Sấm sét, lốc và vòi rồng

Chia sẻ: Minhanh Minhanh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

0
407
lượt xem
94
download

Sấm sét, lốc và vòi rồng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Sét (Thunder) là một hoặc nhiều chùm tia lửa điện dài có điện áp cực kỳ lớn từ các đám mây mùa hè phóng xuống đất. Ánh sáng do các phân tử nước bị kích thích tạo ra các tia chớp (Lighting) với thời gian tồn tại chừng 1/4 giây và không khí bị dãn nở đột ngột gây ra tiếng sấm. Lốc (Whirlwind) còn gọi là con trốt, con xoáy. Lốc có sức tàn phá như một cơn bão mặc dầu không ở diện rộng như bão. Lốc là những cơn gió rất mạnh xoáy mạnh trên đất liền,......

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Sấm sét, lốc và vòi rồng

  1. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn  ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chýõng SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG _________________________________________________________________________ 4.1. Ðịnh nghĩa 4.2. Nguyên nhân hình thành 4.3. Thiệt hại do sấm sét, lốc và vòi rồng 4.4. Phòng chống sấm sét, lốc và vòi rồng _________________________________________________________________________ 4.1. ÐỊNH NGHĨA  Sét (Thunder) là một hoặc nhiều chùm tia lửa ðiện dài có ðiện áp cực kỳ lớn từ các ðám mây mùa hè phóng xuống ðất (Hình 4.1). Ánh sáng do các phân tử nýớc bị kích thích tạo ra các tia chớp (Lighting) với thời gian tồn tại chừng 1/4 giây và không khí bị dãn nở ðột ngột gây ra tiếng sấm. Hình 4.1 (trái và phải): Hình ảnh sấm sét • Ðiện thế của sự phóng ðiện từ sét có thể ðạt từ vài chục ðến hàng trãm triệu Vôn • Chiều cao của rãnh sét khoảng 500 – 2000 m • Chiều dài của sét ðo ðýợc trung bình 5 km, có khi ðến 10 km • Vận tốc phóng ðiện khoảng 15.000 – 150.000 km/s • Ðýờng kính của tia sét khoảng 40 – 50 cm, phần lõi của tia sét chừng 15 cm • Nhiệt ðộ trong tia sét có thể ðạt ðến 18.000 – 20.000  C Nhiều nõi trên thế giới còn ghi nhận hiện týợng sét hòn (Ball lighting), có hình dạng nhý một quả cầu lửa có ðýờng kính chừng 10 - 30 cm, di chuyển chậm trên không trung hoặc là là dýới mặt ðất trýớc khi nổ tung. Hiện týợng này rất vật lý kỳ quái, có nhiều ðiều chýa giải thích rõ và chýa tạo ra ðýợc trong phòng thí nghiệm vật lý. Sét hòn di chuyển qua ống khói nhà, cửa sổ, theo các ðýờn dây kim loại hoặc vật dẫn ðiện mà ðôi khi không ðốt cháy vật dẫn hoặc ðốt rất ít. Sét hòn khá hiếm gặp ở Việt Nam.  Lốc (Whirlwind) còn gọi là con trốt, con xoáy. Lốc có sức tàn phá nhý một cõn bão mặc dầu không ở diện rộng nhý bão. Lốc là những cõn gió rất mạnh xoáy mạnh trên ðất liền, ngýời ta ðã từng ghi nhận có những cõn lốc ðạt tốc ðộ 600 km/h và di chuyển rất nhanh, có thể ðến 50 km/h và gây tàn phá dữ dội trên ðýờng ði của nó. Ðýờng kính một con lốc xoáy vào khoảng vài chục ðến vài trãm mét. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 33 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  2. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 4.2: Một số cõn lốc  Vòi ròng (Tornado) thýờng là một xoáy lốc lớn xảy ra trên biển hoặc vùng ven biển. Vòi rồng có hình dạng một cột nýớc uốn éo theo hình phễu, ðýờng kính của cột nýớc có thể lên ðến 30 m, có sức gió xoáy chung quanh rất mạnh lên ðến 200 km/h cuốn theo nýớc, tàu thuyền hoặc vật dụng công trình rất nguy hiểm. Hình 4.3: Vòng rồng ở các thể dạng ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 34 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  3. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4.2. NGUYÊN NHÂN HÌNH THÀNH 4.2.1. Nguyên nhân hình thành sét Sấm sét là hiện týợng khí týợng, ðặc biệt thýờng xảy ra vào mùa hè do các phân tử nýớc trong ðám mây mang ðiện tích dýõng gặp chân mây và mặt ðất mang ðiện tích âm tạo ra sự chênh lệch ðiện áp lớn và tạo nên hiện týợng phóng ðiện. Do sự gia tãng nhiệt ðộ trong mùa khô tạo nên sự bốc hõi nýớc mạnh mẽ, khối không khí ẩm sát mặt ðốt bị nâng lên cao (hiện týợng ðối lýu - Convention) gây mất nhiệt, hõi nýớc ngýng tụ gây mýa kèm sấm chớp. (Hình 4.4). Hiện týợng sét ðánh ðýợc minh họa ở hình 4.5, 4.6 và 4.7. Hình 4.4 (trái): Hiện týợng ðối lýu mýa hè gây mýa dông Hình 4.5 (giữa): Mây dông mang ðiện tích âm và mặt ðất mang ðiện tích dýõng Hình 4.6 (phải): Hai khối ðiện tích gặp nhau tạo ra sét ðánh Hình 4.7: Minh họa không gian hình thành sét Ta có thể tạm phân loại các vùng có sét nhiều hay ít qua số lần có sét ðánh trong nãm:  Vùng sét nhiều: nếu mỗi nãm có trên 30 lần sét ðánh.  Vùng sét trung bình: nếu mỗi nãm có 10 - 30 lần sét ðánh.  Vùng sét ít: nếu mỗi nãm có dýới 10 lần sét ðánh. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 35 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  4. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Các hiện týợng thiên nhiên quan sát ðýợc trýớc khi có sét:  Mùa hè, nắng gắt, bầu trời trong xanh;  Ít gió hoặc lặng gió;  Nhiệt ðộ không khí cao;  Sau ðó trên bầu trời xất hiện các ðám mây trắng nhý bông;  Ðám mây tích tụ và to dần, phía dýới chuyển sang màu ðen, phía trên vẫn trắng;  Mây hạ thấp dần;  Sấm chớp và mýa xuất hiện. 4.2.2. Nguyên nhân hình thành lốc và vòi rồng Sự hình thành lốc và vòi rồng có cùng nguyên nhân, chỉ khác nhau lốc xuất hiện trên mặt ðất, còn vòi rồng thì xuất hiện ở biển hoặc ven biển. Lốc và vòi rồng xuất hiện khi có sự chênh lệch quá lớn khí áp giữa ðám mây dày hình ðe và mặt ðất hoặc biển. Không khí ở các vùng áp cao hõn bị cuốn ðến vùng áp thấp theo hình xoáy cuộn với vận tốc rất lớn lên ðến 200 km/h và hạ thấp xuống mặt ðất cuốn ði các vật chất trên ðýờng di chuyển. Vòi rồng và lốc thýờng xuất hiện rất bất ngờ, rất khó dự báo trýớc. Hình 4.8 (trái): Minh họa sự hình thành lốc trên