
kém hi u qu , vì v y vi c ch n và gi nh ng c gi ng lai Zebu (thí d lai Sind)
giao ph i t nhiên v i àn bò a phương là c n thi t và chi m m t v trí quan tr ng
trong chương trình c i t o gi ng bò a phương.
ch n m t bò c lai Zebu làm gi ng c n căn c vào gia ph , ngo i hình và
kh năng sinh trư ng. Bò c gi ng c n có tính hăng nhưng không hung d . c
bi t chú ý n cơ quan sinh d c. Ch ch n bò có d ch hoàn to, cân i, bao d ch hoàn
m ng m m và linh ho t. Nh ng b t thư ng c a cơ quan sinh d c bò c có th nhìn
th y như: Thi u m t ho c c hai d ch hoàn. M t ho c c hai d ch hoàn v n n m trong
xoang b ng mà không xu ng bao d ch hoàn. N u c hai d ch hoàn n m trong xoang
b ng thì bò c vô sinh. N u ch có m t d ch hoàn n m trong xoang b ng thì con v t
v n có kh năng sinh s n, nhưng không nên gi làm gi ng vì có kh năng di truy n
cho i con. Thi u m t ho c nhi u tuy n sinh d c ph s làm gi m t l u thai.
Kích thư c c a m t ho c c hai d ch hoàn quá nh , d n n ch t lư ng tinh d ch
th p.
Thi n bò c
Nh ng bê c không tiêu chu n làm gi ng thì ph i thi n trư c khi chúng
thành th c v sinh d c. Bò c nuôi th t trong àn nuôi chung v i bò cái thì thi n vào
lúc 10-12 tháng tu i. Bò c cày kéo thì thi n mu n hơn, vào lúc 18 tháng tu i. Khi
thi n bò c nghĩa là ta c t b i d ch hoàn ( l i ph d ch hoàn). Bò c tr nên vô
sinh và m t i m t ph n ho c hoàn toàn c tính sinh d c th c p. M t con c cũng
có th tr thành vô sinh khi ta c t (th t) ng d n tinh. Trong trư ng h p này d ch hoàn
không b c t b , tu n hoàn máu n d ch hoàn v n ti p t c duy trì, s n xu t tinh b c
ch nhưng s n xu t hormone v n duy trì, c tính sinh d c th c p không b m t.
Nh ng tr i l n, bò c và cái nuôi riêng thì không c n thi n bò c.

4.2. SINH LÍ SINH S N C A BÒ CÁI

Cơ quan sinh d c c a bò cái g m: âm h , âm o, c t cung, t cung, ng d n
tr ng, bu ng tr ng.
Âm h : Là ph n ngoài cùng, là c a vào âm o. Ti p theo âm h là âm v t (n i
âm h v i âm o).
Âm o: Là nơi ch a dương v t c a con c khi ti n hành giao ph i t nhiên,
là ư ng i c a d n tinh qu n khi truy n tinh nhân t o, cũng là nơi thai ra khi và
thoát nư c ti u. Âm o dài kho ng 25- 30cm, thành m ng và àn h i. Khi ng d c,
âm o ư c bôi trơn b ng nh ng ch t ti t t ư ng sinh d c.
C t cung: Là m t t ch c cơ c ng khi s n n có c m giác gi ng s n. Dài
kho ng 5- 7cm chia làm 3- 4 n c. Là c a ngăn cách âm o và t cung. C t cung luôn
óng, ch m nh khi bò lên gi ng và m l n khi bò sanh bê.


47
inh Văn C i
T cung: Là nơi ti p giáp gi a c t cung v i hai s ng t cung. Thân t cung
m m nhũn. Dài kho ng 1,5- 4 cm, khi s khám qua tr c tràng ta có c m giác như nó
dài ch ng 10 -15cm nhưng th c ra bên trong ã ư c phân thành hai vách c a s ng
t cung. Có hai s ng hình tr , nh d n và n i vào ng d n tr ng. S ng t cung là nơi
ch a thai. Gi a hai s ng t cung có rãnh gi a t cung, ngư i ta có th căn c vào
rãnh gi a t cung ch n oán gia súc có thai và b nh lý t cung.




Cơ quan sinh d c bò cái
ng d n tr ng: G m hai ng nh , ngo n ngoèo, m t u ư c n i v i s ng t
cung còn u kia có d ng như cái ph u (loa kèn) bao quanh bu ng tr ng h ng l y
tr ng khi tr ng r ng. ng d n tr ng là nơi di n ra quá trình th tinh.
Bu ng tr ng: Có hai bu ng tr ng hình trái xoan, kh i lư ng m i bu ng kho ng
14-19g. Bu ng tr ng s n sinh ra t bào tr ng và hai hormone (kích thích t ) sinh d c
estrogen và progesterone. Các hormone này ư c s n sinh dư i nh hư ng c a
nh ng hormone khác ti t ra t tuy n yên, chúng tham gia i u ti t ho t ng sinh d c
c a con cái.
T bào tr ng: T bào tr ng ư c t o ra bu ng tr ng. Tr ng trư ng thành
n m trong nang tr ng. Màng nang tr ng ti t vào trong xoang m t lư ng d ch nh y
y t bào tr ng v m t bên. Khi nang tr ng phát tri n y , n i c m lên b m t
bu ng tr ng g i là tr ng chín. Quá trình tr ng chín và r ng ư c i u ti t b i
hormone trong cơ th .
S thành th c v sinh d c
Gia súc sau m t th i kỳ sinh trư ng và phát tri n nh t nh thì có kh năng sinh
s n. Tu i con v t b t u có kh năng sinh s n g i là tu i thành th c v sinh d c.
Tu i này ư c ghi nh n b i l n ng d c và r ng tr ng u tiên c a con cái, con
c bi u hi n b ng s có m t c a tinh trùng t do trong ng sinh tinh và d ch hoàn
ph . Tinh trùng và tr ng khi g p nhau có kh năng th thai. Tu i thành th c v sinh
d c bò kho ng 8-12 tháng và ph thu c vào nhi u y u t , c bi t là dinh dư ng.
Tuy nhiên lúc này kh i lư ng bò còn nh không nên cho bò mang thai mà i
cho n khi kh i lư ng cơ th l n, t t i 65-70% kh i lư ng cơ th lúc trư ng
thành.
ng d c
Khi con v t thành th c v tính, dư i nh hư ng c a hormone, m t trong nh ng
nang tr ng trên bu ng tr ng phát tri n t kích thư c 1-2 cm. Trong nang tr ng này có
m t tr ng trư ng thành (hi m khi có 2). Khi nang tr ng phát tri n y , nó b t u


48
Nuôi bò th t
s n xu t estrogen. Sau 2 ngày k t khi phân ti t estrogen thì bò xu t hi n nh ng d u
hi u c bi t g i là ng d c.
Th i gian ng d c kéo dài trung bình kho ng 18 gi (12- 36 gi ). Giai o n
ng d c quan tr ng nh t là giai o n ng yên (bò ch u c). ây là giai o n mà
bò ng d c ng yên cho bò khác nh y. R ng tr ng x y ra vào kho ng 10-14 gi
sau khi nh ng d u hi u ng d c bi n m t. Tr ng di chuy n vào ng d n tr ng. Quá
trình th tinh ư c x y ra trong ng d n tr ng, nói cách khác, ng d n tr ng là nơi
tr ng g p tinh trùng. Ch nang tr ng r ng bi n i thành th vàng. Th vàng b t u
s n xu t progesterone và chúng ư c gi i phóng ra sau khi k t thúc ng d c 2-3
ngày. N u bò không mang thai thì th vàng b t u tiêu bi n d n t sau khi ng d c
12 ngày và bi n m t vào ngày th 18-19. T cung tr l i bình thư ng và m t vài
ngày sau ó bò ng d c l i. N u bò mang thai, th vàng ti p t c t n t i và s n xu t
progesterone và bò không ng d c l i.
Chu kỳ ng d c
S r ng tr ng có chu kỳ, m i l n r ng tr ng ư c bi u hi n ra b ng hi n tư ng
ng d c m t cách có chu kỳ g i là chu kỳ ng d c. bò cái chu kỳ ng d c trung
bình 21 ngày (dao ng t 18-24 ngày). N u bò không u thai sau khi ph i gi ng thì
21 ngày sau nó ng d c l i. Nh ng r i lo n ch c năng bu ng tr ng thư ng ư c
bi u hi n ra ngoài là:
- Bò ng d c th m l ng, nghĩa là chu kì ng d c và r ng tr ng x y ra bình
thư ng nhưng không có d u hi u ng d c (ho c không nh n th y).
- Nang tr ng trư ng thành nhưng không v . Trư ng h p này s s n xu t
estrogen ti p t c nên bò ng d c liên t c. Nhân viên thú y ph i c g ng phá v nang
tr ng.
- Th vàng không tiêu bi n, m c dù bò không mang thai. Trong trư ng h p này
bò không ng d c l i, vì v y ngư i ta tin r ng bò ang mang thai.
- Bò mang thai th nh tho ng ng d c l i. i u này x y ra là do hàm lư ng
progesterone b thi u.
S th tinh
Là s k t h p c a tr ng và tinh trùng x y ra trong ng d n tr ng. Trong giao
ph i t nhiên, hàng tri u tinh trùng ư c phóng vào âm o, g n c t cung. Tinh
trùng di chuy n qua c t cung vào t cung. a s tinh trùng n ư c ng d n
tr ng trong kho ng 6- 7 gi sau khi ph i gi ng. trong t cung và ng d n tr ng,
tinh trùng có th s ng ư c kho ng 24 gi . S r ng tr ng x y ra t 10- 14 gi sau
giai o n ng d c. Tr ng trư ng thành ch có th s ng ư c kho ng 4 gi , vì v y
s th tinh ch x y ra trong vòng 4 gi sau khi r ng tr ng.
Vì gi i h n th i gian tinh trùng có th s ng trong ng d n tr ng nên không ư c
gieo tinh cho bò khi m i b t u giai o n ng d c. M t quy lu t quan tr ng là nên
ph i gi ng ho c gieo tinh n a sau c a giai o n ng d c.
Mang thai
Sau khi th tinh, tr ng ư c th tinh phân chia thành hai t bào, t hai t bào
phân chia thành b n t bào, t b n t bào phân chia thành tám t bào… Trong th i
gian ó, phôi di chuy n qua ng d n tr ng i vào m t trong hai s ng t cung. Û bò,
c u và dê quá trình này m t 4- 5 ngày. S phân chia t bào v n ti p t c và sau m t
vài tu n nh ng cơ quan c a thai ư c hình thành.
Lúc b n tu n thì phôi bò t kích thư c 1cm. Cu i tháng th hai nó phát tri n
thành hình m t con bê nh có chi u dài kho ng 8cm. Sau ba tháng có hình thù rõ
ràng m t con bê. Các màng bào thai cũng phát tri n. Th i gian mang thai c a bò
49
inh Văn C i
trung bình là 280 ngày. Ngày sanh bê có th s m hơn 5 ngày ho c mu n hơn ngày
sanh d ki n 10 ngày. i u này quan tr ng giúp cho d oán ngày sinh bê.
Sinh bê
Bò ơn thai, thư ng m t con bò ch m t bê. Th nh th ang có bò sinh
ôi. Sinh ôi có th phát tri n t m t tr ng ư c th tinh (sinh ôi cùng tr ng). Tuy
nhiên, h u h t nó phát tri n t hai tr ng ư c th tinh (sinh ôi khác tr ng). Sinh ôi
cùng tr ng có cùng ki u di truy n, b i v y nó có cùng gi i tính, hình dáng bên ngoài
và các c i m khác. Sinh ôi khác tr ng không có cùng ki u di truy n. Khi nó có
gi i tính khác nhau (sinh ôi m t c m t cái), con bê cái h u h t là vô sinh.

4.3. CÁC CH TIÊU ÁNH GIÁ SINH S N BÒ CÁI

Nh ng ch tiêu sau ây thư ng ư c s d ng ánh giá kh năng sinh s n
c a m t bò cái.
4.3.1. Tu i la u c a bò tơ
Bò tơ sau m t th i gian dài mà không sinh s n thì ngư i chăn nuôi ph i m t thêm
chi phí cho th c ăn và chăm sóc. Vì v y bò tơ l a u càng s m càng t t. Tu i
l a u c a bò tơ nh hư ng b i các y u t gi ng, nuôi dư ng và qu n lí. Gi ng bò
Brahman có tu i thành th c sinh d c mu n hơn bò Vàng. Nuôi dư ng t t bê t kh i
lư ng l n hơn và tu i thành th c sinh d c cũng s m hơn so v i bê ư c nuôi dư ng
kém. Qu n lí t t s không b l nh ng chu kì ng u c a bò tơ, thư ng có bi u hi n
ng d c không rõ và th i gian ng d c ng n. Trong các y u t trên, dinh dư ng là
y u t quan tr ng nh t. Bò tơ ư c nuôi dư ng và qu n lí t t có th ph i gi ng lúc 16-
17 tháng tu i. K t qu bò s l a u s m nh t lúc 25-27 tháng tu i. Û vùng nóng,
nuôi dư ng kém bò tơ ph i gi ng l n u thư ng mu n hơn.
Tu i ph i gi ng l n u cho bò cái ph thu c vào kh i lư ng cơ th hơn là
tháng tu i. Bò tơ ư c ph i gi ng l n u khi t 65-70% kh i lư ng trư ng thành.
Thí d bò lai Sind kh i lư ng trư ng thành 250kg thì ph i gi ng l n u cho bò cái tơ
lai Sind khi t kh i lư ng 180kg.
V i m c ích nghiên c u, ngư i ta còn s d ng ch tiêu tu i và kh i lư ng bò tơ
lên gi ng l n u. Tuy nhiên trong th c t s n xu t s li u thư ng kém chính xác, vì
ch tiêu này ph thu c nhi u vào kh năng phát hi n và ghi nh n c a chúng ta v th i
i m lên gi ng l n u c a gia súc.
4.3.2. Kho ng cách l a
Kho ng cách l a là kho ng th i gian gi a hai l n thành công. Có th chia
th i gian này ra làm hai giai o n. Giai o n t lúc sanh bê n lúc u thai l i, ây là
giai o n không mang thai, còn g i giai o n “m ” hay giai o n ch ph i u và giai
o n mang thai. Giai o n mang thai là kho ng th i gian c nh, dao ng t 278
n 285 ngày ho c hơn tùy thu c vào gi ng. Khi kho ng cách l a kéo dài là do có
vn giai o n th nh t (giai o n m ).
M t bò cái sinh s n t t thì kho ng cách l a nh hơn ho c b ng 12 tháng.
Kho ng cách l a trung bình c a àn ư c tính toán d dàng thông qua kho ng
cách l a c a m i cá th trong àn. M t àn sinh s n t t có trung bình kho ng
cách l a nh hơn 13 tháng.
T kho ng cách l a trung bình c a m t àn ta suy ra t l c a àn ó b ng
cách l y 100 nhân s ngày (ho c tháng trong năm) chia cho kho ng cách l a
(KCL , ngày ho c tháng).

Tl (%) = 100 x 12 (tháng)/KCL (tháng)
50
Nuôi bò th t
hay = 100 x 365 (ngày)/KCL (ngày)
Thí d kho ng cách l a c a àn bò A trong 3 năm theo dõi là 12 tháng/l a
thì t l c a àn bò này là 100% (100 x 12/12). Kho ng cách l a àn bò B là 14
tháng thì t l c a àn B là 85,7% (100 x 12/14).
Cách tính này d a trên căn b n là kho ng cách l a c a t ng cá th nên có
ưu i m là không ph thu c vào kho ng th i gian ánh giá, quy mô àn, s luân
chuy n và bi n ng àn cái. Tuy nhiên s chính xác còn ph thu c vào vi c ta có
ho c không s d ng s li u kho ng cách l a c a nh ng bò s y thai, non con
ch t (KCL dài g p 2 l n bình thư ng) ho c nh ng bò tơ ch m sinh (chưa có s li u
KCL ).
M t àn sinh s n t t là r t quan tr ng t ư c hi u qu kinh t t i ưu. Hi u
qu kinh t c a àn sinh s n t t là có nhi u bê ư c sinh ra hơn. Có nhi u cơ h i
ch n l c gi l i nh ng con t t thay th cho nh ng con ch t lư ng kém trong àn.
t ư c kh năng sinh s n cao và duy trì ch tiêu này không ph i là i u d dàng
các tr i. Nhi u v n sinh s n t n t i gây ra t l u thai th p và ây là lí do chính
kéo dài kho ng cách l a . Qu n lí t t phát hi n k p th i nh ng bò cái ch m lên
gi ng, phát hi n y và k p th i nh ng bò cái ng d c và ph i gi ng úng th i
i m cho bò cái là nh ng khâu công vi c r t quan tr ng rút ng n kho ng cách l a
.
4.3.3. Ph i gi ng l n u sau khi
Thông thư ng, bò cái kh e m nh s ng d c l i sau khi 40 ngày, ngay c
khi chúng ang cho con bú. Tuy nhiên, ng d c l n u có th x y ra s m hơn
(kho ng 24 ngày sau ), nhưng ng d c l n u thư ng khó phát hi n vì d u hi u
ng d c y u. Sau khi 40 ngày, thì chu kì ng d c 21 ngày xu t hi n m t cách rõ
ràng.
t ư c kho ng cách l a 365 ngày thì c n ch ng phát hi n bò cái lên
gi ng và ph i gi ng l i cho bò sau khi . Thông thư ng, bò kh e m nh có th ph i
gi ng l i sau khi 40 ngày. Tuy nhiên n u ph i gi ng s m thì t l u thai th p.
Ph i gi ng cho bò sau khi 50 ngày thì t l u thai cao hơn. Theo kinh nghi m
th c t , bò tr ng thái bình thư ng có nuôi con thì ph i gi ng sau khi 50-60 ngày.
Ph i gi ng tr c ti p cũng áp d ng tương t .
4.3.4. Kho ng cách gi a hai l n ng d c
Kho ng cách gi a hai l n ng d c bình thư ng là 21 ngày (dao ng 18- 24
ngày). Khi bò không u thai sau khi ph i gi ng thì 21 ngày sau nó ng d c l i.
Khi kho ng cách gi a hai l n ng d c là 6 ho c 9 tu n (2 ho c 3 ( 21 ngày), có
nghĩa là ã b l 1 ho c 2 chu kì ng d c. Nh ng trư ng h p này thư ng ư c cho
r ng, bò không ng d c, nhưng th c t không úng như v y.
h u h t nh ng l n ng d c mà ngư i qu n lí b l là do d u hi u ng d c
ng n và y u. Trư ng h p kho ng cách ng d c dài và không theo qui lu t (30, 50,
90 ngày) thì có th là do ch t phôi.
4.3.5. Kho ng cách t khi n u thai (giai o n m )
Kho ng cách t khi n u thai là ch tiêu quan tr ng xác nh “tình tr ng
sinh s n”. dài kho ng cách t khi n u thai ph thu c vào:
- Kho ng cách t khi n ph i gi ng l i.
- Kho ng cách t l n ph i gi ng u tiên n l n ph i gi ng u thai.

51
inh Văn C i
Thông thư ng, ngư i ta ph i gi ng l i cho bò sau khi 50-60 ngày. B ng cách
này, u thai l n ph i gi ng th hai v n có th t ư c kho ng cách l a là 365
ngày. Vì trung bình m i bò c n hơn m t l n ph i gi ng cho m t l n u thai.
Làm th nào t kho ng cách l a 365 ngày? Bò ph i u thai trư c 85
ngày sau khi .

Kho ng cách t khi n lúc u thai: 85 ngày (1)
Th i gian mang thai: 280 ngày (2)
365 ngày
T ng c ng
(1): Ch tiêu này b nh hư ng b i s qu n lí
(2): Ch tiêu này là c nh

4.3.6. T l u thai
T l th thai là thư c o thành tích sinh s n c a àn cái. Là k t qu t ng h p
c a ch t lư ng àn cái, c gi ng (n u s d ng c ph i gi ng tr c ti p), trình
qu n lí c a ch tr i và tay ngh c a d n tinh viên (n u áp d ng k thu t truy n tinh
nhân t o). Ch tiêu t l th thai ch có ý nghĩa i v i nh ng àn áp d ng k thu t th
tinh nhân t o. Có m t vài phương pháp xác nh t l th thai. Tuy nhiên bò ch tiêu
t l th thai l n ph i gi ng u tiên (sau khi ) là có ý nghĩa nh t và thư ng ư c
s d ng. Nó còn ư c g i là t l th thai sau l n ph i gi ng u tiên. T l u thai
l n ph i gi ng u tiên là ch tiêu ơn gi n ánh giá nhanh kh năng sinh s n
c a àn.
Thí d : Ph i gi ng l n u cho 100 con, có 60 con th thai sau khi khám thai
qua tr c tràng ngày th 80. T l th thai l n ph i u s là: 60%. i v i bò
vùng nhi t i khó t ư c t l th thai l n ph i gi ng u tiên cao hơn 50%.
Vùng ôn i có th t ư c t l 60 - 70%. Khi t l th thai l n ph i gi ng u
tiên th p hơn 50% ( vùng nhi t i), i u này có nghĩa là không bình thư ng, c n
xem xét các y u t nh hư ng kh c ph c. c nh y tr c ti p có t l u thai cao
hơn so v i gieo tinh nhân t o. Vùng nhi t i như nư c ta t ư c t l u thai
trên 50% l n ph i gi ng u tiên b ng gieo tinh nhân t o là t t.
Trong s n xu t, khi xác nh t l th thai cho m t àn l n, m t khu v c ngư i
ta có th dùng công th c tính t l u thai chung như sau:
Tl u thai chung (%): = 100 * s bò có ch a/ t ng s l n ph i gi ng
Thí d , năm 2005 àn bò ư c ph i gi ng 300 l n (không tính l n ph i kép
trong m t chu kì ng d c), u thai 180 con, v y t l u thai chung là
100*180/300= 60%.
(Chú ý: nh ng bò chưa n ngày khám thai, nh ng bò khám thai không ch a
ho c nghi ng sau 80 ngày ph i l n cu i u thu c nhóm bò chưa ch a).
Tl u thai th p thì s l n ph i gi ng cho th thai s cao. Hai ch tiêu này là
phép tính ngư c c a nhau.
4.3.7. S l n ph i gi ng u thai
Do không ph i t t c s bò ư c ph i gi ng u có thai sau l n ph i gi ng u
tiên nên s l n gieo tinh c n ph i cao hơn s bò cái trong àn.
Thông thư ng, c n trung bình hai l n ph i gi ng cho m t bò u thai. Khi s
này cao hơn, tình tr ng sinh s n không bình thư ng. Nguyên nhân là do t l u thai
th p.
H s ph i u là s l n ph i gi ng trung bình cho m t bò u thai. Trong m t
tr i h s ph i u cao là không t t, nguyên nhân ch y u là do qu n lí kém.
52
Nuôi bò th t
Tình hình hi n nay cho th y chưa có s th ng nh t cách tính h s ph i u
gi a các tr i. Thí d sau ây ch ra cách tính h s ph i u ang áp d ng t i Hà Lan.
Ví d : M t àn có 100 bò cái sinh s n
Sau 100 l n ph i gi ng th nh t có 50 con u thai
Sau 50 l n ph i gi ng th hai có 20 con u thai
Sau 30 l n ph i gi ng th ba có 10 con u thai
Sau 20 l n ph i gi ng th tư có 6 con u thai
Sau 14 l n ph i gi ng th năm có 4 con u thai
Còn l i 10 con v n không u thai sau năm l n ph i gi ng.
-T l u thai sau l n ph i gi ng th nh t là:
50/100 × 100% = 50%
-T l u thai sau l n ph i gi ng th hai là:
20/50 × 100% = 40%
-T l u thai sau l n ph i gi ng th ba là:
10/30 × 100% = 33%
-T l u thai sau l n ph i gi ng th tư là:
6/20 × 100% = 30%
-T l u thai sau l n ph i gi ng th năm là:
4/14 × 100% = 29%
T ng c ng có 90 bò u thai; v y t l u thai cu i cùng là 90%.
T ng s l n ph i gi ng = 100 + 50 + 30 + 20 + 14 = 214 l n
Trung bình s l n ph i gi ng u thai = 214/90 = 2,38 l n
10 bò không u thai có 10 ( 5 = 50 l n ph i
90 bò u thai có 214 - 50 = 164 l n ph i tương ương v i 164/90 = 1,82 l n
ph i gi ng cho m t bò u thai.
T ví d này chúng ta th y có hai cách tính s l n ph i gi ng u thai:
1. T ng s l n ph i gi ng chia cho s bò u thai (2,38)
2. T ng s l n ph i gi ng cho nh ng bò u thai chia cho s bò u thai (1,82)
Thông thư ng cách tính th nh t ư c áp d ng nhi u hơn.
4.3.8. T l
M t cách ơn gi n, t l ư c hi u là t l ph n trăm gi a s bê con sinh ra
so v i s bò cái có kh năng sinh s n. Tuy nhiên, cách tính toán trên g p nhi u khó
khăn, c bi t là i v i nh ng àn mà s luân chuy n àn cái ra ho c vào àn
thư ng xuyên. M t khác th i gian mang thai c a bò kéo dài c 9 tháng và kho ng
cách l a có th 14-16 tháng, vì v y tính t l c a àn trong kho ng th i gian
ng n, thí d m t năm s không chính xác.
ôi khi r t khó có ư c nh ng ghi chép chính xác v sinh s n c a m i cá th .
àn bò th t có th chung bò c thì thư ng là không có s li u. V i nh ng àn như
v y, m c sinh s n ư c tính b i s bê sinh ra trong àn. Thí d àn 100 bò cái
sinh s n, trong năm sinh ra 80 bê có nghĩa là có kho ng 80% bò trong năm ó.


53
inh Văn C i
Tl có th ư c tính gián ti p t kho ng cách l a như ã trình bày
ph n trên. M t phương pháp khác ư c tính t l c a àn:
Tl c a àn (%): = 100* s bò có ch a/s bò ư c ph i gi ng
Thí d : Tr i A năm 2005 ph i gi ng cho t ng s 200 con bò, có 120 con có ch a
(qua khám thai 80 ngày). V y ư c t l năm 2005 là:
Tl (%)= 100*120/200= 60%.




54
Nuôi bò th t
B ng 4.1: Ví d tính s li u sinh s n c a àn bò theo s li u b ng sau
ST Ngày ng d c (ngày) Ngày gieo tinh ho c ph i
T la gi ng A B C D E F
trư c
l n1 2 3 l n1 2 3 4 5
1 11/10 20/ 10 30/ 20/ 11/ - - - - 11/9 61 - 61 355 1
10 11 12
2 10/11 10/ 1 30/ 1 - 20/2 3/4 21/ 1/6 13/ - 102 - - - 4
4 8
3 18/11 13/ 12 3/1 - 5/3 14/4 5/5 - - 5/2 107 61 168 444 3
4 29/11 30/ 12 17/1 - 28/2 - - - - 28/11 91 - 91 364 1
5 5/12 30/ 12 18/1 - 8/2 28/2 - - - 28/11 65 20 85 358 2
6 10/12 21/ 12 8/1 5/2 19/3 29/4 - - - 29/1 99 41 140 415 2
7 16/12 - - - 22/3 - - - - 22/12 96 - 96 371 1
8 19/12 30/1 20/2 - 3/4 13/5 3/6 - - 3/3 105 61 166 439 3
9 21/12 22/2 - - 4/4 - - - - 4/1 104 - 104 379 1
10 24/12 10/2 - - 22/3 1/5 - - - 1/2 88 40 128 404 2
11 28/12 30/1 20/2 - 1/4 - - - - 1/1 94 - 94 369 1
12 9/1 10/3 - - 20/4 11/5 31/ 11/ - 11/4 101 82 183 457 4
5 7
13 9/1 21/2 - - 2/4 - - - - 2/1 83 - 83 358 1
14 14/1 20/2 4/3 - 25/3 4/4 15/ - - 15/1 70 21 91 366 3
4
15 17/1 20/3 - - 1/5 15/6 - - - 15/3 104 45 149 422 2
16 20/1 19/2 28/2 14/3 4/4 19/4 10/ 31/ - 3/3 74 57 131 407 4
5 5
17 22/1 - - - 20/4 - - - - 20/1 87 - 87 363 1
18 5/2 20/4 - - 4/6 - - - - 4/3 119 - 119 392 1
19 7/2 15/4 - - 4/5 25/5 17/ 29/ 18/ - 86 - - - 5
6 7 8
20 9/2 28/2 4/4 - 16/5 - - - - 16/2 96 - - 372 1
21 15/2 20/4 - - 31/5 10/7 - - - 10/4 105 40 145 419 2
22 9/3 - - - 10/6 30/6 20/ 29/ 20/ 20/6 93 102 195 468 5
7 8 9
23 20/3 15/4 30/4 - 11/6 - - - - 11/3 83 - 83 356 1
24 18/4 20/6 - - 29/7 5/8 20/ - - 20/5 102 22 124 397 3
8
25 20/5 14/7 - - 13/9 - - - - 13/6 116 - 116 389 1
T ng c ng: 2331 2735 9044 55
Ghi chú:
A: ngày d ki n k ti p
B: kho ng cách t ngày n l n ph i gi ng u tiên
C: kho ng cách t l n ph i gi ng u tiên n u thai
D: kho ng cách t khi n u thai
E: kho ng cách l a d ki n
F: s l n ph i gi ng
Tính toán s li u t b ng trên ta th y:
Có t ng c ng 25 bò cái trong ó có 23 con mang thai l i.
Kho ng cách l a : 9.044/23 = 393 ngày.
Kho ng cách t n ph i gi ng l i: 2.331/25 = 93 ngày.
Tl u thai l n ph i gi ng u: 11/25 ( 100% = 44%.
S l n ph i gi ng/s bò mang thai: 55/23 = 2,4. (cách tính 1 c a h s ph i u)

55
inh Văn C i
S l n ph i gi ng trung bình bò mang thai: 46/23 = 2,0. (cách tính 2 c a h s
ph i u)
Kho ng cách t n u thai l i: = 2.735/23 = 119 ngày.

4.4. CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY RA T L SINH S N TH P

Tình tr ng sinh s n kém m t tr i do nhi u nguyên nhân và nhi u y u t k t
h p v i nhau, có th chia các nguyên nhân thành các nhóm sau:
4.4.1. Phát hi n ng d c kém
Nh ng àn mà s ph i gi ng t nhiên nh bò c (ph i gi ng không có ki m soát)
thì phát hi n bò cái lên gi ng và th i i m ph i gi ng cho bò cái là “công vi c” c a bò
c th chung àn. Û nh ng àn ph i gi ng cho bò cái b ng phương pháp gieo tinh
nhân t o hay d t bò cái n cho bò c nh y (ph i gi ng t nhiên có ki m soát) thì phát
hi n ng d c và th i i m ph i gi ng cho bò cái là công vi c c a ngư i qu n lí và k
thu t viên. ây là khâu u tiên quy t nh thành tích sinh s n c a gia súc.
Phát hi n bò ng d c c n ư c ti n hành ít nh t ba l n trong m t ngày, vào
bu i sáng trư c khi th bò, vào bu i chi u khi bò v chu ng và vào bu i t i lúc
kho ng 10 gi . Các nư c nhi t i như nư c ta, khí h u nóng, th i gian ng d c
c a bò ng n hơn, d u hi u ng d c thư ng không rõ ràng thì s l n phát hi n ng
d c c n nhi u hơn và th i gian cho m i l n phát hi n ng d c cũng dài hơn.
H u h t ngư i ta phát hi n th y bò ng d c trong kho ng th i gian mát hơn
trong ngày. Bu i trưa là th i i m nóng nh t trong ngày, d u hi u ng d c y u.
Trong trư ng h p ph i gi ng có ki m soát, n u phát hi n ng d c không t t thì
nhi u l n ng d c b b l vì v y s kéo dài kho ng cách l a . Kho ng cách gi a
các l n ng d c, ho c kho ng cách gi a hai l n ph i gi ng 42 ho c 63 ngày thì cho
bi t r ng có 1 ho c 2 chu kì ng d c ã b l . không b l c n bi t nh ng bi u
hi n c a bò cái khi ng d c.
4.4.2. Ph i gi ng cho bò không úng th i i m
Th i i m ph i gi ng ho c gieo tinh thích h p là t n a sau c a chu kì ng
d c cho n kho ng 8 gi sau khi k t thúc giai o n bò cái ch u c.
C n ph i ki m tra thư ng xuyên bi t khi nào bò b t u ng d c. Bò ng
d c vào sáng s m có th ph i gi ng vào bu i chi u cùng ngày. Bò ư c ph i gi ng
trong kho ng cu i c a chu kì ng d c ho c trong kho ng 6- 8 gi sau khi k t thúc
ng d c. N u ph i gi ng th i i m b t u ng d c ho c quá mu n sau khi k t
thúc ng d c thì t l u thai s th p.
Bò ng d c vào bu i chi u ho c bu i t i nên ph i gi ng vào sáng hôm sau. Bò
ng d c vào bu i sáng thì ph i vào bu i chi u.
N u ph i gi ng tr c ti p thì mang bò cái n ch bò c ngay sau khi quan sát
th y d u hi u ng d c.
giúp cho ngư i chăn nuôi phát hi n bò lên gi ng và xác nh th i i m ph i
gi ng thích h p ngư i ta phân chia th i gian ng d c cu bò ra làm 3 giai o n. M i
giai o n có nh ng hành vi bi u hi n khác nhau mà ta có th quan sát ư c.
Giai o n trư c ch u c
Bò có nh ng bi u ng i bò khác; c nh y lên con khác; tìm ki m bò cái khác
ho c bò c (trư c 6-10 gi ); bò b n ch n; thích g n ngư i, g n bò khác hơn
thư ng l ; th nh tho ng kêu r ng lên; âm h ư t, và hơi ph ng lên; bò không ng
yên khi b bò cái khác ho c bò c nh y lên lưng.

56
Nuôi bò th t
Ph i gi ng giai o n này là không hi u qu và có th gây h i. Các ho t ng
giai o n ti n ng d c thay i nhi u và không gi ng nhau các bò. Giai o n
này có th kéo dài m t th i gian ng n n m t ngày ho c hơn.
Giai o n ch u c
Kéo dài t 8- 12 gi , bò có bi u hi n ng yên cho bò khác nh y lên; b n ch n
và kêu r ng thư ng xuyên; t v d g n hơn; tai d ng lên; xương s ng lưng cong
lên, ph n th t lưng lõm xu ng, xương khum cong lên; thư ng xuyên ng i cơ quan
sinh d c bò khác; âm h ph ng lên và d ch nh n ti t ra; m n sư n l m bùn và lông
kh u uôi xù lên; tính thèm ăn gi m; thân nhi t cao hơn (10C); vùng âm h và ph n
dư i uôi ư t.
Khi bò b c m c t thì phát hi n ng d c khó hơn, bò không th nh y lên con
khác và không b con khác nh y.
Ph i tinh cho bò cái vào n a sau c a giai o n này.
Giai o n sau ch u c
Bò có bi u hi n không cho con khác nh y lên lưng; ng i bò khác và b bò khác
ng i; d ch trong ch y ra t âm h ; uôi b n (do d ch nh y ti t ra b khô dính vào uôi).
Kho ng 2 ngày sau khi k t thúc giai o n ng d c, nhi u bò quan sát th y có
máu ch y ra t âm h . Nh ng bò ng d c th m l ng i u này giúp ta d oán bò
ng d c chu kì ti p s x y ra trung bình 21-2 = 19 ngày sau.
4.4.3. Ph i gi ng l i cho bò sau khi quá mu n
Thông thư ng, bò kh e m nh s ng d c l i sau khi 40 ngày. N u sau khi
60 ngày mà không th y bò ng d c thì có th do nh ng nguyên nhân sau:
- Bò ã ng d c nhưng không ta không bi t (phát hi n ng d c kém). ây là
nguyên nhân chính.
- Bò b viêm t cung ho c u nang bu ng tr ng, nh ng trư ng h p này ph i m i
nhân viên thú y n ki m tra.
- Dinh dư ng kém, c bi t là trong kh u ph n không m và khoáng ch t.
Trong th c t , sau khi 60 ngày mà không th y bò ng d c, thì m i nhân
viên thú y n ki m tra.
V i bò kh e m nh và dinh dư ng y thì có th ph i gi ng lúc 60 ngày sau
khi .
4.4.4. Chăm sóc nuôi dư ng bò cái không t t sau ph i gi ng
Gieo tinh cho bò cái nên th c hi n nơi yên tĩnh. Bò cái ph i ư c i x t t,
không ư c thô b o (không ánh p). C nh bò ch c ch n (thí d trong chu ng
ép). Trong lúc ch d n tinh viên ho c là sau khi gieo tinh bò ph i ư c trong
chu ng mát, t m nư c mát khi tr i nóng, cung c p y th c ăn và nư c u ng.
Sau ph i gi ng, bò chăn th ngoài tr i n ng nóng làm thân nhi t tăng, d n n
gi m t l u thai và tăng t l ch t phôi nh ng tu n u. Nên gi cho bò nơi
yên tĩnh và mát m 3 ngày k t ngày ph i gi ng.
4.4.5. Qu n lí àn kém
Không n m ch c lí l ch sinh s n c a m i bò cái, không m t n àn gia súc,
không phát hi n ư c bò ng d c ho c không phát hi n úng th i i m. Không ghi
chép c n th n cá th nên không có thông tin chính xác ó là l i thư ng g p t t c
các tr i.

57
inh Văn C i
Khi có ghi chép mà th y bò không ng d c trong kho ng 60 ngày sau khi thì
nên ki m tra. N u có th thì sau l n ph i gi ng cu i cùng 70-80 ngày nên ti n hành
khám thai k p th i phát hi n và s lí nh ng con không có thai mà không lên gi ng
l i.
4.4.6. Dinh dư ng kém
Dinh dư ng kém nghĩa là cho con v t không ư c cung c p y th c ăn
áp ng nhu c u năng lư ng, protein, khóang và các vitamin. Vi c xây d ng và cung
c p cho bò m t kh u ph n ăn cân b ng dinh dư ng theo nhu c u không ch giúp bò
s n xu t ra nhi u s a nuôi con mà thành tích sinh s n cũng t t hơn. Tuy nhiên, không
nên cho ăn quá nhi u, vì khi bò quá m p làm gi m kh năng sinh s n. B sung mu i
ăn, b t xương, b t sò dư i d ng kh i á li m là r t c n thi t, c bi t bò ang nuôi
con.
4.4.7. Thi u vitamin
Vitamin A r t quan tr ng i v i sinh s n. Bò có kh năng t ng h p vitamin A t
caroten trong th c ăn xanh. Khi thi u th c ăn xanh, m t th i gian dài mùa khô ch
cho bò ăn rơm, c s gây ra thi u vitamin A.
Khi bò ư c chăn th là ch y u thì mùa v có nh hư ng n kh năng sinh
s n. c bi t vào mùa khô (khi ch t lư ng ng c chăn th th p) có kh năng xu t
hi n nh ng v n v sinh s n. Các nh hư ng khác liên quan n mùa v là nhi t
và m cao. S phát hi n bò ng d c tr nên r t khó. Nh ng ngày có nhi t
cao, c n ph i chú ý nhi u hơn phát hi n bò ng d c vào th i i m mát trong
ngày.
Trư ng h p thi u c xanh, bò thi u vitamin A thì s d ng premix ho c á li m
có ch a vitamin A cho bò li m t do.
4.4.8. B nh t t
B nh t t nh hư ng n sinh s n. c bi t là nh ng b nh lây qua ư ng sinh
d c do ph i gi ng. Khi áp d ng úng qui trình gieo tinh nhân t o, ph n l n nh ng b nh
lây qua ư ng sinh d c có th ngăn ng a ư c. Không s d ng c gi ng có b nh
lây qua ư ng sinh d c. Viêm t cung cũng làm gi m sinh s n, trư ng h p bò b viêm
t cung thì nhân viên thú y nên th t r a t cung.
Û bò, s r i lo n hormone làm gi m kh năng sinh s n (tr c tr c v ng d c
và u thai). R i lo n hormone d n n nh ng nang tr ng không ho t ng ho c u
nang bu ng tr ng.
4.4.9. Nh ng y u t nh hư ng khác
Bò c s d ng có kh năng th tinh không cao. Có nh ng c gi ng ngo i
hình p nhưng tinh trùng ch t lư ng kém, t l th thai th p ho c không có kh
năng th thai. Ch nên s d ng nh ng c gi ng ã ư c ki m nghi m v kh năng
th tinh c a tinh trùng.
Ch t lư ng tinh trùng th p: Trong gieo tinh nhân t o, khi tinh trùng không ư c
b o qu n ho c x lí không úng cách s có nhi u tinh trùng b ch t.
K thu t gieo tinh sai: d n tinh viên c n ư c ào t o t t. Tuy nhiên, không ph i
ai cũng tr thành d n tinh viên gi i nh vào hu n luy n. Tư th và cách ti p c n bò
c a d n tinh viên là i m quan tr ng. i x thô b o v i bò trư c, sau và trong quá
trình gieo tinh cũng là nguyên nhân gây ra t l sinh s n th p.

