Sinh thái trong quản lý sử dụng tài nguyên cộng đồng dân tộc thiểu số

Chia sẻ: Nguyen Minh Phung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:34

0
117
lượt xem
43
download

Sinh thái trong quản lý sử dụng tài nguyên cộng đồng dân tộc thiểu số

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Sinh thái trong quản lý sử dụng tài nguyên cộng đồng dân tộc thiểu số

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Sinh thái trong quản lý sử dụng tài nguyên cộng đồng dân tộc thiểu số

  1. M¹ng l−íi ®μo t¹o n«ng l©m kÕt hîp ViÖt Nam - VNAFE KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng cña céng ®ång d©n téc thiÓu sè T©y Nguyªn (Mét nghiªn cøu tr−êng hîp vÒ L©m s¶n ngoμi gç ë Bu«n §r¨ng Ph«k, HuyÖn Bu«n §«n, tØnh Dak Lak) B¶o Huy vμ Vâ Hïng Bu«n Ma Thuét, th¸ng 10 n¨m 2002
  2. Môc lôc 1 Më ®Çu, lý do nghiªn cøu ................................................................................. 3 2 Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu....................................................................... 5 3 C©u hái nghiªn cøu ........................................................................................... 6 4 Môc tiªu vμ giíi h¹n cña nghiªn cøu ................................................................ 7 4.1 Môc tiªu nghiªn cøu ................................................................................. 7 4.2 Giíi h¹n cña nghiªn cøu ........................................................................... 7 5 Gi¶ ®Þnh nghiªn cøu .......................................................................................... 7 6 Th«ng tin vÒ ®Þa ®iÓm nghiªn cøu..................................................................... 8 7 Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn nghiªn cøu vμ ph©n tÝch kiÕn thøc ............................... 10 8 KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng vÒ l©m s¶n ngoμi gç ...................................... 15 8.1 L©m s¶n ngoμi gç ë Bu«n Dr¨ng Ph«k, trong rõng khép........................ 15 8.2 Ph©n lo¹i tÇm quan träng vμ nhu cÇu sö dông l©m s¶n ngoμi gç trong céng ®ång ................................................................................................................ 17 8.3 S¬ ®å ho¸ vμ t¹o ra c¬ së d÷ liÖu cña hÖ thèng kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong qu¶n lý - sö dông l©m s¶n ngoμi gç (Chai côc - Mét lo¹i LSNG quan träng t¹i céng ®ång nghiªn cøu) ................................................................................. 19 9 ý t−ëng nghiªn cøu vμ khëi x−íng c¸c thö nghiÖm qu¶n lý kinh doanh rõng 27 10 KÕt luËn....................................................................................................... 29 11 Tμi liÖu tham kh¶o ...................................................................................... 30 12 Phô lôc ........................................................................................................ 33 12.1 Phô lôc 1: Thμnh viªn tham gia cung cÊp th«ng tin/th¶o luËn ................ 33 12.2 Phô lôc 2: KÕ ho¹ch nghiªn cøu ............................................................. 34 2
  3. 1 Më ®Çu, lý do nghiªn cøu KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng (Local Ecological knowledge – LEK) ®ãng vai trß quan träng trong ph¸t triÓn hÖ thèng canh t¸c vμ qu¶n lý tμi nguyªn rõng dùa vμo céng ®ång. Tõ nh÷ng hiÓu biÕt s©u s¾c vμ cã hÖ thèng kiÕn thøc kh«ng thμnh v¨n nμy sÏ gióp cho c¸c nhμ kü thuËt hç trî cho céng ®ång ph¸t triÓn s¶n xuÊt vμ tæ chøc qu¶n lý tμi nguyªn; kÕ thõa ®−îc c¸c hiÓu biÕt vμ kinh nghiÖm quý b¸u ®· ®−îc tÝch lòy l©u ®êi th«ng qua tiÕn tr×nh tån t¹i vμ thÝch øng víi tù nhiªn cña c¸c céng ®ång d©n téc. KiÕn thøc vμ kinh nghiÖm cña céng ®ång ®−îc gäi c¸c tªn kh¸c nhau nh−: - KiÕn thøc b¶n ®Þa (IK: Indigenous knowledge): §©y lμ hÖ thèng kiÕn thøc cña nguêi d©n vμ céng ®ång trong mét khu vùc nhÊt ®Þnh. Nã bao gåm c¸c kiÕn thøc ë nhiÒu lÜnh vùc kh¸c nhau, cña c¸c giíi, thÕ hÖ tuæi t¸c kh¸c nhau. - KiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa (ITK: Indigenous technical knowledge): Nã n»m trong ph¹m trï kiÕn thøc b¶n ®Þa nh−ng ®−îc xem xÐt cô thÓ vÒ khÝa c¹nh kü thuËt. - KiÕn thøc ®Þa ph−¬ng (LK: Local knowledge): Còng t−¬ng tù nh− kiÕn thøc b¶n ®Þa, nh−ng nã ®Ò cËp ®Õn hÖ thèng kiÕn thøc kh«ng chØ cña mét céng ®ång d©n cô thÓ mμ lμ mét hÖ thèng kiÕn thøc ë mét vïng, ®Þa ph−¬ng cô thÓ, cã thÓ bao hμm sù hßa nhËp vμ giao l−u kiÕn thøc gi÷a c¸c d©n téc cïng chung sèng. - KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng (LEK: Local ecological knowledge): §©y lμ hÖ thèng kiÕn thøc bao gåm kiÕn thøc b¶n ®Þa vμ kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng, nh−ng ®−îc cô thÓ hãa trong khÝa c¹nh liªn quan ®Õn sinh th¸i, ®Õn qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn: rõng, ®Êt rõng, nguån n−íc. Nã ph¶n ¶nh nh÷ng kiÕn thøc kinh nghiÖm cña tõng nhãm céng ®ång ®ang cïng nhau sinh sèng trong tõng vïng sinh th¸i nh©n v¨n, ®©y lμ hÖ thèng kiÕn thøc kÕt hîp ®−îc c¸c hiÓu biÕt cña bªn trong lÉn bªn ngoμi, sù H×nh 1: Nhμ nghiªn cøu th¶o luËn víi ng−êi d©n vÓ kiÕn thøc giao thoa kÕ thõa qu¶n lý l©m s¶n ngoμi gç trong rõng khép gi÷a kinh nghiÖm cña c¸c d©n téc 3
  4. ®ang chung sèng, sù kiÓm nghiÖm c¸c kü thuËt míi du nhËp vμ sù thÝch øng nã víi ®iÖu kiÖn sinh th¸i ®Þa ph−¬ng. Nh− vËy cã thÓ thÊy r»ng: - KiÕn thøc b¶n ®Þa (IK) kh¸ réng vμ l¹i qu¸ cô thÓ cho rõng céng ®ång d©n téc, ®iÒu nμy ®· h¹n chÕ sù ph¸t triÓn hÖ thèng kiÕn thøc nμy trong ®iÒu kiÖn cã sù hßa nhËp giòa c¸c céng ®ång vμ sù tiÕp cËn c¸c kü thuËt míi - KiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa (ITK) ®· cô thÓ hãa h¬n vÒ khÝa c¹nh kü thuËt lμm c¬ së cho ph¸t triÓn hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn, tuy nhiªn vÉn cßn giíi h¹n trong khu«n khæ tõng d©n téc vμ h¹n chÕ sù tiÕp cËn hßa nhËp víi c¸c hÖ thèng kiÕn thøc kh¸c. - KiÕn thøc ®Þa ph−¬ng (LK) ®· thÓ hiÖn sù häc tËp vμ chia sÎ vμ kÕ thõa c¸c kiÕn thøc gi÷a c¸c nhãm d©n téc chung sèng, tuy nhiªn nã còng ®Ò cËp kh¸ réng ë nhiÒu lÜnh vùc kh¸c nhau - KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng (LEK) lμ sù kÕt hîp hμi hßa gi÷a c¸c lo¹i kiÕn thøc nãi trªn, kÕt hîp ®−îc kiÕn thøc b¶n ®Þa víi hÖ thèng kiÕn thøc tõ bªn ngoμi, cña c¸c d©n téc kh¸c ®Õn chung sèng; ®©y lμ mét thùc tÕ cña ph¸t triÓn x· héi cña c¸c céng ®ång. Ngoμi ra nã giíi h¹n hÖ thèng kiÕn thøc trong khu«n khæ sinh th¸i, v× vËy ®©y lμ hÖ thèng kiÕn thøc cô thÓ nh»m phôc vô cho viÖc qu¶n lý vμ sö dông c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn dùa vμo c¸c céng ®ång ®ang cïng nhau chung sèng. Víi nh÷ng ®Æc ®iÓm ®· ph©n tÝch trªn vμ víi môc tiªu ¸p dông kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt, qu¶n lý tμi nguyªn, th× viÖc nghiªn cøu kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng lμ cÇn thiÕt vμ ®uîc giíi h¹n râ rμng cho môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ vμ bÒn v÷ng vÒ m«i tr−êng; c¸c kiÕn thøc kh¸c còng cÇn ®ôîc nghiªn cøu khi môc tiªu cña nã ë c¸c khÝa c¹nh ph¸t triÓn v¨n hãa vμ x· héi. Nh÷ng thÊt b¹i cña chuyÓn giao kü thôËt mét chiÒu tõ ngoμi vμo, hoÆc nh÷ng h¹n chÕ cña nã trong thêi gian qua lμ do sù thiÕu hiÓu biÕt hoÆc xem nhÑ kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng; ®iÒu nμy ®· lμm cho tiÕn tr×nh qu¶n lý tμi nguyªn trë nªn kÐm bÒn v÷ng. Víi nh÷ng lý do trªn ®©y, kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng ®−îc lùa chän nghiªn cøu, nh»m b¾t ®Çu cho viÖc hÖ thèng hãa c¸c kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm cña c¸c céng ®ång d©n téc ë tõng ®Þa ph−¬ng vμ vïng sinh th¸i, trong ®ã ®i s©u vμo khÝa c¹nh sinh th¸i lμm c¬ së cho ph¸t triÓn ph−¬ng thøc qu¶n lý bÒn v÷ng tμi nguyªn thiªn nhiªn dùa vμo céng ®ång. 4
  5. 2 Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu ThuËt ng÷ kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc Robert Chambers dïng ®Çu tiªn trrong mét Ên phÈm xuÊt b¶n 1979. TiÕp theo ®ã Brokensa(1999,[18]) vμ D.M. Warren (1999, [19]) sö dông vμo nh÷ng n¨m 1980 vμ tiÕp tôc ph¸t triÓn cho ®Õn ngμy nay. KiÕn thøc b¶n ®Þa thùc sù chØ míi ®−îc c¸c nhμ khoa häc vμ qu¶n lý quan t©m ®Õn trong vßng vμi thËp kü gÇn ®©y, khi mμ t¹i nhiÒu quèc gia ®ang vμ kÐm ph¸t triÓn ph¶i cè g¾ng nç lùc t×m kiÕm c¸c gi¶i ph¸p kh¶ thi ®Ó qu¶n lý sö dông tèt c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ ph¸t triÓn n«ng th«n bÒn v÷ng. Trªn thÕ giíi ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa. C¸c chuyªn gia nh− R. Chambers; D.M. Warren vμ Katherine Warner lμ nh÷ng ng−êi cã nhiÒu ®ãng gãp trong lÜnh vùc nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa ë nhiÒu quèc gia ®ang ph¸t triÓn t¹i ch©u ¸ vμ ch©u Phi. Theo Hoμng Xu©n Tý (1998, [11]) hiÖn nay cã trªn 3.000 chuyªn gia t¹i 124 n−íc ®ang ho¹t ®éng trong lÜnh vùc nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa. Mét m¹ng l−íi quèc tÕ nghiªn cøu vμ sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa ®· ®−îc thμnh lËp n¨m 1987 th«ng qua Trung t©m nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa phôc vô n«ng nghiÖp (CIKARD) ë ®¹i häc Iowa state, Hoa kú. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, nhiÒu quèc gia ë ch©u ¸ nh− Ên §é, Indonesia, philipine... ®· tham gia tÝch cùc trong c¸c m¹ng l−íi trao ®æi th«ng tin vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa phôc vô cho c¸c ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng l©m vμ ph¸t triÓn n«ng th«n. Kinh nghiÖm ph¸t triÓn t¹i nhiÒu quèc gia ch©u ¸ vμ ch©u Phi trong nh÷ng thËp kü qua ®· cho thÊy r»ng “C«ng nghÖ míi vμ c¸ch m¹ng xanh t¹i nhiÒu khu vùc ®· dÉn tíi suy tho¸i m«i tr−êng vμ kinh tÕ. C¸ch tiÕp cËn khoa häc vμ c«ng nghÖ ph−¬ng T©y kh«ng ®ñ ®Ó ®¸p øng nh÷ng quan niÖm phøc t¹p vμ ®a d¹ng cña n«ng d©n còng nh− nh÷ng th¸ch thøc vÒ x· héi, kinh tÕ, chÝnh trÞ vμ m«i tr−êng mμ ngμy nay chóng ta ®ang ph¶i ®−¬ng ®Çu” (G. Louise, 1996 ,[11]). Thùc tÕ tõ nh÷ng thÊt b¹i cña nhiÒu dù ¸n ®· cho thÊy c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt ®−îc ¸p ®Æt tõ bªn ngoμi th−êng kh«ng cã tÝnh kh¶ thi, khã chÊp nhËn vÒ mÆt v¨n hãa vμ do ®ã dÔ bÞ ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng tõ chèi. Ng−îc l¹i rÊt nhiÒu kü thuËt truyÒn thèng ®· ®−a l¹i hiÖu qu¶ cao, ®−îc thö th¸ch qua hμng thÕ kû, cã s½n t¹i ®Þa ph−¬ng, rÎ tiÒn vμ phï hîp vÒ v¨n hãa, x· héi. Ngμy nay ®· cã nhiÒu c«ng nghÖ míi ra ®êi trªn c¬ së kÕ thõa vμ ph¸t huy kinh nghiÖm truyÒn thèng. ViÖt Nam víi 54 d©n téc sinh sèng trªn c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh¸c nhau ®· t¹o ra sù ®a d¹ng vÒ v¨n hãa, tËp tôc vμ kinh nghiÖm truyÒn thèng kh¸c nhau. Trong nh÷ng n¨m qua, ®i ®Çu trong viÖc s−u tÇm vμ nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa vμ v¨n hãa truyÒn thèng lμ c¸c nhμ x· héi häc vμ d©n téc häc. Th«ng qua s−u tÇm c¸c sö thi, tr−êng ca vμ kh¶o s¸t thùc tÕ ®· ph¸t hiÖn ®−îc rÊt nhiÒu kinh nghiÖm truyÒn thèng cã gi¸ trÞ trong ®êi sèng vμ s¶n xuÊt cña nhiÒu céng ®ång, ®Æc biÖt lμ c¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè sèng ë vïng cao. T¹i ViÖt Nam, tuy cã muén h¬n song ®Õn nay kiÕn thøc b¶n ®Þa còng ®· ®−îc thõa nhËn nh− lμ mét nguån tμi nguyªn quan träng, lμ c¬ së ®−îc xem xÐt ®Õn khi x©y dùng nh÷ng quyÕt ®Þnh cho nh÷ng dù ¸n, ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn céng ®ång n«ng th«n. 5
  6. Mét sè kinh nghiÖm cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ë T©y Nguyªn, ®Æc biÖt lμ canh t¸c n−¬ng rÉy truyÒn thèng nh− chän rõng, ph¸t rÉy, gieo trång xen canh, qu¶n lý ®Êt bá hãa, rõng ®Çu nguån ...®· ®−îc mét sè c¸c t¸c gi¶ m« t¶ (Bïi Minh §¹o (1999, [2]), M’L« Thu Nhung (1998, [9]); TrÇn Trung Dòng (2000, [1]); NguyÔn §øc ThÞnh (1996-1998, [12])...). Tuy vËy, c¸c kÕt qu¶ nμy phÇn lín chØ dõng l¹i ë møc ®é m« t¶ c¸c ho¹t ®éng cã tÝnh riªng lÏ, t¶n m¹n vμ thiªn vÒ c¸c khÝa c¹nh ph©n tÝch x· héi, d©n téc häc vμ tæ chøc céng ®ång, ®«i khi cã c¶ ý nghÜa t©m linh, thÇn bÝ. C¸c kinh nghiÖm vÒ mÆt kü thuËt, cã gi¸ trÞ sinh th¸i ®−îc ph¸t hiÖn cßn rÊt h¹n chÕ. T¹i T©y Nguyªn, trong bèi c¶nh míi cã sù thay ®æi lín t¹i c¸c céng ®ång n«ng th«n hiÖn nay, nh− t×nh tr¹ng gia t¨ng d©n sè do chÝnh s¸ch kinh tÕ míi, khai th¸c ®Êt ®ai ®Ó ph¸t triÓn c©y hμng hãa vμ ®Æc biÖt lμ di d©n tù do ®· lμm thay ®æi c¨n b¶n cÊu tróc d©n téc ë n«ng th«n, h×nh thøc sèng céng c−, xen cμi gi÷a nhiÒu d©n téc trong mét céng ®ång ®· trë nªn phæ biÕn vμ do vËy kiÕn thøc b¶n ®Þa truyÒn thèng cña c¸c céng ®ång còng ®· cã nh÷ng thay ®æi ®¸ng kÓ. Gi÷a c¸c d©n téc lu«n cã sù giao thoa v¨n hãa, häc hái, chia sÎ kinh nghiÖm lÉn nhau. §iÒu nμy cho thÊy, thay cho kiÕn thøc b¶n ®Þa th× kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng - víi kh¸i niÖm ®· ®−îc ®Ò cËp ë phÇn trªn - lμ mét ®−êng h−íng nghiªn cøu thÝch hîp vμ cÇn thiÕt. MÆt kh¸c, hiÖn nay “phÇn lín c¸c nhμ nghiªn cøu ®Òu sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra nhanh n«ng th«n (RRA) vμ ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia (PRA) ®Ó thu thËp vμ ph©n tÝch kiÕn thøc b¶n ®Þa” (Hoμnh Xu©n Tý, 1998,[11]) ph−¬ng ph¸p nμy còng m¾c ph¶i nh÷ng h¹n chÕ nhÊt ®Þnh. Còng theo t¸c gi¶ nμy cÇn “t¨ng c−êng s¬ ®å hãa th«ng tin, sö dông c¸c m« h×nh, b¶n ®å vËt thÓ ®Ó th¶o luËn” trong nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa. H−íng øng dông thμnh tùu míi cña c«ng nghÖ th«ng tin ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu cô thÓ lμ xu thÕ cña khoa häc øng dông hiÖn nay. Sö dông phÇn mÒm Win AKT 5.0 (1999 – 2001), [17]) ®Ó hÖ thèng hãa, thiÕt lËp s¬ ®å mèi quan hÖ gi÷a c¸c thμnh tè cña kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong c¸c chñ ®Ò nghiªn cøu cô thÓ lμ viÖc lμm rÊt míi t¹i ViÖt Nam. KÕt qu¶ cña ®Ò tμi nghiªn cøu sÏ lμ c¬ së cho viÖc kÕ thõa, ph¸t huy vμ g¾n kÕt c¸c kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng víi khoa häc n«ng l©m nghiÖp hiÖn ®¹i trong ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý sö dông tμi nguyªn rõng hîp lý vμ ph¸t triÓn céng ®ång n«ng th«n bÒn v÷ng t¹i ®Þa ph−¬ng. 3 C©u hái nghiªn cøu Nghiªn cøu nμy cÇn ph¶i tr¶ lêi c¸c c©u hái sau ®©y: • T¹i c¸c ®Þa ph−¬ng nghiªn cøu, c¸c céng ®ång cã nh÷ng kinh nghiÖm truyÒn thèng vμ kiÕn thøc g× trong qu¶n lý sö dông tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng? • C¸c thμnh tè cña kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng cã quan hÖ víi nhau nh− thÕ nμo? Cã thÓ hÖ thèng, s¬ ®å hãa chóng theo kiÓu nguyªn nh©n, hËu qu¶ cã ®−îc kh«ng? 6
  7. • Kh¶ n¨ng øng dông c«ng cô phÇn mÒm Win AKT 5.0 cho chñ ®Ò nghiªn cøu t¹i ®Þa bμn cô thÓ ®¹t ®−îc ë møc ®é nμo? • C¸c kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng qua nghiªn cøu ph¸t hiÖn ®−îc sÏ ¸p dông, ph¸t huy nh− thÕ nμo trong tiÕn tr×nh qñan lý, sö dông tμi nguyªn t¹i céng ®ång? 4 Môc tiªu vμ giíi h¹n cña nghiªn cøu 4.1 Môc tiªu nghiªn cøu KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng rÊt ®a d¹ng ë T©y Nguyªn, v× ®©y lμ mét vïng bao gåm nhiÒu tiÓu vïng sinh th¸i vμ gåm nhiÒu céng ®ång d©n téc sinh sèng. §Ò tμi sÏ lùa chän mét sè vïng sinh th¸i nh©n v¨n ®iÓn h×nh ë T©y Nguyªn ®Ó nghiªn cøu C¸c môc tiªu cô thÓ cña ®Ò tμi: - HÖ thèng hãa LEK trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng. - Ph©n tÝch vÒ tiÒm n¨ng cña LEK trong nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn qu¶n lý tμi nguyªn rõng dùa vμo céng ®ång. 4.2 Giíi h¹n cña nghiªn cøu Nh− ®· nãi trong phÇn môc tiªu, ®©y lμ mét nghiªn cøu t×nh huèng vμ ®−îc giíi h¹n nh− sau: - Mét sè tiÓu vïng tiÓu sinh th¸i øng víi mét nhãm céng ®ång cô thÓ ë Daklak. §Þa ph−¬ng nghiªn cøu ®−îc chän lùa theo c¸c tiªu chÝ chÝnh nh−: ®¹i diÖn cho mét d©n téc thiÓu sè chÝnh, ë mét vïng cã tμi nguyªn rõng ®iÓn h×nh vμ cã ®−îc sù hîp t¸c cña ®Þa ph−¬ng còng kh¸ thuËn tiÖn trong tiÕp cËn. - Néi dung nghiªn cøu lμ hÖ thèng kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong ®ã tËp trung vμo c¸c kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm liªn quan ®Õn qu¶n lý vμ sö dông c¸c nguån tμi nguyªn rõng nh−: hÖ sinh th¸i rõng, c¸c l©m s¶n ngoμi gç, qu¶n lý ®Êt bá hãa, nguån n−íc. §Ò tμi nμy sÏ nghiªn cøu c¸c khÝa c¹nh nãi trªn cña LEK, trong b¸o c¸o tr−êng hîp nμy, mét phÇn cña kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng ®−îc nghiªn cøu; ®ã lμ kiÕn thøc vÒ qu¶n lý l©m s¶n ngoμi gç; c¸c néi dung kh¸c sÏ ®−îc tiÕp tôc ph¸t hiÖn ®Ó hoμn thiÖn bøc tranh vÒ hÖ thèng kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng liªn quan ®Õn qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng. 5 Gi¶ ®Þnh nghiªn cøu • HÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ãng vai trß quan träng trong ho¹t ®éng s¶n xuÊt vμ qu¶n lý tμi nguyªn rõng cña céng ®ång d©n téc thiÓu sè. Canh t¸c n−¬ng rÉy ®· 7
  8. l−u truyÒn l¹i hÖ thèng c¸c kinh nghiÖm, vμ c¸c kiÕn thøc nμy sÏ ®ãng vai trß quan träng trong ®Þnh h−íng c¶i tiÕn nu¬ng rÉy theo h−íng n«ng l©m kÕt hîp. • Trong bèi c¶nh cã nh÷ng t¸c ®éng vÒ chÝnh s¸ch, ®Þnh chÕ nh− giao ®Êt giao rõng, ®Þnh canh ®Þnh c−, chuyÓn ®æi c¬ cÊu hÖ thèng c©y trång.... nh−ng mét sè céng ®ång d©n téc thiÓu sè vïng s©u vïng xa vÉn duy tr× c¸c ph−¬ng thøc canh t¸c truyÒn thèng víi c¸c kinh nghiÖm s½n cã; kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ang tån t¹i vμ ph¸t huy c¸c t¸c dông cña nã trong s¶n xuÊt vμ qu¶n lý tμi nguyªn rõng. • Céng ®ång d©n téc thiÓu sè trong mét thêi gian dμi cïng chung sèng vμ chia sÎ kinh nghiÖm víi c¸c céng ®ång d©n téc kh¸c nh− Kinh, c¸c d©n téc thiÓu sè nhËp c− tõ phÝa b¾c ®· t¹o ra mét hÖ thèng c¸c kinh nghiÖm ®¸ng kÓ trong ®Þa ph−¬ng; viÖc c¶i tiÕn canh t¸c n−¬ng rÉy vμ sö dông ®Êt bá hãa cÇn ph¶i xuÊt ph¸t tõ nh÷ng kinh nghiÖm nμy ®Ó ph¸t hiÖn c¸c ý t−ëng, c¸c thö nghiÖm míi nh»m qu¶n lý vμ sö dông bÒn v÷ng tμi nguyªn ®Êt vμ rõng. • C¸c kinh nghiÖm, kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng cã quan hÖ chÆt chÎ víi nhau vμ cã thÓ hÖ thèng ho¸, s¬ ®å ho¸ theo kiÓu nguyªn nh©n, hËu qu¶; viÖc s¬ ®å ho¸ hÖ thèng kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng sÏ ®ãng gãp vai trß quan träng trong viÖc ph¸t hiÖn c¸c vÊn ®Ò cÇn c¶i tiÕn; ®©y lμ c¬ së ®Ó ®Ò xuÊt c¶i tiÕn vμ ¸p dông kü thuËt hiÖn ®¹i cã kÕt hîp chÆt chÎ víi kinh nghiÖm truyÒn thèng. 6 Th«ng tin vÒ ®Þa ®iÓm nghiªn cøu §Þa ®iÓm ®−îc x¸c ®Þnh ®Ó nghiªn cøu b−íc mét vÒ kiÕn thøc liªn quan ®Õn qu¶n lý l©m s¶n ngoμi gç lμ Bu«n Dr¨ng Ph«k. Bu«n Dr¨ng Ph«k ®−îc h×nh thμnh tõ n¨m 1920 (thêi Ph¸p thuéc), lÊy tªn cña mét ng−êi M’N«ng gèc Cam Pu Chia tªn lμ Y Ph«k (ng−êi lËp bu«n). Sau n¨m 1975, Bu«n cã thêi gian chuyÓn vÒ B¶n §«n. §Õn n¨m 1978 bu«n l¹i chuyÓn vÒ vÞ trÝ cò vμ duy tr× cho ®Õn nay. §©y lμ mét bu«n c− tró l©u ®êi, víi sù giao thoa nhiÒu d©n téc thiÓu sè kh¸c nhau ë vïng biªn giíi ViÖt Nam – Campuchia. VÞ trÝ hμnh chÝnh, bu«n Dr¨ng Ph«k thuéc H×nh 2: Rõng khép ë Bu«n Dr¨ng Ph«k x· Kr«ng Na, huyÖn 8
  9. Bu«n §«n, tr−íc ®©y n»m trong vïng ®Öm cña vußn quèc gia Yok D«n, nay diÖn tÝch vußn quèc gia më réng, toμn bé diÖn tÝch bu«n n»m trong khu vùc cña v−ên. Víi sù thay ®æi ®¸ng kÓ nμy, vÊn ®Ò quan träng ®ang ®Æt ra lμ lμm thÕ nμo b¶o ®¶m ®−îc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña bu«n ®ång thêi b¶o tån ®−îc tμi nguyªn thiªn nhiªn cña vußn. D©n sè: HiÖn nay d©n sè cña bu«n gåm 54 hé, trong ®ã cã 10 hé kinh (víi 30 khÈu) cßn l¹i 44 hé d©n téc thiÓu sè, chñ yÕu lμ ng−êi £ §ª vμ M’N«ng. Ng«n ng÷ chÝnh ng−êi d©n sö dông trong bu«n lμ tiÕng M’N«ng, tuy nhiªn bμ con d©n téc thiÓu sè trong bu«n cßn cã thÓ giao tiÕp b»ng nhiÒu ng«n ng÷ ®Þa ph−¬ng kh¸c nhau nh−: £ §ª, Lμo, Gia rai, Kinh. S¶n xuÊt: §êi sèng cña d©n ®Þa ph−¬ng chñ yÕu dùa vμo s¶n xuÊt lóa n−íc 1 vô, vμ ch¨n nu«i gia sóc nh− tr©u, heo. Trªn diÖn tÝch rÉy kh«ng tËp trung, bμ con tØa lóa rÉy, b¾p. VÒ c©y c«ng nghiÖp: cã 3 hé trong bu«n trång cμ phª trªn diÖn tÝch kho¶ng 1,5 ha nh−ng ®Õn nay ®· ph¸ bá do thiÕu ®iÒu kiÖn ch¨m sãc vμ gi¸ cμ phª h¹. C©y §iÒu hiÖn cßn l¹i mét diÖn tÝch nhá, tr−íc ®©y do VQG Yok §«n hç trî gièng trång theo ch−¬ng tr×nh 327. Ngoμi ra, d©n trong bu«n hÇu hÕt ®Òu tham gia nhËn kho¸n qu¶n lý b¶o vÖ rõng (trùc thuéc sù qu¶n lý cña L©m tr−êng Dr¨ng Ph«k), møc kho¸n trung b×nh lμ 30ha/hé - 27.000®/ha/n¨m. • DiÖn tÝch c¸c lo¹i ®Êt: Ruéng n−íc 1 vô: 45 ha; RÉy (kh«ng tËp trung): kho¶ng 25 ha; §iÒu (Ch−¬ng tr×nh 327): 12 ha; Cμ phª (nay ®· ph¸ bá): 1,5 ha. • NhËn kho¸n QLBV rõng: trung b×nh 30 ha/hé (kho¶ng 1.600ha). • VËt nu«i: Voi: 01 con; Tr©u: 150 con; Heo: kho¶ng > 100 con (trung b×nh 2 – 3 con/hé). • Nh÷ng thuËn lîi vμ khã kh¨n trong s¶n xuÊt: ThuËn lîi Khã kh¨n + Cã ®iÖn l−ãi + DiÖn tÝch lóa 1 vô chñ yÕu dùa vμo thêi tiÕt. + D©n Ýt ph¸ rõng lμm rÉy + ViÖc mua b¸n vμ trao ®æi s¶n phÈm khã + Sinh tr−ëng cña c©y §iÒu vμ gi¸ mua h¹t kh¨n do ë vïng xa ®iÒu æn ®Þnh + Mïa kh«, mÊt mïa d©n chñ yÕu sèng dùa + D©n ®−îc hç trî gièng c©y trång (§iÒu) tõ vμo s¶n phÈm rõng (chai côc, s¨n b¾t VQG Yok §«n. §VR...) + Bu«n tiÕp tôc ®−îc hç trî gièng ®iÒu ghÐp cao s¶n trong n¨m 2001 Nh×n chung ®êi sèng cña ng−êi d©n ë ®©y dùa vμo lóa n−íc, rÉy vμ mét sè c©y hμng ho¸ nh− ®iÒu. Thu nhËp thÊp ®êi sèng cßn nhiÒu khã kh¨n; ®Æc biÖt lμ phô thuéc vμ rõng. Tuy ®· ®−îc thu hót vμo viÖc qu¶n lý b¶o vÖ rõng, nh−ng ng−êi d©n v× m−u sinh 9
  10. vÉn ho¹t ®éng s¨n b¾t ®éng vËt hoang d· vμ thu h¸i l©m s¶n ngoμi gç ®Ó kiÕm sèng. C¸ trªn s«ng Sªrªp«k còng lμ mét nguån thu ®¸ng kÓ cho céng ®ång ë ®©y. §iÒu kiÖn tù nhiªn: §©y lμ vïng thÊp tròng, ®iÒu kiÖn lËp ®Þa kh« h¹n kÐp dμi, do ®ã th¶m thùc rõng chñ yÕu lμ rõng khép (rõng th−a kh« c©y hä dÇu −u thÕ nh−: DÇu trμ beng (Dipterocarpus obtusifolius), dÇu ®ång (Dipterocarpus tuberculatus), cμ ch¾c (Shorea obtusa), cÈm liªn (Pentacme siamensis), ....). §Êt th−êng ngËp óng vμo mïa m−a vμ kh« h¹n vμo mïa kh« do kh¶ n¨ng gi÷ vμ tho¸t n−íc kÐm. §¸ lé ®Çu phæ biÕn trªn toμn vïng, th−êng trªn 20% vμ g©y c¶n trë cho canh t¸c n«ng nghiÖp. §é cao trung b×nh so víi mÆt biÓn trong vïng lμ 150 – 200m, mïa m−a tõ th¸ng 5 ®Õn th¸ng 10, l−îng m−a trung b×nh n¨m 1.400 - 1.600mm, thêi gian cßn l¹i lμ mïa kh« kÐo dμi, c¸c suèi nhá ®Çu nguån th−êng c¹n. HÖ thèng n−íc tiªu dïng vμ s¶n xuÊt chñ yÕu dùa vμo s«ng Sªrªp«k. Víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh¾c nghiÖt nh− vËy vμ ®êi sèng cßn mang tÝnh tù cung tù cÊp nªn hä th−êng gÆp nhiÒu khã kh¨n. MÆc dï cã nhiÒu ch−¬ng tr×nh hç trî cña nhμ n−íc nh− ®Þnh canh, ®Þnh c−, lμm nhμ ë, hç trî vËt t− s¶n xuÊt n«ng nghiÖp nh−ng vÊn ®Ò c¶i thiÖn ®êi sèng vÉn cßn lμ trë ng¹i; ngoμi ra c¸c t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn tμi nguyªn khu b¶o tån ®· ®Æt ra vÊn ®Ò lμm thÕ nμo thu hót ng−êi d©n vμo tiÕn tr×nh b¶o tån vμ chia sÎ c¸c lîi Ých ®Ó c¶i thiÖn cuéc sèng cña hä. Do ®ã c¸c gi¶i ph¸p vÒ qu¶n lý rõng céng ®ång cÇn ®−îc quan t©m trong thêi gian ®Õn. 7 Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn nghiªn cøu vμ ph©n tÝch kiÕn thøc Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cã sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc ¸p dông (Participatory Research), c¸c c«ng cô pháng vÊn, ma trËn ®¬n gi¶n ®−îc ¸p dông ®Ó ph¸t hiÖn c¸c kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng theo mét chñ ®Ò nhÊt ®Þnh. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch vÊn ®Ò cã sù tham gia còng ®−îc ¸p dông nh−: 5Whys, x−¬ng c¸, c©y vÊn ®Ò, SWOT ®Ó ph¸t hiÖn c¸c nguyªn cña mét vÊn ®Ò th¶o luËn. Trªn c¬ së ph©n tÝch nguyªn nh©n vμ mèi quan hÖ thiÕt lËp c¸c s¬ ®å quan hÖ gi÷a c¸c nh©n tè/thμnh tè cña kiÕn thøc sinh th¸i, sau ®ã sö dông phÇn mÒm Win AKT 5.0 ®Ó hÖ thèng ho¸ kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng. Trªn c¬ së hÖ thèng kiÕn thøc nμy sÏ ®Ò xuÊt ®−îc c¸c gi¶i ph¸p nh»m ph¸t triÓn c¸c nghiªn cøu thö nghiÖm míi. §Ó h−íng dÉn cho nghiªn cøu, mét khung logic sau ®©y giíi thiÖu c¸c ho¹t ®éng vμ néi dung nghiªn cøu ®Ó ®¹t ®uîc môc tiªu, c¸c ph−¬ng ph¸p t−¬ng øng vμ dù kiÕn kÕt qu¶ ®¹t ®−îc. 10
  11. B¶ng 1: Khung logic nghiªn cøu Môc tiªu Ho¹t ®éng/Néi dung Ph−¬ng ph¸p KÕt qu¶ dù kiÕn 1. HÖ thèng hãa LEK 1.1. Thu thËp th«ng PRA C¸c th«ng tin c¬ b¶n trong qu¶n lý vμ sö tin vÒ kiÕn thøc sinh vÒ kiÕn thøc sinh th¸i C¸c c«ng cô ph©n dông tμi nguyªn rõng th¸i ®Þa ph−¬ng theo ®Þa ph−¬ng liªn quan tÝch: 5 Whys, 2 vμ ®Êt rõng. c¸c chñ ®Ò: qu¶n lý tμi nguyªn truêng, x−¬ng c¸, c©y rõng vμ ®Êt rõng Sö dông gç & LSNG vÊn ®Ò, SWOT Qu¶n lý rõng Qu¶n lý ®Êt bá hãa Canh t¸c n−¬ng rÉy 1.2. S¬ ®å hãa hÖ BiÓu ®å quan hÖ C¸c biÓu ®å mèi quan thèng th«ng tin (Diagram) hÖ LEK theo tõng chñ ®Ò 1.3. HÖ thèng hãa NhËp vμ xö lý th«ng HÖ thèng LEK ë ®Þa LEK b»ng phÇn mÒm tin trong Win AKT 5.0 ph−¬ng nghiªn cøu: WinAKT 5.0 M« t¶ LEK chung vμ theo chñ ®Ò C¸c s¬ ®å quan hÖ trong LEK theo chñ ®Ò vμ tæng thÓ 2. Ph©n tÝch vÒ tiÒm 2.1. §−a ra ®Ò xuÊt Th¶o luËn vμ ph¶n C¸c ®Ò xuÊt thùc tÕ n¨ng cña LEK trong ¸p dông LEK trong håi l¹i tõ céng ®ång ®Ó ¸p dông LEK nghiªn cøu vμ ph¸t ®iÒu kiÖn cô thÓ cña vÒ hÖ thèng th«ng tin triÓn qu¶n lý tμi ®Þa ph−¬ng ®Ó ph¸t vμ c¸c ®Ò xuÊt nguyªn rõng dùa vμo triÓn ph−¬ng thøc céng ®ång. qu¶n lý tμi nguyªn rõng. Trong b−íc mét, nghiªn cøu t¹i bu«n Dr¨ng Ph«k, chñ ®Ò nghiªn cøu tËp trung vμo qu¶n lý – sö dông l©m s¶n ngoμi gç cña céng ®ång, c¸c b−íc cô thÓ ho¸ nghiªn cøu theo chñ ®Ò nμy nh− sau: • Thu thËp sè liÖu thø cÊp: C¸c sè liÖu vÒ tμi nguyªn, ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ x· héi ®−îc thu thËp ë x· vμ th«n, ë phßng n«ng nghiÖp huyÖn. C¸c th«ng tin vÒ sù tham cña ng−êi d©n trong b¶o vÖ rõng ®−îc thu thËp tõ vuên quèc gia Yok §«n, l©m tr−êng Bu«n Dr¨ng Ph«k. • Pháng vÊn vÒ L©m s¶n ngoμi gç: 08 ng−êi d©n nßng cèt ®· tham gia vμo tiÕn tr×nh cung cÊp th«ng tin, kiÕn thøc; bao gåm nam n÷, giμ lμng, tr−ëng th«n (Danh s¸ch n«ng d©n tham gia trong phô lôc 1) 11
  12. + Pháng vÊn ph¸t hiÖn c¸c lo¹i l©m s¶n ngoμi gç céng ®ång biÕt vμ ®ang sö dông: Sö dông card ®Ó ghi tªn lo¹i ë mÆt tr−íc (c¶ tªn kinh vμ tªn d©n téc), mÆt sau ghi c«ng dông, bé phËn lÊy trªn c©y., c¸c m« t¶ kh¸c. + Ph©n lo¹i tÇm quan träng vμ nhu cÇu sö dông cña céng ®ång ®èi víi c¸c lo¹i LSNG theo ma trËn. Tõ ma trËn nμy chän ra 1-2 lo¹i l©m s¶n quan träng ®Ó ®i s©u ph©n tÝch c¸c nh©n tè ¶nh h−ëng nh»m ph¸t hiÖn c¸c kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng liªn quan ®Õn qu¶n lý, b¶o tån, vμ sö dông lo¹i l©m s¶n nμy. TiÕn tr×nh nμy ®−îc m« t¶ nh− sau: - Pháng vÊn ®Ó liÖt kª tÊt c¶ LSNG d©n ®ang lÊy tõng rõng, viÕt lªn card. Card mÆt tr−íc ghi tªn ®Þa ph−¬ng vμ d©n téc; mÆt sau ghi bé phËn lÊy trªn c©y vμ môc ®Ých sö dông - Pháng vÊn theo nhãm: Tr−íc hÕt t¸ch ra c¸c lo¹i LSNG theo hiÓu biÕt cña tõng nhãm theo tr×nh tù ë s¬ ®å sau 12
  13. C¸c card cña c¸c LSNG BiÕt tªn Kh«ng BiÕt tªn LÊy sö dông Kh«ng lÊy sö dông C©u hái më: Lo¹i nμo ®i lÊy mμ ch−a cã tªn ë ®©y, bæ sung thªm vμo card Pháng vÊn ®Ó ph©n lo¹i theo 2 tiªu chÝ: tÇm quan träng vμ møc ®é sö dông TÇm quan träng Møc ®é sö dông RÊt cÇn CÇn Ýt cÇn Sö dông nhiÒu Sö dông võa Sö dông Ýt S¬ ®å 1: C¸c b−íc tiÕn hμnh thu thËp th«ng tin vÒ l©m s¶n ngoμi gç 13
  14. • Sö dông mét s¬ ®å ®¬n gi¶n ®Ó thu hót céng ®ång tham gia ph©n tÝch vμ hÖ thèng hãa c¸c nh©n tè ¶nh h−ëng ®Õn mét sè lo¹i LSNG chÝnh, cã gi¸ trÞ mμ céng ®ång ®ang sö dông. • Trªn c¬ së s¬ ®å quan hÖ, hÖ thèng hãa kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng (sö dông phÇn mÒm H×nh 3: Sö dông ma trËn thóc ®Èy céng ®ång ph©n lo¹i l©m s¶n AKT5) vμ ®Ò xuÊt ngoμi gç ¸p dông c¸c kiÕn thøc nμy trong ph¸t triÓn canh t¸c, qu¶n lý tμi nguyªn l©m s¶n ngoμi gç trong céng ®ång. Trong hÖ thèng ho¸ kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng cña phÇn mÒm AKT 5.0, cÇn ph©n biÖt: KiÓu d¹ng nh©n tè: - Object: Nh©n tè hoÆc ®èi t−îng - Attribute: Thuéc tÝnh cña ®èi t−îng - Process: TiÕn tr×nh - Action: Hμnh ®éng M« t¶ c¸c mÖnh ®Ò thÓ hiÖn mèi quan hÖ d−íi c¸c d¹ng kh¸c nhau (Statement): Cã c¸c kiÓu d¹ng quan hÖ nh− sau cÇn ®−îc m« t¶ - Attribute value statement (MÖnh ®Ò thuéc tÝnh). VÝ dô: C©y dÇu ®ång cã nhùa tèt. - Causal statement (MÖnh ®Ò nguyªn nh©n): C¸c nh©n tè t¸c ®éng lÉn nhau theo mét chiÒu hay hai chiÒu. - Condition statement (MÖnh ®Ò ®iÒu kiÖn): C¸c ®iÒu kiÖn cã thÓ cã ®Ó sù t¸c ®éng gi÷a c¸c nh©n tè lμ x·y ra. - Comparation statement (MÖnh ®Ò so s¸nh): B»ng nhau, h¬n kÐm 14
  15. - Link/Effect statement (MÖnh ®Ò liªn kÓt/¶nh h−ëng). VÝ dô: Loμi c©y rõng ¶nh h−ëng ®Õn s¶n l−îng nhùa. Trªn c¬ së c¸c mÖnh ®Ò ®· x¸c ®Þnh, viÕt c¸c c©u lÖnh ®Ó liªn kÕt c¸c nh©n tè cña hÖ thèng kiÕn thøc vÒ mét chñ ®Ò nhÊt ®Þnh. Tõ ®©y t¹o thμnh c¬ së d÷ liÖu ®Çu tiªn, c¬ së d÷ liÖu nμy lμ mét thèng më vμ cã thÓ cËp nhËt, më réng liªn kÕt. NÕu tiÕp tôc nghiªn cøu mét chñ ®Ò kh¸c, trong ®ã cã c¸c nh©n tè trïng l¾p víi chñ ®Ò cò th× hÖ thèng d÷ liÖu sÏ tù ®éng liªn kÕt t¹o nªn bøc tranh toμn diÖn vÒ hÖ thèng kiÕn thøc víi c¸c mèi quan hÖ qua l¹i nhiÒu chiÒu, t¸c ®éng lÉn nhau víi nhiÒu nh©n tè. 8 KiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng vÒ l©m s¶n ngoμi gç 8.1 L©m s¶n ngoμi gç ë Bu«n Dr¨ng Ph«k, trong rõng khép L©m s¶n ngoμi gç trong vïng nμy kh«ng qu¸ ®a d¹ng nÕu so s¸nh víi c¸c khu vùc rõng l¸ réng th−êng xanh. §iÒu nμy dÔ thÊy v× ®©y lμ vïng rõng khép kh« h¹n, nªn thμnh phÇn loμi Ýt h¬n bëi cÇn cã tÝnh thÝch nghi cao míi tån t¹i ®−îc. Tuy sè l−îng loμi Ýt, nh−ng gi¸ trÞ cña tõng lo¹i lμ rÊt quan trong trong ®êi sèng céng ®ång ë ®©y. KÕt qu¶ pháng vÊn 03 nhãm n«ng d©n ®· ph¸t hiÖn 16 nhãm lo¹i l©m s¶n ngoμi gç, trong ®ã cã 02 nhãm lμ ®éng vËt (®éng vËt rõng vμ c¸ s«ng), cßn l¹i 14 nhãm lμ c¸c l©m s¶n ngoμi gç thuéc nhãm thùc vËt. C«ng dông l©m s¶n ngoμi gç còng rÊt ®a d¹ng, bao gåm dïng ®Ó ¨n, ®Ó lμm thuèc, ®Ó b¸n, ®Ó lμm c«ng cô lao ®éng, lμm nhμ,.... §iÒu nμy cho thÊy vai trß quan träng cña rõng trong ®êi sèng céng ®ång ë ®©y. §iÒu ®¸ng chó ý lμ mét sè lo¹i thùc phÈm ®−îc lÊy tõ rõng gãp phÇn quan träng trong sinh kÕ, cøu ®ãi; cuéc sèng khã kh¨n ®· lμm cho sù phô thuéc nμy cao, rõng vÉn lμ kho cung cÊp thùc phÈm cho céng ®ång vμ b¶o ®¶m “an toμn l−¬ng thùc”. C¸c loμi c©y d−îc liÖu vμ c¸c kinh nghiÖm sö dông lμ nh÷ng kiÕn thøc quý cÇn kh¶o s¸t ®Ó ph¸t hiÖn thªm gi¸ trÞ c«ng dông vμ kh¶ n¨ng nh©n réng. Rõng còng cung cÊp mét l−îng s¶n phÈm hμng ho¸ ®¸ng kÓ nh− chai côc, m¨ng, le, c¸ s«ng, ®éng vËt rõng. §©y lμ khu b¶o tån do vËy viÖc s¨n b¾n tr¸i phÐp vÉn tån t¹i lμ mét ®iÒu cÇn quan t©m suy nghØ trong mét khu b¶o tån thiªn nhiªn; c©u hái ®Æt ra lμ lμm thÕ nμo chÊm døt, lμm thÕ nμo ng−êi d©n tham gia b¶o tån vμ h−ëng lîi tõ c¸c dÞch vô kh¸c nh»m gi¶m ¸p lùc lªn b¶o tån? §Æc biÖt lμ s¶n phÈm chai côc ®−îc lÊy tõ c¸c c©y hä dÇu, c©y dÇu chiÓm tû lÖ rÊt cao trong tæ thμnh loμi rõng khép (trªn 70%) vμ trong ®ã trªn 30% cã thÓ cho chai côc, ®ång thêi viÖc khai th¸c chai côc kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng vμ ph¸t triÓn cña c©y rõng. Gi¸ trÞ chai côc cao, dÔ thu ho¹ch, phï hîp víi n¨ng lùc qu¶n lý cña céng ®ång, cã thÞ tr−êng tiªu thô. V× vËy xem xÐt kh¶ n¨ng s¶n xuÊt kinh doanh chai côc trong vïng lμ mét yÕu tè kh¶ thi vμ ®ãng vai trß quan träng trong ®Þnh h−íng qu¶n lý sö dông l©m s¶n ngoμi gç trong céng ®ång trong khu vùc v−ên quèc gia. 15
  16. B¶ng 2: C¸c lo¹i l©m s¶n ngoμi gç ®ang sö dông trong bu«n Dr¨ng Ph«k Stt Tªn lo¹i s¶n phÈm C«ng dông/Gi¸ Bé phËn sö dông M« t¶ Tªn phæ Tªn ®Þa Tªn khoa trÞ c©y/§Þa th«ng ph−¬ng häc ®iÓm 1 C©y tre/le Bamboo lμm c¸n c«ng cô th©n c©y rõng ven lμm nhμ, chßi s«ng, suèi 2 M¨ng Shoot of thøc ¨n, b¸n lÊy m¨ng rõng le, lå « Bamboo tiÒn ven suèi 3 Cμnh nh¸nh Branch of lμm c¸n c«ng cμnh, nh¸nh rõng khép c©y cμ ch¾c Shorea cô, cμy, bõa obtusa lμm thuèc vá c©y non 4 §éng vËt rõng: b¸n lÊy tiÒn nguyªn con trong rõng kú lμm thuèc ®μ/rïa/r¾n/ba ba... c¸c loμi thó 4 C¸ s«ng lÊy thøc ¨n d−íi s«ng (chμi/l−íi) b¸n lÊy tiÒn 5 Chai côc Resin b¸n lÊy tiÒn cμnh c©y c¸c loμi: cμ chÝt, trong rõng (3.000®/kg) cÈm liªn, vªn vªn cã nhiÒu sái dïng trÐt ®¸ ghe/thuyÒn/hßm 6 Chai ong b¸n (800- ë mét sè loμi c©y (cμ chÝt, trong rõng 1.000®/kg) cÈm liªn, dÇu c¸c loμi b»ng l¨ng, vªn vªn, g¹o... cã bäng 7 Cñ mμi ¨n trong tr−êng cñ trong rõng hîp mÊt mïa/thiÕu ®ãi 8 Cñ n¨ng ¨n cñ trong rõng 9 C©y B«ng gßn lμm thuèc h¹ lâi + gi¸c ng©m r−îu xung quanh nhiÖt (kÕt hîp nhμ víi c©y chæi giÊy) 10 C©y Kät Têm Kät lμm thuèc h¹ th©n c©y nÊu lÊy n−íc c©y thÊp nhiÖt (sèt cao) th−êng chÆt theo h−íng ®èi mäc gÇn diÖn h−íng mÆt trêi suèi 11 D©y leo 1 Pa §«ng thuèc ch÷a ®au th©n ng©m r−îu hoÆc nÊu l¸ gièng l¸ Khä l−ng, phô n÷ sau n−íc uèng me khi sinh, phï trong rõng xanh, nói ®¸ 12 D©y leo 2 Van Sre thuèc ch÷a kiÕt rÔ/cñ nÊu lÊy n−íc uèng l¸ cã mμu ®á d©y leo thÊp 13 DÇu r¸i b¸n dÇu tõ th©n c©y dÇu r¸i rõng ven (50.000®/1thïng lÊy nhùa b»ng c¸ch ®ôc lç s«ng suèi 20lÝt) trªn th©n c©y(ngang ngùc)/®èt cho ra nhùa 14 M©y c¸t Rattan nguyªn vËt liÖu th©n rõng gi¸p ®an l¸t s«ng rau ¨n ngän non 15 Cá tranh lîp chuång heo, l¸ §Êt bá ho¸, chßi... savan 16 L¸ ngät rau ¨n l¸ c©y nhá, tr¾ng, mäc trªn æ mèi 16
  17. 8.2 Ph©n lo¹i tÇm quan träng vμ nhu cÇu sö dông l©m s¶n ngoμi gç trong céng ®ång Trªn c¬ së ph¸t hiÖn c¸c lo¹i l©m s¶n ngoμi gç ®ang sö dông trong bu«n Dr¨ng P«k, thóc ®Èy nhãm n«ng d©n ph©n lo¹i chóng theo hai h−íng: tÇm quan träng vμ nhu cÇu cña tõng lo¹i ®èi víi ®êi sèng céng ®ång. §Çu tiªn nhãm thóc ®Èy dïng ngay ma trËn 02 chiÒu vμ n«ng d©n gÆp ph¶i khã kh¨n khi ph©n lo¹i, do ®ã ®· thay ®æi c¸ch lμm b»ng c¸ch ®Ò nghÞ n«ng d©n ph©n lo¹i tÊt c¶ c¸c l©m s¶n theo tÇm quan träng ë 4 møc b»ng c¸ch xÕp card; sau ®ã trong tõng møc ®é quan träng l¹i dïng card ®Ó ph©n ra c¸c møc ®é theo nhu cÇu sö dông (tÇn suÊt sö dông). Tõ kÕt qu¶ nμy ®−a vμo trong ma trËn sau ë b¶ng 3 B¶ng 3: Ma trËn ph©n lo¹i LSNG theo tÇm quan träng vμ nhu cÇu sö dông TÇm quan TÇm quan träng cña s¶n phÈm trong ®êi sèng céng ®ång träng RÊt quan träng Quan träng Trung b×nh Ýt quan Nhu cÇu C§ träng NhiÒu + c¸ s«ng + tre/le + cμnh nh¸nh c©y (hμng + ®éng vËt rõng cμ chÝt tuÇn) Nhu cÇu sö dông cña céng ®ång Trung + chai côc + d©y leo Pa ®«ng khä + M¨ng b×nh + d©y Van Sre + M©y c¸t (hμng + c©y b«ng gßn th¸ng) + c©y Kät + chai ong Ýt + cñ mμi + mËt ong (hμng + rau ngät n¨m) + cá tranh + dÇu r¸i + cñ n¨ng Trong ma trËn ph©n lo¹i trªn cã thÓ thÊy c¸ s«ng vμ c¸c ®éng vËt hoang d· ®ãng vai trß quan träng vμ th−êng xuyªn ®−îc thu ho¹ch. Dßng s«ng Sªrªp«k ®ãng vai trß quan träng trong ®êi sèng, lμ nguån thu thùc phÈm th−êng xuyªn ë ®©y, do vËy cÇn cã tæ chøc tèt h¬n ®Ó cã thÓ b¶o ®¶m sù bÒn v÷ng vμ æn ®Þnh trong ®¸nh b¾t c¸. §¸ng chó ý lμ ®éng vËt hoang d· nh− rïa, kú ®μ, r¾n, ba ba, chån nhÝm,.... vÉn bÞ s¨n b¾t mét c¸ch th−êng xuyªn trong khu vùc cña v−ên quèc gia, vÊn ®Ò ®Æt ra lμ cÇn tæ chøc céng ®ång tham gia 17
  18. vμo tiÕn tr×nh qu¶n lý rõng b¶o tån nh− thÕ nμo ®Ó cã thÓ b¶o vÖ ®−îc ®éng vËt hoang d· vμ c¶i thiÖn ®−îc ®êi sèng. Chai côc, mét lo¹i l©m s¶n ngoμi gç dåi dμo trong vïng ®ãng vai trß quan träng trong thu nhËp cña ng−êi d©n, do ®ã cÇn cã nghiªn cøu quy ho¹ch, khai th¸c hîp lý còng nh− x¸c ®Þnh thÞ tr−êng æn ®Þnh lμ viÖc lμm cÇn thiÕt. Cã thÓ xem ®©y lμ mét c¬ héi ®Ó c¶i thiÖn ®êi sèng, thu hót céng ®ång tham gia kinh doanh nghÒ rõng. KÕ tiÕp ®ã lμ c¸c lo¹i d©y leo, c©y thuèc còng ®−îc céng ®ång quan t©m; ë ®©y hä cã nh÷ng kinh nghiÖm quý vÒ sö dông c©y thuèc, c¸c lo¹i c©y thuèc còng ®−îc th−ìng xuyªn sö dông ®Ó ch÷a trÞ c¸c bÖnh th«ng th−êng. Sau cïng nh−ng kh«ng kÐm phÇn quan träng lμ c¸c lo¹i thùc phÈm, rau th−êng xuyªn ®−îc thu h¸i, hä th−êng kh«ng trång rau mμ rõng lμ nguån cung cÊp rau ¨n, m¨ng hμng ngμy. Nh− vËy, th«ng qua viÖc ph©n lo¹i cho thÊy, ngoμi c¸c lo¹i ®éng vËt ®ang bÞ s¨n b¾t th× chai côc cã vÞ trÝ quan träng trong qu¶n lý sö dông l©m s¶n ngoμi gç, vμ c¶i thiÖn thu nhËp ®¸ng kÓ H×nh 4: Chai côc - Mét l©m s¶n quan träng ®èi víi céng ®ång sèng cho ng−êi d©n. KhÝa gÇn rõng khép c¹nh ®éng vËt rõng cÇn ®−îc gi¶i quyÕt ë møc ®é quy ho¹ch vμ tæ chøc l¹i viÖc qu¶n lý nh»m h¹n chÕ viÖc t¸c ®éng lμm cho suy tho¸i tμi nguyªn ®ang ®−îc b¶o vÖ ë ®©y. Do ®ã chai côc lμ mét tiÒm n¨ng cÇn quan t©m nghiªn cøu vμ tæ chøc ®Ó t¹o ra thu nhËp æn ®Þnh, cïng víi thÞ tr−êng tiªu thô thÝch hîp ®Ó thu hót céng ®ång vμo tiÕn tr×nh kinh doanh bÒn v÷ng nguån tμi nguyªn phong phó nμy. Chai côc kh«ng chØ ®ãng vai trß quan träng trong mét bu«n nghiªn cøu mμ hÇu nh− cã gi¸ trÞ vÒ thu nhËp cho hÇu hÕt c¸c bu«n lμn d©n téc sèng trong khu vùc Ea Soup, trong khu ph©n bè rõng khép ë T©y Nguyªn. KiÕn thøc vμ kinh nghiÖm trong qu¶n lý kinh doanh chai côc rÊt ®a d¹ng, do ®ã viÖc t×m hiÓu ®Ó ®−a ra ph−¬ng ¸n tæ chøc kinh doanh lμ nhu cÇu cÇn thiÕt, thóc ®Èy tiÕn tr×nh kinh doanh rõng dùa vμo céng ®ång, chÝnh v× lý do ®ã, nghiªn cøu tr−êng hîp nμy ®i s©u ph©n tÝch hÖ thèng kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng vÒ qu¶n lý, sö dông, kinh doanh chai côc. 18
  19. 8.3 S¬ ®å ho¸ vμ t¹o ra c¬ së d÷ liÖu cña hÖ thèng kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng trong qu¶n lý - sö dông l©m s¶n ngoμi gç (Chai côc - Mét lo¹i LSNG quan träng t¹i céng ®ång nghiªn cøu) Tõ kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng cho thÊy chai côc ®−îc t¹o ra ë mét sè loμi c©y rõng phæ biÕn trong rõng khép nh− cμ ch¾c, cÈm liªn. ViÖc h×nh thμnh chai côc nhê vμo mét lo¹i c«n trïng t¹o ra c¸c lç, vÕt th−¬ng trªn cμnh c©y. Do ®ã cã c©y kh«ng cã chai côc khi kh«ng cã c«n trïng t¸c ®éng. VÕt th−¬ng cho chai côc th−êng ë mÆt d−íi cμnh c©y. §Æc ®iÓm c«n trïng: §©y lμ gièng s©u, ®Çu cøng, bãng cã hai cμng; ®Çu gièng ®Çu con RÕt. ViÖc x¸c ®Þnh lo¹i c«n trïng cÇn ®−îc nghiªn cøu tiÕp theo. C¸c loμi c©y rõng cho chai côc th−êng mäc trªn c¸c ®åi dèc, lËp ®Þa sái ®¸, xÊu. Cμ ch¾c cã nhiÒu cμnh, khóc khuû, u côc th× cho nhiÒu chai côc. Vªn vªn (Anisoptera cochinchinensis) trong rõng Èm còng cho chai côc nh−ng kh¸c chai côc cña cμ chÝt nh− trong h¬n, nhÑ h¬n, chÊt l−îng h¬n. HÇu nh− c¸c loμi c©y kh¸c trong rõng khép kh«ng cã chai côc. ViÖc thu ho¹ch chai côc cã thÓ tiÕn hμnh trùc tiÕp trªn c©y hoÆc thu l−îm chai côc r¬i trªn mÆt ®Êt. Chai côc lÊy trùc tiÕp trªn c©y cã träng l−îng nÆng h¬n vμ xÕp lo¹i 1, trong khi ®ã lo¹i thu l−îm d−íi ®Êt nhÑ h¬n, chÊt l−îng kÐm h¬n, xÕp lo¹i 2. Chai côc dïng ®Ó th¾p s¸ng trong sinh ho¹t trong thêi gian tr−íc ®©y khi ch−a cã ®iÖn. HiÖn nay chai côc ®−îc b¸n ra thÞ tr−êng, víi ®Çu ra t−¬ng ®èi thuËn tiÖn. Tuy vËy chai côc còng lμ mét trong nh÷ng vËt liÖu g©y ch¸y rõng khép. Víi chñ ®Ò: “Qu¶n lý vμ kinh doanh chai côc trong rõng khép dùa vμo céng ®ång”, sö dông c«ng nghÖ phÇn mÒm Win AKT 5.0 do ICRAF s¶n xuÊt (Trung t©m nghiªn cøu n«ng l©m kÕt hîp quèc tÕ ë Bogo, Indonesia) s¶n xuÊt ®Ó hÖ thèng ho¸ kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng theo chñ ®Ò nμy. Trªn hiÖn tr−êng víi n«ng d©n, sau khi lùa chän ®−îc chñ ®Ò quan träng ®èi víi céng ®ång nãi trªn, sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ®¬n gi¶n cã sù tham gia ®Ó ph¸t hiÖn kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm cña ng−êi d©n. C«ng cô ph©n tÝch lμ ph¸t hiÖn c¸c mèi quan hÖ: - Nguyªn nh©n vμ hËu qu¶ - T¸c ®éng vμ ¶nh h−ëng 19
  20. Tõ chñ ®Ò, th¶o luËn ®Ó ph¸t hiÖn c¸c mèi quan hÖ nμy, tõ ®©y ph¸t hiÖn ®−îc c¸c kiÕn thøc ®a d¹ng cña céng ®ång, trong tiÕn tr×nh th¶o luËn sö dông d¹ng s¬ ®å liªn kÕt c¸c nh©n tè ¶nh h−ëng cïng víi ng−êi d©n ®Ó theo dái vμ chia sÎ th«ng tin, kiÕn thøc. H×nh 1 minh ho¹ viÖc s¬ ®å ®−îc lμm trªn hiÖn tr−êng H×nh 5: S¬ ®å hÖ thèng kiÕn thøc liªn quan ®Õn qu¶n lý chai côc lμm trªn Trªn c¬ së s¬ hiÖn tr−êng víi ng−êi d©n ®å quan hÖ lμm trªn hiÖn tr−êng vμ c¸c th«ng tin pháng vÊn b¸n cÊu tróc, viÕt c¸c c©u lÖnh trong phÇn mÒm Win AKT 5.0 ®Ó h×nh thμnh s¬ ®å hÖ thèng kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng liªn quan ®Õn qu¶n lý, kinh doanh, sö dông chai côc. C¸c c©u lÖnh sÏ tõng b−íc liªn kÕt c¸c nh©n tè víi nhau dùa vμo mèi quan hÖ nh©n qu¶, t¸c ®éng - ¶nh h−ëng. Tõ ®©y t¹o ra c¬ së d÷ liÖu ®Çu tiªn vÒ kiÕn thøc sinh th¸i ®Þa ph−¬ng vÒ chñ ®Ò nghiªn cøu, c¬ së d÷ liÖu nμy cã thÓ ®−îc tiÕp tôc më réng víi chñ ®Ò kh¸c vμ liªn kÕt víi nhau nhê c¸c nh©n tè liªn quan chung trong c¸c chñ ®Ò nghiªn cøu; tõ ®©y t¹o nªn mét hÖ thèng kiÕn S¬ ®å 2: C¸c nh©n tè ¶nh h−ëng ®Õn chÊt l−îng chai côc ®−îc thÓ hiÖn trªn s¬ ®å WIN AKT 5.0 20

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản