Quyết định số 39/2008/QĐ-BYT

Chia sẻ: Son Nguyen | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:26

0
84
lượt xem
5
download

Quyết định số 39/2008/QĐ-BYT

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Quyết định số 39/2008/QĐ-BYT về việc ban hành Phương pháp chung chế biến các vị thuốc theo phương pháp cổ truyền do Bộ Y tế ban hành

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Quyết định số 39/2008/QĐ-BYT

  1. B YT C NG HOÀ XÃ H I CH NGHĨA VI T NAM --------- c l p - T do - H nh phúc --------------- S : 39/2008/Q -BYT Hà N i, ngày 15 tháng 12 năm 2008 QUY T NNH V VI C BAN HÀNH “PHƯƠNG PHÁP CHUNG CH BI N CÁC VN THU C THEO PHƯƠNG PHÁP C TRUY N ” B TRƯ NG B YT Căn c Ngh nh s 188/2007/N -CP ngày 27/12/2007 c a Chính ph quy nh ch c năng, nhi m v , quy n h n và cơ c u t ch c b máy B Y t ; Căn c Lu t Dư c s 34/2005/QH11 ngày 14 tháng 6 năm 2005; Theo ngh c a V trư ng V Y dư c c truy n, C c trư ng C c Qu n lý Dư c - B Yt , QUY T NNH: i u 1. Ban hành kèm theo Quy t nh này “ Phương pháp chung ch bi n các v thu c theo phương pháp c truy n ” i u 2. “Phương pháp chung ch bi n các v thu c theo phương pháp c truy n” là tài li u áp d ng cho các cơ s khám ch a b nh và các cơ s s n xu t thu c Y h c c truy n. i u 3. Quy t nh này có hi u l c sau 15 ngày, k t ngày ăng Công báo. i u 4. Các Ông, Bà : V trư ng V Y dư c c truy n, C c trư ng C c Qu n lý Dư c, Chánh Văn phòng B , Chánh Thanh tra B , V trư ng các V , C c trư ng các C c thu c B Y t , Th trư ng các ơn v có liên quan ch u trách nhi m thi hành Quy t nh này./. KT. B TRƯ NG TH TRƯ NG Nguy n Th Xuyên PHƯƠNG PHÁP CHUNG
  2. CH BI N CÁC VN THU C THEO PHƯƠNG PHÁP C TRUY N (Ban hành kèm theo Quy t nh s 39/2008/Q -BYT ngày 15/12/2008 c a B trư ng B Yt ) Chương I QUY NNH CHUNG i u 1. Ph m vi áp d ng. 1. Dư c li u dùng t i các cơ s khám b nh, ch a b nh y h c c truy n. 2. Dư c li u dùng s n xu t thu c y h c c truy n, thu c ông dư c, thu c t dư c li u. i u 2. Gi i thích t ng . Trong quy t nh này, nh ng t ng dư i ây ư c hi u như sau: 1. Dư c li u là m t nguyên li u có ngu n g c t th c v t, ng v t hay khoáng v t. 2. Thu c c truy n là m t v thu c (s ng ho c chín) hay m t ch phNm thu c ư c ph i ngũ l p phương và bào ch theo phương pháp c a y h c c truy n t m t hay nhi u v thu c (có ngu n g c t th c v t, ng v t hay khoáng v t) có tác d ng ch a b nh hay có l i cho s c kho con ngư i. 3. Dư c li u thô là nh ng dư c li u chưa qua ch bi n theo phương pháp y h c c truy n. 4. Ch bi n các v thu c theo phương pháp c truy n là quá trình làm thay i v ch t và lư ng c a dư c li u thô (raw materials) thành v thu c ã ư c ch bi n (processed herbal materials) theo các nguyên lý c a y h c c truy n. 5. Ph li u dùng trong ch bi n các v thu c c truy n là nh ng nguyên li u ư c dùng trong các giai o n c a quá trình ch bi n nh m có l i cho vi c i u tr , h n ch tác d ng không mong mu n, mùi v khó ch u c a v thu c. 6. Ch bi n dùng l a là phương pháp s d ng s tác ng c a nhi t khô m c khác nhau. 7. Sao tr c ti p là phương pháp sao dư c li u ti p xúc tr c ti p v i d ng c sao. 8. Sao v i rư u: là phương pháp tNm rư u v i dư c li u ã ư c làm s ch r i em sao. 9. Sao v i d ch nư c g ng: là phương pháp tNm, phun d ch nư c g ng vào dư c li u r i em sao. 10. Sao v i nư c mu i: TNm ho c phun nư c mu i ăn (dung d ch NaCl) vào dư c li u r i em sao.