4.5. GIEO TINH NHÂN T O CHO BÒ


58
Nuôi bò th t
Gieo tinh (truy n tinh) nhân t o là m t bi n pháp k thu t ư c áp d ng ci
ti n ch t lư ng con gi ng. Khi áp d ng gieo tinh nhân t o, m t bò c gi ng có th
s n xu t ra hàng ch c ngàn li u tinh vì th s lư ng bò c gi ng c n r t ít, i u này
cũng có nghĩa là cho phép ch n l c bò c gi ng v i cư ng cao t o ra c
gi ng có giá tr gi ng cao, nh ng con c xu t s c nh t. i u này c bi t quan tr ng
trong c i ti n di truy n, tăng năng su t i con. Vì v y gieo tinh nhân t o là cơ h i
t t nh t y nhanh ti n b di truy n àn bò a phương.
T nh ng năm 1960 chúng ta ã s d ng k thu t th tinh nhân t o cho bò. Ngày
nay hàng năm Trung tâm Moncada (Ba Vì) s n xu t kho ng 400 ngàn li u tinh và
chúng ta cũng nh p hàng 100 ngàn li u tinh c a nh ng gi ng bò Zebu, bò chuyên
d ng th t và chuyên d ng s a gieo tinh nhân t o trên àn bò a phương nh m c i
t o ch t lư ng bò Vàng Vi t Nam theo hư ng th t s a.
Gieo tinh nhân t o trâu bò - ưu i m và h n ch
Trên th gi i hàng năm có kho ng trên 50 tri u trâu bò ư c ph i gi ng b ng k
thu t gieo tinh nhân t o. 99% s bò s a ư c ph i gi ng b ng gieo tinh nhân t o.
Vi t Nam, ph i gi ng cho bò s a ch y u là áp d ng k thu t gieo tinh nhân t o. L i
ích c a gieo tinh nhân t o, nh t là i v i bò s a, h t s c to l n.
u i m c a gieo tinh nhân t o
- C n r t ít c gi ng nên có i u ki n ch n l c c gi ng t t nh t cho s n
xu t tinh. M t bò c gi ng t t truy n gi ng ư c cho nhi u bò cái trên m t khu v c
r ng l n nên y nhanh t c c i ti n di truy n. Tinh c a bò c m t l n l y tinh sau
khi pha loãng làm tinh c ng ra thì ư c 100 n 150 li u.
- Kh c ph c ư c s chênh l ch t m vóc cơ th khi truy n gi ng. M t bò c
thu n Hà Lan n ng 800 -1.000 kg không th truy n gi ng tr c ti p cho bò cái lai Sind
ch n ng 300kg.
- Tránh ư c lo s và nguy hi m khi nuôi c gi ng. Gi m t n kém so v i nuôi
c gi ng, gi m chi phí so v i v n chuy n c gi ng t xa n.
- S d ng tinh t c gi ng ã ư c ki m tra v kh năng th thai, năng su t
s a ho c năng su t th t s tránh ư c nh ng r i ro và ch c ch n con lai có năng su t
s a ho c năng su t th t cao. Nghĩa là, áp d ng k thu t gieo tinh nhân t o là cơ h i
có ư c i con t t thông qua khai thác t i a ti m năng di truy n c a nh ng c
gi ng t t nh t ã ư c ch n l c.
- Tránh ư c nh ng b nh lây lan qua ư ng sinh d c (khi bò c gi ng ã
ư c ki m tra b nh).
- Giúp cho Nhà nư c qu n lí và th c hi n chương trình gi ng th ng nh t.
- Kh c ph c ư c nh ng h n ch v kho ng cách và th i gian. Tinh c a bò c
gi ng t t có th ư c c t gi sau 30 năm và trong th i gian y có th truy n gi ng
cho bò cái b t c nơi nào, b t c khi nào ta mu n.
Nh ng h n ch
-T l u thai th p hơn so v i ph i gi ng t nhiên.
-S thành công c a chương trình gieo tinh nhân t o ph thu c r t nhi u vào
trình qu n lí, nh n th c và t p quán c a ngư i chăn nuôi.
- K thu t viên ph i ư c hu n luy n t t, nhi u kinh nghi m.
- òi h i ph i có nh ng trung tâm cung c p tinh ho c nuôi dư ng c gi ng,
khai thác, b o t n tinh d ch, nh ng thi t b nh t nh như bình nitơ b o qu n tinh,
d ng c d n tinh....
59
inh Văn C i
Nh ng a phương có s bò ít, nuôi phân tán, nuôi th rông s g p r t nhi u khó
khăn khi mu n th c hi n chương trình gieo tinh nhân t o. Trư c h t là d n tinh viên
không thư ng xuyên có bò gieo tinh nên ch m ti n b v ngh nghi p ho c b
ngh sau khi ã ư c ào t o. Tinh ph i b o qu n trong nitơ l ng trong bình chuyên
d ng, vi c ti p nitơ l ng vào bình b o qu n tinh di n ra hàng tháng và ph i i xa m i
có nơi c p làm tăng chi phí b o qu n tinh. Chi phí i n p nitơ l ng vào bình, ti n mua
nitơ l ng khá cao trong khi ch có s r t ít bò ư c ph i gi ng vì v y s làm tăng chi phí
tính trên m t bò u thai. i u khó khăn l n nh t v n là ngư i chăn nuôi không ch
ng phát hi n ư c bò cái lên gi ng, không ch ng ngăn ng a bò c trong àn
truy n gi ng trư c. D n n tình tr ng chi phí cao nhưng không hi u qu .
Ch n l c bò c gi ng t t truy n gi ng tr c ti p cho nh ng vùng chăn nuôi
phân tán, trình chăn nuôi th p là gi i pháp ơn gi n nh t, hi u qu nh t c it o
ch t lư ng àn gi ng a phương.




60
Nuôi bò th t
Chương 5
S N XU T VÀ S D NG TH C ĂN CHO BÒ



5.1. THI T L P NG C CHĂN TH

Trong chăn nuôi qu ng canh, th c ăn thô cho trâu bò ch y u là c t nhiên, c
d i m c ven ư ng, trong r ng, trên t hoang không tr ng tr t và ph ph m cây
tr ng sau thu ho ch. C t nhiên có r t ít cây c h u, vì v y thành ph n protein
c a th m c r t th p. Các bãi chăn t nhiên v i các gi ng c t nhiên không ư c
qu n lí và chăm sóc vì v y th m c thoái hóa d n, năng xu t và ch t lư ng th p,
không áp ng yêu c u dinh dư ng cho nh ng gi ng gia súc ã ư c c i ti n có
năng su t cao.
Nuôi bò l y th t theo phương th c nuôi nh t, tr ng c thâm canh thu c t c p t i
chu ng, s tăng thêm chi phí c t c và v n chuy n c , do v y mà tăng chi phí s n
xu t và gi m l i nhu n. Nuôi bò th t theo phương th c chăn th trên ng c là chính
k th pv i b sung thêm th c ăn t i chu ng là h p lí hơn c . Vì v y nuôi bò th t ph i
g n li n v i thi t k và qu n lí ng c chăn th . Có ba cách thi t l p ng c chăn
th ph bi n:
- ưa thêm vào bãi chăn th t nhiên m t s gi ng c có năng su t và ch t lư ng t t
hơn (như c Ruzi, c Stylo, Pangola…) k t h p v i bón phân, chăm sóc và qu n lí
chăn th khoa h c. Cách này áp d ng cho bãi chăn có ch t lư ng th m c trung bình
và khá.
- Thay th hoàn toàn th m c hi n có b ng tr ng m i các gi ng c năng su t cao
ch t lư ng t t hơn. Thu c t l a u, t l a 2 ưa bò vào chăn th . Cách này áp d ng
cho bãi chăn có th m c ch t lư ng kém.
- Thi t l p ng c m i t chuy n i t tr ng cây lương th c, cây công nghi p kém
hi u qu . M t ha ng c chăn th chăm sóc t t m t năm thu ư c 80-100 t n c
tương ương 15-18 t n v t ch t khô. N u bán c t i ru ng có th ch thu ư c 15-20
tri u ng nhưng khi nuôi bò chăn th thì lư ng th c ăn này s n xu t ra 1,5 t n
th t bò, tương ương v i giá tr kho ng 40 tri u ng.
Khi tr ng m i ng c chăn th thì phương pháp gieo h t là ơn gi n hơn c . H u
h t các gi ng c u cho h t. Cũng có khi tr ng b ng thân (như c Ruzi) ho c tr ng
b ng thân b i (như c s ), có khi b ng cây con ra tr ng (như c Stylo).
5.1.1. Ch n gi ng c thích h p
Có r t nhi u gi ng c khác nhau ã ư c nghiên c u Vi t Nam t nhi u năm qua.
Nhi u gi ng ã gi i thi u cho các t nh t B c n Nam, tuy v y ch có r t ít gi ng có
th th a mãn ư c các yêu c u và các i u ki n r t khác bi t nhau gi a các vùng.
Thí d như s khác bi t v i u ki n t ai, khí h u th i ti t, năng su t, ch t lư ng
và thói quen s d ng. Trong khi l a ch n gi ng c tr ng cho m t ng c chăn th
c n chú ý n các y u t sau:
1/ Giá tr dinh dư ng c a c
Giá tr này ư c th hi n qua các ch tiêu kh i lư ng ch t xanh, v t ch t khô, kh i
lư ng protein, t ng giá tr năng lư ng, vitamin và khoáng mà con v t có th ăn ư c
tính trên m t ơn v di n tích. Nh ng gi ng c s lá nh K280, gi ng Andropogon, c

61
inh Văn C i
Ruzi là nh ng gi ng c có b r ăn sâu, ch u gi m p, có lá nh , thân nh và m m,
không ra hoa thư ng xuyên s r t thích h p cho ng c chăn th .
2/ c i m sinh trư ng c a c
a s các gi ng c hòa th o tr ng hi n nay cho năng su t 180-200 t n ch t xanh trên
1ha, tương ương v i 30-35 t n v t ch t khô m i năm. Bên c nh ch tiêu năng su t
cao, i u quan tr ng i v i ng c chăn th là th i gian sinh trư ng c a c kéo dài
qua các tháng trong năm. Nh v y mà giúp ta kéo dài th i gian chăn th bò trên ng
c . N u năng su t cao ch t p trung vào m t ít tháng thì bò ăn không k p, phơi c t thì
t n chi phí b o qu n và hao h t ch t dinh dư ng khi b o qu n d tr . Nh ng gi ng c
th a mãn yêu c u này là c ch u h n và ch u l nh.
3/ Kh năng duy trì ng c trong nhi u năm
i u ta mong i là ng c tr ng m t l n nhưng chăn th ư c nhi u năm, ngay
c khi ta không có kh năng tư i vào mùa khô c v n không b ch t. Khi l a ch n c n
chú ý n các c i m c a c như tính ch u h n, ch u gi m p khi chăn th , kháng
sâu b nh, ch u l nh giá. Nh ng gi ng c có thân bò (như c Ruzi) ho c thân ng m
(như c s ) có i m sinh trư ng dư i m t t, mùa khô c ng ng phát tri n nhưng
khi mùa mưa n c m c l i. i u này r t có ý nghĩa, không ph i chi phí tr ng l i, do
v y gi m giá thành s n xu t c và tăng l i nhu n cho ngư i chăn nuôi.
4/ D dàng thi t l p
Ta có th nhân gi ng c b ng h t, thân hay b i. Ch n nh ng gi ng c d nhân
gi ng và có s n gi ng gi m chi phí gi ng ban u. M t khác phương pháp nhân
gi ng khác nhau thì yêu c u k thu t chu n b t cũng khác nhau vì v y chi phí làm
t cũng khác nhau c n ph i xem xét kĩ. Tr ng b ng thân, b i có t l s ng cao hơn
và không c n chu n b t tr ng kĩ như gieo h t. Tuy nhiên chi phí mua gi ng và công
tr ng cũng cao và cũng khó áp d ng trên di n tích r ng so v i tr ng b ng h t.
5/ Kh năng tr ng xen v i gi ng c khác
Các gi ng c hòa th o có ưu i m là năng su t ch t xanh cao nhưng hàm
lư ng protein th p (kho ng 10% ch t khô) vì v y ng c chăn th n u ch có c hòa
th o thì không áp ng yêu c u protein cho bò năng su t cao. c i ti n ch t
lư ng dinh dư ng c a th m c ta ph i tr ng xen các gi ng c hòa th o v i các gi ng
ch u như Stylo, Centro. N u tr ng h n h p h t c hòa th o và c h u thì
i u quan tr ng ph i l a ch n các gi ng ph i h p sao cho s t n t i và phát tri n
c a gi ng này không làm m t i các gi ng khác. Các gi ng c hòa th o thân nh ,
th p, lá nh và nhi u như gi ng c s lá nh , Andropogon, Ruzi, Paspalum… thích
h p cho vi c tr ng xen v i c h u Stylo, Centro. Cũng c n xem xét các gi ng c
có th ch u bóng râm tr ng xen dư i các vư n cây lâu năm chưa khép tán như
dư i vư n d a ho c cao su.
C n chú ý r ng, nh ng gi ng c năng xu t cao, ch t lư ng t t cũng òi h i chi
phí tr ng m i, chi phí duy trì và kĩ năng qu n lí cũng cao hơn. Nh ng gi ng như v y
ch ư c l a ch n khi l i nhu n chăn nuôi cao và môi trư ng chăn nuôi thu n l i.
5.1.2. Gi i thi u m t s gi ng c hòa th o thích h p v i i u ki n
nh t nh
Brachiaria brizantha (Signal grass): cho vùng ít mưa, t chua nh , xem c u.
Brachiaria decumbens: thích nghi r ng v i i u ki n khí h u và t ai.
Brachiaria milliformis: ch u bóng râm tr ng dư i tán cây.
Brachiaria mutica (Para grass, Water grass): cho vùng ng p nư c, t chua.
Brachiaria ruziziensis (Ruzi grass): cho vùng có lư ng mưa trung bình.
62
Nuôi bò th t
Brachiaria humidicola: cho t d c, nghèo dinh dư ng, ng p nư c t m th i.
Digitaria decubens (Pangola grass): cho vùng h n, t x u.
Paspalum plicatulum và Paspalum atratum: cho vùng ng p nư c, t chua.
Penisetum clandestinum (Kikuy grass) và Paspalum: cho vùng l nh, cao, nhi u
mưa.
Panicum maximum (C s , Guinea và Hamil): cho vùng khô h n, t t t. Xen c
u.
Penisetum purpureum (c voi): cho vùng m không ng p úng, t t t.
Setaria sphacelata: Cho vùng l nh, t x u, ng p úng t m th i.
5.1.3. Gi i thi u m t s gi ng c h u c i ti n
Centrocenma pubescens ( u bư m): Cho vùng có lư ng mưa cao (t 1.250mm),
ch u t chua, ch u bóng râm, ng p úng t m th i. Tr ng xen c th o.
Desmodium intortum (Greenleaf ; C xoăn): Cho vùng có lư ng mưa t 1.100mm,
ch u l nh, d b sâu b nh.
Gliricidia maculata (cây c c rào): Ch u h n. Tr ng làm hàng rào, trên ư ng phân lô
ng c chăn th .
Leucaena leucocephala (keo d u): Ch u h n, nơi có lư ng mưa 750mm, t thoát nư c
t t, tr ng trên lô ng c , làm hàng rào.
Stylosanthes guyanensis: Ch u l nh, lư ng mưa 700-1.100mm, ch u gi m p.
Stylosanthes hamata: Cho vùng khô h n, t thoát nư c t t, t nghèo dinh dư ng,
ch u gi m p khi chăn th . Thích h p cho tr ng xem v i c th o chăn th .
Stylosanthes humilis: (lá nh , phát tri n ch m) thích h p v i nhi u lo i t, ch u
bóng râm, ch u gi m p.
Stylosanthes scabra: Cây lâu năm, thân b i, g , thích h p v i nhi u lo i t, c t
sét n ng và trong i u ki n kh c nghi t. Tr ng xen v i c th o cho chăn th .
5.1.4. K thu t xây d ng ng c chăn th nhân gi ng b ng h t
Làm t gieo h t
Ph n l n các lo i h t c u r t nh . Cây non m c t h t r t ch m và y u vì th
khâu làm t có ý nghĩa quan tr ng u tiên n s thành công c a ng c . H t c
càng nh thì làm t càng ph i kĩ và m n hơn. nh ng ru ng b a không kĩ, khi gieo h t,
nhi u h t rơi xu ng k sâu b mưa chôn vùi sâu dư i khe t không m c ư c. t ph i
cày b a nhi u l n cho tơi m n và di t c d i, m t ru ng ph i g t cho ph ng tránh
ng nư c khi tr i mưa. Ru ng r ng thì t o thành các băng, m i băng r ng 15-20m gi a
các băng có rãnh thoát nư c. i v i khu t có d c l n, khi làm t m n, s g p r i
ro d b r a trôi, sói mòn vào mùa mưa. Tr ng b ng thân, b i thì không c n làm t kĩ
như khi gieo h t.
Bón phân
Phân tích hóa h c c a t cho ta căn c l a ch n gi ng c tr ng và tình
tr ng thi u h t nh ng ch t dinh dư ng ch y u. Khi bón phân c n tham kh o các
chuyên gia v t và kinh nghi m a phương l a ch n ch ng l ai phân bón và s
lư ng thích h p. Các gi ng c khác nhau thì khác nhau v kh năng thu nh n ch t
dinh dư ng t t và s áp ng v i ch t dinh dư ng ư c cung c p.


63
inh Văn C i
t c a ta thư ng thi u h t ba nguyên t dinh dư ng chính là Nitrogen (N)
Phosphorus (P) và Potassium (K) vì v y c n bón lót cho t trư c khi tr ng. Cung
c p N dư i d ng phân m (sulphát amonium), urea. Cung c p P dư i d ng Super
lân (super phosphate) và K dư i d ng KCl (Potassium Chloride). P c n cho m i gi ng
c nh t là c h u. Lư ng N kho ng 20 kg/ha tương ương 50kg urea. Lư ng P
kho ng 10-20 kg/ha. Lư ng K ư c b ng 1/3 so v i N.
t quá chua ph i bón thêm vôi ho c Dolomite cho pH t t yêu c u mong
mu n. Có i u ki n thì bón lót thêm phân chu ng 10-20 t n/ha c i thi n k t c u
c a t.
Chu n b h t trư c khi gieo
Ki m tra ch t lư ng h t trư c khi gieo thông qua 3 y u t :

- H t c ph i s ch b nh, h t ư c thu ho ch nh ng ru ng c gi ng không có
sâu b nh.
- H t ph i m y u, t l h t lép, h t l ng ít, ng nh t không l n t p các gi ng
khác và không có h t c d i.
- Th t l n y m m c a h t trong m t th i gian nh t nh (2-3 tu n) dư i i u
ki n chu n ( m). Công vi c này có th ti n hành trong phòng thí nghi m ho c
trong vư n ươn. T l n y m m t i thi u i v i c Guinea là 45%; Paspalum 60%;
c Signal 40%, c Stylo 60%. T l n y m m th p thì ph i tăng s lư ng h t c n
gieo.
X lí h t trư c khi gieo
Nh ng h t v a m i thu ho ch thư ng không n y m m. H t c a m t s gi ng c
có th i gian ng , chúng s không n y m m cùng v i mùa mà chúng ư c thu h ach.
Th i gian ng kéo dài t 3-6 tháng. Trong th i gian ng , t l n y m m tăng d n theo
th i gian sau ó l i gi m. H t c thu ho ch v này thì s d ng gieo vào v sau.
B o qu n lâu t l n y m m gi m, chúng s hư h ng r t nhanh trong i u ki n nhi t
cao và m cao. i v i h t ã b o qu n qua m t năm, trư c khi gieo nh t thi t
ph i ki m tra n y m m. H t ư c b o qu n trên m t năm trong phòng l nh t l
n y m m gi m kho ng 30% so v i h t ch b o qu n trong 3-6 tháng.
H t c a nhi u gi ng c h u không n y m m vì có l p v c ng. Trong t
nhiên v c ng này giúp h t t n t i trong t, n mùa mưa năm sau v th m nư c
m m d n và h t n y m m. Trong s n xu t ta có th x lí v c ng b ng nhi t (như
ngâm h t bình linh v i nư c nóng 80OC trong 4 phút ho c 100oC trong 30 giây)
ho c cơ h c như chà sát cho v v ngoài. Cũng có th gieo trư c cho h t n m trong
t 4-6 tu n trư c khi mùa mưa b t u.
Gieo h t c
Phương pháp nhân gi ng b ng h t khác v i b ng hom và thân b i. Th i i m
gieo h t t t nh t là vào u mùa mưa, khi có m t vài tr n mưa nh m cho h t
n y m m. H t c r t nh chúng c n ư c liên k t ch t vào t m m i có th n y
m m vì v y không nên gieo vào ngày n ng l n hay mưa to.
Làm t xong ph i tr ng ngay h n ch t i a s phát tri n c a c d i. Do v y
vi c làm t ph i nh m vào th i ti t thích h p sao cho khi tr ng t có m. Sau
khi tr ng có nh ng tr n mưa nh , duy trì m c a t, s t t hơn khi có mưa l n
ho c không có mưa.
Trư c khi gieo h t, tr n thêm t vào h t c theo t l 3 ph n t b t và m t
ph n h t c . Tr n thêm thu c ch ng côn trùng như Basudin trư c khi gieo phòng

64
Nuôi bò th t
ki n tha h t c . Ho c tr n h t c v i cám g o nh cho ki n tha cám thay vì chúng
tha h t c .
H t c quá nh bé và mong manh, n u chúng b vùi l p sâu trong t thì cây
con s ch t do h t ch t d tr trư c khi thân chúng k p nhô lên kh i m t t ti p
nh n ánh sáng m t tr i. Tr ng trên n n t sét ho c t pha sét, h t c ư c vùi sâu
1-1,25cm dư i l p t m n. N u tr ng trên t cát nh thì h t vùi sâu t 2,5-3,8cm.
H t c l n (như h t c Ruzi) có th l p sâu hơn, tùy thu c vào m c a t. iv i
m t s cây h u có h t l n thì có th vùi h t sâu 4-6cm. Nghiên c u cho th y s
m t h t có nguyên nhân chính là h t b vùi quá sâu trong t.
Có th gieo tr c ti p trên ru ng. Khi gieo tr c ti p cũng nên gieo theo hàng,
không gieo vãi tràn trên m t ru ng. Kho ng cách hàng t 25-30cm. Gieo thành hàng
thì sau này nh n di n cây c , chăm sóc và làm c d i d dàng hơn.
H t c có th gieo trong vư n ươm sau khi cây cao 15-20cm ánh ra tr ng như
c y lúa.
N u nhân gi ng b ng hom ho c b ng b i thì hom gi ng ph i ư c tr ng ngay
sau khi c t và sau khi làm t. Tr ng b ng b i thì kho ng cách gi a các b i 20 x
25cm. Tr ng b ng hom thì t hom xu ng lòng rãnh sâu 10cm ph t và gi m ch t.
Chăm sóc ng c sau khi tr ng là ph i chú ý làm s ch c d i, tr ng d m ch
m t và khi c n thì bón thúc phân urê cho c m c thành th m u.
5.1.5. Thu c t ho c chăn th l n u
Th i gian t khi thi t l p ng c n khi chăn th l n u ph thu c vào lo i c
và phương pháp nhân gi ng. C h u phát tri n ch m hơn c hòa th o, gieo b ng
h t ch m hơn tr ng b ng hom, b i. C th o tr ng hom thì 2-3 tháng, c u tr ng h t
có th kéo dài n 3-4 tháng m i thu ho ch l a u. Theo kinh nghi m thì l n u
nên c t l n sau m i ưa bò vào chăn th .
5.1.6. Qu n lí ng c chăn th
Chi phí tr ng m i ng c là m t u tư t n kém. Chúng ta ph i qu n lí ng c
th t t t có s n lư ng n nh và duy trì ng c trong nhi u năm. N i dung chính
c a qu n lí ng c là s d ng hi u qu nh t ng c mà không c già lãng phí và
duy trì ư c nh ng gi ng c ch t lư ng cao trên ng c .
Ch t lư ng ng c chăn th ph thu c vào gi ng c , lư ng mưa, dinh dư ng
trong t, kho ng cách chăn th , th i gian và s lư ng gia súc chăn th trên ng c .
S lư ng ch t xanh c a c tăng theo th i gian nhưng t l tiêu hóa ch t dinh dư ng
cũng như hàm lư ng protein c a c s gi m. con v t thu nh n ư c t i a ch t
dinh dư ng thì c ph i ư c c t ho c chăn th trư c khi chúng già c ng. Vì m i lo i
c có th i gian và t c sinh trư ng khác nhau nên c n căn c vào hi n tr ng c a
th m c quy t nh kho ng cách chăn th , th i gian chăn th và tính toán s bò
chăn th trên m t di n tích ng c .
Thông thư ng m t àn gia súc chăn th luân phiên trên 4-5 lô ng c . M i lô
chăn th t 6-7 ngày. Quay vòng l n lư t t lô u tiên n lô cu i cùng. M t vòng
quay t 30-35ngày. Di n tích m i ha chăn th cho 25-30 bò cái sinh s n.
Mt gia súc chăn th cao thì m c gi m p c a gia súc lên c nhi u, làm
m t i s lư ng c và gi m ch t lư ng th m c . S gia súc chăn th trên ng c ít
s ăn không h t c , c già lãng phí. Cách ơn gi n là quan sát s lư ng lá và màu
xanh lá trên th m c bi t m c chăn th . Th m c không còn lá xanh là m c
chăn th n ng (nhi u gia súc ho c chăn nhi u ngày). Th m c còn quá nhi u lá già

65
inh Văn C i
và thân là chăn th nh . Qua ó i u ch nh m t gia súc và th i gian kéo dài
chăn th cho phù h p.
Sau m i t chăn th c n bón phân cho ng c , d n c d i th m c m c
u. Không chăn th n ng vào cu i mùa mưa, t o cơ h i cho cây c ra hoa k t h t,
phát tán h t cho v sau.
M i năm c n bón ít nh t 100 kg super ph tphat và 10 t n phân chu ng cho 1 ha
ng c chăn th .
5.1.7. ng c chăn th h n h p th o - u
i v i ng c h n h p c th o và u thì vi c duy trì c h u cân b ng
hàm lư ng protein c a th c ăn là r t quan tr ng. t ư c i u này c n chú ý n
ch bón phân và qu n lí chăn th . Bón nhi u N (phân urea) c hòa th o m c
nhanh hơn s l n át và che l p c h u. Chăn th n ng c u b g m c t sát t
không có cơ h i tái sinh và không có cơ h i ra hoa k t trái, t l cây c u m t d n.
duy trì t l c th o và u trên ng c h n h p c n ch n nh ng gi ng c th o
sinh trư ng ch m, ít tán che. Không bón nhi u N, bón phân P và K thúc y s
sinh trư ng c a c u và k t h p v i chăn th v a ph i.

5.2. L A CH N GI NG C TR NG THÂM CANH

ng c chăn th ch gi i quy t ư c m t ph n c xanh cho àn bò vào mùa
mưa. Tr ng c thâm canh cung c p thêm th c ăn xanh t i chu ng khi bò thu nh n
c trên ng c chăn th th p hơn so v i yêu c u. M t khác tr ng c thâm canh
có c dư th a d tr cho bò vào mùa khô h n.
Tr ng c thâm canh v i nh ng gi ng cho năng su t cao (như cây c voi, cây
ngô, cao lương…) là m t trong nh ng cách gi i quy t t t nh t i v i nh ng vùng
khan hi m t ai ho c nh ng vùng mà vi c s d ng t hi n t i còn kém hi u qu .
L i ích c a tr ng c thâm canh r t rõ ràng:
- Ch ng th c ăn xanh quanh năm cho bò k c vào nh ng tháng khô h n
nh t, khi ngu n c t nhiên và c trên bãi chăn th c n ki t
- Ch t lư ng c tr ng cao và n nh không ph thu c vào mùa v như c t
nhiên, c trên bãi chăn, không s nhi m c t thu c tr sâu và hóa ch t c h i
khác
- Nâng cao hi u qu s d ng t thông qua vi c tăng u con (1ha nuôi 10-20
bò), tăng thu nh p tính b ng ti n trên m t ơn v di n tích t.
- K t h p tr ng c v i nuôi bò là bi n pháp gi gìn, b i b và c i t o t hi u
qu nh t.
ã có nhi u gi ng c ư c th nghi m, ánh giá và gi i thi u s n xu t th c
ăn xanh cho trâu bò theo phương th c tr ng thâm canh thu c t. Sau ây là m t s
gi ng c tr ng cho năng su t cao, ang tr ng ph bi n trong c nư c.
5.2.1. Cây c VOI (Pennisetum purpureum)
C voi có tên khoa h c là Pennisetum purpureum. Gi ng ph bi n nh t và cho
năng su t cao là gi ng lai gi a P. purpureum và P. glaucum có tên là King.
c i m cây c
C voi có thân cao t 2-4m, thân có lóng t như thân cây mía nhưng ư ng
kính nh hơn (1-2cm). Nhi u lá và còn gi ư c lá xanh khi cây ã cao.
- Thích h p cho vi c thu c t cho ăn tươi hay ư p.

66
Nuôi bò th t
- Sinh trư ng nhanh. N u phân bón và nư c tư i vào mùa khô thì c t quanh
năm và năng su t r t cao có th t trên 400 t n/ha/năm.
- Phát tri n r t m nh nh ng vùng t t t và m. Ch u ư c phân bón
nhi u.
- Không thích h p v i chân ru ng chua, phèn, m n và t nghèo dinh dư ng.
- Không ch u ư c ng p úng, không ch u ư c h n n ng và mùa khô kéo dài.
- Không chi ư c bóng râm.
- Tr ng m t l n khai thác ư c nhi u năm (t i 5 năm).
- Ch t lư ng c khá t t, bò thích ăn vì có hàm lư ng ư ng cao, v ng t. Tuy
nhiên n u không thu c t k p thì thân hóa g c ng, gi m ngon mi ng và t l l i
d ng th p.
- i m b t l i n a c a c voi là không s d ng máy c t c thông thư ng thu
c t mà ph i ch t b ng tay như ch t mía. Khi cho ăn ph i băm ch t ng n.
K thu t tr ng
Chu n b t
- Ch n nơi t cao không ng p úng, không chua, phèn, ánh sáng không b
râm r p dư i tán nh ng cây khác.
- Có th tr ng dư i rãnh sâu như tr ng mía mùa khô d tư i hay có th tr ng
trên ru ng ph ng thành hàng như tr ng khoai mì.
- Cày sâu, b a kĩ di t c d i. Bón nhi u phân chu ng trư c khi tr ng. Ru ng
chua thì ph i bón thêm vôi.
Phân bón tùy theo ch t t , công th c ph bi n cho 1ha:
- Phân chu ng 20- 25 t n (ho c hơn)
- Super Lân: 250-300kg
- Sulfat Kali: 200-250kg
- Urea: 50kg
- Vôi: 500kg
Phân chu ng, lân, kali và vôi bón lót toàn b theo hàng hay rãnh vào lúc tr ng.
Phân urea bón thúc sau khi tr ng 15 - 20 ngày.
Gi ng
Tr ng b ng hom. Hom l y t cây gi ng t t, già v a ph i (60-80 ngày). Ch t
hom dài 25-30cm. M i hom có 3-4 m t m m. Ư c tính 3-4 t n hom cho 1ha.
Cách tr ng
- N u tr ng theo hàng thì r ch hàng cách hàng 50-60cm. Hàng sâu 15cm. Sau
khi bón phân lót, t hom d c theo hàng, hom n n i ti p hom kia. u g c c a hom
t sâu dư i t còn u ng n thì nhô lên trên m t t. Có th t hom chìm h n
xu ng t sâu 8-10cm, l p kín.
- N u tr ng theo rãnh thì ào rãnh sâu 50cm r ng 80cm, rãnh n cách rãnh kia
50cm. t ào dư i rãnh lên b rãnh cho cao hơn m t ru ng cũ 20cm, lèn ch t
t o b gi nư c. Phân bón lót cho xu ng lòng rãnh, tr n xáo u v i t r i t hom
c xu ng. Hom t thành 2 hàng d c 2 bên rãnh, 2 hàng hom cách nhau 50cm, hom
n n i ti p hom kia. L p t hom n m chìm dư i t 8-10cm.

67
inh Văn C i
Chăm sóc
- Sau 10-15 ngày m m c m c cao lên trên m t t thì tr ng d m vào nh ng
ch m t, x i xáo c d i. Khi c m c th y cây cách cây 40-50cm là v a. M i cây sau
này phát tri n thành m t b i. Chăm t t thì b i to ư ng kính có th 40cm và các b i
li n l i kín m t t.

- Khi c cao t i b ng thì bón thúc 50kg urea/ha có th bón thêm phân NPK n u
th y c x u.
Thu ho ch
- L a u thu ho ch khi c ư c 50-60 ngày tu i (không thu ho ch non tu
nh hư ng n kh năng tái sinh). Các l a sau c t cách nhau kho ng 40 ngày. C t
cách m t t 2-3cm. C t non quá c nhi u lá, m m, bò thích ăn nhưng ch t khô c a
c r t th p (có th dư i 10%), vì v y bò ăn no b ng mà v n thi u ch t khô. C t già
quá ph n thân dư i hóa g c ng bò không ăn h t tr nên lãng phí. C voi không
phân s phát tri n ch m, thân già c ng bò không thích ăn.
- M i l n c t xong ph i làm s ch c d i, c t s ch lá khô dư i g c. X i xáo t,
bón thêm phân urea (50kg/ha), ho c tư i nư c r a chu ng cũng r t t t.
- Mùa khô ph i tư i cho c , cách 3 ngày tư i m nư c m t l n. nư c tư i
thì mùa khô c phát tri n nhanh hơn và cho năng su t cao hơn mùa mưa.
- Chăm sóc t t m i l a c t thu 40-50 t n/ha. M t năm c t 8 l a thì 1ha c voi
tr ng m i năm s thu 320-400 t n nuôi 25 con bò
S d ng c voi
- C voi s d ng an toàn cho t t c các i tư ng trâu bò và bê nghé con.
Lư ng c cho m t con trung bình 30-35 kg/ngày. Khi cho trâu bò ăn c quá non ph i
cho ăn kèm thêm 2-3kg rơm khô/con/ngày.
- Thân c voi ngay c khi c t tu i v a ph i cũng khá c ng vì v y bò ăn
h t c n ph i ch t ng n, p d p. N u ch t b ng tay thì dài kho ng 5-8cm, n u
dùng máy băm thì băm ng n 2-5cm, không dài c cây vì bò ch l a ch n ăn ph n
lá, b l i ph n thân và g c.
- Mùa mưa khi dư th a c voi ta có th d tr b ng phương pháp chua (xem
ph n sau).
5.2.2. Cây c RUZI (Brachiaria ruziziensis)
C Ruzi có ngu n g c t Rwanda. C ư c tr ng nhi u các nư c châu Phi
nhi t i, n , úc và Thái Lan. C m i ư c gi i thi u vào nư c ta nh ng năm g n
ây. Ruzi là m t gi ng tri n v ng nh t trong loài Brachiaria.
c i m cây c và giá tr dinh dư ng
- Ruzi là cây c hòa th o, thân bò, m m, nhi u lá, cao trung bình. Trên lá có
lông tơ ng n. Khi m c t t s t o thành th m dày c che kín m t t.
- C ch u h n t t, nhưng v n không th phát tri n ư c khi mùa khô kéo dài. Có
th ch u ng p úng trong kho ng th i gian ng n, có th ch u ư c bóng râm. Thích
h p v i chân ru ng cao, t giàu dinh dư ng.
- R t d tr ng, tr ng m t l n thu ho ch nhi u năm (3-4 năm). Có kh năng lưu
g c qua mùa khô h n.
- C thu ho ch non khi kho ng cách c t 30 ngày thì r t m m bò ăn h t mà không
c n băm ch t. N u già ch t lư ng c gi m h n, ph n g c khô c ng bò không thích
ăn, t l tiêu hóa kém.
68
Nuôi bò th t
- C Ruzi có th tr ng b ng thân, b ng h t ho c b ng b i. Ch t lư ng h t gi ng
t t, t l h t n y m m cao.
- Không an toàn cho bê con trong giai o n bú s a (ăn nhi u có th b chư ng
hơi d c ).
K thu t tr ng
- Làm t tr ng c Ruzi cũng tương t như làm t tr ng c voi. Cày sâu, b a
kĩ, s ch c d i. San ph ng ru ng. R ch hàng cách hàng 40cm, sâu 15cm. N u tr ng
b ng h t thì t ph i làm kĩ hơn, như tr ng rau v y.
- Bón phân trư c khi tr ng như tr ng c voi.
- Tr ng b ng h t thì c n 5-6kg cho 1ha. Tr ng b ng thân thì c n 6-7 t n. Tr ng
b ng b i thì c n nhi u hơn.
Tr ng b ng h t: Có th gieo tr c ti p thành hàng như gieo h t mè. Cách này
t n công nhưng s c d i m c l n át trư c khi cây c vư t lên ư c. Có th ươm
thành v t như gieo m , khi cây cao 20-30cm thì ánh ra c y vào hàng. Cách này t n
công nhưng ch c ăn hơn.
Tr ng b ng thân: Ch n cây gi ng già v a ph i. C t ph n thân cây, tr ng tr c
ti p xu ng rãnh như tr ng dây lang.
Tr ng b ng b i: Ch n cây gi ng kh e m nh, ánh c b i, tách thành t ng b i nh
em tr ng như tr ng lúa. B i cách b i 30cm.
Dù tr ng b ng h t, b ng thân hay b ng b i thì cũng tr ng thành hàng. N u tr ng
b ng thân thì t thân cây c liên ti p nhau dư i áy rãnh và l p kín ph n g c, sâu
10cm, ph n ng n, gi m ch t g c.
Chăm sóc
Khi c bén r , c n làm s ch c d i, bón thúc phân m và phân NPK c có
s c vư t lên.
Thu ho ch
- Thu ho ch l a u khi th m c cao kho ng 50-60cm (tương ng 60 ngày sau
khi tr ng). Các l a c t ti p theo cách nhau 30-35 ngày.
- M i l n c t xong tư i nư c r a chu ng ho c bón urea, phân NPK cho c .
Phân Vedagro c a nhà máy b t ng t Vedan r t thích h p v i c Ruzi. Pha loãng
phân này (20%) v i nư c tư i sau m i l a c t. Có th tư i m t l n th t m trư c
khi tr ng 5-6 tháng thì vài năm sau không c n tư i l i, không c n bón thêm phân nào
khác.
nư c tư i c t t và cho thu ho ch quanh năm. Năng xu t r t cao có th t
-
300 t n/ha/năm.
- Chăm sóc t t thì 1ha c s s n xu t ra m t lư ng c nuôi 15-20 con bò.
Thu ho ch h t
C Ruzi g n t i mùa khô n u ta mu n thu ho ch h t thì ngưng c t trư c khi cây
ra hoa ít nh t 90 ngày. Cây s ra hoa và k t h t. H t c chín không u, vì v y hàng
ngày ph i i thu h t b ng cách p bông c . H t chín thu ư c phơi khô, b o qu n
kĩ, mùa mưa năm sau vãi ra ru ng tr ng ti p.
5.2.3. Cây c S (Panicum maximum)
C s có tên khoa h c là Panicum maximum, ngu n g c t Kenya. C ã ư c
gi i thi u vào Vi t Nam t lâu. Û Vi t Nam nó còn ư c bi t n v i tên là c Guine.

69
inh Văn C i
P. maximum có nhi u gi ng năng xu t cao như TD-58; Tobiata, Si Muang. Nư c ta
ang tr ng ph bi n gi ng TD-58 nh p t Thái Lan. Gi ng m i Si Muang có thân màu
tía, cây cao, m c th ng và s n xu t h t t t.
c i m cây c và giá tr dinh dư ng
- Là gi ng c th o, thân b i như b i s . Có gi ng s lá l n và s lá nh . C s lá
l n năng su t cao tr ng thu c t, cho ăn tươi ho c ư p chung v i c voi. C s lá
nh năng xu t th p hơn, ch u h n, ch u d m p dùng chăn th thích h p hơn.
- C s sinh trư ng m nh, năng su t cao, ch u h n khá, ch u nóng, ch u bóng
cây, ch t lư ng t t và d tr ng. Phù h p v i chân ru ng cao, t pha cát, giàu dinh
dư ng, t trung tính n chua nh . C không ch u ư c ng p úng cũng như mùa
khô kéo dài. Có th nhân gi ng b ng h t ho c b ng b i.
- Thu ho ch non trư c khi ra hoa, ch t lư ng c cao trâu bò ăn h t không c n
băm ch t. Thu ho ch mu n, thân hóa g , gi m ch t lư ng và gi m ngon mi ng i
v i gia súc.




ng c s - TD58 thu h t

Th i v tr ng: T t nh t là u mùa mưa. Nơi ch ng nư c tư i thì tr ng
quanh năm. Chu n b t: Như i v i c voi. N u tr ng h t thì ph i làm t kĩ hơn.
R ch hàng kho ng cách 40-50 cm sâu 15 cm n u tr ng b ng khóm và sâu 10 cm n u
tr ng b ng h t. Phân bón cho 1 ha:
Ph n chu ng hoai m c: 10 -15 t n
Super Lân: 250-300 kg
Sulfat Kali: 200-250kg
Urea: 50kg
Vôi: 500kg
Phân h u cơ, Lân, Kali bón lót h t theo hàng. Phân urea bón thúc.
Gi ng: Có th nhân gi ng b ng h t ho c b ng thân g c. N u tr ng b ng h t c n
6-8 kg/ha. H t thu ho ch mùa trư c dùng gieo vào mùa sau. N u tr ng b ng thân g c
(khóm) c n 5-6 t n/ha. Chu n b khóm như sau: C s gi ng trên ru ng có tu i 75-80
ngày. Dùng cu c ánh g c c lên, rũ s ch t, c t b t r già, c t b b t ph n ng n,
ph n g c còn l i cao kho ng 25-30cm. Khi tr ng tách thành c m nh m i c m có 3 -4
nhánh tươi tr ng.



70
Nuôi bò th t
Cách tr ng: Sau khi ã r ch hàng, bón phân theo quy nh t các c m gi ng
t a vào thành hàng ng v cùng phía và vuông góc v i lòng rãnh. Kho ng cách 25-
30cm. L p t sâu kho ng 10cm ph n thân. D m ch t t ph n g c r .
N u tr ng b ng h t thì t làm tơi x p và m n hơn. Gieo h t theo hàng l p t
m ng 2-2,5 cm. Sau khi gieo 2-3 ngày có mưa nh là t t, mưa nhi u h t b trôi và t
t o váng h t c không m c u. Có công nhi u thì gieo trong vư n ươm, khi cây con
cao 15-20 cm thì nh c y thành hàng. M t tr ng 25x40cm.
Chăm sóc: Sau khi gieo h t 15-20 ngày ki m tra m m ch i tr ng d m. Làm
c d i cho n khi c m c cao. Dùng phân urea bón thúc sau khi làm s ch c d i.
Thu ho ch: L a u thu ho ch khi c 60 ngày tu i. Các l a sau kho ng 30-45
ngày. C t cao cách m t t 5cm. N u dùng nư c r a chu ng tư i c thì ch tư i sau
khi c t m t tu n và không tư i tr c ti p lên g c c . C tr ng 1 l n có th thu ho ch
ư c 3-4 năm.
Năng su t c s lá l n tr ng thâm canh nư c tư i t 30t n/ha. Có th thu
ho ch 8-10 l a, t t 240-300 t n/ha/năm.
5.2.4. Cây c Stylo
Có nhi u loài: Stylosanthes hamata, Stylosanthes guianensis. c i m cây c và
giá tr dinh dư ng
Là cây c h u, th i gian s ng 2-3 năm, thân g m c th ng thành b i, thích h p
cho thu c t, có t l ch t m khá cao.
Thích nghi t t v i khí h u nhi t i. Tr ng thu c t cho ăn tươi hay phơi s y
ch bi n b t c u t t. Năng su t ch t xanh th p hơn c hòa th o, 50-60 t n
(ha/năm) nhưng hàm lư ng protein 18-20%. Khi cho bò ăn c hòa th o k t h p v i
c Stylo s làm tăng hàm lư ng protein trong kh u ph n mà không c n b sung thêm
th c ăn tinh giàu m khác.
Phù h p v i chân ru ng cao, ch u h n khá t t. Không ch u ư c t trũng ng p
nư c. Thích nghi r ng v i t nghèo dinh dư ng và chua. C nh tranh r t t t v i c
d i.
Nhân gi ng c Stylo b ng gieo h t hay b ng g c. Th i v tr ng thích h p nh t
là u mùa mưa. Chu n b t: Như c voi và c s . R ch hàng kho ng cách 50-60
cm, sâu 10cm.
Phân bón cho 1 ha:
Ph n chu ng hoai m c: 10-15 t n
Super Lân: 300-350kg
Clorua Kali: 100-150kg
Urea: 50kg
Nu t chua thì bón thêm 0,5-1 t n vôi/ha. Vôi r i u trên diên tích khi cày
b a. Phân h u cơ, Lân, Kali bón lót h t theo hàng r ch trư c khi gieo tr ng. Phân
urea bón thúc khi cây có cao 5-10 cm
K thu t gieo tr ng
R ch hàng sâu 5-10 cm, hàng cách hàng 40 cm. Bón phân lót và gieo h t theo
hàng. S lư ng h t gi ng c n 4-6 kg/ha. Có th h t trong nư c nóng 60-700C n
khi n t nanh m i em gieo. Có th gieo h t trong vu n ươm khi cây con cao 20-25 cm
nh ra tr ng theo hàng v i kho ng cách cây cách cây trong hàng là 15-20 cm. N u
giâm cành thì c t cành dài 30-40 cm, có 4-5 m t chôn xu ng t 20cm.

71
inh Văn C i
Chăm sóc
Khi cây gieo h t m c ư c 5-10 cm thì x i xáo c d i, sau ó dùng urea bón
thúc. Làm c 2-3 l n cho n khi cây phát tri n khép tán.
Thu ho ch
C Stylo thu ho ch l a u khi th m c che ph kín t, cây cao kho ng 60 cm
và sau khi tr ng kho ng 3 tháng. Khi thu ho ch c t cao 15-20cm cách m t t. Các
l a c t ti p theo kho ng 70 ngày khi th m c cao 35-40 cm. N u c t sát g c c s b
ch t, do ph n g g c không có kh năng tái sinh.
S d ng
C Stylo có hàm lư ng ch t m cao nên có th thay th môt ph n th c ăn tinh.
Lư ng c Stylo t 10-15 kg/con/ngày.
Tr ng m t l n thu ho ch trong 3-4 năm. H t c Stylo thu ho ch r t khó vì c ra
hoa quanh năm, tuy v y h t c t phát tán ra chung quanh m c r t nhi u cây con và
ta có th b ng cây con tr ng.

5.3. PH PH M NÔNG NGHI P

5.3.1. Giá tr dinh dư ng m t s ph ph m nông nghi p và cách s d ng
Thân cây b p sau thu ho ch có giá tr dinh dư ng cao nh t trong t t c các
lo i ph ph ph m t ngũ c c, và vì th nó có ti m năng l n trong vi c c i thi n dinh
dư ng cho gia súc. Theo k t qu nghiên c u c a chúng tôi ( inh Văn C i và c ng
tác viên, 1999) thì thân cây b p sau thu ho ch có 25-26% ch t khô; 32% xơ thô;
68,7% NDF; t l tiêu hóa ch t h u cơ: 53,3% và năng lư ng trao i cho trâu bò:
7,46 MJ/kg ch t khô. C n tr l n nh t i v i vi c s d ng thân cây b p sau thu
ho ch là khô c ng vì v y c n thi t b cán d p, ch t ng n, phơi khô trư c khi cho ăn
ho c phơi khô dùng d n.
Rơm r nư c ta có kh i lư ng r t l n nhưng t l s d ng trong chăn nuôi
trâu bò còn r t khiêm t n. Ph n l n chúng ư c s d ng làm ch t t ( mi n B c),
ho c t tr c ti p ngoài ru ng làm phân bón ru ng, m t lư ng nh ư c s d ng
làm n m rơm ( mi n Nam). Rơm r có th s d ng như m t ngu n th c ăn chính
nuôi trâu bò cày kéo, sinh s n. Rơm r còn là ngu n xơ r t t t ph i h p v i
th c ăn nhuy n, nh ng th c ăn b sung t ti n khác trong chăn nuôi bò s a và v
béo bò th t..
Rơm r c ng k nh hơn và ch t lư ng th p hơn thân cây b p. N u ch cho ăn
m t mình rơm lúa thì gia súc ch ăn ư c m t s lư ng nh . Rơm lúa r t giàu Kali
hòa tan nhưng thi u Canxi (Ca) có kh năng h p thu, vì th gia súc ư c nuôi dư ng
b ng rơm lúa là chính thì c n ph i b sung thêm ngu n Ca d tiêu. Rơm lúa còn có
thành ph n lignin th p (6-7%) nhưng thành ph n Silic cao (12-16%) so v i các lo i
ph ph m cây tr ng khác (thư ng có kho ng 10-12% Silic). Thành ph n Silic cao là
nguyên nhân chính d n n t l tiêu hóa kém. Ph n thân lúa ư c tiêu hóa nhi u
hơn lá vì th nên g t lúa m c càng th p càng t t.
Kh u ph n ch y u là rơm lúa v i m t lư ng nh th c ăn b sung s làm cho bê
tăng trư ng ch m, tu i l a u lúc 4-5 năm, còi xương và bò có t l u thai
th p.
Rơm r ư c v i 4-5% urea s làm tăng t l tiêu hóa (t 39 lên 52%) giá tr năng
lư ng tăng t 4,74 MJ lên 5,49 MJ/kg ch t khô. Kh năng ăn vào c a trâu bò v i rơm
cũng cao hơn so v i rơm không (2,6kg so v i 1,6kg DM/100kg kh i lư ng).


72
Nuôi bò th t
Bã mía có giá tr năng lư ng và protein r t th p nhưng ây là m t ngu n xơ có ích.
Có th s d ng n 25-40% trong kh u ph n.
Khi ph ph m nhi u xơ v i urea ho c b sung urea, m t ngu n nitơ r ti n
vào kh u ph n, s m b o s gia tăng t l tiêu hóa và kh năng ăn vào c a gia
súc. Tiêu hóa xơ cũng ư c c i thi n rõ nét khi b sung thêm m t lư ng nh
carbohydrate d lên men như r m t, xác mì, khoai lang, cám…
Khi s d ng nitơ phi protein, lưu huỳnh là y u t gi i h n chính n ho t ng
c a h vi sinh v t d c . M t h n h p g m 90% urea và 10% sulphat natri (Na2SO4)
làm cho t l N/S ư c cân b ng. Rơm r thư ng có hàm lư ng canxi, phospho và
mu i th p. Vi c b sung coban (Co), ng (Cu) s c i thi n ư c kh u ph n d a trên
rơm r . T l tiêu hóa c a rơm s ư c c i thi n m t cách áng k n u b sung 1,5-
2% urea, 10% r m t và 0,5% h n h p khoáng (mu i, P, Ca, S)…
Cám g o có ch t lư ng r t khác nhau tùy thu c vào quy trình xay sát. Cám g o
lo i t t thì có ít v tr u nên hàm lư ng xơ t ng s th p (kho ng 6-7%) giá tr TDN
kho ng 70% và protein thô t 13-14%, Năng lư ng trao i t 12-12,5 MJ/kg ch t
khô. Cám g o ch t lư ng x u thì hàm lư ng xơ có th lên n 20%. Cám g o lo i t t
là m t nguyên li u th c ăn r t có giá tr vói trâu bò, vì v y giá cám g o lo i t t cũng
r t cao.
Hèm bia, bã rư u có protein thô t 26%-32% (theo ch t khô). Ph ph m này
ư c s d ng d ng ư t, khô ho c ư p chung v i r m t và axít h u cơ. Hèm bia
c a các nhà máy bia c a ta theo phân tích c a chúng tôi có 32% protein; 18% xơ
(theo ch t khô); t l tiêu hóa ch t h u cơ t 68% và giá tr năng lư ng trao i 12
MJ/kg ch t khô (tương ương v i cám g o lo i t t). Hèm bia v a giàu m, v a giàu
năng lư ng nên t lâu ã ư c s d ng ph bi n nuôi bò s a. m cao là i u
b t l i chính trong vi c d tr và s d ng các lo i th c ăn này.
Khô d u là ph ph m sau khi nh ng h t có d u ư c ép v t ho c ch bi n
l y d u. Thí d như bánh d u d a, u ph ng, h t bông v i, cao su… Protein thô c a
khô d u dao ng t 20-40%. Kh năng phân gi i protein và s lư ng d u ph thu c
vào phương pháp ch bi n. EÙp b ng phương pháp th công (ép vít) hàm lư ng d u
còn kho ng 10% trong khi v i phương pháp ép ki t (trích ly) d u ch còn 1%. Ch t xơ
cũng thay i r t nhi u ph thu c vào ch bi n và s lư ng v h t.
Khô d u d a là ngu n năng lư ng và protein có giá tr ư c s d ng m t cách
r ng rãi. Tuy nhiên, kh năng tiêu hóa protein c a chúng th p và th c ăn mau b ôi
khét. Bánh d u d a ph ng lên nhanh chóng khi th m nư c và có th s d ng d ng
này m c 50% trong kh u ph n. Khô d u u ph ng ư c s d ng r ng rãi trong
chăn nuôi bò th t và bò s a. Hàm lư ng xơ th p và không có s h n ch nào trong
vi c s d ng cho gia súc nhai l i. Khô d u bông v i ch a gossypol không h i i v i
bò trư ng thành nhưng kh năng tăng tr ng c a bò s ư c c i thi n n u thêm sulfat
s t vào kh u ph n có nhi u bánh d u bông v i. Có th s d ng 10-15% bánh d u
bông v i trong th c ăn h n h p cho bê, i v i bò th t có th s d ng 30%.
Khô d u u nành thư ng t và ư c s d ng cho gia súc d dày ơn. V h t
u nành ch a 37% CF, 12% CP và giá tr năng lư ng tương ương v i h t ngũ c c
là m t lo i th c ăn có giá tr cho t t c các lo i trâu bò.
M t h n ch chung trong vi c s d ng khô d u cho chăn nuôi là hàm lư ng d u
còn l i trong ph ph m cao nên hay b ôi khét, th i gian b o qu n ng n. i m b t l i
n a là khô d u d b nhi m n m Aspergillus s sinh ra c t Aflatoxin, c bi t là
khô d u u ph ng. Kh c ph c ư c các h n ch ó, ph ph m h t l y d u là ngu n
protein có giá tr trong chăn nuôi.
73
inh Văn C i
H t bông v i cũng ư c s d ng thay th m t ph n th c ăn tinh. H t
nguyên lo i t t ch a kho ng 20% d u và 19% protein. V h t bông v i ch a nhi u xơ
(50% CF) nhưng v n có th s d ng m c 30% trong kh u ph n bò th t. Thí nghi m
v béo bò th t c a Lê Vi t Ly ã thành công khi s d ng kh u ph n v béo có 2 kg
h t bông+ 2kg r m t+ rơm urea.
R m t ư c s d ng trong chăn nuôi c i thi n tính ngon mi ng, b sung
m t s ch t khoáng. R m t còn ư c s d ng như m t th c ăn b sung năng lư ng
cho kh u ph n th c ăn thô ch t lư ng kém. V i m t hàm lư ng ư ng d lên men
cao, r m t như là m t ngu n năng lư ng r ti n s d ng v i các lo i nitơ phi
protein. Các lo i khoáng c n ư c cân i l i b i vì trong r m t ch a ít phospho,
natri và không lư ng lưu huỳnh cho vi sinh v t d c ho t ng. Hàm lư ng kali
trong r m t cao.
Xác mì là ph ph m sau khi chi t xu t tinh b t t c khoai mì (c s n). Xác mì
có hàm lư ng ch t khô th p (kho ng 20%), r t nghèo protein (1,5-1,6%), hàm lư ng
xơ th p (10-11%, t l tiêu hóa ch t h u cơ r t cao (92-93%) vì v y giá tr năng
lư ng trao i t t i 13MJ/kg ch t khô ( inh Văn C i và c ng tác viên, 1999). Vì v y
xác mì là m t lo i th c ăn cung c p năng lư ng r t t t cho t t c các i tư ng trâu
bò c bi t là v béo bò th t. Tuy nhiên khi s d ng c n ph i ư c b sung protein,
khoáng và vitamin vì nh ng thành ph n này trong bã c mì không áng k . Nư c ta
là nư c tr ng khoai mì, nhi u nhà máy ch bi n tinh b t khoai mì m i năm cho ra m t
kh i lư ng l n xác mì nhưng m i s d ng m t t l r t nh nuôi trâu bò. Lí do
chính là khâu b o qu n và v n chuy n. C n nghiên c u kh năng gi m hàm lư ng
nư c c a xác mì xu ng còn 60-65% d dàng áp d ng các phương pháp b o qu n
nh m s d ng h u hi u hơn lo i ph ph m này.
Bã thơm (d a) ph ph m th i ra t nhà máy óng h p qu d a. Thành ph n
g m ng n c a qu , v và lõi qu sau khi ã l y i ph n thân qu óng h p. Ch t dinh
dư ng chính trong c thơn là ch t ư ng, ch t xơ và vitamin A, nhưng hàm lư ng
protein và mu i khoáng th p. Tr ng i chính c a v thơm là hàm lư ng nư c cao,
trong v bã có men Bromelin, là men th y phân protein, vì v y bò không ăn ư c
nhi u do b rát lư i. Vì hàm lư ng nư c cao (85-90%) nên ph ph m này nên ư c
s d ng g n nơi nhà máy s n xu t gi m chi phí v n chuy n. Chúng có th làm
khô b ng cách phơi n ng ho c s y. Có th áp d ng phương pháp b o qu n v i
công th c 65% bã thơm, 20% rơm lúa, 5% b t b p, 10% r m t và 1,5% urê.
5.3.2. Các y u t h n ch khi s d ng ph ph m
Có m t s y u t h n ch vi c s d ng ph ph ph m nông nghi p và công
nghi p ch bi n làm th c ăn cho bò. S thu gom r t khó khăn do vi c thu ho ch th
công rãi rác các h nông dân nh ; vi c cung c p h u h t là theo mùa và không áng
tin c y l m. Nhi u y u t v hóa h c (thu c b o v th c v t phun trên lúa hay hóa ch t
s d ng khi ch bi n) và v t lý cũng h n ch vi c s d ng ph ph ph m cho trâu bò.
Hàm lư ng nư c cao gây khó khăn trong v n chuy n, b o qu n và kh năng ăn vào.
M t s ph ph ph m r t d h ng do hàm lư ng d u và ư ng cao. Giá tr dinh dư ng
thay i nhi u do quá trình ch bi n ơn gi n và chưa ư c tiêu chu n hóa. Chúng
thư ng xuyên b nhi m n m, vi khu n và m t s ph ph m có ch a c t i v i trâu
bò. H u h t các ph ph ph m thi u m t ho c nhi u ch t dinh dư ng c n thi t.
Có hai k thu t chính s d ng t i a ph ph ph m như m t ngu n th c ăn
cho bò ó là:
- B sung m t cách thích h p các ch t dinh dư ng khác cân b ng dinh
dư ng thi u h t trong ph ph ph m;


74
Nuôi bò th t
- C n ph i ư c b o qu n theo các phương pháp thích h p kéo dài th i h n
s d ng và tránh hư h ng.
Ph ph ph m có th phơi khô, gia tăng th i gian s d ng và tránh hư
h ng. Phơi n ng có th th c hi n i v i m t s ph ph m, nhưng ư p m i là
phương pháp áng tin c y nh t. Ngoài ra, trong quá trình ư p có th b sung m t
s th c ăn khác t o ra m t th c ăn hoàn h o, cân i v dinh dư ng. S n ph m
ph bi n c a k thu t s d ng ph ph m là k thu t rơm v i 4% urea.


5.4. D TR TH C ĂN

5.4.1. th c ăn xanh
Nguyên li u th c ăn xanh ư c c t ng n và nén kĩ trong h không cho không
khí và nư c l t vào. Khi , quá trình lên men y m khí t o thành các axít (axít lactic,
axít axêtic) làm c chua, nh v y mà c ư c b o qu n an toàn trong th i gian dài.
T m quan tr ng
- C t tr th c ăn xanh khi dư th a s d ng vào lúc khan hi m th c ăn xanh.
- Ch ng thu c t th c ăn xanh khi chúng t giá tr dinh dư ng cao nh t và d
tr chúng s d ng quanh năm.
- D tr ư c nhi u tháng mà ch t lư ng v n t t. Giá tr dinh dư ng v n còn
gi ư c n 85% so v i giá tr ban u.
Cách làm h
Ch n v trí làm h
H c n t g n ngu n nguyên li u, ti n ư ng giao thông gi m chi phí v n
chuy n, g n chu ng tr i gia súc. N n t ch c, a th r ng d dàng xe máy ra
vào quay tr . Không b ng p ho c ng nư c vào mùa mưa.
M t s ki u h
Có nhi u cách c: trong h , thành ng trên sân, trong bao túi
nilon…. Cách thành h là ph bi n hơn c . Thông thư ng h có 2 vách hai bên.
Có lo i h có 3 vách, phía trư c không có vách thao tác khi và khi l y c ra.
G i là h nhưng u xây n i trên m t t. c thành ng thì không c n xây vách h
. Trong trư ng h p này ng c ánh hình kh i cao, trên nh san ph ng, gi m
ch t, trên m t và chung quanh ng c ph các t m plastic cho kín. Phía trên ng
ph t và che ch n không trâu bò bư c lên trên h .
Kích thư c h
Khi xây h , kích thư c h ph thu c vào lư ng th c ăn xanh em và nhu
c uc c n s d ng trong năm. S lư ng àn gia súc, s tháng c n s d ng c ,
s lư ng c cho m t con/ngày và i u quan tr ng n a là ta có th hoàn thành công
vi c g n trong ngày. H l n thì chi phí xây d ng l n và k thu t s khó áp ng
yêu c u v th i gian khi . H nh thì t l c b hư h ng (quanh h , áy h và b
m t h ) s cao. Th tích t i thi u m t h không nên nh hơn 5m3. Kinh nghi m
cho th y làm nhi u h nh và v a t t hơn là làm m t h l n. Ư c tính 1m3 h
ư c 650kg c . M t h có th tích 35m3 có th ư c kho ng 20 t n c . S c
này nuôi ư c 10 con bò trong 3 tháng.
V t li u xây h
V t li u xây h là á, g ch, xi măng và cát n u mu n xây kiên c s d ng
75
inh Văn C i
lâu dài. H t m th i có th dùng tre, g quây l i thành h và lót kín thành h là
ư c. Quá trình có nhi u nư c r ra t c vì v y áy h làm rãnh nh thoát
nư c trong h ra ngoài. d c c a áy là 10%. H l n thì áy c n gia c n n
cho c ng xe máy ra vào l y c .
K thu t c
Chu n b nguyên li u
Ch n th i i m c t c khi chúng có giá tr dinh dư ng cao nh t. N u c voi thì
c t vào lúc cây cao 1,5m. Cây b p thì c t lúc h t ã ông c ng (sau khi râu b p ã
héo). C th o khác thì c t trư c khi ra hoa. C t nhiên thì c t vào cu i mùa mưa.
Hàm lư ng ch t khô trong th c ăn em t 30-35% là t t nh t. Ch t ng n th c ăn
3,0-3,5cm d nén ch t. Nên dùng máy băm ch t vì ch t b ng tay s r t ch m
b i vì chúng ta c n ph i làm y h th t nhanh. N u ch n máy băm c công su t
1,5-1,8 t n/gi thì trong 1 ngày ta s xong h 10m3. H l n thì c n máy c t và
băm luôn, xe máy ch c , máy nén c t t nh t là máy g t i bánh l p.
Các ch t ph gia
Có th thêm m t s ph gia quá trình t t hơn và nhanh hơn thí d như các
ch ph m thương m i lên men chuyên s d ng cho c . Có th thêm r m t ư ng
khi c là c hòa th o non, c h u vì chúng thi u lư ng ư ng c n thi t cho lên
men. C 1 ph n r m t pha loãng v i 2 ph n nư c ng trong m t thùng phuy l n,
c 1m3 c thì phun vào trung bình 35 lít h n h p này, phun u theo m i l p c .
c voi, cây b p thì không c n thêm r m t. Ngoài r m t ngư i ta còn dùng mu i thêm
vào 1-2% (tính theo ch t khô c a c ). C non c n nhi u mu i hơn so v i c ã t
yêu c u ch t khô. Không ư c t cát và nh ng th khác l n t p vào h .
Nén c trong khi
Nén th t kĩ sau m i l n cho c vào h . Càng nén ch t các l p c thì không khí
còn l i trong c càng ít, ch t lư ng c càng t t. Công vi c c ph i làm th t kh n
trương, th i gian hoàn thành h không quá m t ngày.
Niêm phong h
Khi h y, dùng m t t m b t nilon dày ph kín lên m t h và chèn sâu các
c nh c a t m b t theo m t trong tư ng c a h . t lên trên dày 20-30cm t o
s c n ng nén ch t thêm h và tránh mưa. Sau 5 ngày thì b t kín mi ng rãnh thoát
nư c dư i n n h . C n thi t thì làm mái che mưa b o m ch c ch n là nư c
mưa không th vào h làm hư c . C sau m t tháng có th l y cho bò ăn.
Cho bò ăn c
Trư c khi cho bò ăn c n ánh giá ch t lư ng c sau khi . Ch t lư ng c ph
thu c vào ch t lư ng nguyên li u, m khi và k thu t . C ch t lư ng t t thì
có màu vàng như s i thu c lá, mùi thơm c a axit, không có m c, c m tay bóp ch t
n mc không th y nư c r ra k ngón tay, ch t khô khi ó ư c t trên 25%. C
ch t lư ng x u thì có màu nâu vàng ho c nâu t i, mùi hôi và có nh t. Khi n m trong
tay c bóp m nh s có nhi u nư c trào ra k tay, khi ó ch t khô ch t 15% ho c
ít hơn. Khi l y c cho ăn c n l y g n t ngoài vào trong và m i l n l y c n l y h t t
trên h xu ng áy h . S lư ng c cho m i bò trư ng thành t 20-25kg m i ngày.

5.4.2. Làm c khô
T t c các l ai c hòa th o c h u, các lo i cây th c ăn xanh ư c c t úng
th i i m làm khô b ng phơi ho c s y làm th c ăn cho trâu bò sau ây g i chung
là c khô.

76
Nuôi bò th t
T m quan tr ng c a c khô
- C khô r t c n cho bê con và bò th t, bò s a cao s n, vì c khô có hàm lư ng
nư c th p nên con v t ăn vào m t lư ng v t ch t khô nhi u hơn so v i ăn c xanh.
N u có i u ki n thì làm c khô nuôi bê con. T tu n tu i th 2 t p cho bê ăn c
khô.
- C khô ư c c t úng th i i m, phơi khô d tr s d ng vào mùa thi u
c xanh vì v y ch ng ư c th c ăn thô ch t lư ng cao quanh năm cho bò.
- Phơi s y úng cách thì hao t n ch t dinh dư ng trong quá trình phơi s ít hơn
so v i .
K thu t làm c khô
Lo i cây th c ăn làm ư c c khô và th i gian thu c t
C nhi u lá làm c khô t t hơn c nhi u thân. C có thân nh t t hơn so v i c
thân l n. Thí d c Pangola, Andropogon, Ruzi, c s làm c khô t t hơn c voi.
Th i i m thu c t cây th c ăn làm c khô
i v i gi ng c ra hoa quanh năm (thí d gi ng S -Comom) thì th i i m thu
c t thích h p là lúc b t u ra hoa. i v i gi ng c không ra hoa quanh năm (thí d
Pangola, Andropogon, TD 58, Ruzi…) thì ch n th i i m c t khi c có non v a
ph i như khi ta c t cho bò ăn tươi. T i th i i m này c có giá tr protein cao, xơ th p
và kh i lư ng ch t xanh trên m t ơn v di n tích là cao nh t. N u c t mu n, khi c
già thì hàm lư ng ch t xơ cao và protein trong c s th p. N u làm khô b ng phơi
n ng thì t t nhiên ph i thu ho ch c vào ngày có n ng. N u c n th i i m thu c t
mà tr i mưa ho c không n ng, ru ng c ư t thì ph i dùng sàn phơi c .
Các phương pháp làm khô c
Phơi dư i n ng m t tr i là cách ơn gi n và r ti n nh t tuy nhiên ph thu c
vào th i ti t. N u phơi n ng thì n ng và gió càng m nh, phơi càng nhanh, càng gi m
s hao h t ch t dinh dư ng trong c . C khô ch t lư ng t t có màu xanh, mùi thơm
(thư ng t ư c khi s y). C phơi kém n ng s có màu vàng ho c vàng nâu. C
khô có màu xanh thì hàm lư ng caroten (ti n thân c a vitamin A), các vitamin nhóm
B và vitamin D nhi u hơn c khô có màu vàng, nâu. Khi phơi c dư i n ng ph i
thư ng xuyên o c x p t o i u ki n cho n ng và gió làm c khô nhanh và u.
Mùa mưa phía Nam v n có th phơi c trên ru ng, quan tr ng nh t là c ư c m t
n ng u sau khi c t. N u phơi v i quy mô nh , s lư ng ít thì có th dùng sàn phơi
ho c t m b t nilon d ch y mưa. Canh tr t t thì sau 2-3 n ng ta có th gom c v
d tr . Ng n cây s n (khoai mì) khi phơi c n ch t ng n nhanh khô và khô u.
S y c ch ư c áp d ng nh ng nư c có n n chăn nuôi bò ti n ti n và ch s y
nh ng gi ng c có ch t lư ng cao nuôi bê con. nư c ta s y c òi h i tăng chi
phí thi t b s y và năng lư ng cho quá trình s y, do v y giá thành cao không có hi u
qu .
C t tr c khô
d v n chuy n và c t tr ngư i ta có th óng bánh c khô. óng bánh
thích h p i v i c ng n, m n, c dài thì bó thành bó ti n hơn. Khuôn óng bánh c
làm b ng g tùy kích c , kho ng 60-70cm m i chi u. C ư c cho vào khuôn nén
ch t r i c t l i như gói bánh chưng v y. Nh ng lo i c b r ng lá khi phơi như c h
u, lá cây khoai mì thì c n phơi trên sân ho c trên t m phơi và khi khô óng vào
bao. C khô có m trên 15% khi b o qu n d b m c. C phơi th t khô có th b o
qu n trong nhi u năm.

77
inh Văn C i
Cho trâu bò ăn c khô
C khô s d ng ư c cho m i i tư ng trâu bò và m i l a tu i. Ưu tiên c
m m ch t lư ng t t cho bê con t p ăn, giai o n bú s a và 2 tháng sau cai s a, s
lư ng t do không h n ch . C khô già ch t lư ng kém hơn thì cho ăn kèm v i c
xanh non thay cho rơm. B ng cách này bò ăn vào m t lư ng ch t khô nhi u hơn và
cân b ng ư c hàm lư ng ch t xơ trong kh u ph n. Lo i c khô m cao như c h
u, lá khoai mì… cho ăn kèm v i c hòa th o ho c rơm theo m t t l thích h p
cân i dinh dư ng kh u ph n, thay th m t ph n th c ăn tinh.




5.5. TH C ĂN TINH VÀ TH C ĂN B SUNG

5.5.1. Th c ăn tinh
Th c ăn tinh cho bò th t không c n có hàm lư ng protein cao như i v i bò s a.
Trung bình 13-14% protein thô là phù h p. Th c ăn tinh cho bê t p ăn c n ch t lư ng
nguyên li u cao hơn, không có urea và hàm lư ng protein t 16-18%. Th c ăn tinh v
béo bò gày, bê c không c n hàm lư ng protein cao, CP t 11,5-12%; năng lư ng
trao i (ME) t 2.350Kcal/kg, Ca= 0,3-0,4% và P= 0,3-0,35%.
Có th t ph i tr n th c ăn tinh cho bò theo công th c (CT) sau (%):
Nguyên li u CT1 CT2 CT3
B t khoai mì 80 60 40
Bp 0 25 50
Khô d u (40%CP) 12 7 0
Rmt 5 5 5
Urea 1,0 1,0 1,0
Mu i ăn 1 1 1
B t xương 1 1 1
Urea t i a 1,5%; r m t t i a 8%. (urea nhi u làm gi m tính ngon mi ng).
Khi t l r m t cao, d tr lâu ngày th c ăn s b chua. N u mua th c ăn tinh h n
h p nhà máy thì ch n lo i th c ăn có 13-14% protein là ư c.
5.5.2. H n h p b sung khoáng
Th c ăn xơ thô thư ng không ch a các lo i khoáng và vitamin c n cho quá
trình sinh t ng h p và ho t ng c a vi sinh v t d c . Các lo i khoáng thi u thư ng
là Ca, P, Cu, Zn, Mn, Fe và S. Trong ó P và S có nh hư ng r t l n n sinh t ng
h p vi sinh v t d c . Tuy nhiên c n ph i có thêm nhi u nghiên c u hơn n a trong
lĩnh v c này m i ưa ra ư c nhu c u chính xác cho các lo i khoáng c n b sung.
B sung khoáng có l i cho t t c bê sau cai s a và bò tơ. Lư ng cho phép 60g cho
m t con/ngày h n h p trong ó có 32% Ca, 16% P và 20g mu i. Có th tham kh o
h n h p khoáng sau ây b sung cho bò khi ăn kh u ph n ch y u là rơm. Các
hóa ch t này d dàng mua trên th trư ng. Phơi khô, nghi n tr n theo t l , óng vào
bao dùng d n.

Thành ph n h n h p khoáng %

78
Nuôi bò th t
CaPO4.2H2O (di-canxiphotphat) 55
NaCl (mu i ăn) 26
MgSO4.10H2O 9
Na2SO4.10H2O 7
Lưu huỳnh 1
Khoáng vi lư ng (xem dư i) 2
Thành ph n h n h p vi lư ng %
ZnSO4.7H2O 47,40
MnSO4.H2O 23,70
FeSO4.7H2O 23,70
CuSO4.5H2O 4,70
CoSO4.7H2O 0,09
SeO3Na2 0,04


Có th t làm t ng li m b sung khoáng cho bò theo công th c:
Thành ph n S lư ng (gam)
Ximăng 1.000,0
Vôi s ng 125,0
Mu i ăn (NaCl) 1.750,0
Dicanxiphotphat (DCP) 2.000,0
Cobalt chloride (CoCl2) 1,0
ng sulphate (CuSO4) 25,0
Potassium Iodide (KI) 3,0
K m oxide (ZnO) 95,0
Sodium selenate (SeO3Na2) 1,0
C ng 5.000,0

Các nguyên li u ư c phơi khô nghi n m n qua máy nghi n có m t sàng nh .
Các nguyên li u có s lư ng ít tr n v i nhau thành m t h n h p A. Các nguyên
li u có s lư ng l n tr n v i nhau thành h n h p B. Tr n d n h n h p B vào A cho
n h t. C 1 kg h n h p thêm vào 0,2 lít nư c, tr n u và óng vào khuôn. Khuôn
óng b ng g ho c b ng s t kích thư c 15 x 15 x 15 cm.
T ng li m phơi khô ng trong túi nilon, vào kho dùng d n. t t ng li m vào
máng ăn cho bò li m t do.




79
inh Văn C i
Chương 6
TH C ĂN VÀ DINH DƯ NG

6.1. ÁNH GIÁ TH C ĂN

Con ngư i nh n các ch t dinh dư ng cho nhu c u cơ th t th c ăn hàng ngày.
Bò cũng nh n ch t dinh dư ng t th c ăn chúng ăn vào.
Ch t dinh dư ng là nh ng thành ph n c a th c ăn mà nó cung c p cho con v t
duy trì s s ng, tăng tr ng, sinh s n và duy trì s c kh e. Nh ng ch t dinh dư ng
này ư c phân thành 4 nhóm chính:
Carbohydrate (cung c p năng lư ng)
-
Protein (ch t m)
-
Ch t khoáng
-
Vitamin.
-
Vi c xác nh hàm lư ng các ch t dinh dư ng trong th c ăn cho phép ta so
sánh s khác nhau gi a các lo i th c ăn và s khác bi t ch t dinh dư ng trong m i
lo i th c ăn v i nhu c u dinh dư ng c a con v t, t ây chúng ta có th ph i h p
nh ng lo i th c ăn khác nhau ho c b sung nh ng ch t dinh dư ng thi u h t t
ư c s cân b ng dinh dư ng t t nh t cho nhu c u con v t.
Cây tr ng và gia súc cùng có nh ng thành ph n hóa h c tương t nhau như:
Carbohydrate (ch t ư ng, tinh b t), protein, ch t béo, ch t khoáng và vitamin,
nhưng khác nhau v s lư ng. Th c v t c t tr năng lư ng dư i d ng carbohydrate
như tinh b t, ư ng. ng v t c t tr năng lư ng dư i d ng m . Th c v t có th
t ng h p nên các ch t dinh dư ng này t không khí, t, nư c và ngu n năng lư ng
t m t tr i. Ch t b t ư ng trong h t ngũ c c, trong c khoai mì…, ch t d u trong
các h t cây ch a nhi u d u là nh ng th c ăn ch a nhi u năng lư ng. H t nh ng lo i
cây h u ch a nhi u ch t m (protein).
ng v t không th t t o ra các ch t dinh dư ng này, mà chúng ph i nh n t
bên ngoài dư i d ng th c ăn. Chúng ta có th cung c p các ch t dinh dư ng này
b ng vi c cung c p th c ăn thô (như c , rơm, thân lá cây) ho c th c ăn tinh (như
cám, các lo i h t và c qu ..).
6.1.1. Phân tích th c ăn
Thành ph n hóa h c c a th c ăn ph n ánh giá tr dinh dư ng c a th c ăn ó,
nghĩa là so sánh m c áp ng c a chúng i v i yêu c u con v t. Thành ph n
c a th c ăn bi t ư c thông qua phân tích th c ăn trong phòng thí nghi m. Có 2
phương pháp phân tích: Phân tích c i n (Weende) và phân tích theo phương pháp
c a Van Soest.
Theo phương pháp phân tích c i n thì th c ăn sau khi s y nư c bay hơi h t
còn l i ch t khô hay v t ch t khô c a th c ăn (kí hi u DM), nư c trong th c ăn g i là
m c a th c ăn. t cháy hoàn toàn ch t khô c a th c ăn ph n còn l i là ch t vô
cơ, còn g i là tro hay khoáng t ng s , g m các nguyên t khoáng vi lư ng, a lư ng.
Ch t b cháy là ch t h u cơ (kí hi u OM).
Trong ch t h u cơ bao g m: ch t m (protein thô kí hi u CP), ch t béo thô (kí
hi u EE), xơ thô (kí hi u CF) và d n xu t không m (kí hi u NFE, g m tinh b t,
ư ng, m t ph n hemicellulose, lignin, pectin và vitamin (xem sơ ).


80
Nuôi bò th t


Thành ph n c a th c ăn theo phân tích Weende
Th c ăn
Làm khô (s y khô) Nư c

Ch t khô (DM)

t cháy Ch t h u cơ (OM):
Ch t m
D n xu t không m
Ch t xơ
Ch t béo (m )
Vitamin
Tro (khoáng)
B ng 6.1: Tóm t t sơ phân tích th c ăn theo phương pháp Weende
Thành ph n Nguyên lí Bao g m
Åm S y khô 4 gi 100oC Nư c, các axit có th bay hơi, alcohol

550oC sau hơn 3 Oxit, mu i khoáng, silic và các mu i
Tro (khoáng) t
t ng s gi c a khoáng a lư ng và vi lư ng.

Protein thô Kjeldahl, phân h y b i Protein th c, amino acid, amid, amin,
(CP) H2SO4 N-glycoside, phosphatides, nh ng ch t
CP= N x 6,25 ch a nitơ.

M thô (CE) Chi t xu t b i petrolether M , d u, axit béo t do, sáp,
trong 6 gi phospholipid, pigment...
Vitamin tan trong m
Xơ thô (CF) un sôi 30 phút trong: M t ph n cellulose, hemicellulose,
a/ H2SO4 0,26N lignin.
b/ KOH 0,23N

D n xu t không Tính toán: ư ng, tinh b t, fructosan, và m t ph n
m (NFE) NFE=100 - H2O -Ash - CP pectin, cellulose, hemicellulose, lignin,
- CE - CF tanin,
Theo h th ng c a Van Soest cho ánh giá th c ăn thô thì ch t khô c a th c ăn
xanh g m 2 ph n, ph n tan ư c trong dung d ch ND un sôi g i là NDS (neutral
detergent solubles) và ph n không tan ư c trong dung d ch ND g i là NDF (neutral
detergent fiber). Ph n tan ư c g m: Protein thô, ch t béo, tinh b t, pectin. Ph n
không tan trong dung d ch ND là thành ph n c a thành t bào th c v t và m t ph n
c a tro không tan. ADF là ph n còn l i c a NDF sau khi sôi NDF trong dung d ch AD.
Ph n tan trong dung d ch AD là hemicellulose và ph n còn l i không tan là cellulose,
lignin, cutin và tro không tan trong acid. ADL là ph n còn l i c a ADF sau khi s lí
ADF qua dung d ch H2SO4 c 72%. Ph n tan trong dung d ch acid là cellulose,
ph n không tan là lignin và tro không tan. T ây ta có th suy ra thành ph n c a
thành t bào th c v t:
Hemicellulose = NDF -ADF
Cellulose = ADF - ADL

81
inh Văn C i
Lignin = ADL - tro
Phương pháp Van Soest giúp ta ánh giá úng hơn ch t lư ng và giá tr dinh
dư ng c a th c ăn thô cho trâu bò. B i vì hai lo i th c ăn thô có cùng hàm lư ng xơ
thô nhưng thành ph n thành t bào c a chúng khác nhau r t nhi u.
Cellulose chi m t l cao nh t trong thành ph n c a thành t bào th c v t, nó
ư c c u t o t các phân t glucose như tinh b t nhưng khác nhau v ki u liên k t
hóa h c. S i bông v i h u như ch là thu n cellulose. Liên k t hóa h c c a xơ t o
d ng s i dài và r t ch c vì v y trong cơ th ng v t d dày ơn không th tiêu hóa
ư c cellulose. Trong ng tiêu hóa bò nó ư c tiêu hóa m t ph n nh men c a vi
sinh v t d c .
Hemicellulose là thành ph n chi m t l cao th hai, nó là h n h p c a các
polysacharis ư c c u t o ch y u t ư ng 5 carbon. Trong d c nó ư c vi sinh
v t tiêu hóa m t ph n.
Lignin i v i thành t bào th c v t cũng gi ng như xi măng trong công trình xây
d ng v y. C già, thân hóa g có thành ph n lignin cao. Vi sinh v t không tiêu hóa
ư c lignin, vì v y nó không có ý nghĩa i v i dinh dư ng gia súc. M t khác khi hàm
lư ng lignin cao nó còn liên k t v i các thành ph n khác c a th c ăn làm cho t l
tiêu hóa chung c a th c ăn gi m i. Ngư i ta ã xác nh ư c m i quan h gi a
hàm lư ng c a NDF; ADF và lignin v i kh năng ăn vào, tiêu hóa và m t năng
lư ng c a kh u ph n như sau:
- NDF trong th c ăn th p thì kh năng ăn vào c a gia súc tăng.
- ADF trong th c ăn th p thì th c ăn càng d tiêu hóa.
- ADL trong th c ăn cao thì năng lư ng th c ăn th p, khó tiêu hóa.
Sơ minh h a phân tích th c ăn thô theo phương pháp
Van Soest

Nh ng ch t hòa tan
trong ND



Hemicellulose
NDF

Cellulose
ADF



Lignin

ADL
Khoáng t ng s



Ngày nay, nh ng nư c có n n chăn nuôi tiên ti n ã s d ng ch tiêu NDF; ADF
là nh ng ch tiêu dinh dư ng quan tr ng trong kh u ph n ăn c a bò thay th ch tiêu
xơ thô v n dùng t trư c n nay. Nh ng năm g n ây nư c ta cũng ã phân tích
ư c các thành ph n này trong th c ăn thô, ang tích lũy s li u và ng d ng vào
xây d ng kh u ph n ăn cho bò cao s n.

82
Nuôi bò th t
6.1.2. Ch t lư ng th c ăn
Cách ơn gi n nh t ánh giá ch t lư ng th c ăn là xác nh s lư ng ch t
dinh dư ng ư c tiêu hóa và h p thu b i con v t t s lư ng th c ăn ăn vào. Nói cách
khác là bao nhiêu kg th c ăn s cho ra 1kg s n ph m. Năng lư ng và protein là hai ch
tiêu dinh dư ng quan tr ng nh t c a th c ăn. Năng lư ng và protein trong th c ăn
không ph i ư c s d ng hoàn toàn b i con v t. M t lư ng ch t dinh dư ng không
ư c tiêu hóa th i ra theo phân.
H u h t các nư c ang phát tri n ngư i ta s d ng t ng các ch t dinh dư ng
tiêu hóa (TDN) o s lư ng năng lư ng trong th c ăn ư c tiêu hóa và s d ng
b i con v t. ơn v tính là gam hay %. Thí d TDN c a rơm là 40% nghĩa là trong 1kg
rơm có 400g TDN.
Vi t Nam, t năm 1995 n nay ta dùng ME bi u th giá tr năng lư ng c a
th c ăn cho trâu bò và heo gà.
Protein tiêu hóa (DCP) o s lư ng protein trong th c ăn có th ư c tiêu
hóa và h p thu b i con v t. ơn v là gam hay ph n trăm. Thí d b t cá có 40% DCP
nghiã là trong 1kg b t cá có 400g protein tiêu hóa. Ngoài DCP ngư i ta còn s d ng
protein thô (CP) hay còn g i là protein t ng s .
Vi t Nam hi n nay, giá tr protein trong th c ăn cho trâu bò ư c ánh giá
b ng protein thô (CP).
xác nh ư c giá tr TDN và DCP c a th c ăn c n ph i phân tích thành
ph n th c ăn trong phòng thí nghi m và th kh năng tiêu hóa c a m i thành ph n
trong th c ăn. Nh ng giá tr này ã ư c ã ghi s n trong các b ng “Thành ph n hóa
h c và giá tr dinh dư ng th c ăn cho trâu bò”. Ch t lư ng th c ăn ph thu c vào r t
nhi u y u t , thí d như c ph thu c vào khí h u, mùa v , phân bón, nư c tư i, tu i
thu c t. Cám ph thu c vào quy trình xay xát…
Các lo i th c ăn u ch a nư c. Hàm lư ng nư c trong th c ăn thay i r t khác
nhau tùy thu c vào lo i th c ăn. Ngay c nh ng lo i th c ăn ã phơi th t khô trong ó
v n ch a t 5-7% nư c. C xanh có 80-88% nư c, tùy thu c vào m c non hay già.
C khô, rơm khô có 15-20% nư c, c lo i t t có 65-70% nư c.
i u quan tr ng khi ánh giá ch t lư ng th c ăn là xem xét hàm lư ng nư c
trong th c ăn. C xanh nh ng nư c ôn i có hàm lư ng nư c trung bình 80%
trong khi c c a ta c t non thì hàm lư ng nư c trên 85%. Khi nư c trong c nhi u thì
v t ch t khô bò ăn vào gi m vì dung tích d dày có h n, k t qu là bò không dinh
dư ng cho năng su t cao. Hàm lư ng nư c trong rơm c khô trên 15% s d b n m
m c khi b o qu n. Th c ăn h t, th c ăn b t n u hàm lư ng nư c cao trên 14% cũng
d b m c, không th b o qu n lâu. Ngoài ý nghĩa trên hàm lư ng nư c trong th c
ăn còn liên quan m t thi t v i giá c a th c ăn n u quy i v ch t khô tuy t i.
Thí d có hai hãng bán th c ăn h n h p cùng ch t lư ng, cùng giá ti n/kg
nhưng hàm lư ng nư c ( m ) c a hãng A cao hơn hãng B 5%, như v y tính quy
v ch t khô tuy t i thì giá c a hãng A t hơn hãng B kho ng 6%.
6.1.3. Phân lo i th c ăn
M t cách ơn gi n nh t ngư i ta phân chia th c ăn thành 3 nhóm chính:
Th c ăn thô: là nh ng th c ăn như c , rơm, thân lá cây, ph ph m cây tr ng…
d ng còn tươi hay phơi khô. Th c ăn thô ch a nhi u xơ (xơ chi m trên 18% ch t
khô), th tích l n (c ng k nh) nhưng s lư ng ch t dinh dư ng trong 1kg th c ăn
th p. Th c ăn thô là ph n căn b n trong kh u ph n ăn c a trâu bò.

83
inh Văn C i
Th c ăn tinh: g m nh ng lo i th c ăn như h t ngũ c c và ph ph m t h t, khô
d u, b t cá, b t s a... (th c ăn tinh khô) ho c r m t, xác khoai mì, hèm bia (th c ăn
tinh ư t) vì khi khô chúng có b n ch t c a th c ăn tinh. Th c ăn tinh có hàm lư ng
ch t dinh dư ng cao hơn (giàu năng lư ng và protein), ít xơ, kh năng tiêu hóa cao.
M t s lo i có ch a nhi u ch t khoáng. Th c ăn tinh là ph m thêm vào kh u ph n
căn b n khi mà th c ăn thô không áp ng nhu c u dinh dư ng.
Th c ăn b sung: g m nh ng lo i th c ăn như b t xương, b t sò ho c vitamin
ư c b sung thêm vào kh u ph n áp ng yêu c u dinh dư ng. Th c ăn khoáng và
vitamin thư ng t n t i dư i d ng b t (premix) b sung vào th c ăn h n h p ho c
dư i d ng kh i li m như á li m. Chúng cung c p cho con v t nh ng ch t khoáng và
vitamin c n thi t mà trong th c ăn còn thi u.

6.2. CH T DINH DƯ NG TRONG TH C ĂN

6.2.1. Ch t khô c a th c ăn
Ch t khô c a th c ăn g m 2 ph n, ch t h u cơ và ch t vô cơ hay còn g i
khoáng t ng s hay là tro. Vì không ph i m i ch t khoáng trong th c ăn u thi t y u
v i con v t, cho nên nh ng th c ăn có hàm lư ng ch t khoáng t ng s cao không
ch c ã ư c ánh giá t t. C n th y r ng m t th c ăn có hàm lư ng ch t khoáng
cao thì hàm lư ng ch t h u cơ trong th c ăn gi m. Ch t h u cơ là ngu n g c c a
năng lư ng, vì v y năng lư ng c a th c ăn cũng gi m. M t khác t t c các ch t dinh
dư ng u n m trong ch t h u cơ c a th c ăn.
Kh i lư ng ch t khô th c ăn ư c xác nh b ng kh i lư ng th c ăn tr i kh i
lư ng nư c. ơn v o là % hay g/kg th c ăn. Khi nói c xanh có 15% ch t khô nghĩa
là trong 100g c xanh có 15g ch t khô hay 1kg c xanh có 150g ch t khô. Th c ăn
cho bò r t khác nhau v ch t khô, vì v y khi xác nh kh i lư ng th c ăn cho bò
ngư i ta ph i tính dư i d ng ch t khô c a th c ăn.
6.2.2. Carbohydrate
Carbohydrate thông thư ng ư c phân thành 2 nhóm: nhóm ư ng và nhóm
không ư ng. Nhóm ư ng bao g m monosacharis như glucose, lactose ( ư ng
s a), fructose ( ư ng qu ), sacharose ( ư ng mía). Hàm lư ng ư ng khác nhau
trong th c ăn. C ôn i có hàm lư ng ư ng cao hơn c nhi t i. C voi có hàm
lư ng ư ng cao hơn c s .
Nhóm không ư ng g m tinh b t, cellulose, hemicellulose, pectin và lignin. Tinh
b t ư c tích lũy nhi u trong h t (b p, thóc..) trong qu , trong c (khoai, s n..).
Thành ph n c a tinh b t g m hai polysacharis là amylose chi m t 20-28% và
amylopectin chi m t 72-80%. Tinh b t t nh ng ngu n khác nhau có t l tiêu hóa
khác nhau cũng như khác nhau v t c lên men b i vi sinh v t d c . i u này r t
quan tr ng khi ph i h p th c ăn tinh b t cho bò s a cao s n hay v béo bò sao cho
thích h p nh t cho ho t ng lêm men c a vi sinh v t d c .
Cellulose cũng thu c nhóm carbohydrate, là y u t dinh dư ng quan tr ng i
v i gia súc nhai l i. Thành ph n cellulose trong cây ph thu c vào tu i cây, b ph n
c a cây (lá, thân) và y u t môi trư ng. ng v t có vú nói chung và trâu bò nói riêng
không có men tiêu hóa cellulose. Vi sinh v t có men tiêu hóa cellulose g i là
cellulase.
Hemicellulose, pectin, lignin u thu c nhóm carbohydrate v i c i m như ã
trình bày ph n trên.
6.2.3. Ch t béo
Có nhi u trong h t m t s th c v t ( u, v ng...) và trong mô ng v t (mô
84
Nuôi bò th t
m ). Không tan trong nư c nhưng tan trong dung môi h u cơ (trong phân tích ã
dùng ê-te (ether) chi t xu t m trong th c ăn). Ch t béo là ester c a acid béo và
glycerol. S khác nhau c a ch t béo là do s khác nhau các acid béo no hay không
no trong phân t . S thi u h t m t s acid béo trong kh u ph n ã gây ra nh ng tri u
ch ng không bình thư ng, gia súc non ch m l n. Ta g i ó là nh ng acid béo thi t
y u. ó là 3 acid béo linoleic, linolenic và arachidonic. Acid linoleic có nhi u trong h t
có d u.
Ch t béo có hàm lư ng năng lư ng cao g p 2 l n carbohydrate. ng v t nhai
l i ch bài ti t m t lư ng nh men tiêu hóa t cơ th tiêu hóa ch t béo, do v y
chúng cũng ch có kh năng tiêu hóa m t lư ng nh ch t béo. C có kho ng 2-3%
ch t béo, h t ngũ c c 3-4%, h t bông và h t u nành c v có kh ang 20-30% ch t
béo.
6.2.4. Protein
Protein là h p ch t cao phân t g m các nguyên t carbon, oxy, hydro và
nitrogen. M t vài protein còn ch a c lưu huỳnh. c trưng cơ b n c a protein là
ch a nhóm acid amin. Có 25 acid amin khác nhau k t h p theo nh ng cách th c
khác nhau t o nên các d ng protein khác nhau trong t nhiên. Th c v t và vi
khu n có th t ng h p nên protein t nh ng h p ch t ch a nitrogen ơn gi n như
nitrate. ng v t cũng t ng h p ư c protein cho cơ th t ngu n các acid amin. Có
m t s acid amin ư c t ng h p t nh ng acid anin khác, m t s khác thì cơ th
không th t t ng h p ư c vì v y chúng ư c g i là các acid amin thi t y u (không
thay th ). Dư i quan i m dinh dư ng c a ng v t nhai l i ngư i ta có th phân
protein thành 2 nhóm: protein th c và ch t ch a nitơ phi protein.
Protein th c là protein ư c c u t o t các acid amin và trong ng tiêu hóa nó
ư c th y phân thành các acid amin. Thu c v nhóm này là albumin, casein và
protein ng v t th c v t khác.
Ch t ch a nitơ phi protein là nh ng ch t có ch a nitơ nhưng không ph i là
protein, chúng có trong cơ th ng v t và th c v t. Thu c v nhóm này là acid amin,
amide, alkaloid, amine, ammonia và nitrate. Nitrate luôn t n t i m t lư ng nh trong
cây c . C m c trên t bón nhi u nitrogen thì hàm lư ng nitrate cao. Nitrate không
cv i ng v t nhưng khi vào ng tiêu hóa chúng chuy n thành nitrite gây c.
Mc c tùy thu c lư ng con v t ăn vào. K t qu nghiên c u cho th y gia súc ăn
c ch a hàm lư ng nitrate cao hơn 0,07% v t ch t khô thì xu t hi n tri u ch ng ng
c. Khi hàm lư ng nitrate trong c cao hơn 0,22% s gây ch t gia súc.
Ammonia cũng có m t lư ng nh trong c . C có hàm lư ng ammonia cao
hơn trong c tươi.
6.2.5. Giá tr năng lư ng c a th c ăn
M i lo i th c ăn u ch a các ch t dinh dư ng c n thi t cho con v t. Giá tr các
ch t dinh dư ng chính c a th c ăn cho trâu bò là năng lư ng, protein, khoáng ch t,
vitamin ư c xác nh và ch ra các b ng thành ph n dinh dư ng th c ăn.
Toàn b năng lư ng hóa h c có trong th c ăn ư c g i là năng lư ng thô (GE)
c a th c ăn. ư c xác nh b ng cách t cháy hoàn toàn m u th c ăn trong m t
d ng c c bi t. Tuy nhiên không ph i toàn b năng lư ng c a th c ăn u ư c con
v t s d ng. M t lư ng ch t dinh dư ng trong th c ăn không ư c tiêu hóa th i ra
dư i d ng phân. Năng lư ng thô tr i năng lư ng c a phân ư c g i là năng lư ng
tiêu hóa (DE). Ch t dinh dư ng c a th c ăn sau khi ư c tiêu hóa có m t ph n b m t
i dư i d ng khí và qua nư c ti u. Năng lư ng tiêu hóa tr i ph n năng lư ng m t
qua nư c ti u và qua khí mê-tan, ph n năng lư ng còn l i g i là năng lư ng trao i
85
inh Văn C i
(ME). Năng lư ng trao i ư c con v t s d ng cho các m c ích duy trì cơ th và
s n xu t khác.
Xác nh ME c a th c ăn ph i thông qua thí nghi m tiêu hóa trên con v t. Cách
ơn gi n nh t ư c oán giá tr năng lư ng c a th c ăn là TDN (t ng các ch t dinh
dư ng tiêu hóa). Trên th gi i ang t n t i nhi u h th ng khác nhau ánh giá giá
tr năng lư ng c a th c ăn trâu bò. Nư c ta v n s d ng ME và g n ây có gi i thi u
h th ng ánh giá c a INRA (Pháp). Trong tài li u này v n s d ng ME vì hi n nay
ang có nhi u s li u ánh giá th c ăn theo ME.
ơn v o năng lư ng c a th c ăn là Joule (J) và Calorie (cal).
- 1 KJ = 1.000 J ; 1MJ= 1.000KJ= 1.000.000J
- 1Kcal= 1.000 cal; 1Mcal= 1.000Kcal= 1.000.000 cal
Giá tr chuy n i: 1J = 0,2388 cal; 1cal = 4,184 J;
Trong th c t thư ng s d ng c hai ơn v cal và J
Thí d ME c a 1kg DM c a c là 2.000 Kcal = 2Mcal= 2 x 4,184= 8,368MJ=
8.368KJ.
6.2.6. Giá tr protein c a th c ăn
Trong vòng 20 năm qua châu Âu và M ã gi i thi u nhi u phương pháp
ánh giá protein trong th c ăn thay th cho DCP. Hàng lo t thu t ng m i ra i
như: Protein th c tiêu hóa (DTP) ; protein th c tiêu hóa b i vi sinh v t (DMTP);
Protein không b phân gi i có th tiêu hóa (DUDP); protein thô vi sinh v t (MCP),
protein th c vi sinh v t (MTP), protein thô kh u ph n b phân gi i (RDP), protein
không b phân gi i (UDP). Protein tiêu hóa ru t non (PDI). Protein h p thu ru t
non (API). Protein thô tá tràng (CPD)… Có 6 h th ng ánh giá protein th c ăn
áng chú ý là : 1/ H th ng c a Anh (RDP và UDP) o b ng k thu t in situ. 2/ H
th ng c a Pháp (PDI) ư c tính t N c a kh u ph n (PDIN) và DOM c a kh u ph n
(PDIE). 3/H th ng c a Th y Sĩ (API). H th ng này d a trên cơ s h th ng c a
Pháp nhưng không s d ng PDIN. 4/ H th ng c a c (CPD). 5/ H th ng c a
nhóm nư c B c Âu (AAT và PBV). 6/ H th ng c a M (AP- Absorbed true protein).
Nhìn chung các phương pháp hi n i cũng khá ph c t p. V a qua Vi n Chăn
nuôi ã công b giá tr protein m t s lo i th c ăn trâu bò theo h th ng ánh giá c a
Pháp nhưng s li u còn ít và chưa hoàn ch nh. Vì v y trong tài li u này v n s d ng
CP ánh giá giá tr protein c a th c ăn và xác nh nhu c u protein cho bò th t.
CP trong th c ăn (%) = T ng s N trong th c ăn (%) x 6,25
Ch t lư ng protein th c ăn không ư c xem là quan tr ng i v i ng v t nhai
l i b i vì vi sinh v t d c có th làm thay i c i m c a protein th c ăn. Vì l ó
nhu c u protein ư c di n t ơn gi n nh t là % CP. Nhưng c n nh r ng, ch có
protein nào ư c tiêu hóa và h p thu b i gia súc thì protein ó m i có giá tr .
6.2.7. S d ng urea
ng v t nhai l i có kh năng s d ng ngu n nitơ phi protein thay th m t ph n
protein th c trong kh u ph n, ngu n nitơ phi protein thư ng s d ng nh t là urea.
Urea cung c p nitơ cho vi sinh v t d c t ng h p nên protein c a vi sinh v t, vi sinh
v t theo th c ăn xu ng d múi kh thành th c ăn protein cho v t ch . 1 gam urea có
0,42g N (d ng tinh khi t là 0,46g N), tương ương 2,62 g protein thô (0,42 x 6,25 =
2,62), nói cách khác t l CP c a urea là 262%. Tuy nhiên kh năng này có gi i h n,
vì v y cho trâu bò ăn nhi u urea v n gây ng c.



86
Nuôi bò th t
S lư ng urea t i a trong kh u ph n: Tr n vào th c ăn tinh không quá 1%;
Tr n vào c không quá 0,5%; Không vư t quá 0,5% t ng ch t khô kh u ph n; Ư c
tính không vư t quá 150g/con/ngày,
Ng c urea: Nguyên nhân là do lư ng NH3 th y phân t urea và protein d
lên men trong kh u ph n vư t quá nhu c u s d ng c a vi sinh v t d c , NH3 vào
máu n gan, gan không kh năng bi n i chúng thành urea làm cho lư ng NH3
cao trong máu gây c. i u này x y ra khi kh u ph n thi u năng lư ng, thi u ch t
b t ư ng (thi u cơ ch t cho vi sinh v t phát tri n). Quá th a urea ho c protein d
lên mem (ăn m t lúc nhi u urea ho c c h u non...).
Chú ý khi s d ng urea: Ch s d ng urea trong kh u ph n bò trư ng thành,
không s d ng cho bê (vì h vi sinh v t d c bê chưa phát tri n). Tr n thêm v i r
mt tăng tính ngon mi ng. Lư ng urea cung c p ít m t và chia làm nhi u l n (
duy trì lư ng NH3 d c , tránh dư th a gây c). Khi mu n thêm urea vào kh u ph n
c n tính n lư ng urea có trong th c ăn tinh và bánh dinh dư ng (n u có).

6.3. NHU C U C A BÒ I V I CÁC CH T DINH DƯ NG

6.3.1. Ch t khô và nhu c u ch t khô
V t ch t khô c a th c ăn có vai trò quan tr ng không nh ng chúng ch a ng
các ch t dinh dư ng c a th c ăn mà còn duy trì sinh lý bình thư ng c a quá trình tiêu
hóa d c . Kh năng ăn vào lư ng v t ch t khô th c ăn c a bò ph thu c vào: Hàm
lư ng ch t dinh dư ng c a th c ăn trong ch t khô; hàm lư ng ch t khô c a th c ăn;
năng su t c a con v t và kh i lư ng cơ th .
Dung tích d c có h n và th i gian th c ăn lưu l i d c c a m i lo i th c ăn
cũng khác nhau nên lư ng ch t khô th c ăn bò thu nh n trong ngày có gi i h n. Ư c
tính kho ng 3% kh i lư ng cơ th .
Hàm lư ng ch t khô th p, ch t lư ng th c ăn kém là nguyên nhân chính c n
tr ch t khô ăn vào và không th a mãn nhu c u dinh dư ng bò cao s n.
Nhu c u ch t khô c a bò th t trong m t ngày êm b ng 2,5- 3,5% kh i lư ng cơ
th (tùy thu c bò m nuôi con hay bò tơ ang l n). Thí d bò m nuôi con ti t s a 5
kg/ngày, kh i lư ng 300kg, nhu c u v t ch t khô b ng 3% kh i lư ng cơ th , v y s
kg v t ch t khô c n là:
300kg x 3/100 = 9 kg/ngày
Mùa mưa bò ch ăn c non thì thư ng là thi u ch t khô, ngay c khi chúng ư c
ăn t do n no. Th c ăn tinh và rơm có hàm lư ng ch t khô cao vì th ư c cho ăn
kèm v i c xanh non.
6.3.2. Nư c và nhu c u nư c c a bò
Nư c c n thi t cho t t c các lo i ng v t, c bi t là bò m ang ti t s a.
Trong cơ th nư c ư c s d ng vào m c ích sau:
- Hòa tan và v n chuy n các ch t dinh dư ng
- Hòa tan và v n chuy n ch t c n bã ra ngoài
- Ki n t o và duy trì s s ng các mô cơ th
- i u hòa thân nhi t.
- S n xu t s a (khi bò m nuôi con).
Nhu c u nư c c a bò ph thu c vào:
- Thành ph n th c ăn. Th c ăn khô c n nhi u nư c hơn th c ăn tươi.
87
inh Văn C i
- Nhi t môi trư ng. Nhi t môi trư ng cao c n nhi u nư c hơn nhi t
môi trư ng th p.
- S n lư ng s a c a bò m . Bò ti t s a c n nhi u nư c hơn bò c n s a. Bò có
s n lư ng s a cao c n nhi u nư c hơn bò có s n lư ng s a th p.
- Kh i lư ng cơ th và tăng tr ng c a bò tơ. Kh i lư ng cơ th l n c n nhi u
nư c hơn kh i lư ng nh . Bò tăng tr ng nhi u thì c n nhi u nư c hơn bò tăng tr ng
th p.
Bò c n trung bình 30 lít/ngày, khi ti t s a c n c ng thêm c 3 lít nư c cho 1kg
s a s n xu t ra.
Thí d bò nuôi con ti t 5 lít s a/ngày, nhu c u nư c c n:
30 + (3 x 5) = 45 lít nư c m i ngày.
Hàng ngày bò ăn th c ăn và u ng nư c th a mãn nhu c u ch t dinh dư ng
cho duy trì cơ th s ng, làm vi c và cho ra s n ph m.
Vào mùa nóng và khi bò ăn th c ăn khô như c khô, rơm khô, nhu c u nư c có
th cao hơn s trên nhi u l n, vì th t t nh t là luôn có nư c s ch cho bò u ng
su t ngày êm. Mùa n ng nóng bò có th ch t vì khát trư c khi ch t vì ói.
6.3.3. Ch t xơ và nhu c u ch t xơ
Ch t xơ ư c tiêu hóa nh vi sinh v t trong d c cho ra các ch t dinh dư ng
(các axit béo bay hơi) cho v t ch và cho vi sinh v t phát tri n. Ch t xơ cung c p
kho ng 60% nhu c u năng lư ng cho con v t. Khi thi u ch t xơ (hàm lư ng ch t xơ
th p hơn 13% ch t khô kh u ph n) s sinh ra r i lo n tiêu hóa. Khi hàm lư ng xơ
cao, kh u ph n s thi u năng lư ng, th c ăn kh u ph n có tiêu hóa kém. Vì v y t l
ch t xơ c n chi m kho ng 17- 25% ch t khô kh u ph n. T l ADF không th p hơn
21% ch t khô kh u ph n. Yêu c u lư ng xơ t i thi u cho bò trư ng thành kho ng
2kg/con/ngày, tương ương v i 25 kg c tươi ho c 6 kg rơm khô (tùy hàm lư ng xơ
trong c và rơm).
Ch t xơ có nhi u trong rơm, c khô, thân lá cây già.
6.3.4. Ch t b t ư ng và nhu c u ch t b t ư ng
Ch t b t ư ng g m 2 thành ph n chính là tinh b t và ư ng. Ch t b t ư ng
ư c vi sinh v t phân gi i nhanh trong d c thành ch t dinh dư ng cung c p năng
lư ng cho v t ch và nguyên li u cho vi sinh v t phát tri n. Hàm lư ng ch t b t
ư ng chi m kho ng 50-60% ch t khô kh u ph n bò. Thi u nó thì kh u ph n thi u
năng lư ng, bò tăng tr ng gi m và gi m s n lư ng s a. Khi dư ch t b t ư ng (khi
ăn nhi u th c ăn tinh giàu ch t b t ư ng) s sinh r i lo n tiêu hóa, gi m kh năng
tiêu hóa xơ, tăng lư ng axit d c d n n b nh (s n ph m phân gi i b t ư ng ch
y u là axit lactic).
Th c ăn tinh, h t ngũ c c, r m t... giàu ch t b t ư ng.
6.3.5. Ch t béo và nhu c u ch t béo
Ch t béo cung c p năng lư ng cho con v t. Hàm lư ng ch t béo kho ng 4-5%
ch t khô kh u ph n. Bò năng su t th p, kh u ph n ít khi thi u ch t béo. B sung ch t
béo vào kh u ph n bò ch khuy n cáo i v i bò s a cao s n ho c v béo bò th t và
b sung dư i d ng h t có d u hay khô d u.
Ch t béo có nhi u trong các lo i h t nhi u d u như h t u tương, h t u
ph ng, h t bông v i và các khô d u c a chúng.
6.3.6. Protein và nhu c u protein


88
Nuôi bò th t
Protein là ch t dinh dư ng thi t y u i v i bò. Thi u protein s d n n h u
qu sau:
Gi m s n lư ng s a. Gi m tăng tr ng bò tơ. Kh năng ăn vào gi m (khi
protein th p dư i 7% ch t khô kh u ph n). nh hư ng n lên gi ng và t l u thai
bò cái. Gi m s c kháng i v i b nh t t. Bê con sinh ra có tr ng lư ng th p.
Nhu c u protein trong kh u ph n c a bò th t tùy thu c vào giai o n sinh lý. Bê
con nhu c u protein cao hơn bò tơ. Bò m nuôi con c n nhi u protein hơn so v i bò
c n s a. Trung bình nhu c u protein thô t 13-15% ch t khô kh u ph n.
Protein có nhi u trong b t cá, khô d u, hèm bia, xác u nành, cây h u.
6.3.7. Ch t khoáng và nhu c u ch t khoáng
Ch t khoáng g m khoáng a lư ng (Ca, P, Na...) và khoáng vi lư ng (Cu, Fe,
Zn..). Khoáng c n cho phát tri n b xương và tham gia vào các quá trình trao i
ch t trong cơ th . Bò nh n ch t khoáng t th c ăn nhưng thư ng không , vì v y
c n ph i b sung thêm dư i d ng h n h p khoáng.
Thi u khoáng s d n n h u qu sau: Gi m s n lư ng s a (thi u P). T l u
thai th p (thi u P và ng (Cu). Bi n d ng xương ng v t non (thi u Ca và P).
Gi m tính ngon mi ng (thi u P và NaCl). Gây ra b nh s t s a (thi u Ca).
Kh u ph n ăn c a bò thư ng thi u nh t là P và mu i. C n b sung b t xương
t t (ho c dicalcium phosphate) và mu i cho bò m i ngày.
Yêu c u hàm lư ng ch t khoáng trong ch t khô kh u ph n c a bò vùng nóng
như sau:
Ca: 0,48-0,54% Fe: 50mg
P: 0,34-0,38% Co: 0,1mg
Mg: 0,2% Cu: 10mg
K: 0,8% Mn: 40mg
Na: 0,18% Zn: 40mg
NaCl: 0,46% I: 0,5
S: 0,2% Se: 0,1
6.3.8. Vitamin và nhu c u vitamin
Nhu c u c a bò v vitamin không l n nhưng l i r t quan tr ng. Trong s ó,
vitamin A, B, C và D là quan tr ng nh t.
Vitamin A: N u bò ư c ăn y c xanh thì không s thi u.
Vitamin B: Vi sinh v t d c t ng h p ư c vitamin nhóm B, vì th s thi u vitamin
B ch x y ra bê khi d c chưa phát tri n.
Vitamin C: ng v t t t ng h p ư c vitamin này.
Vitamin D: ư c t ng h p dư i tác d ng c a ánh sáng m t tr i lên da. Thư ng
xuyên cho bò t m n ng bu i s m và nuôi trong chu ng sáng thì không s thi u
vitamin D.
Nhu c u vitamin trong 1kg ch t khô kh u ph n c a bò như sau: vitamin A:
3.200IU, vitamin D: 300IU.

6.4. XÁC NH NHU C U DINH DƯ NG

Nhu c u dinh dư ng (hay tiêu chu n ăn) là s lư ng các ch t dinh dư ng c n
thi t cung c p cho con v t trong m t ngày êm.
89
inh Văn C i
Nhu c u dinh dư ng ph i th ng nh t v i h th ng ánh giá giá tr dinh dư ng
th c ăn.
Vi c tính toán chính xác nhu c u dinh dư ng cho con v t là vi c làm r t ph c
t p, vì v y ch nh ng nư c chăn nuôi tiên ti n m i có i u ki n th c hi n. Vi t Nam
t trư c n nay v n d a vào cách tính c a m t h th ng nào ó ho c áp d ng tiêu
chu n ăn c a m t s nư c (Anh, Pháp, M ) xây d ng kh u ph n ăn cho trâu bò
nư c ta. M c dù cách tính trên chưa ư c chính xác l m nhưng v n có căn c khoa
h c hơn. Chúng ta chưa có i u ki n xác nh chính xác nhu c u năng lư ng và
protein cho bò nư c ta trong giai o n hi n nay.
Phương pháp tính nhu c u cho bò trình bày dư i ây ch cho ta m t căn c ban
u xây d ng kh u ph n ăn. Trong nuôi dư ng th c t chúng ta c n xem xét và
linh h at i u ch nh cho phù h p.
Nhu c u các ch t dinh dư ng chính bò th t như sau:
Nhu c u ch t khô (DM); Năng lư ng trao i (ME); Protein thô (CP) ho c
protein tiêu hóa (DCP); Ch t xơ (CF); Ch t béo (EE); Các ch t khoáng (Na; P; Ca);
Các vitamin chính (A; D; E), tính cho m t con trong m t ngày êm.
Nhu c u dinh dư ng = Nhu c u duy trì + Nhu c u s n xu t
6.4.1. Nhu c u duy trì
Là nhu c u các ch t dinh dư ng cung c p cho con v t trong m t ngày êm, áp
ng cho ho t ng duy trì s s ng bao g m: trao i cơ b n; chuy n ng; ho t
ng ăn u ng và tiêu hóa; i u hòa thân nhi t; hô h p và các ch c năng v t lý khác.
Nhu c u năng lư ng trao i (ME) và protein tiêu hóa (DCP) cho duy trì:
Nhu c u năng lư ng trao i cho duy trì bò ư c xác nh theo công th c
sau:
MEdtr (Kcal)= 113,02 x W 0,75
Trong ó: MEdtr là năng lư ng trao i cho duy trì; W là kh i lư ng cơ th tính b ng
kg.
Thí d : Nhu c u năng lư ng (ME) cho duy trì c a bò có kh i lư ng 300kg là:
ME= 113,02 x 3000,75 = 8.147 Kcal=8,147 Mcal
Nhu c u protein tiêu hóa (DCP) cho duy trì ư c xác nh b i công th c:
0,75
DCPdtr (g)= 2,78 x W
Thí d : Nhu c u protein tiêu hóa (DCP) cho duy trì c a bò có kh i lư ng 300kg
là: DCP= 2,78 x 3000,75 = 200,4 gam
Như v y m t con bò kh i lư ng 300kg c n 8,147Mcal ME và 200,4g DCP cho
duy trì s s ng. Nhu c u duy trì ph thu c nhi u nh t vào kh i lư ng cơ th . Kh i
lư ng càng l n nhu c u duy trì càng cao. Bò chăn th ph i v n ng nhi u thì nhu
c u duy trì c n cao hơn so v i bò c m c t t i chu ng. i v i bò th t chăn th , nhu
c u duy trì ph i cao hơn 15-25% tùy theo m c v n ng so v i nhu c u duy trì
c a bò c m c t.
6.4.2. Nhu c u s n xu t
Là nhu c u các ch t dinh dư ng c n cho các m c ích s n xu t như tăng tr ng,
tích lũy m , phát tri n c a thai.
Nhu c u năng lư ng và protein cho duy trì và tăng tr ng cơ th bò tơ.
Nhu c u năng lư ng trao i tăng tr ng thêm c 1 gam kh i lư ng cơ th
bê sau cai s a là 6Kcal, nhu c u tăng d n theo kh i lư ng cơ th và t t i 12Kcal
ME.
90
Nuôi bò th t
Thí d bê có kh i lư ng 100kg, nhu c u ME tăng tr ng 500g/ngày là:
500g x 6Kcal/gam= 3000KcalME= 3,0Mcal ME
Trong khi bê có kh i lư ng 300kg, nhu c u ME tăng tr ng 500g/ngày s là:
500g x 12Kcal/gam= 6000KcalME= 6,0Mcal ME.
T ây cho th y, tiêu t n th c ăn cho tăng tr ng gia súc non th p hơn so v i
gia súc trư ng thành. i u này r t quan tr ng xác nh th i i m gi t th t gia súc
sao cho hi u qu kinh t nh t.
Nhu c u DCP cho tăng tr ng cũng ph thu c vào tu i và kh i lư ng con v t. Dao ng
t 20g n trên 40g cho 100 gam tăng tr ng.
Nhu c u năng lư ng và protein c a bò là t ng nhu c u cho duy trì cơ th và nhu
c u cho s n xu t.
Th c ăn cho trâu bò c a ta chưa có s li u v giá tr protein tiêu hóa. thu n
ti n khi s d ng b ng thành ph n th c ăn, ta tính nhu c u protein c a bò th t là nhu
c u protein thô. Nhu c u protein thô trong các b ng hư ng d n kh u ph n nuôi dư ng
c a tài li u này (chương 7), ư c ư c tính toán d a trên m i quan h v i năng lư ng
trao i ME. Protein thô ư c xác nh t 50-60 gam cho 1 Mcal ME, tùy giai o n tu i.
Gia súc non c n kho ng 60g CP cho m t Mcal ME, gi m d n xu ng 50g khi gia
súc trư ng thành và kho ng 30 gam i v i bò c n s a.
Thí d : Bê 100kg tăng tr ng 550g/ngày, t ng nhu c u ME là 7,0 Mcal, suy ra nhu
t ng nhu c u CP là: 7Mcal x 60g/Mcal= 420g.
Bê 250kg, tăng tr ng 500g/ngày, t ng nhu c u ME là 12Mcal, suy ra nhu c u CP
là: 12Mcal x 52g/Mcal= 624g
Bò tơ c n m t s lư ng ch t dinh dư ng nh t nh cho duy trì cơ th s ng và tăng
tr ng. N u chúng ta mu n con v t tăng tr ng thì ph i cung c p thêm ch t dinh dư ng
nhi u hơn yêu c u cho duy trì.
Nhu c u cho duy trì và ti t s a bò m
i v i bò cái nuôi con (có s n xu t s a) c n ch t dinh dư ng cho duy trì cơ
th và s n xu t s a. Bò tơ l a 1 và 2 còn c n ch t dinh dư ng cho tăng tr ng cơ
th . Bò ch cho s a và tăng tr ng lư ng cơ th khi ư c cung c p ch t dinh dư ng
cao hơn so v i nhu c u duy trì. Bò s tăng tr ng nhanh và cho s a nhi u hay không
là ph thu c vào s lư ng ch t dinh dư ng chúng ăn vào. C n nh r ng nhu c u
dinh dư ng cho bò thay i theo s n lư ng s a và hàm lư ng ch t béo trong s a.
Bò th t có s n lư ng s a th p, bê con bú m tr c ti p, vì v y ư c lư ng s
lư ng s a bê bú m i ngày tính nhu c u dinh dư ng cho s n xu t s a c a bò m
là vi c làm khó khăn. Tuy nhiên ta có th ư c lư ng s n s a bò m t tăng tr ng c a
bê con trong 3 tháng u, v i h s quy i 5kg s a cho 1kg tăng tr ng bê.
M t bò m nuôi bê con, tăng tr ng trung bình c a bê trong 3 tháng u là 1,0
kg/ngày, ư c oán s n lư ng s a bò m ti t ra m i ngày là:
1,0 kg tăng tr ng x 5kgs a= 5,0kg s a
Nhu c u dinh dư ng s n xu t ra 1kg s a 4,5% béo c n: 1,24Mcal và 90 gam CP.
Nhu c u năng lư ng và protein cho s n xu t 5kg s a có 4,5% béo là:
ME= 5kg s a x 1,24Mcal= 6,2 Mcal;
CP= 5kg x 90g= 450 gam.

91
inh Văn C i
Nhu c u ME và CP cho bò m có kh i lư ng 300kg, ang nuôi con, s n xu t
5kg s a/ngày, m s a 4,5% như sau:
ME (Mcal) CP (g)
- Cho duy trì 300kg (b ng 6.3) 8,4 249
- Cho s n xu t 5kg s a 6,2 450
T ng nhu c u 14,6 699
Nhu c u cho duy trì và mang thai hai tháng cu i
Hai tháng ch a cu i bào thai phát tri n r t nhanh, vì v y ngoài nhu c u duy trì,
tăng kh i lư ng do l n lên ho c tích lũy m ta ph i tính thêm nhu c u cho thai. Nhu
c u cho duy trì và thai theo Ranijhan (1991, 1997) ư c th hi n b ng 6.2 và 6.3.
B ng 6.2: Nhu c u dinh dư ng c a bê, bò cái tơ ang l n và bò cái tơ mang thai
2 tháng cu i
(Ranijhan, 1991; 1997)
Kh i lư ng Tăng tr ng DM TDN ME DCP CP Ca P
(g) a
(kg) (g/ngày) (kg) (g) (Mcal) (g) (g) (g)


25 200 400 1,5 80 2,5 1,5
30 300 500 1,7 90 3,0 2,2
40 300 800 2,4 125 3,5 2,5
50 350 1.000 3,6 150 4,0 3,8
Bò cái tơ
60 350 1,2 1.200 4,3 200 266 4 3
70 350 1,4 1.300 4,7 220 291 5 3
80 350 1,9 1.500 5,4 230 335 6 4
90 350 2,1 1.600 5,8 240 360 6 4
100 400 2,4 1.700 6,2 250 400 7 5
150 450 3,4 2.300 8,4 290 550 8 6
200 450 4,8 2.700 9,7 320 640 11 8
250 450 5,8 3.000 10,8 330 655 14 10
300 400 6,8 3.600 13,0 400 790 16 12
350 350 7,2 4.000 14,4 420 900 18 14
Bò ch a
250 4,9 3.000 10,8 270 604 14 12
300 5,6 3.400 12,4 290 694 16 14
350 6,4 3.700 13,2 320 739 21 16
400 7,2 4.000 14,1 350 789 23 18
450 7,9 4.400 15,9 400 890 26 20

Ghi chú: a= Ngu n NRC, 1989
DM= V t ch t khô c a kh u ph n; TDN= T ng các ch t dinh dư ng tiêu hóa; ME= Năng
lư ng trao i; DCP= Protein tiêu hóa; CP= Protein thô; Ca= Cancium; P= Phosphorus.
B ng 6.3: Nhu c u dinh dư ng cho duy trì và s n xu t s a bò trư ng thành
(Ranijhan, 1991)
Kh i lư ng (kg) DM DCP ME TDN CP Ca P
(g)a
(kg) (g) (Mcal) (kg) (g) (g)
Nhu c u duy trì



92
Nuôi bò th t
200 3,5 150 6,0 1,7 178 8 7
250 4,0 170 7,2 2,0 213 10 9
300 4,5 200 8,4 2.4 249 12 10
350 5,0 230 9,4 2,7 278 14 11
400 5,5 250 10,8 3,0 320 17 13
450 6,0 280 12,4 3,4 340 18 14
S n xu t 1kg s a a
4% béo 1,15 0,322 84 2,97 1,83
4,5% béo 1,24 0,343 90 3,21 1,98
5,0% béo 1,32 0,364 96 3,45 2,13
5,5% béo 1,40 0,385 101 3,69 2,28
Ghi chú: a= Ngu n NRC, 1989

B ng 6.4: Nhu c u dinh dư ng cho duy trì và tăng tr ng c a bò v béo v i yêu
c u tăng tr ng khác nhau
D ki n tăng tr ng CP ME DM ME/kg CP/kg DM
(g/ngày) (g) (MCal) (kg/ngày) DM (Mcal) (g)

Kh i lư ng 200kg
500 630 10,45 4,2 2,488 150,0
600 699 11,17 4,4 2,538 158,8
700 751 11,90 4,6 2,587 163,2
Kh i lư ng 250kg
500 648 12,31 5,3 2,322 122,3
600 718 13,14 5,5 2,389 130,5
700 787 13,97 5,7 2,451 138,0
Kh i lư ng 300kg
500 707 14,15 6,4 2,211 110,4
600 754 15,09 6,6 2,286 114,2
700 814 16,04 6,8 2,359 119,7
Kh i lư ng 350kg
500 823 16,01 7,5 2,135 109,7
600 877 17,06 7,7 2,215 113,9
700 932 18,13 7,9 2,295 118,0
Kh i lư ng 400kg
500 947 17,91 8,6 2,082 110,1
600 1010 19,08 8,8 2,168 114,7
700 1073 20,27 9,0 2,252 119,2


6.5. XÂY D NG KH U PH N ĂN CHO BÒ

Kh u ph n ăn là s lư ng th c ăn cung c p cho m t con trong m t ngày êm.
Thí d kh u ph n ăn c a bò A g m:
Th c ăn tinh h n h p 3,5 kg, c t nhiên 35 kg, hèm bia 3 kg, xác mì 8 kg, rơm
khô 1 kg và mu i 40 g.
6.5.1. Yêu c u khoa h c i v i kh u ph n ăn
M t kh u ph n ăn khoa h c c n m b o các yêu c u:
- áp ng , nhu c u dinh dư ng.
- Bò ăn h t kh u ph n cung c p.

93
inh Văn C i
- D ng v t lí c a kh u ph n phù h p v i ng v t nhai l i ( dài c a c rơm,
m n c a th c ăn tinh).
- T l tinh thô h p lí.
- Th c ăn trong kh u ph n không gây h i cho s c kh e bò.
- Giá th c ăn c a kh u ph n r nh t.
xây d ng kh u ph n ăn cho bò c n có nh ng thông tin:
- Thành ph n hóa h c và giá tr dinh dư ng các nguyên li u th c ăn d ki n s
d ng.
- Tiêu chu n ăn c a bò c n tính toán.
- Gi i h n s d ng nguyên li u trong kh u ph n.
- Giá nguyên li u th c ăn d ki n s d ng.
- Kh năng ăn vào c a bò i v i m i lo i th c ăn và toàn b kh u ph n.
Nhưng quan tr ng hơn là bi t cách ph i hơp th c ăn thành kh u ph n ăn khoa
h c.
Do kh năng ăn vào c a con v t có gi i h n vì v y ch t dinh dư ng yêu c u cho
con v t s ư c t p trung trong th c ăn c a kh u ph n mà s lư ng th c ăn này
không ư c vư t quá kh năng ăn vào c a con v t trong m t ngày êm.
S lư ng th c ăn mà bò có th ăn vào (quy ra ch t khô) ph thu c vào: Kh i
lư ng cơ th bò; lo i th c ăn (c non, c già, rơm hay th c ăn tinh); ch t lư ng th c
ăn (t t, x u, ư c ch bi n hay chưa ch bi n). Trong th c t ta thư ng tính trung
bình lư ng ch t khô kh u ph n b ng 2,2% kh i lư ng cơ th . Thí d bò có kh i
lư ng 300kg thì s kg ch t khô ăn vào i v i lo i th c ăn ch t lư ng trung bình
b ng 6,6kg (300 x 2,2%).
B ng 6.5: Kh năng ăn vào t i a c a bò trên m t vài lo i th c ăn chính (% so
v i kh i lư ng cơ th )
Lo i th c ăn Trâu bò Cu Dê
C xanh non 2,2 2,8 3,3
C t nhiên già 1,7 2,0 2,5
Rơm khô không 2,1 2,4 3,1
Thân cây b p già 1,7 1,7 2,8
Kh u ph n h n h p 3,3 4,1 4,1
Ngu n: John Chesworth (1992)

Bi t kh năng ăn vào t i a c a bò v i m t lo i th c ăn nào ó có ý nghĩa r t
quan tr ng trong vi c xây d ng kh u ăn. M t kh u ph n ăn khoa h c và h p lí ch khi
cung c p yêu c u ch t dinh dư ng cho con v t trong lư ng ch t khô th c ăn
chúng ăn vào. Xem minh h a qua các bài toán sau:
Bài toán 1:
M t bò m kh i lư ng 300kg, ang nuôi con, ti t s a 5kg/ngày (như ã xác nh
nhu c u ph n trên). Th c ăn g m có c Ruzi và rơm. Thành ph n dinh dư ng c a
th c ăn d ng t nhiên như sau:

Lo i th c ăn Ch t khô (DM, gam) ME Mcal/kg CP g/kg
C Ruzi tươi 145 0,3 14
Rơm khô 830 0,93 33

H i bò có ăn năng lư ng và protein không trong trư ng h p:

94
Nuôi bò th t
a/ Ch ăn c t do ?
b/ Ch ăn rơm t do?
Gi i:
Nhu c u c a bò ( ã tính trên) là 14,6 Mcal ME và 699g CP
a/ N u ch ăn c t do thì s kg c c n th a mãn nhu c u năng lư ng là:
14,6Mcal / 0,3Mcal/kg =48,7 kg
Lư ng ch t khô t 48,7 kg c là:
48,7 kg x 145 g/kg= 7.061 g = 7,06kg
Vì c xanh non bò có kh năng ăn vào là 2,2kg ch t khô cho 100kg kh i lư ng
(2,2% b ng 6.5). V y lư ng ch t khô bò có th ăn vào t i a t c là:
2,2% x 300= 6,6 kg.
Nghĩa là n u ch cho bò ăn c xanh non thì bò không có kh năng ăn h t m t lư ng
c áp ng nhu c u năng lư ng (7,06 kg l n hơn 6,6 kg).
b/ N u ch cho bò ăn rơm khô:
Vì ch t khô ăn vào t i a t rơm là 2,1%, nên s kg ch t khô (DM) c a rơm bò
ăn ư c t i a là: 300kg x 2,1%= 6,3kg. Tương ương v i kho ng 7,6 kg rơm
d ng t nhiên (6,3kg/ 0,83=7,6 kg, n u v t ch t khô c a rơm là 83%).
S lư ng ch t dinh dư ng cung c p t 7,6 kg rơm:
ME = 7,6 kg x 0,93 Mcal/kg = 7,068 Mcal
CP = 7,6 kg x 33 g/kg = 250,8 gam
So sánh v i nhu c u thì ch t dinh dư ng thi u h t r t nhi u. Năng lư ng thi u:
14,6Mcal - 7,06Mcal = 6,54Mcal và protein thi u: 699g - 250,8g = 448,2 gam .
ây cũng là lí do t i sao vào mùa c non, bò chăn th ăn c non v n gày m.
Cũng như v y, ta không th nuôi bò sinh s n và v béo bò th t b ng kh u ph n ăn ch
toàn rơm cho dù bò ư c ăn t do.
M t kh u ph n ăn h p lí như sau:
DM(kg) ME(Mcal) CP (g)
1 kg cám h n h p 0,88 2,55 154
39kg c xanh 5,65 11,7 546
C ng 6,53 14.25 700
So sánh v i nhu c u thì kh u ph n này ã áp ng năng lư ng và protein.
Trong th c t n u bò m nuôi con ư c chăn th trên ng c ch t lư ng x u
thì ta ph i ư c lư ng c ăn trên ng tính tóan ph n thi u h t ph i ư c b sung
thêm t i chu ng. i v i bò nuôi con, khi chăn th trên ng c x u, c n cho ăn thêm
1kg cám và kho ng 10-20kg c m i ngày m i áp ng nhu c u dinh dư ng.
Khi nuôi bò b ng phương th c chăn th , thì khó khăn nh t là xác nh s lư ng
ch t dinh dư ng bò ã ăn ư c trên ng c b sung thêm th c ăn t i chu ng.
Ch t lư ng ng c thay i theo mùa v và không n nh. Cách t t nh t là d a vào
kinh nghi m và xem m c béo lên hay g y i c a àn bò. N u bò có béo lên nghĩa là
th c ăn ngoài ng áp ng nhu c u duy trì và có ph n tích lũy. N u bò g y i nghĩa là
ch t dinh dư ng thu ư c ngoài ng c không cho nhu c u duy trì và v n ng.
Như v y vi c xác nh lư ng th c ăn b sung cho bò t yêu c u tăng tr ng s
ư c xem xét m t trong 3 kh năng sau:
- Th c ăn b sung t úng yêu c u cho tăng tr ng d ki n. Trong trư ng
95
inh Văn C i
h p này ta coi bò ăn ư c trên ng c ã áp ng nhu c u duy trì cơ th .
- Th c ăn b sung t yêu c u tăng tr ng và tăng thêm m t ph n cho nhu
c u duy trì khi th y bò g y.
- Th c ăn b sung m b o yêu c u tăng tr ng và gi m i m t ph n khi bò ã
tăng tr ng th p.
cho ơn gi n chúng ta th tính lư ng th c ăn b sung t tăng tr ng 500
g/ngày trong trư ng h p bãi chăn th áp ng nhu c u duy trì.
Theo tính toán, m t con bê kh i lư ng 150 kg, tăng tr ng 500 gam m i ngày
c n thêm m t lư ng ch t dinh dư ng trung bình là 5,0 Mcal năng lư ng (ME) và 450g
protein thô (CP). Lư ng ch t dinh dư ng này ph i ư c cung c p t ngu n th c ăn b
sung t i chu ng. Xác nh s lư ng th c ăn b sung như sau:
- T o h n h p urea-r m t có 12% protein thô và 1,6 Mcal ME. H n h p g m
96,5% r m t và 3,5% urea. Thí d mu n t o 10kg h n h p này ta cân: 9,65kg r m t
và 0,35kg (350g) urea, tr n u cho tan h t urea trong r m t.
Cho ăn m i ngày 1kg h n h p này, chia làm 3 l n ăn.
Ch t dinh dư ng cung c p t 1kg h n h p này là: 1,6 Mcal và 120 gam CP.
Ta c n cung c p thêm: 5,0-1,6=3,4Mcal ME và 450-120 = 330 gam CP t ngu n
th c ăn khác thí d t 1kg khô d u bông v i và 0,4kg khoai mì lát (như b ng sau).
T thí d trên cho th y i v i bò chăn th , s d ng 1kg h n h p urea-r m t, 1kg
khô d u bông v i và 0,4kg khoai mì lát b sung thêm t i chu ng có th t m c tăng tr ng
d ki n 500g/ngày. Trên cách tính toán này, ngư i chăn nuôi áp d ng ch n l a nh ng
th c ăn khác s n có giá r b sung cho bò t yêu c u dinh dư ng.



Tên th c ăn S lư ng (kg) CP (g) ME (Mcal)
H n h p Urea r m t 1,0 120 1,60
Khô d u bông v i 1,0 347 2,56
S n lát 0,4 8 1,00
C ng 2,4 475 5,16

6.5.2. Gi i thi u m t s phương pháp ph i h p th c ăn trong ph u ph n
1/ Phương pháp ph i h p th và i u ch nh
Phương pháp này ư c minh h a qua bài toán 2.
Bài toán 2:
Xác nh kh u ph n ăn c a bò s a có kh i lư ng 400kg, 12kg s a 3,7% béo,
tăng tr ng 0,2kg/ngày.
Gi i:
Bư c 1: Xác nh nhu c u dinh dư ng (tra b ng có s n ho c tra b ng nhu c u
duy trì c ng v i nhu c u s a). Theo b ng cho trư c ta có nhu c u c a bò s a 400kg
và 12 kg s a/ngày như sau:
DM= 12 kg ; ME = 28 Mcal; CP= 1.560 gam
CF= 2.400 gam; Ca= 42 gam; P= 50 gam
Bư c 2: Xác nh s lư ng th c ăn tinh (cám) và thô (c )
S kg cám: 12kg s a x 0,4= 4,8kg
S kg DM c a cám: 4,8 x 0,86= 4,14kg (cám có 86% ch t khô).
96
Nuôi bò th t
S kg DM th c ăn thô: 12kg - 4,14= 7,86 kg
S kg c t nhiên: 7,86 : 0,18= 43,7kg (c có 18%DM)
Bư c 3: L p b ng ph i h p th
B ng ph i h p th
Kg Th c ăn DM ME CP CF
(kg) (Mcal) (g) (g)
4,8 Cám h n h p 4,3 12,24 734 58
43,7 C t nhiên 7,9 15,86 835 2303
T ng c ng 12,2 28,1 1569 2361
Nhu c u 12,0 28,0 1560 2400
So sánh +0,2 +0,1 +0,9 -39

Bư c 4: i u ch nh: T ng dinh dư ng kh u ph n so v i nhu c u n u chênh
l ch l n thì i u ch nh (thêm hay b t m t lo i th c ăn nào ó tùy m c ích i u
ch nh).
Chú ý: Ta có th cân i c các thành ph n dinh dư ng khác như Ca và P…

2/ Phương pháp hình vuông Pearson
M t phương pháp ơn gi n tìm t l c a hai lo i th c ăn tm th nh pv i
giá tr dinh dư ng cho trư c. Xét bài toán sau:
Bài toán 3:
T o h n h p 20% CP t bánh d u u nành (có 49,5%CP) và r m t ư ng (có
3%CP).
Gi i:
V hình vuông, hai góc trên là hai lo i th c ăn v i hàm lư ng protein tương ng
c a m i lo i. Gi a hình vuông t giá tr protein c a h n h p c n xác nh (20%). Tr
theo ư ng chéo hình vuông tìm giá tr chênh l ch (giá tr tuy t i) ghi vào hai góc dư i
hình vuông. L p t s c a m i ch t trong h n h p (xem hình minh h a).
ng d ng phương pháp này ta có th xác nh t l % ch t khô c a th c ăn tinh
và th c ăn thô trong kh u ph n m b o yêu c u hàm lư ng protein ho c m t
năng lư ng c a ch t khô kh u ph n theo tiêu chu n cho trư c.
Bánh d u R ư ng
49,5% CP 3% CP


20% CP


17 29,5


T l c a bánh d u T l rmt
= (17 x100)/ (17 + 29,5) = (29,5 x 100)/(17 + 29,5)
= 37% = 63%
Trong th c t n u ch có 2 lo i th c ăn là cám và c thì cũng áp d ng phương
pháp hình vuông này cân i protein và năng lư ng kh u ph n.
Bài toán 4:
97
inh Văn C i
Tính kh u ph n ăn cho m t bò cái nuôi con. Bi t r ng nhu c u dinh dư ng c a
bò là 10kg ch t khô (DM); 22,0 McalME và 1.600g protein thô. Th c ăn g m có cám
h n h p có 87% ch t khô (DM = 0,87), ch a 2.500 KcalME và 180g CP trong 1kg
ch t khô và c xanh có 20% ch t khô (DM = 0,20), ch a 2.000 KcalME và 120
gCP/kg ch t khô.
Gi i:
Hàm lư ng ME c n có trong 1kg ch t khô (DM) c a kh u ph n là: 22.000
Kcal/10kg DM = 2.200 Kcal
Hàm lư ng CP c n có trong 1kg DM kh u ph n là:
1.600g/10kg DM =160 gam.
tính t l % ch t khô c a cám h n h p và % ch t khô c a c xanh trong
kh u ph n, ta l p hình vuông cho ME = 2.200Kcal/kgDM.
B ng cách tính tương t như mô t bài toán 3, ta tính ư c t l ch t khô c a
cám là 40% (hay 4kg DM c a cám trong t ng s 10kg DM c a kh u ph n), t l ch t
khô c a c là 60% (hay 6kgDM). T ây suy ra s kg th c ăn (cám và c ) d ng t
nhiên.
Cám HH C xanh
2.500 2.000


2.200Kcal


200 300

T l DM c a cám HH là: 200/(200+300)*100 = 40%
T l DM c a c xanh là: 300/(200+300)*100 = 60%
Suy ra s kg cám h n h p là: 4kg/0,87= 4,6kg.
S kg c xanh là: 6kg/0,2= 30kg.
Kh u ph n này th a mãn yêu c u năng lư ng. Mu n bi t có th a mãn nhu c u
protein không ph i ki m tra và c n thi t thì i u ch nh.
Protein t c : 6kg x 120g = 720g
Protein t cám 4kg x 180g = 720g
T ng c ng: 1.440g CP (thi u 160 g so v i nhu c u)
Phương pháp hình vuông Pearson có th ư c dùng cho nhi u hơn hai lo i
nguyên li u b ng cách coi h n h p v a t o ra là m t nguyên li u m i c a hình vuông
ti p theo.
Phương pháp này ti n l i khi ph i tr n s lư ng nh nh ng nguyên li u v i ch
m t hay hai ch t dinh dư ng ư c tính toán.
3/ Phương pháp gi i h phương trình b c nh t nhi u n
Phương pháp này s d ng khi có hơn hai ch t dinh dư ng và hơn ba nguyên
li u ư c xem xét. Ưu i m là gi i quy t ư c ng th i nhi u ch t dinh dư ng mà
không c n l p b ng ph i h p th và i u ch nh kh u ph n t b ng ph i h p th .
Bài toán 5:

98
Nuôi bò th t
Xây d ng kh u ph n cho bò có 2.300 Kcal ME và 12% CP trong 1kgDM. Nh ng
nguyên li u s n có là c t nhiên phơi khô, khô d u và r m t, ư c ch trong b ng
sau
B ng giá tr dinh dư ng c a th c ăn (trong 1 kg ch t khô)
C Khô d u R m t 1kg DM Kh u ph n
khô
ME (Kcal) 2.000 2.800 1.600 2.300
CP (gam) 76 495 30 120

Gi i: T l ch t khô c a c trong kh u ph n ư c t là Xa, bánh d u là Xb,
và r ư ng là Xc. Phương trình tr thành:
Phương trình ME: 2.000 Xa + 2.800Xb + 1.600 Xc = 2.300 (1)
Phương trình CP: 76 Xa + 495 Xb + 30 Xc = 120 (2)
Phương trình t ng quát: Xa + Xb + Xc = 1 (3)
Gi i h phương trình tìm các n s Xa,, Xb, Xc ó là t l ch t khô c a m i lo i
th c ăn c n thi t trong kh u ph n cu i cùng.
N u có s lương l n phương trình (nhi u lo i th c ăn và nhi u ch t dinh
dư ng hơn), s ph i gi i b ng ma tr n.
Ph n m m máy tính xây d ng kh u ph n ăn cho bò
Phương pháp gi i tay như trên t n nhi u công s c mà kh năng cân i các
ch t dinh dư ng trong kh u ph n b h n ch . M t ph n m m máy tính cung c p
phương ti n xây d ng kh u ph n nhi u lo i th c ăn và cân b ng nhi u ch t dinh
dư ng. Giá c và gi i h n s d ng c a t ng lo i th c ăn u ư c xem ch n ra
kh u ph n v i giá th p nh t, mà v n áp ng m c dư ng ch t và yêu c u ch t
lư ng.




99
inh Văn C i
Chương 7
NUÔI DƯ NG BÒ TH T

chăn nuôi bò t hi u qu chúng ta c n hi u c u t o ch c năng cũng như
quá trình tiêu hóa th c ăn c a các ph n trong ng tiêu hóa c a con v t.

7.1. CƠ QUAN TIÊU HÓA VÀ S TIÊU HÓA TH C ĂN BÒ

Trâu, bò, dê, c u là nh ng ng v t nhai l i, có c u t o cơ quan tiêu hóa c
bi t, nh ó mà chúng có th s ng ch b ng c , cây, th c v t. Cơ quan tiêu hóa c a
ng v t nhai l i g m có: mi ng, lư i, th c qu n, d dày, ru t non và ru t già.
7.1.1. Mi ng và th c qu n
Bò không có răng c a hàm trên, th c ăn ư c l y vào mi ng nh lư i dài, linh
ng, cu n th c ăn vào mi ng. Khi g m trên ng c , bò dùng lư i vơ th c ăn vào
mi ng, cùng v i hàm b t th c ăn. Th c ăn ư c nhào tr n qua loa trong khoang
mi ng t m nư c b t r i t ng xu ng d c . Tuy n nư c b t n m trong xoang
mi ng và ti t ra nư c b t v i pH ki m 8,2. Th c ăn nu t xu ng d dày qua th c qu n
trong tr ng thái r t thô. Sau ó th c ăn thô t d c ư c lên nhai l i. M t ngày bò
c n kho ng 7-8 gi nhai l i. Khi nhai l i bò ti t nư c b t, vì v y có tác d ng trung
hòa axit d c .
T c i m này, khi c p th c ăn cho bò t i chu ng ta ph i ch t ng n rơm c (8-
10cm) bò thu n l i trong quá trình l y th c ăn và nu t th c ăn xu ng d dày.
7.1.2. D dày c a bò
Bò thu c nhóm ng v t nhai l i, có d dày “kép” g m có 4 ngăn, nh v y mà
chúng có th s d ng có hi u qu các lo i th c ăn thô như rơm c và bi n chúng
thành nh ng ch t dinh dư ng cho cơ th . B n ngăn ó là: D c , d t ong, d lá
sách và d múi kh . D múi kh là d dày th c tương t như d dày heo ( ng v t
d dày ơn), ba ngăn còn l i g i chung là d dày trư c.
D c , d t ong: Là hai ph n c a d dày nhưng gi a chúng ch có m t vách
ngăn nh và ch c năng c a chúng trong d dày cũng không khác bi t vì th ngư i ta
thư ng g p chung d c và d t ong trong vai trò tiêu hóa. D c và d t ong chi m
dung tích 80-85% toàn b d dày và kho ng 50% th tích xoang b ng. Ch t ch a trong
d c và d t ong ư c tr n l n m t cách t do. Thành c a d t ong có c u trúc ki u
r t ong và thư ng tìm th y v t c ng như inh, s t ây. D c v a là nơi d tr
th c ăn, v a là “n i lên men” kh ng l . Û ây có hàng t vi sinh v t d c t n công và
b gãy nh ng ph n tương i khó tiêu hóa c a th c ăn. Chính d c là cơ quan cung
c p cho ng v t nhai l i kh năng chuy n hóa cellulose, hemicellulose (t c rơm)
thành năng lư ng.
D lá sách: Sau khi ư c lên men d t ong và d c , th c ăn i xu ng d lá
sách. D lá sách ho t ng như m t chi c bơm l c nư c và th c ăn nhuy n. Ph n
th c ăn còn thô không ư c phép i vào d lá sách. ây cũng là nơi h p thu nư c,
khoáng và nitrogen.
D múi kh : ây là d dày th c vì ây ti t ra d ch d dày g m HCl, enzyme
tiêu hóa pepsin và renin. bê m i sinh d múi kh chi m kho ng 80% th tích toàn
d dày, trong khi bò trư ng thành t l này ch còn kho ng 10%. Th c ăn xu ng ây
ch t n t i t 1-2 gi .
Bê m i sanh, các d dày trư c chưa phát tri n nên nó ư c coi như ng v t d
dày ơn. Trong nh ng tháng u m i sanh, bê bú s a và s a i th ng xu ng d múi
kh mà không ph i qua d dày trư c nh m t cơ ch c bi t. Cùng v i s l n lên c a
100
Nuôi bò th t
bê, bê b t u nh m nháp c rơm, d dày trư c nhanh chóng phát tri n và hoàn thi n
ch c năng vào lúc 6 tháng tu i tiêu hóa c rơm.
7.1.3. Vi sinh v t d c
Trong d c có hàng t t vi sinh v t g m vi khu n, th o trùng (protozoa) và
n m. Vi sinh v t d c th c hi n hai ch c năng quan tr ng:
- Giúp v t ch tiêu hóa th c ăn. Các vi sinh v t này th c hi n quá trình tiêu hóa
u tiên. Có hai nhóm vi sinh v t ch y u ó là nhóm phân gi i ch t xơ và nhóm phân
gi i ch t b t ư ng. Nhóm vi sinh v t phân gi i xơ phát tri n t t trong môi trư ng pH
t 6,7 (dao ng t 6,2-7,2). Chúng bi n i xơ (mà ch y u là cellulose) c a th c ăn
thành các axit h u cơ như axit axetic, axit propionic, axit butyric (có tên g i chung là
các axit béo bay hơi). Nh ng axit béo này cung c p cho v t ch 60 - 80% nhu c u
năng lư ng. S tiêu hóa th c ăn, mà ch y u là th c ăn thô, nh vi sinh v t d c
ng v t nhai l i có t m quan tr ng và ý nghĩa th c t to l n. ó cũng là lí do t i sao
chúng ta có th nuôi chúng ch y u b ng c , rơm. Nhóm vi sinh v t phân gi i tinh b t
thích h p v i môi trư ng acid hơn. Chúng bi n i ch y u ch t b t ư ng và m t
ph n ch t xơ thành các axit béo bay hơi. Các axit béo bay hơi này ư c con v t h p
thu và s d ng như m t ngu n năng lư ng cho ho t ng c a cơ th và cho tích lũy
m . Chúng bi n i protein thành các axit amin th m chí thành ammoniac, cacbonic
và c các axit béo bay hơi. Chúng t o nên các axit amin m i (k c các axit amin
không thay th ), l y ch t dinh dư ng t th c ăn t ng h p nên cơ th chúng. Quá
trình sinh s n c a vi sinh v t trong d c r t nhanh (vài gi là có m t th h m i), sau
ó chúng theo th c ăn xu ng d múi kh , t i ây chúng ư c tiêu hóa và tr thành
ngu n protein cho v t ch .
- Vi sinh v t d c t ng h p nên nh ng ch t dinh dư ng cho v t ch , các
vitamin nhóm B, vitamin K và t t c các axit amin thi t y u. Chúng th m chí có kh
năng s d ng nh ng h p ch t nitơ phi protein như urea, ho c nh ng ch t ch a nitơ
khác, ho c nh ng protein thi u m t ho c nhi u axit amin bi n các h p ch t ó
thành nh ng ch t dinh dư ng có giá tr hơn. ây cũng là lí do t i sao ta có th cho bò
ăn urea.
Như v y nh vi sinh v t d c ã bi n rơm c thành nh ng ch t dinh dư ng
h u ích mà con v t s d ng ư c. Bi n i ư c ch t ch a nitơ không ph i là
protein (như urea) ho c protein ch t lư ng kém thành các axit amin và protein ch t
lư ng cao. ó cũng là lí do t i sao ta có th nuôi bò ch b ng rơm c , b sung urea
ho c th c ăn protein ch t lư ng kém mà v n thu ư c th t, s a có ch t lư ng dinh
dư ng cao.
7.1.4. Ru t non
Là ph n ti p theo c a ng tiêu hóa, nơi x y ra quá trình tiêu hóa th c ăn b i
enzyme, các d ch ti t ra t tuy n t y, m t. S tiêu hóa di n ra ph n trên c a ru t
non. S n ph m cu i cùng c a s tiêu hóa ư c h p thu ph n cu i c a ru t non.
7.1.5. Ru t già
Là o n cu i c a ng tiêu hóa, nơi ch a ch t th i c a th c ăn không ư c tiêu
hóa và t ng chúng ra ngoài. ây cũng là nơi h p thu nư c, khoáng và nitrogen.

7.2. NUÔI DƯ NG BÒ TH T

7.2.1. Nuôi dư ng bò
i u c n thi t là ph i d ki n úng ngày sanh c a bò chăm sóc bò m khi
sanh. Bò mang thai t 274-290 ngày. Ngày sinh d ki n là ngày ph i gi ng l n cu i
101
inh Văn C i
c ng thêm 9 tháng và 5 ngày. Bò có th sanh s m hơn 5 ngày và mu n hơn 10 ngày.
Tuy nhiên không ph i m i ch tr i u có s n s li u ghi chép ngày ph i gi ng d
ki n ngày sanh, do v y c n căn c vào d u hi u c a bò trư c khi sanh ch ng
chăm sóc bò m khi sanh.
Bò s p sanh có bi u hi n như sau:
- 1 tu n trư c khi sanh b u vú t t căng lên.
- 1-3 ngày trư c khi sanh âm h ch y ra d ch nh n c màu tr ng.
- Vào ngày sanh, dây ch ng hai bên uôi lõm sâu xu ng.
Bò trư c ngày sanh d ki n m t tu n c n ư c ưa n chu ng ch sanh tách
bi t v i àn. Chu ng ch sanh ph i yên tĩnh, khô ráo, s ch s và có lót rơm r khô
s ch. Có s n máng ăn, máng u ng phía ngoài chu ng. Bò m trư c khi ưa vào
chu ng ch sanh ư c t m r a s ch s . Khi bò sanh, c n chu n b y d ng c
như xô ng nư c, xà bông, kéo c t r n, m t l nh ng thu c sát trùng rôn (c n
iod 2%), ch c t r n, khăn s ch...
i u quan tr ng nh t c n nh là, n u bò sanh bình thư ng thì hãy bò sanh
t nhiên không c n can thi p.
Bò sanh bình thư ng thì u tiên b c nư c i xu t hi n ló ra ngoài âm h . T
nó s v , thông thư ng thì ta s nhìn th y hai móng chân trư c r i mũi thai ra trư c.
Th i gian sanh nhanh, không quá m t gi .
Trư ng h p sanh khó ph i nh thú y can thi p:
- Bò r n mà không nhìn th y b c nư c i
- ã v b c nư c sau 2 gi v n không nhìn th y bê ló ra.
- T khi bê l ra mà sau 30 phút bê v n chưa ra ư c, trong khi bò m l rõ v
au n, lo l ng.
- Bê ló ra th y tư th không bình thư ng.
Ch tr s c kéo bê ra khi bê tư th bình thư ng. N u c n ph i kéo thì dùng
dây th ng c t vào 2 chân bê và ngư i kéo theo nh p r n c a bò m . Kéo ch ch
xu ng phía dư i theo chi u d c c a mông, không kéo th ng ho c theo hư ng ch ch
lên trên. Không kéo m nh quá làm l n t cung, r t nguy hi m.
Sau khi bê ra ngoài i u quan tr ng là cho bê th ư c ngay. Móc h t nh t còn
dính trong mi ng, trong mũi. N u bê b ng t thì nh c bê lên cho d c u xu ng
ch t l ng ch y t ph i ra ngoài. Dùng m t c ng rơm m m và s ch ngoáy vào mũi bê
kích thích h hô h p. Có th làm hô h p nhân t o cho bê.
Làm khô bê b ng cách cho bò m li m ho c dùng rơm chà sát cho s ch nh t
còn l i trên mình bê, dùng khăn s ch lau khô l i l n n a. Nhúng cu ng r n vào dung
d ch thu c sát trùng (không c t cu ng r n), sau ó ưa bê vào nơi m kín gió, lót
rơm cho bê n m. Sau khi 1-2 gi thì cho bê bú s a u. Nh ng bê y u, c n ư c
tr giúp bê bú ư c s a u càng s m càng t t. Cho bê bú t i thi u 4 l n trong
24 gi u sau khi sanh. Vi c bú c a bê còn kích thích ho t ng c a t cung làm
nhau thai ra nhanh hơn. Theo dõi nhau thai ra, bình thư ng nhau thai s ra trong
vòng 12 gi sau khi sanh. Sau 24 gi nhau chưa ra c n ph i nh thú y theo dõi. Sau
khi sanh bò m ti p t c th i d ch màu kéo dài t i 2 tu n sau ó thì d ng.
Tháng trư c khi sanh bò m ư c cho ăn thêm th c ăn tinh. Lư ng th c ăn
tinh tăng t t bò và h vi sinh v t d c quen d n v i s thay i th c ăn. Tu n
cu i s lư ng th c ăn tinh kho ng 1kg/bò. Tu n u sau khi sanh c n cho bò m ăn
th c ăn nh d tiêu như cám g o, r m t và c xanh non. Sau tu n u tiên m i tăng
t t các lo i th c ăn khác. Trong giai o n bò m nuôi con, trung bình bò m ti t t

102
Nuôi bò th t
4-5kg s a m i ngày. Vì v y th c ăn cho bò m ngoài dinh dư ng duy trì c n c ng
thêm dinh dư ng cho s n xu t s a nuôi con.
B ng 7.1: Kh u ph n ăn c a bò cái sinh s n lai Sind
(Kh i lư ng bò m 275kg; nuôi con 5 tháng)

Giai o n Tháng ME CP Cám C R Khô
(Mcal) (g) (kg) xanh mt du
(kg) (kg) (kg)
Ch a cu i 1 11,6 649 0,4 24 0,5 0,5
Nuôi con 5 12,6 756 0,6 24 0,5 0,7
Tháng u cai s a 1 10,4 468 0,0 24 0,5 0,5
C ns a 6 8,4 249 0 24 0,5 0


B ng 7.2: Kh u ph n ăn c a bò cái sinh s n F1 hư ng th t
(M 350kg; nuôi con 5 tháng)
Giai Tháng ME CP Cám C R Khô
on (Mcal) (g) (kg) (kg) m t d u
(kg) (kg)
Ch a cu i 1 12,8 671 0,5 25 0,5 0,5
Nuôi con 5 13,8 828 0,9 25 0,5 1
Tháng u cai s a 1 11,4 522 0,0 25 0,5 0,5
C ns a 6 9,4 329 0 25 0,5 0

B ng 7.3: Kh u ph n ăn c a bò cái sinh s n thu n gi ng Droughtmaster
(Kh i lư ng bò m 450kg, nuôi con 5 tháng)
Giai o n Tháng ME CP Cám C R Khô
(Mcal) (g) (kg) xanh mt du
(kg) (kg) (kg)
Ch a cu i 1 15,9 874 1 30 0,7 0,7
Nuôi con 5 16,8 1.008 1 30 0,7 1,0
Tháng u cai 1 14,6 657 0 30 0,7 1,0
sa
C ns a 7 12,4 434 0 30 0,7 0


Luôn có nư c cho bò m u ng t do. c bi t là vào mùa khô khi bò ăn th c
ăn khô (rơm, c khô, r m t) là chính. Cung c p mu i, khoáng cho bò dư i d ng
h n h p b t xương và mu i u chu ng cho bò ăn t do. Ta tr n m t h n h p
có t l 3kg b t xương tr n v i 1kg mu i thành h n h p 4kg, tùy nhu c u, m t bò có
th ăn 60g h n h p này m i ngày. Tiêu chu n và kh u ph n ăn c a bò m trư c khi
, nuôi con và m t tháng sau cai s a con có th tham kh o b ng 7.1- 7.3.
7.2.2. Nuôi bê con giai o n bú s a
Nuôi dư ng bê con là m t trong nh ng công vi c d làm t t vì bê con bú m tr c
ti p. Khi bê con bú m tr c ti p thì vi c nuôi bê tr nên ơn gi n hơn nhi u, chính vì
ơn gi n nên nó cũng là m t công vi c ít ư c quan tâm. Nhi u bê con b ch t trong
tu n u m i sinh có nguyên nhân không ư c chăm sóc t t.
Sau khi sanh bê ph i ư c bú s a u t m nó, vì s a u cung c p ch t dinh
dư ng c bi t cao cho bê con, s a u còn cung c p kháng th giúp bê ch ng l i
103
inh Văn C i
b nh và vì trong s a u có nh ng ch t giúp bê t ng ch t th i ư ng tiêu hóa ra
ngoài. N u vì m t lí do nào ó bò m sau khi sanh không s a u cho con bú thì
vi c cho bê bú s a u t con bò m khác (n u ư c) là vi c c n thi t.
Trong kho ng 10 ngày u bê còn y u, nên nh t bò m cùng v i bê con t i
chu ng ho c c t dư i bóng cây râm mát s ch s , không th bò m d n theo bê ra
ng. Bê con ư c bú m t do, thư ng thì bê có th bú 3-4 l n/ngày. Sau 2 tu n
tu i bê b t u t p ăn rơm c , có th dùng c non phơi héo dành cho bê t p ăn. Ph i
luôn có máng u ng trong ó có nư c s ch cho bê u ng, nh t là vào nh ng ngày
n ng nóng. Nhu c u nư c c a bê sau 1 tháng tu i có th t 5-10 lít m i ngày.
B ng 7.4: Kh u ph n nuôi dư ng bê lai Sind, giai o n bú s a
(cai s a 5 tháng t 91kg)
Tháng KL cu i Tăng tr ng ME Cám HH C
tu i (kg) (kg/ngày) (Mcal) (kg) (kg)
1 32 0,45 3,76 0,1
2 47 0,5 4,53 0,3 1,0
3 62 0,5 5,50 0,5 2,0
4 77 0,5 5,95 1,0 4,0
5 91 0,45 6,48 1,2 6,0
Ghi chú: Bú m t do
B ng 7.5. Kh u ph n nuôi dư ng bê lai Brahman giai o n bú s a
(Cai s a 5 tháng t 105kg)
Tháng Kh i Tăng ME, Cám HH, C
tu i lư ng, tr ng, (Mcal) (kg) xanh,
(kg) (kg/ngày) (kg)
1 35 0,5 4,13 0,0 0
2 52 0,55 4,94 0,2 1,0
3 70 0,6 6,34 0,7 2,0
4 89 0,6 6,86 0,7 4,0
5 105 0,55 7,02 1,0 6,2
Ghi chú: Bú m t do

B ng 7.6. Kh u ph n nuôi dư ng bê Droughtmaster thu n và bê lai chuyên th t
giai o n bú s a
(cai s a 5 tháng t 140kg)
Tháng Kh i Tăng ME, Cám HH, C xanh,
tu i lư ng, tr ng, (Mcal) (kg) (kg)
(kg) (kg/ngày)
1 45 0,75 5,73 0,1 0
2 70 0,8 6,73 0,3 1,0
3 94 0,8 8,22 0,6 2,0
4 117 0,75 8,90 1,0 5,5
5 140 0,75 9,85 1,5 9,0
Ghi chú: Bú m t do
M c dù trong s a có khá y các ch t dinh dư ng nhưng so v i yêu c u
c a bê con thì s a v n thi u m t s khoáng ch t và vitamin, nh t là s t và vitamin D.
Vì v y nên b sung thêm khoáng dư i d ng á li m và cho bê v n ng dư i ánh
n ng m t tr i bu i sáng.
104
Nuôi bò th t
T p cho bê con ăn c non và th c ăn h n h p t tu n th 4. i u này có 2
i m l i, th nh t là d c phát tri n t t giúp bê ăn ư c nhi u th c ăn thô sau này,
th 2 là bò m hao mòn cơ th và nhanh lên gi ng tr l i. n tháng tu i th 4
gi m s l n bú m ch cho bú m t l n/ngày và sau 5 tháng tu i thì cai s a h n. Trư c
và sau khi cai s a ph i ch c ch n r ng bê ư c ăn kho ng 1-1,2kg th c ăn tinh m i
ngày. Không tr n l n th c ăn tinh v i nư c, làm như v y th c ăn s b chua d gây
ra b nh ư ng tiêu hóa. Kh u ph n nuôi dư ng bê th t giai o n bú s a xem b ng
7.4- 7.6.
S c kh e c a bê là i u c n ph i h t s c quan tâm. Khi nuôi dư ng không
úng, bê thi u ch t dinh dư ng s có bi u hi n: lông thô nhám không bóng mư t,
thay i màu s c và sáng c a lông, r ng lông, các kh p xương phình to hơn bình
thư ng. Chu ng tr i s ch s , không khí trong lành và nư c s ch lúc nào cũng là
yêu c u thi t y u bê có s c kh e t t. Cho ăn th t thư ng, ch t lư ng th c ăn
kém, thi u nư c u ng bê có th bi u hi n ưa n m, a ch y ho c nôn m a.
có m t con bê l n nhanh, kh e m nh c n nuôi dư ng t t ngay khi bò m có
thai và v sinh t t khi bò m sanh bê. Bê sanh ra ph i ư c bú s a u s m và y
th c ăn thô ch t lư ng t t, th c ăn tinh, khoáng và vitamin. Chu ng tr i luôn khô ráo
và s ch s . Bê lai gi a bò Vàng ta v i bò c Sind n u nuôi dư ng t t thì sau 5 tháng
tu i t trên dư i 90kg. Bê lai có 75% máu bò th t, bê Droughtmaster thu n sau 5
tháng tu i t trên dư i 140kg. C n cân kh i lư ng bê hàng tháng i u ch nh th c
ăn k p th i giúp bê t tăng tr ng t i a. Nh ng nơi không có cân thì dùng thư c dây
o chu vi vòng ng c suy ra kh i lư ng.
Th c ăn tinh cho bê t p ăn ph i ư c ph i tr n t các nguyên li u có ch t
lư ng t t. Hàm lư ng protein thô (CP) t 16-18%, năng lư ng trao i (ME) l n hơn
ho c b ng 2.500 Kcal trên 1kg, ngon mi ng, không có urea.
Có th tham kh o công th c ph i h p sau:
40% B p vàng
25% T m g o
25% Khô d u nành ho c h t nành rang
7% R m t
1,8 % B t xương
1,2% H n h p mu i ăn, khoáng vi lư ng và vitamin A và D
Bê ư c cho ăn t do t tu n tu i th 2. Khi nào bê ăn ư c 0,5 kg/ngày thì
gi m d n s a. Khi bê ã ăn ư c 1,0-1,5 kg cám m i ngày thì d ng h n s a.
Khi bê ã ư c 3 tháng tu i thì th c ăn tinh cho bê không c n cho thêm kháng
sinh. Sau 6 tháng tu i thì th c ăn tinh có th cho thêm urea, ho c cho ăn th c ăn tinh
c a bò l n.
7.2.3. Nuôi bê giai o n sau cai s a n 12 tháng tu i
i v i nh ng trang tr i chăn nuôi v i s lư ng l n thì bê con sau khi tách m
ph i nuôi thành t ng nhóm có cùng l a tu i, ho c chênh l ch nhau t i a 2 tháng
tu i. Chu ng nuôi bê ph i có ti u khí h u t t, thông thoáng và n n chu ng không l y
l i vào mùa mưa, quá l i lõm vào mùa khô. Chu ng bê ph i cách r i chu ng bò l n
gi m thi u s nhi m kí sinh trùng, gi m s lây lan b nh và cho phép ta ki m soát
ư c vi c chăm sóc nuôi dư ng. Có khu t ư c rào quây l i cho bê v n ng.
C n chú ý r ng, sau cai s a (5 tháng) d c c a bê chưa phát tri n hoàn thi n
vì v y chúng không th sinh trư ng và phát tri n t t v i ngu n th c ăn duy nh t là c
105
inh Văn C i
và rơm. Sau 6 tháng tu i, khi mà ch c năng d c ã hoàn thi n thì bê cũng không
th t ki m s ng b ng lư ng c chúng ăn ư c ngoài bãi chăn. Chính vì v y t sau
cai s a n kho ng 12 tháng tu i, ngoài th i gian chăn th ngoài ng, bê ph i ư c
b sung thêm c xanh non ch t lư ng cao t i chu ng (ăn t do) và t i thi u 1kg th c
ăn tinh m i ngày.
Sau 12 tháng tu i tùy theo ngo i hình vóc dáng c a bê mà gi m ho c ng ng
h n vi c b sung th c ăn tinh. Tăng d n lư ng th c ăn thô ch t lư ng th p như rơm
r . Có th tham kh o tiêu chu n, kh u ph n ăn cho bê lai b ng 7.7- 7.8 làm căn
c nuôi dư ng.
Nuôi dư ng t t thì bê lai Sind t kh i lư ng 180-190kg và bê lai 75% máu bò
chuyên th t có th t kh i lư ng 260-270kg vào lúc 12 tháng tu i. Bê cái t kh i
lư ng ph i gi ng lúc 17-18 tháng tu i.
Trong giai o n 10-12 tháng tu i nhi u bê ã thành th c v tính vì v y ph i thi n
bê c ho c nuôi tách riêng bê c kh i àn cái.
7.2.4. Nuôi bê cái h u b t 13 tháng tu i n trư c khi la u
Bê cái lai Sind có th d dàng t tăng tr ng trung bình 350g/ngày giai o n sau
12 tháng tu i. Bê cái lai hư ng chuyên th t có th t 450 g/ngày. Giai o n này
nhi u bê cái lên gi ng l n u, tuy v y ta không ph i gi ng l n u s m khi tu i bê và
kh i lư ng chưa t. Ch ph i gi ng l n u tiên cho bê cái khi bê ã ư c 17-18
tháng tu i và t kh i lư ng b ng 70% kh i lư ng lúc trư ng thành. Thí d bò cái lai
Sind trư ng thành 270kg thì s ph i gi ng cho bò tơ l n u khi t kh i lư ng 180-
190kg. Trư ng h p bê cái t kh i lư ng ph i gi ng trư c khi tu i còn non (12-13
tháng) ta v n chưa ph i cho bê mà i n 15-16 tháng m i ph i. Ph i tr thì bò m
sau này l n con và nuôi bê nhanh l n hơn.
Nh ng àn không s d ng ph i gi ng nhân t o, s ph i gi ng c a bò cc n
ư c ki m soát b ng cách tách riêng bò c kh i àn bò cái, bò cái ư c em n
ch bò c ph i.
Ch gieo tinh các gi ng bò s a, bò th t cao s n cho bò cái lai Sind t l a th
2 và trên nh ng bò cái có kh i lư ng t 250kg tr lên.
Khi bê cái mang thai l a u, cơ th v n ti p t c l n, vì v y ph i chăm sóc nuôi
dư ng bê cái th t t t sau này tr thành bò m l n con và bê con sinh ra cũng
n ng cân, nhanh l n.
Kh u ph n ăn c a bê cái mang thai l a u gi ng như kh u ph n ăn c a bê cái
18 tháng tu i tăng tr ng 300-350g/ngày (xem b ng 7.7- 7.8).

B ng 7.7: Kh u ph n ăn c a bê lai gi ng th t giai o n 6-18 tháng tu i
( t tăng tr ng trung bình 500g/ngày)

Kh i
lư ng,
Tháng Tăng ME, CP, Xác Cám KD u C xanh,
tu i kg tr ng Mcal g mì, kg HH, kg kg kg
6 155 0,5 8,47 500 1,5 1,5 0,0 12,0
7 173 0,6 9,90 584 1,5 1,0 0,5 16,0
8 192 0,6 10,62 616 1,5 1,0 0,5 18,0
9 210 0,6 11,34 646 1,5 1,0 1,0 18,0
10 228 0,6 12,04 674 1,5 1,0 1,0 19,0
11 247 0,6 12,73 700 3,0 0,5 1,0 21,0
12 265 0,6 13,42 738 3,0 0,5 1,0 23,0
106
Nuôi bò th t
13 280 0,5 12,99 714 3,0 0,0 1,0 26,0
14 295 0,5 13,55 745 3,0 0,0 1,0 27,0
15 308 0,4 12,90 684 3,0 0,0 1,0 25,0
16 320 0,4 13,35 707 3,0 0,0 1,0 26,0
17 331 0,35 13,14 696 3,0 0,0 1,0 26,0
18 341 0,35 14,08 746 3,0 0,0 1,0 29,0
Ghi chú : Thay th 3kg xác mì b ng 1kg r m t.
B ng 7.8: Kh u ph n bê lai Sind, Brahman giai o n 6-18 tháng tu i
( t tăng tr ng trung bình 430g/ngày)

Kh i Tăng Xác C
Tháng lư ng, tr ng, ME, CP, mì, Cám KD u, xanh,
tu i kg kg Mcal g kg HH, kg kg kg
6 118 0,4 6,64 391 1,5 1,5 0,0 7,0
7 131 0,45 7,53 444 1,5 1,0 0,0 13,0
8 145 0,45 8,10 470 1,5 0,7 0,5 13,0
9 159 0,45 8,65 502 1,5 0,7 0,7 13,0
10 173 0,45 9,20 515 1,5 0,7 0,7 14,0
11 186 0,45 9,75 546 3,0 0,6 0,7 14,0
12 201 0,5 10,79 583 3,0 0,5 1,0 16,0
13 215 0,45 10,85 586 3,0 0,0 1,0 19,0
14 229 0,45 11,38 603 3,0 0,0 1,0 21,0
15 243 0,45 11,90 631 3,0 0,0 1,0 22,0
16 255 0,4 11,81 602 3,0 0,0 1,0 22,0
17 266 0,35 11,63 593 3,0 0,0 1,0 22,0
18 276 0,35 12,51 638 3,0 0,0 1,0 22,0

7.2.5. Nuôi bò c gi ng
Ch n bê c làm gi ng ph i ch n t lúc sơ sinh. Ch ch n nh ng bê có lí l ch
rõ ràng, ch c ch n chúng ư c sinh ra t nh ng con m và con b t t nh t. Kh i
lư ng sơ sinh và kh i lư ng khi cai s a ph i vư t tr i so v i nh ng con khác trong
àn. T sơ sinh n 12 tháng tu i bê ph i ư c nuôi v i ch c bi t tm c
tăng tr ng t i a. Sau 12 tháng tách riêng kh i àn cái và nuôi theo ch c gi ng.
Kh u ph n m b o duy trì th tr ng không m p quá nhưng không gày m.
V ngo i hình ch n nh ng con nhìn b ngoài có nét c trưng c a gi ng c,
không nh m l n v i con cái, có tính hăng nhưng không hung d , hai hòn cà to và cân
i, b p th t n i rõ, chân và móng th ng, kh e, bư c i ch c ch n, hùng dũng.
Bò c lai Zebu nuôi dư ng t t có th cho ph i gi ng lúc 18 tháng tu i. Tuy
nhiên không nên cho bò c ph i gi ng s m. Tu i b t u ph i gi ng vào kho ng 24
tháng, tu i ph i gi ng t t nh t bò c gi ng là vào lúc 3-5 năm tu i.
Kh u ph n ăn c a bò c gi ng lai Sind, lai Zebu giai o n trư ng thành làm
vi c có th tính ơn gi n như sau: S lư ng th c ăn tinh h n h p b ng 0,6% kh i
lư ng cơ th . S kg c xanh (18% ch t khô) b ng 8% kh i lư ng cơ th .
Kh u ph n chia làm 2 l n cho ăn vào bu i sáng và bu i chi u. Sau m i l n ph i
gi ng c n b i dư ng cho bò c ăn c tươi, th c ăn tinh, bánh dinh dư ng, á li m.
Bò c nuôi nh t c n cho v n ng m i ngày ho c th t do trong sân chơi bò t m
n ng và t v n ng.

107
inh Văn C i
B ng 7.9. Tiêu chu n, kh u ph n ăn cho bò c gi ng lai Zebu làm vi c
K.lư ng DM ME DCP Ca P Cám HH C xanh
(kg) (kg) (Mcal) (g) (g) (g) (kg) (kg)
300 6,7 14,1 241 10 10 1,8 24,0
350 7,9 16,3 277 12 12 2,1 28,0
400 9,1 18,2 287 13 13 2,4 32,0
450 9,8 20,2 335 14 14 2,7 36,0
500 10,5 22,1 362 15 15 3,0 40,0
550 11,5 24 390 16 16 3,3 44,0
600 12,3 25,8 418 17 17 3,6 48,0
Ngu n: Tiêu chu n ăn theo C m nang chăn nuôi gia súc gia c m, t p III, H i Chăn nuôi,
2000, trang 109 ; Kh u ph n do tác gi tính toán.
M c dù ph n l n bò c ang nuôi là thu n tính nhưng cũng nên th n tr ng,
ph i nh t chúng trong nh ng chu ng ch c ch n và s dàm vào mũi d d t. Chúng
c n ư c v n ng m i ngày n u nuôi nh t thư ng xuyên trong chu ng. N u ph i
gi ng có ki m soát thì m t bò c gi ng có th ph trách 50 bò cái. N u ph i gi ng
không có ki m soát (bò c th chung àn) thì m t bò c ph trách 30 bò cái là
v a.

7.3. V BÉO BÒ VÀ BÊ

7.3.1. V béo bê
Nh ng bê cái và bê c không gi làm gi ng, mu n bán th t thì c n áp d ng k
thu t v béo. Có 2 phương pháp v béo ư c áp d ng. Phương pháp v béo ng n
và phương pháp v béo dài. V béo ng n áp d ng cho bò tơ kho ng 18 tháng tu i
ho c bò sinh s n già lo i th i. Th i gian v béo kéo dài kho ng 80-90 ngày, kh u
ph n có t l th c ăn tinh cao, nuôi nh t. V béo dài ngày áp d ng cho bò tơ kho ng
12 tháng tu i. Th i gian v béo kéo dài c 6 tháng, chăn th và b sung th c ăn t i
chu ng. Kh u ph n có t l th c ăn tinh th p hơn so v i phương pháp v béo ng n
ngày nuôi nh t.
M c ích v béo là rút ng n th i gian nuôi, t tăng tr ng cao nh t trong th i
gian ng n nh t nh m nâng cao s lư ng và ch t lư ng th t. Sau ây gi i thi u kh u
ph n v béo bê v i kh i lư ng và yêu c u tăng tr ng khác nhau (b ng 7.10).
Trư c khi v béo c n ư c t y giun sán b ng các lo i thu c như Fasiolanida
ho c Fasinex (li u lư ng theo hư ng d n ghi trên bao bì s n ph m). Nh ng ngày
u v béo không cho ăn kh u ph n v béo ngay, tu n u tăng d n th c ăn tinh lên
t i a 1,5kg tránh r i lo n tiêu hóa. Tu n th 2 tăng th c ăn tinh t i a 3kg, tu n
th 3 tăng t i a lên 6-7kg. Tùy m c tiêu tăng tr ng mà kh i lư ng th c ăn tinh c a
kh u ph n khác nhau, vì v y th i gian làm quen kh u ph n v béo có th kéo dài t
2-3 tu n.
Th c ăn tinh v béo bò g y, bê c không c n hàm lư ng protein cao như th c
ăn cho bò tơ. T ph i h p t cám g o, khoai mì lát thêm urea và r m t s gi m chi
phí th c ăn và tăng thêm l i nhu n (xem công th c ph i tr n ph n trên).
Nh ng nơi có s n r m t ư ng, giá r thì s d ng r m t ư ng t 20-30%
trong th c ăn tinh v béo bò. Công th c th c ăn tinh như sau: 50% s n lát, 20% r
m t, cám g o 27%, urea 1,5%, mu i ăn 0,5%, b t xương 1%.
B ng 7.10: Kh u ph n v béo bê c v i m c tăng tr ng khác nhau
Tăng tr ng ME CP R m t Cám C xanh S n lát KD u
(kg/ngày) (Mcal) (g) (kg) (kg) (kg) (kg) (kg)
1. Kh i lư ng 300kg
108
Nuôi bò th t
0,6 15,05 767 0,8 1,0 15,0 1,0 1,5
0,7 16,2 810 0,8 1,0 15,0 1,5 1,5
0,8 17,35 850 0,8 1,5 15,0 1,5 1,5
2. Kh i lư ng 350kg
0,6 16,34 817 0,8 1,0 15,0 1,5 1,5
0,7 17,54 859 0,8 1,5 15,0 1,5 1,5
0,8 18,74 918 0,8 2,0 15,0 1,5 1,5
0,9 19,94 937 0,8 2,5 15,0 1,5 1,5
3. Kh i lư ng 400kg
0,7 18,86 924 1,0 1,0 15,0 2,0 2,0
0,8 20,11 965 1,0 1,5 15,0 2,0 2,0
0,9 21,36 1004 1,0 2,0 15,0 2,0 2,0
1,0 22,61 1040 1,0 2,5 15,0 2,0 2,0
4. Kh i lư ng 450kg
0,8 21,44 1029 1,0 1,5 15,0 2,5 2,0
0,9 22,74 1068 1,0 2,0 15,0 2,5 2,0
1,0 24,04 1105 1,0 2,5 15,0 2,5 2,0
1,1 25,34 1140 1,0 3,0 15,0 2,5 2,0


Nuôi bê c lai hư ng s a HF l y th t
Hi n nay c nư c có trên 60.000 bò cái sinh s n HF và lai HF l y s a, m i năm
sinh ra g n 20 ngàn bê c lai hư ng s a. Ch m t lư ng r t nh bê c này ư c
nuôi v i m c ích làm gi ng ho c l y th t, ph n l n chúng ư c gi t th t sau m t tu n
tu i mà ta quen bi t là món bê thui. ây là s lãng phí l n. ã có m t s nghiên c u
th nghi m c a Vi n Chăn nuôi, nuôi bê c lai Hà Lan l y th t v i quy trình 200kg
s a nguyên trong 60 ngày và th c ăn tinh h n h p. K t qu tăng tr ng cao hơn bê lai
Sind: Sơ sinh: 24kg; 3 tháng tu i: 52,5kg; 6 tháng tu i: 74,8kg; 12 tháng tu i: 130kg;
18 tháng tu i: 186kg; 24 tháng tu i: 257kg; V béo 3 tháng: t 24-27 tháng tu i tăng
thêm 47,2kg; T l th t tinh 40,4%. T l th t x : 51,7%.
T i Trung tâm Nghiên c u và Hu n luy n Chăn nuôi Gia súc l n (Bình Dương),
bê c lai F2 HF ban u nuôi v i kh u ph n 250kg s a nguyên, 95kg th c ăn tinh,
sau ó th cùng àn nuôi chung v i bê c lai Sind. Bê t kh i lư ng 234kg lúc 12
tháng tu i và 303kg lúc 15,5 tháng tu i. K t qu này m ra kh năng nuôi bê c lai
Hà Lan l y th t v i quy mô trang tr i là hoàn toàn kh thi.
7.3.2. Các nghiên c u v béo bò Vi t Nam
Thí nghi m v béo bò t i nông trư ng Hà Tam (1983-1985)
Bê lai hư ng th t, v béo 3 tháng, giai o n 15-18 tháng tu i t tăng tr ng
ngày: t 477-544 g/ngày. V béo giai o n 24-27 tháng tu i t tăng tr ng t 444-
622g/ngày. Tiêu t n trung bình kho ng 6 ơn v th c ăn (15Mcal ME) cho 1kg tr ng
lư ng tăng. T l th t x 46-53%. Bê lai Sind, v béo trong giai o n 21-24 tháng tu i
có b sung th c ăn tinh có th t tăng tr ng 340-420g/ngày. T l th t x t 45-
46%. (Nguy n Văn Thư ng và CTV, 1985).
Thí nghi m v béo bò t i D c M , Khánh Hòa (1995)
Bò v béo: Gi ng Sahiwal 15 tháng tu i, kh i lư ng b t u v béo: 180kg. Th i
gian v béo: 3 tháng (180 ngày). Th c ăn v béo: ngoài chăn th ngoài ng bò ư c


109
inh Văn C i
b sung thêm th c ăn t i chu ng g m 2 kg h t bông, 2kg r m t, rơm urea. K t qu
khi k t thúc v béo t 208-228kg. Tăng tr ng bình quân 455-569 g/ngày.
Nghiên c u s d ng ph ph m v béo bò lai Sind (2002-2003)
Các nghiên c u c a Ph m Kim Cương, Vũ Văn N i và c ng tác viên trên bò lai
Sind (2002-2003) cũng rút ra nh ng k t lu n:
- Rơm urea khi k t h p v i b t cá và các th c ăn b sung năng lư ng khác
cho k t qu tăng tr ng cao nh t: 688 g/con/ngày, hi u qu s d ng th c ăn cao nh t:
12,18 g tăng tr ng/ MJ ME, ti p n là rơm 4% urea k t h p v i h t bông các th c
ăn b sung năng lư ng khác: 607 g/con/ngày và 8,97 g tăng tr ng/ MJ ME. Tuy nhiên
chi phí th c ăn cho 1 kg tăng tr ng c a bò lô ăn rơm 4% urea và h t bông là th p
nh t 8.012 ng, vì v y nên thay th b t cá b ng h t bông m t ngu n th c ăn r ti n
b sung vào kh u ph n nuôi bò lai hư ng th t. Tóm l i: hoàn toàn có th s d ng
rơm urea k t h p v i các th c ăn b sung khác nuôi bò cho tăng tr ng cao.
- Có th s d ng th c ăn r ti n s n có và ph ph ph m nông công nghi p
v béo bò trong mùa khô v i tăng tr ng trung bình: 500-700 g/ngày (th m chí t trên
800 g/ngày (Tàm Xá- ông Anh), hi u qu s d ng th c ăn trung bình bò ca
phương và bò lai Sahiwal là 11,8-12,83 và 13-17,07 g tăng tr ng/MJ năng lư ng trao
i ăn vào trong th i gian 3 tháng. Urea có th dùng rơm và b sung tr c ti p t 0,5-
2% trong kh u ph n v béo. Rơm urea có th dùng trong kh u ph n v béo t 2-2,5
kg/con/ngày, chi m 30% nhu c u năng lư ng kh u ph n. T l th t x , t l th t tinh c a
bò v béo cao hơn 1-2,9% và 3/4-5,1% so v i t l này bò nuôi trong i u ki n bình
thư ng.
Thí nghi m v béo bò lai hư ng th t t i tr i B n Cát, Bình Dương (2005)
Thí nghi m c a chúng tôi t i tr i B n Cát năm 2005 trên 9 bò c lai c a 3
nhóm gi ng: 3 c F1 Brahman; 3 c F1 Charolais và 3 c lai Sind. Bò c v béo
có tu i t 16 n 17 tháng, th i gian v béo kéo dài 3 tháng. Kh u ph n v béo th c
t cho 1 con/ngày trung bình trong su t 3 tháng thí nghi m g m: 13-14kg c xanh; 4-
5kg th c ăn tinh h n h p g m cám, s n lát, r m t, mu i. Giá tr dinh dư ng c a kh u
ph n v béo có 2.470 n 2.490 Kcal ME và protein thô t 133-136 g/kg ch t khô.
Tăng tr ng ngày bình quân c a bò trong 3 tháng v béo t 833 g/ngày nhóm
bò lai Sind, nhóm bò F1 Brahman t tăng tr ng 1.104g/ngày và nhóm bò F1
Charolais 1.148 g/ngày. Tiêu t n năng lư ng trao i cho 1kg kh i lư ng tăng
nhóm bò lai Sind là 19,4 Mcal/kg, nhóm bò lai Charolais là 15,6 Mcal/kg.
B ng 7.11: Tăng tr ng và tiêu t n th c ăn c a bò c lai v béo
F1 F1
Ch tiêu theo dõi VT Lai Sind
Brahman Charolais
Kh i lư ng ban u kg/con 216,3 307,7 349,0
Kh i lư ng k t thúc kg/con 291,3 407,0 452,3
Tăng tr ng trong 3 tháng kg/con 75,0 99,3 103,3
Tăng tr ng bình quân g/ngày 833 1.104 1.148
Tiêu t n ch t khô th c ăn kgDM/kgP 7,8 6,5 6,2
Tiêu t n năng lư ng th c ăn Mcal/kgP 19,4 16,2 15,6
Chi phí th c ăn /kg P 14,249 11,900 11,387
Ngu n: inh Văn C i và Ph m Văn Quy n, 2005
Tiêu t n v t ch t khô kh u ph n cho m t kg kh i lư ng tăng t 6,2 kgDM/kg
n 7,8 kgDM/kg. Chi phí th c ăn trong giai o n v béo t 11.387 /kg n
14.249 /kg.


110
Nuôi bò th t
T l th t x c a bò lai Charolais 53,93% cao hơn áng k so v i nhóm bò lai
Brahman (49,06%) và lai Sind (47,92%). T l th t tinh c a bò lai Charolais t
43,61% cao hơn h n so v i bò lai Brahman (39,95%) và bò lai Sind (38,35%).


7.4. M C RĂNG VÀ THAY RĂNG BÒ

M c răng và thay răng bò có liên quan m t thi t v i tu i bò. Hi u bi t v quy
lu t m c và thay răng bò giúp ta d a vào răng mà oán tu i bò tương i chính
xác. Răng c a trâu bò g m có răng s a và răng vĩnh c u.
7.4.1. Răng s a
Răng s a c a bê m c r t s m ngay t khi sanh, sau 2 tu n tu i thì răng c a và
răng trư c hàm ã hoàn ch nh. Không có răng nanh và răng hàm s a. T ng c ng c
2 hàm có 20 răng s a.
N u ta kí hi u: D là răng c a, C là răng nanh và P là răng trư c hàm. Ch s vi t
dư i ch là s th t răng tính cho m t bên thì công th c răng s a c a bê như sau:
2 x (D 0/4 C 0/0 P 3/3) = 20
Răng trâu bò có 2 bên trái và ph i. M i bên, bê không có răng c a trên, có 4 răng
c a dư i (D 0/4). Hàm trên và hàm dư i u không có răng nanh (C 0/0). Răng trư c
hàm có 3 cái trên và 3 cái dư i (P 3/3). Không có răng hàm s a. T ng c ng có 20 răng.
Có th bi u di n sơ răng bên ph i, hàm trên và dư i c a bê như sau:

D0 D0 D0 D0 C0 P1 P2 P3
D1 D2 D3 D4 C0 P1 P2 P3
7.4.2. Răng vĩnh c u
Răng vĩnh c u thay th răng s a b t u t khi bê ư c 5-6 tháng tu i. n khi bò
ư c 3,5-4 năm tu i quá trình thay răng vĩnh c u m i hoàn t t. Bò không có răng nanh
và có thêm 12 răng hàm. T ng c ng bên ph i, bên trái, hàm trên và hàm dư i là 32 cái.
N u kí hi u I là răng c a vĩnh c u, C là răng nanh, P là răng trư c hàm và M là
răng hàm thì khi hoàn t t, răng vĩnh c u có công th c như sau:
2 x (I 0/4 C 0/0 P 3/3 M 3/3) = 32
Răng vĩnh c u, m i bên (ph i ho c trái) có 4 cái răng c a hàm dư i, hàm trên
không có (I 0/4). Không có răng nanh (C 0/0), răng trư c răng hàm có 3 cái trên và 3
cái dư i (P 3/3), răng hàm cũng có 3 cái trên và 3 cái dư i.
Sơ răng vĩnh c u bên ph i, hàm trên và dư i:
I0 I0 I0 I0 C0 P1 P2 P3 M 1 M2 M3
I1 I2 I3 I4 C0 P1 P2 P3 M 1 M2 M3

7.4.3. Thay răng s a và m c răng hàm bê
Răng s a bê ư c thay d n b ng răng vĩnh c u qua các giai o n tu i c a bê.
Chính vì lí do này ngư i ta có th xem răng mà oán bi t tu i bê, bò. Sau ây là m c
th i gian m c răng vĩnh c u bò Vàng ta và bò lai Zebu. Răng m c thành c p, trái
ph i tương ng.
Răng c a hàm dư i (kí hi u I):
I1 thay lúc bê 2 năm n 2 năm 3 tháng. (Bê lai s a thay s m hơn, t m t năm
rư i năm n 2 năm tu i)
111
inh Văn C i
I2 thay lúc bê 3 năm tu i (Bê lai s a kho ng 2-2,5 năm tu i)
I3 thay lúc bê 3,5 năm tu i (bê lai s a lúc 3 năm tu i)
I4 thay lúc bê 4 năm tu i (bê lai s a lúc 3,5-4 năm tu i
Răng trư c răng hàm (kí hi u P):
P1 thay lúc bê 2-2,5 năm tu i
P2 thay lúc 1,5 n 2,5 năm tu i
P3 thay lúc 2,5-3 năm tu i
Răng hàm (kí hi u M)
M1 m c lúc 5-6 tháng tu i
M2 m c lúc 1-1,5 năm tu i
M3 m c lúc 2-2,5 năm tu i.

7.5. TRUI S NG CHO BÊ

Trui s ng bê hay c t s ng bò là t o ra nh ng con bò không còn s ng. Lí do
ơn gi n là tránh thương t n khi chúng ánh l n nhau, m t khác tránh nguy hi m cho
ngư i chăn nuôi. Trui s ng bê thư ng áp d ng trên bê gi ng s a hơn là trên bê
hư ng th t.
Tu i trui s ng cho bê là dư i 1 tháng tu i.
Dùng m t v t kim lo i hình chén ư ng kính 1,5cm (v a chóp s ng bê), có th
dùng thanh s t ng nư c 17mm, nung nóng già r i áp vào chóp s ng ch ng 10-20
giây l y chóp s ng ra kh i u bê. Dùng thu c kháng sinh d ng thu c m thoa lên
chóp s ng tránh nhi m trùng.
Trui s ng không nh hư ng gì n s c kh e và t c l n c a bê.

7.6. NUÔI BÒ TRONG MÔI TRƯ NG NHI T CAO

7.6.1. Stress nhi t bò
Nhi t môi trư ng thích h p cho bò th t t âm 40C n 270C, bê con t 100C
n 270C. Nhi t t i h n c a môi trư ng i v i bò Brahman là 35OC, vư t quá
nhi t này s có tác ng x u cho s n nh thân nhi t. Nư c ta, nhi u vùng vào
mùa nóng, nhi t môi trư ng cao hơn 36OC, vư t quá nhi t t i h n i v i bò.
Bò là ng v t máu nóng, vì v y chúng c g ng duy trì nhi t cơ th n nh m c
dù nhi t môi trư ng thay i. Nghĩa là gi ư c s cân b ng gi a nhi t sinh ra
trong cơ th và nhi t m t i, ây là công vi c n ng nh c. Thân nhi t bình thư ng
bò trư ng thành n nh trong kho ng 38,5-39OC.
Hai ngu n chính nh hư ng n nhi t trong cơ th bò là nhi t sinh ra trong cơ
th bò do ho t ng, s n xu t, trao i ch t, quá trình lên men d c tiêu hóa
th c ăn và nhi t môi trư ng bên ngoài. Bò năng su t càng cao (cho s a cao bò
s a hay tăng tr ng cao bò th t), trao i ch t càng m nh, nhi t sinh ra càng nhi u.
Tiêu hóa th c ăn thô, khó tiêu làm tăng sinh nhi t d c .
Hai phương th c chính th i nhi t là làm mát b ng b c hơi nư c k t h p v i
d n nhi t và i lưu. S b c hơi nư c qua da ( m hôi) và ph i (th ) là con ư ng
ch y u bò th i nhi t. Khi nhi t t 5-16OC thì bò s a th 15-30 nh p/phút. Khi
nhi t tăng t 23-33OC, k t h p v i m cao thì nh p th tăng cao t ng t có
khi lên trên 80 nh p, bò th d n d p và nông. S thoát nhi t b ng cách m hôi c a
bò ph thu c vào s lư ng tuy n m hôi và m môi trư ng.


112
Nuôi bò th t
Nhi t môi trư ng cao c n tr th i nhi t t cơ th . m môi trư ng cao c n
tr b c hơi nư c t bò. m cao k t h p v i nhi t cao làm cho quá trình th i
nhi t bò càng tr nên khó khăn.
Khi nhi t sinh ra trong cơ th l n hơn nhi t th i ra t cơ th vào môi trư ng thì thân
nhi t vư t quá 390C bò xu t hi n stress nhi t.
D u hi u c a stress nhi t
D u hi u u tiên c a tress nhi t là bò th nhi u, nh p th t i 80 l n/phút ho c
hơn, bò ng ng ăn và ng ng nhai l i. Nhi t tr c tràng vư t quá 40oC. Khi nhi t
tr c tràng vư t quá 41OC bư c i c a chúng ch m ch p, bò vươn c há mi ng ra
th , nư c b t ti t nhi u trào ra ngoài mi ng. Khi nhi t tr c tràng vư t quá
41,8OC, nh p th h xu ng t ng t, ây là th c p tính c n ph i can thi p ngay. Khi
trong àn có t 70% s bò b stress thì ph i ch ng stress cho toàn àn.
Khi b stress nhi t, ph n ng u tiên c a bò chăn th trên ng c là ng ng
g m c , tìm bóng râm ng, ng c m l i v i nhau và nh p th tăng d n. Nh ng
con bò c m c t trong chu ng chúng cũng ng ng ăn, th nhi u hơn và c g ng v c
u vào máng u ng khoát nư c lên mình ho c n m lên n n chu ng mát hơn.
nh hư ng c a stress nhi t lên sinh s n và năng xu t chăn nuôi
Bò b stress nhi t thì lư ng ch t khô c a th c ăn ăn vào gi m t 10-15% tùy m c
. bò th t tăng tr ng gi m h n. i v i bò s a, s n lư ng s a gi m 10-25%. Bò gi m
tr ng lư ng nhanh.
Ho t ng sinh s n cũng b nh hư ng, bò ch m ho c không lên gi ng, d u
hi u lên gi ng không rõ, có khi lên gi ng mà không r ng tr ng. Th i gian lên gi ng
ng n hơn 5-6 gi so v i bình thư ng vì v y khó phát hi n lên gi ng, khó xác nh
th i i m ph i gi ng thích h p. T l ph i gi ng u thai th p (t 52% bình thư ng
gi m xu ng còn 30%). Phôi có s c s ng y u, t l phôi ch t cao, nh t là nh ng ngày
u sau ph i gi ng. Thai s ng sót cũng phát tri n kém, kh i lư ng bê sinh ra nh .
7.6.2. Gi m stress nhi t cho bò
Có 3 cách giúp bò ki m soát ư c thân nhi t khi tr i nóng ó là gi m nhi t
chu ng nuôi; làm tăng kh năng m t nhi t b ng b c hơi nư c và i u ch nh s cung
c p th c ăn nư c u ng.
Thi t k chu ng tr i thông thoáng
Chu ng tr i thi t k không úng thì nhi t và m trong chu ng cao hơn
nhi t môi trư ng bên ngoài, b t l i cho bò nh t trong chu ng khi tr i nóng.
Chu ng nuôi ph i cao (cao t t t i mái t i thi u 3 m), mái l p b ng v t li u cách
nhi t, v trí t chu ng ph i thông thoáng, quanh chu ng tr ng cây bóng mát ho c
che mái r ng c n ánh n ng chi u tr c ti p.
Qu t gió và phun nư c
M t k thu t làm mát chu ng nuôi và tăng kh năng b c hơi nư c là qu t gió k t
h p v i phun nư c. B ng cách này ã giúp bò ti t m hôi nhân t o, nh ó mà
chúng gi ng như nh ng gi ng bò ch u nhi t nh kh năng ti t m hôi. Qu t gió làm
tăng kh năng b c hơi nư c trên mình gia súc và làm tăng s m t nhi t do i lưu.
K thu t này ph bi n Israel, áp d ng cho bò s a, nơi nhi t môi trư ng cao t i
40OC. S d ng qu t công nghi p, ư ng kính qu t t i thi u 60cm, quay v i t c
l n. Nư c phun dư i d ng h t nhuy n như sương. Vòi phun và qu t t cao cách
lưng bò 1,2-1,5m. M t chu kì phun 30 giây và qu t 5 phút ư c cài t t ng
phun qu t cho bò vào lúc tr i nóng. B ng cách này ngư i ta có th h th p nhi t

113
inh Văn C i
chu ng nuôi xu ng 27OC m c dù nhi t ngoài tr i 35OC. Các h chăn nuôi nh
không có i u ki n u tư h th ng qu t và phun sương t ng thì ch c n d i nư c
lên mình bò. Không c n c p vòi nư c liên t c, ch c n làm ư t mình khi khô l i d i l i.
Chu kì có th là 1 phút d i và 30 phút ng ng. Các hình th c phun nư c lên mái
chu ng, phun nư c lên lưng bò như m t s nơi phía Nam ang làm cũng là m t
cách làm mát khác.
7.6.3. Cung c p th c ăn cho bò khi tr i nóng
Như trên ã nói, khi tr i nóng bò gi m ăn 10-15%, vì v y m b o cho bò ăn
dinh dư ng khi kh năng ăn vào gi m thì chúng ta ph i s d ng nh ng lo i th c
ăn có ch t lư ng cao. Kh u ph n ăn có t ng v t ch t khô th p nhưng hàm lư ng các
ch t dinh dư ng trong 1kg ch t khô ph i cao hơn 10-15% so v i bình thư ng. Thí d
bình thư ng bò ăn kh u ph n có 2.200Kcal và 140g protein trong 1kg ch t khô thì khi
tr i nóng bò ph i ăn kh u ph n có 2.500Kcal và 160g protein trong 1kg ch t khô.
t ư c i u này ta ph i tăng s lư ng th c ăn tinh, gi m th c ăn thô nh t là các
lo i th c ăn thô khó tiêu. Cho ăn th c ăn xanh ch t lư ng cao như c non phơi héo
1-2 n ng ( ch t khô t trên 25%). Chia th c ăn làm nhi u b a, th c ăn tinh chia
nh kho ng 2kg/l n, m i l n cách nhau 5-6 gi . Nhi t sinh ra trong cơ th t lên men
th c ăn thô nhi u hơn là t th c ăn tinh, vì v y th c ăn thô cho ăn vào lúc tr i mát,
sáng t 8-9 gi , chi u t 5-6 gi .
Nh ng ngày n ng nóng không ép bò ăn vào lúc nóng mà chuy n b a ăn v
êm lúc tr i mát 8-9 gi t i.
Tăng hàm lư ng ch t béo và ch t khoáng trong kh u ph n: M 5-7%; K:1,4%;
Na: 0,35-0.45; Mg: 0,35% (tính theo ch t khô c a kh u ph n).
Luôn có nư c s ch, mát cho bò u ng t do su t ngày êm. Bò chưa thích nghi v i
môi trư ng nóng có nhu c u nư c cao hơn so v i bò ã thích nghi. U ng nư c l nh
còn giúp bò th i nhi t, vì u ng vào nư c l nh và th i ra nư c ti u nóng giúp gi m
nhi t cơ th .




114
Nuôi bò th t

Chương 8
PHÒNG B NH VÀ CHĂM SÓC S C KH E CHO BÒ


M c ích c a ph n này là giúp các ch tr i m t s ki n th c cơ b n v chăm sóc
s c kh e cho bò và bê, t ó ch ng phát hi n b nh k p th i bò b nh, h n ch th p
nh t thi t h i kinh t do s c kh e kém và b nh t t gây ra.

8.1. NH NG D U HI U CH RA TÌNH TR NG S C KH E C A GIA SÚC

Tình tr ng s c kh e c a gia súc có th nh n bi t nh s quan sát m t s im
sau:
Th tr ng g y m
Nhìn b ng m t có th th y tình tr ng dinh dư ng c a con v t như béo, g y hay
bình thư ng. M t con v t g y chưa h n là nó b b nh. Ví d m t con bò nuôi bê thì
gi m tr ng lư ng trông g y là i u bình thư ng.
Nh ng con bò b nh có khuynh hư ng gi m tr ng lư ng, ôi khi gi m r t nhanh.
B i vì con v t không ăn ư c, quá trình tiêu hóa b nh hư ng và n u con v t s t thì
cơ th hao mòn càng nhanh vì ã s d ng nhi u ch t dinh dư ng hơn t o nhi t.
Tư th i và ng
Tư th i ng c a con v t có th không bình thư ng vì b au ch nào ó trong cơ
th , Thí d khi b au móng bò i kh p khi ng.
Mt
M t con v t kh e cho cái nhìn s ng ng. ánh m t con v t cũng có th cho ta
m t bi u hi n v tình tr ng s c kh e.
Da, b lông và niêm m c
Da c a con v t kh e m nh thì m m m i. Khi da khô c ng là con v t b m t
nư c. Trư ng h p này ta th y bê b tiêu ch y n ng. B lông con v t kh e thì mư t
và bóng. Trong trư ng h p thi u máu, nhi m ký sinh trùng, thi u vitamin lông tr nên
thô, khô và không bóng. Niêm m c m t, mũi, âm h ph i có màu h ng n và
ph i m. Khi con v t b nh thì các niêm m c này tr nên quá ho c quá nh t và
khô.
S tiêu hóa
V t kh e thì ăn ngon mi ng và ham ăn. Phân và nư c ti u th i ra theo lu t
thư ng và phân có ch c v a ph i. Bình thư ng bò i phân t 12 -18 l n/ngày và
th i ra t 20 -40kg phân. Khi r i lo n tiêu hóa con v t gi m tính ngon mi ng, phân
th i ra quá l ng ho c quá r n. Bò thư ng nhai l i khi kh e. Khi ta không nhìn th y bò
nhai l i lúc n m ngh i u ó là d u hi u c a s xáo tr n tiêu hóa. Trong m t ngày
êm bò nhai l i kho ng 6-8 gi và m i mi ng th c ăn nhai l i t 40 -60 l n.
Hô h p
Con v t kh e m nh thì nh p th theo lu t thư ng. Trong trư ng h p náo ng,
lo âu, s t, lao ng n ng, m t m i, nhi t môi trư ng cao thì t n s hô h p tăng
lên. Nh p th bình thư ng bò lai Sind t 30-40 l n/phút. Bò nh p n i, trong nhi t
cao thì nh p th tăng t i 60-70 l n/phút.
Tu n hoàn máu
115
inh Văn C i
Nh p p c a tim có th c m nh n b ng t tay lên vùng tim phía sau trái c a
c. Nh p p c a tim cũng có th o b i nh p c a m ch (s nh p p/phút). Nh p p
có th c m nh n b ng t ngón gi a và ngón tr lên ng m ch hàm dư i ho c
dư i g c uôi. Nh p p c a bê kho ng 100 l n/phút và bò kho ng 60-70 l n/phút.
Khi s t, lao ng n ng, xáo ng làm nh p p tăng lên.
Nhi t cơ th (thân nhi t)
Thân nhi t trung bình c a bò: 38,0-38,50C; Bê 39,0-39,50C; nh ng con v t có
thân nhi t cao hơn bình thư ng g i là s t. Nh ng con v t kh e cũng có s tăng nhi t
cơ th ví d như sau khi lao ng n ng, b stress n ng ho c ng dư i n ng trong
ngày n ng. Thân nhi t ư c o b ng cách t nhi t k vào tr c tràng trong vài phút.

8.2. M T S Y UT B T L I CHO S C KH E CON V T

M i con v t u ư c s ng trong m t môi trư ng mà môi trư ng ó có th thích
h p ho c b t l i i v i chúng. Cơ th con v t có nh ng phương ti n kháng l i
các sinh v t gây ra b nh. M c kháng c a cơ th ph thu c vào y u t di truy n
và các y u t môi trư ng. N u các y u t môi trư ng b t l i thì kh năng c a con v t
ch ng l i các tác nhân gây b nh gi m i và do v y cơ h i b b nh tăng lên. Nh ng
b t l i thư ng g p là:
Thi u th c ăn và nư c u ng
Thi u th c ăn con v t ph i s d ng nh ng ch t d tr trong cơ th , con v t s
s t tr ng lư ng nhanh và tr nên g y. Trong nh ng trư ng h p nghiêm tr ng khi con
v t m t 40% tr ng lư ng ban u c a cơ th có th b ch t. Ơ nh ng nơi có mùa khô
kéo dài (như Ninh Thu n, Bình Thu n) thì con v t ch t vì thi u c th c ăn và nư c
u ng. Thi u nư c d n n tình tr ng nghiêm tr ng là khô môi và d n n ch t. V t b
a ch y cũng m t nhi u nư c. Trong m t s trư ng h p bê b a ch y ch t thư ng do
m t nư c.
Khí h u b t l i
Nh ng y u t b t l i cho con v t g m: nhi t , mưa, gió, áp su t không khí và
tia phóng x . Nhi t cao có th d n n làm tăng thân nhi t. Con v t có th nhi m
l nh khi b l nh t ng t m t ph n cơ th . i u này có th d n n a ch y ho c viêm
ph i, nh t là i v i bê.

T n thương
Là nh ng v t thương tr y sư c, b m d p, gãy chân… V t thương t o i u ki n
thu n l i cho vi trùng gây b nh xâm nh p vào cơ th gây b nh.
Nh ng ch t gây c
Ăn ph i nh ng ch t gây c có th làm r i lo n các ho t ng trong cơ th và
th m chí có th d n n ch t. M t hóa ch t c có th b t l i cho con v t ch m t
lư ng r t nh . Trư ng h p này x y ra khi bò ăn c nh ng vùng quanh nhà máy có
hóa ch t c h i th i ra làm ô nhi m t, ngu n nư c và nhi m vào c . C ho c cây
th c ăn m i ư c phun thu c b o v th c v t có c cao. M t s cây th c ăn có
s n ch t c như HCN trong lá cây khoai mì (s n), và gossypol trong h t bông v i.

8.3. MI N D CH VÀ VACCIN PHÒNG B NH

Khi vi sinh v t gây b nh t n công vào cơ th qua da, mũi, mi ng, ph n ng u
tiên c a cơ th là c g ng nh khu vi sinh v t gây b nh. Kích ho t màng nh y và
tuy n lympho khu trú nơi b nhi m. Các tuy n lympho tăng cư ng s n xu t các t bào

116
Nuôi bò th t
b ch c u ch ng l i vi sinh v t gây b nh. N u vi sinh v t gây b nh sinh s n nhanh
hơn nh ng t bào b ch c u thì chúng và nh ng ch t c do chúng sinh ra lan t a
kh p cơ th và con v t b b nh.
Cơ ch phòng ng nói chung là cơ th b t u s n sinh ra nh ng ch t kháng
c hi u, g m hai lo i:
- Kháng th lo i tr vi sinh v t gây b nh.
- Kháng ct lo i tr c t do vi sinh v t gây ra.
Nh ng ch t này ư c g i là c hi u vì m i lo i vi sinh v t gây b nh và c t
c a nó kích ng lên cơ th làm cho cơ th s n sinh ra kháng th và kháng c t
c trưng phù h p cho vi c lo i tr nh ng ki u vi sinh v t và c t ó.
N u cơ th có th sinh ra kháng th và kháng c t nhanh hơn s sinh s n c a
vi sinh v t và c t thì vi sinh v t gây b nh cũng như c t c a nó b lo i tr , con v t
vư t qua b nh. N u trư ng h p ngư c l i, con v t s ch t khi không ư c can thi p.
Ch có m t s ít trong a s các trư ng h p vi c cung c p thu c giúp cơ th th ng
ư c s nhi m trùng. B ng cách này s c u s ng ư c con v t mà l ra trong i u
ki n bình thư ng nó s ch t.
ôi khi vi sinh v t không b lo i tr hoàn toàn mà nó v n còn lưu l i trong cơ
th . Trong trư ng h p này, con v t không tr ng thái t i ưu và v n còn mang m m
b nh g i là th i kỳ m n tính (không quan sát th y tri u ch ng). Khi i u ki n môi
trư ng tr nên b t l i, b nh tái phát và tr nên gay g t hơn.
Thông thư ng vi sinh v t không gây h i cho t t c các loài ng v t. Ví d m t
lo i vi sinh v t gây b nh cho gia c m mà không gây b nh cho trâu bò. i u này có
nghĩa là tr ng thái t nhiên trâu bò ã có nh ng y u t ch ng l i vi sinh v t gây
b nh này. Nói cách khác, trâu bò có mi m d ch v i vi sinh v t này.
Sau khi v t kh i b nh, kháng th v n còn t n t i trong cơ th m t th i gian. Su t
th i gian kháng th còn trong cơ th v i s lư ng phù h p thì m m b nh này không
nh hư ng n con v t, con v t ã t o ư c mi n d ch v i b nh này. Mi n d ch này
t n t i kéo dài ư c bao lâu ph thu c vào ki u m m b nh. Nó có th thay i t vài
tháng n su t i.
Ngày nay ngư i ta có th t o mi n d ch cho con v t ch ng l i m t s b nh b ng
cách tiêm vaccin cho con v t. Vaccin là m t s c y vào gia súc nh ng vi sinh v t gây
b nh ã ư c tr i qua m t vài ki u x lý làm cho chúng gi m c, vì v y vaccin
không làm cho v t b b nh. Tuy nhiên nó ph i m nh làm cho cơ th ph n ng
v i chúng s n sinh ra kháng th do v y xây d ng ư c mi n d ch ch ng l i b nh.
trâu bò vaccin ư c ưa vào b ng cách tiêm, gia c m vaccin ư c ưa vào
b ng nhi u cách. Sau khi vaccin ư c tiêm vào, con v t c n th i gian 1-2 tu n to
ra mi n d ch. Mi n d ch này ư c duy trì t m t tháng n vài năm ph thu c vào s
kháng mà vaccin ưa vào và lo i vaccin s d ng. Tuy nhiên không ph i t t c các
b nh truy n nhi m u có th ki m soát b ng vaccin, vaccin thư ng ch áp d ng
ch ng l i m t s b nh nguy hi m.
M t cách khác ưa mi n d ch cho con v t là tiêm kháng huy t thanh. Ví d
kháng huy t thanh này có th l y t con v t s ng sót sau khi ã b b nh. Nó ư c
tiêm tr c ti p vào m ch máu con v t khác, cho con v t kh năng mi n d ch. Con v t
này t nó không t o ra kháng th . D ng mi n d ch này g i là mi n d ch th ng. Còn
mi n d ch do con v t t o ra sau khi tiêm vaccin g i là mi n d ch ch ng. Mi n d ch
có th có ư c sau khi tiêm kháng huy t thanh không kéo dài. Phương pháp này ch
s d ng trong tình tr ng kh n c p, khi có s phát b nh ho c con v t c n ư c b o

117
inh Văn C i
v trong m t th i gian ng n. Ví d phòng r i ro b u n ván t v t thương sau ph u
thu t.

8.4. M T S B NH TRUY N NHI M THƯ NG G P

8.4.1. B nh l m m long móng (FMD)
L m m long móng là m t b nh lây lan r t m nh, c bi t v i trâu, bò, dê, c u,
l n. B nh này x y ra nhi u nư c trên toàn th gi i. M y năm g n ây b nh x y ra
nhi u vùng nư c ta gây thi t h i kinh t l n.
Nguyên nhân: B nh do virus gây ra, c i m lây lan c a b nh là nh ng m n
nư c v ra và theo s a, nư c ti u, nư c mũi, ch t ti t khác lan tr c ti p t v t m sang
v t kh e. M t cách lây lan gián ti p khác là qua qu n áo, d ng c , máng ăn, lông, s a và
th t.
Tri u ch ng: Sau khi nhi m b nh 2-3 ngày, s t cao 40-41,5oC, m n nư c
ph ng lên có ch a d ch màu vàng. Nh ng m n nư c lan nhanh trên toàn b niêm
m c mi ng, sau ó v , d ch tràn ra ngoài và v t r t au n, ôi khi có ch y máu.
Cùng th i gian ó th y xu t hi n nh ng m n nh quanh móng chân, có th làm long
móng. Con v t ng lên r t khó khăn và di chuy n m t cách au n. Cũng có th
th y nh ng m n nh núm vú, b u vú sưng và căng. Bò s a b b nh gi m s n
lư ng s a, s a có màu vàng và ng.
Phòng b nh: h n ch lây lan, nh ng con v t b b nh nên gi t i và v t
ph m c a chúng em t và chôn. Không ư c chuy n t vùng này sang vùng khác.
Nh ng vùng nơi mà b nh ang lưu hành ph i tiêm vaccin h n ch s phát
tán c a b nh. S d ng vaccin a giá ch ng A và Asia 1, tiêm vaccin l p l i 8 tháng
m t l n vì th i gian mi n d ch ch kéo dài 6-8 tháng.
8.4.2. B nh lao (tuberculosis)
Lao là b nh mà ít nư c nào thoát kh i. B nh x y ra v i t t c các lo i ng v t
k c ngư i.
Nguyên nhân: B nh lao là do Mycobacterium tuberculosis gây ra trên ngư i, bò
và chim. Con v t có th mang trùng nhi u năm trong lao t i ph i ho c nh ng cơ
quan khác. Dư i nh ng i u ki n nh t nh các lao v ra và vi khu n lao tràn vào
cơ th . Trong giai o n này b nh có th lây lan và truy n sang con khác. Thư ng bê
b lây b nh do bú s a nh ng b u vú b lao. Ngư i cũng có th b lây b nh theo ki u
này. Lao còn có th lây truy n qua không khí ho c tr c ti p qua các v t thương.
B nh hư ng x y ra th mãn tính.
Tri u ch ng: lao có th xu t hi n t t c các cơ quan trong cơ th . Tri u
ch ng c trưng c a b nh lao không rõ ràng mà tri u ch ng xu t hi n ph thu c vào
v trí c a các lao trong cơ th . Dù v y khi con v t m t tr ng thái bình thư ng kèm
theo viêm tuy n lympho trư c hàm, trư c vai, phía sau vai và m t bên vú ngư i ta
thư ng nghi ng con v t b b nh lao. N u vú nhi m lao thì s n lư ng s a gi m, h ch
vú c ng lên.
N u lao ph i thì con v t có ti ng ho khan ngày m t nhi u và au n. m có
màu vàng nâu ho c l n máu.
Bò b b nh lao thì tiêu h y, không i u tr t n kém và nguy cơ lây nhi m sang
ngư i.
Phòng b nh: Tiêm phòng b nh lao theo quy nh c a thú y. S d ng vaccin
BCG (vaccin ch t).
8.4.3. B nh nhi t thán
118
Nuôi bò th t
Nhi t thán là m t b nh truy n nhi m chung cho t t c các loài gia súc. B nh x y
ra trên toàn th gi i nhưng thư ng th y các nư c nhi t i hơn là các nư c ôn
i.
Nguyên nhân: B nh nhi t thán do vi khu n có tên là Bacillus anthracis gây ra.
Vi khu n này có kh năng hình thành nha bào và nha bào có th t n t i trong t
nhi u năm. Con v t b nhi m do ti p xúc v i nh ng v t mang m m b nh. B nh
thư ng tr ng thái c p tính và th i gian b nh thư ng t 1 - 3 ngày ôi khi dài hơn.
Tri u ch ng: V t s t cao, niêm m c có màu t i, khó th nghi n răng và g y
y u, chư ng hơi. Giai o n cu i c a b nh th y sưng c , lưng, sư n và cơ quan
sinh d c.
Xu t hi n nh ng m n ngoài da, c bi t là trâu bò. Lúc u ch sưng nóng và
au sau ó l nh và m t c m giác. Có th có máu en ch y ra mi ng, mũi, h u môn
và âm o.
B nh kéo dài vài gi hay vài ngày trư c khi ch t. Vì b nh phát tri n nhanh nên
v t ch t trư c khi bi u hi n tri u ch ng.
Phòng b nh: Có th nhìn th y v t y u d n theo th i gian, thông thư ng vi c
i u tr là ã quá mu n có hi u qu . Trong nh ng vùng nhi t thán x y ra t t nh t
là tiêm vaccin cho c àn.
Xác v t ch t ph i em t. Nơi có xác v t ch t ph i t và t y u c n th n.
Nh ng ngư i, ti p xúc v i con v t b nh (còn s ng hay ã ch t) ho c b nh ng
d ng c b nhi m c n ph i ư c r a s ch và ti t trùng c n toàn b tay chân, qu n áo
b o h và ng.
8.4.4. B nh Anaplasmosis (b nh biên trùng)
Anaplasmosis là m t b nh truy n nhi m nh hư ng c bi t v i trâu bò, có th
xu t hi n dê và c u. B nh không gây t l ch t cao nhưng gây thi t h i kinh t l n
vì v t m c b nh có th tr ng y u.
Bò Zebu có s c kháng v i b nh t t hơn so v i bò vùng ôn i. Hình như
v t già d m c b nh hơn v t non.
Nguyên nhân: Anaplasmosis gây ra do ký sinh trùng s ng trong h ng c u vì
v y ư c g i là Anaplasms. T i Vi t Nam tìm th y 2 lo i biên trùng gây b nh cho bò
là Anaplasma marginale và Anaplasma centrale.
Anaplasms ư c coi là thu c v rickettiae. Chúng là nh ng con vi sinh v t nh
ch có th sinh s n trong t bào s ng. B nh ư c truy n b i ve và m t s lo i ru i, là
v t ch t nhiên c a Anaplasms.
Tri u ch ng: Giai o n b t u c a b nh thư ng có s tăng thân nhi t trong
th i gian ng n sau ó l i tr l i bình thư ng. Nh p th nhanh và khó khăn, con v t ch
có d u hi u c a s m t m i, ng ng nhai l i, m t tính thèm ăn.
Sau khi xu t hi n ư c ít lâu có th nhìn th y da vàng ho c tái (do thi u máu).
Th y con v t ăn t, dáng i c ng nh c, không v ng và thư ng i ti u. ôi khi táo
bón và phân ôi khi có máu ho c b bao ph b i màng nh y.
Sưng tuy n lympho, và có sưng quanh m t. Trong trư ng h p mãn tính b nh có
th kéo dài hơn 2-4 tu n k t khi có tri u ch ng u tiên. Con v t có th qua kh i
sau vài tu n. Trư ng h p c p tính (ít x y ra) con v t ch t sau 3-4 ngày.
Phòng b nh: Hi n t i chưa có phương pháp nào i u tr hi u qu , nhưng có th
dùng kháng sinh như oxytetracyclin ho c chlortetracycline có th gi m nh b nh, tuy

119
inh Văn C i
nhiên chúng không th lo i tr ư c t t c Anaplasms và con v t v n còn mang trùng
và có th b b nh tr l i.
gi m s lây lan b nh, v t m ph i ư c cách ly ra kh i àn nh t riêng và
cung c p nư c s ch.
nh kì 6 tháng m t l n l y máu ki m tra, phát hi n bò b nh cách ly i u tr .
Tiêm phòng (b ng hóa dư c Rivanol và c n) có th th c hi n nhưng không b o v
ư c m t cách tri t . Chương trình phòng di t ve t t có th giúp cho con v t ch ng
l i b nh này.
8.4.5. B nh u n ván
U n ván là m t b nh nhi m trùng gây ra cho t t c ng v t và ngư i có c
i m là s co gi t và c ng các cơ.
Nguyên nhân: U n ván gây ra b i vi khu n Clostridium tetani. Chúng xâm nh p
vào cơ th qua các v t thương. Trong v t thương chúng sinh ra c t , c t theo
máu n não, t i ây chúng gây ra s áp ng quá khích i v i nh ng kích thích
thông thư ng, vì v y mà x y ra ngay l p t c s co gi t c a cơ.
Tri u ch ng: Giai o n b nh kéo dài m t n hai tu n nhưng ôi khi có th
dài hơn. D u hi u u tiên c a b nh là s co c ng tăng lên d n n m t kh năng
nhai và c ng c a tai, i l i tr nên khó khăn. Cơ dư i da có c m giác c ng. B i vì
có s co gi t các cơ hô h p nên nh p th nông và nhanh khác thư ng. Trong trư ng
h p ó con v t ch t do ngh t th . Trư c khi ch t con v t s t cao. Sau khi b t u có
tri u ch ng u tiên n khi ch t kéo dài 5 - 10 ngày. i v i các con v t non th i
gian này ng n hơn. B nh có th kéo dài vài tháng ho c con v t có th qua kh i ư c.
Phòng và tr b nh: i u tr b nh u n ván h t s c khó khăn và không hi u qu .
Tuy nhiên, có th tiêm kháng huy t thanh và peniciline giúp cho vi c tiêu di t vi
khu n. Dùng thu c làm d u i s co cơ.
Phòng b nh t t nh t là v sinh da s ch s trư c và sau khi ph u thu t. Tránh
không cho các v t thương b nhi m trùng hay dơ b n. V t thương do inh g hay kim
lo i g gây ra c n h t s c chú ý. Sau khi ph u thu t, ph i l p t c tiêm kháng huy t
thanh con v t có mi n d ch th ng. c bi t, ng a r t m n c m v i b nh này.
Tiêm phòng vaccin u n ván.
8.4.6. B nh ung khí thán
Ung khí thán là m t b nh nhi m trùng nhưng không lây lan. Bò non (6 tháng n
3 năm) r t m n c m. B nh tr thành c p tính sau giai o n t m t n 3 ngày. B nh
thư ng g p trên toàn th gi i.
Nguyên nhân: B nh ung khí thán do vi khu n có tên là Clostridium chauvoci
gây ra. Khi i u ki n b t l i, lo i vi khu n này có th t o thành nha bào và t n t i
trong t m t th i gian dài. B nh nhi t thán x y ra nh ng nơi có nhi u nha bào t n
t i trong t. Nha bào i vào cơ th qua v t thương ho c nh ng nơi t n thương.
Cũng có khi nha bào i vào cơ th b ng ư ng mi ng. Trong cơ th nha bào bi n i
thành vi khu n và b t u sinh s n.
Tri u ch ng: D u hi u u tiên c a b nh là con v t khó ch u, s t và i kh p
khi ng. Sau m t th i gian ng n xu t hi n sưng c c b ho c toàn thân, thư ng là
nh ng vùng có cơ bao ph như ùi mông, vai, c và ng c. Lúc u nơi sưng th y nóng
và au, sau th y l nh và m t c m giác. Da c a con v t c ng, khô, có màu t i th m chí
en. Khi n tay vào th y có ti ng kêu l c r c khác thư ng. Dùng tay v vào ch sưng
nghe th y âm tr ng. Con v t cũng có bi u hi n au, khó th và au b ng. Con v t ch t
sau 6 -80 gi . Nhi u con ch t nhanh n n i chưa k p bi u hi n tri u ch ng.

120
Nuôi bò th t
Phòng và tr b nh: i v i nh ng con ã b nhi m b nh thì vi c i u tr s
không t hi u qu . Khi con v t ch t ph i em t n u không nha bào s t n t i trong
t nhi u năm. vùng có b nh x y ra thì tiêm phòng cho nh ng con v t t 6 tháng
n hai năm tu i.

8.5. KÍ SINH TRÙNG, M T S B NH KÍ SINH TRÙNG VÀ VE

Ký sinh trùng là tên g i chung ch m t nhóm sinh v t s ng trong ho c ngoài cơ
th con v t, s d ng ch t dinh dư ng c a v t ch s ng. Ký sinh trùng gây t n h i
cho v t ch vì:
- Chúng l y th c ăn t v t ch .
- Gây t n h i các mô c a v t ch .
- Chúng t o ra nh ng ch t c th m vào v t ch gây c.
Khi ký sinh trùng xâm nh p vào cơ th ng v t chưa gây ra b nh ngay mà c n
th i gian sinh sôi n y n ti p. Ch khi nào ký sinh trùng và ch t c do chúng sinh
ra lư ng thích h p thì khi ó v t m i ngã b nh. Kho ng th i gian t khi nhi m ký
sinh trùng cho n khi xu t hi n tri u ch ng b nh g i là giai o n b nh. Giai o n
này khác nhau các b nh có th kéo dài t vài ngày, vài tháng và th m chí lâu hơn.
Tùy thu c vào v trí kí sinh trùng s ng trong cơ th v t ch mà ngư i ta chia ra thành
nhóm n i kí sinh trùng ( ư ng ru t, ư ng máu) và ng ai kí sinh trùng (ve, gh ,
r n..).
8.5.1. Ký sinh trùng ư ng ru t (Giun tròn- Nematodes)
N i ký sinh trùng s ng trong cơ th ng v t t i m t hay nhi u cơ quan, gây h i
cho v t ch nhưng m t ph n vòng i c a chúng ngoài. Giun, sán là i di n c a
nhóm ký sinh trùng ư ng ru t. Bê non r t d b nhi m giun sán vì cơ th chúng ang
t ng bư c hình thành s c kháng.
Vòng i c a giun tròn: Giun cái trư ng thành tr ng trong ư ng ru t c a
v t ch . Tr ng ư c th i ra theo phân. Phân là môi trư ng t t cho tr ng và u trùng.
Tr ng cũng như u trùng không ch u ư c i u ki n khô. Nh ng u trùng này phát
tri n thành u trùng giai o n 2 và u trùng giai o n 3. Giai o n 3 u trùng phát
tri n trên ng c , mưa s giúp chúng thoát ra kh i phân. Û giai o n 3 u trùng có
kh năng gây b nh. Chúng không th t dư ng hay nói cách khác chúng c n v t
ch . N u không ư c trâu bò ăn vào thì ít lâu sau u trùng này s b ch t. N u ư c
nu t vào b ng chúng phát tri n thành giun trư ng thành và tr ng. Û i u ki n
thu n l i, toàn b vòng i c a giun hoàn thành trong vòng 5 tu n.
S lư ng giun trư ng thành có trong ư ng ru t nh hư ng n s phát tri n
c a u trùng thành giun trư ng thành. N u s lư ng giun trư ng thành khá cao thì
u trùng ít có cơ h i phát tri n thành giun trư ng thành và ngư c l i. Cơ ch này r t
quan tr ng cho vi c duy trì s lư ng giun trư ng thành bên trong v t ch trong m t
gi i h n cho phép và tránh s gi m sút tr m tr ng c a v t ch . Tuy nhiên có th g p
r c r i khi con v t s ng trong m t i u ki n b t l i.
Tri u ch ng th hi n ra bên ngoài d nh n th y nh t là: ch m l n, b ng ng, ít
teo, lông da không bóng mư t. Thi u máu, niêm m c tím tái, gi m tính thèm ăn, ôi khi
kèm theo a ch y.
Phương pháp có th xác nh ư c khi con v t ã b nhi m kí sinh trùng ư ng
ru t là ki m ra phân b ng kính hi n vi.
Phòng b nh giun tròn:

121
inh Văn C i
- Nuôi trong chu ng khô ráo. Không cho bê n m trên n n t dơ b n có phân
c a bò l n. Nuôi dư ng t t tăng kh năng kháng b nh c a bê con.
- Không nên th bê trên cùng m t ng c quá 14 ngày. Sau 2 tu n, s lư ng
u trùng b nhi m tăng lên. Lý do là tr ng mà con bê th i ra trên ng c phát tri n
d n thành u trùng gây nhi m trong th i gian này.
- Gi bê trong chu ng ho c ch chăn th chúng trên ng c dành riêng cho bê
chưa chăn th trâu bò trư c ó.
- Chăn th bê trư c, chăn th bò sau. Bê ch ăn ph n ng n c vì v y không ăn
ph i ph n c b nhi m kí sinh trùng ư ng ru t. Tuy nhiên trong th c t cách này r t
khó th c hi n vì phát sinh thêm nhu c u rào ch n ng c .
- phòng kí sinh trùng bê c n ph i cân nh c th c hi n các bi n pháp nói
trên.
- T y giun cho con v t vào mùa mưa phòng s nhi m n ng. Bê không ư c th
ra ng c nơi có nhi m kí sinh trùng n ng. Nh ng ng c s d ng cho bò g m liên t c
thư ng b nhi m kí sinh trùng n ng. Cách làm s ch nh ng ng c là ph i chăn th luân
phiên, c t s ch c cũ i trư c khi cho bê vào chăn th .
8.5.2. Giun ph i
Giun ph i trư ng thành dài 5-8cm và s ng trong cu ng ph i. Giun cái 200
tr ng/ ngày. Khi con v t ho, tr ng giun ra theo và ư c nu t vào b ng. Trong quá
trình di hành qua ư ng tiêu hóa, tr ng chín và n ra u trùng. ó là lý do t i sao
không tìm th y tr ng mà ch th y u trùng giun ph i phân. Û bên ngoài cơ th , u
trùng trong phân phát tri n thành u trùng trư ng thành t 6 - 7 ngày. Chúng theo c
vào d múi kh c a gia súc, thay i m t chút d múi kh , chúng i vào ư ng
ru t, chui qua thành ru t vào máu và h th ng lympho. Chúng di chuy n lên ph i,
ây chúng phá v tĩnh m ch máu và i vào mô lympho ph i r i phát tri n thành giun
trư ng thành. Quá trình này c n 3-4 tu n.
Toàn b vòng i, bao g m c giai o n bên ngoài v t ch c n 4 - 5 tu n dư i
i u ki n thu n l i. AÁu trùng gây nhi m m n c m v i ánh sáng m t tr i và i u ki n
khô.
Tri u ch ng: c bi t v i ng v t non (bê và bò tơ) th hi n tri u ch ng như
ho, suy y u, gi m tính ngon mi ng và gi m tr ng lư ng. Nh ng v t già ã b nhi m
trư c ó ã t o ra s c kháng và ch th hi n ra tri u ch ng khi ã b nhi m n ng.
Ch n oán: Có th ch n oán s nhi m qua phân và nư c b t. Tìm th y u trùng
trong phân và nhìn th y tr ng trong nư c b t.
Phòng tr : S d ng thu c ch ng giun ph i. Sau khi i u tr con v t ph i ư c
chuy n n ng c s ch tránh tái nhi m.
Qu n lý chăn th t t cũng giúp làm gi m s nhi m kí sinh trùng ư ng ru t và
giun ph i.
M t lo i vaccin là u trùng giun ph i ã ư c x lý c bi t có th ưa vào cơ
th bê 6 tu n tu i và l p l i 10 tu n tu i. Trong th i gian này, bê ph i ư c nh t
trong chu ng phòng nhi m th t. Nh ng con u trùng ư c x lý như v y s
không làm cho con v t m nhưng kích thích t o ra kháng. Vào kho ng 2 tu n sau
khi x lý l n cu i con v t có th ư c th ra ng c . S kháng s ư c duy trì
khi con v t nhi m u trùng bình thư ng trong khi chăn th .
8.5.3. Sán lá gan (Fascioliasis)
Sán lá phân b r ng h u h t các t nh trong c nư c ta. Nó gây b nh trên bò
và c u. Sán lá gan r t thư ng g p trâu bò nuôi trên ng c trũng. Sán trư ng
122
Nuôi bò th t
thành s ng trong ng d n m t c a gan. D ng chưa trư ng thành s ng trong mô c a
gan. Con trư ng thành dài 8 - 30mm, r ng 4 -13mm. Màu s c c a chúng t xám b n
n nâu s m.
Vòng i c a sán lá gan có th tóm t t như sau: Tr ng c a sán theo ng d n
m t vào ru t non c a v t ch và ư c th i ra cùng v i phân. ti p t c phát tri n,
chúng c n ph i có v t ch trung gian là con c sên s ng trong bùn. Chúng tr i qua
m t s giai o n phát tri n c sên trư c khi chui ra và t b n thân chúng có d ng
nang g n lên lá c và là u trùng gây nhi m. Khi con v t ăn ph i nang này, thành c a
nó b phân h y trong ư ng ru t và hình thành sán non. Sau khi lách qua ư ng ru t
vào thành gan nó t n t i gan 6-8 tu n trư c khi vào ng d n m t.
T ng th i gian sán phát tri n trong v t ch t lúc v t ch nu t nang t i khi thành
th c gi i tính kho ng 2,5 -3 tháng. Sán trư ng thành s ng ư c kho ng 1 năm.
Tri u ch ng: không c trưng. Có th ch n oán nhi m sán lá gan b ng cách
ki m tra tr ng sán trong phân b ng kính hi n vi. V t gi t th t có th tìm th y sán trong
gan.
i u tr : có th dùng thu c c hi u và úng li u. Có th h n ch s lây nhi m
sán lá gan b ng cách tiêu di t c trong môi trư ng b ng hóa ch t ho c t o môi
trư ng b t l i cho c sên b ng cách c i thi n h th ng thoát nư c trên ng c .
Vùng t m b nh sán lá gan do Fasciola gigantica gây ra làm thi t h i kinh t l n
hơn, vì loài sán này s d ng sên nư c làm v t ch trung gian.
M t vài lo i thu c tr b nh kí sinh trùng (Theo JP Berson 7/1997):
- Giun ũa giun tròn ư ng hô h p và tiêu hóa: Lévamisol chích và u ng.
- Giun tròn, ru i r n gh : Ivermectine, li u 0,2 mg/kg th tr ng, tiêm 1 l n.
- Sán lá gan: Dovenix.
Theo GS. Leng, dùng Fenonthiazin tr n vào bánh dinh dư ng ch ng giun
tròn. Có th dùng Pentizol 5g/1kg bánh dinh dư ng ho c có th dùng Fenbendazol
(r hơn).
8.5.4. Ve
Ve có m t kh p m i nơi và truy n m t s nguyên sinh ng v t và virus gây
b nh nguy hi m cho gia súc. Ki m soát ve là m t trong nh ng yêu c u u tiên
t hi u qu trong chăn nuôi bò nư c có khí h u nóng. Ngoài vi c hút máu chúng
còn gây t n thương n ng cho v t ch do ch t c nư c b t và lây truy n b nh.
Vòng i: Trong quá trình phát tri n c a ve tr i qua các giai o n: tr ng, u
trùng, thi u trùng và ve trư ng thành. Tr ng có trên m t t, u trùng n ra leo lên lá
c bám vào v t ch . Theo giai o n phát tri n, ve ư c phân ra thành: ve m t v t
ch , ve hai v t ch , ve ba v t ch .
Ve m t v t ch hoàn thành t t c các giai o n phát tri n c a nó trên cùng m t
v t ch .
Ve hai v t ch , u trùng phát tri n thành thi u trùng trên cùng m t v t ch th
nh t sau ó r ng lông và thành ve trư ng thành. Ve này t n công vào v t ch th hai.
Ve ba v t ch thì m i giai o n phát tri n nó ký sinh trên m t v t ch .
Th i gian c n thi t hoàn thi n m i lo i ve là khác nhau và ph thu c vào
i u ki n khí h u. H u h t các lo i ve nguy hi m v i trâu bò, m i giai o n phát tri n
c a chúng ( u trùng, thi u trùng, ve trư ng thành) trên v t ch thư ng là m t tu n.


123
inh Văn C i
Th i gian t n t i c a m i giai o n trên m t t khi không có v t ch ho c không có
ngu n th c ăn ôi khi có th kéo dài vài tháng.
Các phương pháp ki m soát ve:
- Tiêu di t ve khi chúng còn trên v t ch , có th dùng hóa ch t di t ve. Sau
m i l n dùng hóa ch t vi c tái nhi m ư c ngăn ng a ho c gi i h n trong m t th i
gian.
- Hóa ch t ư c dùng dư i d ng phun ho c ngâm. Khi ã ki m soát ư c ve
thích h p thì cũng có kh năng ki m soát ư c ngo i ký sinh trùng khác.
- Ve có th kháng v i hóa ch t. Tuy nhiên, vi c kháng này ph i m t nhi u
năm. Khi th y có s kháng thì li u hóa ch t ph i tăng lên nhưng i u ó s không
kéo dài ư c lâu.
- T t nh t là cho ra lo i hóa dư c có các thành ph n hóa h c khác. Khi i u tr
không hi u qu không có nghĩa là ve gia tăng s c kháng. Nhi u cách i u tr như
v y không em l i k t qu .
ki m soát ve, x t thu c thư ng xuyên là c n thi t. Kho ng cách gi a hai l n
-
phun ph thu c vào mùa v , gi ng trâu bò, hi u qu c a thu c i u tr . Û nh ng
vùng có nhi u ve thông thư ng ngư i ta phun m i tu n m t l n hay 3 tu n hai l n.
- Vi c ki m soát ve ph i ư c th c hành m t cách c n th n t m trong chương
trình t p hu n nh ng vùng có ve e d a. Nói m t cách t ng quát, ki m soát ve là
m t vi c khó khăn vì s kháng c a ve v i các lo i thu c khác nhau và s t n t i
c a hoá ch t trong th t và s a.
- Lo i thu c thông d ng trư c ây là dipterex 5 ph n ngàn (5g cho 1 lít nư c)
ho c g n ây là dung d ch asunton 1,5 ph n ngàn (1,5g cho 1 lít nư c).
8.5.5. B nh n m (Lác)
Lác (Ring worm) là m t b nh c a da và lông, x y ra t t c các loài. Nó thư ng
x y ra dư i i u ki n da m ư t kéo dài và trong vùng nóng m nhi t cao.
Nguyên nhân: Lác là m t lo i n m, nó có th truy n t con v t này sang con
v t khác qua ti p xúc b i bàn ch i, dây th ng, dây c t. Gió và chim cũng có th tham
gia phát tán n m.
Tri u ch ng: V t lác r ng kho ng 3 cm và t o thành b sau ó chúng tr nên
dày hơn, bong ra và b m t da lúc u m chuy n thành khô sau ó có s m c tr l i
c a lông. Có th th y ng a nhưng không ph i do n m mà do có s nhi m khu n sau
khi v y n m bong i. V t lác thư ng xu t hi n mũi, tai, m t. Toàn b quá trình này
t khi xu t hi n tri u ch ng u tiên n khi qua kh i kho ng 4 tháng. V t ã qua
kh i thì có mi n d ch v i nhi u lo i n m trong th i gian dài.
Phòng và tr b nh: Con v t m c b nh ph i ư c cách ly ra kh i àn. Ch i nh
nhàng và r a nh ng vùng lác v i thu c di t n m. B nh có th lây cho ngư i nên ph i
c n th n khi ti p xúc v i v t m c b nh.

8.6. M T S B NH THƯ NG G P KHÁC

khó
Kho ng 5% trư ng h p khó do thai to so v i m c a xương ch u, th
thai không bình thư ng. bò tơ do chưa thành th c nên t l khó có th cao hơn.
N u bò au trong vài gi mà chưa th y b c nư c ho c chân bê thì ki m tra bên
trong. N u m t b ph n c a thai ló ra (chân) mà sau 2 gi không ra thì ph i ki m

124
Nuôi bò th t
tra và can thi p. N u tư th thai bình thư ng thì dùng th ng kéo bê ra (bu c chân)
n u bê ra tư th không bình thư ng thì g i bác s thú y can thi p.
Sót nhau
Là nhau còn sót l i sau khi sanh. Thư ng g p trư ng h p sanh non, sanh ôi,
sanh khó ho c nhi m khu n do v sinh kém. N u t cung bình thư ng thì tiêm
oxytoxin ho c prostaglandin trong vòng 24 gi sau khi sanh thì nhau s ra. N u ph n
sót nhau không ư c x lý k p th i mà kéo dài 6 -10 ngày và n u không b nhi m
trùng thì t nó s b t ng ra, tuy nhiên s có s th i r a. i kèm v i khó thư ng là
sót nhau kéo dài 2 -3 ngày và thư ng i kèm v i viêm n i m c t cung. N u không can
thi p s nh hư ng n s a, t l u thai ch ng c huy t và có th ch t.
Viêm n i m c t cung
Viêm t cung hay viêm n i m c t cung gây ra b i nhi u lo i vi khu n sau khi
sanh. Nhìn th y d ch ch y ra, s lư ng màu s c tùy vào m c nhi m. Nguyên nhân
là bò trong môi trư ng v sinh kém ho c tay b n cho vào âm h bò khi sanh.
phòng b nh này c n v sinh nơi sanh, tay ngư i …

T l ch a th p
Kho ng trên 5% s bò ư c th tinh nhân t o trong tình tr ng không ng d c
ho c b ép ph i gi ng. Nh ng bò lên gi ng rõ, ph i úng lúc ho c nh y t nhiên thì
trên 90% tr ng ư c th tinh. T l có ch a sau khi các bác s thú y khám 80 ngày
ch có kho ng 55%. H u h t phôi b m t vào kho ng 14 ngày u sau khi ph i gi ng.
S m t phôi giai o n sau kho ng 10% và thư ng th y bò già hơn là bò tơ.
T l có thai th p c n xem xét:
- Bò c có t l th thai th p.
- Phát hi n ng d c không úng.
- Bò cái ho c quá g y ho c quá béo.
- Nuôi dư ng không úng (năng lư ng, protein, xơ, khoáng và vitamin).
tìm úng nguyên nhân c n ph i ghi chép y ngày , ngày ng d c,
ph i gi ng, i u tr thú y và ch n oán có ch a. i u này giúp cho bi t bò nào có chu
kỳ ng d c bình thư ng, khi nào thì ph i tinh cho úng th i i m.
S t s a (Hypocalcaemia)
G i là s t s a hay b i li t sau khi sinh (parturienrt paresis) thư ng x y trong
vòng 3 ngày sau khi sanh ho c m t ngày trư c khi sanh nhưng thư ng là vào ngày
sanh. Thư ng x y ra bò các l a sau. Nó liên quan v i s ti t s a sau sanh, m t
lư ng l n canxi ư c ti t vào s a.
B nh liên quan n hàm lư ng canxi máu xu ng th p do t t nhanh t
10mg/100ml xu ng dư i 7mg/100ml.
Tri u ch ng u tiên là bò run r y l o o và khi m c canxi xu ng dư i
6mg/100ml thì bò n m xu ng và li t v i các chi du i th ng ra và u ngo o v m t
bên. N u không i u tr k p th i bò s ch t nhanh. Bò ph i ư c ưa vào tư th n m
th ng.
i u tr : v i trư ng h p bình thư ng, tiêm dư i da Cancium gluconat và trong
nhi u trư ng h p tiêm tĩnh m ch. Nhi u con b l i sau vài gi và c n i u tr ti p. Có
th do thi u h t c Mg vì v y bi n pháp i u tr t t nh t là tiêm k t h p c Ca và Mg.


125
inh Văn C i
Phòng b nh: Nuôi kh u ph n th p Ca tháng ch a cu i và trư c khi sanh vài
ba ngày thì tăng lư ng Ca trong kh u ph n.
B nh thi u Ma nhê (Hypomagnesaemia)
B nh x y ra do thi u ma nhê (Mg) trong máu (m c gi i h n kho ng
2mg/100ml). Thư ng x y ra bò chăn th lâu dài trên ng c thi u Mg. B nh có th
gây ch t t ng t khi chưa nhìn th y rõ tri u ch ng. Ban u, bò i lo ng cho ng
vòng quanh, s i b t mép ngã g c xu ng và ch t. t tr ng c bón nhi u phân kali
ho c than bùn s làm gi m m c Mg trong c . Cho bò ăn kho ng 60g/ngày Cancined
Magnesit trong th c ăn h n h p trong vòng 3-4 tu n có th phòng ư c b nh ho c
cho bò ăn t i thi u 2kg ch t khô c già hay c khô ho c rơm r cũng tránh ư c
b nh.
B nh Ketosis (acetonaemia)
Thư ng x y ra vào giai o n u kì s a, khi bò m i sanh. Tri u ch ng là gi m
tính ngon mi ng, gi m s a, m t mùi v ng t hơi th và s a. Có nh ng th keton
(acetone, acetoacetic acid và hydroxybutyric acid) có trong hơi th và s a là s n
ph m c a quá trình trao i ch t không hoàn ch nh c a m d tr trong cơ th .
Thư ng x y ra khi th c ăn thô ch t lư ng kém và trên bò già cao s n.
Phòng b nh chính là duy trì kh u ph n cao năng lư ng sáu tu n u sau khi
sanh. Có th truy n glucose vào máu.
B nh chư ng hơi d c
Chư ng hơi gây ra b i s s n sinh b t b n d c . B t này làm cho khí sinh ra
trong quá trình lên men d c b gi l i không th ra theo ư ng bình thư ng và
làm tăng áp su t trong d c . N u không can thi p bò có th ch t vì ng t th .
Phòng: Cho ăn c ch t dài, s d ng các ch t ch ng b t như thân lá cây u
ph ng, d u paraphin trong nư c u ng.
B nh a ch y bê
Bê con thư ng b a ch y do nuôi dư ng không úng, nhi m l nh ho c v sinh
kém. N u bê b a ch y c n x lí ngay theo cách sau:
- Ngày th 1 hòa 9g mu i ăn vào 1 lít nư c cho u ng, d ng cho bú và d ng cho
ăn b t kì lo i th c ăn gì.
- Ngày th 2 tr n l n 1,7 lít s a v i 2,6 lít nư c chia làm 3 ph n cho u ng làm 3
l n trong ngày.
- Ngày th 3 tr n l n 2,6 lít s a v i 1,7 lít nư c phân làm 3 ph n cho u ng làm
3 l n trong ngày.
- Ti p t c m i ngày như v y cho n khi bê kh i h n.
Trong trư ng h p n ng có th s d ng kháng sinh, vi c này bác s thú y s
quy t nh cách i u tr .
B nh kí sinh trùng bê con
Nuôi bê con theo m , nh t chung trong àn ông, n n chu ng và bãi chăn th
m ư t làm bê d b nhi m kí sinh trùng ư ng ru t. D u hi u ch ra bê b nhi m n i
kí sinh trùng (giun, sán..) là i phân không bình thư ng, ch m l n, a ch y, xù lông.
ch n oán chính xác lo i kí sinh trùng gì c n l y m u phân xét nghi m và l a
ch n thu c i u tr thích h p. Nơi khí h u nóng m c n t y ký sinh trùng theo kho ng
th i gian 4- 6 tu n cho n 4 tháng tu i và chu kỳ 8 tu n cho n 8 tháng tu i.


126
Nuôi bò th t
Chương 9
GI T M GIA SÚC VÀ ÁNH GIÁ
CH T LƯ NG TH T



9.1. CHU N B GIA SÚC GI T TH T

Gia súc trư c khi ưa n lò m gi t th t ph i m b o ch c ch n không có
b nh nguy h i có th phát tán sang vùng khác, không có b nh nguy h i cho s c kh e
c ng ng, nh ng ngư i tiêu th th t sau gi t m .
Khi v n chuy n gia súc trên o n ư ng dài n nơi gi t th t (có khi t B c vào
Nam) c n chu n b t t phương ti n v n chuy n, th c ăn, nư c u ng… trâu bò
không b m t kh i lư ng ho c t n thương, ch t trong quá trình v n chuy n dài ngày.
Khi v n chuy n s lư ng l n trên xe t i c n c nh ch t gia súc không chúng xô
y, va ch m ho c húc nhau gây thương tích, làm t máu và gi m ch t lư ng th t sau
gi t m . Không nên v n chuy n trâu bò trên xe t i nh , cao s không an toàn qua
nh ng o n ư ng cua, ư ng nghiêng ho c khi bò s hãi d n tr ng lư ng sang
m t bên.
i u quan tr ng i v i ch t lư ng th t là hàm lư ng glycogen có trong cơ b p
t i th i i m gi t m . Sau khi gi t th t glycogen b vi khu n lactic lên men y m khí t o
ra axit lactic làm gi m pH, do v y làm m m th t. M t khác khi ngoài không khí,
glycogen trong cơ tương tác v i oxyhaemoglobin t o cho th t có màu s c tươi.
Chính vì v y, trư c khi gi t m bò c n ư c ngh ngơi yên tĩnh t 3-4 ngày cho bò
ph c h i l i hàm lư ng glycogen trong cơ b p.
Trong khi ch i gi t th t bò c n ư c th vào khu v c chăn th t nhiên. N u
không có i u ki n chăn th thì chu ng nh t bò ph i r ng rãi. Trong th i gian này bò
ư cc p th c ăn, nư c u ng và i x thân thi n không còn b strees do v n
chuy n ho c do môi trư ng l .

9.2. GI T M GIA SÚC

Nư c ta có cơ s gi t m bò c a VISSAN ư c u tư hi n i t trư c 1975
theo quy trình công ngh c a c. Sau này có m t s cơ s gi t m nh có u tư
công ngh gi t m nhưng quy mô nh . Ch y u th t trâu bò ngoài ch có ngu n g c
t các lò gi t m tư nhân theo ki u gi t m trên n n, ngoài tr i ki u truy n th ng.
Ki u gi t m này không m b o an toàn d ch b nh, an toàn v sinh th c ph m và
làm gi m ch t lư ng th t x .
M t quy trình gi t m khoa h c ph i m b o tránh ư c r i ro th t b nhi m hóa
ch t c h i, kí sinh trùng, vi khu n gây b nh t bên ngoài và trong quá trình gi t m .
Không có m t quy trình gi t m chung, vì có liên quan n v n xã h i và tôn giáo
khác nhau.
Dư i ây trình bày hai lo i lò gi t m gia súc quy mô nh và v a, theo phương
pháp m treo, m b o t i thi u 2 yêu c u cơ b n là ch t lư ng th t và s c kh e
ngư i tiêu dùng.
Lò m quy mô nh
Di n tích không c n r ng. Ch c n có m t khung xà b ng bê tông c t thép hay
b ng khung thép, thanh trên g n v i ròng r c kéo 2 chân sau bò lên b ng cái t i nh .
127
inh Văn C i
C nh l i cao v a ph i và thao tác. Thi t k này r t ơn gi n, thích h p cho
vùng nông thôn. Chi phí u tư ít, th t sau khi m ưa n nơi tiêu th ngay không
c n b o qu n.
Lò m quy mô v a
i v i nh ng lò m quy mô v a c n m t b ng r ng hơn. Trong khu lò m có
nơi nh t gia súc trư c khi m , nơi t dây chuy n gi t m , nơi d tr và phân ph i
th t sau khi m .
Khu v c trư c khi gi t m gia súc ư c ki m tra thú y, v sinh cơ th trư c khi
vào khu gi t m .
Khu gi t m t dây chuy n gi t m . u tiên gia súc ư c ưa vào nơi làm
cho tê li t (choáng, b t t nh). Trư c khi gia súc b t t nh, không nên cho gia súc
nhìn th y gia súc khác b gi t, th y máu hay th t c a nh ng gia súc khác. Treo 2 chân
sau c a gia súc lên giá cao. Gia súc ư c c t ti t và máu ch y ra ư c d n n b n
thu gon. C t ti t ph i làm ngay sau khi con v t ng t vì lúc này áp l c máu t tim y
i ang còn m nh. Ti p n là công o n h con v t xu ng b , c t chân và u. Sau
ó con v t ư c treo chân sau lên băng chuy n làm ti p công o n l t da, m
b ng và l y ph t ng ra ngoài. Da và ph t ng ư c chuy n qua khu v c khác x
lí. Ph n còn l i g i là thân th t x .
Thân th t x ư c ki m tra v sinh thú y trư c khi l c th t. Th t l c xong chuy n
qua phòng bên c nh phân ph i và b o qu n. T i ây có th ư c trang b m t s
thi t b nh phòng thí nghi m ánh giá ch t lư ng th t trư c khi xu t i. Có t l nh,
t ông b o qu n th t trong lúc ch phân ph i n nơi tiêu th .
Như v y trong quá trình gi t m , con v t ư c treo lên giá 2 l n. L n u ct
ti t và l n hai sau khi ã c t u và 4 chân. Trong su t quá trình l t da, l y ph t ng,
ki m tra thú y và l c th t u ti n hành trên giá treo, th t không ti p xúc v i n n nhà, vì
v y mà tránh ư c s nhi m b n th t.
Nơi xây d ng lò gi t m c n thu n tiên giao thông, có ngu n nư c s ch, ngu n
i n n nh. Tránh nơi có th x y ra ng p nư c, lũ l t vào mùa mưa. V t li u xây
d ng là tư ng g ch, n n bê tông, mái tole. Giá treo làm b ng thép l n có liên k t v i
xà nhà giúp ch u l c t t hơn.

9.3. ÁNH GIÁ PH M CH T TH T X

Có m t s khác bi t khi s d ng thu t ng th t x vì v y d n s khác bi t khi
tính toán và ánh giá ph m ch t th t x . c bi t là s khác nhau v phương pháp xác
nh th t x . Th t x (carcass) di n t ph n còn l i c a con v t sau khi ã c t u, c t
chân, l t da, và l y h t n i t ng như máu, d dày ru t, cơ quan sinh d c…
T l th t x là ph n trăm c a th t x so v i kh i lư ng c a con v t lúc m i làm
ng t ch t (carcase). Hi n nay Vi t Nam, t l th t x là ph n trăm c a th t x so v i
kh i lư ng s ng trư c khi gi t th t. T l th t x là m t ch tiêu quan tr ng ánh giá
năng su t th t c a con v t, nhưng ngư i ta th y có s khác bi t t 8,3%-12,3% gi a
nh ng con v t có m c no, ói khác nhau trư c khi gi t th t. Trong m t thí nghi m
v béo 10 bò c gi ng Zebu, t l th t x , ph n ăn ư c và ph n không ăn ư c
như b ng 9.1.
9.3.1. Ch tiêu ánh giá ph m ch t th t x
Kh i lư ng trư c khi gi t m
ư c cân khi bò ưa vào gi t m , bò ăn b a cu i cùng trư c ó 24 gi . Bò
trư c khi gi t m còn no thì kh i lư ng s ng s cao và t l th t x s th p.

128
Nuôi bò th t
Kh i lư ng th t x
Là kh i lư ng thân th t (c hai bên trái và ph i) sau khi b u (c t t i xương át
lát), b da, b n i t ng (cơ quan tiêu hóa, cơ quan sinh d c, tim, ph i, th n), c t 4
chân (t i khu u).
T l th t x là ph n trăm kh i lư ng th t x so v i kh i lư ng trư c khi gi t m .
T l th t x là m t ch tiêu quan tr ng ánh giá năng su t th t c a bò th t. Các
gi ng bò chuyên th t châu Âu như Charolais, Hereford, Limousin có t l th t x trên
60%. Các gi ng bò th t nhi t i như Brahman M và Droughtmaster kho ng 55%.
Các nhóm bò Zebu nhi t i kiêm dung như Sind, Sahiwal, Thaparka kho ng 50%.
Bò Vàng Vi t Nam kho ng 45%.
B ng 9.1: T l th t x và các ph n khác c a 10 bò c gi ng Zebu
Các thành ph n Kh i lư ng (kg) T l (%)
Th t x 185,21 59,17
u 16,20 5,18
Da 30,30 9,68
Chân 7,47 2,39
Lư i 2,17 0,69
Gan 5,04 1,61
Ph i 3,13 1,00
Tim 1,25 0,40
D dày (r ng) 10,22 3,27
Ru t (r ng) 11,00 3,51
Ch t ch a (d dày, ru t, máu…) 41,01 13,10
C ng 313,00 100,00
Ngu n: D.H.Hill, 1988
Kh i lư ng th t tinh
Là kh i lư ng tách ra t th t x , không bao g m xương.
T l th t tinh thư ng ư c bi u di n dư i d ng ph n trăm so v i kh i lư ng
trư c khi gi t m . ôi khi ngư i ta cũng so sánh t l ph n trăm th t tinh so v i th t x .
T l th t tinh cao thì giá tr hàng hóa c a th t cũng l n.
Kh i lư ng m và xương
Kh i lư ng xương là xương ư c tách ra t th t x (không tính chân, u). Kh i
lư ng m là m bao ngoài ph n th t, m trong ph n b ng và ng c (không tính m
dư i da ã l t). Tính t l c a xương và m so v i kh i lư ng trư c khi gi t th t và so
v i kh i lư ng th t x .
Thông thư ng bò trư ng thành t l xương chi m kho ng 14% kh i lư ng th t
x . T l này còn ph thu c vào lúc k t thúc v béo. T l m tăng lên thì t l xương
s gi m xu ng. T l m bò v béo kho ng 17% trong khi trâu t l này cao hơn
(24%).
Phương pháp ánh giá nhanh
Các ph n th t có giá tr ch y u n m ph n mông và ùi sau, ph n lưng sau nên
t i M ngư i ta áp d ng phương pháp ánh giá nhanh ph m ch t th t x b ng cách c t
ngang t i v trí gi a xương sư n s 12 và 13, yêu c u n a sau ph i chi m ít nh t 48%
kh i lư ng th t x . T i Anh ngư i ta c t t i v trí gi a xương sư n s 10 và 11 và yêu
c u ph n sau chi m 54% kh i lư ng th t x .
9.3.2. Phân lo i th t tinh
129
inh Văn C i
Ngư i ta phân lo i th t tinh thành nh ng ph n th t có giá tr khác nhau và tương
ng có giá ti n khác nhau. Vi c phân chia các ph n th t khác nhau các nư c. Có nơi
c t chi ti t thành th t mông, th t lưng, th t bên sư n hông, th t ùi, th t thăn, th t c , th t
ng c..
Các nư c như M ngư i ta phân chia th t ra làm 9 lo i, v i m c giá tr t cao
xu ng th p như sau:
- Th t mông
- Th t thăn (fillet)
- Th t ùi
- Th t ph n lưng
- Th t vùng vai
- Th t chân
- Th t c
- C ng chân
- Th t b ng, ng c
Nhóm th t có giá tr c a bò và trâu không có s khác bi t, chi m t 56,1-56,6%
kh i lư ng th t x (ph n ùi sau kho ng 32-33%; ph n quanh c t s ng kho ng 10,5-
12%; ph n ùi trư c kho ng 12,2-12,7%).
T i Vi t Nam, th t tinh ư c phân thành 3 lo i chính:
- Lo i 1 g m th t c a 2 ùi sau, thăn lưng và thăn chu t
- Lo i 2 bao g m th t c a 2 ùi trư c, th t c và th t vùng ng c.
Lo i 3 là ph n còn l i, bao g m th t ph n b ng, hai bên sư n và m t s ph n l c
ra t th t lo i 1 và lo i 2.
Ngư i ta có th xác nh t l các ph n th t lo i 1, 2 và 3 so v i kh i lư ng trư c
khi gi t th t, so v i kh i lư ng th t x hay so v i kh i lư ng th t tinh. T l th t lo i 1
cao ch ng t ph m ch t gi ng t t và hi u qu v béo cũng cao.

9.4. CH T LƯ NG TH T

Có m t vài phương pháp ánh giá ch t lư ng th t như l y m u th t, o t tr ng,
phân tích hóa h c. Trong th c t ngư i ta quan tâm n t ng th quày th t, s cân
i gi a các ph n trư c, sau, ph i, trái c a thân th t x . Màu s c c a th t, th th t (sơ
cơ) và mùi v cũng ư c xem xét. T i New Zealand còn ánh giá “m t th t” qua v t
c t t i v trí xương sư n s 10 và 11. Ngư i ta cũng quan tâm n nh ng s i m gi t
trong cơ cũng như màu s c c a m gi t.
Th t n c ư c c u t o b i vô s nh ng s i cơ nh mà ta có th nhìn th y chúng
qua kính hi n vi. Nh ng s i nh này t o thành t ng bó nh và liên k t v i nhau b i
mô liên k t. Khi gia súc còn non nh ng bó cơ này cũng nh và m m. Khi con v t già
bó cơ này to hơn, liên k t v i nhau l ng l o hơn và dai hơn. Màu th t m hơn con
v t già, th t c a bê non màu nh t hơn.
M t s ch tiêu ư c s d ng trong phòng thí nghi m ánh giá ch t lư ng
th t bò bao g m:
- Xác nh nư c trong th t bò (n i d ch): C t m u th t nh 1g hình l p phương,
t lên kính trên ó t t m kính khác và v t n ng 1kg lên trên ép m u
th t trong vòng 1 gi . Ta xác nh lư ng nư c thoát ra ngoài b ng cách o v t
loang trên gi y th m ho c s chênh l ch kh i lư ng trư c và sau khi ép. M u
nào có nư c ép ra nhi u hơn là th t m m hơn (có l cũng ch tương i).
130
Nuôi bò th t

- Màu s c c a th t cũng cho bi t ó là bò già hay bò non. Bò non thì th t h ng
nh t, bò già thì th t s m màu hơn.
- pH c a th t o b ng gi y quỳ ho c pH k . Th t bò màu sáng có pH th p
5,6. Th t bò màu t i pH cao 6,0.
- Phân tích thành ph n hóa h c c a th t thăn, g m các ch tiêu như hàm lư ng
ch t khô, protein, m trong th t. Trong cùng m t gi ng thì bò già có v t ch t khô
và m trong th t cao hơn bò non. Bò lai Sind có hàm lư ng m cao hơn bò
Charolais. Có tài li u ngh phân tích thêm ch tiêu tryptophan và oxyprolin
trong th t. Hàm lư ng các ch t này cao là th t có ch t lư ng t t.
- Ph n ng Ebe ( nh tính NH3) âm tính. Hàm lư ng NH3 t 8-18mg/100g th t là
t t.
Ngoài ch tiêu trên, dư i quan i m v sinh an toàn s c kh e, m u th t còn
ư c ki m tra dư lư ng hormone sinh trư ng, kháng sinh, hóa ch t tr sâu và các
lo i vi sinh v t gây h i khác.




131
inh Văn C i
Ph l c

B ng 1. Nhu c u dinh dư ng cho cái sinh s n trư ng thành nuôi con

(Shane Gadberry, Universty of Arkansas, USA)
Tháng Sa DMI TDN ME CP
sau (lb/ngày) (lb) (Mcal) (lb)
Kh i lư ng 900 lb
nh s a 10lb/ngày
1 8,3 20,2 11,4 19,0 1,79
2 10,0 20,6 11,7 19,6 1,92
3 9,0 21,4 11,7 19,7 1,84
4 7,2 21,0 11,3 18,9 1,70
5 5,4 20,5 10,8 18,0 1,57
6 3,9 20.2 10,5 17,6 1,45
Kh i lư ng 1000 lb
nh s a 10lb/ngày
8,3 8,3 8,3 8,3 8,3 8,3
10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0
9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0
7,2 7,2 7,2 7,2 7,2 7,2
5,4 5,4 5,4 5,4 5,4 5,4
3,9 3,9 3,9 3,9 3,9 3,9
Ghi chú:
1/ 1lb (pound)= 0,453kg; DMI: v t ch t khô ăn vào; ME: năng lư ng trao i; NEm: năng
lư ng th c cho duy trì; CP: protein thô, Ca: Canxi; P: Ph t pho.

B ng 2. Nhu c u dinh dư ng cho bò cái tơ, c tơ ang l n

(Shane Gadberry, Universty of Arkansas, USA)
BW (lb) ADG DMI TDN (lb) NEm CP
(lb/ngày) (Mcal) (lb)
Bò cái tơ, kh i lư ng trư ng
thành 1100 lb
300 0,5 7,9 4,3 3,07 0,73
1,0 8,4 5,0 3,07 0,95
1,5 8,6 5,5 3,07 1,17
2,0 8,6 5,9 3,07 1,39
400 0,5 9,8 5,3 3,81 0,85
1,0 10,4 6,1 3,81 1,08
1,5 10,7 6,8 3,81 1,30
2,0 10,7 7,4 3,81 1,51
500 0,5 11,6 6,3 4,5 0,97
1,0 12,2 7,2 4,5 1,19
1,5 12,6 8,1 4,5 1,41
2,0 12,7 8,8 4,5 1,63
600 0,5 13,2 7,1 5,16 1,08
1,0 14,0 8,3 5,16 1,31
1,5 14,4 9,2 5,16 1,53
2,0 14,6 10,1 5,16 1,74
Bò c tơ, kh i lư ng trư ng
thành 1400 lb
770 0,8 19,5 9,8 6,22 1,43

132
Nuôi bò th t
2,2 20,7 12,4 6,22 2,09
3,38 20,2 14,1 6,22 2,61
840 0,8 20,9 105 6,64 1,48
2,2 22,1 13,3 6,64 2,12
3,38 21,6 15,1 6,64 2,61
910 0,8 22,2 11,1 7,05 1,53
2,2 23,5 14,1 7,05 2,14
3,38 22,9 16,0 7,05 2,59
Ghi chú:
1/ 1lb (pound)= 0,453kg; ADG: tăng tr ng ngày; DMI: v t ch t khô ăn vào; TDN: t ng các
ch t dinh dư ng tiêu hóa; NEg: năng lư ng th c cho tăng tr ng; NEm: năng lư ng th c
cho duy trì; CP: protein thô, Ca: Canxi; P: Ph t pho.
2/ Quy i các ơn v
1kg TDN = 4409Kcal DE =3615 Kcal ME
1 lb TDN= 2000Kcal DE = 1640Kcal ME




133
inh Văn C i
B ng 3. Thành ph n hóa h c và giá tr dinh dư ng m t s lo i th c ăn cho trâu
bò khu v c thành ph H Chí Minh

( inh Văn C i, Phùng Th Lâm Dung, 2002)
Protein
Tên th c ăn Ch t khô thô Xơ thô TDN ME ME
(DM %) (CP %) (CF %) ( %) MJ/Kg Kcal/kg
(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7)
1. C t nhiên
21,0 2,1 6,0 1,79 427,0
C t nhiên (trung bình)
100 10,0 28,5 8,52 2034,0
25,9 2,7 8,17 2,1 501,0
C t nhiên (trư c ra hoa)
100 10,6 31,5 8,1 1934,0
16,95 2,12 5,34 1,52 362,7
C t nhiên h n h p (mùa mưa)
100,00 12,50 31,48 59,23 8,96 2139,4
26,24 3,58 8,43 2,34 558,1
C t nhiên h n h p (mùa khô)
100,00 13,65 32,12 58,89 8,91 2127,4
19,62 2,45 5,44 1,80 430,5
C t nhiên h n h p
100,00 12,54 27,67 60,80 9,20 2196,2
14,65 1,73 4,69 1,29 309,1
C t nhiên dư i vư n cây
100,00 11,78 31,94 58,42 8,84 2110,2
(mùa mưa)
21,55 2,60 6,71 1,94 462,6
C t nhiên dư i vư n cây
100,00 12,09 31,11 59,40 8,98 2145,5
(mùa khô)
20,36 2,29 6,94 1,85 441,1
C bông ni mùa mưa
100,00 11,14 34,31 59,93 9,07 2164,9
22,60 2,04 8,21 1,89 451,3
C bông ni mùa khô
100,00 9,01 36,33 55,30 8,37 1997,7
16,08 1,99 5,46 1,35 321,6
C ch mùa mưa
100,00 12,37 33,63 55,77 8,44 2014,7
32,56 4,01 11,47 2,99 713,5
C ch mùa khô
100,00 12,72 34,82 60,96 9,22 2202,1
16,97 2,03 5,78 1,47 351,3
C bàn tr u mùa mưa
100,00 12,00 34,03 57,34 8,67 2071,4
20,04 2,00 7,48 1,70 405,7
C bàn tr u mùa khô
100,00 9,97 37,31 56,04 8,48 2024,2
20,01 2,24 6,14 1,80 430,6
C lá tre mùa khô vùng i
100,00 11,18 30,68 59,56 9,01 2151,6
18,70 2,88 5,80 1,62 386,0
C lá tre ru ng lúa
100,00 15,40 31,02 57,19 8,65 2065.
C g ng già mùa mưa 22,03 2,34 7,97 2,00 476,5


134
Nuôi bò th t
100,00 10,60 36,16 59,87 9,06 2162,7
20,37 2,55 7,08 1,84 440,5
C g ng non mùa mưa
100,00 12,54 34,75 59,86 9,06 2162,4
11,60 1,21 4,07 0,95 225,8
C M non
100,00 10,97 34,28 54,25 8,21 1959,8
24,69 3,01 6,84 2,32 553,4
C may mùa mưa
100,00 12,19 27,69 62,06 9,39 2241,7
2. C tr ng
15,19 2,89 5,76 1,35 321,9
C Andropogone 30 ngày
100,00 19,05 37,95 58,68 8,88 2119,7
19,06 2,53 7,45 1,71 409,0
C Andropogone 45 ngày
100,00 13,54 39,19 59,48 9,00 2148,5
21,08 2,99 7,71 1,95 465,8
C Andropogone 60 ngày (1)
100,00 14,34 36,46 61,12 9,25 2207,8
18,12 2,82 6,47 1,39 332,0
C Andropogone 60 ngày (2)
100 15,6 35,7 7,7 1838,0
17,79 3,58 6,02 1,66 395,9
Stylo 30 ngày
100,00 20,12 33,85 61,59 9,32 2224,7
21,75 4,35 7,55 2,04 487,1
Stylo 45 ngày
100,00 19,96 34,78 61,97 9,37 2238,3
25,60 4,43 8,07 2,41 576,3
Stylo 60 ngày
100,00 17,30 31,52 62,33 9,43 2251,4
13,35 1,77 4,42 1,17 280,5
C Ruzi 30ngày (1)
100,00 13,21 33,17 58,17 8,80 2101,1
14,1 1,0 4,6 1,23 294,0
C Ruzi 30ngày (2)
(mùa khô) 100 13,9 32,4 8,72 2082,0
C Ruzi 30ngày (3) 12,5 1,62 4,25 1,1 262,0
(mùa mưa) 100 13,0 34,0 8,81 2130,0
14,50 1,33 5,17 1,24 295,8
C Ruzi 45ngày
100,00 9,14 35,63 56,47 8,54 2039,8
17,29 1,94 6,48 1,49 354,8
C Ruzi 60 ngày
100,00 11,12 37,50 57,00 8,62 2059,1
12,62 1,55 4,42 1,12 267,2
C s non
100,00 12,28 35,02 58,62 8,87 2117,4
15,10 2,32 5,18 1,30 310,4
C s 30 ngày
100,00 15,36 34,30 56,91 8,61 2055,7
15,61 2,10 5,80 1,30 310,6
C s 45 ngày (1)
100,00 13,45 37,16 55,10 8,33 1990,2

135
inh Văn C i
14,44 1,99 5,13 1,24 296,1
C s 45 ngày (2)
100,00 13,70 35,49 56,88 8,60 2054,4
25,40 2,10 9,70 2,20 525,8
C s 60 ngày (1)
100,00 8,27 38,19 57,31 8,67 2070,2
16,00 2,15 5,70 1,47 351,2
C s 60 ngày (2)
100,00 13,50 35,61 60,77 9,19 2195,3
11,35 1,63 3,91 1,01 240,0
C voi 30 ngày (1)
100,00 14,28 34,43 58,49 8,85 2112,7
115,7 1,41 4,22 0,93 222,0
C voi 30 ngày (2)
1000 12,1 36,5 8,0 1910,0
14.55 1,41 4,93 1,24 295,8
C voi 45 ngày
100.00 9,78 33,90 56,33 8,52 2034,7
15.09 1,71 6,03 1,20 286,6
C voi 60 ngày
100.00 11,37 39,87 52,56 7,95 1898,7
3. Cây th c ăn, rau, qu
Lá cây Trichanteria gigantica 23.16 2,96 3,69 2,41 575,9
(cây chè lá l n) 100.00 12,78 15,94 68,84 10,41 2486,5
16.84 4,95 3,93 1,84 438,8
Lá và ng n s n (khoai mì)
100.00 29,41 23,33 72,16 10,92 2606,7
20.47 3,44 4,97 1,94 462,4
Ng n dâm b t
100.00 16,82 24,29 62,54 9,46 2259,0
12.22 1,79 2,36 1,23 294,8
Rau mu ng mùa mưa
100.00 14,67 19,34 66,80 10,10 2412,8
4.56 0,37 0,79 0,44 105,4
Rau càng cua
100.00 8,05 17,26 63,97 9,68 2310,6
16.43 3,06 2,66 1,66 396,2
Rau d u
100,00 18,60 16.20 66.78 10,10 2412,4
10,05 2,04 2,35 0,92 220,6
Rau l p tr ng mùa mưa
100,00 20,27 23,37 60,76 9,19 2194,9
9,88 1,78 1,93 0,88 210,0
Rau trai lá l n mùa mưa
10,.00 18,05 19,53 58,84 8,90 2125,5
8,14 1,86 1,58 0,80 191,2
Dây b u tr ng
100,00 22,81 19,39 65,00 9,83 2348,1
13,0 1,4 3,38 1,2 286,0
Thân lá cây ngô non
100 10,7 26,0 9,23 2204,0
13,39 1,62 3,85 1,28 306.1
Cây ngô ang tr c (1)
100,00 12,09 28,78 63,29 9,57 2286,0
15,2 1,7 4,3 1,44 344,0
Cây ngô ang tr c (2)
100 11,2 28,3 9,47 2261,0

136
Nuôi bò th t
25,6 1,98 8,3 1,91 456,0
Cây ngô chín sáp
100 7,7 32,2 7,46 1781,0
18,62 2,01 5,13 1,85 441,6
Ngô có b p non
100,00 10,78 27,58 65,66 9,93 2371,9
3,03 0,57 0,44 0,31 73,7
Trái dưa leo
100,00 18,85 14,57 67,23 10,17 2428,5
3,85 0,43 0,45 0,42 101,2
Trái b u tr ng
100,00 11,35 11,64 72,79 11,01 2629,5
4. Ph ph m nông nghi p
25,39 2,67 8,47 2,24 535,5
Cây u xanh sau thu ho ch
100,00 10,43 33,50 58,30 8,82 2105,9
22,23 2,42 7,43 1,97 470,6
Cây u xanh ang thu ho ch
100,00 10,87 33,41 58,61 8,87 2117,1
17,28 2,09 6,82 1,48 353,6
Cây u en sau thu ho ch
100,00 12,05 39,60 56,57 8,56 2043,5
20,25 4,02 5,89 1,95 464,7
Cây u en ang thu ho ch
100,00 19,86 29,08 63,54 9,61 2295,1
18,12 3,33 5,69 1,70 406,6
Cây u ũa ang thu ho ch
100,00 18,36 31,42 62,13 9,40 2244,1
20,09 2,59 8,03 1,79 428,6
Cây u ũa sau thu ho ch
100,00 12,88 39,94 59,06 8,93 2133,4
16,69 2,08 5,69 1,47 349,8
Dây u ph ng chưa thu ho ch
100,00 12,48 34,08 58.04 8,78 2096,5
Dây u ph ng sau thu ho ch 24,13 2,64 10,05 2,04 487,3
(1)
100,00 11,00 41,25 56.05 8,48 2024,6
27,7 2,86 12,0 1,81 432,0
Dây u ph ng sau thu ho ch
(2) 100 10,3 43,4 6,52 1557,0
19,57 1,55 5,99 1,82 434,0
Cây ngô sau thu ho ch
100,00 7,94 30,42 61.53 9,31 2222,5
21,5 0,71 6,58 1,75 418,0
Ng n mía
100 3,3 30,6 8,14 1944,0
37,42 0,68 13,45 3,45 824,8
Bã mía tươi sau khi cán
100,00 1,80 35,93 61.01 9,23 2204,0
9,65 0,61 1,99 0,95 226,0
V qu d a (1)
100,00 6,32 20,65 64.82 9,81 2341,4
13,5 0,78 1,71 1,31 312,0
V qu d a (2)
100 5,77 12,6 9,7 2316,0
19,8 1,17 5,86 1,62 387,0

137
inh Văn C i
Ng n qu d a
100 5,9 29,6 8,18 1953,0
17,42 1,48 1,70 1,97 471,6
V và xơ mít (mít m t)
100,00 8,50 9,77 74,96 11,34 2707,8
11,49 1,25 2,43 1,16 277,6
V và xơ mít (mít giai)
100,00 10,85 21,14 66,93 10,12 2417,5
93,2 15,4 10,7 10,18 2431,0
V c s n (khô)
100 16,5 11,4 10,9 2603,0
49,95 1,67 18,95 4,13 985,2
Rơm tươi ông Nam b
100,00 3,35 37,95 54,60 8,26 1972,2
82,62 3,31 33,95 5,29 1264,4
Rơm khô v mùa Long An
100,00 4,00 41,10 42,37 6,41 1530,4
82,3 3,29 34,9 3,9 931,0
Rơm khô (trung bình)
100 4,0 42,4 4,74 1132,0
59,86 4,32 23,73 3,96 944,7
Rơm 4% urea (1)
100,00 7,35 39,70 43,62 6,60 1575,5
65,8 3,95 26,6 3,61 862,0
Rơm 4% urea (2)
100 6,0 40,5 5,49 1311,0
44,04 5,58 2,96 5,00 1195,1
H t mít
100,00 12,59 6,71 75,14 11,37 2714,3
R m t ư ng 78,0 1,7 - 7,15 1707,0
75,28 16,95 11,49 6,88 1642,7
Bánh dinh dư ng
100,00 22,52 15,24 60,44 9,14 2183,3
13,07 3,74 2,05 1,56 373,2
Bã u nành (1)
100,00 28,58 15,67 79,05 11,96 2855,3
13,0 3,26 2,68 1,35 322,0
Bã u nành (2)
100 25,0 20,6 10,38 2478,0
20,33 0,32 2,15 2,34 558,3,0
Xác mỳ (bã c s n)
100,00 1,55 10,55 76,02 11,50 2746,1
22,94 7,46 4,07 2,58 615,2
Hèm bia
100,00 32,50 17,72 74,25 11,23 2682,0
23,20 7,16 4,00 2,70 644,2
Hèm bia BGI
100,00 30,86 17,24 76,87 11,63 2776,8
21,75 6,64 3,04 2,59 618,5
Hèm bia Sài Gòn
100,00 30,46 14,10 78,58 11,89 2838,6
18,48 5,90 3,31 2,15 513,9
Hèm bia HEINEKEN
100,00 31,93 17,91 76,98 11,65 2780,8
5. Th c ăn tinh
Cám h n h p viên An Phú 90,66 15,38 9,67 10,02 2393,3

138
Nuôi bò th t
100,00 16,96 10,66 73,08 11,05 2639,9
87,43 13,89 7,05 9,36 2235,0
Cám h n h p bò s a VIFACO
100,00 15,89 8,06 70,77 10,71 2556,3
89,60 12,63 6,51 10,97 2618,7
Cám g o trà (lo i t t)
100,00 14,10 7,27 80,91 12,24 2922,6
90,00 12,15 14,75 9,68 2311,3
Cám g o trà (trung bình)
100,00 13,50 16,39 71,10 10,75 2568,1
88,00 13,30 4,60 11,46 2736,3
Cám g o lau
100,00 15,11 5,23 86,08 13,02 3109,4
87,8 14,4 5,0 9,38 2239,0
Cám lúa mì
100 16,4 5,77 10,68 2550,0
90,24 39,75 3,73 11,31 2701,6
Khô d u nành
100,00 44,05 4,13 82,88 12,54 2993,9
93,56 16,82 14,13 10,47 2499,7
Khô d u d a (17% m)
100,00 17,98 15,10 73,96 11,19 2671,8
90,98 45,40 5,84 12,45 2972,6
Khô d u ph ng (l c)
100,00 49,90 6,42 90,46 13,68 3267,5
92,5 34,7 16,2 10,74 2565,0
Khô d u nhân h t bông v i
100 37,5 17,5 11,61 2772,0
88,85 2,16 2,40 10,79 2576,0
S n lát (khoai mì lát)
100,00 2,44 2,70 80,26 12,14 2899,2
89,65 13,62 0,91 10,70 2554,4
T mg o
100,00 15,19 1,01 78,88 11,93 2849,4
89,43 8,29 2,66 11,16 2665,3
Ngô h t
100,00 9,28 2,97 82,50 12,48 2980,0
93,75 18,30 35,07 10,96 2617,7
H t bông v i
100,00 19,52 37,41 77,30 11,69 2792,2
81,0 36,0 6,92 1652,0
B t cá m n (35% m)
100 32,1 8,54 2039,0




139
inh Văn C i
TÀI LI U THAM KH O CHÍNH

1. D.H.Hill (1988). Cattle and Buffalo meat production in tropics. Intermediate Tropical
Agriculture Series, 1988.
2. §inh V¨n C¶i, Phïng ThÞ L©m Dung (2005). Th nh phÇn hãa häc v gi¸ trÞ dinh d−ìng
cña mét sè läai thøc ¨n cho tr©u bß khu vùc miÒn §«ng Nam Bé. T¹p chÝ N«ng nghiÖp
v PTNT sè 62, 12-2005, trang 43-44
3. §inh V¨n C¶i (2006). Nghiªn cøu chän läc v lai t¹o nh»m n©ng cao kh¶ n¨ng s¶n xuÊt
bß thÞt ë ViÖt Nam. B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò t i träng ®iÓm cÊp Bé (2002-2005).
4. Héi ch¨n nu«i ViÖt Nam (2000). CÈm nang ch¨n nu«i gia sóc gia cÇm tËp III. Nh xuÊt
b¶n N«ng nghiÖp.
5. L. Falvey and C. Chantalakhana (1999). Smallholder dairying in tropics. ILRI, Nairobi,
Kenya.
6. Lª ViÕt Ly (1995). Nu«i bß thÞt v nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu b−íc ®Çu ë ViÖt Nam. Nh
xuÊt b¶n N«ng nghiÖp 1995.
7. Lª ViÕt Ly, Vò V¨n Néi, Vò ChÝ C−¬ng, Ph¹m Kim C−¬ng (2002). Qu¸ tr×nh nghiªn
cøu c¶i t¹o ® n bß theo h−íng thÞt ë ViÖt Nam. Trong tuyÓn tËp ViÖn Ch¨n nu«i 50 n¨m
x©y dùng v ph¸t triÓn. Nh xuÊt b¶n N«ng nghiÖp.
8. Vò V¨n Néi, NguyÔn V¨n Vinh, Ph¹m Kim C−¬ng, §inh V¨n TruyÒn (2003). Nghiªn
cøu sö dông c¸c nguån thøc ¨n s½n cã ®Ó vç bÐo bß n©ng cao kh¶ n¨ng s¶n xuÊt thÞt v
hiÖu qu¶ kinh tÕ. B¸o c¸o khoa häc ViÖn Ch¨n nu«i
9. W.J. Miller (1979). Animal feeding and Nutrition. Academic press, Inc. 1979.
10. C¸c th«ng tin trªn Website




140
Nuôi bò th t




141
inh Văn C i
Đề thi vào lớp 10 môn Toán |  Đáp án đề thi tốt nghiệp |  Đề thi Đại học |  Đề thi thử đại học môn Hóa |  Mẫu đơn xin việc |  Bài tiểu luận mẫu |  Ôn thi cao học 2014 |  Nghiên cứu khoa học |  Lập kế hoạch kinh doanh |  Bảng cân đối kế toán |  Đề thi chứng chỉ Tin học |  Tư tưởng Hồ Chí Minh |  Đề thi chứng chỉ Tiếng anh
Theo dõi chúng tôi
Đồng bộ tài khoản