Phát hiện " Mời trầu" từ gốc nhìn hội thoại

Chia sẻ: Xuan Khuong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

0
71
lượt xem
5
download

Phát hiện " Mời trầu" từ gốc nhìn hội thoại

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Hội thoại là hoạt động giao tiếp mà con người sử dụng ngụn ngữ làm phương tiện. Tỏc phẩm văn chương là sản phẩm của ngụn từ nghệ thuật mà nhà văn dựng để bộc lộ cảm xỳc, suy nghĩ, nhận thức của mỡnh về thế giới và con người. Đú cũng là phương tiện để nhà văn giao tiếp với độc giả. Vỡ thế, giữa tỏc phẩm văn chương và hội thoại cú một mối liờn hệ mật thiết với nhau....

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phát hiện " Mời trầu" từ gốc nhìn hội thoại

  1. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội PHÁT HIỆN MỜI TRẦU TỪ GểC ĐỘ Lí THUYẾT HỘI THOẠI Trần Cảnh Huy HVCH. K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội 1. Hội thoại là hoạt động giao tiếp mà con người sử dụng ngụn ngữ làm phương tiện. Tỏc phẩm văn chương là sản phẩm của ngụn từ nghệ thuật mà nhà văn dựng để bộc lộ cảm xỳc, suy nghĩ, nhận thức của mỡnh về thế giới và con người. Đú cũng là phương tiện để nhà văn giao tiếp với độc giả. Vỡ thế, giữa tỏc phẩm văn chương và hội thoại cú một mối liờn hệ mật thiết với nhau. 2. Khi nghiờn cứu mối tương giao giữa ngụn ngữ và văn học, cụ thể khi tiếp cận (1) với lý thuyết hội thoại , chỳng tụi phỏt hiện ra nhiều cuộc giao tiếp độc đỏo trong những tỏc phẩm văn học. Đặc biệt, với cỏc tỏc phẩm của một thiờn tài, tương truyền cú khả năng xuất khẩu thành thơ như Hồ Xuõn Hương. Trong đú, bài thơ Mời trầu như cú một cuộc đối đỏp của thiờn tài kỡ nữ với một người đương thời, một chớnh nhõn quõn tử, một trang hảo hỏn anh hựng nào đú; hay chăng tỏc giả đang sống dậy để đối đỏp với độc giả về cỏch hiểu bài thơ của mỡnh. Đặc điểm ấy cũng đó được bộc lộ rất rừ trong hầu hết cỏc bài thơ của Hồ Xuõn Hương. Chỳng tụi đi sõu tỡm hiểu bài thơ Mời trầu theo hướng này. Quả cau nho nhỏ miếng trầu hụi, Này của Xuõn Hương mới quệt rồi. Cú phải duyờn nhau thỡ thắm lại, Đừng xanh như lỏ, bạc như vụi.(2) Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  2. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội Đõy là bài thơ rất quen thuộc và đó được rất nhiều người quan tõm nghiờn cứu. Tuy nhiờn, hiện tượng thơ Hồ Xuõn Hương núi chung và bài thơ này núi riờng vẫn cần được tiếp tục nghiờn cứu. Tỏc giả Ló Nhõm Thỡn đó phỏt hiện một ý mới mẻ khi nghiờn cứu về bài thơ này: “Bài thơ bốn cõu. Hai cõu đầu cú thể gọi là lời mời trầu, hai cõu sau cú thể xem như một lời nhắn nhủ”(3). Như vậy, ụng đó thấy mỗi cặp cõu là cỏc đơn thoại, là lời mời mọc và lời nhắn nhủ của nhà thơ. Tuy vậy, do nghiờn cứu dưới gúc độ thuần văn học nờn ụng chưa bàn đến mối quan hệ hồi đỏp của cỏc song thoại trong cuộc hội thoại ấy. Tỏc giả Lờ Văn Tấn khi phõn tớch về kết cấu nghệ thuật bài thơ Mời trầu đó đề nghị: “Phải đặt chỉnh thể thi phẩm vào hoàn cảnh ra đời của nú, tức là đặt vào hoàn cảnh, vào khụng gian - thời gian mà nữ sĩ tiếp bạn thơ. Mời trầu như một cuộc giao tiếp, chuyện trũ.”(4) Tuy nhiờn, tỏc giả mới chỉ quan tõm nhiều tới hoàn cảnh giao tiếp, tới hành động vật lớ ngoài cuộc thoại để tỡm ra một kết cấu mới cho tỏc phẩm. Chớnh vỡ thế, dự tiếp cận khỏ gần với hội thoại nhưng người viết chưa chỳ ý tới những lozic hội thoại thụng thường trong cuộc thoại này. Một số cỏch tiếp cận ấy đó tiến rất gần đến việc phỏt hiện bài thơ trong hoạt động giao tiếp và hội thoại. Trong mối liờn hệ giữa hoạt động này với bài thơ, chỳng ta cần xỏc định cỏc nhõn tố giao tiếp, cỏc thành tố hội thoại. Ở đú, tỏc giả hoặc nhõn vật trữ tỡnh đúng vai trũ người núi, cả bài thơ là một cuộc hội thoại, mỗi cõu thơ như một tham thoại. Việc tỡm hiểu bài thơ như thế sẽ giỳp chỳng ta phỏt hiện được nhiều ý nghĩa mới mẻ hơn. Nghiờn cứu hành chức những cặp thoại hiện nay dựa trờn quan điểm: đối đỏp giữa những nhõn vật trong hoàn cảnh giao tiếp nhất định. Như vậy, nếu đõy đỳng là một cuộc thoại thỡ nhõn vật người núi ở đõy dĩ nhiờn là nhà thơ của chỳng ta, nhõn vật tiếp lời là một “quõn tử” hoặc một “trang hảo hỏn” nào đú như bao bài thơ khỏc của bà. Hoàn cảnh giao tiếp chỳng ta cú thể dựng lờn được, đú là cuộc tiếp kiến của nữ Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  3. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội sĩ với người quõn tử tri õm. Bối cảnh hội thoại đú ai đọc bài thơ một lần cũng cú thể hỡnh dung được. Trong hoạt động giao tiếp: “bất cứ cuộc hội thoại nào cũng cú ba vận động chủ yếu: trao lời, đỏp lời và tương tỏc”(5); trong đú: “Trao lời là vận động mà Sp1 (người núi) núi lượt lời của mỡnh ra và hướng lượt lời của mỡnh về phớa Sp2 (người nghe) nhằm làm cho Sp2 nhận biết được rằng lượt lời được núi ra đú là dành cho Sp2”(6) và “Cuộc hội thoại chớnh thức được hỡnh thành khi Sp2 núi ra lượt lời đỏp lại lượt lời của Sp1”(7). Tuy nhiờn, cũng giống như sự trao lời, sự hồi đỏp cú thể thực hiện bằng lời hoặc bằng cỏc yếu tố phi lời (ngoài ngụn ngữ), thường thỡ hai yếu tố này đồng hành với nhau. Mỗi cặp trao - đỏp ấy được gọi là cặp thoại, đõy là cỏc đơn vị cơ bản của cuộc hội thoại. Đồng thời, mỗi phần đúng gúp của nhõn vật giao tiếp vào trong cặp thoại được gọi là cỏc tham thoại. Trong cuộc thoại mà bài thơ gợi ra, ta cú thể nhận ra ba tham thoại, cũng bởi thế mà ở đõy cú ba cặp thoại. a. Cặp thoại đầu tiờn chỉ gồm một tham thoại trao lời – tham thoại mời – mà khụng cú sự hồi đỏp bằng lời: Quả cau nho nhỏ miếng trầu hụi Trong phạm trự văn hoỏ giao tiếp xưa, mời trầu là một nghi lễ để mào đầu cho mọi cõu chuyện dự lớn dự nhỏ bởi: miếng trầu là đầu cõu chuyện. Người mời trầu đương nhiờn là người con gỏi. Và tất nhiờn, thiếu nữ đó mời thỡ chàng quõn tử chẳng lũng nào mà từ chối, và tất lẽ chàng cũng ăn cho phải phộp! Vỡ thế, cuối cõu thơ cú một khoảng lặng, một khoảng trống cho những hành vi vật lớ thuần chất văn hoỏ ứng xử truyền thống ấy. Những hành vi vật lớ này đó hồi đỏp một cỏch thoả đỏng hành vi ngụn ngữ ở trờn. Như vậy, đõy là một cặp thoại tương đối hoàn chỉnh cho dự chỉ cú tham thoại dẫn nhập. Cuộc thoại trong bài thơ đó bắt đầu như thế! Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  4. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội b. Cặp thoại thứ hai cũng chỉ gồm một tham thoại dẫn nhập – cú thể gọi là tham thoại khuyến cỏo: Này của Xuõn Hương mới quệt rồi Theo Ló Nhõm Thỡn: “đại từ này ở đầu cõu chỉ thể hiện cỏch mời, thay thế nhõn vật được mời”(8). Tuy nhiờn, đú cũng chỉ là một cỏch hiểu. Phải chăng, đú khụng phải là một đại từ mà là một cảm từ? Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phờ từ này cú ba nghĩa và nghĩa thứ ba là: III c: Tiếng thốt ra để gọi người đối thoại, bảo hóy chỳ ý. Này, khụng được làm thế. Này, cầm lấy. Này, đó làm xong chưa?(9) Nếu hiểu như thế và đặt trong cuộc giao tiếp này, cõu núi của nữ sĩ họ Hồ thật ngang tàng. Cõu thơ cú thể ghi lại là: Này, của Xuõn Hương mới quệt rồi! Cảm từ này cho ta thấy sự ngang hàng, và thậm chớ thõn mật quỏ đỗi của hai nhõn vật giao tiếp. Đồng thời, cỏch kiến giải này giỳp ta thấy cỏ tớnh của nữ sĩ được bộc lộ mạnh mẽ ngay trong cỏch núi, cỏch gọi, cỏch đối đỏp chứ khụng chỉ trong cỏch xưng hụ - tự xưng Xuõn Hương. Điều ấy cũng phự hợp những nhận định về cỏ tớnh của nữ sĩ đặc biệt này. Với hướng khai thỏc ấy, chỳng ta cần phải nhận thức rừ hơn: của Xuõn Hương là gỡ và mới quệt cú nghĩa gỡ? Ta vẫn cú thể hiểu rất nhanh: đú là miếng trầu của Xuõn Hương vừa tờm, đú là động tỏc tờm trầu – bụi vụi vào lỏ trầu, đõy là miếng trầu cũn tươi mới... Tuy nhiờn, cũng cú thể hiểu theo một nghĩa khỏc: Từ của ngoài nghĩa làm đại từ chỉ sự sở hữu, từ xa xưa đó được dựng như một danh từ để gọi tờn những cỏi gỡ quý giỏ nhất của con người như : của, của cải, của nả,…Vậy, cỏi gỡ là quý giỏ nhất của người con gỏi?! Hơn thế, trong thơ của nữ nhà thơ hai lần độc đỏo này, chất nhục dục và những cõu chuyện nam nữ chốn màn the đó trở thành hệ quy chiếu cho Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  5. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội hầu hết cỏc bài thơ của bà. Và như thế, ta cú thể dễ dàng nhận ra ý nghĩa của cụm từ mới quệt. Chớnh tớnh ỡm ờ, đa nghĩa này đó tạo nờn nột độc đỏo, hấp dẫn trong thơ của nữ sĩ Xuõn Hương. Phải chăng, từ quệt cũn cú ý nghĩa như cỏch làm một thứ bựa mờ thuốc lỳ của tỡnh yờu nam nữ, đó ăn - đó quệt rồi thỡ khụng thể trốn chạy đi đõu được nữa? Trong ca dao xưa chẳng đó cú cõu: Thưa rằng bỏc mẹ em răn, Làm thõn con gỏi chớ ăn trầu người. Hay Từ ngày ăn phải miếng trầu, Miệng ăn, mụi đỏ, dạ sầu đăm đăm. Chỉ cú điều, trong những bài ca dao ấy, người con trai đúng vai trũ chủ động cũn trong bài thơ này người con gỏi đúng vai trũ ấy. Lỳc này, Hồ Xuõn Hương khụng cũn phải ước ao: Vớ đõy đổi phận là trai được mà thực sự đó là một đấng nam nhi, một trang nam tử theo khớa cạnh hẹp này. Cỏi cỏ tớnh ngang ngạnh, gai gúc và bản lĩnh cứng cỏi của nữ sĩ bộc lộ trong cõu thơ một cỏch cao độ. Chỳng tụi đang xột cõu thơ này là một tham thoại tạo nờn cặp thoại giữa thi nhõn và một trang nam tử đương thời nào đú. Vậy hành vi hồi đỏp ở đõu? Lớ thuyết hội thoại cũng đề cập đến một vấn đề: trước khi người tiếp nhận cú lời hồi đỏp, người tiếp nhận được người trao lời thường xuyờn kiểm tra, điều hành trong lời núi. Điều ấy cú nghĩa: người tiếp nhận bị lấn trước do người trao lời phải dự kiến trước phản ứng của người nhận để chọn lời thớch hợp, để chọn chiến lược giao tiếp phự hợp từ đú cú thể ỏp đặt điều mỡnh muốn núi. Phải chăng ở đõy, Hồ Xuõn Hương đó dự tớnh và biết trước được sự bất ngờ đến ngỡ ngàng của chàng quõn tử kia? Do đú, nữ sĩ đó bỏ mặc chàng trong im lặng, ngỡ ngàng hay trong niềm sung sướng - để đưa tiếp thờm lời Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  6. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội thoại khỏc, để chuyển sang vấn đề khỏc - đõy mới là vấn đề cốt yếu, là đớch đến của cuộc thoại này. Do đú, cặp thoại trờn trở thành một cặp thoại hẫng. c. Cặp thoại thứ ba cũng là một cặp thoại hẫng vỡ cũng chỉ cú một tham thoại dẫn nhập – tham thoại nhắn nhủ – mà khụng cú tham thoại hồi đỏp: Cú phải duyờn nhau thỡ thắm lại, Đừng xanh như lỏ, bạc như vụi. Ở cỏc cặp thoại trờn, mỗi tham thoại chỉ cú một hành vi chủ hướng và một hiệu lực ở lời duy nhất. Tức là mỗi tham thoại chỉ cú một hành vi ở lời và chỉ hướng đến một ý nghĩ nhất định. Cũn trong tham thoại này, cú tới hai hành vi chủ hướng. Tuy nhiờn, cả hai hành vi này hướng đến một hiệu lực ở lời duy nhất: hóy thuỷ chung nhộ! Nếu lời ở cõu trờn mạnh mẽ, gai gúc, cứng cỏi bao nhiờu thỡ lượt lời dưới lại mềm mại, thuỳ mị bấy nhiờu. Một cõu cầu khiến cú phần tha thiết, khẩn khoản: Cú phải… thỡ… đừng… Hai trạng thỏi trỏi ngược của tỡnh yờu được đặt ra: hạnh phỳc – thắm lại, bất hạnh – xanh lỏ, bạc vụi. Phải duyờn thỡ hóy giao hoà, đoàn tụ để thắm thiết như miếng trầu này. Xin đừng xa mặt, cỏch lũng - đừng chia lũng đụi ngả để rồi như vụi bạc, lỏ xanh. Đú là niềm mong ước và khỏt vọng chớnh đỏng của bất kỡ người phụ nữ nào. Ta nhận thấy trong cựng một tham thoại: một ý thơ bộc lộ nỗi khỏt khao yờu thương, khỏt vọng hạnh phỳc lứa đụi lõu bền nhưng ẩn chứa trong đú cả những dự cảm về tỡnh duyờn trắc trở ộo le của người thiếu nữ. Tõm hồn của người phụ nữ nhạy cảm, tinh tế xiết bao! Những nột ngang ngạnh, gai gúc của cỏ tớnh đều tan biến. Thay vào đú là một vẻ thuỳ mị, nhỳn nhường mà ta cú thể bắt gặp ở bất kỡ người phụ nữ Việt Nam nào. Nột cứng cỏi, mạnh mẽ của một bản lĩnh phi thường cũng được thay thế bởi một tõm Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  7. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội hồn tinh tế và nhạy bộn. Hồn thơ phụ nữ của Hồ Xuõn Hương bộc lộ rừ nhất trong những cõu thơ này. Cũn chàng quõn tử, trước những lời núi từ trong huyết quản và tõm hồn nhạy bộn ấy cũn cú thể núi gỡ được nữa? Hạnh phỳc đó hưởng, niềm vui đó cú, nhưng liệu chàng cú thể bảo đảm hạnh phỳc cho người con gỏi, người phụ nữ kia? Liệu chàng cú thể lấp đầy niềm mơ ước và khỏt vọng hạnh phỳc của nàng? Sự do dự ấy trả lời bằng sự im lặng trong cặp thoại này. Khụng biết trong giai thoại văn học Việt Nam cú bài thơ, cõu chuyện nào của chàng đỏp lại lời của người phụ nữ ấy khụng, nhưng ở đõy chỳng ta chỉ nhận được sự im lặng tuyết đối. Thật đỏng thương cho người phụ nữ bởi sự im lặng ấy! Niềm vui nhất thời nàng dễ dàng tỡm thấy (chắc khụng chỉ ở mỡnh chàng!). Tuy vậy, ai là người dỏm bảo đảm cho nàng một hạnh phỳc lõu bền? Hơn thế, nàng phải sống trong một xó hội, một thời đại bất bỡnh đẳng: trọng nam khinh nữ. Ở thời đại ấy, dự người phụ nữ cú chủ động, tớch cực bao nhiờu đi chăng nữa thỡ hạnh phỳc với họ cũng thật mong manh, xa xăm, mờ mịt… Như vậy, bài thơ là một cuộc song thoại hoàn chỉnh. Ở đú, một cõu chuyện riờng tư được giói bày đằng sau một cõu chuyện mời trầu giản đơn. Nhưng trờn tất cả là một niềm khỏt khao hạnh phỳc, một ước muốn mónh liệt bộc lộ trong hành động, lời núi… Tuy vậy, hạnh phỳc tưởng giản đơn ấy đõu dễ kiếm tỡm. Cuộc đời lận đận ba chỡm bảy nổi của nữ sĩ đó minh chứng điều này. Tiếp cận một bài thơ quen thuộc từ một gúc nhỡn mới, trong mối tương giao của ngụn ngữ và văn học, chỳng ta cú thể phỏt hiện những ý nghĩa mới mẻ. Trong vai trũ của người núi, Hồ Xuõn Hương đó bộc lộ sự chủ động, tỏo bạo, mạnh mẽ và đầy cỏ tớnh trong tỡnh yờu nhưng cũng đa cảm, dịu dàng, tha thiết… khi núi về hạnh phỳc lõu bền của lứa đụi. Hai phẩm chất, hai tớnh cỏch, hai con người trong một con người – ấy chớnh là nữ sĩ Hồ Xuõn Hương! Sự im lặng của người nghe trước ba lượt lời vừa khẳng định một lần nữa sự thụng minh, sắc sảo và linh hoạt trong chiến lược giao tiếp Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
  8. Trần Cảnh Huy Cao học K17- Khoa Ngữ văn - ĐHSP Hà Nội của người núi, đồng thời thấy được bộ dạng và sự ớch kỉ của chàng quõn tử trước ước vọng hạnh phỳc chớnh đỏng của người phụ nữ. 3. Cỏch tiếp cận bài thơ Mời trầu từ gúc độ lý thuyết hội thoại là một phương thức cụ thể húa mối quan hệ giữa Ngụn ngữ và Văn học. Chỳng tụi khụng phủ nhận thành quả nghiờn cứu theo những quan điểm khỏc nhau trước đõy mà chỉ đưa thờm một gúc nhỡn, một cỏch kiến giải, một cỏch hiểu mới về bài thơ. Xin luận đàm cựng quý vị! ____________________________ (1). Đỗ Hữu Chõu. Đại cương ngụn ngữ học, tập 2, Nxb. Giỏo dục, Hà Nội, 2006. (2). Văn 11, phần văn học Việt Nam, Nxb. Giỏo dục, Hà Nội, 1999, tr.143. (3),(8). Ló Nhõm Thỡn. Thơ Nụm Đường luật, Nxb. Giỏo dục, Hà Nội, 1999, tr.402. (4). Lờ Văn Tấn. Hiểu lại về kết cấu nghệ thuật bài thơ Mời trầu của nữ sĩ Hồ Xuõn Hương. Tạp chớ Ngụn ngữ và Đời sống, số 1+2 (147+148)-2008, tr.81-82. (5),(6). Đỗ Hữu Chõu. Sđd, tr.205. (7). Đỗ Hữu Chõu. Sđd, tr.207. (9). Hoàng Phờ (Chủ biờn). Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng-Trung tõm từ điển học, Hà Nội-Đà Nẵng, 2000, tr.659. Hội thảo ngữ học trẻ 2008 9
Đồng bộ tài khoản