  3. 11. Sao v i gi m: là phương pháp dùng gi m ăn tNm v i dư c li u r i em sao. 12. Sao v i m t: là phương pháp dùng m t ong tNm v i dư c li u r i em sao. 13. Sao gián ti p là phương pháp sao mà dư c li u ư c truy n nhi t qua ph li u trung gian, như: g o, cám g o, cát, văn cáp, ho t th ch… 14. Nung là s d ng tác ng c a nhi t khô m c nhi t cao (300 - 700OC) làm thay i tính ch t, c u trúc, tác d ng c a dư c li u. 15. Ch bi n dùng nư c là phương pháp ch bi n dư c li u v i nư c ho c d ch ph li u trong i u ki n t nhiên (nhi t , Nm...). 16. Ngâm: Dư c li u ư c ngâm ng p trong d ch ph li u n khi t tiêu chuNn riêng. 17. : Dư c li u ư c th m Nm b ng d ch ph li u, n khi t tiêu chuNn riêng. 18. Thu phi là phương pháp tán, nghi n dư c li u trong nư c. 19. Ch bi n ph i h p nư c và l a (Thu ho h p ch ) là phương pháp s d ng nhi t và nư c tác ng t i quá trình ch bi n. 20. Chưng: là phương pháp un cách thu dư c li u cùng v i nư c ho c d ch ph li u. 21. : Là phương pháp làm m m, chín dư c li u b ng hơi nư c. 19. N u: là phương pháp un tr c ti p dư c li u trong nư c ho c trong d ch ph li u. i u 3. M c ích ch bi n các v thu c theo phương pháp c truy n. 1. Thay i ho t dư c - c dư c c a v thu c a) Gi m c - Gi m c tính; - Gi m hay lo i b tác d ng không mong mu n; - Gi m hay m t mùi v khó ch u v n có dư c li u; - Tăng hay gi m tính năng c a thu c gi m tác d ng không có l i khi i u tr . b) Tăng tác d ng - Thay i m t s thành ph n có l i cho i u tr ; - Giúp d n thu c quy kinh hay h tr cho v thu c có tác d ng t i kinh v ;
  4. - Thay i c u trúc cơ h c c a v thu c, giúp cho vi c chi t xu t ho t ch t t t hơn. c) T o tác d ng m i cho v thu c Thay i tác d ng c a v thu c sau khi ch bi n. Ví d : - Tr c bách di p thán, Hà di p thán, B hoàng thán, Hòe hoa thán... ch huy t. - Th o quy t minh sao qua có tác d ng tNy rõ r t, khi sao vàng có tác d ng nhu nhu n (ch a táo bón), sao en có tác d ng an th n. - Sinh Ph t sau khi ch bi n thành H c ph có tác d ng h i dương c u ngh ch; B ch ph tác d ng ôn hoá hàn m. 2. B o qu n t t - Di t enzym. - n nh thành ph n hoá h c trong v thu c. - m b o các ch tiêu k thu t ( thu ph n, nhi m khuNn….) i u 4. Ph li u dùng trong ch bi n. 1. Cám g o S d ng cám g o (n p ho c t ) m i xay, m u hơi vàng nh t, m n, thơm.. a) M c ích - Tăng tác d ng ki n tỳ; - Làm gi m tính khô táo c a v thu c; - Làm cho v thu c khô u, vàng u, và có mùi thơm. b) ng d ng: Ch B ch tru t, Thương tru t, Xương b ... 2. G o S d ng g o n p ho c g o t , thư ng dùng g o n p. a)M c ích - Làm khô dư c li u quý; - Làm thơm và vàng u v thu c.
  5. b) ng d ng: Ch Nhung hươu, Nhân sâm.... 3. Nư c vo g o S d ng nư c g o m i vo c a g o t ho c g o n p; nư c có m u tr ng, c, không có mùi chua, ho c mùi l . a) M c ích - Lo i b t v chát có trong dư c li u; - Làm cho v thu c d u ng hơn. b) ng d ng: Ch Hà th ô , Hà th ô tr ng, Th ch xương b , X can... 4. Gi m S d ng lo i gi m thanh ư c ch t các ngu n th c phNm: bún, chu i... th ch t trong, không màu, ho c hơi vàng, có v chua, mùi gi m, n ng acid acetic t 3,6- 5%, không ư c có các ch t c h i. a) M c ích: - D n thu c vào kinh can; - Tăng cư ng ho t huy t, kh ; - Hành khí, gi m au “ th ch trú can chi nhi m th ng”; - Hoà hoãn tính dư c, gi m tác d ng ph ; - Làm giòn các dư c li u có th ch t c ng r n, kh mùi hôi, tanh như xương ng v t. b) ng d ng: Ch Diên h sách, B ch thư c, Tam lăng, Nga tru t, Hương ph ... Mi p giáp tôi gi m... 5. Rư u (t u) S d ng rư u ư c chưng c t t g o, ngô, s n... ã ư c lên men, hàm lư ng ethanol 30-40%. Mùi c trưng. a) M c ích - D n thu c lên trên (làm thăng dương khí); - Gi m tính hàn; - Tăng cư ng ho t huy t thông kinh ho t l c.
  6. b) ng d ng: Ch Hoàng liên, Hoàng bá, i hoàng Sơn thù du, Th c a, N trinh t , Hà th ô ... Ngưu t t, Xuyên khung, an sâm, Ngũ linh chi, ào nhân, ích m u... 6. D u v ng a) M c ích - Gi m c (khi rán d u); - Làm cho v thu c tr nên giòn, x p, d nghi n tán. b) ng d ng: Ch Mã ti n, Tam th t... 7. D ch sinh khương (d ch nư c g ng) S d ng nh ng c g ng tươi, già (ch c, thơm); r a s ch, thái m ng, giã nát, v t l y nư c c t, giã ti p, thêm nư c vài l n, v t, có d ch tNm thu c. Lư ng nư c thêm vào ph thu c vào th ch t c a dư c li u. a) M c ích - Tăng tính m cho v thu c (tăng tính dương); - Tăng tác d ng ch ho, hoá m; - Làm gi m tính ng a, tính kích thích c h ng c a v thu c; - Làm s ch và thơm v thu c (xương ng v t). b) ng d ng: Ch Bán h , Th c a, ng sâm..... 8. M t ong S d ng m t luy n (m t ã ư c n u sôi, v t b t p, sáp, xác ong... r i l c. M t luy n có v thơm ng t, m u hơi vàng, sánh. Tuỳ theo lo i m t có th pha thêm lư ng nư c thích h p chích tNm. a) M c ích - Ki n tỳ; - Tăng tác d ng nhu n ph , ch ho, hoá m; - Tăng tác d ng b dư ng ; - Hoà hoãn dư c tính. Ma hoàng ch m t hoà hoãn tác d ng phát hãn, thu li m, tăng tác d ng bình suy n, ch ho. b) ng d ng: Ch Tang b ch bì, T uy n, Kho n ông hoa, Ti n h , Bách h p, Tỳ bà di p, Cam th o, Hoàng kỳ, Ma hoàng....
  7. 9. B t văn cáp (b t v hàu, h n) ho c ho t th ch S d ng v hàu, h n ngâm, r a s ch, phơi, nung nhi t cao, tán l y b t m n. a) M c ích: - sao khô các v thu c là cao ch t ng v t tránh dính vào nhau ho c ch m áy ch o; - H n ch mùi hôi, tanh c a các v thu c; - Làm cho v thu c tr nên giòn, d tán thành b t, khi bào ch . b) ng d ng: Ch A giao, cao Ban long... 10. Nư c mu i S d ng dung d ch mu i ăn s ch. Thành ph n c a mu i ăn ch y u là natri clorid (NaCl). a) M c ích - Gi m tính c c a v thu c; - D n thu c vào kinh th n, tăng cư ng tác d ng b can th n; - Tăng tác d ng nhu n h , l i ti u; - Tăng tác d ng tư âm, giáng ho ; b) ng d ng: Ch Ph t , Ba kích, Tr ch t , Hoàng bá... 11. Phèn chua (mu i kép c a nhôm) S d ng dung d ch phèn chua a) M c ích - TNy r a các ch t c, các ch t gây ng a, kích thích h ng, ch t nh t; - B o qu n thu c kh i b h ng, th i r a, h n ch ôi thiu trong ch bi n; - Giúp nh hình v thu c. b) ng d ng: Ch Thiên nam tinh, Bán h , Hoài sơn... 12. Vôi tôi S d ng dung d ch nư c vôi (nư c vôi tôi) thành ph n ch y u là Ca(OH)2.
  8. a) M c ích - Lo i b t các ch t ng a, h n ch h ng, th i r a (khi ch bi n thu c có nhi u tinh b t); - Lo i h t ph n th t, tu , m ... trư c khi n u cao ng v t. b) ng d ng: Ch Bán h . N u cao ng v t. 13. Lưu huỳnh (Diêm sinh) S d ng lưu huỳnh t t o ra SO2 xông dư c li u. a) M c ích: - Làm chín t t các v thu c d ch y nh a trong quá trình s y ho c các v thu c có c u trúc m ng manh; - Di t men m c ngay sau khi thu hái b o qu n thu c. Làm tr ng, m m nhu n dư c li u. b) ng d ng: Ch Cúc hoa, Ngưu t t, Hoài sơn, Cát căn, C t khí c ... 14. Cát S d ng cát s ch. Cát ã ư c r a nhi u l n b ng cách cho cát vào thùng nư c khu y u, v t b t p ch t n i, g n b nư c, phơi khô. a) M c ích: - Dùng cát làm v t li u trung gian nâng nhi t sao lên cao (220-2500C). - Truy n nhi t u cho v thu c. b) ng d ng: Ch M ch môn. CNu tích, C t toái b , Xuyên sơn giáp, Mã ti n... 15. t S d ng t sét vàng t ng sâu, nh ng nơi ru ng s ch (không có mùn, bùn, dư phNm thu c tr sâu, phân hoá h c...). Phơi khô, tán m n, s y khô; còn dùng t lòng b p (ph c long can), ho c t lòng lò g ch, làm ph li u ch . a) M c ích: - Ôn trung, ki n tỳ, ch nôn, ch huy t. b) ng d ng: Ch B ch tru t, B ch bi n, B ch thư c, Hoài sơn... Hi n nay, do s d ng nhi u hoá ch t nên khi dùng t c n ph i ki m tra k .
  9. 16. D ch thu c S d ng d ch c a m t hay nhi u lo i thu c ch bi n các v thu c có c như: sinh Ph t , Bán h ...d ch thu c thư ng dùng dư i d ng h n d ch (nư c s c, ho c d ch ngâm rư u c a m t s ph li u); cũng có khi ph i h p gi a các ph li u có các ngu n g c khác nhau. a) M c ích - Gi m c ho c tác d ng không mong mu n c a v thu c... - Hi p ng tăng cư ng hi u qu . T o thêm tác d ng (m i) cho v thu c. - Tăng hi u l c i u tr . b) ng d ng: d ch Cam th o, Sa nhân... i u 5. D ng c thư ng dùng trong ch bi n các v thu c c truy n. 1. D ng c làm s ch (cũng ph i m b o s ch s ): a) Bàn ch i (lông, tre, ng) ch i cho s ch t, cát, b i… b) Gi n, sàng, nong, nia, r , rá lo i t p bNn, phân lo i và ch n l a dư c li u ư c ng nh t, tinh khi t hơn. Có th thi t k máy phân lo i, sàng sNy dư c li u (nguyên lý g n gi ng máy rây rung nhi u t ng, nhi u c m t sàng). c) D ng c chà - xát tách v . d) Qu t thông gió và hút b i. 2. D ng c r a, a) Ch u, thùng, b …và ngu n nư c s ch (nư c t tiêu chuNn nư c u ng). b) Máy r a dư c li u: áp d ng cho các dư c li u có c u t o r n ch c, nhi u k bNn, khó làm s ch, thư ng là các dư c li u có b ph n dùng là thân r , c , v , qu … Có th dùng lo i có c u t o hình ng, thi t di n m t sàng và ư c phun b i các chùm tia nư c c c m nh ho c lo i thùng r a c u t o 2 l p v i ngu n nư c s ch ư c c p tr c ti p, có th ho t ng tĩnh ho c l p ng cơ t o rung nh , có th quay nghiêng thu n ti n khi cho dư c li u vào và l y ra. Các dư c li u có c u t o m ng manh có th ư c r a v i d ng c này. 3. D ng c phân chia nh a) Dao c u: Là d ng c thô sơ nhưng còn ư c dùng ph bi n vì thái ư c nhi u lo i dư c li u k c dư c li u có th ch t c ng.
  10. b) Dao bào: Thư ng dùng bào dư c li u sau khi có th ch t d o, c n lát m ng (Hoài sơn, B ch thư c...). c) Máy thái, băm, ch t: Có nhi u lo i máy thái ư c ch t o và thi t k cho phù h p v i s a d ng c a dư c li u. Vì v y, nguyên lý ho t ng c a các lo i máy thái cũng khác nhau. Có th phân ra m y lo i chính: - Máy thái cho dư c li u d ng phi n vát: Máy thư ng có c u t o lư i dao quay tròn. - Máy thái cho dư c li u d ng lát tròn ngang th : Lư i dao vuông góc v i chi u dài dư c li u. Dư c li u thái ki u này s rút ng n ư c th i gian s c thu c và thu ư c nhi u ch t hơn. - Máy băm, ch t dư c li u: lư i dao v trí c nh, m t bàn thái di chuy n (các lo i dư c li u thân th o: Nhân tr n, ích m u…). 4. D ng c n u, chưng, Có th s d ng các lo i n i, chõ b ng nhôm ho c inox (không dùng n i gang). Th tích n i, chõ ph thu c vào th ch t và s lư ng dư c li u c n ch bi n. các cơ s s n xu t l n hơn có th s d ng các lo i n i n u 2 l p v i ngu n nhi t hơi. 5. D ng c sao thu c a) Ch o: Ch o gang ho c ch o nhôm. Ngu n nhi t: Than, i n, d u, gas. b) Máy sao dư c li u: Nên thi t k lo i lòng ng h p b ng nhôm (không nên b ng inox vì r t d cháy dư c li u khi sao) và quay v i t c v a ph i. 6. Phương ti n làm khô dư c li u Dư c li u ph i ư c làm khô m i b o qu n ư c. Tuỳ thu c vào tính ch t m i lo i dư c li u mà ch n phương pháp làm khô cho phù h p, tr nh ng yêu c u c bi t, thông thư ng dư c li u ph i t hàm Nm 12%. M t s v thu c có c thù riêng nên có th v n b o qu n ư c lâu hàm Nm dư i 15% (Th c a, Long nhãn…). a) T s y: Là phương pháp dùng nhi t khô làm khô dư c li u. ây là phương pháp ph bi n nh t vì hoàn toàn có th ch ng làm khô dư c li u không ph thu c vào th i ti t. Tuỳ thu c vào quy mô s n xu t, kh năng u tư, m c tiêu c n t ư c mà có các lo i t s y to, nh khác nhau tương ng v i kích c . Căn c vào ngu n năng lư ng s d ng có th phân chia thành 3 lo i t s y chính: - S y b ng nhi t than, gas, d u. - T s y b ng nhi t i n.
  11. - T s y b ng nhi t hơi. Nhi u nơi thi t k t có th dùng ư c c ngu n nhi t ( i n và hơi). T s y b ng i n có ưu i m ch ng nhi t s y, s ch s nhưng khá t n kém. Ph n l n t s y u ư c thi t k thêm h th ng thông gió tăng hi u su t s y. i v i các dư c li u quý ho c d b bi n i do nhi t t t nh t nên s d ng t s y chân không (s y áp su t gi m). b) Các hình th c s y có th : - S y tĩnh: khay, giàn s y dư c li u tr ng thái tĩnh không di chuy n ph i m t o cho u. - S y ng: dư c li u ư c s y trên khay có băng chuy n chuy n ng ho c trên xe mang theo khay s y dư c li u (lò s y ki u h m thông) di chuy n i qua ngu n nhi t c nh. Nhìn chung, các d ng c , phương ti n ch bi n các v thu c c truy n không òi h i quá cao v u tư kinh phí nhưng l i r t c n cơ s h t ng khang trang, r ng rãi, thoáng ãng và các i u ki n trang thi t b gi m s c lao ng. Chương II. PHƯƠNG PHÁP CH BI N CÁC VN THU C C TRUY N M c I. CÁC GIAI O N VÀ YÊU C U C A DƯ C LI U CH BI N i u 6. Các giai o n ch bi n. Quá trình ch bi n các v thu c c truy n bao g m hai giai o n chính: sơ ch và ph c ch . Hai quá trình này có th di n ra n i ti p nhau i v i m t v thu c ho c ch sơ ch r i b o qu n, tru c khi dùng m i ti n hành ph c ch . i u 7. Yêu c u i v i các dư c li u ch bi n. T t c dư c li u và nguyên ph li u ưa vào ch bi n ph i t tiêu chuNn ch t lư ng theo quy nh c a Lu t Dư c, Quy ch qu n lý ch t lư ng thu c ban hành kèm theo Quy t nh s 2412/1998/Q -BYT ngày 15/9/1998 c a B trư ng B Y t và các quy nh khác c a pháp lu t có liên quan. M c II. GIAI O N SƠ CH i u 8. Sơ ch . Sơ ch là quá trình ưa nguyên li u t d ng thô như: c , r , qu , cành... thành d ng phi n. Quá trình sơ ch bao g m: 1. L a ch n dư c li u.
  12. a) M c ích: - Lo i b nh ng b ph n không dùng, không tiêu chuNn làm thu c. - Lo i nh ng b ph n gây ra nh ng tác d ng không mong mu n. - T o ra s ng u v m t kích thư c giúp cho ch bi n. b) ng d ng: - B r ph : Th ch xương b , Thu xương b , Hương ph , CNu tích, C t toái b ... -B u r : Nhân sâm, Ngưu t t, ng sâm.... -B u, chân, cánh Ngô công, Toàn y t .... - B lõi r : Vi n chí, M ch môn, Tang b ch bì, M u ơn bì, a c t bì.... - B lông: Tỳ bà di p, Lá hen .... - B l p b n: Qu nh c, H u phác, M u ơn bì, Tang b ch bì, Tang chi.... -B r ,b t: Ma hoàng.... - B th t còn sót l i: Xương ng v t: g u, trâu, bò... g c (hươu, nai), mai, y m (quy b n, mi t giáp) ... - B các t p ch t h u cơ: Th ch cao, T th ch.... 2. R a. a) M c ích: Làm s ch, làm m m dư c li u thu n l i cho vi c bào, thái thành phi n. Gi m tác d ng b t l i, nh hình cho v thu c. b) K thu t: N u không có chú ý c bi t thì cho dư c li u vào d ng c ã nêu i u 5 r a b ng nư c s ch n khi h t t p cơ h c như: t, cát, s i, … Tuỳ t ng lo i dư c li u, có th r a vài l n (ít nh t 3 l n) n khi nư c r a trong. ráo nư c, phơi, s y n khi khô. c) Yêu c u s n phNm: Thu c s ch, bi u hi n rõ màu, mùi, v c trưng c a v thu c. d) Chú ý: Khi r a c n dùng nư c s ch tránh vi c ưa thêm các t p vô cơ l vào dư c li u. Sau khi r a, không nên ch t dư c li u thành ng, d b lên men m c, phá hu dư c li u. V i m t s dư c li u ch a tinh d u, có c u trúc m ng manh, c n r a nhanh. 3. m m. a) M c ích: Làm m m dư c li u.
  13. b) K thu t: Dư c li u r a s ch, cho vào thùng, ch u nhôm ho c nh a ho c Inox. Dùng v i tNm Nm ph kín. Trong quá trình nên o u, có th phun thêm nư c n khi t theo yêu c u riêng. L y ra, ráo nư c, bào, thái, ch bi n ti p. Th i gian tuỳ thu c vào t ng lo i dư c li u và th i ti t. Lo i dư c li u r n ch c lâu hơn; mùa ông lâu hơn mùa hè. c) Yêu c u s n phNm: v thu c m m, không còn lõi c, c ng, mùi c trưng c a v thu c d) ng d ng: i v i các dư c li u có th ch t c ng, ch c c n thái phi n như: Sa sâm, cát cánh, T c o n... 4. Ngâm. a) M c ích: Làm m m dư c li u, gi m tác d ng không mong mu n. b) K thu t: Ngâm nguyên li u thô sau khi r a s ch ng p trong nư c n khi t yêu c u riêng thư ng nư c th m vào dư c li u kho ng 3/10 (có th b cong...). Th i gian ngâm tuỳ thu c tính ch t, m c ích riêng c a t ng v thu c.. L y ra, ráo nư c, bào, thái, ch bi n ti p. c) Yêu c u s n phNm: Ph thu c m c ích và tính ch t riêng c a v thu c. d) ng d ng: Làm m m dươc li u, thu n l i khi bào thái thành phi n: Hoàng kỳ, Hoài sơn, B ch tru t, B ch thư c… ) Chú ý: Th i gian ngâm và ph i linh ho t. Mùa ông thư ng dài hơn mùa hè v a thái phi n. N u ngâm chưa m m v n còn lõi c ng thái phi n khó. N u ngâm lâu quá, ho t ch t hoà tan vào nư c ngâm ch t lư ng thu c gi m. Ví d : Bán h , Ph t .. .ngâm n khi nư c hay d ch ph li u th m u vào trong lòng v thu c, không còn “ nhân tr ng c”. Dư c li u khô c ng thì ngâm th i gian dài hơn (Hoài sơn, CNu tích, B ch th ơc …). Dư c li u m m, x p thì ngâm ng n (B ch tru t …). 5. Thái phi n. a) M c ích: Phân chia dư c li u n kích thư c h p lý. b) K thu t: Tuỳ theo th ch t và tính ch t dư c li u, thành ph n hoá h c c a dư c li u, có th ti n hành ngâm, chưng, hay cho dư c li u m m. Dùng dao c u, dao bào, máy thái... thái thành phi n. c) Yêu c u s n phNm: Kích thư c phi n có dài ng n, d y m ng khác nhau, tuỳ theo th ch t c a dư c li u; dư c li u có th ch t dai, r n ch c, có th thái m ng, các dư c li u có th ch t giòn, thư ng thái d y hơn, thông thư ng kích thư c c a phi n thu c dài t 3-5cm, dày 1-3mm. Tuỳ theo t ng dư c li u, có th ti n hành thái phi n chéo, vát, ho c vuông góc v i dư c li u.
  14. 6. Phơi. a) M c ích: Làm khô dư c li u, m b o thu phân, giúp cho quá trình b o qu n ho c gi m tiêu hao năng lư ng khi s y. b) K thu t: Có 2 cách phơi - Phơi tr c ti p dư i n ng: Dư c li u sau khi thái phi n ư c tãi u dư c li u lên nong nia, r i phơi ngoài tr i n ng n khô. + Yêu c u s n phNm: Dư c li u khô, mùi thơm c trưng c a t ng dư c li u. + ng d ng: Phơi T c o n, Bách b , an sâm,... - Phơi âm can (không tr c ti p dư i n ng): Dư c li u sau khi thái phi n ư c tãi u dư c li u lên nong nia, r i phơi trong bóng mát, nơi thoáng gió. + Yêu c u s n phNm: Dư c li u khô ho c g n khô, không b m t mùi, bi n màu... + ng d ng: V i các dư c li u ch a tinh d u như B c hà, Kinh gi i, Tía tô... 7. S y. a) M c ích: Làm khô dư c li u, giúp cho b o qu n ư c t t. b) K thu t: Tãi dư c li u c n s y vào các khay và ti n hành s y trong t s y. Nhi t s y kho ng 70 - 800C, v i dư c li u ch a tinh d u c n kh ng ch nhi t 50 - 0 60 C. i v i dư c li u sau khi thái phi n không phơi ư c nên s y nhi t th p (kho ng 400C) sau ó nhi t ư c tăng d n, t o i u ki n cho hơi nư c trong dư c li u b c ra t t . n khi t t i Nm nh t nh, nhi t ư c gi m i d n d n, công vi c s y s ư c k t thúc. M c III. GIAI O N PH C CH i u 9. Ph c ch . Là quá trình ch bi n ph c t p thư ng ti n hành sau khi dư c li u ư c sơ ch thành d ng thu c phi n. Trong quá trình ch c n s d ng l a, nư c, ho c k t h p l a và nư c, có th k t h p v i các ph li u khác nhau tuỳ yêu c u c a t ng dư c li u nh m t các yêu c u c th c a t ng v thu c trong i u tr . i u 10. Phương pháp ch bi n dùng l a (ho ch ). a) M c ích: - Thay i tính dư c, t o tác d ng m i. - T o mùi thơm cho v thu c. - H n ch tác d ng không mong mu n c a v thu c.
  15. - B o qu n thu c. b) Phương pháp ch bi n dùng l a bao g m: - Phương pháp sao: + Sao tr c ti p không có ph li u + Sao tr c ti p có ph li u + Sao gián ti p - Phương pháp nung. - Phương pháp ho phi. - Phương pháp nư ng. i u 11. Sao tr c ti p không có ph li u. 1. Sao qua a) M c ích: T o mùi thơm cho v thu c; làm khô dư c li u h n ch m c, m t nh m b o qu n thu c. b) K thu t ch : un l a nh cho ch o nóng kho ng 60 - 120 OC, cho dư c li u vào, o u, nhanh n khi dư c li u khô, mùi thơm, l y ra, ngu i, óng gói. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô, mùi thơm, màu tương ương màu v thu c s ng. d) ng d ng: Sao qua ư c dùng i v i h u h t các v thu c, như: hoè hoa, kim ngân hoa, hoàng bá, th ph c linh, tỳ gi i… ) Chú ý: Dư c li u ch a tinh d u, ph i sao nhi t th p hơn 60 OC. 2. Sao vàng a) M c ích: tăng tác d ng d n thu c vào kinh: tỳ, v ; gi m tính hàn v thu c; làm khô dư c li u; t o mùi thơm v thu c; gi m m t s tác d ng không mong mu n. b) K thu t ch : un l a nh ch o nóng kho ng 140 - 160 OC, cho thu c vào, o u, nhanh n khi m t ngoài v thu c có màu vàng ho c màu s m hơn so v i dư c li u chưa sao, b phi n thu c, bên trong v n gi nguyên màu. L y ra, ngu i, óng gói. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô, m t ngoài màu vàng tươi, mùi thơm. d) ng d ng:
  16. - Sao vàng ng d ng v i các v thu c tăng tác d ng ki n tỳ, như: B ch tru t, Thương tru t, Hoài sơn, ý dĩ, M ch nha, Cam th o, Khi m th c, Liên nh c, Sơn tra, Sa nhân - Sao vàng làm tăng tính m cho v thu c, như: M ch môn - Sao vàng làm gi m tác d ng không mong mu n, như: Khiên ngưu, Th o quy t minh. ) Chú ý: Sao l a tăng t t , u l a không quá m nh gây cháy xém. Nh ng v thu c có màu t i hơn màu vàng ( như: màu nâu, xanh, l c, vàng cam, …), quá trình sao ph i không có khói do cháy; ch phNm ph i có màu khác rõ r t so v i màu v thu c khi chưa sao, nhưng không ư c có màu en do cháy. 3. Sao vàng cháy c nh a) M c ích: Tăng tác d ng d n thu c vào kinh tỳ, v ; làm gi m mùi v khó ch u c a v thu c. b) K thu t ch : un l a to v a cho ch o nóng kho ng 160 - 180OC, cho dư c li u vào, o u và ch m n khi có khói nh , m t ngoài v thu c có màu vàng, c nh v thu c có màu nâu en, mùi thơm cháy, l y ra, ngu i, óng gói. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô, m t ngoài màu vàng, ho c hơi s m, c nh v thu c có màu nâu en, mùi thơm cháy nh , không b cháy quá hay còn “s ng”. d) ng d ng: Làm gi m mùi v khó ch u c a v thu c, như: Ch th c, Ch sác. 4. Sao vàng h th a) M c ích: T o s cân b ng âm - dương cho v thu c. b) K thu t ch : V thu c ư c sao vàng, vào m t h t ã chuNn b như sau: H t, m i chi u dài kho ng 25 - 30 cm, tr i l p v i thô. Cho thu c vào h , ph l p v i lên trên. yên kho ng 30 phút. L y thu c ra, tãi m ng n khô. óng gói. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô, m t ngoài màu vàng, mùi thơm. d) ng d ng: Sao Tam th t, a long, Hà di p... 5. Sao en (h c sao) a) M c ích: Tăng tác d ng tiêu th c, ki n tỳ; gi m tính hàn c a v thu c. b) K thu t ch : un l a v a cho ch o nóng kho ng 190 - 220OC, cho dư c li u vào, o u, ch m n khi có khói bay lên; m t ngoài v thu c có màu en; bên trong có màu vàng nâu; mùi thơm cháy.
  17. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô giòn, m t ngoài v thu c có màu en; bên trong có màu vàng nâu; mùi thơm cháy. Có th phun ít nư c vào làm ngu i, o thêm ch ng 10 phút. L y ra ngu i. d) ng d ng: M t s v thu c thông thư ng, như : Táo nhân, Ch th c. Ho c làm gi m c tính v thu c, như: h t ba u. ) Chú ý: Khi sao en, giai o n u un l a v a và sao như sao vàng, giai o n sau un l a to. 6. Sao cháy (thán sao, sao t n tính) a) M c ích: Tăng tác d ng c m máu ho c t o ra tác d ng m i cho v thu c; gi m tác d ng không mong mu n ( c tính, gây ng a…). b) K thu t ch : un l a v a cho ch o nóng kho ng 190 - 220OC, cho dư c li u vào, o u như sao vàng sau ó un l a to, o nhanh n khi có khói vàng bay lên, phun nư c s ch vào, o thêm vài phút, ra khay, tãi u. ngu i. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô giòn, m t ngoài v thu c có màu en; bên trong có màu nâu en; mùi thơm cháy. V thu c không ư c “s ng” không ư c cháy h t thành tro. d) ng d ng: Tăng tác d ng c m máu (ch huy t) m t s v thu c, như: hoè hoa, tr c bách di p, kinh gi i tu , b hoàng, chi t . i u 12. Sao tr c ti p có ph li u. M c ích: Tăng và hư ng tác d ng c a thu c theo m c tiêu i u tr . K thu t ch bi n: Tuỳ theo yêu c u riêng mà dư c li u ư c “tNm” v i các d ch ph li u cho phù h p. Th i gian tNm tuỳ thu c vào yêu c u c a m i lo i dư c li u. Sau khi tNm tuỳ lo i dư c li u mà có th m m t 30 phút n 12 gi r i m i em sao. M c sao cũng ph thu c vào yêu c u c a m i dư c li u và ph li u tNm. a) Sao v i rư u - M c ích: + Giúp d n tác d ng thu c lên phía trên và gi m b t tính kh hàn, tăng tính m, tr giúp công năng ho t huy t thông l c và t o hương v thơm ngon cho dư c li u. + H n ch s hoà tan c a nhi u t p ch t (pectin, tinh b t…) t n t i trong dư c li u. + Kh mùi v tanh hôi dư c li u. - K thu t ch bi n: Phun ho c tr n u v i rư u dư c li u; (kho ng 1- 2 gi ) cho th m h t rư u, th nh tho ng o cho th m u; cho vào ch o (ho c n i, máy sao) và
  18. sao nh l a, o u cho t i khi nh n th y mùi thơm và dư c li u có màu vàng ho c s m hơn. L y ra, tãi cho ngu i. + Lư ng rư u 10 - 20 % so v i dư c li u. + Th i gian sao 15 – 20 phút. - Yêu c u thành phNm: V thu c khô, màu vàng ho c vàng nâu, mùi thơm. - ng d ng: Ch Xuyên khung, Hoàng liên, Hoàng bá, Hoàng c m, T c o n, B ch thư c, a long, Ngưu t t, Long m, i hoàng, Tri m u, Chi t , an sâm, Sa ti n t , Kh sâm, ích m u, Hương ph … b) Sao v i d ch nư c g ng - M c ích: + Làm tăng tính m, gi m tính hàn, gi m tính nê tr c a v thu c. + Làm tăng tác d ng phát tán. + Làm gi m tính kích ng c a v thu c. + Ôn trung, ch nôn (ch ng nôn, h n ch tác d ng ph ). + Phương pháp tNm nư c g ng sao giúp tăng cư ng thêm tác d ng cho các v thu c dùng tr các ch ng phong tà, rét l nh, nh c u, nôn m a, giúp ki n tỳ, kích thích tiêu hoá. - K thu t ch bi n: Phun ho c tr n u v i nư c g ng vào dư c li u; cho th m h t nư c g ng (kho ng 1 gi ), th nh tho ng o cho th m u; sao v i l a v a, n khi nh n th y mùi thơm, dư c li u có màu vàng ho c s m hơn; l y ra, tãi cho ngu i. + Lư ng g ng tươi dùng 10% - 15% so v i dư c li u. Lư ng d ch nư c g ng dùng thư ng 150 - 200ml/kg dư c li u. - Yêu c u thành phNm: V thu c khô (hàm Nm < 12%) màu vàng, thơm nh mùi g ng và mùi c trưng c a dư c li u. - ng d ng: Ch trúc nh , Hoàng liên, ng sâm, Bán h … c) Sao v i nư c mu i - M c ích: + Tăng kh năng d n thu c tác d ng t i th n, tăng cư ng tác d ng ích can th n, tăng tác d ng tư âm giáng ho . + Giúp dư c li u có n nh lâu dài.
  19. - K thu t ch bi n: Phun ho c tr n u nư c mu i v i dư c li u, cho th m h t nư c mu i (kho ng 1 - 2 gi ), o cho th m u; cho dư c li u vào d ng c sao (ch o, n i, máy) sao nh l a, o u cho n khi nh n th y có mùi thơm, dư c li u có màu vàng ho c s m hơn; l y ra, tãi cho ngu i. Có th sao dư c li u n hơi vàng r i m i phun d ch mu i và ti p t c sao n khô. + Mu i ăn (NaCl) ư c hoà tan v i nư c ã un sôi thành dung d ch, lư ng nư c dùng tuỳ theo th ch t c a dư c li u r i tNm v i dư c li u. + Lư ng mu i 1- 3% so v i dư c li u. + Th i gian sao: 15 - 20 phút. - Yêu c u thành phNm: V thu c khô, thơm, màu hơi vàng ho c s m hơn trư c, v hơi m n. - ng d ng: Ch các v thu c tr ng, Tr ch t , Phá c ch , Hoàng bá, Ba kích, Th ty t , Tang phiêu tiêu… d) Sao v i gi m - M c ích: + Tăng d n thu c vào kinh can m, tăng tác d ng hành khí, ho t huy t, kh , ch th ng. + Hoà hoãn tính dư c (hoà hoãn tác d ng t h gi m c c a thu c tr c thu ). - K thu t ch bi n: Phun ho c tr n u gi m v i dư c li u theo t l quy nh; cho th m h t (kho ng 1 - 2 gi ), o cho th m u; sao cho t i khi nh n th y có mùi thơm, b m t dư c li u tr nên vàng ho c s m màu hơn; l y ra tãi cho ngu i + T l gi m thư ng 5 - 15% so v i dư c li u. - Yêu c u thành phNm: V thu c khô, thơm, màu vàng ho c s m hơn. - Chú ý: M t s dư c li u có th sao n hơi vàng r i m i phun gi m và ti p t c sao (Ng i di p, Nhũ hương, M t dư c....) - ng d ng: Ch Huy n h , Hương ph , Thanh bì, Sài h , Ng i di p ... ) Sao v i m t ong - M c ích: + Tăng tác d ng ki n tỳ, ích khí, nhu n b c a v thu c và hoà hoãn tính dư c gi m b t c tính. + Gi m v ng chát, tăng tác d ng nhu n ph , ch ho c a v thu c
  20. + Giúp b o qu n, h n ch vi khuNn, n m m c (do m t ong có kh năng t o l p caramen b o v m t ngoài dư c li u, l p này ư c hình thành qua quá trình sao). - K thu t ch bi n: TNm ho c tr n u m t ong luy n ( ã ư c pha loãng v i 1/3 lư ng nư c sôi) vào dư c li u; kho ng 1 gi cho th m h t, th nh tho ng o cho th m u; sao nh l a và o liên t c, u tay cho n khi nh n th y có mùi thơm, b m t dư c li u có màu, s không dính tay; l y ra tãi m ng cho ngu i. + Lư ng m t 5% - 10% - 20% so v i dư c li u. - Yêu c u thành phNm: V thu c khô, có màu vàng ho c s m hơn màu dư c li u, v ng t, thơm c trưng. Thành phNm khi ngu i s không b dính tay. - ng d ng: Ch Cam th o, Hoàng kỳ, Bách h p, T uy n, Tang b ch bì, Tỳ bà di p, Kho n ông hoa, Bách b , Ma hoàng, Tri m u... Ngoài ra, bào ch c truy n còn s d ng nhi u lo i d ch ph li u khác “tNm sao” như d ch cam th o, nư c g o, nư c u en, nư c hoàng th …. nh m gi m b t nh ng c t , b sung vi lư ng, i u ch nh khí v , t o cho v thu c có tác d ng theo ý mu n. Phương pháp chung là tNm, cho th m h t r i sao. i u 13. Sao gián ti p. 1. Sao cách cám a) M c ích: Tăng tác d ng ki n tỳ hoà v ; gi m tính ch t khô táo c a v thu c; kh mùi hôi c a m t s dư c li u là côn trùng (B ch cương tàm). b) K thu t ch : un ch o nóng kho ng 140 - 160OC. Cho cám g o vào ch o, o u n khi có mùi thơm cám, có khói tr ng bay lên thì cho thu c vào sao cùng. o nhanh, u n khi v thu c màu vàng ho c màu th m l i. toàn b xu ng rây s t, rây b cám, tãi cho ngu i, óng gói. c) Yêu c u s n phNm: V thu c khô, nhu n; màu vàng nh t, mùi thơm c trưng c a cám g o rang. d) ng d ng: Thư ng dùng v i nh ng v thu c tăng tác d ng ki n tỳ, như: Thương tru t, B ch tru t, Ch th c, Ch sác… ) Chú ý: Cám g o ã lo i v tr u và m nh v n c a h t g o. - Lư ng cám thư ng dùng kho ng 10% so v i dư c li u. 2. Sao cách g o a) M c ích: Tăng tác d ng ki n tỳ, v . b) K thu t ch : un l a v a cho ch o nóng, cho g o và dư c li u vào ch o, o u n khi dư c li u có màu vàng, mùi thơm; ra rây s t, rây b g o, ngu i là ư c.
Đồng bộ tài khoản