mặt ðất Hình 4.9 (phải): Minh họa sự hình thành vòi rồng trên biển 4.3. THIỆT HẠI DO SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG 4.3.1. Thiệt hại do sấm sét Thật sự, sét không phải hoàn toàn có hại, sét cũng có các "ýu ðiểm" nhý:  Con ngýời cổ ðại biết sử dụng lửa là nhờ có sét làm cháy rừng  Sét phóng ðiện làm các phần tử oxy O2 trong không khí kết hợp tạo thành khí ozôn O3 hấp thu các tia tử ngoại bảo vệ sự sống trên trái ðất  Tia lửa ðiện từ sét giúp nitõ và oxy trong không khí kết hợp lại thành oxit nitõ NO2 theo nýớc mýa thành phân ðạm cho ðất. Bên cạnh ðó, sét vẫn gây những tác hại cho con ngýời và tài sản. Ngýời ta ýớc tính rằng mỗi nãm có chừng 16 triệu lần sấm sét xuất hiện trên toàn trái ðất và phóng xuống khoảng 3 tỉ tia lửa ðiện. Thiệt hại do sét gây ra chủ yếu là ðánh trúng ngýời gây thiệt mạng hoặc bị thýõng trầm trọng, phá hủy các công trình cao tầng và gây các ðám cháy rừng lớn. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 36 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  5. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  Trong 2 nãm 1938 - 1939, tại Liên Xô (cũ) ðã có 6.000 vụ cháy rừng do sét ðánh.  Nãm nào, ngýời ta cũng nghe tin ngýời chết do sét ðánh khi làm việc trên các cánh ðồng trống, trên các công trình xây dựng hoặc khi chõi golf, câu cá,…  Mỗi nãm, các công ty bảo hiểm Mỹ ðã phải bỏ ra khoảng 500 triệu US dollars ðể bồi thýờng cho những tai nạn do sét ðánh.  Tháng 3/1987, hỏa tiễn Atlas Centaur mang 2 vệ tinh nhân tạo vừa mới ðýợc khai hỏa tại mũi Canaveran, Mỹ sau 73 giây ðã bị sét ðánh trúng làm tê liệt toàn bi65 thiết bị ðiện tử và ðiều khiển khiến Trung tâm ðiều hành phải quyết ðịnh cho phá nổ hỏa tiễn ðể tránh các nguy cõ không còn kiểm soát ðýợc nữa.  Nãm 1998, tại Việt Nam ðã ðếm ðýợc 149 lần sét ðánh trúng các trạm ðiện, cột anten và ðýờng dây thông tin. Riêng sét ðánh trún Trạm Viễn thông Býu ðiện Ðồng Nai và Bạc Liêu trong nãm này ðã gây thiệt hại khoảng 3 tỷ VN ðồng. 4.3.2. Thiệt hại do lốc và vòi rồng  Vòi rồng xuất hiện nãm 1879 tại Scotland ðã giật ðổ một ðoàn tàu ði qua cầu sông Tay làm 75 ngýời chết.  Vòi rồng xuất hiện ngày 11/8/1995 tại vùng biển Ðịa Trung hải và tiến vào vịnh LaCiotat, vùng cửa sông Rhone của nýớc Pháp ðã cuốn lên cao các cay thông hàng trãm nãm tuổn, các nóc nhà cao tầng, xe hõi và nguyên một cây cầu nặng của công binh xýởng cũng bị cuốn ði quãng xa cả chục mét.  Vòi rồng xuất hiện cuối tháng 7/1997 từ vịnh Belgan của Bangladesh làm chết 61 ngýời, hõn 1.000 ngýời mất tích cùng nhiều tàu thuyền ngoài khõi.  Mỹ là một quốc gia ðuợc ghi nhận có nhiều cõn lốc xoáy và vòi rồng xảy ra nhiều nhất. Hàng nãm có trung bình 600 cõn lốc xoáy và vòi rồng xảy ra ở Mỹ và 5% trong số ðó có ðýờng kính cõn xoáy trên 300 m gây một sức tàn phá rộng. Số ngýời chết do lốc xoáy và vòi rồng khoảng 300 - 500 ngýời/nãm ở nýớc Mỹ.  Cõn cuồng phong tệ hại ngày 18/3/1925 chỉ trong vòng 4 giờ ðã ði qua 3 bang của nýớc Mỹ là Missuri, Illinos, Idiana trên ðoạn ðýờng dài 340 km ðã giết chết 689 ngýời, khoảng 2.000 ngýời bị thýõng và 11.000 ngýời bị mất nhà cửa.  Ở Việt Nam không có các cõn lốc xoáy lớn nhýng cũng ghi nhận cõn lốc ngày 25/9/1997 có sức gió mạnh trên 100 km/h ðã tàn phá 3 phýờng Thuận hành, Thuận Lộc và Phú Bình ở Huế làm tốc mái 760 nôi nhà, phá sập 150 ngôi nhà, 1trýờng Tiểu học, bóc ði khoảng 6.000 m2 ngói ở khu vực Ðại Nội, Huế, làm trốc gốc nhiều cây cổ thụ, cây ãn trái, làm bị thýõng 24 ngýời trong ðó có 5 ngýời bị thýõng nặng. Hình 4.10: Một mái công trình bị lốc cuốn xoáy và ném ði xa ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 37 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  6. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4.4. PHÒNG CHỐNG SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG 4.4.1. Phòng chống sét Trýớc tiên nên khoanh vùng xuất hiện sét ðể có biện pháp tập trung chống sét. Co thể lập bản ðồ cảnh báo sét khu vực. Các vùng tập trung nhiều sét ðánh là các khu vực nhiệt ðới và cận nhiệt ðới, sét xuất hiện ở những vùng có mýa dông nhiều, ví dụ ở Java, Indonesia có ðến 320 ngày/nãm có sét ðánh, miền Trung Phi có 150 ngày/nãm có sét ðánh, miền nam Mehico có 142 ngày/nãm, vùng Panama 135 ngày/nãm, … Ở Việt Nam, một thống kê cho biết (Bảng 4.1): Bảng 4.1: Thống kê số ngày có sét xuất hiện ở một số tỉnh thành Việt Nam Trạm quan trắc Số ngày trung bình/nãm có dông sét Tiên Yên 72,0 Phú Liễn 56,6 Mýờng Thanh 53,1 Hà Nội 71,4 Thái Nguyên 58,4 Hòa Bình 65.8 Ðông Hà 50,2 Komtum 52,7 TP. Hồ Chí Minh 78,2 Cần Thõ 62,2 Sóc Trãng 58,3 (Nguồn: Lê Yến, 2001) Bảng 4.2: Thống kê số ngày dông sét trung bình /nãm và số lần sét ðánh trên 100 km2 mặt ðất Khu vực Số ngày/nãm Số lần sét ðánh Thời ðiểm có sét ðánh có dông sét trên 100 m2 cao nhất trong nãm Từ tháng 5 ðến tháng 9 Ðồng bằng ven 54.4 647 Nhiều nhất tháng 8 biển miền Bắc (Trung bình 4,05 giờ/ngày) Từ tháng 3 ðến tháng 9 Miền núi trung du 61,1 633 Nhiều nhất tháng 7 miền Bắc (Trung bình 3,5 giờ/ngày) Từ tháng 2 ðến tháng 11 Ven biển miền 44,0 355 Nhiều nhất tháng 5 và 8 Trung (Trung bình 2,03 giờ/ngày) Từ tháng 2 ðến tháng 11 Miền núi trung du 47,6 331 Xuất hiện thất thýờng miền Trung (Trung bình ?? giờ/ngày) Từ tháng 5 ðến tháng 10 Ðồng bằng ven 60,1 537 Nhiều nhất tháng 5 và 9 biển miền Nam (Trung bình 2,1 giờ/ngày) (Nguồn: Trạm Nghiên cứu Sét, TCT Ðiện lực Việt Nam, 1987) Cách chống sét hữu hiệu nhất cho các công trình, thiết bị và ngýời bên trong là làm các cột thu lôi kiểu Franklin và lồng Faraday. Cột thu lôi là một hoặc nhiều thanh kim loại dẫn ðiện tốt, có ðầu nhọn ðặt ở các ðiểm cao của công trình, cột ðýợc nối với dây dẫn ðiện (tiết diện tối thiểu 30 - 35 mm2) kéo xuống thành hệ thống nối ðất làm tản dòng ðiện sét. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 38 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  7. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Theo tác giả A.A. Acopian, vùng bảo vệ của cột thu lôi ðýợc xác ðịnh nhý hình 4.11. Gọi h là ðộ cao của cột thu lôi, hx là ðộ cao công trình hoặc thiết bị cần bảo vệ, ha = h - hx gọi là ðộ cao hiệu dụng cho ðộ an toàn công trình, H là ðộ cao thu sét của cột thu lôi. Vùng sét ðýợc thu lôi khống chế là một khối hình nón chóp ngýợc, phía trên là một vòng tròn có bán kính 3,5 ha. 3,5 ha Vùng thu sét 100% H ha h Cột thu lôi hx Hình 4.11: Phạm vi bảo vệ sét của cột thu lôi Một cách gần ðúng:  Nếu cột thu lôi có chiều cao h  30 m thì H = 20h.  Nếu cột thu lôi có chiều cao h > 30 m thì H = 600 m. Ðối với những công trình lớn, việc lắp ðặt lồng Faraday có tác dụng tốt hõn mặc dầu giá thàn cao hõn. Lồng Faraday là một màn chắn tĩnh ðiện, gồm nhiều dây dẫn sét, ðan xen nhau nhý một cái lồng trùm lên vật kiến trúc (Hình 4.12). Khi sét ðánh trúng vào kim thu sét thì các dây của lồng Faraday dẫn dòng ðiện xuống ðất. Kim thu sét Lồng kim loại Công trình Cọc tiếp ðất Hình 4.12: Lồng Faraday ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 39 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG
  8. PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI ThS. Lê Anh Tuấn ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Ngoài ra, hiện nay còn nhiều loại ðầu thu sét hiện ðại nhý cầu thu sét Dynasphere, ðầu thu sét Interceptor, hệ thống kim Franklin, ðầu thu sét System 3000, ðầu thu laser, ðàu thu dùng chất phóng xạ, … ðể bảo vệ các công trình lớn. Cách phòng tránh sét cho từng cá nhân:  Khi có dông sét, không nên ðứng dýới gốc cây, ống khói, ðụn rõm, anten truyền hình, gần các vật kim loại, không chạm tay vào các vật ẩm ýớt, vật dẫn ðiện.  Không ði dọc theo các bờ sông, bờ suối, …  Không trú mýa ở những công trình, nhà cửa trõ trọi giữa cánh ðồng.  Bỏ ra các vật dụng mang bên mình nhý cuốc xẻng, phảng mác, cần câu, gậy, …  Không sử dụng ðiện thoại  Không dùng dây thép phõi áo quần buộc vào cột thu lôi, cây cao  Tháo bỏ dây anten ra khỏi ti-vi, radio, …  Không ðể quần áo bị ýớt 4.4.2. Phòng chống lốc và vòi rồng Việc xuất hiện lốc và vòi rồng thýờng gây nhiều thiệt hại nghiêm trọng. Ðối với qui mô quốc gia, những nõi có nhiều lốc và vòi rồng xuất hiện ngýời ta thýờng lập bản ðồ cảnh báo. Khi có lốc và vòi rồng xuất hiện, phải nhanh chóng thông báo khẩn cấp trên mọi phýõng tiên thông tin ðại chúng ðể mọi ngýời biết mà phòng tránh. Ở cấp cá nhân, cần gia cố vững chắc nhà cửa và công trình và lập hầm trú ẩn (hình 4.13). Hình 4.13: Hầm trú gia ðình ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 40 Chýõng 4: SẤM SÉT, LỐC VÀ VÒI RỒNG

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản